Radiguet collaboró con Cocteau, Milhaud y Auric en varies actividaes: la creación de la pantomima "El güe nel teyáu" ("Le boeuf sur le toit") en 1919, la fundación en 1920 de la revista de vanguardia Le Coq o la escritura del llibretu de la ópera cómica "Paul et Virgnie" y de la comedia en dos actos "Los pelícanos" ("Les Pélicans"). 
En 1920 publicó un llibru de poemes "Los Papos ardientes" ("Les Joues en feu"), con ilustraciones de Jean Hugo.
Hacia 1921 Radiguet abandona la vida desordenada que llevaba dende facía unos años, y imponse una fuerte disciplina. En setiembre d'esi añu, en Piquey, lloñe de París, onde lu arrastrara Jean Cocteau, terminó d'escribir " El Diablu en cuerpu " ("Le Diable au corps", traducción asturiana de Xulio Vixil Castañón). La publicación d'esta novela en 1923 provocó un escándalu sonáu en Francia, al presentar l'amor adúlteru ente un adolescente y la muyer d'un soldáu combatiente na Primera Guerra Mundial.
En 1924, gracies a Cocteau, publicóse la so novela póstuma, "El baille del conde d’Orgel" ( "Le Bal du comte d’Orgel" ), qu'escribiera nel añu 1922, en Lavandou, siempre con Cocteau y los sos amigos.
Xapón
Xapón, en xaponés 日本/Nihon o Nippon, oficialmente 日本国 "Nihon-koku" o "Nippon-koku", 'Tao de Xapón'; que significa lliteralmente: "el país del orixe del sol", ye un país insular del este d'Asia. Ta allugáu ente l'océanu Pacíficu y el mar del Xapón, al este de China, Rusia y la península de Corea.
Xapón ta formáu por cuatro islles principales: Honshū, Hokkaidō, Kyūshū y Shikoku, que formen el 97% de la superficie total del país, y por otres 6.848 islles menores axacentes.
Tien una población de 127 millones de persones, la décima más numberosa del mundu. L'área metropolitana de Tokyo, qu'inclúi a la ciudá capital de Tokyo y les prefectures de la so contorna, ye l'área urbana más grande del mundu en términos de población, allugando a más de 30 millones d'habitantes.
Les islles de Xapón tuvieron habitaes dende'l periodu Paleolíticu Superior. Les primeres menciones escrites asocedieron de manera curtia en llibros d'hestoria de China del sieglu I.
La influencia del mundu esterior siguío de llargos periodos d'aislamientu caracterizó la hestoria de Xapón. Desque s'adoptó una constitución en 1947, la forma de gobiernu de Xapón foi la d'una monarquía constitucional, con un emperador y un parllamentu escoyíu, conocíu como la Dieta.
Conocíu como «La tierra del sol naciente», ye una de les mayores potencies económiques del mundu.
Ye miembru de la Organización de les Naciones Xuníes, G8, G4 y APEC. Tamién ye'l sestu país esportador y l'octavu importador.
El nome Xapón ("Nippon/Nihon" 日本, significa lliteralmente: 'l'orixe del sol'), tien un orixe chinu: pinyin rì běn, Wade-Giles jih pen, l'oriente, el llugar dende onde sal el sol. El calter 日 ye la evolución d'un círculu con un puntu central que representa al sol, y 本 simboliza'l raigañu d'un árbol y tamién tien el significáu d'orixe. La espresión «país del sol naciente» fai referencia a esta etimoloxía del nome en xaponés.
El nome en xaponés, "Nippon", ye utilizáu en sellos y n'eventos deportivos internacionales, mentanto que "Nihon" ye utilizáu más comúnmente dientro de Xapón. L'adaptación occidental y asturiana, "Xapón", remanez del nome chinu. La pallabra utilizada nel chinu mandarín pa denomar al país foi rexistrada por Marco Polo como "Cipangu", probablemente la so treslliteración de "rìběnguó" (Wade-Giles "jih pen kuo"). Nel malayu la pallabra china tresformóse en "Japang" y foi más llueu adoptada polos mercaderes portugueses nel sieglu XVI. Estos, foron los primeros en llevar el nome a Europa.
"Artículu principal: Hestoria de Xapón"
Según la lleenda descrita nel "Kojiki" y nel "Nihonshoki", Xapón foi fundáu nel sieglu VII e.C. pol Emperador Jinmu. Mientres los sieglos V y VI, el sistema caligráficu chinu y el budismu fueron introducíos xuntu con otres costumes chines al traviés de la península coreana o direutamente dende China. Los emperadores fueron gobernantes oficiales, pero'l verdaderu poder permanecía xeneralmente en manes de poderoses cortes nobles, rexentes o shogunes (gobernadores militares).
Mientres el sieglu XVI, mercaderes de Portugal, de los Países Baxos, d'Inglaterra y d'España llegaron a Xapón y fundaron misiones cristianes.
En 1549, llegó a Xapón pa pedricar el cristianismu'l misioneru español xesuita San Francisco Javier en desembarcando en Kagoshima, Kyushu, aprovechando les rutes comerciales portugueses.
A empiezos del sieglu XVII, el shogunatu empezó a refugar les misiones cristianes, considerándoles precursores d'una conquista militar por fuerces europees y, como midida de protección, ordenó'l zarru de Xapón a toa rellación col mundu esterior sacante contautos acutaos con mercaderes chinos y neerlandeses na ciudá de Nagasaki. Esti aislamientu enllargóse mientres 251 años, hasta l'añu 1854, en que'l comodoru norteamericanu Matthew Perry forzó l'abertura del Xapón a Occidente sol Tratáu de Kanagawa.
República Popular China
La China, oficialmente República Popular China, (en chinu 中国, y en pinyin Zhōngguó) ye un país asitiáu nel este d'Asia, el cuartu más grande del mundiu en cuanto a estensión territorial. Llenda con 14 países ( Afganistán, Bután, Myanmar, India, Kazakhstán, Kirguistán, Laos, Mongolia, Nepal, Corea del Norte, Pakistán, Rusia, Tajikistán y Vietnam) y ye, colos sos cuasi 1.350 millones d'habitantes, el país más pobláu del mundiu. 
Tocántenes a la so organización política, ye un réxime de partíu únicu (el Partíu Comunista de China, PCCh) con capital en Beijing. La so organización territorial compriende 22 provincies, cinco rexones autónomes, cuatro municipalidaes (Beijing, Tianjin, Shanghai y Chongqing) y dos rexones con un réxime alministrativu especial y dalgunes capacidaes d'autogobiernu (Hong Kong y Macau). La República Popular China reclama que Taiwán ye la so vixésimutercer provincia, magar qu'anguaño esta islla forma una entidá política separada, la República de China.
Colos sos 9,6 millones de km² d'estensión, China ye'l segundu mayor país del mundu, y compriende bien de paisaxes distintos desde zones boscoses hasta los desiertos de Gobi y Taklamakan, nel norte y noroeste del país o les biesques subtropicales de la so fastera meridional. El oeste del país ye permontañosu, con cordilleres como l'Himalaya, el Karakoram, el Pamir o el Tian Shan, formaes por delles de les montañes más altes del mundiu. Los ríos Yangtze y Mariellu, terceru y sestu más llargos del mundu, nacen na meseta del Tíbet y van desembocar a la zona oriental del país, la más poblada. China tien una llinia costera de 14.500 km², na que llenda con dellos de los mares nos que se sodivide l'oceanu Pacíficu: Bohai, Mariellu, del Este de China y del sur de China.
L'antigua civilización china, una de les más vieyes del mundu, floreció na cuenca del ríu Mariellu, na llanada del norte de China. Demientres dellos milenios, el sistema políticu chinu basábase en monarquíes hereditaries, nomaes dinastíes, a partir del rei semimitolóxicu Xia (2.000 e.C.). Dende l'añu 221 e.C., cuando la dinastía Qin conquistó varios estaos, entamando asina l'imperiu chinu. El país foi espandiéndose, frañéndose y reconstruyéndose bien de veces. En 1911 la República de China echó del país a la cabera dinastía, y dirixió'l país hasta 1949. Dempués de la derrota de Xapón na Segunda Guerra Mundial el Partíu Comunista de China derrotó al Kuomintang, d'ideoloxía nacionaliega, na China continental, y estableció nella la República Popular China. Esta proclamose en Beijing el 1 d'ochobre de 1949. El gobiernu de la República de China coló pa la islla de Taiwan, que controla xunto con dellos isllotes como los de Penghu, Kinmen o Matsu. El so estatus ye problemáticu, pues ye reconocíu como un estáu dixebráu de China por perpocos países. La República Popular, amás, tien amenazao con ocupar la islla si los sos gobernantes declaren la so independencia, pues considérenla como parte inalienable del territoriu chinu.
Dende la introducción de reformes económiques en 1978 l'espoxigue económicu de China tien sío pergrande. Nel 2013 yá ye la segunda mayor economía pol so PIB, y ye tamién el mayor esportador ya importador de bienes del mundiu. Tien armes nucleares y el mayor exércitu del mundu, al que dedica'l segundu mayor presupuestu de defensa del planeta. Ye miembru de les Naciones Xuníes dende 1971, cuando-y quitó'l sitiu a la República de China como miembru permanente del so Conseyu de Seguridá. Ye tamién miembru de munches organizaciones internacionales multillaterales: OMC, APEC, Organización de Cooperación de Shanghai. G-20...
El país ye'l terceru más grande en superficie terrestre. Pola so estensión, tien una gran variedá de paisaxes y fasteres climátiques. Nel este, a lo llargo de la costa del mar Mariellu y del mar de China Oriental, hai llanures aluviales densamente poblaes. La fastera costera del mar de China Meridional ye más montesa y nel sur de China tien una orografía de pandes y pequeños cordales. Na fastera centro del este tan los deltes de los dos mayores ríos: el ríu Mariellu y el Yangtze. Otros ríos importantes son el Ríu de les Perlles, el Mekong, Brahmaputra, Amur, Huai He y el Xi Jiang.
La Constitución de la República Popular de China establez que'l país ta organizáu en trés niveles d'organización territorial: provincial, de distritu y de cantón. A nivel provincial hai en China 23 provincies, 5 rexones autónomes, 4 municipalidaes y dos rexones alministratives especiales. A nivel de distritu, cada provincia ta estremada en prefectures autónomes, distritos, distritos autónomos y ciudaes. Y a nivel de cantón los distritos y distritos autónomos tán sodividíos en cantones, cantones de minoríes étniques y poblaos.
Amás d'estos niveles, el país presenta, de facto, otros dos niveles más d'organización territorial: les prefectures, dientro de les provincies; y los pueblos, dientro de los distritos. Un sestu nivel organizativu perbaxu del de los condaos ta conformáu poles oficines públiques de distritu, que tán desapaeciendo dafechu.
La tabla que vien darréu resume les divisiones alministratives alministraes pola República Popular de China el 31 d'avientu de 2005.
Galicia
Galicia (en gallegu, tamién Galiza) ye una Comunidá Autónoma con estatutu de "nacionalidá hestórica" como marca la Constitución española y el so Estatutu d'Autonomía (ver Estatutu de Galicia) dientro del Reinu d'España y allugada al noroeste de la Península Ibérica. Llenda al este con Asturies y Castiella y Llión, al oeste col Océanu Atlánticu, al norte col Mar Cantábricu) y al sur con Portugal. 
Tien como llingües oficiales el gallegu, perteneciente al troncu galaico-portugués, y el castiellanu, que ye oficial en tol Estáu. 
A Galicia pertencen l'archipiélagu de les Islles Cíes (formáu poles islles del Faro, de Monteagudo y de San Martiño), l'archipiélagu d'Ons (formáu pola islla d'Ons y la islla d'Onza), o archipiélagu de Sálvora (formáu poles islles de Sálvora, Vionta y les Sagres), asina como otres islles como Cortegada, Arousa, les islles Sisargas o les Malveiras; les más d'elles pertenecen al Parque Nacional de les Islles Atlántiques.
Galicia tien el so aniciu cultural na cultura megalítica de la fachada atlántica europea y na cultura castrexa. Los primeros pobladores de Galicia foron los nativos oestrimnios y otros pueblos d'orixe indoeuropéu. La fusión d'estos pueblos nel noroeste peninsular dará llugar a la cultura de los castros ente'l macizu galaicu y el ríu Dueru, cultura na que dexaron la so impronta tamién los romanos.
Dimpués, Galicia sedrá invadida por delles foleaes xermániques. Nun primer momentu los Suevos fadrán de Galicia'l primer Reinu independiente d'Europa, posteriormente esti reinu será anexionáu polos Visigodos. Galicia recibirá tamién nel trescursu de la so hestoria a viquingos, bretones y musulmanes. Cola llegada de los musulmanes a la Península Ibérica, dos ciudaes gallegues sedrán atacaes: Santiago de Compostela y Lugo. El repartu del antiguu reinu visigodu, que se fai ente árabes, sirios y bérberes, dá-y a estos últimos la estaya noroeste. Les condiciones climátiques incomoden a esti pueblu, procedente del Magreb, asina que deciden nun asentase. Galicia igual qu'otros territorios de la Península Ibérica tamién llegaría a tener en delles ciudaes una comunidá xudía importante, principalmente na zona de Rivadavia y Ourense. Tamién cueye destacar na cultura gallega la influyencia cultural llegada dende América Llatina, dende les Islles Britániques y dende'l centru d'Europa gracies al Camín de Santiago.
La cultura gallega, entós, ye frutu de la fusión d'elementos culturales allegaos por mui estremaos pueblos que s'afincaren en Galicia al llargo de la so hestoria.
Tien unos 2,8 millones d'habitantes (2002) con una distribución poblacional qu'aglomera la mayor parte de la franxa ente Ferrol y Vigo. Santiago de Compostela ye la capital con un estatutu especial, dientro de la provincia d'A Coruña.
Galicia divídese en cuatru provincies:
A Galicia pertenecen l'archipiélagu de les islles Cíes (formáu pola islla de O Faro, islla de Monteagudo y la islla de San Martiño), l'archipiélagu d'Ons (formáu pola islla d'Ons y la d'Onza), l'archipiélagu de Sálvora (formáu poles islles de Sálvora, Vionta y Sagres), así como otres islles como Cortegada, A Arousa, les Sisargas, o Malveiras; la mayor parte d'elles pertenecen al Parque nacional de les Islles Atlántiques.
Na Antigüedá los griegos llamábenla "Kallaikia" (καλλαικια) y a los sos habitantes "kallaikoi" (καλλαικoι), que yera'l nome con que los habitantes de la cultura castrexa coñocíense a sí mesmos. El topónimu evolucionó a Gallaecia baxo alministración romana. Na época medieval costiruyóse como reinu independiente, col nome de "Reinu de Galicia" formando parte integrante más sero del Reinu de Llión, pesie a caltener el so calter de reinu (Reinu de Galicia) fasta l'arrivada del absolutismu nel sieglu XIX, momentu nel que se criaron les provincies gallegues d'anguañu y crióse como tal la corona española, xunciendo les estremaes corones de "les españes", que'l monarca poseyía. Nel periodu transicional ente la Edá Antigua y la Edá Media, Galicia foi llamada ocasionalmente Suevia por mor a qu'esti territorio foi el noyu nel que s'afincaren les etnies invasores de los xermanos suevos (o suavos).
El términu Galiza ye un topónimu hestóricu emplegáu na Edá Media en gallegu. Anque, esti desavezó en pro de Galicia (que se caltuvo como'l topónimu oficial), el más habitual tanto en gallegu como en castellán, asina lu recueye l'Estatutu d'autonomía de Galicia), siendo esti terminu recuperáu dende ámbitos culturales nel s.XIX, como se reflexa nel "Sempre en Galiza" del escritor en llingua gallega Alfonso Daniel Rodríguez Castelao. Galiza ye tamién el topónimu únicu pa Galicia pa los reintegracionistes, una corriente llingüística ya ideolóxica minoritaria y tamién el toponimu usáu pol nacionalismu gallegu. 
Tres l'aprobación por parte de la Real Academia Gallega de la "normativa de la concordia" en 2003, Galiza foi aceutáu tamién como un topónimu en gallegu. Esisten postures que defienden que Galiza ye tamién un topónimu oficial, ya que dao que la Llei de Normalización Llingüística gallega establez que los topónimos oficiales sedrán los topónimos en gallegu, y que Galiza fora reconocida como topónimu correchu en gallegu, ye yá de fechu un topónimu oficial, al mesmu nivel que Galicia. Sicasí, les denominaciones de les comunidaes autónomes nun defínense per aciu de lleis de rangu autonómicu, ensinon al tresvel de lleis orgániques (los estatutos d'autonomía), que deben ser aprobaes poles Cortes Xenerales españoles (la Costitución española determina, nel so artículu 147.2, que «Los Estatutos d'autonomía deberán contener ... la denominación de la Comunidá que meyor correspuenda a la so identidá hestórica»), polo que, en tanto que nun se reforme l'Estatutu d'Autonomía de Galicia y éste encluya esplícitamente esta denominación, el topónimu Galiza nun designa oficialmente a la comunidá autónoma de Galicia, en nengún idioma (adicionalmente, el propiu testu de la reforma normativa establez una distinción ente dambos topónimos, aludiendo únicamente como oficial a Galicia: «Caltiénese Galicia como voz llexítima gallega, denominación oficial del país y forma mayoritaria en la expresión oral y escrita moderna. Galiza se considera tamién una forma llexítimamente gallega, ampliamente documentada na época medieval, que foi alitada nel gallego contemporaniu»).
Galicia ye una tierra de contrastes económicos. Mientres la costa oeste, sede de los mayores noyos de población, y tamién de les industries manufactureres y de derivaos de la pesca, ye abondosa y incrementa la so población, la zona rural de les provincies d'Ourense y Lugo basa la mayoría de la so economía na agricultura tradicional, asentada nel minifundiu, o pequeñes esplotaciones agrícoles y/o ganderes. La medría del turismu, aprovechamientu forestal sostenible y agricultura orgánica y natural, asina como esplotaciones ganderes de ciertu tamañu tán aumentando les posibilidaes de la economía gallega.
Aséntense en Galicia poques grandes industries. Cueye cuntar ente elles cola planta d'Aluminiu que la multinacional Alcoa tien en San Cibrao, la industria manufactureres d'automóviles de la tamién multinacional Citroën en Vigo, la mina y les centrales térmiques y de ciclu combináu d'Endesa d'As Pontes de García Rodríguez, la refinería de La Coruña o los astilleros de Ferrol y Vigo, con desigual suerte y en procesu de reconversión cuasi de cutio na so mayoría de magar los años 80. Nos años 90 una industria gallega tase a desenrollar de xeitu internacional, la manufauturera téstil Zara, con sede n'Arteixo.
Les industries manufactureres de produtos agrícoles tán en plenu retrocesu, cayendo en manes foriates les industries de derivaos llactios y otres sufriendo una reestructuración, como-y pasó a l'antigua industria estatal 'FRIGSA' ('Frigoríficos Industriales de Galicia') qu'acabó siendo desmantelada y tratando d'acupar el so llugar una riestra d'empreses munncho más pequeñes.
La pesca, na que tradicionalmente Galicia ye una potencia, vien mermando'l númberu de captures dende va años tanto pol desaniciu de les pesqueríes tradicionales como poles condiciones polítiques d'acesu a les mesmes. Tase entamando a desenrollar los cultivos marinos, dellos siguiendo la llinia tradicional de les moxoneríes (qu'inda güei representen la mayoría del valir d'especies cultivaes) o les cetaries.
La agricultura y gandeiría pasaron nuna xeneración de ser practicamente de subsistencia a ser de comercialización, y siguen a sufrir cámbeos debido al impactu de la incorporación na UE y a les condiciones d'entrada. El númberu d'explotaciones agraries ta cayendo rapidamente, asina como se ta concentrando la cuota llechera, por citar dos indicadores.
El turismu, de desarrollu més tardío que n'otres zones de la península, representa güei en día una importante fonte d'ingresos, cola peculiaridá de que se concentren na costa (principalmente nes Ríes Baxes) y Santiago. Durante l'añu 2007 Galicia recibió 5,7 millones de turistes, un 8% más que nel añu 2006[5], y un 11% més que nel 2005 y 2004. El turismu supón el 12 por cientu del Productu Interior Brutu (PIB) gallegu y emplea un 12 o 13 por ciento de los trabayadores. La cuarta parte de los turistas que visiten Galicia proceden d'otres partes de Galicia, el restu procede de Madrid y Cataluña, seguidos por castellano-lleoneses, andaluces, vascos y asturianos. Durante'l 2007 1,2 millones de turistes estranxeros visitaron Galicia, frente al 25% que lo fizo nel 2005[6], ente ellos destacaron los portugueses, alemanes, británicos, italianos y franceses y, d'ente los procedentes d'América, los más numberosos foron arxentinos, venezolanos y estaunidenses.
La balanza exterior gallega tien signu positivu, obteniendo 600 millones de euros de superávit nel añu 2002. Los principales socios comerciales de Galicia atópense na Unión Europea.
Casi la mitá de los empleos en Galicia tán dedicaos al sector servicios (582.000 persones d'un total de 1.072.000 trabayadores, (2002)), seguido pola industria (más de doscientos mil), y agricultura y construción con aproximadamente la mesma cantidá de trabayadores. Curiosamente, ye nel sector agrariu onde ye menor la tasa de paru: 2,9%, tando nel sector terciariu nel 9%.
Kneset
La Kneset (כנסת, "xunta" n'hebréu ) ye'l Parllamentu israelín. Al contrario de la mayor parte de los estaos occidentales democráticos, esti parllamentu ye unicameral.
Los miembros de la Kneset aconceyaron la primera vez el 14 de febreru de 1949.
La Kneset detién el poder llexislativu, poro ye competencia suya:
Les lleis aprobaes na Kneset nun puen entrar en conflictu coles lleis orgániques, que son "de facto" la constitución d'Israel. Sicasí, la Kneset tien poder p'aprobar lleis orgániques adicionales.
La Kneset componse de 120 diputaos, elixíos por un mandatu de 4 años en llistes de representación proporcional nuna sola circunscripción. 
Los grandes partíos puen presentar hasta 120 persones nuna llista. Pa sacar un escañu, un partíu ha de recibir polo menos el 2% de los votos.
Los miembros de la Kneset disponen d'inmunidá llegal. Los posibles casos d'abusos, de tresgresiones o de conflictos d'intereses trátense nel Comité d'ética de la Kneset.
Rusia
Rusia o la Federación Rusa ye'l país más grande del mundu, espardiéndose per Europa y Asia. Tien una superficie de 17.075.400 kilómetros cuadraos, más de la novena parte de la tierra firme del planeta, con una gran variedá d'entornos naturales y relieves. Esta república semipresidencialista, aniciada por 83 elementos federales, ye'l novenu país por población al tener 142.000.000 habitantes. Ocupa tol norte d'Asia y alreor del 40% d'Europa (cimeramente Europa Oriental), siendo un país trescontinental. En Rusia hai 9 fasteres horaries, dende UTC+2 hasta UTC+11, ensin incluyir UTC+4. Rusia tien les mayores reserves de recursos minerales y enerxéticos tovía ensin esplotar, y ye considerada la mayor superpotencia enerxética. Tien les mayores reserves de recursos forestales y la cuarta parte d'agua doce non conxelada del mundu.
Rusia ye, xunto con China, el país qu'allenda con más países y el que tien les llendes más grandes. Tien llendes comunes colos vinientes países (entamando pel noroeste y siguiendo'l sentíu antihorariu): Noruega, Finlandia, Estonia, Letonia, Bielorrusia, Lituania, Polonia, Ucraína, Xeorxa, Azerbaixán, Kazakhstán, China, Mongolia y Corea del Norte. Amás tien llendes marítimes con Xapón y Estaos Xuníos (al traviés d'Alaska). Les sos costes tan bañaes pol Océanu Árticu, l'Océanu Pacíficu y por mares interiores como'l Mar Bálticu, el Mar Negru y el Mar Caspiu.
La hestoria del país entamó colos eslavos orientales. Los eslavos remanecieron como un grupu reconocible n'Europa ente los sieglos III y VIII d.C. Fundáu y dirixíu por una clas noble vikinga guerrera y los soso descendientes, el primer estáu de los eslavos orientales, la Rus de Kiev, aprució nel sieglu IX y adoptó'l cristianismu procedente del Imperiu Bizantín en 988, entamando una remestura de les cultures bizantina y eslava que definiría la cultura rusa durante'l siguiente mileniu. Posteriormente la Rus de Kiev desanicióse en munchos pequeños estaos feudales, de los que'l más poderoso yera'l Principáu de Moscú, que se tornó na fuercia cimera de l'amestadura rusa y la llucha pola independencia escontra la Horda d'Oru. Poco a poco Moscú ameció los principaos rusos de la redolada y entamó a dominar nel legáu cultural y políticu de la Rus de Kiev. Nel sieglu XVIII la nación espardióse per aciu de la conquista, anexón y esploración hasta tornase nel Imperiu rusu, el tercer imperiu más grande de la hestoria al espardese dende Zaratu de Polonia|Polonia]] nel oeste, hasta l'océanu Pacíficu y Alaska.
Rusia afitó un poder y influencia mundial dende los tiempos del Imperiu rusu hasta ser el mayor y dominante país constituyente de la Xunión Soviética (XRSS), el primer y más grande estáu socialista constituyíu constitucionalmente y una superpotencia reconocida. El país puede presumir d'una llarga tradición d'escelencia en tolos aspeutos de les artes y les ciencies. La Federación Rusa fundóse al sumise la Xunión Soviética en 1991, pero ye reconocida como la heredera de la personalidá llegal de la Xunión Soviética. La so economía tien un de los mayores crecimientos del mundu. Ye l'octavu país por PIB nominal, col quintu presupuestu militar más grande del mundu. Ye un de los cinco países con armes nucleares reconocíos y tien el mayor arsenal d'armes de desaniciu masivu del mundu. Rusia ye miembru permanente del Conseyu de Seguridá de Naciones Xuníes, miembru del G8, APEC y OCS, con gran influencia nel espaciu postsoviéticu, particularmente na Comunidá d'Estaos Independientes (CEI).
El nome de Rusia en rusu ye ""Rossía"" (Россия), que vien del griegu ""Ρωσία"" (AFI: [rosˈia]), que ye como se nomaba a la Rus' (Русь) nel Imperiu Bizantín. Sobro l'orixe del términu ""Rus"'" hai delles teoríes, pero denguna d'elles ye aceptada por toos. Les versiones dixébrense n'históriques, que se basen n'autores contemporáneos, llingüístiques y toponímiques. Asina, les cimeres hipótesis son la histórica bizantina, la indo-iranín, la llingüística finesa, la histórico-toponímica prusiana, amás de delles toponímiques.
Enantes del sieglu I, les grandes tierres de Rusia meridional foron poblaes por delles tribus, mui espardíes pel gran territoriu, como los proto-indoeuropeos y los escites. Ente'l sieglu III y el sieglu VI, les estepes foron asolaes por foles socesives d'invasiones nómades, dirixíes por tribus belicoses que davezu continuaríen el so avance hasta Europa, como foi'l casu de los hunos y los avaros.
Na dómina del sieglu V al sieglu VII los avances humanos tan representaos pola cultura de Dyakovo, en plena edá de fierru, qu'ocupaba la fastera del Volga Superior, el Valday y la zona de ríu d'Oká. La cultura Dyakovo taba formada poles xentes ugrofineses, los antepasaos de les tribus Merya, Muroma, Meshchera y Veps. Tola toponimia rexonal ugrofinesa y el so caráuter hidrónimu llévanos a esta cultura, un exemplu ye'l ríu Yauza, afluente del Moscova, y escurque'l mesmu ríu Moscova tamién.
Los turcos y los kazakos reinaron nes estepes más baxes de la cuenca dle Volga ente los mares Caspiu y Negru hacia'l sieglu VIII. Encalcaron les sos bultables lleis de tolerancia cosmopolita. Los jázaros foron l'amecedura comercial cimera ente'l Bálticu y l'Imperiu musulmán Abbasí allugaos en Baghdad. Tornáronse n'importantes aliaos del Imperiu Bizantín y aniciaron una riestra de guerres exitoses escontra los Califatos Árabes.
Nesta dómina, la pallabra "Rhos" o "Rus" foi primeru aplicao a los varegos y lluegu tamién a los eslavos qu'aniaben na rexón. Na dómina del sieglu X al [[sieglu XI] la [[Rus de Kiev]] o Rusia medieval llegó a ser el principáu más grande d'Europa y ún de los más bayurosos, per aciu del comerciu estremáu tanto con Europa como con Asia. L'apertura de nueves rutes del comerciu con Oriente nel tiempu de [[Les Cruzaes]] contribuyó a la decadencia y a la escachadura del principáu na fin del [[sieglu XII]].
Na dómina del [[sieglu XI]] y el [[sieglu XII]], les incursiones constantes de les tribus turques nómades, como los [[Cumano|polovtsy]] y los [[pechenego]], llevaron a la migración masiva de les poblaciones eslaves, del sur fértil a les rexones más arbolaes del norte, conocíos como "Zales'e". Los estaos medievales de la [[República de Nóvgorod]] y el [[Principáu de Vladímir-Súzdal]] remanecieron como socesores del [[Rus de Kiev]]. Mentanto, el cursu medianu del ríu Volga vieno a ser dominaáu pol estáu musulmán de [[Bulgaria del Volga]]. Como munches otres partes d'[[Eurasia]], estos territorios foron invadíos polos [[mongoles]], formando l'estáu de la Horda Dorada que saquearía los principaos rusos per más de trés sieglos. Cerca de la metá de la población rusa perecerá demientres la invasión mongola; más sero conocíos como los [[tártaros]], gobernarán les fasteres meridionales y centrales de Rusia mientres los territorios d'anguaño, [[Ucraína]] y [[Bielorrusia]], serán inxiríos nel [[Gran Ducáu de Lituania]] y [[Polonia]], dixebrando asina a los rusos ente bielorrusos al norte y ucraínos al oeste.
Al igual que nos Balcanes, el movimientu nómada atrasió'l desendolcu económicu y social del país. Sicasí, la [[República de Nóvgorod]] xunto cola ciudá de [[Pskov]] caltuvieron dalgún gráu d'autonomía nel tiempu de la yunta mongola y foron quienes en gran parte a evitar les atrocidaes qu'afectaron al restu del país. Nel añu [[1240]], La República de Nóvgorod, dirixida por [[Alexánder Nevsky]] ([[1220]]-[[1263]]), refugó los intentos de los cruzaos xermánicos de colonizar la rexón.
De miente estremada al so líder espiritual, l'[[Imperiu Bizantín]], Rusia, baxo'l lideralgu de [[Moscú]], foi quien a repollecer y organizar la so propia griesca de reconquista, dominando a los sos enemigos y amestándose los territorios perdíos. Dempués de la cayida de [[Constantinopla]] en [[1453]], la Rusia moscovita queda como l'únicu estáu cristianu na llende d'Europa Oriental, consiguiendo asina'l drechu de vindicar la socesión del llegáu del [[Imperiu Romanu d'Oriente]]. Tovía baxo'l dominiu de los mongolo-tártaros, el ducáu de Moscú entamó a afirmar la so influencia en Rusia Occidental nel empiezu del [[sieglu XIV]]. L'aprucir espiritul, sofitáu pola Ilesia Ortodoxa y San [[Sergii Radonezhsky]], valió al ducáu de Moscú a derrotar a los mongolo-tártaros na [[Batalla de Kulikovo]] en [[1380]].
[[Iván el Terrible|Iván IV "El Terrible"]] ([[1530]]-[[1584]]) pon fin al control de los invasores, postiando rexones averaes baxo'l dominiu de [[Moscú]]. Ye'l primeru en tomar el títulu de "Gran Duque de toles Rusies".
Nel entamu del [[sieglu XVI]], l'Estáu rusu tomó como metes cimeres recuperar tolos territorios perdíos pola mor de la invasión mongolo-tártara y protexer la fastera meridional escontra los ataques de los tártaros de Crimea (Les Guerres Ruses de Crimea) y de dalgunos pueblos turcos. Los fidalgos, recibiendo un señoríu del soberanu, foron obligaos a servir nel exércitu. El sistema del señoríu llegó a ser la base pa la caballería noble. En [[1547]], [[Iván IV de Rusia|Iván IV]] foi coronáu oficialmente como'l primer [[Zar]] de Rusia. Nel so reináu, Iván IV ameció rexones de [[Kazán]] y [[Astracán (Rusia)|Astracán]] ente otres y tornó Rusia nun estáu multiétnicu. Iván IV promulgó un nuevu códigu de lleis (Sudebnik de [[1550]]), afitando'l primer cuerpu representativu feudal (Zemsky Sobor) y inxirió l'autoxestión llocal nes rexones rurales. A fines del sieglu, [[cosacos]] rusos fundaron los primeros afitamientos en [[Siberia]] Occidental. El so reináu tamién foi marcao pola llarga y fracasada guerra escontra la coalición de Polonia, Lituania y Suecia pal accesu al comerciu al traviés del [[mar Bálticu]].
Iván llevó a cabu una riestra de purgas na aristocracia feudal, escurque provocaes pola traición por parte del príncipe Kurbsky, poles que entró na hestoria como "El Terrible". Dempués de la so muerte, los fracasos militares, los andancios, y les probes colleches debilitaron l'Estáu, y los [[tártaros de Crimea]] quemaron la ciudá de Moscú. La muerte de los fíos d'Iván amestada a la fame de [[1601]]-[[1603]] llevan a la guerra civil ya la intervención foriata.
A mediaos del [[sieglu XVII]] había establecimientos rusos en Siberia Oriental y na [[península de Chukchi]] al traviés del [[ríu Amur]]. En [[1648]] el navegante rusu [[Semión Dezhniov]] descubre l'estrechu que desaparta [[Siberia]] d'[[Alaska]]. Más sero, en [[1728]], será esplorao pol navegante danés [[Vitus Bering]] y llevará'l so nome ([[estrechu de Bering]]).
El control moscovita de la nación naciente continuó dempués de la intervención polaca baxo la dinastía sosiguiente de [[Románov]], entamando col Zar [[Miguel I de Rusia]] en [[1613]]. [[Pedru I el Grande]], quien gobernó'l [[Zaratu Rusu]], derrotó al [[Imperiu suecu]] na [[Gran Guerra del Norte]], forciándolu a ceder Karelia Occidental y Ingria (dos rexones perdíes por Rusia nel "Tiempu Abegosu" y Livonia (anguaño Estonia meridional y Letonia septentrional). Esto afitó l'accesu del [[Imperiu rusu]] al mar y el comerciu marítimu, n'Ingria. Fundó en [[1703]] una nueva capital, [[San Petersburgu]] y foi, sobremanera, responsable de llevar la cultura d'Europa Occidental a Rusia, pola mor de les sos reformes.
Dempués d'estes reformes, Rusia tuvo poder n'Europa. [[Catalina II de Rusia|Catalina la Grande]], que gobernó ente [[1762]] y [[1796]], continuó los esfuercios de Pedru I allugando a Rusia como ún de los grandes poderes europeos. Como exemplos de la participación europea nel [[sieglu XVIII]], encalcan la [[Guerra de Socesión Polaca]] y la [[Guerra de los Siete Años]]. Tres la dixebra de Polonia, Rusia consiguió bultables territorios del oeste, que s'afayaben poblaos cimeramente por persones de relixón [[Ilesia Ortodoxa|ortodoxa]]. Por aciu de les guerres escontra l'[[Imperiu otomanu]], Rusia enantó les sos llendes hasta'l [[mar Negru]] teniendo como oxetivu la proteición de la rexón cristiana de los Balcanes escontra los turcos. En [[1783]] Rusia y el Reinu Xeorxanu (que foi estragao cuasi dafechu poles invasiones perses y polos turcos) firmaron el tratáu de Georgievsk pol que [[Xeorxa]] ("Kartl-Kakheti") recibió'l valir rusu.
En [[1812]], tres regunir cuasi mediu millón de soldaos franceses y provenientes de los otros estaos conquistaos n'Europa, [[Napoleón]] invadió Rusia. Sicasí, tres tomar Moscú, foi forciao a retirase hacia Francia. Cuasi'l 90% de les fuercies invasores perecieron nes batalles col exércitu rusu, per aciu de los guerrilleros y del abegosu iviernu. Los exércitos rusos finaron la escorribanda del enemigu tomando la so capital, [[París]]. Los oficiales de les guerres napoleóniques llevaron a Rusia les idees del lliberalismu y inclusive intentaron amenorgar los poderes del Zar na rebelión albortada de los "dekabristes" en [[1825]], que foi siguida por delles décades de represión política. Otro de los resultaos de les guerres napoleóniques, foi la inxertadura de [[Besarabia]] y [[Finlandia]] nel Imperiu Rusu. Les polítiques conservadores de [[Nicolás I de Rusia]] entorgaron el desendolcu del Imperiu Rusu a mediaos del [[sieglu XIV]]. Como resultáu, el país foi derrotao na [[Guerra de Crimea]] ([[1853]]-[[1856]]) por una alianza na que taben Gran Bretaña, Francia, l'Imperiu Otomanu y Piamonte-Cerdeña ente otros.
El socesor de [[Nicolás I de Rusia]], [[Alexander II de Rusia|Alexander II]] ([[1855]]-[[1881]] foi foricao a aniciar una riestra de reformes completes y asoleyó un decretu aboliendo la servidume, en [[1861]]. Les grandes reformes del reináu d'Alexander II dirixeron cada vegada más rápido'l desendolcu y l'inclín del capitalista [[Sergéi Witte]] hacia la industrialización. Una atmósfera d'eslavofilia diba enantando, liderada pola victoria de Rusia na [[Guerra Ruso-Turca 1877-1878|Guerra Ruso-Turca]]. Esto puxó al Imperiu Otomanu a reconocer la independencia de Rumanía, Serbia y Montenegro, amás de l'autonomía de Bulgaria.
El fracasu de les reformes ente otres coses, afaló que continuaren los problemes. Na viéspera de la [[Primer Guerra Mundial]], la posición del Zar [[Nikolái II de Rusia|Nikolái II]] y la so dinastía perdió pesu.
El gobiernu rusu nun quería participar na [[Primer Guerra Mundial]], pero nun podía aceptar la dominación alemana d'[[Europa]]. Rusos de clas alta y burgueses aidaron nel puxu de guerra rusu, anque llabriegos y trabayadores participaron con menos entusiamu. [[Alemaña]] tenía un gran exércitu y un importante poder industrial, teniendo amás a Austria y al Imperiu Otomanu como aliaos. El puxu rusu na guerra foi enorme. Teniendo ganao delles grandes batalles en [[1916]], l'exércitu alloñóse cuando españó la [[Revolución Rusa de 1917]], en parte por razones económiques, pero sobromanera porque la falta d'esfotu públicu que yá había hacia'l réxime afondóse pola corrupción.
El líder [[bolxevique]] [[Vladimir Ilich Lenin]] afuxó a Finlandia por seguridá en [[xunetu]] de [[1917]]. Ellí escribió "L'Estáu y la Revolución", faciendo un llamáu a una nueva forma de gobiernu afitáu sobro conseyos de trabayadores o [[soviet]]s. Tornó a [[Petrográu]] n'[[ochobre]] inspirando la [[Revolución d'Ochobre]] col lema "Tol poder pa los soviets!". Lenin dirixó'l derrocamientu del [[Gobiernu provisional rusu]] del Institutou de Smolny dende'l 6 al 8 de payares de 1917. Tres la fin de la Revolución Rusa de 1917, una estaya política marxista llamo a los bolxeviques a tomar el poder en Petrográu y Moscú baxo'l lideralgu de Lenin. L'asaltu y capitulación del [[Palaciu d'Iviernu]] na nueche del 7 al 8 de payares marcaron l'entamu del gobiernu soviéticu.
El Zar Nikolai II y la familia real foron asesinaos y con ello finó la cabera dinastía rusa. Per un tiempu camentóse que la fía menor de la familia, la princesa Anastasia, sobreviviera, dalgo que nunca llegó a confirmase.
Magar Rusia s'industrializaba rápido, malpenes una pequeña parte de la población, sobromanera nobles y dalgunos industriales, teníen bones condiciones de vida. Los llabriegos yeren probes y, magar la reforma agraria d'[[Alexander II]], yera mui abegosu acceder a la propiedá de la tierra. Les socesives derrotes en batalles durante la [[I Guerra Mundial]] y el descontentu xeneralizáu de la población, llevaron a que la economía entamara a deteriorase, lo qu'afaló al tracamundiu social y a delles revueltes y intentos revolucionarios. Estes revoluciones tienen dos feches: [[1905]] y [[1917]]. Na [[revolución rusa de 1905|revolución de 1905]] entama la fin de la dómina zarista, cuando Rusia foi derrotada ensin esperalo por [[Xapón]] tres una guerra ente dambos países. Xapón yera un país pequeñu y de sonce nivel teunolóxicu y la derrota afeutó a la popularidá del zar Nikolai II. Tamién en [[1905]] un grupu de trabayadores vindicó al Zar reformes económiques y sociales. Esti movimientu foi violentamente reprimío poles tropes del Zar, que mataron a dellos trabayadores, siendo conocío'l socesu como "Domingu Sangrientu". Dende entós entamaron a aniciase los primeros [[soviet]]s.
El poder de los soviéticos y la influencia de la [[revolución rusa de 1905|revolución de 1905]] foi sumiendo nos siguientes años; sicasí, cola entrada de Rusia na [[I Guerra Mundial]], les condiciones de vida de gran parte de la población foron a peor, faciendo qu'apaecieren nueves revueltes que daríen orixe a la Revolución de Febreru de 1917. El Partíu Social-Revolucionariu, los [[menxevique]]s, el [[Partíu Democráticu Constitucional]] y los [[bolxevique]] intentaron -desapartaos- esquerar nueves fórmules de gobiernu pal país. Esto dio llugar a una curtia República d'inspiración occidental liderada por [[Alexander Kerensky]]. El nuevu réxime nun prosperó, sobro too, pola oposición de los cabezaleros de la República a sacar a Rusia de la guerra. Ello favoreció a los [[bolxevique]]s que, magar ser minoritarios, yeren los únicos que defendíen la salida del país del conflictu. Asina xurdió la [[revolución d'ochobre]], de xeitu bolxevique, y la posterior toma del poder por parte de los soviets lideraos po Lenin y [[Trotsky]], qu'aniciaron el [[PCUS|Partíu Comunista]] y entamaron a empobinase a l'apaición de la [[XRSS]].
Tres la victoria de los [[bolxevique]]s, Rusia sufre una Guerra Civil ([[1918]]-[[1922]]) ente partidarios de la revolución bolxevique ([[Exércitu Roxu]]) y opositores a ella ([[Exércitu Blancu]]), sofitaos estos por delles potencies foriates. Lenin llegó a confiscar l'aniciu agrícola p'abastecer a los soldaos y a zarrar grandes compañíes privaes tres la so victoria.
El [[29 d'avientu]] de [[1922]] una conferencia de delegaciones plenipotenciaries de la [[RSFS de Rusia]], [[RFSS de Trescaucasia]], [[RSS d'Ucraína]] y [[RSS de Bielorrusia]] aprobaron el Tratáu d'Aniciu de la XRSS y la Declaración del Aniciu de la URSS, formándose la [[Xunión de Repúbliques Socialistes Soviétiques]]. Estos dos documentos foron confirmaos pol primer congresu soviéticu de la [[XRSS]] y firmaos polos cabezaleros de les delegaciones [[Mikhail Kalinin]], [[Mikha Tshakaya]], [[Mikhail Frunze]], [[Grigory Petrovsky]] y [[Aleksandr Chervyakov]] el [[30 d'avientu]] de [[1922]]. L'[[1 de febreru]] de [[1924]] la URSS foi reconocida pola primer potencia mundial daquella, l'[[Imperiu Británicu]].
Dende los primeros díes del poder soviéticu en [[1917]] entamó la re-estructuración intensiva de la economía, la industria y la política del país. Gran parte féxose según los Decretos Iniciales Bolxeviques, documentos del gobiernu soviéticu, firmaos por [[Lenin|Vladimir Lenin]]. Ún de los adelantos más importantes yera'l [[plan GOELRO]], qu'afalaba una re-estructuración fonda de la economía soviética afitada na lletrificación total del país. El plan principió en [[1920]], desendolcándose durante un periodu de 10 a 15 años. Supunxo l'aniciu d'una rede de trenta centrales llétriques rexonales, ente elles diez grandes centrales hidrollétriques y la lletrificación de numberoses empreses industriales. El plan sirvió pal siguiente [[Plan Quinquenal (URSS)|Plan Quinquenal]].
Dempués de la dura política económica afitada polos bolxeviques durante la Guerra Civil, el gobiernu soviéticu permitió que dalgunes empreses privaes acompangaren cola industria nacionalizada nos [[años 1920]]. Igualmente, el requisamientu total de los escedentes alimentarios nel campu foi camudao por impuestos sobro los ialimentos. Anque dalgunes d'estes midíes foron aldericaes por cabezaleros soviéticos, consideróse necesariu pa evitar que la esplotación capitalista tornara a la Xunión Soviética. Les mientes económiques foron el telón de fondu na llucha pol poder que se desencadenó ente los cabezaleros soviéticos tres la muerte de Lenin en [[1924]]. Postiando poco a poco la so influencia y aislando a los sos rivales dientro del partíu [[Iosif Stalin]] tornóse nel cabezaleru de la Xunión Soviéticu a mediaos de los [[años 1920]].
En [[1928]] Stalin inxirió'l Primer [[Plan Quinquenal (URSS)|Plan Quinquenal]] empobináu a aniciar una economía socialiega. Esto, a diferencia del [[internacionalismu]] espresáu por [[Lenin]] y [[Trotsky]] al traviés del cursu de la Revolución. Na industria, l'estáu féxose col control de toles empreses y anició un programa intensivu d'industrialización; na agricultura afitáronse granxes coleutives por tol país. Hubo resistencia espardida de llabriegos ricos que caltuvieron granu, siendo'l resultáu una llucha azurniada escontra les autoridaes y la fame, causando millones de muertes. La [[Gran Purga]] de Stalin nel partíu eliminó a munchos "vieyos bolxeviques" que tomaren parte na Revolución con Lenin. Mentanto, bien de ciudadanos soviéticos foron prindaos y unviaos al [[Gulag]] (Alministración Cimera pa Campamentos de Trabayu Correutivos), una gran rede de campamentos de trabayu forciaos, o cenciellamente executaos. Magar el tracamundiu de mediaos de los [[años 1930]], la Xunión Soviética desendolcó una economía industrial bultable años enantes de la [[Segunda Guerra Mundial]].
Los años trenta vieron l'andecha más averada ente los países [[Occidental]]es y la XRSS. En [[1933]] afitáronse les rellaciones diplomátiques con [[Estaos Xuníos]] y cuatro años más sero la URSS sofitó activamente a la [[Segunda República Española]] na [[Guerra Civil Española]] escontra los fascistes italianos y alemanes. Sicasí, tres que [[Gran Bretaña]] y [[Francia]] firmaren los [[Alcuerdos de München]] cola [[Alemaña Nazi]], la XRSS tamién fexo tratos con ella, económica y militarmente, incluyendo'l [[Pautu Ribbentrop-Molotov]] (pautu de non agresión nazi-soviéticu), qu'arreyó la ocupación de [[Lituania]], [[Letonia]], [[Estonia]] y la [[Invasión de Polonia]] en [[1939]]. A fines de [[payares]] de [[1939]], por nun ser quien a puxar a [[Finlandia]] a abayar la so llende 25 kilómetros de [[San Petersburgu|Leningráu]] por preseos diplomáticos, [[Stalin]] ordenó la [[Guerra d'Iviernu]]. Anque se tien aldericao si la Xunión Soviética tuvo l'inclín d'invadir l'[[Alemaña Nazi]] cuando fora abondo fuerte, la mesma Alemaña frayó'l tratáu y invadió la Xunión Soviética en [[1941]]. L'[[Exércitu Bermeyu]] paró la ofensiva nazi na [[Batalla d'Stalingráu]], dende fines de [[1942]] hasta l'entamu de [[1943]], y avanzó por [[Europa del Este]] hasta [[Berlín]] enantes del rindimientu d'[[Alemaña]] en [[1945]]. Tamién participó na derrota de Xapón, invadiendo la rexón de [[Batalla de Manchuria|Manchuria]] trés meses dempués de que finare la guerra nel Oeste. Anque estrozada pola guerra, la Xunión Soviética xurdió del conflictu como una [[superpotencia]] reconocida.
Durante la postguerra, la Xunión Soviética re-edificó primero y entós enanchó la so economía, al caltener el so control estrictamente centralizáu. La XRSS aidó al rexurdimentu nos países d'[[Europa del Este]], tornándose ellos n'estaos satélite. Too ello féxose per aciu del [[Pautu de Varsovia]] ([[1955]]), y más sero del [[Conseyu de Gabitu Mutuu Económicu]]. La influencia de la URSS medró n'otres fasteres del mundu y la tensión de la [[Guerra Fría]] tornó en nemigos a [[Reinu Xuníu]] y [[Estaos Xuníos]].
[[Iosif Stalin]] morrió'l [[5 de marzu]] de [[1953]]. Ensin un socesor que fora aceptao, los cabezaleros del [[Partíu Comunista]] escoyeron gobernar la XRSS de miente collectiva, anque hubiera una llucha pol poder interna. [[Nikita Khruxchov]], que ganara'l baltu pol poder nel entamu de la década de los años 50, denunció en [[1956]] l'emplegu de la represión por parte de [[Stalin]]. Nesi añu la fuercia militar soviética foi usada pa suprimir los llevantamientos nacionalistes n'[[Hungría]] y [[Polonia]]. Nesi tiempu la Xunión Soviética esplotó'l so enorme poder científicu y teunolóxicu, por exemplu, llanzando'l primer satélite artificial ([[Sputnik I]]), el primer ser vivu en viaxar al espaciu (la perra [[Laika]]) y el primer ser humanu [[Yuri Gagarin]] que se pon nuna órbita terrestre. [[Valentina Tereshkova]] foi la primer muyer en dir al espaciu, nel [[Vostok 6]], el [[16 de xunu]] de [[1963]], y [[Alexei Leonov]] el primer home n'abayase pol espaciu'l [[18 de marzu]] de [[1965]]. Les reformes de [[Khruxchov]] na agricultura y l'alministración foron xeneralmente improductives y la política esterior, sobro too con [[China]] y [[Estaos Xuníos]], foi a peor. [[Khruxchov]] dexó'l poder en [[1964]].
Tres la salida de Khruxchov, siguió otru periodu de mandáu collectivu, qu'avagó hasta que [[Leonid Brezhnev]] s'afitó al entamu de los años 70 como la figura más importante na vida política soviética. En [[1979]] la URSS invadió [[Afganistán]]. Nesti tiempu la URSS compitió con [[Estaos Xuníos]] na estaya militar, pero la economía entamó a parase. La industria tuvo ganancies que medraben selemente pero yeren estables, ente'l desendolcu agrícola s'atrasiaba. Fonderamente, la XRSS nun yera quien a aniciar abondo p'alimentar una población que medraba, y tuvo que principiar a importar. Otramiente, la mala calidá de los productos soviéticos fexo que la XRSS namás fora quien a esportar materies primeres. Too ello llevó a una balanza de pagos negativa.
Cada vegada foi más evidente l'esbarrumbamientu de les cadarmes económiques y polítiques de la Xunión Soviética. Tres la rápida socesión de [[Yuri Andropov]] y [[Konstantin Chernenko]], figures de transición, [[Mikhail Gorbachov]] foi escoyíu líder de la XRSS. Gorbachov principió a aplicar cambios bultables na economía ([[Perestroika]]) y el lideralgu del partíu. La política de [[Glasnost]] lliberó l'accesu públicu a la información dempués de décades de fuerte censura del gobiernu, encamentando tamién la tresparencia na xestión.
A fines de los años 80, les repúbliques que formaben la Xunión Soviética entamaron llegalmente a abayase hacia una declaración de soberanía sobro los sos territorios, basándose nel Artículu 72 de la Constitución de la [[XRSS]], que mentaba que cualesquier república yera llibre d'axebrase. El [[7 d'abril]] de [[1990]] foi aprobada una llei pola que una república podría desapartase si más de dos terceres partes de los residentes na república votaben a favor d'ello nun referéndum. Munches aviaron les ellecciones pa les sos propies llexislatures nacionales en [[1990]]. Les repúbliques aniciaron lleis que diben a la escontra de les lleis de la Xunión, no que foi conocío como "Guerra de Lleis". En [[1989]], la [[RSFS de Rusia]], que yera entós la república más grande (con cuasi la metá de la población) convocó una nueva escoyeta pa un Congresu de Diputaos del Pueblu. [[Boris Yeltsin foi elexío presidente del Congresu. El [[12 de xunu]] de [[1990]] el Congresu declarió la soberanía de Rusia sobro'l so territoriu y adelantróse a facer lleis que teníen el procuru de desaniciar dalgunes de les normes de la [[XRSS]]. El periodu d'incertidumbre llegal continuó al traviés de [[1991]] cuando les repúbliques que formaben la URSS llegaron a ser selemente independientes.
El [[17 de marzu]] de [[1991]] cellebróse un referéndum pal caltenimientu de la [[XRSS]], que foi sofitao mayoritariamente pola población en nueve de les quince repúbliques. El referéndum supunxo un emburrión pa [[Gorbachov]] y nel branu d'esi mesmu añu el Nuevu Tratáu de la Xunión foi diseñáu y alcordáu pa ocho repúbliques que tuvieren el determín de tornar la Xunión Soviética nuna federación más sonce que la URSS. La firma del tratáu foi interrumpida pol güelpe d'estáu d'agostu empobináu escontra Gorbachov por miembros marxistes estremistes del gobiernu. Esti movimientu tenía'l determín d'invertir les reformes de Gorbachov y postiar el control central del gobiernu sobro les repúbliques. Tres el fracasu del güelpe, [[Yeltsin]] salió postiáu ente que'l poder de [[Gorbachov]] amenorgó. L'equilibriu políticu tercióse de miente bultable hacia les repúbliques. N'[[agostu]] de [[1991]] [[Letonia]] y [[Estonia]] declariaron la so independencia (siguiendo la güelga de [[Lituania]] en [[1990]]), mientres les otres 12 repúbliques continuaben aldericando'l modelu más afayadizu pa la Xunión.
L'[[8 d'avientu]] de [[1991]] los presidentes de Rusia, [[Ucraína]] y [[Bielorrusia]] firmaron el [[Tratáu de Belovesh]] que declarió la Xunión Soviética sumida y afitóse la [[Comunidá d'Estaos Independientes]] (CEI) nel so llugar. Al quedar duldes de l'autoridá del [[Tratáu de Belovesh]] pa sumir la Xunión, el [[21 d'avientu]] de [[1991]] los representantes de toles repúbliques soviétiques, sacantes [[Xeorxa]], y inclusive repúbliques que firmaren el Tratáu de Belovesh, firmaron el [[Protocolu d'Alma-Ata]], que confirmó'l desaniciu y la fin consecuente de la [[XRSS]] y tornaba a plantegar l'afitamientu de la [[CEI]]. El [[25 d'avientu]] de [[1991]] [[Gorbachov]], a la vista de los fechos, refugó la presidencia de la Xunión Soviética y pasó los poderes a [[Boris Yeltsin]], presidente de Rusia. El día siguiente sumió tamién el [[Soviet Supremu de la URSS]], lo que supunxo la fin de la Xunión Soviética como estáu. Munches institucuiones como l'[[Exércitu Bermeyu]] y la policía asitiaron hasta l'entamu de [[1992]] pero foron desapaeciendo selemente o s'inxirieron nos nuevos estaos.
A mediaos de los noventa, Rusia yera una democracia multipartidista, pero yera abegosu postiar un gobiernu per aciu de dos problemes: l'enfrentamientu ente'l presidente y el parlamentu y el trafulcáu sistema de partíos. Anque Yeltsin ganó prestixu nos países foriatos, gobernaba de miente autocrática, ensin tener consideranza pa col parlamentu. Al tiempu la gran cantidá de pequeños partíos y la falta d'alianzas fexeron que la llexislatura nun fora gobernable.
En [[1993]] el xaréu ente Yeltsin y el parlamentu acabaría na [[Crisis constitucional rusa de 1993]] n'ochobre d'esi añu. Depués de que Yeltsin mandara tanques al parlamentu col envís de bombardealu, el presidente tuvo llibertá dafechu pa imponer una constitución con fuertes poderes presidenciales y que foi aprobada en referéndum n'[[avientu]] de [[1993]]. Al tiempu el votu d'avientu supunxo un fuerte emburrie pa comunistes y nacionalistes, espeyando asina'l descontentu de la población pa coles reformes económiques neolliberales.
El prestixu de Yeltsin dientro del país foi amenorgando tres encontar les midíes económiques de [[Yegor Gaidar]]: fin del control de precios de la dómina soviética, encorties nel gastu públicu y apertura al comerciu esterior. Les reformes estragaron nel intre la calidá de vida de la gran mayoría de la población, especialmente a aquellos que se beneficiaben de salarios y precios controlaos, amás de los sosidios de la dómina soviética. Rusia sufrió nesta década una crisis económica mayor que la [[Gran Depresión]] qu'azotó a [[Estaos Xuníos]] nos años trenta.
Les reformes económiques postiaron una oligarquía enraigonada nel vieyu sistema soviéticu. Aconseyada polos gobiernos occidentales, el [[Bancu Mundial]] y el [[Fondu Monetariu Internacional]], Rusia entamó la más grande y rápida privatización xamás fecha por un gobiernu na hestoria. A mediaos de los noventa el comerciu, los servicios y la pequeña industra ya taben en manos privaes. Casi toles grandes empreses foron mercaes polos sos antiguos direutivos, aniciando una clas de nuevos ricos averaos a inversores occidentales. Na parte baxera del sistema, pola mor de la inflación o'l desemplegu, munchos obreros acabaron na probetú, la prostitución o'l lladroniciu.
Por aciu del puxu del preciu del crudu, la so cimera esportación, la economía rusa vivió la fin de la so crisis rematando la década de los noventa. En [[1998]] Yeltsin afayábase nel tapecer de la so trayeutoria. Namás unes hores enantes del primer día de [[2000]] dimitió de sópetu dexando'l gobiernu en manos del so primer ministru, [[Vladimir Putin]], antaño funcionariu del [[KGB]] y xefe de l'axencia socesora tres la cayida de la URSS. En [[2000]] el nuevu presidente ganó fácilmente a los sos contrincantes nes elleciones presidenciales del [[26 de marzu]]. En [[2004]] foi de nuevu escoyío col 71% de los votos, y los sos aliaos vencieron nes llexislatives, coles torgues d'observadores nacionales y foriatos sobro la llimpieza del procesu ellectoral. Dende la fin de [[2004]] la preocupación internacional enantó per aciu del duru control del presidente sobro'l parlamentu, la sociedá y los representantes rexonales.
Nes [[ellecciones llexislatives ruses de 2007]] el partíu [[Rusia Xunida]], qu'enconta a Putin, consiguió'l 64,3% de los votos, y nes [[ellecciones presidenciales de Rusia de 2008|ellecciones presidenciales de 2008]] el candidatu del mesmu partíu, [[Dmitri Medvedev]] ganó con marxe abondo. Medved destituyó en setiembre de [[2010]] del so cargu como alcalde de Moscú a [[Yuri Luzhkov]], que llevaba nel puestu dende 1992, asitiando nel so llugar a Sergei Sobianin, home d'esfotu pal presidente.
[[Categoría:Rusia]]
[[Categoría:ONX]]
Portugal
Portugal (o Pertual, en mirandés y llionés), oficialmente República Portuguesa, ye un país continental y atlánticu asitiáu del sudoeste d'Europa, na fastera occidental de la Península Ibérica y nel Atlántcu Norte. Tien una superficie de 92.391 km² y ye la nación más occidental d'Europa,llendando al norte y al este con España y al sur y al oeste col Océanu Atlánticu. 
El nome de Portugal vien de "Portus Cale", nome col que los romanos llamaben a l'actual ciudá de Portu. Alfonsu VI Rei de Llión concedió a Henrique de Borgoña en 1093 la parte norte de lo que güei llamamos Portugal, y dió-y el títulu de "Conde de Portus Cale".
La división alministrativa mayor de Portugal básase nos "distritos" y nes Rexones Autonómiques (Azores y Madeira). So estos tán los 308 conceyos del país qu'al empar tán conformaos por más de 4.000 "freguesíes" o parroquies.
Lisboa, Portu (pt;(Porto), Braga, Coimbra, Vila Nova de Gaia, Funchal, Faro, Evora, Amadora, Almada, Ponta Delgada, Setubal, Almada, Aveiro, Viseu, La Guardia(pt:Guarda), Leiria, Covilha,
Agualva-Cacém, Queluz, Odivelas, Barreiro, Guimaraes, Maia, Matosinhos, Ermesinde, Riu Tinto (pt:Tio Tinto), Angra, Horta,
Viana do Castelo, Chaves, Lamego, Pinhel, Castelo Branco, Figueira da Foz, Elvas, Portimao, Bergancia (pt:Bragança), Vila Real, Santarem, Portalegre, Beja,Penafiel, Amarante, Serpa, Ovar, Miranda I Douro (pt.: Miranda do Douro, Seia, Caldas da Rainha, Peniche, Tomar, Abrantes, Sines, Silves, Lagos, Tavira, Kunami.
Lisboa/Loures/Portela de Sacavem (LIS);
Porto/Maia/Matosimhos/Vila do Conde (OPO){Pedras Rubras,Moreira,Maia{Sa Carneiro};
Faro/Algarve (FAO);
Funchal/Madeira(FNC){Santa Cruz/Santa Catarina-Madeira};
Ponta Delgada/Sao Miguel(PDL){Nordela/Papa Joao PauloII};
Terceira/Praia da Vitoria{Angra}(TER){Lajes,Terceira};
Horta/Faial(HOR). 
Norte(*Capital:Porto);
Centro*(Coimbra);
Lisboa(*Lisboa);
Alentejo(*Evora);
Algarve(*Faro).
Regions Autonomas:
Azores(*Capitales:Ponta Delgada,Angra,Horta);
Madeira(Capital:(*Funchal).
Al sur del dominiu llingüísticu, en Miranda l Douro, emplégase'l términu Pertual.
La Constitución de la República portuguesa foi promulgada n'abril de 1976, y revisada dempués en 1982 y 1989. Acordies a les sos disposiciones el xefe del estáu ye'l presidente de la repúbica, elexíu por votu directu pa un periodu de cinco años, con posibilidá d'una reelección. Ente les sos funciones tán la convocatoria d'elecciones y la designación, como primer ministru, del cabezaleru del partíu más votáu, que ye'l qu'exerce dafechamente les funciones del poder executivu. Elli ye l'encargáu de designar a los miembros del gobiernu y d'informar d'ello al presidente, que determina la data de la toma de posesión del gobiernu. El poder llexislativu correspuénde-y a l'Asamblea de la República, un parllamentu unicameral de 230 miembros escoyíos por votu popular pa cuatro años. Tocántenes al poder xudicial, el so muérganu cimeru ye'l Tribunal Constitucional.
El presidente del país ye Anibal Cavaco Silva, elexíu por primer vegada el 9 de marzu de 2006 y reelexíu'l 23 de xineru de 2011. El primer ministro ye, dende'l 21 de xunu de 2011, Pedro Passo Coelho, y la presidenta de l'Asamblea de la República ye Maria da Assunção Esteves. El gabinete ministerial ta formáu polos siguientes ministerios y persones:
Los partíos políticos más importantes, y los sos principales cabezaleros, son los que vienen darréu:
No que cinca a los sindicatos, los dos con mayor representación del país son:
Bambuco
El Bambuco ye un ritmu musical colombianu.
Danza de ritmu con un compás de 3/4 o 6/8 (o alternaos) y lletra escrita en octosílabos.
Comunidá Valenciana
La Comunidá Valenciana (en valencianu: "Comunitat Valenciana") ye una comunidá autónoma na costa mediterránea d'España.
Delles vegaes tamién denomínase País Valencianu ("País Valencià"), un términu apaecíu al entamu del sieglu XX, y utilizáu nel actual Estatutu d'Autonomía. Sicasí, nun tien reconocencia oficial fuera d'esti. 
El so orixe históricu remóntase al Reinu de Valencia, entidá política, xurídica y alministrativa fundada el 1239 y con vixencia hasta el 1707.
Xeográficamente estiéndes dende el ríu Senia hasta Pilar de la Foradada más allá de la desembocadura del ríu Segura. A más, les islles mediterránees de Nova Tabarca y les Columbretes son tamién parte de l'alministración valenciana, como el Rincón de Ademuz, enclave valencianu rodiáu por municipios aragoneses y manchegos. Ta compuesta poles provincies d'Alacant, Castelló y València y 33 comarques.
De la prehistoria constátase la primera presencia humana nes tierres valencianes al rodíu del sieglu XL e.C. con restos neandertales na Cova Negra (Xàtiva), les coves de Salt (Alcoi) y del Cochino (Villena). De la dómina antigua, la Comunidá Valenciana considérase una parte mui importante de la civilización íbera, esti pueblu (o meyor dicho, conxuntu de pueblos) tien el so orixe nes poblaciones indíxenes de la edá del bronce que caltuvieron unos intensos intercambios comerciales y culturales con tartessos, griegos y fenicios y el so esplendor finaría al rodíu del sieglu V e.C. como amuesa la so producción artística, que tien como más importante expresión la Dama d'Elx.
Les guerres entre cartaxineses y romanos qu'acabaron por someter tola mariña valenciana a l'autoridá de Roma a principios del sieglu III e.C., nun eliminaron la cultura ibérica, porque tovía atopamos importantes manifestaciones artístiques autóctones, por exemplu les figures pintaes con motivos figurativos o narrativos hasta'l sieglu I d.C.
L'aculturación, poro, foi progresiva. L'orixe de la vertebración de la Comunidá Valenciana surde mientres la romanización, al rodíu de la fundación de la colonia de Valentia Edetanorum (València) l'añu 158 e.C. y de la Colonia Julia Illici Augusta (Elx) nel sieglu I e.C.
Depués de la desintegración del Imperiu romanu dende principios del sieglu VII hasta anicios del VIII, gran parte del territoriu tuvo suxetu al Reinu visigodu de Toledo, y la otra parte, dende Dénia hasta Cartagena, tuvo baxo dominación de Bizanciu primero y del Reinu de Tudmir depués, con centru'n Oriola. El pactu d'Abd al-Aziz con Tudmir nel añu 713 permitió la entrada de los árabes a la península, cuando comienza una de les etapes más importantes del país, la dómina d'Al-Andalus. Pesie a qu'esta dómina inda nun tá estudiada abondo y constitúi ún de los periodos más escuros de la historia de Valencia, ye xeneralmente aceptada la importancia de la influencia de la so cultura y la so llingua sobre la cultura valenciana actual, que ficieron del Xarq al-Andalus uno de los requexos más cultos d'Europa.
Sicasí, l'orixe directu y más remotu del País Valencianu d'anguaño ta principalmente venceyáu a la fundación del Reinu de Valencia, de carácter feudal. Nel añu 1233 el rei Xaime I el Conquistador entama la conquista de los territorios marcaos por trés sieglos de presencia serraína: los reinos de taifa de "Balansiya", Dénia y Murcia. Según se fundó'l reinu, magar la presencia de población tagarina, inicialmente mayoritaria, fixéronse repoblaciones con colonos cristianos d'orixe catalán y aragonés, fundamentalmente. Estos cristianos reestructuraron la economía y organizaron el territoriu al rodíu de les villes con representación nes Cortes valencianes.. L'añu 1304 el reinu estiéndese hasta Oriola pola sentencia de Torrelles y yá tenía un estatus políticamente independiente colos Fueros de València dende l'añu 1261, y la sociedá valenciana desendolca la so identidá privativa, pesie a compartir rei, cultura y llingua colos territorios hispánicos de la Corona d'Aragón.
Depués del prestixu económicu, social y cultural mientres el sieglu d'oru valencianu porpiciáu pola expansión mediterranea de la Corona d'Aragón nel sieglu XIV, y depués de diversos conflictos sociales, el país finalmente cedió colos Decretos de Nueva Planta nel 1707, cuando se desmantela'l reinu y deróguense los fueros; pasa a fomrar parte del Reinu d'España, asimilándose a la llexislación castellana y queda priváu d'autonomía, llingua y cultura propies.
Mientres el sieglu XIX, Valencia amplia les arees d'agricultura, sobremanera relacionaes cola collecha d'uva, arroz, naranxa y almendra. El pasu a la industria asitiarálu nel cuartu puestu del estau español hasta l'actualidá. A principios del sieglu XX, la sociedá valenciana vindica l'autogobiernu del País Valencianu y, depués d'un primer intentu cuando la Segunda República Española y depués d'un periodu de totalitarismu del 1939 al 1975, finalmente algama l'autonomia en 1977 mientres la Transición española. Na segunda metá d'esti sieglu, surde un nuevu sector económicu que practicamente sustitúi l'espaciu de l'agricultura en cuanto a nivel d'ingresos económicos; el turismu. Cola aprobación del estatutu en 1982, recupera el so gobiernu propiu y la Generalitat Valenciana, qu'asegura la so alministración. 
Na primera división provincial de la España baxo dominiu napoleónicu nel sieglu XIX, l'alminsitración española dividió'l territoriu ente la prefectura d'Alacant y la de València, que llendaba cola prefectura de Tarragona na llínia que xunía Vistabella y Peníscola.
En 1822, plantegáronse per primer vez unes provincies asemeyaes a les actuales, xebrándose0l país, de norte a sur, nes provincies de Castelló, València, Xàtiva y Alacant. Finalmente en 1833 cola división propuesta por Javier de Burgos, finalmente'l númberu de provincies queda en trés, suprimiendo Xàtiva.
En 1851 améstense al País Valencianu los territorios históricamente castellanos de Villena a la provincia d'Alacant y Requena a la provincia de València. D'otra miente, la localidá históricamente valenciana de Cabdet, xunto a la localidá d'Almansa, pesie a solicitar sin éxitu en 1861 l'anexión a la provincia d'Alacant, nun volvieron a formar parte territorialmente del País Valencianu dende 1707 y queden na actualidá vinculaes al territoriu castellanu, na provincia d'Albacete.
Sicasí, l'agrupación de les comarque esn cuatro rexones propuesta por Joan Soler nun recibió sofitu políticu na creación de la comunidá autónoma valenciana l'añu 1982 y axustóse a la división provincial española preexistente. Estes rexones tratábense d'agrupaciones comarcales segun criterios históricos, llingüísticos y socioeconómicos. 
La Comunidá Valenciana tien 33 comarques, distribuíes asina:
Les rexones del País Valencianu son:
Na Comunidá hai declaraos oficialmente dos predominios llingüísticos territorialmente, el del castellanu, que s'asitia nel interior y al este, y el del valencianu (nome que se-y da al catalán na comunidá), que s'asitia a lo llargo de tola fastera costera. Anguaño'l conocimientu del valencianu xorreció abondo dende'l 1982, con un 4% d'alfabetizaos, hasta'l 84% según el censu del CIS del añu 1998.
En delles ciudaes celébrase la fiesta de los moros y cristianos. Tamién celébrense en munches poblaciones les fiestes de falles (marzu), principalmente en València. N'Alacant les Fogueres de San Xuan (xunu), en Castellón la Madalena y n'Elx el "Misteri d'Elx" (agostu).
Ta configuráu polos montes del norte, que pertenecen al Sistema Ibéricu, les sierres meridionales del Sistema Béticu y les sierres, altiplanos y llanos centrales. Nel Maestrat asitíase'l monte más emblemáticu del país, la Penyagolosa, de 1813 m. d'altor, considerada popularmente como la más elevada, anque enrealidá esa ye Calderón, nel Rincón de Ademuz, qu'algama los 1839 m.
La mariña tien la sierra d'Irta, de Vila Joiosa o la serra Gelada, l'albufera d'Oropesa, de València y d'Elx, les llagunes de Torrevella y la Mata, que se convirtieron en salines y grandes sableres dende Benicàssim hasta Almenara o dende Puçol hasta la Marina, incluyendo importantes formaciones de dunes como nel Saler en València o les de Guardamar.
El País Valencianu ta bañáu pol Mar Mediterraneu y tien un clima mediterraneu que, cuanto más al interior, más suave ye. D'esti xeitu, hai tres tipos de climes mediterráneos nel territoriu:
Llista d'árees metropolitanes por población
Esti artículu ye una llista de les 100 mayores árees metropolitanes del mundu por población. Ye abegoso dar una cantidá: los datos que vienen darréu inclúin les ciudaes satélites alredor d'una gran ciudá y delles vegaes distintes ciudaes principales que pola so cercanía puen funcionar como una única área (por exemplu Washington DC-Baltimore).
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach (21 de marzu de 1685 - 28 de xunetu de 1750) foi un músicu y compositor na dómina barroca de la música erudita (mal nomada "música clásica"). Considérase un de los compositores más grandes y influyentes na historia de la música. Munches de les sos obres reflexen una gran profundidá intelectual, expresión emocional y, enriba too, un altísimu dominiu técnicu.
Nació en Eisenach (Turinxa), nel sen d'una familia de músicos. La má de Bach morrió cuando él tenía 9 años d'edá. Un añu depués morrió so pá Johann Ambrosius Bach, que yera músicu de la ciudá y deprendió-y los rudimentos la música. Marchó pa alendar y estudiar col so hermanu mayor, Johann Christoph Bach, 16 años mayor qu'él, por entonces muerganista de Ohrdruff. D'él deprendió Bach a tocar el muérganu y la composición.
En 1703, a los dieciocho años, Bach algamó'l puestu de muerganista en Arnstadt gracies al so dominiu del istrumentu. Cuatro años depués treslladose a Mühlhausen, casándose cola so prima María Bárbola Bach. Ellí escribió tamién les sos primeres cantates. Sólo un añu depués, en 1708, foi nomau muerganista de la corte, y en 1714 direutor d'orquesta na corte del duque Wilhelm Ernst, en Weimar.
De 1717 a 1723 Bach foi maestru de capiella na corte del príncipe Leopold de Anhalt-Köthen. En 1720 morrió la so primera esposa, y un añu depués volvió a casase, nesta vegada cola cantante Anna Magdalena Wilcke. A partir de 1723 y fasta la so muerte Bach foi cantor na ilesia de santu Tomás en Leipzig. Llegó a ser invitáu na corte de Federicu II el Grande en Sans Souci. Morrió en 1750, depués d'una intervención fracasada nel güeyu. Bach foi quedándose ciegu, fasta perder totalmente la vista. Actualmente atalántase que la so ceguera foi orixinada per una diabetes ensin tratar.
Bach foi cabezaleru d'una familia numberosa. Tuvo 7 fíos del so primer matrimoniu y 13 del segundu. Tres de los fíos que tuviera cola so segunda muyer convirtiéronse en compositores respetaos por derechu propiu. Dalgunos d'ellos yeren Wilhelm Friedemann Bach (1710-1784), Carl Philipp Emanuel Bach (1714-1788, de quien Mozart tenía una perbona opinión) y Johann Christian Bach (1735-1782). Ensin embargo, l'enfotu que Bach pusiera nun de los sos fíos mayores tuvo tristayes consecuencies depués del so fallecimientu. El fíu perdió pa siempre varies Pasiones compuestes por so pá que quiciavis agora sedrían tan apreciaes comu la "pasión según san Mateo" y la "pasión según san Xuan". De nun ser pol cuidao que tuvo Carl Phillip Emanuel en conservar los manuscritos de so pá, el mundiu podria vese priváu d'una bona parte de les obres maestres de Bach.
Na dómina la vieyera, cuandu la xente referíase a Bach facíalo atalantando nel so célebre fíu Carl Phillip. Nes xeneraciones siguientes a Bach, sólo los compositores y músicos conocíen la so obra. Asina, por exemplu, Haydn, Mozart y Beethoven tuvieron munchu apreciu poles sos obres.
Ente les carauterístiques sobresalientes de Bach alcuéntrase'l so dominiu de complexos y inxeniosos contrapuntos. Llevó el xéneru la fuga a la so colminación na so obra "El clave bien atemperáu", que consiste en 48 preludios y fugues, un preludiu y una fuga pa cada tonalidá mayor y menor. Otru llabor importante ye El estolaxe la fuga, que quedó entamanáu al so fallecimientu. Amestáu cola idea de que fuera un conxuntu d'exemplos de les técniques del contrapuntu, El estolaxe la fuga consta de 14 fugues con diferentes formes, pero toes col mesmu tema básicu.
Tamién revisten gran apiegu los conciertos, que Bach compuso basándose na forma de los conciertos d'Antonio Vivaldi (1678-1741), compositor y vigulineru italianu contemporaneu suyu (unos siete años mayor qu'él). Asina, por comparanza, los Conciertos de Brandenburgu caracterízense por tar dedicaos a un garripiñáu diferiente de instrumentos solistas cada un d'ellos.
Bach escribió muncho de la so música pa la ilesia luterana. En particular les sos cantates fueron compuestes pa les mises dominicales, y les sos pasiones pa les ceremonies de vienres santu.
Amas de les yá citaes, otres obres célebres de Bach son les Suites pa orquesta, les Suites pa violonchelu, los Conciertos pa vigulín y la misa in si menor.
El reestrenu de la pasión según san Mateo'l 11 de marzu de 1829 por Mendelssohn dio un gran impulsu na divulgación de la música de Johann Sebastian Bach.
El rexistru de les obres de Bach foi ellaboráu por Wolfgang Schmieder. Conozse poles siegles "BWV" que signifiquen Bach Werke Verzeichnis (catálogu d'obres de Bach), Bach tuvo numberosos alumnos y estudiantes a lo llargo de la so vida. Ente ellos cuéntense a Johann Friedrich Agrícola.
Astures
Los Astures o ástures foron un pueblu asitiáu nel noroeste de la Península Ibérica, el so orixe nun ta nidiu y hai dos postures principales. Una qu'indica la posibilidá que llegaren dende'l ríu Ister (nome en griegu del Danubiu) y la zona d'Estiria (Austria), pola coincidencia de los nomes y la esplicación del nome d'esti pueblu como raigañu celta o indoeuropéu.
Y otra señala que les poblaciones astures son la evolución de los habitantes asitiaos na zona dende'l Mesolíticu o escomienzos del Neolíticu y son la evolución cultural de les poblaciones que fixeron pintures como les apaecíes na Cueva d'El Pozu'l Ramu‎ o, nel casu de los cántabros, Altamira; básase nes rellaciones culturales ente tolos pueblos de la Península Ibérica y Aquitania.
Ye bien dable que l'etnónimu astures designare nun entamu a ún de los munchos pueblos que, por semeyu cultural formaben la tribu de los astures, pasando darréu y por estensión, a nomar a tola gaviella d'estos pueblos, como asocedió ente los galaicos colos "kallaekos". De cualquier miente, nun paez haber dulda que los stures recibieren el so nome en cuanto qu'habitantes de les rieres del Stura (Esla).
La etimoloxía fai aniciar Astura dende'l raigañu PIE *"Steu-r" (Pokorny: 1004-1010) ""ampliu, enanchu"" qu'aplicáu a una corriente fluvial pudiere significar tamién ""pasu abegosu"". Amás de ser un axetivu afayadizu pa designar al ríu más importante de la faza astur, nun asoma oxeción llingüística nenguna. Ye calter del celta camudar el diptongu PIE *Eu, primero en *Ou, y dempués en *U ("Teutates" > "Touta" > "Tutatis"). Y un bon sofitu d'ello dánoslu Estrabón cuandu trescribe'l nome antiguu na mena Astoures. 
El raigañu caltiénse nel sánscritu Sthūrá ""enanchu, trupu""; avésticu Stūra ""ampliu, enanchu, llargu""; xermanu Stūr ""ampliu""; islandés Stūra y les más variaes menes del alemán y anglosaxón Stieren, Stiuri, Stiura, Stiure, Steuer, Stēor, etc. Y, magar que nun s'afayen fácilmente vocablos derivaos d'esti raigañu nes llingües celtes de güei, tuvo ser d'usu común nel galu, darréu la bayura d'hidrónimos conseñaos: na Bretaña, Pliniu glosa'l Stur y un Sturia nel desembocu l'Elba. Na "Galia cisalpina" asitiábase la tribu de los esturos y un ríu Stura. 
Anguaño tres ríos en Kent, Suffolk y Dorset, nómense Stour, amás del Esla en Llión ("Astura") y un regatu de nome Astuera (*"Astora") en Llastres (conceyu Colunga).
Tiense suxería otra hipótesis: "Astura" pue remanecer del euskera: "asturu" (suerte), "aztikeria" (magia), "aztura" (costume), o "asta" y "ura" (peña y agua respeutivamente), y en tal casu sedría orixinalmente una designación de los vascones pa los celtas o la rexón qu'ocupaben.
En cuanto a qu'Astura seya l'Esla, el Seya o cualesquier otru ríu, esplícase en favor del primeru pol tamañu, ye dicir cuando los romanos contauten colos astures fáenlo pela Meseta y pel ríu más grande de la rexón, que ye l'Esla. Si bien, tamién hai razones pa decantase pol Seya, la mayoría d'estudios consideren que ye'l ríu llionés del que deriva la designación romana pa esti pueblu.
Anguaño nes Ciencies Históriques empléguense dos nomes; ástures pa referise a les poblaciones prerromanes del conventu d'Asturica Augusta -autual Astorga-, y astures pa les poblaciones que calteníen la cultura, llingua y relixón nes dómines históriques y altomedievales de los reinos d'Asturies y de Llión.
• Tresmontanes
•Cismontanes o Augustanes
-Los Amacos: Saldanicos
-Los Bedunienses:
-Los Brigaecinos: Legirnicos
-Los Gigurros:
-Los Iburros:
-Los Lancienses:
-Los Lóugei: Toletenses
-Los Orniacos: Avolgigos,Abanicios
-Los Saelenos:
-Los Superatios: Blanobriensos, Bolgenses, Louguios
-Los Susarros: Paemeiobriguenses, Queledinos, Aiobrigiaecienses
-Los Tiburos:
-Los Zoeles: Desoncos, Tridiavos, Visaligos, Cabruagénigos
L'afiliación d'estes poblaciones ye percomplicada d'entamar, dao les poques fontes y l'ausencia de lliteratura. Sí conocemos que yeren matriarcales o que taben nel procesu del pasu d'esti al patriarcáu, cosa que los allonxaría de los celtes y poblaciones indoeuropees. Muncha de la toponimia esplícase pol vascu antiguu pero tamién pol celta o'l lusitanu. Tamién paez que taben en contautu con poblaciones celtes o averaes a esta cultura, si qu'asina nun se pue afirmar que fueren celtes, munches de les concomitancies ente dambes cultures débense a procesos de resolución cultural común ente los pueblos del mundiu.
Poro, davezo inclúyense nun grupu nomáu Pueblos del Noroeste formáu por galaicos, cántabros, vascones, autrigones, várdulos y caristios.
"Artículu principal astur"
Los Astures ocupaben el norte de Zamora, cásique tola provincia de Llión, sacante la zona oriental, y casi toa Asturies (dende'l ríu seya nel Este per au llinden colos pueblos cántabros, fasta la sierra el Ranadoiru pel Oeste u llinden colos Albiones). Según Plinio la población Astur sedría d'unos 240.000 hab.
Les principales ciudaes o asentamientos de los que se tienen constancia son por referencies de los autores grecollatinos o pola arqueoloxía. Considérase que'l principal asentamientu de los astures yera Lancia, nel oteru de Lance, en Sollanciu (Villasabariegu, Llión), que foi una mena de "Numancia" astur. Pero tamién esisten referencies y restos d'asentamientos grandes en:
Amás de multitú de castros de los que queden restos en Xixón, La Cabreira, La Valduerna, la Valdería, el Bierzu, los restos funerarios de los Valles de Benavente.
Basaben la so vida na recoyida de frutos y la caza. Demientres gran parte l'añu usaben la llande como'l so alimentu fundamental, secandolo, mayandolo y depués cola so fariña facíen un pan que se-yos conservaba demientres llargu tiempu. Cuntaben tamién cola agricultura anque yera escasa, nada que ver cola de pueblos más sureños.
Les tierres semaes na dómina prerromana yeren escases, d'estos semaos sacaben cebada cola que facíen cerveza, asina como especies primitives d'escanda y cerru. Debío a esta entreseca y al so cermuñu calter guerreru facíen incursiones frecuentes na tierra los Vaceos, los que sí que teníen perdesendolcada l'agricultura.
Los Astures poblaben en castros, asitiaos en llugares estratéxicos y amurallaos, onde les cabañes yeren circulares na actual Asturies y en dómines inhóspites de Llión, y retangulares en dómines más llanes.
Vistíen con sayos apretaos, siendo un vezu xeneral en toles tribus cantábriques. Les muyeres decorábenlos con materies vexetales de gran collor. Los homes llevaben melenes que ciñíen con cintes nel combate. EL calzáu sedría asemeyao a les actuales abarques.
Teníen un gran conocimientu del mediu natural, usando plantes medicinales. A los enfermos sacábenlos a los cruces de los caminos por si dalgún viandante conociere la cura a dicha enfermedá.
L'armamentu principal ente los Astures yera'l dardu; usaben escudos tanto pequeños como grandes pero toos ellos en forma circular, el puñal y la espada curtia d'antenes tamién yeren utilizaos, la falcata utilizada posiblemente debío a influencies d'otros pueblos peninsulares, tamién les haches de doble filu, les fondes y les lances yeren armes usaes por estes tribus. Enfrentáronse a Roma prauticando guerra de guerrilles, executando emboscaes y maniobrando en terrenos pindios onde lluchaben a caballu. Fueron famosos los sos caballos y la so caballería. En tando dominaos por Roma, alistábense como temibles mercenarios, na muria d'Adriano construyida por Roma pa protexer los sos dómines d'invasiones de los Pictos. Tiense constancia de dos ales de caballería astur que llucharon como mercenarios.
Usaben barques de cueru cosíes, onde namás la quilla yera de madera, barcos asemeyaos a los usaos por Lusitanos y Saxones.
Hai que destacar que yeren perbonos orfebres como se puede ver nel Ayalgu d'Arrabalde o na Diadema de Moñes, lo que se xunía al so trabayu como mineros como queda amosáu nes mines de La Cabreria (las Medulillas, Benuza) y del Bierzu, (las Médulas).
Al igual qu'otres cultures posiblemente preindoeuropees, los ástures, teníen como dioses proteutores a les fuercies de la Natura. Gracies a les referencies d'Estrabón sabemos qu'adoraben a la Lluna como a una diosa básica de lo espiritual y de la fertilidá, lo qu'afirma que yeren matriarcales o en procesu de patriarcalización.
Conócense delles divinidaes pola toponimia y pola documentación romana y medieval que llegó hasta nós. Dalgunes de les divinidaes que se saben yeren adoraes por esti pueblu son:
Rafael del Riego
Rafael del Riego y Flórez (9 d'abril de 1784 - 7 de payares de 1823) foi un xeneral y políticu lliberal asturianu.
Nació en Tuña (Tinéu). Tres llicenciase na Universidá d'Uviéu en 1807, treslladose a Madrid, u ingresó nel exércitu. En 1808, demientres la Guerra d'Independencia foi capturáu polos franceses nel Escorial, del que fuxó.
El 10 de payares participó na Batalla de Espinosa de los Monteros, volviendo a cayer prisioneru. Treslladáu a Francia, foi lliberáu y viaxó per Inglaterra y Alemaña. En 1814 tornó a España, algamando'l rangu de Teniente coronel.
Demientres los seis años de monarquía absoluta ingresó na masonería, conspirando escontra Fernandu VII. En 1819 el rei formó un exércitu pa lluchar na Guerra d'Independencia sudamericana. Riego dirixía'l batallón asturianu. Sicasí, dempués de llegar a Cádiz, xunto con otros oficiales entamó un motín el 1 de xineru de 1820 col envís de reimplantar la Constitución de 1812, dando orixe al Trieniu lliberal. Riego marchó coles tropes dende Andalucía, cola intención d'entamar un llevantamientu antirrealista, pero ensin munchu ésitu. Otru llevantamientu fízose en Galicia que llogró provocar otros nel restu del país. El 7 de marzu de 1820 el palaciu real en Madrid rindióse énte los soldaos al mandu del xeneral Ballesteros, y el 10 de marzu el rei confirmó la restauración de la constitución.
El nuevu gobiernu ascendió a Riego a Capitán xeneral, primero de Galicia y dempués d'Aragón, el 8 de xineru de 1821. El 18 de xunu casóse cola so prima María Teresa del Riego y Bustillos. El 4 de setiembre de 1821 al descubrise una conxura republicana, foi fechu prisioneru. Sicasí, la so popularidá y les manifestaciones feches en Madrid permitieron la so puesta en llibertá. En marzu de 1822 foi elexíu miembru de les Cortes.
N'avientu de 1822, nel Congresu de Verona, la Santa Alianza consideró que'l réxime lliberal español tenía que ser suprimíu y encargóse a Francia la restauración de la monarquía absoluta. El 7 d'abril de 1823, los Cien mil fiyos de San Luis, cruzaron la llende. Riego dirixó al 3 exércitu, pero'l 15 de setiembre, derrotáu, foi fechu prisioneru (una vegada más) nel pueblu d'Anquillas (Jaén). Unviáu a Madrid, pesie la amnistía anunciada, foi inculpáu de traición. El 7 de payares de 1823 Rafael del Riego foi colgáu na Plaza de la Cebada en Madrid.
L"'Himnu de Riego", foi l'himnu de la Segunda República Española. Anguaño'l so retratu ta espuestu nel edificiu de les Cortes.
Himnu de Riego
Llámase himnu de Riego a la marcha militar decimonónica compuesta n'honor del teniente coronel Rafael del Riego, que se llevantó escontra'l gobiernu absolutista de Fernandu VII nel pueblu andaluz de Las Cabezas de San Juan el 1 de xineru de 1820. A resultes del alcíu instaurose un nuéu réxime constitucional que tomó como norma superior la Constitución de 1812. 
No que cinca al autor de la música, la mayoría los historiadores atribúinla al militar José María de Reart y Copons. Este compondríala en febreru de 1820, amestándose-y entóncenes una lletra orixinal del lliberal asturianu Evaristo Fernández San Miguel y Valledor. Dempués, el director de músicos de la Guardia Real, José Melchor Gomis, adaptó la partitura pa que pudiere tocala una banda.
L'himnu foi l'oficial d'España dende'l 7 d'abril de 1822 hasta que finó'l trieniu lliberal al añu siguiente; y tamién demientres la Segunda República. Tamién lu cantaben los soldaos cristinos (lliberales) demientres la Primera Guerra Carlista (1833-1840).
"Serenos y alegres"
"valientes y osados" 
"cantemos soldados"
"el himno a la lid."
"De nuestros acentos"
"el orbe se admire" 
"y en nosotros mire"
"los hijos del Cid."
"Soldados la patria"
"nos llama a la lid,"
"juremos por ella"
"vencer o morir."
"El mundo vio nunca"
"más noble osadia,"
"ni vió nunca un día"
"más grande el valor,"
"que aquel que, inflamados,"
"nos vimos del fuego"
"excitar a Riego"
"de Patria el amor."
"La trompa guerrera"
"sus ecos da al viento,"
"horror al sediento,"
"ya ruge el cañon"
"a Marte, sañudo,"
"la audacia provoca"
"y el ingenio invoca"
"de nuestra nación."
Italia
Italia, oficialmente la República italiana ("Repubblica Italiana" n'italianu), ye un país d'Europa que forma parte de la Xunión Europea (UE).
El so territoriu consiste cimeramente na Península Itálica y dos grandes islles nel mar Mediterraneu: Sicilia y Cerdeña. Pel norte ta bordeáu pelos Alpes, per onde llenda con Francia, Suiza, Austria y Eslovenia. Los estaos independientes de San Marino y Ciudá del Vaticanu son enclaves dientro'l territoriu italianu. Italia forma parte del G8 o grupu de les ocho naciones más industrializaes del mundu. Asitiada nel corazón del antiguu Imperiu Romanu, ta enllena d'ayalgues que reconstrúin la hestoria de los pegoyos de la civilización occidental.
Italia foi llar de munches cultures europees como los Etruscos y los Romanos y tamién foi el bierzu del movimientu de la Renacencia, qu'entamó na rexón de Toscana y ceo s'espardió per toa Europa. La capital d'Italia, Roma, foi per sieglos el centru políticu y cultural de la civilización occidental, y tamién ye la ciudá santa pa la Ilesia Católica, pues dientro de la ciudá s'alcuentra'l microestáu del Vaticanu.
La pallabra "Italia" (del griegu Italus Sevelorus) desinaba nel sieglu V e.C., según l'hestoriador griegu Antíocu de Siracusa, la parte meridional de l'anguaño rexón italiana de Calabria —l'antiguu Bruciu—, habitada poos ítalos. Dos escritores griegos daqué más recientes, Helánicu y Timeu, venceyan el mesmu nome cola pallabra indíxena "vitulus" ('xatu'), cuyo sinificáu desplicaron pol fechu de ser Italia un país bayurosu en ganáu bovín. Nel sieglu I e.C., el toru, símbolu del pueblu Smanita soblevadu escontra Roma, ye representao nes monedes emitíes polos insurrectos abatiendo a una lloba, símbolu de Roma: la llienda "viteliú" (de los ítalos) confirma que venceyaben el nome d'Italia col xatu-toru. Otramiente tamién ye posible que los ítalos tomaran el so nome d'un animal-totem, el xatu que, nuna primavera sagrada, los afalara hasta los llugares nos que asitiaron definitivamente.
Col tiempu, el nome espardióse por tola Italia meridional p'abarcar dempués tola península. Nel sieglu II e.C., l'heistoriógrafu griegu Polibio llama Italia al territorio comprendíu ente l'estrechu de Mesina y los Apeninos septentrionales, anque el so contemporáneo Catón espurre'l conceptu territorial d'Italia hasta l'arcu alpinu. Sicilia, Cerdeña y Córcega nun pasarán a formar parte d'Italia hasta'l sieglu III d. C., per aciu de les reformes alministratives de Dioclecianu, anque les sos estrechos llazos culturales cola península permiten consideralas como parte integrante.
Otra teoría camienta que la denominación «Italia» derivaría cuasi con toda seguridá d'una colonia griega nel Bruciu (anguaño Calabria), la de los "italos" (referible a los "italiotas"). Pola so parte la pallabra "italos" en griegu antiguu encamentaba al toru mozu; cuando acabó la hexemonía de los rasena («etruscos») n'Italia y entamó la romana, los pueblos peninsulares qu'acomuñaron escontra la incipiente potencia romana adoptaron como emblema al toru.
La hestoria d'Italia ye seique la más importante pal desendolcu de la cultura y sociedá del área mediterránea y de la cultura occidental como un too. El país foi anfitrión de munches actividaes humanes en tiempos prehestóricos, d'eiquí que s'afayaren bien de yacimientos arqueolóxicos n'estremaes rexones: Lazio, Sicilia, Toscana, Umbría y Basilicata. Dempués de la "Magna Grecia", la civilización etrusca y especialmente l'imperiu romanu, que vieno a dominar el Mediterraneu por munchos sieglos, tres cuya caída nació Italia como estáu (Odoacru proclamáu rei d'Italia) llegaron al humanismu medieval y la Renacencia, qu'ayudó na formación de la filosofía y el arte européu. La ciudá de Roma tien dalgunos de los exemplos d'estilu barrocu más importantes de toda Europa.
Ente los sieglos XIV y XVI, Italia nun yera una unidá política, escachada nun cientu d'estaos. Nel norte esistíen les ciudaes estáu como la República de Venecia, la República de Florencia o la República de Xénova. Alredor de la ciudá de Roma los Estaos Pontificios, y al sur el Reinu de Nápoles, posteriormente conformante de la Corona d'Aragón y poro de la Monarquía Hispánica. Dada la so escachadura, foi escenariu de los intereses de les potencies europees durante los sieglos XVI, XVII y XVIII, tales como les Guerres italianes, la Guerra de Socesión Española, el conflictu hispano-austriacu poles posesiones napolitanes, asina como de les griesques revolucionaries franceses y napoleóniques. Tovía hubo conflictos durante la primer metada del sieglu XIX, nel qu'aprució'l sentimientu nacionaliegu italianu que desembocará na Unificación d'Italia, materializada'l 17 de marzu de 1861, cuando los estaos de la península itálica y les Dos Sicilies se mecieron formando'l Reinu d'Italia, el cual sería organizao pol monarca Víctor Manuel II, de la dinastía Saboya, hasta entós gobernante en Piamonte y rei de Cerdeña. L'artífice de la unificación italiana, sicasí, foi el Conde Camillo Benso di Cavour, el ministru en xefe del rei. Roma, pola so parte, caltúvose desapartada del restu d'Italia baxo'l mandu del papa y nun foi parte del reinu d'Italia hasta'l 20 de setiembre de 1870, fecha final de la unificación italiana, llueu foi fecho un plebiscitu nel que s'escoyó a Roma como la capital del dicho Reinu. El Vaticanu ye un enclave independiente, arrodiáu dafechu per Italia, al igual que San Marín.
La dictadura fascista de Benito Mussolini ocurrida en 1922 llevó a Italia a una alianza cola Alemaña nazi y l'Imperiu del Xapón, lo que l'afaló a la derrota d'Italia tres la Segunda Guerra Mundial. Durante'l trescursu d'esta griesca y nos años posteriores, miles d'italianos emigraron fuera del país teniendo como destín cimeramente América, Francia y Alemaña.
El 2 de xunu de 1946, un referéndum sobre la monarquía afitó la república como sistema de gobiernu italianu, adoptando'l país una nueva constitución el 1 de xineru de 1948. Los miembros de la familia real foron llevaos al exiliu, pola so rellación col réxime fascista, hasta'l 10 de payares de 2003, cuando pudieron regresar a Italia per aciu de la modificación de la constitución pol parlamentu italianu.
Los Trataos de Roma de 1957 roblaos por seyes países europeos fixeron d'Italia ún de los países fundadores de la Xunión Europea.
El relieve presenta cuatro grandes unidaes rexonales: al Norte, un sector continental domináu polos Alpes; a los sos pies, la llanura del Po; al Sur un sector peninsular articuláu polos Apeninos; y finalmente les tierres insulares.
El sistema alpino esparde por territoriu italianu la cuasi totalidá de la so vertiente meridional. Nesti gran conxuntu montañosu rescamplan les formaciones calcárees de los Dolomites (Marmolada, 3.342 m de alt.) y nel sector cristalín, de formes más agrestes, dalgunes de los cimeros cumes de tol sistema alpín: Monte Rosa (4.634 m), Cervino (4.478 m). Dalgunos pasos de montaña (Mont Cenis, Simplon, Brennero) facilitan la comunicación coles rexones vecines. La rexón prealpina presenta llargos y fondos valles, con bien de llagos: Garda (370 km²), Mayor, Como, Iseo. Al Sur de los Alpes, ente éstos y los Apeninos, espárdese la llanura del Po (el ríu más llargu del país, con 652 km de longitud), fuexa tectónica rellenada polos depósitos sedimentarios aportaos polos ríos que descienden de los Apeninos y, especialmente, de los Alpes (Adigio, 410 km; Piave), y que avenan la llanura que s'abre al mar Adriáticu pol llitoral NE d'Italia.
El restu de llanures italianes, anque numberoses, son d'escasa estensión, y atópanse preferentemente nel llitoral tirrénicu, formaas por importantes ríos (Arnu, Tíber) o por llanures costeres (Maremma, Agro Pontino). La cadena de los Apeninos constitúi la espina dorsal de la península italiana, y nella estrémense trés sectores: los Apeninos septentrionales, los de menor altura y de formes más suaves (monte Cimone, 2.163 m); los Apeninos centrales, tamién nomaos Abruzos, que costitúin el techu de la cadena (Gran Sasso, 2.914 m), y presenten modelaos de triba cárstico; a lo cabero, los Apeninos meridionales, que tienen el so puntu culminante nel monte Pollino (2.271 m). A dambes vertientes de la cadena espúrrense formaciones de cuetos, denominaos Soapeninos o Antiapeninos, rescamplando los del reborde O, onde s'elevan dalgunos volcanes (Vesubiu, monte Amiata, Campos Flégreos).
Nel estremu S de la península Itálica, la islla de Sicilia ye considerada una prollongación de los Apeninos (montes Nebrodi, Peloritani, Madonia), rescamplando'l monte Etna, que colos sos 3.345 m de alt. ye'l volcán activu más altu d'Europa. La islla de Cerdeña ye asinamesmu montañosa (montes de Gennargentu), anque cabe destacar la fuexa tectónica de Campidano, entre Oristano y Cagliari.
La climatoloxía italiana, magar el so calter mediterraneu, presenta bultables variaciones rexonales. En primer llugar, pola mor de la so bultable estensión en llatitúd: medies añales en Milán de 23 °C en xunetu y 1,5 °C en xineru, mientres qu'en Palermu, diches medies son de 26,2 y 11 °C. Otramiente, per aciu de les condiciones orográfiques: los Alpes, qu'actúen de torga ante los vientos del Norte, rexistren les mayores precipitaciones (de 3.000 a 3.800 mm añales); los Apeninos, pola so parte, afiten una clara distinción ente las sos dos vertientes: la tirrénica, que queda espuesta a les corrientes llentes del Oeste, y la vertiente adriática, a sotavento de diches influencies (menos de 500 mm añales n'Apulia).
Italia ta dividía en 20 rexones o "regioni" (singular "regione"). 5 d'elles tienen un estatus especial d'autonomía que-yos permite facer lleis en ciertes competencies que tienen tresferíes. Son les que tan marcaes con *. 
Toles rexones menos el Valle d'Aosta tan dividíes en dos o más provincies.
Jaroslav Hašek
Jaroslav Hašek (1883 - 1923) foi un novelista, humorista y periodista checu, famosu pola so novela satírica "Les aventures del soldáu Švejk na Gran Guerra". Ta Consideráu el principal autor de la Praga del entamu del sieglu XX, anque a diferencia d'ésti últimu qu'escribía n'alemán, mandábase de la llingua checa pa llegar a un públicu más popular. 
Jaroslav Hašek nació en Praga'l 30 d'abril de 1883. A los 13 años perdió a so padre, depresivu y alcoholicu. 
A los quince años empieza a trabayar como asistente nuna botica. Más tarde, con un diploma de l'Academia comercial de Praga, entra na Slava Bank, pero échenlu al pocu tiempu por mor de la so afición a la bebida.
Bien ceo, Hašek militó activamente nel movimientu anarquista, collaborando na prensa política de llingua checa y llegando a ser director del periódicu "Komuna". En Praga llevó una vida picaresca, con actividaes como'l robu y tráficu de perros, falsificando certificaos de pedigrí.
En 1910 casó cola escritora Jarmila Mayerová, qu'acabó abandonándolu al poco de nacer el so fíu Richard. Per esta época, tres d'un intentu de suicidiu, pasó una temporada nun hospital psiquiátricu.
Na Primera Guerra Mundial sirvió nel exércitu austriacu nel frente de Galitzia y en Bohemia, enantes de pasar a Hungría. En 1915, la so unidá rindióse a los rusos que lu internaron nun campu de concentración n'Ucraína, y más tarde nos Urales. 
A la fin de la guerra, en 1918 entró como voluntariu al serviciu de los bolxeviques, que lu nomaron comisariu políticu del Quintu Exércitu. Paralelamente militó na "Lexón Checa", una organización nacionalista que trataba de lliberar a los checos de la tutela del Imperiu austro-húngaru.
En 1920 volvió a Praga con una muyer rusa cola que casara ensin divorciar de Jarmila. Nesta ciudá, capital de la nueva Checoslovaquia, entamó la redaición de la novela satírica "Les aventures del bravu soldáu Švejk na Gran Guerra" ("Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války"). La obra debía constar de seis volúmenes, pero al morrer el 3 de xineru de 1923 sólo tenía peracabaos tres.
En 1991 publicáronse otros escritos inéditos suyos, agrupaos col títulu de "L'escándalu de Bachura y otros rellatos".
En 2005, l'escultor Karel Nepraš fizo un monumentu ecuestre dedicáu a l'acordanza de Jaroslav Hašek nel barriu praguense de Žižkov, onde'l creador del soldáu Švejk viviera.
2005
Inglaterra
El Reinu d'Inglaterra ("England" en llingua inglesa) ye’l país más grande ya pobláu de tolos países costituyentes ("constituent country") del Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda del Norte. El so territoriu estiendese peles dos terceres partes de la islla británica y fai frontera con Escocia ya con Gales y ta arrodiau pol mar del Norte, el mar d’Irlanda, l’océanu Atlánticu ya’l canal de la Mancha que lu coneuta col continente européu. La so capital ye Londres, la cuala ye la ciudá más poblada de la nación y de la Xunión Europea.
Surdió en 927 y toma’l so nome de la tribu xermánica de los anglos, asitiada nesti territoriu ente los sieglos V ya VI. Esti, xunto con Gales, tuvo dixebráu ta l’1 de mayu de 1707, cuando, altraviés l’Acta Xuncimientu, perasemeyada a la que, en 1800, axuntó dambes islles, ta que en 1921 declárase l’Estáu Llibre Irlandés (estáu marioneta) ya’l Reinu Xuncíu adopta el nome d’anguaño como l’oficial.
La gran estensión y, en ciertu móu, cerrancia ante lo foriato d’Inglaterra fizo que se desarrollara cuasi de forma dixebrada respeuto al restu d’Europa, formándose una Illesia Anglicana ya un Drechu inglés, de cual surdió’l Drechu anglosaxón estendíu per delles naciones del mundiu, destacando les de la Commonwealth (mancomunidá inglesa).
Amás la so llingua ye la más importante del mundiu anguaño pol gran progresu de les excolonies britániques, nótense Estaos Xuncíos n’América, Australia ya Nueva Zelanda n’Oceanía, la India n’Asia, Sudáfrica n’África ya la propia Inglaterra n’Europa. Tamién ye llingua oficial en tolos muerganismos internacionales.
Tamién ye sé de la Royal Society, la cuala llevó p’alantre los primeros proyeutos tecnoloxicocientíficos de tol mundiu y amás au se sentaron les bases la ciencia moderna.
Políticamente, el sistema británicu ye’l pa del parllamentarismu, de gran influyencia nel mundiu oucidental y tamién nel socialismu y otres ideoloxíes, además de que foi el primer país en llevar p’alantre’l movimientu obreru col Cartismu, al traviés del Partíu Lliberal y la so posterior dixebra, el Partíu Llaborista.
India
La República India ye un país del sur d'Asia. Ocupa el subcontinente indiu, lo que lu convierte nel séptimu país más grande del mundu. Ye, tamién, el segundu más pobláu, y la mayor democracia del mundu. Arrodiada pel Océanu Índicu pel sur, pela mar d'Arabia pel oeste y pel golfu de Bengala al este, tien 7.517 qm de costa, y llenda al Oeste con Pakistán, al Norte con China, Nepal y Bután, y al Este con Bangladex y Myanmar. Cerca d'ella, na mar, atópense tamién Sri Lanka y les islles Maldives.
Llugar de nacencia y espoxigue de la cultura del valle del Indo, el subcontinente indiu foi, per munchos sieglos, un llugar de gran riqueza económica y cultural. Nelli nacieron cuatro grandes relixones: hinduísmu, budismu, xainismu y sikhismu. A elles se xuntaron, nel primer mileniu de la era cristiana, el xudaísmu, el cristianismu, l'islam y el zoroastrianismu. Foi dapoco anexionáu pola Compañía Británica de les Indies Orientales dende l'entamu del sieglu XVIII, y dempués colonizáu pola Corona británica dende mediaos del sieglu siguiente. Un sieglu dempués, en 1947, consiguió la independencia dempués d'una campaña de resistencia pacífica na que rescampló la figura de Gandhi. 
Alministrativamente ta dixebráu en 28 estaos, seis territorios de la Xunión ya un territorio capital nacional. La so capital ye Nueva Delhi, con más de 18 millones d´habitantes. Hai, aparte d'ella, delles ciudaes pergrandes: Mumbai, con 21 millones d'habitantes na so área metropolitana, o Kolkata (anantes conocida como Calcuta), con cuasi 14 na de so. 
Fálense nel so territoriu más de cien llingües distintes, de les families dravidiana y indo-aria les más d'elles. La Constitución de la India proclama l’hindi ya l’inglés como idiomes oficiales pal gobiernu nacional, pero tamién son oficiales otres 22 llingües, usaes pelos distintos gobiernos rexonales. Les relixones con más seguidores son l'hinduismu (79.8%) ya l’islam (13.7%). Hai tamién xainistes, sikhs, budistes...
El 15 d'agostu de 1947 alcanzó la independencia gracies a los esfuerzos de Mohandas Gandhi.
La India británica, que incluyía lo qu'anguaño ye India, Pakistán, Bangladex y Bután, taba organizada en: provincies, nes que mandaba un gobernador que nomaba'l virrei; estaos principescos, nos que mandaben los xefes llocales, que-yos pasaben el cargu a los sos heriedes, y que se sometíen a la soberanía británica a cambiu de mantener l'autonomía pa cuestiones internes. Al partise en 1947 lo que yera la India británica, provincies y estaos principescos foron asignaos a ún o otru país, y namái que dos provincies (Punjab y Bengala), se partieron ente los dos. L'estáu de Hyderabad, nel que hai una mayoría de población musulmana, quixo ser independiente, pero foi anexionáu militarmente a India. Hubo tamién una engarrada ente indios y pakistaninos pol control del estáu de Jammu y Kashmir, que quedó pa la India pesie a que la so población ye mayormente musulmana.
Dende la independencia hasta 1950, cuando se formó la República de India, los estaos principescos foron convirtiéndose en provincies. Los actuales estaos se formaron, según les afinidaes llingüistiques, a partir de les normes establecíes pol acta de reorganización estatal ("States Reorganisation Act") de 1956; les sos llendes siguen dende aquella mayormente igual. Sicasí, hebo dellos cambios. Asina, Haryana dixebrose del Punjab en 1966, y lo que yera'l reinu de Sikkim foi anexionáu en 1975 y convertíu n'estáu. Hai, amás, otros trés estaos que se crearon en 2000: Jharkhand, Chhattisgarh y Uttaranchal. 
A resultes de toos estos cambios, a India ye anguaño una Federación que se subdivide en 28 estaos, seis Territorios de la Xunión y un Territoriu de la Capital Nacional. Tolos estaos, y los territorios de Puducherry y Delhi, elixen parllamentos y gobiernos según el modelu inglés. Los otros territorios son alministraos directamente pol gobiernu federal a través de delegaos. Estaos y territorios sodivídense en distritos administrativos, que pueden sodividise tamién en "tehsils" y en aldees.
Económicamente ye la decimosegunda mayor economía del mundu, y la cuarta en paridá de poder adquisitivu. Anque la mayoría de la población entá trabaya nel sector primariu, les reformes económiques que se desendolcaron dende 1991 faen que seya ún de los países que tienen un mayor crecimientu económicu. Por embargu, hai dellos problemes graves nel país qu'entá tán ensin resolver: probitú, analfabetismu y malnutrición.
Grecia
Grecia, o formalmente República helénica, ye un país nel sureste d'Europa na fastera más meridional de la Península balcánica. Tien llendes con Bulgaria, Ex República Yugoslava de Macedonia y Albania al norte; y con Turquía al este. Les agües del Mar Exéu bañen les costes orientales, mentanto n'occidente asítiase'l Mar Xónicu y al sur el Mediterraneu. Considerada por munchos como'l trubiecu de la civilización occidental, Grecia tien una llarga historia, na que la so cultura influyó en tres continentes.
La evidencia de presencia humana más antigua topada nos Balcanes atopase nel covarón de Petralona, na península Calcídica, onde se topó un craniu conocíu como home de Petralona, que la so datación ye aldericada. Dientro del territoriu griegu esisten muertes d'asentamientos de les trés etapes de la Edá de Piedra —paleolíticu, mesolíticu y neolíticu—; dellos sitios, como la cueva Franchthi tuvieron ocupaos mientres estos trés periodos. Cuidao que el país allúgase na ruta pola cual l'agricultura espandióse dende'l Cercanu Oriente escontra Europa, los asentamientos neolíticos en Grecia son los más antiguos nel continente, pos daten del séptimu mileniu a.C. Nel actual territoriu griegu surdieron les primeres civilizaciones d'Europa, polo que se considera'l llugar de nacencia de la civilización occidental. Les primeres n'apaecer fueron la civilización cicládica nes isles del mar Exéu (alredor del 3200 a.C.); la civilización minoica en Creta (2700-1500 a.C.) y la civilización micénica nel continente (1900-1100 a.C.). Estes sociedaes teníen un sistema d'escritura: los minoicos utilizaron un sistema d'escritura entá ensin descifrar conocíu como Llineal A, ente que los micénicos desenvolvieron el Llineal B, una forma primitiva del griegu. Los micénicos gradualmente absorbieron a los minoicos, pero la so cultura colapsó violentamente alredor del 1200 a. C., mientres un periodu d'inestabilidá rexonal conocíu como'l colapsu de la Edá de Bronce. Esto condució a una era conocida como la Edá Escura, de la que nun se caltienen rexistros escritos.
Tradicionalmente afítase'l final de la Edá Escura, y entamu de la Dómina Arcaica, nel 776 a. C., añu mientres el cual celebráronse los primeres Xuegos Olímpicos. Piénsase qu'ente los sieglos VII y VIII a. C. Homero escribió la "Ilíada" y la "Odisea", los testos fundacionales de la lliteratura occidental. Col final de la Edá Escura surdieron dellos reinos y ciudaes-tao, que estendiéronse hasta les mariñes del mar Negru, el sur d'Italia ("Magna Graecia") y Asia menor. Estos estaos y les sos colonies algamaron un gran nivel de prosperidá que dio pasu a un florecimientu cultural ensin precedentes —periodu conocíu como la Grecia clásica— más evidente na arquitectura, el teatru, la ciencia, les matemátiques y la filosofía. Nel 508 a.C., Clístenes introdució'l primer sistema democráticu del mundu en Atenes.
Pal 500 a.C. el Imperiu persa controlaba'l territoriu ente l'actual Irán hasta les zones que güei formen parte del norte de Grecia, Macedonia, el sur de Ucrania, Bulgaria y Rumanía, polo que se convirtió nuna amenaza pa los griegos. Les ciudaes tao heléniques allugaes n'Asia Menor fracasaron nos sos intentos por espulsar a los perses; en 492 a. C. l'exércitu persa invadió los estaos de la Grecia continental, pero se vio forzáu a retirase depués de la so derrota na batalla de Maratón en 490 a. C. Diez años más tarde llanzaron xuna segunda ofensiva. Magar la heroica resistencia de los espartans y otros griegos na batalla de les Termópiles, les forces perses llograron llegar a Atenes.
Depués d'una serie de victories griegues ente'l 480 y 479 a. C. nes batalles de Salamina, Platea y Mícala, los perses viéronse forzaos a retirase per segunda ocasión. Estos conflictos militares, conocíos como les Guerres Médiques, fueron lideraos en gran parte por Atenes y Esparta. El fechu de que Grecia nun fora un país unificáu dio llugar a dellos conflictos ente los estaos helénicos.
Dientro d'éstos, l'enfrentamientu más importante foi la Guerra del Peloponesu (431-404 a. C.), onde la victoria d'Esparta marcó'l final de la supremacía del Imperiu ateniense sobro l'Antigua Grecia. Darréu, la batalla de Leuctra (371 a. C.) brindó-y el poder hexemónico a Tebes, pero poco dempués foi-y arrampuñáu por Macedonia. Esti reinu llogró unificar al mundu griegu na lliga de Corintu —tamién conocida como la lliga helénica»—, sol mandu del Filipu II, líder del primer estáu griegu unificáu na hestoria.
Depués del asesinatu de Filipu II, el so fíu Alexandru Magno asumió'l lideralgu de la lliga de Corintu, y en 334 a. C. llanzó xuna invasión al Imperiu persa coles fuerces combinaes de los estaos griegos. Cuatro años dempués y en saliendo victoriosos nes batalles de Gránicu, Issos y Gaugamela, los griegos colaron escontra Susa y tomaron Persépolis, la capital ceremonial de Persia. L'imperiu creáu por Alexandru Magno estendióse dende Grecia nel oeste hasta l'actual Pakistán nel este y Exiptu nel sur.
La repentina muerte d'Alexandru Magno, asocedida nel 323 a. C., condució al colapsu del Imperiu, que s'estremó en dellos reinos: l'Imperiu seléucida, el Exiptu Ptolemaicu, el Reinu grecobactrianu y el Reinu indogriegu. Munchos griegos emigraron a Alexandría, Antioquía, Seleucia y a munches otres ciudaes helenístiques n'Asia y África. Anque non pudo caltenese la unidá política del Imperiu d'Alexandru Magno, ésti traxo consigo'l dominiu de la civilización helenística y el idioma griegu a tolos territorios conquistaos por siquier dos sieglos, y nel casu de delles rexones del este del Mediterraneu, por un periodu mayor.
En Grecia, la muerte d'Alexandru Magno foi siguida por un periodu de tracamundiu. Nel 276 a.C. la dinastía Antigónida, descendientes d'unu de los xenerales d'Alejandro, tomó'l poder en Macedonia y na mayor parte de les ciudaes tao grieges. Dende'l sieglu II a. C. la participación de la república romana nos asuntos internos de los helenos desaguó nes guerres macedóniques. La derrota de Macedonia na batalla de Pidna (168 a.C.) punxo fin al poder Antigónidu en Grecia. En 146 a. C. Roma anesionóse Macedonia como una provincia, y el restu del so territoriu convirtióse nun protectoráu romanu.
El procesu terminó nel 27 a.C. cuando l'emperador romanu César Augusto fíxose col restu de Grecia pa convertila na provincia senatorial de Acaya. Magar la so supremacía militar, los romanos almiraron y tuvieron fuertemente influyíos polos llogros de la cultura griega, d'ende la famosa frase d'Horaciu: "Graecia capta ferum victorem cepit" («la Grecia conquistada, conquistó al bárbaru conquistador»). Xeneralmente considérase que les matemátiques, la ciencia y tecnoloxía griegues algamaron el so apoxéu mientres el periodu helenísticu.
Les comunidaes grecofalantes del Oriente helenizáu tuvieron un papel clave na espansión del cristianismu mientres los sieglos II ya III, pos dellos de los primeres líderes y autores de la cristiandá, como Pablo de Tarsu, falaben griegu. Sicasí, la población griega como tal tuvo xuna enclín a apegase al paganismu y el país nun foi unu de les pilastres principales del cristianismu primitivu: ello ye que dalgunes de les práctiques de la relixón griega antigua siguieron vixentes hasta finales del sieglu IV, y delles árees del sureste del Peloponesu nun se convirtieron al cristianismu hasta'l sieglu X.
Tres la división y cayida del Imperiu romanu, Grecia pasó a formar parte del Imperiu bizantín, l'Imperiu romanu d'Oriente, que perduró dende'l sieglu V hasta 1453. La so capital allugóse en Constantinopla, el so idioma y lliteratura basáronse na llingua griega y la relixón predominante foi'l cristianismu ortodoxu.
Dende'l sieglu IV, los territorios balcánicos del imperiu, incluyida Grecia, sufrieron del constante embate de les invasiones bárbares. Los asaltos y la devastación de los godos y hunos mientres los sieglos IV y V, y l'invasión eslava del sieglu VII, provocaron un colapsu dramáticu de l'autoridá imperial na península. Depués de la invasión eslava, el gobiernu imperial caltuvo'l control namá nes isles y delles zones costeres, particularmente les ciudaes como Atenes, Corintu y Salónica, ente que dalgunes de les zones montascoses del interior amosaron cierta resistencia a la ocupación y siguieron reconociendo l'autoridá imperial. Créese qu'esistió ciertu númberu d'asentamientos eslavos fora d'estes rexones, anque a una escala muncho menor de lo que se pensaba enantes.
A finales del sieglu VIII, l'Imperiu bizantín empezó a recuperar gradualmente los sos territorios perdíos, y pal sieglu IX la mayor parte de la Grecia actual atopábase nuevamente sol control bizantín. Les grandes migraciones de griegos dende Sicilia y Asia Menor escontra la península Balcánica facilitaron esti procesu, coles mesmes que munchos de los eslavos fueron prindaos y re-allugaos n'Asia Menor y aquellos que permanecieron en Grecia fueron asimilaos. Mientres los sieglos XI y XII el regresu de la paz y estabilidá al territoriu griegu fueron les bases pa una fuerte crecedera económica, muncho más grande qu'el de la rexón d'Anatolia.
Depués de la Cuarta Cruzada y la cayida de Constantinopla énte los llatinos en 1204, la mayor parte del territoriu griegu pasó a manos de los francos —un periodu conocíu como «Francocracia»—, y delles isles fueron tomaes por Venecia. En 1261 el restablecimientu del Imperiu bizantín en Constantinopla fixo posible la recuperación de casi toes estes rexones. Sicasí, el principáu francu d'Acaya nel Peloponesu siguió siendo xuna potencia rexonal importante hasta'l sieglu XIV, ente que dellos archipiélagos permanecieron sol control de Xénova y Venecia.
Nel sieglu XIV l'Imperiu bizantín perdió delles zones de l'actual Grecia énte los ataques de los serbios y los otomanos. A principios del sieglu XV, la meyora otomana significó que'l control bizantín sobro Grecia amenorgóse al Despotáu de Morea nel Peloponesu. Depués de la cayida de Constantinopla énte los otomanos en 1453, Morea foi'l postreru remanente del Imperiu bizantín que s'opunxo a la invasión turca, pos se caltuvo de pies hasta 1460. Cola conquista otomana, munchos académicos greco-bizantinos —responsables de caltener gran parte de la conocencia de la Grecia Clásica— emigraron a Occidente llevando consigo un gran númberu d'obres lliteraries, y contribuyeron con elles al desenvolvimientu del Renacimientu.
Escontra finales del sieglu XV, la mayor parte de Grecia y les isles del mar Exéu taben baxu control otomanu, ente que Chipre y Creta permanecieron sol dominiu venecianu y nun formaron parte del Imperiu otomanu hasta 1571 y 1670, respectivamente. La única parte del mundu grecofalante que nun foi conquistada polos turcos fueron les islles Xóniques, que se caltuvieron sol control de Venecia hasta la so conquista pola Primer República Francesa en 1797 y depués pasaron al Reinu Xuníu en 1809 hasta la so unificación con Grecia en 1864.
Los griegos de les islles Xóniques y Constantinopla vivieron en prosperidá, inclusive los qu'habitaben dicha ciudá algamaron puestos importantes dientro de l'alministración otomana. Otra manera, la mayor parte del pueblu griegu sufrió les consecuencies económiques de la conquista turca. Los turcos afitaron impuestos elevaos, y n'años posteriores promulgaron xuna política pa la creación de títulos hereditarios, prácticamente convirtiendo a los habitantes rurales en siervos.
El gobiernu otomanu consideró a la Ilesia ortodoxa de Grecia y al Patriarcáu Ecuménicu de Constantinopla como les principales autoridaes de tola población cristiana ortodoxa del Imperiu, ensin importar el so orixe étnicu. Anque l'Estáu otomanu nun obligó a la población a convertise al Islam, los cristianos enfrentaron delles formes de discriminación, empuestes a señalar la so estatus inferior dientro del Imperiu. Esta discriminación escontra los cristianos, sumada al maltratu de les autoridaes otomanes locales, fueron la causa de munches conversiones al Islam, siquier superficialmente. Nel sieglu XIX, munchos «cripto-cristianos» tornaron a les sos antigües práctiques relixoses.
La naturaleza de l'alministración otomana en Grecia variaba d'un llugar a otru, pero siempres se caracterizó pola so neglixencia y arbitrariedá. Delles ciudaes teníen gobernadores nomaos pol sultán, ente qu'otres, como Atenes, yeren municipalidaes autogobernades. Les rexones montascoses nel interior permanecieron prácticamente autónomes del gobiernu central otomanu mientres dellos sieglos.
Cuando los conflictos militares españaben ente l'Imperiu otomanu y otros países, los griegos usualmente llevantábense en contra de los turcos, con delles esceiciones. Antes de la independencia, los griegos llucharon contra los otomanos en dellos enfrentamientos. Cabo destacar la participación griega na batalla de Lepanto en 1571, les revueltes de llabradores en Epiru de 1600–1601, la Guerra de Morea de 1684–1699 y la rebelión de Orlov en 1770, esta postrera socatrada pol Imperiu rusu. Estos llevantamientos fueron reprimíos con gran durez pol exércitu otomanu.
Los sieglos XVI y XVII son consideraos por dellos autores como xuna especie d'edá escura» na hestoria griega, pos la esperanza d'espulsar a los otomanos paecía remota. Inclusive l'exércitu turcu intentó ocupar les isles Xóniques en delles ocasiones; Corfú aguantó trés grandes asedios en 1537, 1571 y 1716. Mientres el sieglu XVIII, nesta isla, surdió xuna clase mercantil griega rica y esvalixada. Estos comerciantes apoderaron el comerciu dientro del Imperiu otomanu, y establecieron comunidaes a lo llargo del Mediterraneu, los Balcanes y Europa Occidental. Anque'l dominiu turcu dexara a Grecia fora de los grandes movimientos intelectuales europeos como la Reforma protestante y la Ilustración, estes idees, al pie de los ideales de la Revolución francesa y el nacionalismu romántico, empezaron a enfusar nel mundu griegu gracies a esta diáspora mercantil. A finales del sieglu XVIII, Rigas Feraios, el primera revolucionariu en buscar la creación d'un estáu griegu independiente, publicó en Viena xuna serie de documentos relativos a la independencia de Grecia, incluyíos un himnu nacional y el primer mapa detalláu del país; foi asesináu en 1798 por axentes del Imperiu otomanu.
En 1814, fundóse xuna organización secreta llamada "Filikí Etería" —en griegu: Sociedá d'Amigos—, que la so finalidá yera la independencia de Grecia. "Filikí Etería" entamaba llanzar una revolución nel Peloponesu, los principaos del Danubiu y Constantinopla. La primera d'estes revueltes empezó'l 6 de marzu de 1821 nos principaos del Danubiu baxu'l lideralgu de Alexandros Ypsilantis, pero los otomanos rápido encaloraronla. Los eventos nel norte afalaron a los griegos del Peloponesu a llevantase n'armes y el 17 de marzu de 1821 declararon la guerra a los otomanos.
Pa finales del mes, el Peloponesu topábase envolubráu nuna rebelión contra los otomanos y p'ochobre de 1821, los griegos, al mandu de Theodoros Kolokotronis, tomaron Tripolitsa. La rebelión del Peloponesu darréu foi siguida por otros movimientos en Creta, Macedonia y Grecia Central pero toos ellos fueron rápido encaloraos. Mentanto, xuna Armada griega improvisada ganó a l'Armada otomana nel mar Exéu, con esto evitó que llegaren per mar refuerzos turcos. En 1822 y 1824 los turcos y los exipcios invadieron les isles, incluyendo Quíos y Psará, onde cometieron xuna masacre ente la población civil. Por esta causa, la opinión pública d'Europa occidental púnxose en favor de los rebeldes griegos.
Sicasí, empezaron a surdir problemes ente les distintes facciones griegues, lo que llevó a dos guerres civiles consecutives. Pela so parte, el sultán axustó col gobernador exipciu Mehmet Alí, quien aportó a unviar al so fíu Ibrahim bajá a Grecia con un exércitu pa encalorar la rebelión en cuenta de ciertos territorios. Ibrahim llegó al Peloponesu en febreru de 1825 y llogró xuna victoria inmediata: pa finales d'esi añu, la mayor parte de la rexón topábase so control exipciu, y la ciudá de Mesolongi —sitiada polos turcos dende abril de 1825— cayó un añu dempués. Anque Ibrahim foi ganáu en Mani, consiguió espulsar a los rebeldes de gran parte del Peloponesu y retomó el control sobro Atenes.
Depués d'años de negociaciones, trés de les Grandes Potencies —Rusia, el Reinu Xuníu y Francia— decidieron intervenir nel conflictu, y cada nación unvió xuna flota a Grecia. En conociendo que xuna llexa otomanu-exipcia dirixíase a la isla de Hidra, la flota aliada interceptó en Pilos. Dempués d'una selmana de tensión, empezó la batalla qu'acabó cola destrucción de la flota otomanu-exipcia. Xuna fuerza espedicionario francesa supervisó la evacuación del exércitu exipciu del Peloponesu, ente que los griegos prosiguieron con la conquista de Grecia Central en 1828. Tres dos años de negociaciones, la Primer República Helénica recibió la reconocencia internacional nel Protocolu de Londres.
El territoriu griegu ye principalmente montascosu y conforma xuna península que sobresal del estremu sur de los Balcanes y termina na península del Peloponesu, que ta dixebrada del restu del continente pol canal de Corintu, que traviesa'l istmu de Corintu. Por cuenta de la so mariña tan accidentada y a les numberoses isles, Grecia cunta cola décima llínea costera del mundu, con 13 676 km. Al norte, comparte frontera con Albania, Macedonia y Bulgaria, y al noroeste con Turquía; les sos fronteres terrestres tomen más de 1160 km. El país xaz aprosimao ente les llatitúes 34° y 42° N y los llargores 19° y 30° E.
El territoriu griegu tamién entiende ente 1200 y 6000 islles —el númberu depende de la definición d'isla—, 227 de les cualos atópense habitaes. D'estes, Creta ye la isla más grande y más poblada; Eubea, dixebrada del continente polos 60 m del estrechu de Euripo, ye la segunda más estensa, siguida de Rodas y Lesbos.
Comúnmente les isles griegues arrexuntense en seis conxuntos: les islles Sarónicas, allugaes nel golfu Sarónicu, abargana d'Atenes; les Cíclades, xuna colección grande y trupa qu'ocupa la parte central del mar Exéu; les isles del Exéu Norte, un grupu esvalixáu frente a la mariña occidental de Turquía; el Dodecanesu, otra colección esvalixada nel sureste ente Creta y Turquía; les Espóradas, un pequenu grupu na mariña nororiental de Eubea; y les isles Xóniques, alcontraes al oeste del continente nel mar Xónicu.
Ente'l 70 % y el 80 % del territoriu griegu ta cubiertu per montes y llombes, polo que ye unu de los países más montascosos d'Europa. El monte Olimpu, la mítica morada de los dioses griegos, ye'l puntu más altu del país, pos el visu Mytikas algama los 2917 msnm. Nel oeste de Grecia hai dellos llagos y banzaos, pero'l terrén ta apoderáu pol cordal del Pindu. El Pindu, xuna continuación de los Alpes Dináricos, algama los 2637 msnm nel monte Smolikas —el segundu puntu más altu en Grecia— ya históricamente foi xuna barrera importante pa los viaxes que crucien d'este a oeste ente Tesalia y Epiru.
Países Baxos
Los Países Baxos ye un país del occidente d'Europa na costa del mar del Norte. Tien llendes con Alemaña y Bélxica. El nome oficial del país ye "Reinu de los Países Baxos". N'asturllionés emplégase usualmente'l nome d'"Holanda", magar qu'ésti namái faiga referencia a una rexón de los Países Baxos y nun seya acondáu pa falar de los Países Baxos.
Los Países Baxos fueron habitados dende la postrera glaciación; los resquicios más antiguos topaos tie
antigüedá de 100.000 años, cuando'l país tenía un clima de tundra con bien escasa vexetación. Los sos primeros pobladores fueron cazadores y colectores. Al rematar la edá de xelu, l'área foi habitada por dellos grupos paleolíticoss. Unu d'ellos fabricaba inclusive canoes (Pesse, escontra 6500 e.C.) y enantes d'eso, alredor de 8000 e.C., una tribu mesolítica morou cerca de Bergumermeer (Frisia).
Llingua oficial
Un Idioma oficial ye un idioma que tien un status especial na constitución d'un país, estáu o otros territorios. Ye la llingua usada n' Alministración en tolos niveles (Educación, medios de comunicación...). 
La metá de los países del mundu tienen idiomes oficiales. La mayoría de les vegaes ye sólo una, como en Francia, magar qu'esistan llingües minoritaries. Incluso n'África l'idioma oficial européu tien poco falantes como primera llingua.
En dellos países hai más d'una llingua oficial como en Bélxica.
Les minoríes llingüístiques tan reconocíes en pocos países: España, Finlandia, Sudáfrica por exemplu. 
Dellos países nun tienen idioma oficial: Australia, Alemaña, Suecia, Estaos Uníos...
En contraste, en resultancia del nacionalismu, Irlanda tien al irlandés como "llingua nacional" y ye'l primer idioma oficial, magar que sólo lu falen unes 200.000 persones.
Moneda
La moneda ye una pieza d'un material resistente, de pesu y composición uniforme, de normal de metal acuñáu en forma de discu y colos distintivos escoyíos pola autoridá emisora, que s'emplega como midida de cambéu (dineru) pol so valor llegal o intrínsecu y como unidá de cuenta. Tamién se llama moneda a la divisa de cursu llegal d'un Estáu. El so nome en lengua romances provien del llatín “moneta”, por cuenta de que la casa onde s'acuñaben en Roma taba amiesta al templu de Juno Moneta diosa de la Memoria, atopándose esta actividá so la so protección. La ciencia qu'estudia les monedes físiques, metáliques, denominar numismática.
El llugar onde se realiza l'acuñamientu de monedes conózse-y col nome de "ceca" o "Casa de Moneda". El nome provien d'una voz del árabe clásicu (sikkah), que significa troquel.
El trueque ye l'intercambiu d'oxetos o servicios por otros equivalentes, y estrémase de la compraventa habitual en que nun Entemedia'l dineru na transacción. Esti sistema presentaba dificultaes pa les transacciones, polo cual empezaron a apaecer distintes formes de "mercancíes-moneda" como unidá de cuenta. Estes mercancíes como mediu de pagu tampoco yeren práctiques, una y bones munches yeren perecederes, y yeren difíciles d'atropar. Como solución sustituyéronse llueu por oxetos o materiales realizaos en metales preciosos. Estos metales preciosos tomaben munches formes dependiendo del llugar, por casu lladriyos (lingotes), aros, plaques, polvu, navayes o cuchiellus. Por razones práctiques y d'uniformidá adoptó la forma circular, en forma de discos de distintos tamaños pero fácilmente tresportables. Naz d'esta manera la moneda.
En Mohenjo-Daro y Harappa, anguaño en Pakistán, atopáronse sellos fechaos ente 2500 a. C. y 1750 a.C., pero nun ye seguro que fueren monedes. Les primeres monedes fueron impreses ente'l sieglu VII-VI a. C. y el sieglu I d. C.
Yá nel añu 1100 a. C. circulaben en China miniatures de cuchiellus de bronce, hachus y otres ferramientes utilizaes pa reemplazar a les ferramientes verdaderes que sirvíen de mediu de cambéu. En 1979 y 1980 fueron afayaes delles monedes del antiguu reinu de Loulan, que al paecer daten del períodu Mesolíticu.
Les primeres monedes acuñaes con calter oficial fueron feches en Trepa, (güei Turquía), un pueblu de Asia Menor, aprosimao ente los años 680 y 560 a. C. Foi probablemente mientres el reináu de Ardis de Lidia cuando los lidios empezaron a acuñar moneda, anque dellos numismáticos propunxeron feches anteriores o posteriores, como'l reináu de Giges de Lidia o'l de Creso "El Opulento". Estos acuñamientos lleven como símbolu heráldicu un lleón representando a la Dinastía Mermnada a la cual pertenecíen los reis. La pieza foi acuñada en electrum (aleación natural de oru y plata) y con un pesu de 4,75 gramos y un valor d'un terciu de Estátera.
Dempués de la esperiencia de Lidia empezaron a acuñase monedes per orde de Darío de Persia, depués de la conquista de Trepa, y darréu en Grecia.
L'historiador norteamericanu Will Durant asegura que "Senaquerib Rei d'Asiria (escontra 700 a. C.) acuñó monedes de mediu siclo".
Darréu, les monedes abondaron rápido en tolos países desenvueltos del mundu. Tanto los monarques como los aristócrates, les ciudaes y les instituciones empezaron a acuñar dineru col so sellu identificativo pa certificar l'autenticidá del valor metálicu de la moneda.
Dalgunes de les primeres monedes teníen una composición bien estable, como ye'l casu del dracma emitíu en Atenes nel sieglu VI a.C., con un conteníu en redol a los 65-67 gramos de plata fino, o como la redonda moneda china, "qian", de cobre, apaecía nel sieglu IV a. C. y que se caltuvo como moneda oficial mientres dos mil años. Sicasí, les monedes siempres se llimaben o retayaben pa sacar el metal precioso que conteníen polo que les autoridaes que les emitíen taben tentaes a rebaxar la acuñamientu asegurándose beneficios al curtiu plazu al amenorgar el conteníu de metales preciosos. Les monedes de baxa calidá de bronce o cobre yeren, ello ye que dineru fiduciario que'l so valor dependía principalmente del númberu de monedes d'oru o cobre poles que podíen intercambiase. Les monedes d'oru y plata solíen circular fora del país que les emitía dáu'l so valor intrínsecu; asina, el pesu de plata español, que'l so material provenía de les mines del Perú y de México, convertir nuna moneda d'usu corriente en China a partir del sieglu XVI.
Una vegada creaes, les monedes aniciaron un sistema monetariu que les sos característiques permanecieron, n'esencia, constantes mientres milenios. Unu de los cambeos que perduró foi la introducción, nes monedes europees del sieglu XVII, de les ranuras nos cantos col fin d'evitar que se llimaren.
El papel moneda foi introducíu per primer vegada en China, en redol al sieglu IX, como dineru n'efectivu intercambiable por certificaos emitíos pal gobiernu de la dinastía Tang polos bancos privaos. Sofitáu pola potente autoridá del Estáu chinu, esti dineru caltenía'l so valor en tol imperiu, evitando asina la necesidá de tresportar la pesada plata. Convertíu en monopoliu del Estáu so la dinastía Song, el papel moneda hai pervivido mientres tola hestoria china a pesar de les perturbaciones causaes polos cambeos políticos y de que la emisión del papel moneda nun taba sofitada nin por plata nin por otres reserves. El problema de la depreciación fixo que, a partir d'entós, caltuviérase la plata como patrón de cambéu chinu pa les transacciones importantes.
El papel moneda apaeció per primer vegada n'Occidente nel sieglu XVI, cuando s'empezar a emitir pagarés per parte de los bancos pa sofitar los depósitos monetarios de los sos veceros. Estos medios de cambéu abondaron y les autoridaes coloniales franceses de Canadá utilizaben cartes de xuegu roblaes pol gobernador como promesa de pagu dende 1685, una y bones la unviada de dineru dende Francia yera bien lentu.
El papel moneda foise faciendo popular a lo llargo del sieglu XVIII, pero siguía siendo dineru creiticio que s'emitía pa sofitar los depósitos d'oru o plata. El dineru fiduciario, cuando surdió, yera de normal una midida d'urxencia pa tiempos de guerra, como los papirus ("greenback") americanos. Los bancos privaos fueron sustituyíos pasu ente pasu por bancos centrales como autoridaes emisores de papel moneda.
A finales del sieglu XIX la cayida del valor del oru acarretó la creación d'un patrón oro internacional nel que toles monedes podíen intercambiase por oru y el valor del dineru (más que los precios) taba afitáu pola paridá de la moneda col oru. Casi tolos gobiernos suspendieron la convertibilidad de les sos monedes mientres la I Guerra Mundial, perdiéndose tol interés por volver introducir el patrón oro internacional tres la Gran Depresión. El Reinu Xuníu abandonó'l patrón oro en 1931 y el tresformamientu de les monedes mundiales a dineru fiduciario con valores fitos totalmente pola demanda del mercáu remató col abandonu de la vinculación del dólar estadounidense en 1971.
Les monedes tomen el so nome de diverses procedencies.
Llugar: "Æginæi", les de Egina, etc.; lo mesmo asocede a los besantes de la Edá Media a les colombias y a les genovinas italianes.
La moneda tien una serie de característiques intrínseques que ye importante conocer a los fines de poder afitar la relación qu'esiste con otres monedes que circulen tantu dientro d'un mesmu tao como n'otros países.
Les monedes pueden sufrir distintes clasificaciones:
Autónomes: Son les qu'un pueblu o una ciudá acuñaron ensin niciu de suxeción a nengún rei nin a otru pueblu. Les ciudaes y les naciones llibres poníen nelles el so nome, como "ΣTPA" , o "ΣSTPAKOΣIOΣ" o "ΣTPAKOIΩN". Los reis nacionales de Sicilia del África, del restu d'Europa, nun dexaron poner más nomes que los suyos. En Roma, en tiempu de los cónsules y de Augusto, los xueces privativos de los monederos podíen poner los suyos. Les lletres S C ("senatus consulto") que se ven nes monedes de cobre de la dómina imperial, inducieron a abarruntar que l'acuñales yera atribución del Senáu pero otros negar y sostienen que yera solo un signu pa indicar que fueren acuñaes en Roma. El derechu d'asitiar el so nome nes medayes caltener a munches rexones entá dempués de sometíes a Roma de suerte que nun apaez ellí nenguna muerte de suxeción.
Impropiamente asitiar ente les monedes les "contorneadas". Dalgunos confundir colos medallones de metal doble, esto ye, contorneados por una orla de metal más fino pero puramente son medayes de bronce de gran módulu con un riegu circular na contorna, onde suelen tar los glóbulos. Conozse qu'esti riegu foi fechu darréu pos dacuando corta hasta la inscripción. Son sutiles y pocu elegantes discordando de cutiu el anverso del aviesu. Lleven dellos sellos incusos, especialmente la caña de palma y el monograma £ o una R invertida, siempres ye en buecu y dacuando rellenu de plata. Nun tienen fecha: paez qu'acuñaben solo por autoridá privada y que sirvíen pa carreres y espectáculos circenses.
Les monedes más primitives acuñar por mediu d'un golpe nun troquel grabábase una marca nel anverso d'una pieza de metal o "cospel". La resultancia yeren monedes de calquier irregular y variable que reciben el nome de "incusas" y caracterícense porque presenten la mesma imaxe polos dos llaos: nuna en relieve y na otra en buecu. Esti procedimientu permaneció ensin mayores cambeos hasta'l sieglu XVI, y siguió utilizándose en munches importantes cecas, como la de Potosí y México, hasta'l sieglu XVIII.
Los griegos, romanos, y los reinos europeos na Edá Media utilizaron l'acuñamientu a martiellu, ensin mayores innovaciones técniques.
Escontra 1500, Leonardo da Vinci diseñó una prensa mecánica que dexaba acuñar simultáneamente el anverso y l'aviesu, pa imprimir monedes, sellos y medayes nel Vaticanu. El diseñu nunca foi construyíu.
En 1550 un orfebre de Augsburgo, Max Schwab, creó una prensa de volante, que consistía nun torniellu que xubía y baxaba pa cutir el cuñu, impulsáu per una exa tresversal con dos cilindros de chombu. El rei Enrique II de Francia adquirió l'equipu y el grabador Antoine Brucher realizó delles pruebes en 1553. La nueva prensa sicasí nun llogró enllantase por cuenta de la oposición de los fabricantes de moneda que preferíen caltener l'antiguu sistema d'acuñamientu a martiellu.
El grabador ya inxenieru francés Nicholas Briot (1579-1646) realizó delles meyores a esta prensa de volante pero nun pudo convencer al gobiernu. Sicasí, Briot foi bien recibíu pol rei Carlos I d'Inglaterra y acuñó monedes y medayes pa la Royal Mint. En Francia esti mesmu sistema foi enllantáu darréu pol so hermanu, Isaac Briot.
El primer acuñamientu mecánicu, seriada y uniforme introducir en 1551 na Casa de Moneda de Hall (Tirol) utilizando un molín hidráulicu de laminación. Dos grandes rodiellos apandaben el metal, utilizando'l mesmu procedimientu pa darréu aplicar el calquier o motivu. Foi aplicáu en munches cecas europees, y permaneció hasta feches modernes pa la laminación del metal, dacuando en combinación con otros sistemes d'impresión.
L'entamu de la Revolución Industrial incentivó l'apaición de delles máquines, ente elles la prensa patentada pol mecánicu alemán Dietrich Ulhorn que dexaba l'acuñamientu uniforme a gran velocidá. Sustituyía'l torniellu por un xuegu de palanca articulada con un motor impulsáu por vapor, sustituyíu darréu pola eletricidá. El sistema foi darréu perfeccionáu en 1833 pol inxenieru francés Pierre-Antoine Thonnelier. Esti diseñu básicu, con adecuaciones y meyores, permanez n'usu güei día.
En 1830 l'inxenieru suizu Jean Pierre Droz inventó'l sistema de virola partida, colo cual consiguíase acuñar los dos cares de la moneda al empar y tamién el cantar. L'acuñamientu del cantar foi un factor de gran importancia yá que evitaba'l robu de metal per mediu de retayos. Como s'espunxo enantes na antigüedá les monedes llevaben el cuñu por dambes cares y uepll rei garantizaba'l pesu del metal de la moneda. La forma de robu consistía en retayar los rebordes y asina xuntar el metal que se retayaba de delles monedes p'acuñar una nueves.
Al tocar una moneda tien de ponese atención en:
L'ensamble. Nes monedes bimetálicas, l'ensamble del aníu perimétricu ye prácticamente perfectu, polo que al tactu nun se percibe nengún cantu na so unión col núcleu o centru de la moneda.
El cantar. Ésti pue ser llisu, estriáu (serie de ranuras paraleles na espesura o cantar de la moneda), estriáu discontinuu (combinación de ranuras paraleles y partes llises) o con una ranura perimetral. Si presenta rebabas, o otres irregularidaes, puede tratase d'una moneda falsa.
La testura. Una moneda tien de presentar una testura llisa. En casu de sentise resbalosa o xabonosa, podría tratase d'una moneda fundida y arriendes d'ello, esa moneda ye falsa.
A güeyu pueden revisase:
En casu de duldar de l'autenticidá d'una moneda, puede comparase nel so pesu, diámetru y espesura, con otra que tenga la seguridá de que ye auténtica. Cualquier diferencia que se note nel pesu, nel diámetru o na espesura, puede indicar que se trata d'una moneda falsa.
Les funciones de les monedes atópense íntimamente rellacionaes coles funciones del dineru (que ye lo que representa) que se pasen a detallar:
Les característiques que presenta la moneda como mediu de pagu, pueden sintetizase nes siguientes:
Gagauz
El gagauz ye una llingua túrcica falada por unes 200.000 persones, principalmente, en Moldavia , u se creó la República Autónoma de Gagauzia, en Bulgaria y Rumanía. Ta considerada por dellos espertos como un dialeutu del turcu. Los gagauzos usen l'alfabetu llatín y son miembros de la ilesia ortodoxa rusa.
Exemplu de Gagauz con torna al asturianu:
 Gagauz Vikipediyası
Quilómetru cuadráu
Un quilómetru cuadráu ("km²") ye la superficie qu'ocupa un cuadráu d'un quilómetru de llau. Equival a un millón de metros cuadraos.
El quilómetru cuadráu utilízase pa midir l'area d'una nación y les sos divisiones territoriales, y tamién pa grandes estensiones de tarrén. 
Chordata
Los cordaos (nome científicu, Chordata) son un tipu zoolóxicu carauterizáu pola presencia d'una cuerda dorsal o notocordiu, durante tou'l desendolcu o en dalguna de les fases.
Hai tres subtipos: vertebraos, urocordaos y cefalocordaos.
Árbol filoxenético:
Austria
Austria, oficialmente República d'Austria, ye una república federal parllamentaria, miembru de la Xunión Europea de magar 1995. El so nome "Österreich" significa "Imperiu del Este" n'alemán.
Ta asitiada n'Europa central, ensin salida al mar. Tien llendes al norte con Alemaña y la República checa, al oeste con Suiza y Liechtenstein, al sur con Italia y Eslovenia y al oeste con Hungría y Eslovaquia.
Austria tuvo habitada nun entamu polos ilirios, a los que más sero amestaríense los celtes procedentes del norte. A partir del añu 15 e.C. pasó a ser una provincia del Imperiu Romanu. Na decadencia d'esti (sieglu IV) hunos, godos, lombardos y vándalos cruciaron la so llende delles vegaes.
Na dómina de les grandes migraciones, los eslavos emigraron a los Alpes al empecipiase la espansión de los ávaros nel sieglu VII, entemeciéndose cola población celto-románica, y establecieron el reinu de Karantania, que tomaba gran parte del territoriu austriaco del este y central. Mientres, la tribu xermánica de los bávaros fixérase fuerte nos sieglos V y VI nel oeste del país y en Baviera, en cuantes que l'actual Vorarlberg fuera fundáu polos alamanes. Estos grupos entemecer cola población retorrománica.
So la presión de los ávaros, Karantania perdió la so independencia ante Baviera en 745 y pasó a ser un margraviato. Mientres los sieglos siguientes, los asentamientos bávaros baxaron pol Danubio y xubieron polos Alpes, un procesu pol cual Austria pasó a ser el país de fala xermana que ye anguaño.
Na Edá Media, l'Imperiu Carolinxu afitóse na rexón. Dende'l sieglu X al XIII Austria tuvo somorguiada polos Babenberg, que foron socedíos pola casa de los Habsburgu. La so hestoria, dende esi intre ya hasta la fin de la Primera Guerra Mundial entemézse cola d'Austria.
Gradualmente, los Habsburgu empezaron a atropar territorios llueñe de les sos tierres hereditaries. En 1477, el archiduque Maximiliano, fíu únicu del emperador Federicu III, casar cola heredera de Borgoña y, poro, adquirió la mayor parte de los Países Baxos pa la familia. El so fíu Felipe'l Formosu, casáu con Xuana la Lloca, heredera de la Corona de Castiella y d'Aragón, amplió les posesiones territoriales de los Habsburgu, sobremanera d'el españoles. En 1526, arriendes de la batalla de Mohács, los gobernantes d'Austria ampliaron los sos territorios, colo que la parte de Bohemia y de Hungría non ocupada polos otomanos quedó sol so dominiu. La espansión otomana n'Hungría dio llugar a frecuentes conflictos ente los dos poderes, particularmente evidente na llamada Guerra Llarga de 1593 a 1606.
Nos sieglos XVII y XVIII los Habsburgu ampliaron descomanadamente los sos territorios ante la descomposición del poder otomanu (1699 y 1718), y les reparties del heriedu hispanu (1713-1714) y de Polonia (1772 y 1795). Los reinaos de María Teresa I (1740-1780) y del so fíu José II (1765-1790) fueron un periodu de gran desenvolvimientu social y políticu na monarquía (abolición de la servidume, llibertá de cultu, abolición de la tortura, reformes alministrativa y xudicial, centralización alministrativa...), dientro del espíritu del Despotismu Ilustráu.
Les guerres napoleóniques fueron una dura prueba pa la supervivencia de la monarquía, pero la victoria reforzó a los Habsburgu, que col so canciller Metternich convertir nos garantes de la restauración (1815-1848). El surdimientu de los nacionalismos y les derrotes esteriores ente 1848 y 1866 llevaron a la reorganización de la monarquía, naciendo'l Imperiu austrohúngaru qu'ocuparía l'últimu periodu de la monarquía de los Habsburgu (1867-1918). Periodu caracterizáu polos problemes políticos ente les diverses nacionalidaes, pero tamién por un gran desenvolvimientu económicu y social, y un mayor desenvolvimientu entá nel ámbitu de la cultura.
En 1918, tres la derrota na Primera Guerra Mundial y la desmembración del Imperiu, créase la República de l'Austria alemana, siendo modificada polos vencedores de la I Guerra Mundial y convirtiéndose n'Austria (les provincies alpín y xermánicu), una república parlamentaria, que tuvo una vida caracterizada pola permanente crisis económica, política y social. En 1934, el canciller Engelbert Dollfuss estableció una dictadura conservadora, que nun pudo faer frente al emburrie anexionista de la Alemaña nazi.
Austria foi anexionada pola Alemaña Nazi en 1938 (el "Anschluss"). Tres de la derrota de los Nazis, les fuercies alliaes ocuparon Austria no cabero de la Segunda Guerra Mundial hasta 1955, añu nel que'l país tornó a ser independiente de fincia cola premia de que permaneciere neutral. De cualesquier miente, tres del colapsu del comunismu na Europa del Este, Austria enantó la so participación nos asuntos d'Europa. En 1995 convirtióse en miembru ensembre de la Xunión Europea y en 1999 adoutó el sistema monetariu europeu.
Austria ye una república federal y democrática gobernada según una constitución que data de 1920, magar que modificada más sero. 
El poder executivu exércelu el presidente, que ye ellexíu por sufraxu universal cada seyes años, y pol Conseyu de Ministros qu'empobina un canciller, designáu pol presidente pa un periodu non mayor de cuatro años.
Austria ta ensamada por nueve estaos. El Xefe d'Estáu ye'l Presidente Federal, ellexíu por votu popular direutu per un periodu de seyes años. El Xefe de Gobiernu eye'l Canciller Federal, cabezaleru del Conseyu de Ministros, toos ellos responsables énte'l Parllamentu.
El poder llexislativu exércelu el parllamentu y ta dixebráu en dos cámares:
Austria ta ensamada por nueve "länder" o estaos federaos:
La mayor parte del territoriu d'Austria, dos terceres partes, ta dientro de la seición oriental de los Alpes, qu'algamen altores de más de 3000 m. La población ta concentrao nos valles de los ríos, ente los qu'hai de solliñar el más importante, el Danubiu, qu'entra n'Austria por Passau, na llende con Alemaña, pasando per Linz y Viena, hasta Bratislava, na llende con Eslovaquia. En Alemaña recibe al Inn, que pasa per Innsbruck, col so afluente el Salzach, que pasa per Salzburgu. 
El llagu de Constanza ye'l más grande'l país y ensama la llende oeste con Alemaña y Suiza.
Austria ye unu de los 10 países más ricos del mundu en términos de PIB per cápita y ocupa el décimu primer puestu de los países con mayor PIB de la Unión Europea. Tien una economía social de mercáu bien desenvuelta y un nivel de vida bien eleváu. Hasta la década de 1980, numberoses empreses fueron nacionalizadas. Nos últimos años, sicasí, la privatización amenorgó les esplotaciones estatales a un nivel comparable al d'otres economíes europees. Al pie d'una industria altamente desenvuelta, el turismu internacional ye la parte más importante de la economía nacional.
Alemaña foi históricamente'l principal sociu comercial d'Austria, lo que la fai vulnerable a la rápida evolución de la economía alemana. Pero desque Austria convertir nun Tao miembru de la Unión Europea, estableciéronse venceyos más estrechos con otres economíes de la Unión Europea y amenorgóse la so dependencia económica d'Alemaña. Amás, el númberu de miembros de la UE preparó una arribación d'inversores estranxeros atraíos pol accesu al mercáu únicu européu y la proximidá a la UE. La crecedera del PIB acelerar nos últimos años y algamó el 3,3% en 2006.
Austria tien una población total de 8.200.000 d'habitantes (97 h/km²). Al rodiu del 65 % de la población ye urbano.
El país caltién un variáu entemezu étnicu, heriedu de los tiempos del Imperiu Austrohúngaru, incluyendo un importante númberu de croates y maxares. 
Tres de la fin de la Segunda Guerra Mundial, la inmigración tornó a garrar puxu y presentose una nueva grea d'inmigrantes, ensamáu por turcos y serbios.
Anguaño, la composición étnica ye la siguiente :
El sistema educacional n'Austria ye de nivel altu. Hasta fai pocos años, l'accesu a la Universidá yera cuasi abiertu y de baldre. Güei ha de pagase una cuota (enforma baxa comparao con otros países).
N'Austria hai 20 universidaes esbillaes n'ocho ciudaes.
Griegu
El griegu ye una llingua indoeuropea con más de 3.000 años d'historia y estrémase ente griegu clásicu y griegu modernu o "demotikí". El clásicu foi la llingua oficial de Grecia hasta 1976 añu en que la fin de la dictadura de los coroneles fixo que'l demóticu s'impusiere definitivamente. Tamién ye oficial na fastera griega de Xipre.
Esti idioma escríbese n'alfabetu griegu.
Tres la unificación de Grecia con Filipu de Macedonia, el dialeutu áticu, impúsose como llingua de cultura nel mundu helenísticu, estendiéndose por tou'l Oriente Prósimu coles conquistes d'Alexandru'l Grande. Esta yera la llingua común o "koinè glôssa" (ἡ κοινὴ γλῶσσα). N'ella escribieron, ente otros, el filósofu Aristóteles, l'historiador Polibio y el moralista Plutarco. Dempués vendría la redaición del Nueu Testamentu y la traducción del Antiguu.
Llingües indoeuropees
Les llingües indoeuropees (tamién nomaes, sobretoo n'alemán, llingües indoxermániques) son una triba idiomes con un númberu averáu a los 443 (estimaciones del SIL) falaes por unes 3.000 millones de persones, incluyendo la mayor parte de los idiomes falaos n'Europa y Asia occidental.
La posibilidá d'un orixe común del llatín, griegu, persa y sánscritu, cuatro de les llingües más vieyes conocíes daquella, foi teorizada por Sir William Jones, alcontrando similitúes como la pallabra Deva que significa "divín" en llatín y sánscritu. Trabayos posteriores de Franz Bopp afitaron la teoría. Nel sieglu XIX, los profesores nomaben al grupu "llingües indoxermániques" o "aries". Sicasí, al vese que'l grupu abarcaba la mayor parte d'idiomes europeos el grupu pasó a nomase "indoeuropéu". Una de les descubriciones más importantes foi el semeyu ente dialeutos del lituanu y el sánscritu.
La hipotética llingua común ancestral ye'l protoindoeuropéu. L'orixe xeográficu d'esti idioma ta en disputa: l'allugamientu orixinal, o "Urheimat", paez tar ente Armenia, el norte del Mar Negru o Turquía.
Los primeros documentos alcontrámoslos al rodiu del 1900 e.C. nos que se noten raigaños indoeuropeos.
Desconozse si cola llegada de los indoeuropeos a Anatolia yá falaben llingües estremaes o non.
L'hitita ye la llingua más importante ente les anatolies, falada nel centru d'Anatolia. Los hitites consideraben que'l so orixe taba na céntrica ciudá de Nesa.
Tenemos el llamáu Glossenkeilwörter, llistáu de palabres marcaes con cuños que tienen un raigañu hitita pero desinencies del luvita, probablemente porque la primera fora sustituyida pol luvita.
El luvita ye una llingua falada en rexones del sur y suroeste d'Anatolia. Consérvense testos cuneiformes en luvita d'ente 1400 y 1200 e.C., xeneralmente fórmules máxiques dientro rituales hitites. 
Tamién como parte del grupu luvita caltenemos testos del liciu escritos n'escritura alfabética. Dientro'l liciu distinguimos el liciu A o termílicu y el liciu B o miliu, que pue ser una variedá arcaica del liciu A o bien otra llingua más averada al luvita.
El palaíta foi faláu en Pala, al noroeste d'Anatolia. Consérvense unes doscientes pallabres en fragmentos rituales y testos cuneiformes. Probablemente esta llingua namái s'utilizara nel cultu del panteón local.
El lidiu ye la llingua de Lidia, rexón occidental d'Anatolia. Ta documentau en testos sepulcrales con escritura alfabética y dellos testos poéticos procedentes de Sardis, Pérgamu y otres localidaes menores del sieglu VIII e.C. al IV e.C., asina como otres gloses.
De la variante más antigua documentada, l'indiu védicu, conservamos los testos del Rig-Veda, d'una fecha al rodiu del 1000 e.C. Tenemos otros tres "Vedas" nos que notamos influencies del sánscritu na llingua.
Nel sieglu V e.C. el gramáticu Panini distinguía dos llingües, el "chanda" (védicu) y el "bhasa" (sánscritu), llingua falada que se codificó y convirtió en llingua literaria y relixosa, como'l llatín n'Europa. El sánscritu tendrá una gran producción lliteraria dende'l sieglu III e.C. 
En cuanto a l'actualidá fálase un gran númberu de dialeutos d'orixe indiu na India, Ceilán y Pakistán. Destacamos l'hindi, con munchos préstamos del sánscritu y oficial na India, y l'urdu, escritu con caracteres árabes y préstamos del persa, oficial en Pakistán. El caló o romaní, la llingua de los xitanos, tamién deriva d'esti grupu.
Esti grupu llingüísticu espardióse pel antiguu Irán, güei nuna gran rexón d'Asia sudoriental hasta'l Turquestán chinu. Les tres dómines nes que xebramos la llingua son iranianu antiguu, mediu y modernu.
Ye'l dialeutu en que s'escribió'l llibru sagráu de la relixón mazdeísta, l"'Avesta". Tenemos una idea mui imprecisa de la naturaleza llingüística del avésticu a causa de que ye una llingua docta que los sos usuarios nun dominaben a la perfección y que foi trescrita d'un alfabetu a otru.
Llingua de delles inscripciones n'escritura cuneiforme simplificada de la dómina los Aqueménides. La mayoría d'estos testos proceden de la dómina de Daríu I (521-486 e.C.) y Xerxes I (486-465 e.C.). Cola cayida l'imperiu aqueménida dexó d'utilizase la llingua.
D'esti grupu formen parte'l pehlevi, llingua de los sasánides (226-642 d.C.)y el partu, atestiguáu en monedes dende'l sieglu I e.C.
D'esti grupu formen parte'l corasmiu, estintu al rodiu del sieglu XIV d.C., el sogdianu, que sirvió de lingua franca n'Asia Central ente los sieglos VI y IX d.C. y güei entá ye falada en Tajikistán y el kotanés, llingua de les tribus que ocuparon el Turquestán chinu nel sieglu II d.C. y nel que hai munchos testos budistes ente los sieglos VIII y X.
Güei fálase en diverses variedaes dialectales nuna estensa zona qu'inclúi Irán, Afganistán y delles repúbliques de l'antigua Xunión Soviética.
La llingua griega o llingües griegues faláronse y fálense nel actual territoriu de Grecia, islles del Exéu, costes d'Asia Menor y el sur d'Italia.
Los testos más antiguos que conservamos en griegu son tables micéniques atopaes nel palaciu de Cnosos, Pilu, Micenes y Tebes d'entre los sieglos XV e.C. y XII e.C. Estes tables son principalmente rexistros d'actividá económica y burocrática de palacios.
Ya dende'l sieglu VIII e.C. conservamos testos escritos en delles variantes griegues. Ente los sos dialectos distinguimos como principales grupos l'arcado-xipriota, eoliu, doriu, griegu del noroeste y xónico-áticu, amás de variedaes propies de la llingua escrita como'l griegu homéricu.
Los dialectos van perdiéndose col tiempu, yá nel sieglu V e.C. l'áticu como llingua de la escritura ta mui espardíu y na dómina d'Alexandru'l Grande espárdese l'usu del griegu koiné a mou de lingua franca, qu'enterrará los dialectos falaos hasta entoncies.
Cola fundación de Constantinopla falamos del griegu bizantín, procedente d'esta koiné anterior, tamién llamáu griegu medieval. Nel sieglu XVI vuelven a apaecer testos de lliteratura popular en griegu modernu, actual llingua oficial del país tres tener sío xebrada nuna versión más artificial y arcaizante (katharevousa) y una versión más axustada a la llingua falada (dimotikí).
La denominación llingües itáliques nun fai referencia a toles llingües falaes antiguamente n'Italia, yá qu'ellí fueron falaes munches otres llingües d'otros grupos llingüísticos indoeuropeos o non. Ente les itáliques atopamos:
El llatín foi orixinalmente la llingua del Llaciu que se convierte en llingua de cultura y "civilización" colo que s'espardió per tol imperiu romanu y quedando afitada como llingua d'usu habitual y derivando en delles variedaes qu'anguaño conocemos como llingües romániques.
Tenemos munchos testos lliterarios, anque los primeros son epigráficos d'al rodiu del sieglu V e.C. Del primer autor del que conservamos obres completes ye Plautus a finales del sieglu III e.C.
Xebramos el llatín n'arcaicu (hasta'l s. II e.C.) y clásicu (dende'l I e.C.), posteriormente la diferencia ente la llingua lliteraria y popular ("sermo vulgaris") medra y vemos como la primera se caltién nos testos alministrativos, eclesiásticos y de cultura mientres que la última va xebrándose en diverses variedaes romances que se falen inda güei.
Emparentáu col llatín ta'l faliscu, faláu polos falerios nes zones averaes al monte Soractus y que foi sustituyíu pol llatín nel sieglu II e.C.
L'oscu ye una llingua que se faló na Italia central por samnites, na zona vecina al Llaciu, na Campania. Pesie a ser sometíos a Roma al rodiu del añu 290 e.C. el so usu oficial caltúvose hasta'l 90-89 e.C. D'ella queden nomes propios y delles gloses ya inscripciones.
L'umbru ye la llingua de los umbros, asitiaos na antigua Umbría, na oriella occidental del Tíber. Conocémoslu principalmente gracies a les Tables Iguvines, un reglamentu d'una cofradía sacerdotal d'al rodiu del 200 e.C., anque tamién tenemos otres pequeñes inscripciones del sieglu I e.C.
Tamién conocíu como "sabélicu", ye una llingua de la que tenemos inscripciones ente los sieglos VI y V e.C.
Antiguamente los xermanos poblaron l'área del sur d'Escandinavia y Dinamarca que posteriormente fueron espardiéndose per Europa a partir del sieglu II e.C.
Los primeros testimonios de llingües xermániques son nomes propios y étnicos citaos por autores clásicos. Dende'l s. II d.C. tenemos testimonios d'estes llingües en forma de runes o inscripciones rúniques pa usos máxicos.
Ye la llingua orixinaria de los godos, procedentes d'una islla del centru del Bálticu y que s'espardieron pela desaguada del Vístula y Ucraína. Darréu aportaron tamién a occidente: ostrogodos a Italia y visigodos a la Galia ya Hispania.
Conservamos una torna de la Biblia al góticu pol obispu arrianu Ulfilas nel sieglu IV d.C. Relacionaos colos godos tán tamién los vándalos y los burgundios.
Tenemos inscripciones rúniques del xermanu nórdicu dende'l sieglu II/III d.C., etapa del antiguu nórdicu púnicu. L'antiguu nórdicu ye la etapa d'ente l'añu 800 y el s. XI de la que conservamos unes 4000 inscripciones.
D'esta llingua deriven posteriormente'l noruegu, islandés, suecu y danés que conocemos dende'l sieglu XIII.
Tenemos testimonios más modernos d'esti grupu, compuestu pol altoalemán, baxoalemán, antiguu inglés y frisón
Lléguennos gloses dende'l sieglu VIII, ye'l conxuntu de variedaes llingüístiques del sur marcaes y diferenciaes de les nortices (baxoalemán) pola segunda rotación consonántica que namás afectó a esti conxuntu de variantes. D'esti grupu surdirá la llingua escrita que modernamente conocemos simplemente como alemán.
El baxoalemán ye'l conxuntu de variedaes llingüístiques del norte nun afectaes pola segunda rotación consonántica. Tenemos testimonios dende'l sieglu IX. D'ésti forma parte'l neerlandés (llamáu tamién holandés o flamencu) del que tenemos documentación dende'l sieglu XII y el antiguu saxón, que produxo testos lliterarios como'l poema de Heliand (s. IX). D'él deriven güei el neerlandés modernu y los dialectos alemanes nomaos "Plattdeutsch".
D'estes llingües conservamos testos dende'l sieglu IX. Una obra representativa de la lliteratura inglesa d'aquella dómina ye "Beowulf". L'inglés convirtióse nuna de les llingües más espardíes pel mundu.
Enantes del 500 e.C. los celtes yá ocupaben Francia, Bélxica, España y les Islles Britániques y dende'l 400 e.C. el norte d'Italia. Los de Francia y el norte d'Italia fueron nomaos galos polos romanos. Tamién hubo nel sur de Xermania, como na zona d'Austria o nos Balcanes y Anatolia, conocíos como gálates polos griegos.
Los primeros testimonios son inscripciones gales n'alfabetu llatín de les Galies y alfabetu ibéricu d'Hispania, d'ente los años 200 e.C. y 200 d.C. Los galos habitaben la Galia (más o menos l'actual Francia) y los celtíberos la zona ibérica non ocupada por íberos, yá que éstos nun teníen nenguna relación con ellos. Estes llingües desaniciaron cola espansión de l'imperiu romanu y los movimientos de les tribus xermániques.
Dende los documentos continentales nun volvemos a atopar testos celtes hasta la tradición manuscrita medieval, que provién mayoritariamente de les Islles Britániques, dientro d'él distinguimos dos grupos: el gaélicu y el britónicu.
D'él formen parte l'irlandés, escocés y manés. La más importante ye l'irlandés, conocida dende'l sieglu V d.C. por 300 inscripciones funeraries. Los testos más importantes son una serie d'estenses gloses y testos relixosos d'ente los años 700 y 900. Del s. XI al XVII hubo una importante producción lliteraria n'irlandés mediu, del que deriva l'irlandés modernu faláu tovía güei y oficial n'Irlanda.
L'escocés truxéronlu los inmigrantes gaélicos a Escocia (antes poblada por pictos, otra etnia celta) Hai recopilada literatura popular oral de la dómina moderna. Esta llingua fálase entá güei n'Escocia.
El manés ye'l gaélicu de la islla de Man (ente Irlanda y Gran Bretaña), conocíu dende'l sieglu XVII que más alantre desanició y actualmente pretende recuperase.
El britónicu ye la llingua de los celtes que habitaben Gran Bretaña, al rodiu del sieglu V d.C. xebró en galés, córnicu y bretón.
El córnicu ye la llingua de Cornualles, conocida dende'l sieglu IX y especialmente XVI pero que nunca consiguió ser llingua escrita oficial. Tres la so muerte téntase de volver a recuperala con ésitu na rexón, al igual que'l manés.
El bretón ye una llingua d'orixe insular, pesie a falase nel continente. Esto ye pola migración de la dómina medieval. Tenemos testimonios del s. XIV y fálase tovía güei en Bretaña (especialmente n'árees rurales), pero enxamás produció una gran lliteratura.
Los primeros testimonios d'armeniu tenémoslos a partir del sieglu IX fundamentalmente tornes de testos griegos cristianos. Fálase y ye oficial nel actual estáu d'Armenia y parte d'Azerbaixán (cordelera del Cáucasu), amás de polos armenios na diáspora. Tien grandes influxos de les llingües iranies y anatolies.
Distinguimos ente l'armeniu clásicu, dende'l sieglu IX d.C., al que se tornó l'Evanxeliu y otres obres relixoses del obispu Eznik de Kolb. Del 1000 al 1500 d.C. esiste una forma evolucionada que nomamos armeniu mediu, llingua de cancillería y tamién con lliteratura profana. Darréu tenemos armeniu modernu, nel que distinguimos armeniu occidental o de Turquía (tamién utilizáu nes colonies d'Asia Menor y Constaninopla) y armeniu oriental, falau n'Armenia ya Irán.
Conocemos l'albanés n'época mui tardía y yá mui influenciada por otres llingües como'l llatín, griegu, eslavu y turcu.
Los albaneses son mentaos per primera vegada en testos bizantinos del sieglu XI y los primeros testos que conservamos nesta llingua daten del XV d.C. Nel sieglu XVII apaez yá un diccionariu llatín-albanés y un catecismu. Del sieglu XIX tenemos tornes relixoses y cuentos populares escritos en diveros alfabetos. Nel añu 1909 adoptóse definitivamente'l llatín.
Actualmente ye faláu n'Albania, Kosovo y zones fronterices de Macedonia y Grecia. Distínguese nél dos dialectos: el tosko al sur y el guego al norte.
Bálticos son los pueblos que s'asentaron nes costes del mar Bálticu, estos son los letones, curonios, lituanos y prusianos (bálticos). Podemos xebrar el grupu nel bálticu occidental (prusianu principalmente) y oriental (lituanu y letón). El curoniu pudo ser una especie de transición ente'l lituanu y letón, d'él queden rasgos nel letón faláu güei nesa rexón.
Tenemos documentación del lituanu, faláu en Lituania, dende'l sieglu XVI gracies a obres relixoses y lírica oral. Desendolcóse una gran lliteratura nacional nos sieglos XVIII y XIX. Tien dos variedaes dialectales: el baxu lituanu o zemaíticu y l'altu lituanu o aukstaíticu, del que deriva'l lituanu contemporaneu.
El letón ye'l conxuntu de fales de curonios, latgalos, zemgalos y selonios que marcaron los actuales dialeutos de la llingua, pesie a tener algamáu cierta unidá. Los primeros testos de letón que tenemos son de 1585. Más alantre hai una lliteratura importante nel sieglu XIX col surdimientu de los nacionalismos. Nun ye tan conservador como'l lituanu y allóñase más de la protollingua.
Nel sieglu IX d. C. col envís d'evanxelizar a los eslavos Cirilu y Metdoiu, griegos de Salónica, tornaron l'evanxeliu y otros testos cristianos al eslavu. Conservamos manuscritos del sieglu X al XI redactaos en Bulgaria, Macedonia y Moravia nuna llingua basada nel eslavu del sur que llamamos eslavu eclesiásticu-.
Más alantre surdieron otres llingües lliteraries como'n Bulgaria oriental nel sieglu X (antiguu búlgaru) y otra en Bulgaria occidental (antiguu macedoniu). L'eslavu eclesiásticu tien variedaes, tantes como ilesies ortodoxes eslaves hai. Esta llingua utilizó dos alfabetos: el glagolíticu, basáu nel griegu en minúscules, y el cirílicu, adaptación del glagolíticu pero sustituyendo dellos signos.
El restu variedaes eslaves documentáronse más tarde y podemos clasificales de la siguiente manera:
Principalmente'l búlgaru, anque tamién otres llingües como'l macedoniu, serbiu, croata y eslovenu
Compuesto pol checu, con testos que se remonten al sieglu XII, l'eslovacu (XIII), el polacu (XIV), el sórabu (XVI), que se fala nel estáu alemán de Saxonia, y el cachubu (Gdynia, Polonia). Estes llingües inda siguen vives y podemos amesta-y otres como'l polabu, falau al oeste del Elba y l'eslovinciu, en Pomerania.
Compuestu pol rusu, testimoniáu dende'l sieglu XI, el bielorrusu y l'ucranianu (conocíu dende la dómina medieval)
Entró en conflictu cola división tradicional "centum" y "satem", yá que pesie a tar rodiáu de llingües "satem" (esta llingua foi falada nel Turquestán chinu) ye una llingua "centum". Los testos que tenemos del tocariu son del sieglu VII-VIII D.C. de carácter budista, máxicu o relativu a la medicina, mayormente tornes del sánscritu. Esta llingua tenía dos variantes, una d'elles yá taba estinta na dómina na que fueron tornaos los testos y la otra nun tardó abondo en desaniciar.
Equí delles de les obres más espardíes ente los estudiosos del indoeuropéu:
Llista de códigos telefónicos
Ésta ye una llista de códigos telefónicos internacionales. Los númberos son asignaos pola Union Internacional de Telecomunicaciones (UIT) na so Recomendación E. 164.
Zona 0 -- ensin asignar
Zona 1 -- Área del Plan de Numberación Norteamericana (North American Numbering Plan Area,http://www.nanpa.com)
Zone 2 -- mayormente África
Zona 3 -- Europa
Zone 4 -- Europa
Zone 5 -- Méxicu, América Central y Sur
Zone 6 -- Pacíficu Sur y Oceanía
Zona 7 - 
Zone 8 -- Asia Oriental y Servicios Especiales
Zone 9 - Oeste y Sur d'Asia, Oriente Mediu
Dominiu Internet
Un dominiu d'Internet ye cada nodu que desciende del nodu raíz ".", y representa a una sorrede nominal (clasificada por nomes, diferente d'una sorrede protocolar clasificada por direiciones IP) dientro del "Sistema de Nomes de Dominiu" (DNS, poles sigles n'inglés).
Dientro de cada dominiu pue haber subdominios, dientro de los cuales pue haber otros subdominios o equipos conectaos (hosts).
Cada "nome de host" (hostname) consiste en dellos nomes de subdominios separáu per puntos, y al final el nome del dominiu de nivel superior. Por exemplu, en www.exemplu.com el dominiu de nivel superior (TLD) ye .com.
Cada país con conectividá a la rede de redes tien asignáu un nome de dominiu de nivel superior (TLD) de dos lletres (con dalguna esceición), como por exemplu .JP pa Xapón.
Ver: Llista de dominios d'Internet
Maps Domain World 4080x2040 .
Llista de dominios d'Internet
Lista de dominios de caberu nivel d'Internet.
Fusu horariu
Les fusos horarios o zones horaries son caúna de les venticuatro árees nes que ta dividida la Tierra y que siguen la mesma definición de tiempu. Anteriormente, la xente usaba'l tiempu solar aparente, colo que la hora s'estremaba un poco d'una ciudá a otra. Los fusos horarios corrixeron en parte'l problema al poner n'hora los relós d'una rexón al mesmu tiempu solar mediu. Los fusos horarios xeneralmente tán centraos en meridianos d'una llonxitú que ye múltiplu de 15°; sicasí como pue vese nel mapa les formes de los fusos horarios puen ser perirregulares a causa de les llendes polítiques.
Tolos fusos horarios defínense en rellación al Tiempu Coordináu Universal (UTC), el fusu horariu centráu sobre'l meridianu de Greenwich, asitiáu en Londres. 
Como la Tierra xira d'oeste a este al pasar d'un fusu horariu a otru en dirección este hai que sumar una hora. D'otra miente, al pasar d'este a oeste hai que restar una hora. El meridianu de 180°, conocíu como llinia internacional de cambiu de fecha, marca'l camudamientu de día.
Asia, ye el más grande de los seis continentes que constituyen el planeta Tierra siendo Europa en realidá un apéndiz d'ella, nomándose delles vegaes Eurasia. Asia asítiase na metá oriental del Hemisferiu Norte, dende'l Océanu Glacial Árticu pol Norte hasta l'Océanu Índicu pol Sur. Pol este llenda col Océanu Pacíficu y pol oeste hasta los Montes Urales (Océanu Atlánticu si contamos Europa).
Una de las rexones asiátiques más estenses ye Siberia.
La población asiática asítiase mayormente na fastera que va de Xapón a Pakistán incluyendo les islles d'Indonesia y Filipines, concentrándose ellí la metá de la humanidá. Esto débese al clima monzónicu que permite dos o más colleches de cereales, sobre too arroz.
Les más importantes (con más de 75 millones de falantes) son el chinu, hindi, bengalí, árabe, xaponés, punyabí, wu, xavanés, telugu, coreanu, maratí, vietnamita y tamil. Como idiomes de rellación son perconocíos l'indonesiu, inglés y francés.
Les relixones más siguíes son el budismu, islamismu, hinduismu, confucionismu, taoísmu, sintoísmu, xudaísmu, y cristianismu, siendo'l continente el trubiecu de toes elles.
Según la teoría más aceutada anguaño (2004), tolos seres humanos proceden d'África y d'ellí fueron aportando a Asia, desendolcándose estremaes especies humanes, siendo la cabera descubierta l'Home de Flores.
Lema
Un lema ye una fras qu'espresa la intención d'un grupu de persones. Muchos países tienen lemes, igual qu'otres instituciones como universidaes o empreses.
Por exemplu, el lema nacional de Paraguái ye "Vencer o Morir" dicho por primer vegada pol Mariscal Francisco Solano López enantes d'aniciar la Guerra de la Triple Alianza escontra Arxentina, Brasil y Uruguái en 1865. Tovía úsase nos emblemes militares.
Landseer
El Landseer européu ye una castra (o climen) de perru.
Terranova
Hai delles coses que se puen llamar Terranova:
Xuegu
Un xuegu ye una actividá recreativa na qu'intervienen distintos participantes que compiten o collaboren ente sí. Tamién hai dellos xuegos pa una sola persona, que s'enfrenta al azar o a una máquina.
Cantabria
Cantabria ye una comunidá autónoma, comunidá hestórica sigún l'Estatutu d'Autonomía, del noroeste de la Península Ibérica dientro d'España. Llenda al este col País Vascu (provincia de Vizcaya), al sur con Castiella y Lleón (provincies de Lleón, Palencia y Burgos), al oeste col Principáu d'Asturies y al norte col mar Cantábricu. Cantabria pertenez a la Fastiella Cantábrica, el nome dau a la franxa de tierra entre'l Mar Cantábricu y la Cordalera Cantábrica nel norte de la Península Ibérica. Posée un clima oceánicu llentu y de temperatures moderaes, fuertemente influyenciáu polos vientos del Océanu Atlánticu que choquen escontra les montañes. La precipitación media ye de 1.200 mm, lo que permite medrar la frondosa vexetación.
Cantabria ye la comunidá más rica del mundu en llugares d'intereses arqueolóxicos del Paleolíticu Superior. Les primeres señales d'ocupación humana daten del Paleolíticu Inferior, magar qu'esti período nun tea tan bien representáu na rexón. Destáquense nesti aspeutu les pintures de la Cueva d'Altamira, datada ente 16.000 y 9.000 e.C.. y declarada Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO.
La comunidá autónoma tien una superficie de 5.321 km2 y les sos mariñes tienen un llargor total de 284 kilómetros. El so cabu más sobresaliente ye'l Cabo de Ajo (43°28′93″N 3°36′75″O﻿ / ﻿43.4925, -3.62083). Na rexón esisten tres ámbito xeográficos bien estremaos: La Marina, La Montaña y Campoo y los valles del sur pertenecientes a les cuenques del ríu Ebro y del Douru. La presencia predominante del monte y la so difícil orografía del terrén esplica qu'históricamente amás se conoza a la rexón entera como La Montaña.
República d'Irlanda
La República d'Irlanda (n'Irlandés:"Poblacht Na h'Éireann", n'Inglés: "Republic of Ireland") ye un país del noroeste d'Europa que forma parte de la Xunión Europea.
El so territoriu abarca aproximadamente cinco sestes partes de la islla d'Irlanda (la más occidental de les nomaes Islles britániques), contra la costa del noreste d'Europa. El sextu restante pertenez a Irlanda del Norte, una rexón alministrativa del Reinu Xuníu y parte de la provincia irlandesa histórica del Ulster.
Los habitantes d'antañu de la islla d'Irlanda, lo mesmo que los d'otres islles britániques foron los pictos sometios polos celtes nel sieglu I e.C., xentes del Neolíticu descrites nel folclor irlandés como "Fir Bolg". Irlanda taba compuesta por cincu reinos: Ulster, Meath, Munster, Connaught y Leinster, baxu mandatu d'un rei con sede na zona de Tara (Meath).
De magar el sieglu V prodúzse la cristianización de la islla por un misioneru escocés llamáu San Patriciu, el sentimientu cristianu enraigonó ceo na islla en cuenta de les tradiciones druides y los sos dioses paganos entamando nos años siguientes una espansión per toa Europa de los monxos irlandeses.
El irlandés ye la primer llingua oficial xunto col inglés que ye la segunda, l'irlandés ta nel tueru celta xunto col galés, escocés y bretón. Pesie a que l'alministración lleva años fomentando esta llingua solu ye falada pol 26%(1971) de la población, siendo la gran mayoria bilingües ente l'irlandés y inglés. Ún de les zones con mayor númberu de falantes d'irlandés tan nel oesti na zona nomada Gaeltacht y nel norte nel Ulster.
Polonia
Polonia ye un país européu, asitiáu nel centru del continente. País eslavu, tien llendes con: Rusia (enclave de Kaliningráu), Lituania, Bielorrusia, Ucraína, Eslovaquia, República Checa, y Alemaña. Ye miembru de la Xunión Europea dende 2004.
Ucraína
Ucraína o Ucrania ye un país n'Europa del este que llenda col Mar Negru al sur, Rusia al este, Bielorrusia al norte y Polonia, Eslovaquia, Hungría, Rumanía y Moldavia al oeste. 
Oceanía
Oceanía ye una fastera del mundu, constituyida poles grandes islles d'Australia, Papúa Nueva Guinea y Nueva Zelanda, asina como por una bayura de islles más pequeñes, normalmente coralines y volcániques, distribuyíes pel Océanu Pacíficu. El conxuntu ta consideráu un continente, magar qu'a Australia sola tamién-y dan esi nome.
Países, dependencias y territorios:
Australia
Australia ye'l sestu país más grande del mundu, y l'únicu qu'ocupa un continente enteru (ensin considerar Oceanía). Australia tamién alministra la islla de Tasmania, asitiada nel sur. Los países vecinos son: Nueva Zelanda nel sureste, y Papúa Nueva Guinea ya Indonesia nel norte. El nome Australia vien de la fras llatina "terra australis incognita" (tierra austral desconocida).
La hestoria d'Australia empezó cola llegada d'humanos al continente australianu dende'l norte fai más de 42.000 años (ya inclusive 68.000, según dellos estudios). A pesar de ser vista dende'l sieglu XVI por marinos portugueses y españoles, quien por razones estratéxiques caltuvieren de callao el so descubrimientu, la so hestoria escrita namái empezó colos esploradores neerlandeses que la columbraron nel sieglu XVII. Ellos, sicasí, dieron a entender que la tierra austral yera inhabitable y inapta pa la colonización, dexando asina'l camín abiertu pa les posteriores espediciones britániques.
Alministrativamente Australia divídese nes siguientes entidaes:
Estaos
Territorios interiores
Territorios esteriores
La ciudá más grande d'Australia ye Sydney.
África
África ye un continente que llenda al norte col Mar Mediterraneu, al oeste col Océanu Atlánticu y al este col Mar Bermeyu, l'Océanu Índicu y Asia al traviés de la canal de Suez.
Na so condición d'ex-colonies, los más de los países africanos caltienen estreches rellaciones económiques cola Xunión Europea (XE). Creóse una organización supranacional al estilu de la XE que se noma Xunión Africana.
África ye'l trubiecu de la humanidá y d'ellí remanecen toles especies de seres humanos que s'espardieron pel restu de continentes. 
Los idiomes oficiales son l'inglés, el francés, l'árabe y el portugués en más d'un país. Los idiomes africanos namái tán reconocíos n'Etiopía (l'amháricu), el somalín en Somalia, el suaḥili en Kenia y Tanzania, el setswana en Botsuana, el malgaxe na República de Madagascar, y media docena d'idiomes na República Sudafricana.
La mayor parte del continente profesaba l'animismu, anguaño en retrocesu frente al islam, que ye mayoritariu nel norte, mentantu que'l cristianismu lo ye nel sur del Sáhara, con una minoría del xudaísmu y el cristianismu (catolicismu y protestantismu).
Antártida
L'Antártida ye'l continente más meridional del mundu, y compriende'l Polu Sur xeográficu. Asitiase na rexón antártica del Hemisferiu Sur, cuasi tou elli al sur del Círculu Polar Antárticu, y ta arrodiáu pol Océanu Glacial Antárticu. Tien una estensión de 14 millones de km², lo que lu convierte nel quintu mayor continente tres d'Asia, África, América del Norte ya América del Sur. El 98% del continente ta cubiertu de xelu, con un espesor mediu de 1,9 km; namái les tierres más septentrionales de la Península Antártica tán llibres del xelu.
L'Antártida ye, de media, el más fríu, el más secu y el más ventosu de los continentes, y tien tamién la mayor altitú media d'ente toos. Ye consideráu un desierto, con unes precipitaciones anuales de namái 200 mm nes zones costeres y menos entá nel interior. La temperatura mínima rexistrada nelli foi de −89 °C. Nun hai población humana permanente, pero ente mil y cinco mil persones viven a temporaes a lo llargu del añu nes estaciones d'investigación espardíes por elli. No que cinca a la flora y fauna, namái sobreviven los organismos adaptaos al fríu estremu, como dellos tipos d'algues, bacteries, fungi, plantes, protistes y unos pocos animales (ácaros, nemátodos, pingüinos, foques y tardigrados). La vexetación, aú ye posible, ye tundra.
Magar que los mitos y les especulaciones sobro la esistencia d'una "Terra Australis" (Tierra del Sur) remóntense a l'Antigüedá, los primeros que vieron la plataforma continental antártica foron los miembros de la espedición rusa dirixida por Fabian Gottlieb von Bellingshausen y Mikhail Lazarev, que s'averaron a ella al mandu de los barcos "Vostok" y "Mirny" en 1820. Lo arispiu del terrenu y del clima y el so aisllamientu, sicasí, ficieron qu'el continente siguiera inesploráu demientres tol sieglu XIX.
Anguaño l'Antártida ye un condominiu gobernáu por dellos países que formen parte del Tratáu Antárticu. Este nació en 1959 con 12 miembros, y anguaño yá foi robláu por 50. Prohibe les actividaes militares y mineres, amás de les esplosiones nucleares y el depósitu de basoria radioactiva, promueve la investigación científica y protexe el mediu ambiente del continente. Embaxo'l paragües de los sos artículos más de 4.000 científicos investiguen de contino n'estaciones de diversos continentes que tán espardíes per él.
L'Antártida ye una masa continental qu'ocupa el Polu Sur xeográficu del nuesu planeta y hasta fai 160 millones d'años tuvo auníu a la India, África, Australia y América del Sur, formando el supercontinente Gondwana. 
Durante'l branu el continente tien una superficie de 14 millones de quilómetros cuadraos pero nel iviernu, el mar conxélase y la superficie aumenta hasta los 30 millones de quilómetros cuadraos. Esta carauterística añal col camudamientu de les estaciones fai que se nome el "Continente Pulsante".
El descubrimientu del continente podría corresponder al esplorador español Gabriel de Castilla, en 1603, que tendría llegao a los 64°S y avistado tierra neses llatitúes (que podría ser dalguna de les islles Shetland del Sur), d'acuerdo col testimoniu de 1607 d'un marineru holandés que navegara con él, y una publicación tamién holandesa de 1622. Yá nel sieglu XVIII yera frecuente que 'foqueros' (cazadores de foques) españoles y sudamericanos s'allegasen a les Antilles del Sur y a les costes de la península Antártica. Sin embargo, la divulgación de la existencia concreta d'esti continente efectuóse a principios del sieglu XIX, por parte de cazadores de foques y ballenes, que sólo permanecíen el tiempu necesariu pa les sos actividaes de caza y depués salíen enantes del entamu del inviernu polar.
Según dellos historiadores, l'holandés Dirck Gerritsz foi posiblemente'l primeru que vio superficie antártica, al navegar al sur del Pasaxe Drake nel área de les Islles Shetland del Sur en 1599. Meyor documentáu ye'l descubrimientu de les Islles Georgies del Sur pal comerciante de Londres Antony de la Roché. La so nave desvióse del so cursu nuna tormenta, y tomó l'abellugu nuna de les bahíes de la isla n'abril de 1675.
En 1772 l'inglés James Cook circunnavegó l'Antártida per mares subantárticos y antárticos, pero ensin divisar tierres más allá del paralelu 60º Sur.
La primera tierra descubierta en forma confirmada al sur del paralelu 60° S foi por el foqueru inglés William Smith a bordu del bergantín mercantil "Williams", mientres navegaba a Valparaíso, desviado de la so ruta nel sur del Cabu d'Hornos, el 19 de febreru de 1819 avistó la estremidá nordestal de la Isla Livingston, punta Williams. Dellos meses depués Smith tornó a explorar les demás islles del archipiélagu de les Shetland del Sur, desembarcando na Isla Rey Jorge y reclamando los nuevos territorios en nome del Reinu Xuníu.
Tártaru de Crimea
El tártaru de Crimea ("Qırımtatar tili, Qırım tili") ye una llingua túrcica falada por mediu millón de persones tanto en Crimea (Ucraína), como n'Uzbequistán, Bulgaria y Rumanía. Escríbese con caracteres llatinos. Inda que son familia, esta llingua nun ye la mesma que'l tártaru faláu en Tatarstán o'l de Siberia
Exemplu de Tártaru de Crimea:
Savlıqman qal Tatarlıq, men ketem cenkke, Atımnıñ başı aylandı ahret betke.
Alón Tierra de los Tártaros, marcho pa la guerra. La cabeza del mio caballu yá va pal próximu mundiu.
Biografía
La biografía ye'l rellatu que pue ser didaúticu o espositivo de la historia de la vida d'una persona. Esti rellatu pue ser oral o rexistráu en forma escrita, u constituye un xéneru lliterariu o per otru mediu fisicu (Cine, TV).
El rellatu de la vida de los santos de la tradición del cristianismu nómase haxiografía.
Como xéneru lliterariu, el términu vien del sieglu XVII y con él denomínase a un xéneru autónomu cultiváu dende la antigüedá. Nel entamu, yá dende les "Vides Paraleles" de Plutarcu, la biografía respondía a un propósitu edificante y moralizador, orientación que siguió dominando na Edá Media. 
Nel Renacimientu entama n'Italia l'estudiu de persones ilustres na so individualidá; contribuyeron a esta conceición de la biografía Boccaccio, Vasari, Vilani y Maquiavelo. Llueu, nel Romanticismu el xéneru biográficu toma dos direiciones estremaes: afonda na vida psíquica del biografiáu o gueta, percima de too, la amenidá lliteraria, sacrificando la verdá del personaxe.
América
América ye un continente (nel ámbitu hispanu) o dos: na visión anglosaxona distinguen ente América del Norte y América del Sur, separtaos pol istmu de Panamá.
Incluye la masa de tierra asitiada ente l'Océanu Pacíficu, y l'Atlánticu, incluyendo les islles del Caribe y Groenlandia. Nos países de fala inglesa nómase Les Amériques o L'Hemisferiu Occidental. Durante la dómina colonial recibía el nome de Nuevu Mundu o Les Indies.
Por razones históriques y culturales esiste América Llatina formada por aquellos países colonizaos por España y Portugal.
Brasil
El Brasil, oficialmente República Federativa do Brasil, ye'l país más grande d'América del Sur y el quintu más grande y pobláu del mundu. 
Brasil tien llendes con toos menos dos de los países sudamericanos: Chile y Ecuador. Al norte llenda con Colombia, Venezuela, Guyana, Surinam y Guyana Francesa; al sur Arxentina, Uruguái y Paraguái; al este l'Océanu Atlánticu y al oeste Bolivia y Perú.
La so capital nacional ye Brasília, que sustituyó a Rio de Janeiro en 1960.
L'actual Constitución del Brasil foi promulgada'l 5 d'ochobre de 1988. Nella establécese que la República Federativa de Brasil, formada pola xuntura indisoluble de los estaos y los conceyos y del distritu federal, constitúise nun estáu democráticu de derechu.
El poder executivu exércelu'l presidente de la República col sofitu d'un gabinete de ministros. El presidente, xunto col so vicepresidente, tienen de ser elexíos por mayoría absoluta. El so mandatu dura cuatro años, y puede repetir namái una vegada.
El poder llexislativu exércelu el Congresu Nacional, una institución bicameral formada pola Cámara de Diputaos y el Senáu Federal. La cámara fórmenla 513 diputaos, elexíos al traviés d'un sistema proporcional nos 26 estaos y nel distritu federal pa un mandatu de cuatro años. El senáu fórmenlo 81 miembros: trés por cada estáu y trés más pol distritu federal. El so mandatu dura ocho años, magar que cada cuatro renuévase parcialmente.
No que cinca al poder xudicial, el so muérganu cimeru ye'l Supremu Tribunal Federal.
El sufraxu, nes distintes eleiciones, ye universal, secretu y obligatoriu. Los estaos, pela so banda, son autónomos, y escueyen caún el so gobernador y la so propia cámara llexislativa.
El presidente del país ye, dende'l 31 de agostu de 2016, Michel Temer. Los presidentes de la Cámara de Diputaos y el Senáu son, respeutivamente, Rodrigo Maia y Renan Calheiros.
La xestión del gobiernu del país articúlase (abril de 2012) en 25 ministerios, magar que hai tamién delles secretaríes especiales p'asuntos concretos (Relaciones Institucionales, Derechos Humanos, Igualdá Racial, Polítiques pa Muyeres, Asuntos Estratéxicos, Aviación Civil, Comunicación Social y Puertos). Los ministerios son los que vienen darréu:
El mapa políticu ye percomplicáu, con bien de formaciones que lluchen, nes diferentes eleiciones, por algamar representación nes diferentes cámares estatales y federales. Los principales d'ellos, que tienen representación na actual cámara de diputaos, son:
Los sindicatos, pela so banda, son tamién numberosos. Destaquen, a nivel nacional, los que vienen darréu:
La so economía tien importancia a nivel americanu y mundial, cola agricultura (ye'l mayor productor de café, naranxa y zucre a nivel mundial), la ganadería (tien la mayor cabaña bovina del mundu y ye'l mayor esportador mundial de carnes), la minería (piedres precioses, fierro, niobiu, bauxita) y la industria (automóviles, aviones, ordenadores, etc.). El PIB de Brasil ye'l mayor 
d'América Llatina.
Los 188.181.069 habitantes en 2007, según l'Institutu Brasilanu de Xeografía y Estadística (IBGE), distribuyíos per 27 unidaes federatives. Les principales ciudaes (36 con más de 500.000 habitantes) son:
En Brasil alcuéntrense grandes árees metropolitanes, 12 con más de 2.000.000 d'habitantes:
La relixón predominante ye la católica, anque hai llibertá de cultu. 
Caltiénense tamién creyencies y costumes de los indíxenes, especialmente nel ríu Amazones. 
Provenientes de la esclavitú negra, practíquense creyencies africanes como l'animismu, y otres como la macumba o candomblé y la umbanda. 
Tamién suel dase'l casu d'amestar relixones, ritos y creyencies d'orixe africanu col cristianismu.
Porcentaxe d'adeptos:
Arxentina
L'Arxentina, oficialmente República Arxentina, ye'l segundu país más estensu d'América del Sur y l'octavu de tol planeta. Llenda al oeste y al sur con Chile, al norte con Bolivia y Paraguái, al noreste con Brasil y al este con Uruguái.
Arxentina organízase políticamente acordies colo que se recueye na so Constitución, aprobada'l 24 d'agostu de 1994.
El poder executivu exércelu'l presidente de la Nación Arxentina. Esti ye elexíu xuntu col vicepresidente (que ye tamién automáticamente presidente del Senáu) por votu popular directu cada cuatro años. Dambos pueden ser reelexíos namái pa un segundu mandatu consecutivu, magar que pueden volver a presentar la so candidatura tres un intervalu d'un periodu electoral. El presidente, que ta encargáu de formar el gobiernu, ye tamién el comandante en xefe de les fuerces armaes del país.
El poder llexislativu exércelu'l Congresu, que ta dividíu en dos cámeres: el Senáu y la Cámara de Diputaos. El primeru fórmenlu trés senadores por cada provincia, elexíos por sufraxu directu y de forma conxunta) y trés más pol distritu federal. Tienen un mandatu de seis años, y una persona puede ser senador/a de forma indefinida. La tercera parte de los senadores renuévense cada dos años. La Cámara de Diputaos, pela so banda, fórmenla 257 diputaos, elexíos pa cuatro años. La metá d'ellos renuévense cada dos años.
No que cinca al poder xudicial, el so muérganu cimeru ye la Corte Suprema de Xusticia. Los sos integrantes son nomaos pol presidente col acuerdu del Senáu. El presidente noma tamién a los xueces de los tribunales federales inferiores. Pa ello escueye ún de los trés que-y propón el Conseyu de la Maxistratura, y busca después el sofitu del Senáu pal nomamientu.
Caúna de les 23 provincies tien el so propiu gobiernu, la so cámara llexislativa y los sos tribunales. Tamién hai un gobiernu autónomu na capital federal, Buenos Aires.
El presidente de la Nación ye, dende'l 10 d'avientu de 2015, Mauricio Macri. El presidente tien como vicepresidenta a Gabriela Michetti. Esti ye tamién, como manda la constitución, el presidente del Senáu. El presidente de la Cámara de Diputaos, pela so banda, ye Emilio Monzó.
El gabinete de ministros ta dirixíu (enero 2016) por Marcos Peña y compónenlu, amás del Secretariu Xeneral de la Presidencia Fernando de Andreis, los siguientes ministros:
Los principales partíos políticos del país son:
No que cinca a los sindicatos rescampla la Confederación Xeneral del Trabayu ("Confederación General del Trabajo", CGT), central sindical peronista na qu'aconceyen más de cien sindicatos y asociaciones gremiales. El so cabezaleru ye, dende 2005, Hugo Moyano.
Les principales ciudaes del país, ordenaes según la so población en 2010 , son:
América del Sur
América del Sur, tamién nomada Sudamérica o Suramérica, ye un continente o subcontinente altravesáu pola llinia del Ecuador, cola mayor parte de la so superficie nel Hemisferiu Sur. Ta asitiada ente l'Océanu Pacíficu y l'Océanu Atlánticu.
Ye con Norteamérica, un continente de formación reciente, orixináu cola formación del Istmu de Panamá.
La Cordelera de los Andes ta na fastera occidental del continente; al este de los Andes asítiase la mayor selva del Mundu, la Selva Amazónica, drenada pol Amazones.
Canadá
El Canadá ye un país de la parte septentrional d'América del Norte. Les sos diez provincies y trés territorios estiéndense dende l'océanu Atlánticu al Pacíficu, y pel norte hasta l'océanu Glacial Árticu, y tienen una estensión de 9,98 millones de km, que convierten al Canadá nel segundu país más grande del mundu. La so frontera meridional colos Estaos Xuníos, amás, ye la frontera binacional más llarga del mundu. La mayoría del país tien un clima frío o mui frío n'iviernu, pero la fastera más meridional tien branos templaos. Canadá ta poco pobláu, y la mayoría'l so territoriu ta ocupáu por viesques y tundra, amás de pola cordelera de les Montañes Rocoses. Ta perurbanizáu: el 82% de los sos 35,15 millones d'habitantes concéntrense en ciudaes de gran y medianu tamañu, les más d'elles cerca de la so frontera meridional. La so capital ye Ottawa, y les trés mayores aglomeraciones de población son les ciudaes de Toronto, Montreal y Vancouver.
Varies poblaciones indíxenes habitaron l'actual Canadá por miles d'años primero de qu'aportaran los europeos. Los primeros d'estos foron los británicos y franceses, qu'establecieron colonies dende'l sieglu XVI; la primera foi la colonia de Canadá, fundada por Francia en 1535. Como resultáu de dellos conflictos armaos, la Norteamérica británica ganó y perdió territorios hasta que, a finales del sieglu XVIII, controlaba la mayoría del actual territoriu canadiense. El 1 de xunetu de 1867 les colonies de Canadá, Nueva Brunswick y Nueva Escocia federáronse pa formar un dominiu federal semiautónomu que recibió'l nome de Canadá. De magar entamó un proceso d'adición de territorios y provincies al dominiu hasta llegar a los actuales. Canadá algamó la independencia gradualmente, nún procesu qu'entamó col nomáu gobiernu responsable na década de 1830 y que finó cola patriación de la Constitución en 1982. Sicasí, dende 1931, cola promulgación del Estatutu de Westminster, Canadá yera un país prácticamente independiente, una y bones l'únicu poder que nun tenía yera'l de poder enmendar la so propia constitución.
Canadá ye una democracia parllamentaria federal y una monarquía constitucional, cola reina Isabel II d'Inglaterra como xefa d'estáu. El país, que ye oficialmente billingüe a nivel federal, ye, como resultáu de la inmigración a gran escala de munchos otros países, una de les naciones más multiculturales y con mayor diversidá étnica del mundu. Su economía ye la décima mayor del mundu, y básase na esplotación de los sos bayurosos recursos naturales y de la so importante actividá comercial. La llarga y complexa rellación ente Canadá y'l so vecín del sur, Estaos Xuníos, tuvo a lo llargo de tola so historia un impactu importante na so economía y cultura.
Canadá ye un país desarrolláu qu'ocupa'l décimu llugar nel ránking del Índiz de Desarrollu Humanu, y la de so ye la décimoquinta renta per capita mayor del mundu. Ocupa los primeros llugares del mundu no que cinca a tresparencia gubernamental, llibertaes civiles, calidá de vida, llibertá económica y educación. Pertenez a la Commonwealth y a la Organización Internacional de la Francofonía, y tamién a bien d'instituciones internacionales ya intergubernamentales como les Naciones Xuníes, la Organización del Tratáu del Atlánticu Norte, el G-7, el Grupu de los Diez, el G20, el Tratáu de Llibre Comerciu d'América del Norte y el Foru de Cooperación Económica Asia-Pacíficu.
Canadá tien un gobiernu parllamentariu con fuertes tradiciones democrátiques. El parllamentu ye compuesto por La Corona, una Cámara de los Comunes electa pol pueblu y un Senáu designado. Cada miembru del parllamentu na Cámara de los Comunes ye escoyíu por mayoría simple nun distrito electoral o so equivalente. El primer ministru ye que convoca a eleiciones xenerales, las cuales deben de ser máximu cinco años dempués de la eleición anterior, o pueden ser desencadenar pol gobiernu al pidir la moción de censura nel parllamentu. El país ye una monarquía parllamentaria. El xefe d'Estáu ye la reina de Inglaterra, representada por un gobernador-xeneral. El xefe de gobiernu ye'l primer ministru.
Méxicu
México (tamién "Méxicu"; náhuatl: "Mēxihco" «en el ombligo de la luna»), nomáu oficialmente Estaos Xuníos Mexicanos, ye un país d'América del Norte. Asitiáu na parte meridional del subcontinente, llenda al norte colos Estaos Xuníos d'América, al sureste con Belize y Guatemala, al este col golfu de México y el mar Caribe y al oeste col océanu Pacíficu. Ye'l decimocuartu país mayor del mundu, con alredor de dos millones de kilometros cuadraos d'estensión, y tien una población (INEGI, 2010) de cuasique 112 millones de persones. Les más d'elles tienen como llingua materna l'español, que ye la llingua nacional del país xunto con otres 67 llingües indíxenes .
La presencia humana en México remóntase a 30.000 años AP. Tres de dellos milenios de desarrollu cultural surdieron nel actual territoriu de México les cultures mesoamericanes, aridoamericanes y oasisamericanes. Nel sieglu XVI el so espoxigue foi interrumpíu pola llegada los españoles, que dominaron el país hasta 1810, cuando'l país entamó la llucha pola so independencia. Algamada esta, el país foi escenariu demientres el sieglu siguiente de delles guerres internes y invasiones foriatas, qu'afectaron fondamente la vida diaria de los mexicanos. El sieglu XX (especialmente la primer metá) foi, baxo la dirección política ininterrumpida del Partíu Revolucionariu Institucional, una época de gran espoxigue económicu.
Según la Organización Mundial del Turismu México ye'l principal destinu turísticu d'América Llatina, y ún de los diez países más visitaos del mundu. Inflúin nesi fechu la existencia nel país de 31 llugares, culturales y naturales, consideraos pola UNESCO como Patrimoniu de la Humanidá. Pol volume del so productu interior brutu nominal ye consideráu la decimocuarta economía mundial, siendo la segunda mayor economía d'América Llatina y la cuarta de tol continente. El repartu de la riqueza, por embargu, ye perdesigual, coexistiendo nel país conceyos con índices de desarrollu humanu asemeyaos a los d'Alemaña ==
L'actual Constitución mexicana foi aprobada'l 5 de febreru de 1917. Por ella México defínese como una república federal representativa y democrática, que ta dividida en 31 estaos y un distritu federal. 
El poder executivu ye exercíu pol presidente, elexíu pa seis años por votu popular directu pa un mandatu únicu; ayúdenlu un gabinete formáu por 18 secretarios y un fiscal xeneral. El poder llexislativu tiénlo'l Congresu Xeneral, un muérganu bicameral qu'inclúi al Senáu y la Cámara de Diputaos. Esta fórmenla 500 diputaos; d'ellos 300 son escoyíos siguiendo'l principiu de votación mayoritaria, y los otros 200 por representación proporcional. El Senáu fórmenlu 128 senadores; son cuatro por cada estáu, trés escoyíos de forma directa y l'otru por representación proporcional. Nin los senadores nin los diputaos pueden ser elexíos pa periodos consecutivos. El poder xudicial, pela so banda, tien como muérganu cimeru la Suprema Corte de Xusticia, formada por once maxistraos.
A nivel estatal repítese esti esquema organizativu. Hay un gobernador qu'exerce'l poder executivu, una Cámara de Diputaos que llexisla y un Tribunal Superior de Xusticia.
L'actual presidente de la República ye, dende'l 1 d'avientu de 2006, Felipe Calderón Hinojosa. La presidenta de la Cámara de Diputaos ye Guadalupe Acosta Naranjo, y el Senáu ta presidíu por José González Morfin. El gabinete ministerial fórmenlu les siguientes secretaríes (ministerios) y persones:
Los principales partíos políticos mexicanos, y los sos actuales presidentes, son los que vienen darréu:
D'ente los sindicatos del país pueden destacase, pola so importancia:
Los Estaos Xuníos Mexicanos son una federación formada por 31 estaos soberanos, que tien xurisdicción sobro'l Distritu Federal y otros territorios. Caún de los estaos tien la so propia constitución, parlamentu y sistema xudicial, y los sos ciudadanos elixen por votu directu a un gobernador pa un periodu de seis años, y a los sos representantes na cámara de diputaos estatal pa un periodu de trés. El Distritu Federal ye una entidá con un status especial: pertenez al conxuntu la federación y non a dengún estáu en particular y tien, poro, poderes llocales más llimitaos que los de los estaos.
Los estaos tán sodividíos en municipios, gobernaos por un alcalde o "presidente municipal" elexíos por sufraxu directu.
La población del país yera en 2010, según datos oficiales, de 112.336.538 habitantes. El 75% d'ellos figuren nes estadístiques oficiales como mestizos, el 6% como amerindios y el 19% blancos d'orixe européu.
Ye'l país de fala hispana con mayor PIB (en PPA).
Nel istmu de Tehuantepec, asítiase la llende ente'l grupu d'especies d'América del Norte y del Sur.
Arxelia
Arxelia (n'árabe: الجزائر‎, al-Jazā'ir; en tamazight: Dzayer, ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ; y en francés: Algérie), oficialmente República Democrática Popular d'Arxelia, ye un país del norte d'África, na costa del mar Mediterraneu. La so capital y mayor ciudá ye Arxel. Arxelia ye una república semi-presidencialista, que'l so territoriu divídese en 48 provincies y 1.541 conceyos. Con una población de más de , ye'l trenenu cuartu país más pobláu del mundu. Con una economía basada na esplotación de los hidrocarburos, el so sector manufactureru padez lo que se conoz n'economía como mal holandés. La so compañía estatal d'hidrocarburos, Sonatrach, ye la mayor compañía de tol continente. Arxelia tien el segundu mayor exércitu, y el mayor presupuestu de defensa, de tol continente. El país tuvo tamién un programa nuclear con fines pacíficos na década del 1990.
Arxelia ye'l país más grande d'África y de toa la cuenca mediterránea, y el décimu más estensu del mundu. Llenda al noreste con Túnez, al este con Libia, al oeste con Marruecos, al suroeste col Sáhara Occidental, Mauritania y Malí, al sureste con Níxer y al norte col mar Mediterraneu. Ye miembru de la Xunión Africana, la Lliga Árabe, la OPEP y la Organización de les Naciones Xuníes, y ye una de les naciones fundadores de la Xunión del Magreb Árabe.
Les tierres qu'anguaño son arxelines foron el llar de bien de cultures prehistóriques, como l'ateriense y la capsiense. Na época histórica el so territoriu foi controláu por dellos imperios y dinastíes, como los numidios, los cartaxineses, los romanos, los vándalos, los bizantinos, los omeyas, los fatimís, los almorávides, los almohávides y los turcos otomanos.
Los primeros restos humanos atopaos nes tierres qu'anguaño son d'Arxelia tán dataos alredor del 200.000 e.C., y alcontráronse na rexón d'Ain Hanech, na provincia de Saïda. Más lluéu, hai restos de materiales del home de Neanderthal; asina, alcontráronse brueses de manu, d'estilos levalloisiense y musteriense y asemeyaes a les del Oriente Próximu, dataes nel 43.000 e.C.
Dellos milenios después, nel Paleolíticu mediu, Arxelia foi el sitiu nel qu'algamó'l mayor desarrollu la técnica de fabricación de lasques. Los aperios más antiguos d'esta cultura, nomada ateriense (nome deriváu del del xacimientu arqueolóxicu de Bir el Ater, al sur de la provincia de Tébessa), tán dataos alredor del añu 30.000 e.C.
La primer cultura que fabricó llámines de piedra nel norte d'África ye la llamada ibero-mauritana. Esta cultura, que los sos xacimientos arxelinos concéntrense na rodiada d'Orán, estendiose peles rexones costeres del Magreb, de Marruecos a Tunicia, ente'l 15.000 y el 10.000 e.C. La civilización neolítica, la primera que desarrolló l'agricultura y domesticó dellos animales, desarrollose nel territoriu del país ente los años 6.000 y 2.000 e.C. Esta forma de vida, que ta documentada nos más de 15.000 petroglifos y pintures atopaes na rexón de Tassili n'Ajjer, ye la que hebo n'Arxelia hasta'l periodu clásicu. L'amiestu de los pueblos del norte d'África demientres estos milenios dio como resultáu un grupu étnicu qu'entamó a ser conocíu como bereber. Los bereberes son los pobladores indíxenes del norte d'África
Los cartaxineses espardiéronse, dende'l so principal centru de poder na ciudá de Cartago, peles costes del norte d'África, creando pequeños puestos comerciales a lo llargo d'elles. Asina, pal 600 e.C. esti pueblu feniciu tenía establecíose en Tipasa, n'Hippo Regius (anguaño Annaba) y Rusicade (anguaño Skikda). L'espoxigue del poder de Cartago afectó enforma, nos sieglos vinientes, a la población indíxena, que taba organizada políticamente en varios estaos. Los llazos comerciales ente los cartaxineses y los bereberes del interior del territoriu medraron, pero la expansión territorial de los primeros acabó cola esclavización de dalgunos bereberes, l'enrolamientu nel exércitu cartaxinés d'otros y el pagu de tributos por otros más. Pa entamos del sieglu IV e.C los bereberes yeran la etnia más numerosa de l'exércitu cartaxinés.
Na revuelta de los mercenarios, del 241 al 238 e.C., soldaos bereberes rebeláronse porque nun-yos pagaben tres la derrota de Cartago frente a los Imperiu romanu|romanos na Primera Guerra Púnica. Consiguieron controlar bona parte del territoriu cartaxinés del norte d'África y acuñaron monedes nes que se facíen llamar libios (que yera'l nome qu'usaben los griegos pa referise a los pobladores norteafricanos).
La ciudá de Cartago foi destruyida el 146 e.C., pero ya anantes el decayimientu del poder cartaxinés permitió que, nel interior del país, surdieran dellos reinos bereberes. En Numidia, al sur de les zones costeres controlaes por Cartago, había dos, y otros en Mauritania, al oeste de Numidia. El puntu cimeru de la civilización bereber, que nun volvió a igualase hasta la llegada de los almorávides y almohades un mileniu dempués, algamose demientres el reináu del primer rei de Numidia, Massinissa, que creó al entamar el sieglu II e.C., col sofitu de los romanos, un reinu cola so capital na actual Constantina. Dempués de la so muerte, el 148 e.C., el reinu foi dividíu y reaxuntáu delles veces. La so dinastía sobrevivió hasta que, el 24 e.C., los territorios bereberes foron ocupaes polos romanos.
L'Imperiu romanu gobernó Arxelia demientres varios sieglos. Allí producíense, como nel restu del so territoriu africanu, cereales y otros productos agrícoles que yeren esportaos a la metrópolis. Los romanos foron espulsaos de la zona polos vándalos que, dirixíos por Xensericu, pasaron al norte d'África en 429 y teníen conquistada, pal 435, la zona costera de Numidia. Por embargu, nun s'asentaron nel territoriu, y esto permitió que fora reconquistáu pol Imperiu Romanu d'Oriente, que lu controló hasta la llegada de los conquistadores árabes.
Considérase qu'esti periodu abarca, na historia arxelina, el mileniu que llega dende la llegada de l'Islam a estes tierres, a mediaos del sieglu VII, hasta el sieglu XVII. La llegada de l'Islam, contrariamente a lo que pasara coles anteriores cultures y relixones invasoras, diba resultar perduradera en tol territoriu norteafricanu. Los invasores árabes nun traxeron namái una nueva relixón, sinon toa una cultura qu'acabó por sustituyir les práctiques relixoses y sociales tradicionales de los bereberes por nueves normes sociales y formes polítiques. Por embargu, la islamización y arabización de la rexón foi un procesu lentu y abegosu. Magar que los bereberes nomadas convirtiéronse bien ceo y entamaron a collaborar colos invasores árabes, nun va ser hasta'l sieglu XII, cola dinastia almohade, cuando les comunidaes cristianes y xudíes queden definitivamente marxinaes.
Les primeres espediciones árabes al Magreb procudiéronse ente 642 y 669. Eses primeres incursiones dende Exiptu foron más el resultáu de la iniciativa de los cabezaleros llocales que la rempuesta a una orde del califatu. Por embargu, cuando la sé del califatu pasó de Medina a Damascu, la dinastía omeya (que dirixió los destinos del Islam de 661 a 750) decatóse de la necesidá estratéxica d'asegurase'l dominiu de la cuenca del Mediterraneu. En 670 un exércitu árabe mandáu por Uqba ibn Nafi creó la ciudá d'Al Qayrawan, unos 160 km de l'actual Túnez, y emprincipió a usala como base para les sos espediciones militares. Asina, el socesor d'Uqba, Abu al Muhajir Dinar, esploró les tierres occidentales y llegó a un alcuerdu de cooperación con Kusayla, cabezaleru d'una gran confederación de bereberes cristianos. Kusayla, que tenía la so capital en Tilimsan (anguaño Tlemcen), convirtióse al islamismu y movió'l so cuartel xeneral a Takirwan, cerca Al Qayrawan.
L'harmonía duró poco, pero foi provechosa. En 711 los soldaos omeyes, axudaos por bereberes convertíos al islam, teníen conquistao tol norte d'África. Los gobernadores enviaos polos califes omeyes controlaben el territoriu dende Al Qaywaran, convertida en capital de la nueva wilaya (provincia) d'Ifriqiya, que comprendía Tripolitania (la parte occidental de l'actual Libia), Tunez y l'este d'Arxelia. 
La conversión de los bereberes a l'islam, por embargu, nun garantizó'l so sofitu incondicional a los califes árabes. Les élites árabes punxéron-yos munchos impuestos, tratábenlos como musulmanes de segunda clas y incluso, delles veces, esclavizáronlos. De resultes d'ello los bereberes, qu'abrazaron en bon númeru les idees igualitaries del kharijismu, rebeláronse en 739-40 escontra los árabes. Tres de la revuelta los kharijís crearon un bon númberu de reinos tribales, d'esistencia percurtia los más d'ellos.
Pa 750 los abbásides, que sustituyeron a los omeyes como cabezaleros del Islam, llevaron la sede del califatu pa Baghdad y recuperaron el control de la provincia d'Ifriquiya. Polo menos nominalmente, pues el gobernador qu'unviaron, Ibrahim ibn al Aghlab, y los sos socesores hasta 909, magar que reconocíen obediencia teórica al califa, dirixeron al so petite los destinos del país.
Nes caberes décades del sieglu IX los bereberes teníen sío convertíos al ismailismu, una secta xií. Rebeláronse escontra los gobernadores sunís d'Al Qayrawan y ficiéronse col control del territoriu. L'imán ismailí Ubaydallah proclamose califa, dando entamu a la dinastía fatimí. En 911 conquistaron l'imanatu de Tahert, que tenía controlao por 150 años la metá occidental de l'actual Arxelia, y tentaron bien de tiempu conquistar Marruecos. Sicasí, el so principal enfotu yera conquistar les tierres del este, el Mashriq, qu'inclúi Exiptu y les tierres del Oriente Próximu. Consiguiéronlo na segunda metá del sieglu X, y en 972 llevaron la so capital pa El Cairu. Dexaron al cargu de les tierres arxelines a la dinastía bereber de los zirís.
Estos gobernaron tol territoriu d'Arxelia ente 972 y 1148, y fundaron ciudaes como Miliana, Médéa o Arxel. Al entamu del sieglu XI, por embargu, tuvieron que ceder el control de les tierres asitiaes al oeste d'Ifriquiya a una rama de su familia, los hamidís. Estos tuvieron nel poder ente 1011 y 1151, y ficieron de Béjaïa el puertu más importante del norte d'África. El repartu, sicasí, nun foi pacíficu. Los hamadís refugaron l'ismailismu y negáronse a tar sometíos a los fatimís, lo que-yos llevó a engarrase colos zirís. Entamó entonces una llucha sangrina ente les dos grandes confederaciones de bereberes, los Sanhaja y los Zenata, que debilitó enforma el gobiernu del territoriu. Aprovechando la inestabilidá saquiadores de Xénova, Pisa y Sicilia atacaron los puertos. Too axuntao acabó faciendo que les rutes comerciales esviaren los sos trayectos, evitando'l pasu pol actual territoriu arxelín. Pa enriba beduinos árabes, quiciabes unviaos polos fatimís pa debilitar a los zirís, invadieron el país dende la primer metá del sieglu XI. Pa 1057 teníen derrotao a zirís y hamadís y saquearon Al Qayrawan; dexaron les ciudaes en ruines, y espulsaron pa les montañes a los agricultores de las fértiles llanaes costeres. Los que quedaron, tres de pidir protección a los nuevos dirixentes hilalís, comenzaron a usar l'árabe como la so llingua habitual per primer vegada na zona.
El movimientu almorávide nació a primeros del sieglu XI ente los bereberes Sanhaja del Sáhara occidental. Ún de los sos cabezaleros, Ibrahim al Jaddali, de la tribu Lamtuna, decidió aumentar el nivel de conocimientu y práctica del islam de la so xente. Pa ello traxo con elli, cuando volvió de peregrinar a La Meca en 1048-49, un sabiu marroquín, Abd Allah ibn Yasin al Juzuli. Esti encargóse, nos primeros tiempos, d'imponer disciplina moral y de vixilar pol estrictu cumplimientu de los mandaos del islam. Poco dempués, en 1054, los lamtuna, dirixíos primero por Yahya y dempués pol so hermanu Abu Bakr, entamaron a esparder el so dominiu, dominando toles tierres arxelines al este d'Arxel. El reinu almorávide reconocía l'autoridá espiritual del califa abbasí de Baghdad, polo que demientres un tiempu (hasta 1147) tola comunidá islámica volvió a tar xunida. 
Los almohades tamién tuvieron na reforma relixosa la so primera inspiración. El so cabezaleru espiritual, Muhammad ibn Abdallah ibn Tumar, ponía un gran énfasis na so enseñanza na xunidá de Dios. Espulsáu de Marrakech, volvió a la so tribu, los Mamsuda, y ellí declaróse mahdi, imam y masum (persona infalible unviada por Dios). Consultaba les sos decisiones con un conseyu formáu por diez de los sos primeros discípulos, y creó dempués una asamblea tribal de 50 miembros. La esitosa revuelta pa espardir la so visión del islam entamó en 1125, magar que elli malpenes foi testigu d'ello, una y bones morrió en 1130. El so socesor, Abd al Mumin, autonomóse califa y punxo a los sos familiares al mandu, fundando asina una especie de monarquía. 
Los almohades teníen conquistao Marruecos pa 1146, conquistaron Arxel en 1151 y pa 1160 controlaben tol territoriu de l'actual Arxelia. El restu del sieglu foi una edá d'oru pal territoriu, con gran desarrollu económicu y cultural. Nel sieglu viniente, en 1229, la corte almohade renunció a les enseñanzas d'Ibn Tumart, y pronto entamó la so decadencia. L'últimu califa almohade foi derrocáu en 1269.
Tres de la derrota almohade el territoriu arxelín repartióse ente los hafsidís, que pretendíen ser los llexítimos socesores de los almohades n'Ifriqiya, y los ziyánides, bereberes que dirixeron el reinu de Tlemcen y que dicíen ser, tamién, sucesores de los almohades. Demientres trés sieglos, hasta la llegada de los turcos nel sieglu XVI, los ziyánides llograron sobrevivir, cuando dependiendo de los marinís o los hafsidís y cuando n'alianza con España. Munches ciudaes costeres, pela so banda, desafiaron a dambes dinastíes y convirtiéronse nuna suerte de repúbliques municipales, que taben gobernaes poles oligarquíes comerciales, por xefes tribales de la so rodiada o por pirates que ficieron d'elles los sos puertos de refuxu. 
El final del reinu de Granada tamién tuvo influyencia nel norte d'África. A lo llargo de los sieglos XV y sieglu XVI España foi faciéndose, mediante la construcción de fortificaciones (nomaes presidios) y la esixencia de tributos a les ciudaes costeres, col control de la costa del Magreb. Asina, dominó Mers el Kebir en 1505, Orán en 1509 y Tlemcen, Mostaganem y Ténès en 1510. Esi mesmu añu los mercaderes d'Arxel cedieron ún de los isllotes qu'hai nel puertu de la ciudá pa que los españoles ficieran un fuerte nelli. Pesie a ello, la espansión por mediu de presidios demostró ser una forma cara y inefectiva de controlar la zona, y nun pudo asegurar la preeminencia de los mercaderes españoles. Nos munchos puertos llibres qu'había n'Arxelia facíase la mayor parte del comerciu, y a ellos llegaben, amás de mercaderes españoles, otros d'Inglaterra, Portugal, Holanda, Francia, Italia...
En 1516 los hermanos corsarios musulmanes Aruj y Hayreddin Barbarroxa, qu'operaban nes tierres de los hafsidís, establecieron la so base d'operaciones n'Arxel. Cuando Aruj morrió en 1518, demientres la invasión de Tlemcen, el so hermanu asocediólu como comandante militar d'Arxel. El sultán otomanu dio-y el títulu de beylerbey (xefe de xefes) y un exércitu de 2.000 xenízaros. Al mando d'ellos Hayreddin dominó'l territoriu costeru ente Constantina y Orán, esceutu esta postrera ciudá, que siguió siendo española hasta 1791.
Hayreddin foi asocedíu como beylerbey pol so fíu Hasan en 1544. Hasta 1587 el territoriu foi gobernáu por funcionarios que nun teníen afitao un intervalu temporal pal desempeñu de les sos funciones. De magar esi añu el gobiernu del territoriu taba, demientres trés años, en manes d'un gobernador nomáu "pasha"; ayudábenlu los xenízaros, nomaos "ojaq" n'Arxelia y mandaos por un "agha". Estos "ojaq", descontentos porque nun cobraben la paga puntualmente, entamaron a rebelase de siguío escontra los "pasha" a mediaos del sieglu XVII. Finalmente, en 1659, l"'agha", acusando al "pasha" de corruptu y incompetente, fízose col poder. P'aquella la peste ya entamara a diezmar la población de les ciudaes del norte d'África. Asina, Arxel perdió de 30.000 a 50.000 habitantes na epidemia de 1620-21, y padeció tamién gran mortandá nes epidemies de 1654-57, 1665, 1691 y 1740-42.
En 1671 los nativos rebeláronse, mataron al "agha" y punxeron a ún d'ellos al mandu col títulu de "dey". Dende 1689 el derechu d'escoyer al dey pasó al divan, un conceyu de sesenta personaxes importantes del territoriu. El conceyu, a lo primeru, taba domináu polos "ojaq", pero pal sieglu XVIII quedaría sol mandu del "dey". Primero d'eso, en 1710, el "dey" convenció al sultán pa que lu reconociera a elli y a los sos socesores como rexentes en nome d'elli, faciendo desapaecer con ello la figura del "pasha". Asina, magar qu'Arxel siguió siendo parte nominal del imperiu otomanu, el sultán dexó de tener capacidá real de gobiernu na zona.
El "dey" yera, verdaderamente, un autócrata. Yera, como viemos, escoyíu pal cargu, que yera vitaliciu. Sicasí, nos 159 años nos que sobrevivió'l sistema (1671-1830) 14 de los 29 qu'ocuparon esi cargu morrieron asesinaos. Por embargu, pesie a los rexicidios de manes d'usurpadores, los golpes militares y a motinos ocasionales de la población, el sistema rexía con bastante orde los asuntos del territoriu. El "dey" tentaba d'apoyase nos xefes tribales y favorecelos, pero pese a ello, nun tenía un sofitu unánime ente la población, que protestaba dacuando polos escesivos impuestos. Toleraba la esistencia de miniestaos tribales cuasimente autónomos na Cabilia, y namái de ralo en ralo aplicaba efectivamente la so autoridá sobre ellos.
Los pirates berberiscos actuaron demientres trés sieglos (del XVI al XIX) escontra los barcos cristianos y otros non musulmanes na zona occidental del mar Mediterraneu. Saquiaben los barcos, y les más de les veces apresaben a los sos pasaxeros y la so tripulación pa usalos como esclavos o pa viendelos nos mercaos d'esclavos del norte d'África y l'Imperiu Otomanu. Delles veces, cuando los pasaxeros yeren xente notable, pidíen rescate por ellos. Y tamién atacaben ciudaes costeres d'Europa, tamién pa saquiales y apresar cautivos pa vender como esclavos.
En 1544 Hayreddin Barbarroxa, por exemplu, conquistó la islla d'Ischia, llevándose 4.000 prisioneros, y esclavizó a cuasi tolos 9.000 habitantes de Lipari. En 1551 Turgut Reis esclavizó la población entera de la islla maltesa de Gozo, ente 5.000 y 6.000 persones, que foros treslladaes a Libia. En 1554 los corsarios saquiaron la ciudá de Vieste, al sur d'Italia, y marcharon con 7.000 cautivos. Cuatro años dempués, en 1558, Ciutadella (Menorca) foi destruyida; nel ataque morrieron la mayoría de los sos habitantes, y los 3.000 sobrevivientes foron llevaos pa Estambul. Otres ciudaes de les islles Baleares recibíen con frecuencia la visita de los corsarios, lo que fizo que se llevantaran fortificaciones nes islles y qu'incluso la islla de Formentera fora abandonada pola so población.
Al sieglu siguiente, ente 1609 y 1616, Inglaterra perdió 466 barcos a manes de los pirates. Y muncho dempués, nel sieglu XIX, los corsarios berberiscos formalizaron un alcuerdu con xentes de la zona del mar Caribe, a los que pagaben pa que-yos dieren abellugu seguru nos sos puertos. Hai testimoniu, amás, d'un esclavu americanu qu'afirmaba que los arxelinos esclavizaran 130 marinos americanos nel Mediterraneu y nel Atlánticu ente 1785 y 1793.
Estos ataques a navíos norteamericanos nel Mediterraneu llevaron a los Estaos Xuníos a llevar alantre la primer (1801-1805) y segunda (1815) guerres berberisques. A resultes d'elles el poder arxelín debilitóse, y una flota anglo-holandesa dirixida pol marín británicu Lord Exmouth atacó la ciudá d'Arxel. Dempués de nueve hores de bombardéu consiguieron que'l "dey" roblara un tratáu que reafirmaba les condiciones impuestes pol comandante norteamericanu Stephen Decatur, poles qu'almitía paga-yos tributos, y pol que se comprometía tamién a dexar d'esclavizar cristianos
Los franceses invadieron y capturaron Arxel en 1830, col pretestu de que-y teníen faltao al respetu al so cónsul. La conquista del territoriu arxelín, qu'entamó a continuación cola escusa de "civilizar" el país, foi sangrina enforma; tanto, que fizo, xunto con delles epidemies, que la población indíxena menguara nun terciu ente 1830 y 1872. Una población indíxena que, según dellos historiadores arxelinos, nun había por qué "civilizar", una y bones la tasa d'alfabetización de la población en 1830 (cuasi'l 50%) yera mayor que la de Francia. Los franceses, demientres ocuparon el país, favorecieron el desarrollu d'una elite indíxena educada en francés, formada mayormente por bereberes de la Cabilia de resultes de l'aplicación de la política francesa de "dividir pa reinar". El so gobiernu favoreció sistemáticamente a los cabileños, pa los que, por exemplu, construyéronse el 80% de toles escueles del país.
Dende 1848 hasta la independencia arxelina Francia alministró la rexón como una parte integral de la nación francesa, de la que yera un departamentu. El llargu periodu d'ocupación fizo d'Arxelia el destín de cientos de miles d'inmigrantes europeos (50.000 franceses aportaron a la zona ente 1825 y 1847), que yeren conocíos primeru como colonos y dempués como "pied-noirs" (pies negros). Los colonos beneficiáronse de la política del gobiernu francés, que confiscaba tierres comunales de les tribus pa dá-yosles. Dempués, l'aplicación de técniques agrícoles modernes ameyoraba la calidá de la tierra, aumentando la cantidá de tierres afayadíces pa los cultivos.
Poco a poco foi medrando'l descontentu ente la población musulmana, marxinada política y económicamente embaxo'l sistema colonial, y entamaron les demandes de consiguir una mayor autonomía política pal territoriu. Les tensiones ente los dos grupos de población (colonos y indíxenes) entamaron en 1954, cuando entamaron les primeres engarradielles de lo que dempués se conocería como guerra d'Arxelia. Los historiadores tienen estimao qu'ente 30.000 y 150.000 harkis (musulmanes arxelinos lleales a Francia que sirvíen como soldaos ausiliares del exércitu francés n'Arxelia) morrieron de manes del Front de Libération Nationale (FLN) o en disturbios. El FLN entamó a facer atentaos terroristes n'Arxelia y Francia como parte de la so estratexa de llucha, y los franceses respondieron aumentando la represión nel territoriu. La guerra finó en 1962, cuando, tres la firma de los acuerdos d'Evian en marzu de 1962 y la celebración d'un referéndum d'autodeterminación en xunetu d'esi mesmu añu Arxelia convirtióse nún país independiente.
El primer presidente de l'Arxelia independiente foi el cabezaleru del FLN, Ahmed Ben Bella. Tevo que facer frente al intentu marroquín de recuperar delles zones del oeste del país, que foran incorporaes polos franceses a l'Arxelia francesa, na que se conoz como "Guerra de les Arenes" (ochobre de 1963). Ben Bella foi depuestu en 1965 pol so antiguu aliáu y ministru de defensa Houari Boumediene. El gobiernu, que yá demientres el gobiernu de Ben Bella diba tomando un calter cada vegada más socialista y autoritariu, siguió pel mesmu camín col nuevu gobernante. Esti, por embargu, sofitó'l so poder principalmente nes fuerces armaes, dexando'l partíu únicu ensin poder real. Colectivizó l'agricultura y punxo en marcha un importante procesu industrializador. Amás, nacionalizó les instalaciones d'estracción de petroleu, lo que foi perprovechosu pa les elites que gobernaben el país llueu de la crisis del petroleu de 1973.
Boumediene foi asocedíu nel poder, en 1979, por Chadli Bendjedid. Esti camudó la política económica del país, introduciendo delles midíes lliberalizadores, y promovió una política arabizadora de la sociedá y la vida pública del país. Maestros de llingua árabe, qu'aportaron d'otros países musulmanes, espardieron la ideoloxía islamista radical nes escueles, semando asina la simiente del islamismu políticu.
La economía arxelina fízose cada vuelta más dependiente del petroleu, lo que produció graves problemes cuando'l preciu d'esta materia prima amenorgó enforma na década de 1980. La recesión económica provocó revueltas, y al final de la década Bendjedid viose obligáu a permitir la creación de nuevos partíos políticos. Ún d'ellos, formáu por una coalición de grupos islamistes, foi el Frente Islámicu de Salvación (FIS).
N'avientu de 1991 el FIS dominó les dos primeres vueltes de les elecciones llexislatives. Por mieu a que se formara un gobiernu islamista les autoridaes intervinieron l'11 de xineru de 1992, anulando les elecciones. Bendjedid dimitió, y formóse un Conseyu d'Estáu pa exercer la presidencia. Esti conseyu illegalizó el FIS, provocando al facelo l'españíu de los enfrentamientos ente'l brazu armáu del FIS, el Grupu Islámicu Armáu (GIA), y les fuerces armaes. La guerra, na qu'hebo más de 100.000 muertos, tuvo en dellos momentos gran repercusión internacional, especialmente dempués del secuestru del vuelu 8969 d'Air France por miembros del GIA. Esta organización declaró una tregua n'ochobre de 1997.
En 1999 hebo elecciones, nes que ganó'l presidente Abdelaziz Bouteflika. El so principal enfotu nos primeros tiempos de gobiernu foi llevar la estabilidá política al país. Pa ello propunxo, y vio aprobáu en referéndum, un programa de midíes destinaes a favorecer la reconciliación del país. Asina, lliberóse a prisioneros políticos y concedióse-yos a varios miles de miembros de los grupos armaos islamistes la posibilidá de nun ser xulgaos si dexaben les armes primero del 13 de xineru de 2000. Estes midíes ficieron baxar enforma'l nivel de violencia, magar qu'una escisión del GIA, el "Groupe Salafiste pour la Prédication et le Combat" (GSPC), entamó una campaña terrorista escontra'l gobiernu.
Bouteflika foi reelexíu n'abril de 2004, tres proponer na campaña el desendolcu d'un ampliu programa de reconciliación nacional. Esti incluyía reformes económiques, institucionales, polítiques y sociales empobinaes a modernizar el país y facer medrar el so nivel de vida; y tamién una segunda amnistía, aprobadada en referéndum en setiembre de 2005, que perdonaba los delitos de los miembros de les guerrilles y de les fuerces de seguridá del estáu.
En payares de 2008 el parllamentu aprobó una enmienda constitucional que permitía al presidente tener más de dos mandatos consecutivos. Bouteflika, poro, pudo presentase a les elecciones d'abril de 2009, nes que foi reelexíu. Na campaña prometió continuar col programa de reconciliación nacional, y poner en marcha un ambiciosu programa d'inversiones pa crear trés millones d'emplegos, construyir un millón de viviendes y continuar cola modernización de les infraestructures del país. 
Nel contestu de les revueltes populares del Oriente Prósimu y el norte d'África qu'españaron per esi tiempu, entamaron les protestes populares n'Arxelia'l 28 d'avientu de 2010. De resultes d'elles, el 24 de febreru de 2011 el gobiernu sacó al país del estáu d'emerxencia, nel que llevaba 19 años. El gobiernu, d'alcuerdu colos partíos políticos, reformó delles lleis, incluyíes les que regulaben les elecciones y la representación de la muyer en política. N'abril de 2011 el presidente anunció nueves reformes polítiques y constitucionales.
Arxelia tien una estensión de 2.381.741 km². Asítiase nel norte d'África, ente Marruecos y Túnez, y ye'l país más grande del continente. El so nome árabe, "Al Jazair" (les islles), derívase del nome de la so capital Arxel ("Al Jazair" n'árabe), asina nomada poles pequeñes islles qu'había nel so puertu. Tien cuasi 1.000 km de costes nel mar Mediterraneu, o por meyor dicir, nel mar d'Alborán, que ye'l nome que recibe l'estremu más occidental d'esi mar. La faza más septentrional del so territoriu, una tierra con montañes, valles y mesetes asitiada ente'l mar y el desiertu del Sáhara, forma parte de la rexón norteafricana conocida como Magreb, que compriende, amás del territoriu septentrional d'Arxelia, Marruecos, Túnez y la fastera noroccidental de Libia, nomada históricamente Tripolitania. Al sur ta'l desiertu, qu'ocupa más de les 4/5 partes de la estensión del país.
L'Atlas Tellianu, que s'estiende dende la llende con Marruecos y inclúi la cordillera de Djebel Babor, ye la cadena montañosa más importante de la fastera noroccidental d'Arxelia. Al sur d'ella, separtándola del Atles Saharianu, estiéndense les mesetes conocíes como Hauts Plateaux (mesetes altes), llanaes ondulaes y con vexetación esteparia que formen una meseta de 600 km. El so altor va menguando, siendo d'ente 1.100 y 1.300 m na fastera más occidental, na llende con Marruecos, y namái de 400 nel este. El so clima ye perseco, tanto que delles veces se considera que son parte del desiertu del Sáhara, y ta cubierta de materiales aluviales resultáu de la erosión de les montañes.
La cordillera nomada Atles Saharianu, al sur de la formación anterior, ta formada por trés macizos: el de Ksour, cerca la llende con Marruecos; el d'Amour; y el d'Ouled-Naïl, al sur d'Arxel. Les montañes, que reciben más lluvia añalmente que la meseta asitiada al norte d'ella, tienen zones útiles pa la ganadería. Los ríos y regatos de la so fastera meridional desapaecen nel desiertu, pero valen pa enllenar munchos oasis (Biskra, Laghouat, Béchar...) de la faza más septentrional del desiertu.
L'este d'Arxelia ye un área perirregular, con una socesión de montañes, llanures y cuenques fluviales, cola singularidá de que, al contrario de lo que pasa nel oeste del país, los cumales de más altor nun s'asitien paralelos a la costa. La parte más meridional d'esti sector ye peraccidentada: lo abegoso d'atravesar la cordillera d'Aurès tien influyíu enforma na historia d'esta parte del Magreb dende la dómina de los romanos. Más al norte, el ríu Soummam ye'l que separta la cordillera Grande Kabylie, la más oriental del Atles Tellianu, de la cordillera Petite Kabylie, que yá pertenez a esta rexón xeográfica.
Nesti territoriu les montañes aporten a la costa, na qu'hai por embargu pequeñes llanaes na rodiada de les ciudaes portuaries de Béjaïa, Skikda y Annaba. Nel interior, pela so banda, hai grandes llanaes alredor de les ciudaes de Sétif y Constantina, que foron desarrollaes polos colonizadores franceses y son anguaño les principales zones de cultivu de cereal del país.
La parte arxelina d'esti desiertu estiéndese al sur del Atlas Saharianu, a lo llargo de 1.500 km, hasta les llendes con Níxer y Malí. Ye un mundu aparte hasta pa los propios arxelinos, que malamente piensen nelli como una parte del so país. Pesie a la imaxe prototípica d'elli, la so xeografía nun ye pa nada homoxénea. Hai, d'una banda, zones perestenses de dunes nomaes "areg" (en singular, "erg"), qu'ocupen un 25% de la zona desértica. La mayor d'elles ye'l Gran Erg Oriental, una socesión casi inacabable de dunes de dos a cinco metros d'altor espaciaes cada 40 m. Bona parte del restu del territoriu desérticu ocúpenlo plataformes rocoses nomadas "humud" (en singular, "hamada"), y na fastera más suroriental del mesmu alcontramos dos mesetes, les d'Ahaggar y Tassili n'Ajjer,con partes d'ellas a más de 2000 m d'altor sobro'l nivel de la mar. Arrodiando l'Ahaggar hai llanaes d'arena, cortaes por foces perprofundes peles que tiempu atrás pasaben los ríos de la zona, y más al oeste, hasta la llende con Mali, un desiertu de regodones.
Magar que too paez igual, na realidá pueden estremase un sector septentrional y otru meridional, asemeyaos n'estensión, na parte arxelina del Sáhara. El septentrional, menos áridu, ye l'asientu de les poques persones que viven nel desiertu, y tamién de la mayoría de los oasis. Ye una zona con bayura de dunes de sable, magar que hai tamién, ente'l Gran Erg Oriental y el Gran Erg Occidental y estendiéndose haza'l norte hasta'l Atles Saharianu, una zona de mesetes qu'inclúi una zona rica en caliza, el M'zab, na que viven los beréberes m'zabites. La fastera meridional, pela so banda, ye totalmente árida, y namái viven nellos dellos tuareg nómades y, de poco p'acá, los trabayadores de los campos de petroleu.
Arxelia ye'l segundu mayor país d'África, pero bona parte del so territoriu ye desérticu. Poro, la densidá de población nun ye mui alta (15,4 hab/km²), y la mayoría de los sos viven nes zones más averaes a la costa. No que cinca a la distribución por sexos, en 2005, el 50,46% de la so población son homes, y el 49,54% restante muyeres. La so población, nesi añu, tenía una tasa de población urbana del 60%, con xente mozo: el 61,8% de los sos habitantes teníen menos de 29 años, mientres que namái un 6,4% yeren mayores de 60 años.
No que fai a la composición étnica de la población, nel añu 2000 el 59,1% yeren árabes arxelinos. Había, tamién, un 26,2% de bereberes, de los qu'un 3% yeren bereberes arabizaos, y un 14,5% d'árabes beduinos. Cuasi tolos sos habitantes (99,7%) son de relixón musulmana, con un 99,1% de musulmanes sunnís y un 0,6% d'ibadís; el restante 0,3% de la población son cristianos.
Arxelia ye, nominalmente, una república presidencial multipartidista, na que'l presidente del país ye'l xefe del estáu y el primer ministru el xefe del gobiernu. El poder executivu ye exercíu pol gobiernu, que comparte coles dos cámares del parllamentu, nomaes Asamblea Nacional Popular y Conseyu de la Nación, el poder llexislativu. Sicasí, el poder real ye exercíu, según los politólogos, por un grupu de xente ("décideurs", los que deciden) qu'inclúi a los altos cargos del exércitu y a un grupu de civiles que controlen los principales resortes económicos del país. Según los analistes de la política arxelina son eses persones, conocíes popularmente como "le pouvoir" (el poder), son los que tomen les principales decisiones polítiques del país y determinen quien ha ser el presidente.
La estructura política del país ríxese pela Constitución de 1976. Según ella el país ye un estáu multipartidista, nel que la creación d'un partíu políticu ha ser aprobada pol ministeriu del interior, que nun permite qu'haiga partíos de base relixosa, llingüística, racial, de xéneru o rexonal. Actualmente (2013) hai más de 40 partíos políticos reconocíos.
El xefe del estáu ye'l presidente de la República, elexíu por sufraxu universal pa cinco años. Hasta l'añu 2008, nel que foi enmendada la constitución, namái podía ser reelixíu una vez, mentantu qu'agora puede selo indefinidamente. A él correspuénde-y presidir el Conseyu de Ministros y el Conseyu de Seguridá Nacional, y proponer un candidatu pa xefe de gobiernu.
El poder llexislativu exércelu, conxuntamente col gobiernu, un parllamentu bicameral, formáu por: l'Asamblea Nacional Popular, con 389 miembros elixíos por sufraxu universal pa cinco años; y el Conseyu de la Nación, que tien 144 miembros, de los que 48 son designaos pol presidente y los otros 96 elixíos poles asamblees llocales y rexonales.
Arxelia ta sodividida en 48 "wilaya" (provincies), 553 "daïra" (condaos) y 1.541 "baladiyah" (conceyos). El so nome ye'l de la so capital, que ye siempres la mayor de les poblaciones del territoriu d'una unidá alministrativa.
Acordies cola constitución arxelina una "wilaya" ye una colectividá territorial qu'esfruta de llibertá económica y diplomática. Los sos asuntos son dirixíos pol parllamentu provincial, nomáu APW poles sigles del so nome en francés, ("Assemblée Populaire Wilayale"), que los sos miembros son elixíos por sufraxu universal. L'asamblea ta dirixida pol wali (gobernador), designáu pol presidente del país.
Los númberos de les 31 primeres provincies son los de les provincies que se crearon nel país, tres de la independencia, cola sodivisión de los quince departamentos nos que los colonizadores franceses teníen dividíu el territoriu, ordenaos n'orde alfabéticu n'árabe. En 1983 creáronse 17 provincies nueves, que foron ordenadas tamién por orde alfabéticu n'árabe pa da-yos un númberu del 32 al 48. Los nomes y números oficiales de les 48 provincies arxelines son los que vienen darréu:
L' "Armée nationale populaire" ye l'exércitu de la República Democrática Popular d'Arxelia. Por esti nome, inspiráu nos de los países socialistes del este d'Europa, conócense dende la independencia del país les sos fuerces armaes, de bon tamañu y razonablemente bien equipaes. L'Armée inclúi fuerces de tierra (Forces Terrestres), mar (Marine de la Republique Algerienne) y aire (Al-Quwwat al-Jawwiya al-Jaza'eriya), y tamién un comandu de defensa aérea. L"'Armée" ye la socesora directa de l' "Armée de Libération Nationale", rama militar del FLN que lluchó escontra la ocupación colonial francesa na guerra d'Arxelia. El país tien tamién un cuerpu paramilitar, la "Gendarmerie Nationale", que fai les veces de policía nes zones rurales.
El númberu de tropes estimábase, en 2011, en 127.000 soldaos activos. Había, amás, 150.000 reservistes (2010) y 187.000 miembros de la Gendarmerie (2008). N'Arxelia esiste'l serviciu militar obligatoriu; dura 18 meses, con seis d'instrucción militar y 12 de trabayu en proxectos civiles. El gastu militar del país varía, según les fontes consultaes, ente'l 2,7% y el 3,3% del so PIB. Concretamente, el so presupuestu militar pa 2012 foi de 8.170 millones de dólares.
Dende'l puntu de vista militar el país divídese en 6 rexones militares, caúna con un cuartel xeneral d'operaciones:
Arxelia ye considerada pol Bancu Mundial como un país d'ingresos medios-altos. La so economía sigue siendo firmemente dependiente del sector públicu como resultáu del modelu económicu socialista adoptáu pol país dempués de la so independencia. D'alcuerdu con elli, l'estáu tien paralizao nos últimos años la privatización de delles industries de propiedá estatal, y tien puesto restricciones al accesu de capitales foriatos a la economía del país .
El país intentó desarrollar industries al marxe de la de los hidrocarburos, pero l'altu coste y les inercies de la burocracia estatal ficieron que los resultaos nun foren mui bonos, y el gobiernu nun foi entá quién a atayar problemes endémicos del país como la escasez de vivienda o l'eleváu paru xuvenil. Amás d'esos, el país tien d'enfrentar abondos problemes nel cortu y mediu plazu, que precisen pa la so solución midíes como la diversificación de la economía, el desarrollu de reformes polítiques, económiques y financieres y la reducción de les desigualdaes ente les rexones.
La economía del país creció un 2,6% (4,8% si nun incluyimos nos datos el sector de los hidrocarburos) en 2011, principalmente gracies al gastu públicu n'infraestructures y a la creciente demanda interna. La medría esperada pa 2012 yera del 3,1%, y un 4,2% pal 2013. La tasa d'inflación foi del 3,9%, con un déficit presupuestariu del 3% del PIB. El superávit por cuenta corriente estímase nún 9,3% del PIB, y a finales de 2011 tenía unes reserves, según datos oficiales, de 182.200 millones de dólares. La so deuda esterna, pa finar, ye namái d'un 2% del PIB.
Sicasí,la economía ye perdependiente de la evolución del preciu de los hidrocarburos, y pesie a que les sos reserves bastaríen-y pa pagar demientres trés años toles importaciones del país, el crecimientu actual del gastu públicu dexen el presupuestu públicu del país espuestu al riesgu d'una baxada del preciu de los hidrocarburos. Mentantu qu'eso ocurre, el gobiernu aprovecha los beneficios del comerciu d'hidrocarburos p'aumentar el gastu públicu n'ayuda alimentaria, creación d'emplegu, aumentu de los salarios públicos... midíes coles qu'intenta apaciguar el creciente descontentu de la población.
Esto ye importante porque la tasa de paru del país ye alta, especialmente pa dellos grupos. Magar que la tasa media de desemplegu yera del 10% en 2011, esta ye enforma mayor nel grupu d'edá de 15-24 años (21,5%) y nes muyeres. Pa lluchar escontra'l paru l'estáu reforzó en 2011 los programes d'axuda a los desemplegaos que busquen trabayu, nomaos DAIP (Dispositif d'Aide à l'Insertion Professionnelle) y entamaos en 1988. 
Arxelia ye miembru de la OPEP dende 1969. La so producción de petroleu ye d'alredor de 1,1 millones de barriles al día, y ye tamién un gran productor y esportador de gas natural. Los hidrocarburos suponen aprosimadamente'l 60% de los ingresos públicos del país, un 30% de su PIB y los responsables del 95% del valor y el 98% del volume de les esportaciones del país. No que cinca al gas natural, Arxelia ye'l sestu país del mundu que más gas esporta, y el décimu coles mayores reserves estimaes. Según la "U.S. Energy Information Administration" estes ascendíen, en 2005, a 4,5 billones de metros cúbicos. Ye, tamién, el decimosestu país del mundu con más reserves de petroleu. 
La compañía petrolera nacional arxelina ye Sonatrach, que controla toles cuestiones referentes a los asuntos del gas y el petroleu del país. Ye obligáu pa les empreses foriates trabayar en comuña con ella, siendo lo avezao que se formen, pa la esplotación de determinaos xacimientos, empreses mistes nes que Sonatrach caltién la mayoría del accionariáu.
El turismu representa namái alredor del 1% del PIB d'Arxelia. El país ta perretrasáu nel desarrollu del sector turísticu con respeutu a los sos vecinos Marruecos y Túnez; malpenes recibía, en 2008, 200.000 turistes y visitantes al añu, principalmente ciudadanos franceses d'etnia arxelina y dalgunos tunecinos. 
El sodesarrollu del sector turísticu arxelín puede atribuyise a la combinación de delles causes: la escasa infraestructura hotelera, l'amenaza terrorista y l'anticuáu sistema de concesión de visaos, d'estilu soviéticu, que dificulta la entrada del país. Sicasí, el gobiernu tien un plan, nomáu Horizon 2025, pa desarrollar les infraestructures hoteleres. Asina, dellos grupos hoteleros tienen planes pa construyir dellos hoteles, principalmente na fastera costera del país, y hai planes pa desarrollar el turismu d'aventura nel sur desérticu del país. 
No que cinca al tresporte per carretera, la rede de carreteres arxelines ye la mayor del continente. Tien una estensión aprosimada de 180.000 km, asfaltaos nun 85%. Ente elles destaca l'Autopista Este-Oeste, entá en construcción, una autopista de trés carriles en cada sentíu que ha xunir, al traviés de los sos 1.216 km de llonxitú, la ciudá d'Annaba, na llende este del país, cola de Tlemcen, la más occidental del mesmu. La so construcción, que forma parte del proyectu pa xunir per autopista El Cairu (Exiptu) y Dakar (Senegal), tien asignáu un coste de 11.200 millones de dólares, entamó en 2007 y pesie a que tenía que tar acabada en 2010 entá nun tien una fecha d'acabación. Otra carretera importante nel país ye la nomada Autopista Tressahariana, un proyectu multinacional que tien l'oxetivu d'asfaltar la carretera que, xuniendo Arxel cola ciudá nixeriana de Lagos, sigue'l recorríu d'una de les rutes tradicionales del comerciu al traviés del desiertu del Sáhara. El tramu de la mesma qu'atraviesa Arxelia de norte a sur yá ta completamente asfaltáu.
El ferrocarril, pela so parte, tien una estensión de 3.973 km, con dos anchos de vía distintos. La compañía estatal STNF ("Société Nationale des Transports Ferroviaires") xestiona'l tresporte, y la recientemente creada Anesrif xestiona les infraestructures. Hai, tamién, una llinia de tranvía y otra de metro n'Arxel, y proyectos pa construyir llinies de tranvía n'Orán y Constantina. 
Tocántenes al tresporte aereu, el país tenía 137 aeropuertos y aeródromos y un helipuertu. 52 d'ellos teníen la pista asfaltada en 2005. El principal d'ellos ye l'aeropuertu internacional Houari Boumedienne, asitiáu a unos 20 km d'Arxel. Constantina, Annaba, Tilimsen y Orán tienen tamién aeropuertos preparaos pa recibir vuelos internacionales. La compañía de bandera del país ye Air Algérie.
El tresporte marítimu, pela so banda, cuenta con 16 puertos nel mar Mediterraneu. Los mayores d'ellos son los d'Arxel y Bejaia. La flota de mercantes del país inclúi 41 barcos de más de 1.000 TRB (tonelaes de rexistru brutu). D'ellos 20 son cargueros, 4 barcos mistos pa carga y pasaxeros y los demás barcos cisterna pal tresporte de petroleu, gas o productos químicos.
Capítulu aparte merecen los oleoductos y gasoductos. El país tien, nel so territoriu, 456 km de tuberíes pal tresporte de crudu, 298 km pal tresporte de petroleu refináu y 2.948 km pal tresporte de gas natural. Amás, el país ta conectáu per aciu de cuatro gasoductos (dos en funcionamientu y dos en construcción) con Europa:
Hai, tamién, un proyectu pa construyir un gasoductu Tressaharianu, de 4.128 km de llonxitú, que xuniría Hassi R'mel cola rexón nixeriana de Warri.
Dellos pintores arxelinos, como Mohamed Racim o Baya, intenten revivir el prestixosu pasáu artísticu de l'Arxelia anterior a la colonización francesa, contribuyendo con ello a la conservación de los valores arxelinos tradicionales. Nesta llinia de trabayu Mohamed Temam o Abdelkhader Houamel retraten escenes de la historia del país, los vezos del pasáu y el paisaxe rural arxelín. Hai, sicasí, otres corrientes artístiques más allonxaes de la pintura figurativa clásica. Asina, Mohammed Khadda y M'hamed Issiakhem, ente más otros, siguen una llinia artística cola que busquen adaptar l'arte arxelín modernu a las nueves realidaes del país.
La lliteratura arxelina moderna ta fuertemente influenciada pola reciente historia del país. Ente los poetes modernos rescamplen les figures de Moufdi Zakaria y Mohammed Al Aid, de mediaos del sieglu XX, y les d'Achour Fenni y Azrag Omar dende la década del 1980. Dellos novelistes famosos del sieglu XX inclúin a Mohammed Dib, Albert Camus, Kateb Yacine, Ahlam Mosteghanemi y Assia Djebar. Hai que citar tamién los nomes de Rachid Mimouni, qu'amás d'escritor foi vicepresidente d'Amnistía Internacional, y Tahar Djaout, que foi asesináu por un grupu islamista en 1993 poles sos idees secularistes. Nel campu de la filosofía y les humanidaes rescampla la figura de Jacques Derrida, pa de la deconstrucción, nacíu n'El Biar (Arxel). Otres figures contemporánees modernes son Malek Bennabi y Frantz Fanon, autores d'obres influyentes sobro los procesos de descolonización. 
Tocántenes a la lliteratura de sieglos anteriores, Agustín d'Hipona nació en Tagaste (anguaño nomada Souk Ahras); y Ibn Jaldún, magar que nació en Túnez, escribió la so famosa obra "Muqaddima" cuando vivía n'Arxelia. Tamién nació n'Arxelia, concretamente en Madaurus (anguaño Mdaourouch), l'autor llatín Apuleyu.
Hai dellos estilos de música tradicional arxelina que ye bono conocer:
Bélxica
El Reinu de Bélxica ye un país nel noroeste d'Europa asitiáu a la oriella del Mar del Norte y con llendes al sur con Francia y Luxemburgu, al norte colos Países Baxos y al este con Alemaña. Ye ún de los miembros fundadores de la Xunión Europea. Bélxica tien una población d'alrodiu diez millones y mediu de persones, esbillaes per un área de cerca de 30.000 quilómetros cuadraos.
Bélxica ta llingüísticamente dixebrada. Tien dos llingües principales: el 60% de la so población, principalmente na rexón de Flandes, fala neerlandés, mentantu qu'al rodiu del 40% fala francés (na rexón de Valonia, al sur, y na Rexón de Bruxeles-Capital, una rexón oficialmente billingüe qu'acueye tamién una minoría de falantes de neerlandés). Menos d'un 1% de los belxicanos vive na Comunidá xermanófona, al este del país. Davezu, esta bayura llingüística aporta a conflitos políticos y culturales, y asina s'espeya nel complexu sistema de gobiernu de Bélxica y na so hestoria política.
El nome de Bélxica remanez del so nome llatín de la parte más septentrional de la Galia, "Gallia Belgica", y esti nome remanez d'una grea de tribes celtes, los belgues. Hestóricamente, Bélxica foi parte de los Países Baxos, que tamién comprenden los autuales Países Baxos y Luxemburgu, y cubríen una rexón daqué mayor que l'actual Benelux. 
Dende caberos de la Edá Media hasta'l sieglu XVII, foi el centru del comercio y la cultura. Dende'l sieglu XVIII hasta la Revolución belxicana de 1830, Bélxica, n'aquella dómina denomada los Países Baxos del Sur, foi el llugar d'alcuentru de munches batalles ente los poderes europeos, y ye por ello que tiense ganao el nomatu de "campu de batalla d'Europa"
Más recién, Bélxica es miembro fundaor de la Xunión Europea y abelluga la so sé en Bruxeles, asína como munches otres organizaciones internacionales, como la OTAN.
Delles Naciones y cultures ocuparon el llugar qu'anguaño recibe'l nome de Bélxica dende celtes y romanos hasta franceses y neerlandeses. 
Tres del colapsu del Imperiu Romanu los francos tomaren posesión del territoriu y col pasu del tiempu la rexón pasó a ser una parte de los Países Baxos hasta la so guerra d'independencia. La Bélxica independente remóntase a 1830, cuando la rexón foi desmembrada del Reinu de los Países Baxos, na secuencia del Congresu de Viena. Enantes de les guerres napoleóniques, la rexión consistía nos Países Baxos Españoles.
Dempués d'un pequeñu arbitrax internacional pa que nun fore parte de Francia, el Reinu Xuníu propunxo que'l nuevu país fore encabezáu por una casa real d'un tercer país, nesti casu dexándo-y l'honor al Duque Leopoldu de Saxonia-Coburgu-Gotha d'Alemaña, que se convertería nel Rei Leopoldu I de Bélxica , y que foi socedíu pol so fíu Leopoldu II de Bélxica, que tres de la colonización del Congo, convitió a Bélxica nuna potencia imperialista. 
La República Popular d'El Congo (ex-Zaire) foi colonia belxicana nos sieglos XIX y XX, y proclamó la so independencia nel añu 1960.
Dempués de la Segunda Guerra Mundial, Bélxica xunióse a la OTAN, tando la so sé en Bruxeles.
L'Estáu Federal tien 3 niveles:
Los conflictos ente los desemeyaos muérganos resuélvense pol Tribunal d'arbitrax. Esta disposición permite un alcuerdu ente les diferentes cultures pa que puedan convivir en paz.
El territoriu de Bélxica tien una estensión de 30.510 km² y dixébrase xeográficamente en 3 rexones: la planicie costera al noroeste, la meseta central y les altiplanicies de les Ardenas al sureste. Siguiendo l'exemplu de los Países Baxos, la planicie costera tien ganao dalgunos espacios del Mar del Norte per duana de diques y canales. La meseta central, nel interior, ye un área llano y de pocu altor, que tien munchos valles fértiles y ye irrigáu por numberoses víes ñavegables. Equí tamién hai cadarmes d'un relieve más ásperu, como cueves y pequeños beyos.
El clima ye marítimu d'albadíu, con precipitaciones significatives durante tol añu (Clasificación climática de Köppen: "Cfb"; la temperatura media ye de 3°C en xineru y de 18 °C en xunetu, y la precipitación media ye 65 mm en xineru y 78 milímetros en xunetu).
Pola mor de la so alta densidá de población y del so allugu nel corazón d'Europa Occidental, Bélxica enfréntase a dellos y serios problemes medioambientales. Un informe de 2003 conseña que l'agua de los ríos de Bélxica tinía la peor calidá d'Europa, y que s'allugaba na cola de los 122 países del estudiu.
Suiza
La Confederación Helvética o Suiza (n'alemán "Schweiz", n'alemán suizu "Schwyz" o "Schwiiz", en francés "Suisse", n'italianu "Svizzera" y en romanche "Svizra") ye un Estáu Federal asitiáu nel centru d'Europa ensin salida al mar. 
Tien llendes con Alemaña, Francia, Italia, Austria y Liechtenstein. El país tien una tradición secular de neutralidá política y militar, polo que ye sede de munches organizaciones internacionales. El so nome ye una derivación del nome d'ún de los cantones fundadores de la federación, "Schwyz". Ye ún de los países más ricos y desendolcaos del mundu.
En 1291, patriotes de los tres cantones d'Uri, Schwyz y Unterwalden ficieron la "Carta de l'Alianza" que los xunió na llucha escontra los Habsburgos (Austries), quien naquella dómina yeren emperadores del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu. Fechos sobre la independecia suiza pue lleese na obra "Wilhelm Tell" de Friedrich Schiller, ye perfamosa la cita nesta obra del Práu de Rütli au s'axuntaben los conxuraos escontra l'emperador. Na Batalla de Morgarten en 1315, los suizos algamaríen la independencia dafechu col nome de "Confederación Helvética".
Yá nel Tratáu de Westfalia nel añu 1648, reconocióse la independencia xurídica de Suiza del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu por parte los estaos europeos. Na dómina de la Revolución francesa foi parte del Imperiu Napoleónicu. Pol Congreu de Viena de 1815, refizo la so independencia y foi'l momentu que se reconoz la neutralidá suiza por éstes.
Nel añu 1848, Suiza fizose una constitución confederal, na que la so capital sedría Berna. Les otres ciudaes candidates yeren Zúrich y Llucerna. Los xeitos d'esta constitución yeren pola necesidá d'un equillibriu ente los cantones y les pasaes engarradielles secesionistes de la guerra separatista del Sonderbund (lliga suiza católica) de 1845.
La igua de la constitución en 1874 foi pergrande y pasóse a un sistema federal pol establecimientu de compentencies pa la Confederación na materia d'asuntos llegales, de defensa y comerciu. Dende entos ye continua la meyora política, económica y social que tevo y tien la sociedá suiza.
Los suizos son perconocíos pola so histórica neutralidá política, qu'entama dende 1515 tres la derrota escontra Francia na Batalla de Marignano pola dominación del Milanesáu (anguaño Milán), y pola so non participación millitar en nenguna de les guerras mundiales. Nel añu 2002, Suiza convirtióse en miembru plenu de les Naciones Uníes.
El paisax suizu ta encadarmáu polos Alpes, una alta cadena montañosa que crucia la fastera central y sur del país. Ente los altos picos de los Alpes Suizos ta El Picu Dufour qu'algama los 4.634 msnm. Nel Picu Dufour atópense numberosos valles y dellos con glaciares. D'esi llugar surden abondos de los ríos principales d'Europa, ente ellos el Rin, el Ródanu, el Enu, el Aare y el Tesinu, ríos que suelen desembocar nalgunos llagos, por exemplu, el Llagu Lemán, el Llagu de Zurich, Llagu Neuchâtel y el Llagu de Constanza. Éstos y otros llagos tien el so orixe glaciar y son patrimoniu de la Humanidá.
La fastera norte de Suiza, la más poblada, ye más abierta, pero inda tien abondos cuetos. El clima suizu ye normalmente templáu, pero pue camudar muncho dependiendo de la llocalidá, dende el severu clima nas altes montañes hasta'l prestosu clima mediterraneu na fastera sur.
Nel añu 2007, Suiza tevo una población de 7.554.000 habitantes. Los grupos étnicos principales son: alemán 65%, francés 18%, italianu 10%, otros (turcos, africanos, etc.) 6%, retorromanu 1%. Los tres idiomas oficiales son: l'alemán (faláu pol 63.7%), el francés (faláu pol 20.4%), l'italianu (falaú 6.5%) y el romanche. La esperanza de vida media ye de 80.6 años. El promediu de fíos por muyer ye de 1.44. La mestura étnica de Suiza d'anguaño ye la siguiente:
Suizos: 79.% 
Europeos: 16.7% 
Asiáticos: 2.4% 
Americanos (continentales): 0.7% 
Africanos: 0.7%
Una de les polítiques más importantes d'esti país con respectu al exércitu ye la de non poseyer un exércitu. Tolos suizos na edá millitar falten al so trabayu ensin perder prestaciones económiques p'asistir a maniobres millitares una vegada cada añu un mes.
Suiza posee un sistema de gobiernu que se diferencia de munchos vixentes anguaño, declárase democracia direuta, anque ye más bien una democracia semidireuta y na práutica sólo dos cantones anguaño caltienen esti sistema. Convocáronse referendos sobro les lleis
más importantes dende la constitución de 1848.
Cualesquier ciudadanu pue oponese a una llei qu'apruebe el parllamentu. Si yecapaz de recoyer 50.000 firmes escontra dicha llei en 100 díes, tien de convocase un referendum federal en que los votantes deciden por mayoría simple si acepten o refuguen la llei.
La Confederación Suiza ta formada por 23 cantones. Como trés d'ellos tán dividíos en dos semicantones, el númberu exactu de xunidaes alminitratives ye de 20 cantones y 6 semicantones.
*
Los 26 cantones tienen un estatus constitucional permanente y un gráu peraltu d'independencia. Toos ellos son iguales en condición según la Constitución federal, y caún tien la so propia constitución, y los sos propios parllamentu, gobiernu y tribunales. Sicasí, hai diferencies importantes ente los cantones, neto en términos de población que d'estensión xeográfica. Los cantones comprienden un total de 2.485 municipios.
Dientro del territoriu suizu hai dos enclaves: Büsingen, que pertenez a Alemaña, y Campione d'Italia, que pertenez a Italia.
Suecia
Suecia ye un país européu asitiáu n'Escandinavia, llendando con Noruega y Finlandia y con costes nel Mar Bálticu. Ye miembru de la Xunión Europea.
Francés
El francés ("français, la langue française") ye un idioma romance faláu na mayor parte de Francia y Mónaco, en delles rexones de Bélxica, Suiza, Luxemburgu ya Italia (Val d'Aosta) n'Europa. N'América ye idioma oficial de Canadá, Haití, Martinica, Guadalupe, la Guyana Francesa y delles comunidaes de la islla de Dominica, u se fala un criollu de base francesa. N'África ye oficial nes antigües colonies de Francia y Bélxica como República Democrática d'El Congu, El Congu, Burkina Faso, Senegal, Guinea, Malí, Níxer, Burundi, Ruanda, Togu, Benín, República Centroafricana, Gabón, Costa de Marfil, Madagascar, Djibouti, parte de Seixeles, Camerún, islles Comores, Reunión, Mauriciu, Guinea Ecuatorial, Marruecos, Mauritania, Túnez, etc. N'Oceanía alcuéntrase na Polinesia francesa, Nueva Caledonia y Vanuatu. N'Estaos Xuníos fálase un criollu en Louisiana. Fasta la Segunda Guerra Mundial yera la llingua de rellación internacional. 
El territoriu de lo que güei ye Francia empezó a ser pobláu polos galos alredor del sieglu VII e.C., los cuales falaben idiomes celtes que nun tener escritura. Escontra'l suroeste, los aquitanos falaben probablemente una llingua precursora del vascu, pero desconocíen la escritura. Na zona de Massilia (l'actual Marsella) los habitantes de les colonies griegues falaben y escribíen nesti idioma, pero nun lo espublizaron más allá de les sos colonies.Toos esos idiomes y otros falaos na antigua Galia de xuru fueron sumiendo cola colonización romana y la progresiva implantación del llatín. Col cayente del Imperiu romanu, una serie de pueblos d'aniciu germánico llegaron a la Galia romana. Ente ellos, dos estableciéronse de manera más consolidada: los francos nel norte y los visigodos nel sur, col ríu Loira como frontera. A pesar de que dambos pueblos falaben les sos propies llingües, puestu adoptaron al llatín faláu pola población. Sicasí, l'idioma faláu polos francos ta nel aniciu del neerlandés que ye un idioma germánico faláu anguaño nes sos distintes variedaes nos Países Baxos, onde se-y denomina holandés, en parte de Bélxica y nel norte de Francia. Mientres muncho tiempu, l'idioma faláu nel norte de Galia (en realidá yá Francia) ye un llatín más o menos evolucionáu, con grandes influyencies, fundamentalmente fonétiques del idioma germánico faláu polos francos. Al sur, la evolución ye distinta, polo qu'adulces se van estremando dos llingües con una frontera qu'en principiu se marcará nel Loira, anque a lo llargo de la hestoria va dir moviéndose cada vez más escontra'l sur, debíu al emburrie políticu d'una Francia que'l so centru políticu taba en París, una y bones a partir de la Revolución francesa la llingua francesa pasó a ser un elementu identificador y igualador de tolos franceses. La "langue d'oïl" ("oïl" evolucionó en "oui") falábase na zona norte y el "langue d'oc" nel sur. La llinia de dixebra diba del Macizu Central a la desaguada del Loira en Nantes.
Comoquier, nun resulta cenciellu establecer el momentu nel que'l llatín vulgar tresfórmase en francés o provenzal, pero esi momentu hai qu'asitialu ente los sieglos VI y IX. A partir del sieglu VII yá se cunta con testimonios de que la llingua falada nel territoriu de l'actual Francia ye distinta del llatín y del germánico. El documentu fundamental ye'l de los Xuramentos d'Estrasburgu (842), que se considera'l testu más antiguu escritu en protoromance, nos que les distintes tropes de los nietos de Carlomagno, Lotario, Carlos el Calvu y Lluis el Xermánicu xuren respetu a la división que se produz tres la muerte de Luis el Piadosu y que ta marcada pol Tratáu de Verdún, y vense obligaos a faelo tanto en llatín, como en germánico y nun idioma romance, a caballu ente'l llatín y el francés. En Francia, los dos grandes dialectos romances enantes mentaos van pasar a ser conocíos colos nomes de "langue d'oc" y "langue d'oïl" (en función de la manera en que se dicía sí). El francés actual ye herederu d'esti postreru. Poco tiempu dempués empieza a apaecer una lliteratura escrita por clérigos nesti nuevu idioma, que cola apaición de los primeros testos lliterarios (el primeru ye la Secuencia de Santolaya), ente los que destaca'l Cantar de Roldán, l'idioma romance foi consolidándose y estremándose cada vez más del llatín. Adulces tresformóse d'idioma tornáu en idioma analíticu, nel cual l'usu de preposiciones y l'orde de les palabres na oración reemplacen al sistema de casos.
Lo que se conoz como "francés antiguu" foise consolidando a partir del sieglu XI, y anque güei estúdiese tol que se falaba al norte del Loira como si se tratara d'una sola llingua, en realidá tratábase de dialectos con elementos comunes.La influyencia germánica nel idioma obligó a usar nel llinguaxe escritu dellos dígrafos pa reproducir dellos de los soníos que s'utilizaben pero que nun esistieren en llatín vulgar. Asina, la nasalización, unu de los elementos fonéticos más característicos de la influyencia germánica nel francés va marcándose na escritura pol usu de la n en posición final de sílaba. La evolución fonética de la o llatina escontra'l soníu qu'anguaño tien en francés obligó coles mesmes a utilizar el dígrafo ou pa reproducir el soníu orixinal de dicha lletra en llatín. De la mesma, la fuerte aspiración de la h marcó una de les principales carauterístiques del francés al respective de otres llingües romances: la esistencia de la h aspirada.
El francés escríbese col alfabetu llatín. Tien cinco diacríticos (l'acentu agudu, l'acentu circunflexu, l'acentu grave, la cedilla y la diéresis), asina como una lligadura (œ).
La escritura tien poco que ver cola pronunciación actual. En xeneral, la forma escrita ye más conservadora (etimolóxica) que la forma falada. Esto obliga a los estudiantes práuticamente a deprender dos idiomes. Les consonantes finales suelen ser mudes. 
El Valón tien la å pa la "o" llarga y abierta, la "o" llarga y cerrada o la "a" llarga, según les variedaes llocales.
Pakistán
Pakistán o Paquistán; oficialmente República Islámica de Pakistán (n'urdu پاکستان) ye una nación asitiada nel sur d'Asia. Llenda con India, Irán, Afganistán, China y el mar Arábicu. Pakistán tien 150 millones d'habitantes, la mayoría musulmanes, y l'islam ye la relixón oficial.
La pallabra "Pakistán" ye un acrónimu ideáu por Choudhary Rahmat Ali, fundador del Movimientu Nacional Pakistanín que fai referencia a los distintos pueblos y llingües que s'alluguen nél: Punyab, Afganistán, Kaxmir, Sind y Beluchistán. 
Bangladex
Bangladex o Bangladesh, oficialmente República Popular de Bangladex, ye un estáu del sur d'Asia, arrodiáu pola India esceuto nel estremu sureste que llenda con Myanmar, y nel sur na que tien costa col golfu de Bengala. Bangladex significa "el país del idioma bengalí".
Indonesia
La República d'Indonesia ye un gran archipiélagu asitiáu ente la penísula del Sudeste Asiáticu y Australia, ente los océanos Índicu y Pacíficu. Indonesia llenda con Malasia na islla de Bornéu, Papúa Nueva Guinea na islla de Nueva Guinea y Timor Oriental na islla de Timor.
Marruecos
Marruecos (n'árabe المغرب, al-Maghrib, "El Oeste"; en bereber ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ, Lmaɣrib; y en francés Maroc), oficialmente conocíu como Reinu de Marruecos (n'árabe المملكة المغربية, al-Mamlakah al-Maghribiyah, El Reinu del Oeste; y en bereber ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ, Tageldit n Lmaɣrib) ye un país africanu del Magreb, a la vera del océanu Atlánticu y del mar Mediterraneu. Alcuéntrase separtáu d'Europa pol estrechu de Xibraltar y llenda al este con Arxelia y pel sur col territoriu ocupáu del Sáhara Occidental. Amás, tien llendes colas ciudaes autónomas españolas de Ceuta y Melilla (y otros territorios como el Peñón de Vélez de la Gomera, el Peñón d'Alhucemas o les Islles Chafarines). Xeográficamente, la so costa, que mira al océanu Atlánticu y al mar Mediterraneu, ye rectillínia, mentantu qu'el interior del país ye enforma montañosu y una fastera meridional de terrenu desérticu.
Tien una estensión de 446.550 km², y una población de más de 33 millones d'habitantes. La so capital ye Rabat, y la ciudá más poblada Casablanca; otres ciudaes importantes del país son Marrakech, Tánxer, Tetuán, Salé, Fez, Agadir, Meknes, Oujda, Kenitra, y Nador. Marruecos tien sío históricamente una potencia rexonal, con una historia de sieglos d'independencia que lu estrema de los sos vecinos más prósimos. De magar la fundación del primer estáu marroquín por Idris I en 789, el país vien siendo gobernáu por una socesión de dinastíes independientes. El so periodu de mayor esllendor algamolu nel tiempu de les dinastíes almorávide (sieglu XI) y almohade (sieglu XII), nos que llegó a dominar fasteres importantes del África noroccidental y la Península Ibérica. Les dinastíes merinida (sieglos XIII-XV) y saadí (1549-1659) tuvieron que lluchar escontra los intentos d'ocupación por otros estaos, de forma que Marruecos foi l'únicu país norteafricanu que nun foi ocupáu pol Imperiu otomanu. La dinastía alauina, que reina anguaño nel país, ye la reinante nel país dende 1666. Nel sieglu XX Marruecos nun pudo evitar ser ocupáu poles potencies europees: en 1912 repartiose'l so territoriu ente Francia y España, qu'establecieron un protectoráu caúna en distintes fasteres del país, y estableciose una zona internacional en Tánxer. El país reganó la so independencia en 1956. Sicasí, dende'l puntu de vista marroquín la reintegración de la integridá territorial del país entá nun ye completa. Marruecos reclama como de so el territoriu del Sáhara occidental, qu'ocupó en 1975. Tres de lluchar contra les guerrilles saharauis hasta 1991, declarose la paz col envís de facer un referéndum que decidiera l'estatus d'esti territoriu. Nostante, esti entá nun se cellebró, y la situación ta nun caleyón xurídicu ensin salida.
El réxime políticu de Marruecos ye una monarquía constitucional, col rei como xefe del estáu con amplios poderes y un parllamentu elexíu democráticamente como cuerpu llexislativu. El rei de Marruecos tien amplios poderes executivos y llexislativos, especialmente no que cinca a l'exércitu, la política esterior y los asuntos relixosos. El poder executivu exércelu'l gobiernu, dirixíu pol primer ministru, que comparte tamién l'exerciciu del poder llexislativu coles dos cámeres del Parllamentu, l'Asamblea de Representantes y l'Asamblea de Conseyeros. El rei puede emitir decretos, nomaos "dahir", que tienen fuercia de llei; y puede disolver el parllamentu tres consultar col primer ministru y el presidente del tribunal constitucional del país.
La relixón mayoritaria nel país ye l'Islam, y el bereber y el árabe son les llingües oficiales, magar que úsense abondo tamién el dialectu marroquín del árabe, nomáu dariha, y el francés. Marruecos, que tien la quinta mayor economía d'África, ye miembru de la Lliga d'Estaos Árabes, la Xunión pol Mediterraneu y la Xunión Africana.
Según un decretu de febreru de 2015, Marruecos ta dixebráu en 12 rexones.
Les rexones dixébrense en 75 provincies y prefectures y 1503 conceyos.
Holocaustu
Holocaustu (del griegu: "ὁλό" "too, dafechu" y "καυστός" "quemar"). Nel so orixe referíase al ritu relixosu d'amburar una ufrienda; sicasí, anguaño remite a un gran desastre humanu, y concretamente, emplegándolu como nome propiu, ta cincáu a la política d'esterminiu escontra de los xudíos que vivíen n'Europa, que l'Alemaña nazi fixo pente la Segunda Guerra Mundial. Por exemplu, el 90% de los xudíos sefardinos de Grecia foron esterminaos, n'especial la comunidá de Salónica, la única ciudá d'Europa onde los xudíos yeren mayoría.
Tamién, por estensión, aplícase a la persecución, tortura y muerte que nel gobiernu del III Reich alemán se fixo contra minoríes de distintu tipu, destacando los actos sobro los testigos de Xehová, los homosexuales o los xitanos.
Estorga
Estorga ye un conceyu y ciudá asitiada na zona central de la provincia de Lleón, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón. Allúgase na comarca de La Maragatería, de la que ye'l so nucleu más importante, nel tránsitu ente'l Páramu y los montes de Lleón. La ciudá ye cabeza d'una de les diócesis más estenses y antigües del Reinu de Lleón, de la que so xurisdicción abarca la metá de la provincia de Lleón y parte de les d'Ourense y Zamora. Ye, amás, cabeza de partíu xudicial.
Nacida como campamentu militar romanu de la "Legio X Gemina" a finales del sieglu I e.C., poco dempués se tresformó nún nucleu civil. Capital del Conventus Asturum, "Asturica Augusta" foi un importante noyu de comunicaciones nel noroeste peninsular y goció de cierta prosperidá nos primeros sieglos de la nuesa era gracies a la cercanía de delles esplotaciones mineres, ente elles Las Médulas. Tres la fin d'éstes y les socesives destrucciones de la ciudá, ésta vióse sumida nún prollongáu lletargu hasta que nel sieglu XI el puxu del Camín de Santiago supunxo la revitalización del nucleu urbanu.
Creáu'l marquesáu d'Estorga en 1465, n'época Moderna la ciudá quedó sumida nuna etapa d'estancamientu. Na Guerra Peninsular, Estorga soportó l'asediu de les tropes franceses, hasta la derrota, tres más de trenta díes de sitiu. Nel periodu napoleónicu, la ciudá foi propuesta como capital d'ún de los departamentos nos que quedaría dividida la España de la época. Nel sieglu XIX, la implantación del ferrocarril provocó'l declive de l'arriería pero permitió una revitalización de la vieya urbe al potenciar de nuevu les posibilidaes que brindaba como noyu de comunicaciones.
El so patrimoniu históricu y monumental, la so situación como cruce de la Vía de la Plata y el Camín de Santiago, asina como diverses celebraciones que tienen llugar a lo llargo del añu, ente les que destaquen los antroxos, la Selmana Santa y les fiestes d'ástures y romanos, conviértenla nuna ciudá receptora de turismu nacional y internacional. Ente los sos monumentos más representativos alcuéntrase la Catedral, el Palaciu Episcopal, l'Ayuntamientu y la Ergástula romana, toos ellos declaraos Bien d'Interés Cultural. 
L'actividá económica de la ciudá maragata, na que'l turismu ye un pegoyu fundamental, céntrase principalmente nel sector servicios debío al so papel de centru comarcal. Cuenta tamién con una destacada industria alimentaria.
El topónimu d'Estorga ye una evolución natural y popular del topónimu antiguu, "Asturica". Sobro l'orixe y significáu d'ésti últimu hai delles teoríes: Pa dalgunos, como Gil González Dávila, remanez del nome que llevaba "Astyr "o "Astur", escuderu de Memnón, llegáu dende oriente, mentes que pa otros deriva del términu "Astiria", "Astirica "o "Asturia", denomación cola qu'entá se la conocía nes conquistes de Munuza.
En 1635, Pedro Junco, apoyándose n'otros testos como'l Diccionariu de Covarrubias, escribió que derivaba de los términos "Astu "y "Orgia", dos pallabres qu'uníes formaríen "Astorgia", col significáu de "ciudá pa celebrar el cultu de los dioses", concretamente de Bacu, y que llatinizada tresformaríase n"'Asturica". Asinamesmo, dixo qu'enantes de llamase "Asturica "se denomó "Rhoma", sinónimu de fuerte en griegu.
La ciudá ye citada como "Astorica" en documentos de 878, como "Osturga" y "Austurga" nel Codex Calixtinus, y como "Astur", "Asturius" y "Asturia" a lo llargo de la Edá Media. Nel sieglu XIX, Víctor Gebhardt, na so "Historia general de España", escribió qu'Estorga, n'époques anteriores, tuvo'l nome d"'Asturica Amak". Nel diccionariu d'Antonio de Nebrija, edición de 1734, llámase "Asturia "y "Asturica": "Asturia, rexón y ciudá cercana a Portugal" y "Asturica Augusta, ciudá de la España tarraconense, vulgarmente llamada Roma".
En tou casu, Asturica se denomó a l'antigua capital de les 22 tribus ástures, recibiendo más sero, de manes del emperador César Augusto, l'apellíu d"'Augusta", al empar qu'elevó'l llugar a capital de conventu xurídicu.
Estorga foi, según Plinio'l Vieyu nel sieglu I, la capital del pueblu de los ástures, debío a que la so posición, xunto al monte sagráu del Telenu convirtióla nuna encruceyada pa los pueblos celtes qu'habitaben nel noroeste peninsular. Esti asentamientu llamó poderosamente l'atención de Roma, que conquistaron la ciudá nel sieglu I e.C. y la convirtieron en base de la Legio X Gemina nes Guerres Cántabres, dirixíes pol propiu emperador Octavio Augusto. El dominiu de la ciudá ástur tenía como oxetivu fundamental el control de los ricos xacimientos auríferos de la zona y l'establecimientu de rutes más segures pa tresportar el mineral d'oru dende'l paraxe cercanu de Las Médulas. Por dicha razón, el castru ástur foi rebautizáu n'honor del César como Asturica Augusta.
Cola arribada de los romanos y la fundación de la "civitas" nel añu 14 e.C., Asturica Augusta vincula al so centru non solo'l suelu y los productos agrícoles, sinón tamién, y énte too, el subsuelu, pos baxo'l so control afayábase l'área minera más importante del mundu conocíu entóncenes, Las Médulas. En rellación con ello hai qu'añader la tresformación del nucleu nún enclave fundamental na rede viaria del Noroeste peninsular y n'importante centru políticu pola capitalidá xurídico-alministrativa del Conventus Asturum. Testigu mudu de la so gran relevancia nel imperiu yeren les munches calzaes que teníen orixe o pasaben pela ciudá; ente estes calzaes destaca la Vía de la Plata, que comunicaba Asturica Augusta con Emerita Augusta. Too ello lleva a que Plinio'l Vieyu calificase a la ciudá d"'Urbs Magnifica", de la que se van descubriendo abondosos restos nes más de 27 hectaries qu'ocupaba la civitas daquella.
Posteriormente, tres esta época d'esplendor, cola decadencia y la crisis romana, la fin de les esplotaciones mineras haza finales del sieglu IV y la desintegración final del imperiu, Estorga pierde la so categoría.
Na Hispania visigoda foi sede episcopal de la ilesia católica, dependiente de l'Archidiócesis de Braga que comprendía l'antigua provincia romana de Gallaecia na diócesis d'Hispania.
Aníciase una etapa de socesives destrucciones de la ciudá, como la que tuvo llugar nel 456 por Teodoricu II o la que vendría dempués nel 714 per parte de los musulmanes. En definitiva, la ciudá sofrió un llargu lletargu, rotu tan namás pola presencia de la sede episcopal y la reconstrucción de la ciudá pol obispu Toribio nel 460.
La ciudá ye reconquistada polos ástures a los musulmanos nel añu 743. La repoblación exercida por Ordoñu I a mediaos del sieglu IX afeuta a la ciudá, que se repuebla con xentes provenientes del Bierciu y supón la revitalización del nucleu urbanu y de la sede episcopal, que por embargu foi interrumpida de nuevu a finales del sieglu X pola destrucción de la ciudá per parte d'Almanzor nel añu 987.
A partir de la segunda metá del sieglu XI, la ciudá d'Estorga recibe'l puxu de la pelegrinación a Santiago de Compostela, que resultó ser un nuevu modelador urbanu y mercantil. L'impulsu concrétase nún incrementu de población, ente la qu'apaecen inmigrantes estranxeros d'estremaes procedencies, como los francos, que dexaron el so testigu nel mapa urbanu de la ciudá cola cai de los francos. La ciudá crez estramuros, axuntándose a les muralles nuevos arrabaldes como los de San Andrés, Rectivía y Puerta de Rei. Constrúyense tamién nueves ilesias y monesterios, que s'allugarán tanto nel nucleu antiguu como nos nuevos arrabaldes. Surden tamién ente estos arrabaldes dos xuderíes que tendrán un importante papel na vida comercial y social de la ciudá. El desenrollu d'estos barrios imprime a la ciudá un mayor dinamismu económicu y social y aumenta la complexidá funcional de la ciudá.
En 1465 créase'l Marquesáu d'Estorga.
La ciudá escomienza la edá moderna somorguiada nos efeutos de la crisis del sieglu XIV, recuperándose d'ellos a finales del sieglu XVI con una población de 2.624 persones nel añu 1591. Na edá moderna, Estorga arrastra una vida ruina que d'otra miente mos dexa güelgues na Catedral, la Plaza Mayor y l'Ayuntamientu, dexando presente que les dos instituciones que dominen la vida de la ciudá per esti tiempu son el Conceyu y l'Obispáu, que realicen el so llabor xunto a la del Marquesáu d'Estorga.
La recuperación aniciada en parte nel sieglu XVIII a costafecha de la construcción del seminariu menor na segunda metá de dichu sieglu vese interrumpida de sópitu pola crisis del sieglu XIX y pola Guerra Peninsular, qu'afeutó enforma a la ciudá, que tuvo que soportar l'asediu per parte de les fuercies franceses, eventu qu'orixinó l'apaición d'héroes como José María Santocildes y de güelgues na propia ciudá como la de la Brecha. L'actuación de los maragatos en dichu asedio val-y a la ciudá'l títulu de "Benemérita", faciendo que por ésti y otros méritos contrayíos a lo llargo de la historia, tenga'l timbre de "Ciudá Mui Noble, Lleal, Benemérita, Magnífica, Augusta y Bimilenaria". Nel periodu en que los franceses se mantuvieron nel poder, la ciudá foi propuesta como capital d'ún de los departamentos nos que quedaría dividida la España de la época, el Departamentu del Esla. Finalmente, cola vuelta de los borbones al poder, la ciudá y la comarca maragata fueron axuntaes a la provincia de Lleón en 1833.
A mediaos del sieglu XIX, la ciudá prosiguía cola estructura funcional heredada del sieglu XVIII, ye dicir, el sector terciariu abondosu, actividaes artesanales estabilizaes y significáu ruinizu de l'actividá agrícola. Los panaderos continuaben siendo numberosos, algamando'l centenar según Madoz y destacaben pol so trabayu artesanal los texedores, curtidores y chicolateros, qu'abastecíen colos sos productos l'intensu tráficu comercial que calteníen los arrieros maragatos. Esportaben fariña y pan cocío haza Galicia y curtíos y chicolate haza Madrid. La implantación del ferrocarril nesti sieglu motiva per una parte la decadencia de l'arriería y per otra'l desenrollu funcional de la ciudá al potenciar de nuevu les posibilidaes, que como noyu de comunicaciones, brinda la capital maragata. La incorporación de nuevos servicios en función de cabeza de Partíu Xudicial, del desenrollu del enseñu, del acuartelamientu y per último, del aumentu del tresporte per carretera dan una gran diversidá a les actividaes urbanes, revitalizando'l papel de centru comarcal ensin que la ciudá pierda les sos funciones tradicionales y el calter del vieyu nucleu urbanu.
Nel añu 2009 la capital maragata ye una pequeña ciudá anclada nuna estructura económica obsoleta que-y pasó factura con una perda de pesu demográficu importante. El desenrollu de la ciudá nun xeneró nuevos barrios, enanchando los antiguos ensin remocicar el so trazáu, que se caltuvo invariable sacantes nel casu del cascu antiguu, que foi parcialmente peatonalizáu pa recibir al cada vuelta mayor númberu de turistes que s'averen a Estorga pa esfrutar del so gran heriedu monumental, frutu d'una historia na que la ciudá yera más importante de lo que ye anguaño. En dichu turismu básase dende hai unos años gran parte de la base económica de la ciudá que pretende modernizar la so estructura económica apostando pola recuperación del so patrimoniu y pola creación de suelu industrial que favoreza la implantación d'empreses que xeneren emplegu.
El conceyu d'Estorga, qu'abarca una superficie de 46,78 km, asítiase al suroeste de la zona central de la provincia de Lleón, na zona de transición ente la llanera del Páramu Lleonés y los montes de Lleón, lo que convierte a Astorga en nucleu estratéxicu de comunicaciones, atestiguáu yá dende antiguo al ser encruceyada ente'l Camín de Santiago y la Vía de la Plata, y puerta natural d'entrada a Galicia. El so territoriu ta representáu nes fueyes MTN50 (escala 1:50.000) 192 y 193 del Mapa Topográficu Nacional.
La estructura económica del conceyu presenta una acusada debilidá de l'actividad industrial, con una gran dependencia del sector servicios y en menor midida, la construcción. El pesu de l'agricultura, yelu más importante entá nos núcleos rurales.
La ciudá ye un centru turísticu de primer orde y nello basa gran parte de la so economía, ensin descuidar sicasí los sectores secundariu y de la construcción, que son tamién dos de los pegoyos básicos de la economía astorgana. Debío a la poca fertilidá de los sos suelos y tamién a la poca rentabilidá, el sector agrariu ye testimonial na capital maragata.
El sector primariu alcuéntrase en víes de desapaición na contorna de la cabeza del conceyu, seya pola presión urbanizadora de la ciudá o pol abandonu d'esplotaciones. La situaciónpor embargu cambia nel restu de núcleos de población, pertenecientes yá al ámbitu rural. Estos caltienen como principal fonte d'ingresos al sector primariu, destacando la silvicultura, actividá qu'ocupa 397 hectaries del conceyu.
Entre les superficies destinaes al sector primariu, hai que diferenciar trés zones agrícoles, les tierras de secanu, a les que se dediquen 967 hectaries, asitiaes na so mayoría al oeste de la capital maragata, carauterízase por unos rendimientos baxos y baxa rentabilidá. Una segunda zona ye la dedicada al regantíu, con 177 hectaries y llocalizaes na so totalidá al este de la ciudá, na ribera del ríu Tuertu, pecuñarízase por ofrecer unos rendimientos agrícolas elevaos. Una tercera sedría la dedicada a paciones y terrenos incultos, clasificación onde entren el 66,5% de les tierres cultivables d'Estorga con 3.064 hectaries.
Les industries astorganes, que nun cuenten con un gran pesu sobro la economía de la ciudá, polo xeneral nun se dediquen a actividaes pesaes, nun xeneren una contaminación importante. Ello ye asina porque l'actividá industrial concéntrense n'empreses manufactureres de baxa intensidá teunolóxica. Por rames, destaca la industria agroalimentaria, con empreses dedicaes a la producción d'alimentos típicos como la cecina (que tien la sede de la denomación d'orixe n'Astorga) el chicolate o les mantecaes. En total, hai rexistraes 102 empreses nel sector industrial; de les que 71 son empreses manufactureres, 25 metalúrxiques, 5 químiques y 1 d'enerxía y agua.
El fuerte de l'actividá industrial, tres la so construcción el sieglu pasáu, concéntrase nel polígonu industrial d'Estorga, promovíu pola cámara de comerciu d'Estorga y con accesu direutu a l'autovía del noroeste. El desenrollu del mesmu se llevó a cabu por fases, alcontrándose urbanizaos un total de 300.000 metros cuadraos del total de 700.000 previstos nel plan parcial.
L'actividá comercial ocupa un llugar destacáu pa la ciudá, asina hai n'Estorga tocántenes a oficines bancaries (2009): 7 bancos, 5 Caxes d'aforros y 2 Cooperatives de créito, lo que sumen un total de 14. Sobro empreses comerciales mayoristes y minoristes, en 2011, había 63 y 332 respeutivamente. Cuntando tamién con 16 supermercaos. Cabe destacar tamién que n'Astorga hai ente bares y restaurantes, 139.
Estorga ye'l centru de referencia pa les comarques de La Maragatería y La Cepeda, poblaes por 38.838 habitantes nel añu 2009. Debío a ello y a una política de peatonalización y semipeatonalización del centru urbanu de la ciudá, el comerciu ye de gran importancia pa la ciudad, cuntando con un total de 336 actividaes minoristes en 2010, de les que 86 yeren de comerciu al por menor d'alimentación, bebíes y tabacu, 218 de comerciu al por menor de productos non alimenticios y 32 de comerciu al por menor mestu.
El sector turísticu tien un gran pesu sobre la economía astorgana debío al patrimoniu históricu y monumental y a ser parte del camín de Santiago, lo qu'atrái añalmente a un bon númberu de visitantes. Ente los monumentos astorganos podemos destacar la catedral, el palaciu episcopal y les muralles, asina como les ruines de l'antigua Asturica Augusta.
En cuantes a agospios, en 2011, la ciudá cuntaba con 15 establecimientos hoteleros, ente los que se cuenten 3 hoteles y 12 hostales o pensiones que cuenten con un total de 480 places, 8 agospios de turismu rural con 97 places y 47 restaurantes. Nel añu 2011 abrióse un nuevu hotel de cuatro estrelles nel edificiu del antiguu colexu de los Redentoristes n'Astorga y s'anunció l'ampliación del hotel Astur Plaza, asitiáu na plaza mayor d'Astorga, xunto al ayuntamientu. La ciudá, al ser final y aniciu d'etapa nel camín, cuenta tamién con trés agospios de pelegrinos, ente los que destaca l'agospios Siervas de María, con 156 places.
L'idioma predominante nel conceyu ye'l castellanu, anque hasta principios del sieglu XX pervivía'l lleonés o asturianu con abonda vitalidá, perteneciendo a la variante occidental del dominiu llingüísticu asturlleonés.
Estorga ye un centru de lliteratos dende Xuan Lloriezu Segura autor del Llibru d'Alixandre hasta los escritores del sieglu XX Leopoldo Panero o Eugenio de Nora ente otros.
Nos caberos años, distintos coleutivos, como "La Caleya", realizaron llabores de promoción, defensa y divulgación del patrimoniu cultural lleonés, destacando la organización de cursos de llingua lleonesa o de charres divulgatives sobro'l patrimoniu llingüísticu. En collaboración cola Conseyería de Cultura de la Xunta de Castiella y Lleón, la Diputación de Lleón, al traviés del Institutu Lleonés de Cultura y l'Ayuntamientu d'Estorga, realizó dellos concursos de cuentos tradicionales lleoneses, redautaos nes modalidaes llingüístiques propies de Lleón (lleonés, gallegu o castellanu), empobinaos a escolinos d'hasta 14 años de la provincia de Lleón, que fueron plasmaos nel llibru "Cuentos populares leoneses (escritos por niños)". Añalmente tamién se convoca un certame lliterariu de rellatos curtios en llingua lleonesa.
Asinamesmo, frutu de la collaboración ente les asociaciones culturales "Facendera pola Llengua" y "La Caleya", en 2009 editóse "El Prencipicu", versión en cabreirés de la obra del escritor francés Antoine de Saint-Exupéry, "El Principín". El llibru surdió como consecuencia del llabor pedagóxicu realizáu con siete escolinos cabreireses de la Residencia d'Estudiantes del IES Astorga dientro de la llamada "Aula de Cultura Cabreiresa".
Debío a la so situación y vagar históricu, Estorga ye dende cuantayá un enclave d'alcuentru y partida de caminos, un llugar de trasiegu de pueblos y cultures. N'época romana tuvo coneutada coles principales ciudaes del momentu al traviés de delles víes de comunicación. Yá nes llamaes tables d'Estorga, haza'l sieglu I, apaecen citaes distintes rutes nes que se menciona Estorga. Nel sieglu III, l"'Itinerariu d'Antonino" señala l'estaramáu de comunicaciones pol que la uníen con Bracara Augusta (Braga), Lucus Augusti (Lugo), Augusta Emerita (Mérida) o Caesaraugusta (Zaragoza), práuticamente haza los cuatro puntos cardinales de la provincia Tarraconense.
Éstes sedrán les principales pero al so alredor foi teciéndose una encruceyada de caminos debío a la situación xeoestratéxica de la ciudá. 
La gran cruz d'época romana taba formada por dos exes: sur-norte, la denomada Vía de la Plata qu'unió Augusta Emerita (Mérida) con Asturica Augusta (Estorga) y oeste-este, qu'unió Lucus (Lugo), Bracara Augusta (Braga), Asturica, Legio (Lleón) y Caesaraugusta (Zaragoza). Estes fueron les grandes víes acondicionaes pal pasu de les tropes romanes, los viaxeros y el tresporte de los productos comerciales, principalmente l'oru de les mines de "Las Médulas".
Los otros caminos que se fueron texendo a la so arredolada fueron el Camín de Santiago, los caminos de les razzies, los de la Repoblación, de la Reconquista y de l'arriería. Toos ellos tuvieron siempre una estremada circulación que-yos dio vida y que dio llugar a un intercambiu de xente y cultures, a la introducción del arte románicu, cisterciense y renacimientu. Pola mesma cuestión, estos caminos bien llabraos dende los sos oríxenes, facilitaron el pasu a Tarik y Muza, a Almanzor y a les tropes franceses naa Guerra Peninsular.
El sieglu XVIII truxo aires de progresu con obres públiques que modernizaron dalgunes rutes y el sieglu XIX trazó'l camín del ferrocarril. Anguaño Estorga recueye la historia d'estes víes nel Muséu de los Caminos creáu en 1963.
De les diferentes rutes de pelegrinación a Santiago de Compostela, la más famosa ye'l Camín Francés. Ye ensin dulda'l más utilizáu, tanto na Edá Media como anguaño, pudiéndose ver pelegrinos n'Estorga práuticamente en tolos meses del añu. 
El camín de los pelegrinos, que llegaba dende la población anterior de San Xustu de la Veiga, xubía contra la puerta oriental de la muralla llamada Puerta del Sol, que güei ta desaparecida y namás subsiste'l nome. El caminante actual sigue pela cai de "San Francisco" (antigua cai de "las Tiendas") y llega a la plaza del Ayuntamientu. A continuación toma la cai de "Pío Gullón" (enantes "Rúa Nueva"), cai de "Santiago Crespo", cai de "Santiago Apóstol" (que se llamaba antiguamente "Caleya Yerma"). Esta cai empobínase al nucleu onde s'alcuentren el palaciu de Gaudí, la muralla, la ilesia de Santa María y la catedral. A los pies de la catedral y formando ángulu cola fachada alcuéntrase l'Hospital de San Xuan onde la tradición afirma que pasó unos díes de convalecencia'l propiu San Franciscu. D'ellí'l pelegrín toma les cais de Leoncio Núñez y San Pedro hasta llegar a la ilesia de "San Pedru d'Afuera" nel "Arrabalde de Rectivía"; ye un edificiu modernu. Darréu cruza la carretera N-VI, tomando'l camín haza Foncebadón. Los pelegrinos alcuentren un bon refuxu o hospedería nos Hermanos Holandeses de la Congregación de Nuesa Señora de Lourdes.
L'Asociación d'Amigos del Camín de Santiago d'Estorga, galardonada col Premiu Elías Valiña en 2007, encárgase de la xestión del agospiu "Siervas de María", asitiáu xunto a "Las Cinco Llagas", na entrada del Camín al cascu históricu. El percorríu del Camín pela ciudá afáyase marcáu tanto nes baldoses del suelu, como nes plaques col nome de les cais, llevando nel so casu'l nome que la cai tenía hai sieglos. La ciudá tamién cuenta con otru agospiu, el de San Xavier, de calter priváu.
Estorga tuvo na Edá Media un bon númberu d'agospios o hospitales pa plregrinos. Dellos como l'Hospital de San Xuan Bautista dio llugar a una institución moderna benéfico-asistencial que conserva algún vestizu del so orixe dientro del complexi d'edificios. La mayoría d'estos establecimientos fueron desapaeciendo al traviés de los sieglos, ensin que quedara más que la so alcordanza y della descripción del inmueble y la so historia nos documentos que conserven les cofradíes correspondientes.
No tocántenes a la Vía de la Plata, Estorga ye'l puntu onde finaliza esta antigua calzada romana, citada nel Itinerariu d'Antonino como "Iter ab Emeritam Asturica", y que a lo llargo de la so ruta conserva un importante patrimoniu arqueolóxicu romanu. Pesie a la reinvención enquivocada de la mesma, al traviés de la N-630, l'Asociación de Pueblos en Defensa de la Vía de la Plata, presidida pol alcalde estorganu, lleva a cabu una continua defensa del trazáu orixinal ente Mérida y Estorga.
Estorga cuenta con 7 declaraciones de Bien d'Interés Cultural: na categoría de Conxuntos Históricos tán el de la propia Estorga y el de Castriellu de los Polvazares, y na categoría de Monumentos l'Entornu del Palaciu Episcopal, la Catedral de Santa María, la Ergástula Romana, el Palaciu Episcopal y l'Ayuntamientu.
La Catedral d'Estorga, dedicada a Santa María, entamó a contruyise en 1471 Nel mandatu del obispu estorganu Álvaro Osorio y Guzmán dientro del mesmu enclave amuralláu de les sos antecesores romániques de los sieglos XI y XIII y constituyendo ésta última la base pa la so ampliación. Les obres, que s'estendieron hasta'l sieglu XVIII, dieron pie a diferentes estilos arquiteutónicos: góticu tardíu nel interior con un claustru reformáu nel sieglu XVIII n'estilu neoclásicu, esterior barrocu en torres y fachada, y pórticu con una traza renacentista.
La fachada, d'estilu barrocu, organízase a mou de retablu de piedra decoráu por demáscon cinco escenes de la vida de Cristu y un rosetón con motivos vexetales sobre'l que s'alcuentra l'escudu de la monarquía. Queda flanquiada poles dos torres que coronen la sede estorgana, uníes al restu del templu de xeitu que nel interior de la catedral formen dos capielles abiertes a la nave llateral. La torre vieya de la catedral data del añu 1678, pero foi afeutada pol terremotu de Lisboa del añu 1775 y nun foi dafechu reconstruyida hasta l'añu 1965. La torre nueva, de collor encarnada, peracabóse en 1708, escomenzando les obres en 1698. Sobre una de les torres que coronen l'ábsideafáyase una estatua de Pedro Mato, personaxe llexendariu arreyáu a la Batalla de Clavijo.
El Palaciu Episcopal d'Estorgaye un edificiu proyeutáu pol arquiteutu Antoni Gaudí, máximu esponente del modernismu catalán. Asítiase xunto a la catedral, na plaza Eduardo de Castro. La construcción llevóse a cabu ente 1889 y 1915. Unos años enantes produxérase una quema nel palaciu episcopal, que lu dexó destruyíu dafechu. Ya que la ciudá nun disponía d'un arquiteutu diocesanu, l'obispu Joan Baptista Grau i Vallespinós decidió encargar la construcción del nuevu palaciu episcopal a Gaudí, col que l'obispu caltenía una vieya amistá.
Construyíu en granitu gris procedente de la comarca lleonesa del Bierciu, l'edificiu tien una fachada que presenta cuatro torres cilíndriques, y ta arrodiada d'un fuexu. El pórticu tien trés grandes arcos abocinaos, fechos con sillares separtaos ente sí por contrafuertes enclinaos; Gaudí proyeutara coronar la fachada con un ánxel de cinco metros d'altura, que finalmente nun se llevó a cabu. La parte posterior presenta un ábside na capiella, arrodiáu de trés pequeños absidiolos. La planta baxa contién un gran vestíbulu, del que parte la escalera noble, adquiriendo una gran altura que permite l'apertura de grandes ventanes, de forma triangular, que proporcionen una gran lluminosidá; esti esquema recuerda daqué al utilizáu nel Palaciu Güell. La estructura del edificiu susténtase en pilares con capiteles decoraos y en bóvedes de crucería sobre arcos apuntaos de cerámica vidrada. Remtátase con un almenáu d'estilu mudéxar.
En 1893, tres la muerte del obispu Grau, Gaudí dimitió por desavenencies col Cabildu, tando les obres paraes per dellos años. Finalmente, terminóse ente 1907 y 1915 pol arquiteutu Ricardo García Guereta. Na Guerra Civil sirvió de cuartel de la Falanxe. En 1956, l'obispu Julià Castelltort anició la restauración pa convertir l'edificiu en residencia del obispu, función anicial qu'enxamás nun llegó a consumase; fallecíu al pocu tiempu, el nuevu obispu, Marcelo González Martín, renunció finalmente a la función episcopal y promovió la conversión a lo que ye'l palaciu, el Muséu de los Caminos, dedicáu, ente otros temes, al Camín de Santiago.
Ye d'orixe románicu. Conserva l'apareyu de lladrieyu del sieglu XII. Tien trés naves, dos d'elles amestaes posteriormente a la so primitiva construcción. La torre data del sieglu XIII y ta desviada del centru por mor d'estremaes modificaciones. Tien una portada interesante del XIV con dos archivoltes d'arcu apuntáu. El rosetón qu'hai enriba ye de la mesma época. L'interior del templu ta remocicáu dafechu n'estilu barrocu.
Asitiáu n'estramuros, nel arrabalde de Puerta del Rei y mui averáu al ríu Xerga, polo que nel so orixe recibió'l nome de monesterio de Xerga. Vivió momentos difíciles nel año 1810 na batalla d'Estorga, cuando'l xeneral José María Santocildes se fexo fuerte ente les sos muries énte l'ataque de les tropes de Napoleón. En 1816 regresó la comunidá que se dedicó al enseñu polo que nun-y afeutaron les disposiciones de la Desamortización.
La fundación d'estu conventu data de principios del sieglu XIII pero del edificiu de los franciscanos nun queden vestixos orixinales. No que foi'l gran conventu hai un edificiu, construyíu cuasi na so totalidá polos Redentoristes que s'instalen ellí dende finales del sieglu XIX, reconstruyendo la fachada acorde cola esistente. El conventu de San Francisco como talu entró a engrosar el patrimoniu perdíu de la ciudá d'Estorga.
N'Estorga puen vese portaes de cases nobles y en dellos edificios una heráldica interesante. Tamién son dignos de tener en cuenta los balcones de les cases antigües. Asinamesmo, subsisten dalgunos tramos de l'antigua muralla.
L'edificiu consistorial anicia la so construcción en 1683 según les traces del mayestru canteru Francisco de La Lastra. L'edificiu orixinal terminóse en 1703, realizándose posteriormente la espadaña central, el balcón corríu y los capiteles de les torres llaterales, según diseñu de José Álvarez de la Viña. En 1739, Francisco García Casellas realiza los trés balcones de fierro y nel año 1748, el mayestru d'obres Domingo Martínez llevanta la espadaña central pa sustentación de la campana y el reló, nel que dos maragatos marquen les hores. Artísticamente, ye ún de los exemplos d'arquiteutura civil del barrocu lleonés.
La portada del edificiu consta de dos plantes xenerales y una tercera sobre les torres llaterales. La exe de simetría contién l'arcu de mediu puntu, flanquiáu por columnes estriaes, que da accesu al edificiu, la espadaña y l'escudu d'España. Les torres ostenten l'escudu d'armes de la ciudá y tán uníes a la espadaña por dos arbotantes. Foi restauráu ente 1986 y 1994 baxo la direición del arquiteutu Andrés Lozano Ferreras. Declaráu Bien d'Interés Cultural el 2 de xunetu de 1992.
Dende 2005, la ciudá d'Estorga cuenta con una ruta que guía a los visitantes de la capital maragata pol escomanáu heriedu que tien debío al so pasáu romanu como Asturica Augusta. La Ruta escomienza nel fuexu campamental del primitivu campamentu romanu que siguió al castru ástur. El fuexu defensivu compónese de dos fuexos paralelos de calter defensivu, de los que s'alcontraron evidencies na zona noroccidental del cerru sobre'l que s'asienta la ciudá. Otru elementu destacáu ye la rede de cloaques, formada por dos modelos diferenciaos; les galeríes adintelaes, les más antigües, que son sustituyíes, probablemente a finales del sieglu I d. C., por otres de mayor tamañu cubiertes con bóveda de cañón. La ruta continúa hasta les dos termas, les Termes Mayores del sieglu I d. C. y les Termes Menores del sieglu III.d.C. El siguiente puntu ye'l foru, que coincidía en parte cola actual Plaza Mayor, constituyía'l centru de l'actividá pública d'Asturica Augusta y taba presidíu pol Aedis Augusti, un templu pal cultu imperial, asitiáu n'Asturica probablemente por ser ésta capital de conventus. Na plaza de los Padres Redentoristes, cercana a la Plaza Mayor, alcuéntrase la Ergástula, estructura abovedada que formaba parte del foru y qu'acueye'l Muséu Romanu de la ciudá. Xunto a elli, la Domus del Osu y los Páxaros, que debe'l so nome al mosaicu que decora ún de los cuartos. Yá per último, y endolcando'l cascu vieyu, que s'asitia nuna llomba, alcuéntrense les muralles, que s'asienten sobre les sos precedentes romanes del sieglu III.
La muralla d'Estorga irguióse pela primer vez nel sieglu III, siguiendo la tónica xeneral imperante d'amurallar les ciudaees romanes énte la inseguranza esistente poles invasiones bárbares. El trazáu, que nun se modificó nes reformes posteriores, tenía una estensión de 2.295 metros, con una forma cuasi rectangular que cercaba la llomba na que s'alcuentra'l cascu antiguu. Los materiales emplegaos sí que variaron d'una reforma a otra, ya que la muralla medieval, construyida sobre les ruines de la romana, aprovechó los sillares d'ésta última, meciéndolos con otros materiales. Les piedres romanes güei son fácilmente reconocibles por tener una dimensión determinada y tar bien llabraes.
La muralla permaneció intauta dempués de la última reforma efeutuada pol conde Gatón na repoblación de la ciudá con xentes de la comarca lleonesa de El Bierciu hasta'l sieglu XIX, en gran parte debío a que la ciudá nun sobrepasara'l recintu amuralláu. Nel sieglu XIX, la muralla sufrió l'envite de les tropes franceses, lo qu'ocasionó estrozos severos pol usu d'artillería. Magar, lo que causó mayores daños foi l'enfotu d'evitar qu'Estorga se convirtiese en plaza fuerte, con estrozos tanto de la parte francesa como de la española. La Guerra Peninsular dexó na cerca estorgana llugares como "La Brecha", una apertura na muria que se convirtió n'accesu dende'l barruo de Puerta de Rei al centru monumental de la ciudá. Tamién nesta época remanez el valtamientu cuasi total de los llenzos norte y sur, asina como de numberosos cubos del llau norte y oeste. En 1810 había 9 cubos nel llenzu norte y 19 nel oeste. Güei namás queden 8 cubos nel llenzu oeste. Igualmente destruyéronse les puertes del Obispu y de Fierro y el gran cubu del miradoriu.
Tolos núcleos del conceyu, incluyida la capital, altuéntrense trevesaos pol Camino de Santiago, con exemplos soberbios d'arquiteutura tradicional maragata. Dellos de los sos meyores exemplos alcontrámoslos en Castriellu de los Polvazares, onde podemos atopar les típiques cases de los arrieros maragatos, coles sos grandes puertes d'entrada y los sos patios interiores, siendo nel so momentu declaráu Conxuntu Histórico-Artísticu.
Hebo n'Estorga tanto nel interior de la ciudá como na arredolada un gran númberu de conventos y de hospitales o agospios pa pelegrinos debío a la importancia que tuvo non sólo como llugar de pasu haza Santiago de Compostela sinón como encruceyada de caminos. La mayoría d'estos edificios desapaecieron ensin quedar nin l'alcordanza d'un vestixu, namás la seguranza de qu'esistieron gracies a les descripciones y documentos que falen d'ellos. Tamién el castiellu desapaeció dexando namás el niciu del nome d'una cai: "Cai del Castiellu."
Turquía
La República de Turquía (Türkiye Cumhuriyeti), o simplemente Turquía (Türkiye) ye un estáu asitiáu ente Asia (97% del so territoriu) y Europa (3%). La península d'Anatolia ente'l Mar Negru y el Mediterraneu forma'l "corazu" del país. Llenda'l noreste con Armenia, al norte col mar Negru, al oeste con Grecia, el mar Exéu y Bulgaria, al sudeste con Irán, y al sur con Iraq, Siria y el mar Mediterraneu y al este con Xeorxa y Azerbaixán.
Véase tamién: Imperiu Otomanu
La Turquía moderna
Xipre
Xipre (Griegu: Κύπρος, "Kypros"), oficialmente República de Xipre, ye una islla del mar Mediterraneu asitiada al sur de Turquía. 
Ye un Estáu internacionalmente reconocíu, pero sólo remana los dos tercios del sur de la islla. El terciu norte ocupólu Turquía en 1974, instaurando la República Turca del Norte de Xipre. Esti caberu territoriu namái ta reconocíu por Turquía. La islla de Xipre ta allugada nel Mar Mediterraneu a 113 km al sur de Turquía, 120 km al oeste de Siria y 150 km al este de Grecia (islla Kastellorizo).
Xipre ingresó como miembru de les Naciones Xuníes el 20 de setiembre de 1960.
Xipre yá taba habitada nel Neolíticu. No cabero de la Edá de Bronce (1600 e.C.), yera un centru comercial visitáu davezu polos comerciantes de Micenes, que llevaren a la islla la cultura y el llinguax griegu. Los primeros yacimientos fenicios daten del 800 e.C. Xipre foi anexonada polos romanos nel añu 58 e.C.. Malapenes trelce años dempués, el cristianismu abellugóse na islla. Los refuxaos procedente d'Israel llevaron el xudaísmu a la islla nel sieglu I pero Adrianu prohibiólu nel añu 116 tres de sofocar una refriega. Tres la dixebra del Imperiu Romanu, Xipre tuvo baxo dominiu bizantín de mou cuasi ininterrumpíu per siete sieglos.
Los siguientes 300 años tuvo baxo mandatu compartíu de Bizanciu y los califatos árabes. Ricardu I d'Inglaterra, na so cruzada haza "Tierra Santa", conquistó la islla en 1191 y cedióla a "Guy de Lusignan", rei destronáu de Xerusalén. Ésti fundó una monarquía feudal que perduró mentanto la Edá Media. La conquista de la islla por parte de los turcos otomanos, conseñó l'entamu de una llarga dómina d'opresión, carauterizada poles continues refriegues populares.
El 12 de xunetu de 1878, Gran Bretaña asumió'l control de Xipre, tres d'algamar un alcuerdu col sultán turcu que caltenía la soberanía de la islla. Na Primera Guerra Mundial, los británicos ficiéronse dueños de la islla pa cedé-yla a Grecia en 1915 y recuperala otra vegada en 1924. La voluntá de pertenecer a Grecia canalizóse per aciu de protestes y actos terroristes. En 1959 aprobóse la formación d'un gobiernu conxuntu, y un añu dempués, Xipre convertíase en República independiente, presidida pol arzobispu Makarios; pero'l baturizu popular nun aseló. Un güelpe d'estáu organizáu pola Guardia Nacional sirvió de sida a los turcos pa invadir la islla en 1974. Cuando se decretó l'altu'l fueu, un mes dempués de la invasión, los turcos ya teníen conquistao un terciu de la islla y proclamaren lEstáu Federal Turcu", presidíu por Rauf Denktash"' magar que non tuvieren el vistu buenu internacional. Les negociaciones pa la rexunificación afáyense güei en día en puntu muertu dende la década de los ochenta.
Los dos seutores que dominen el país, tienen un sistema de gobiernu propiu. Nel sur, caltiénse la vixencia formal de la Constitución de 1960 que güeyaba pola formación d'una Cámara de Representantes con 35 miembros griegos y 15 turcos. Sicasí, anguaño, la Cámara tien 56 miembros, toos ellos griegos. 
En 2004 Xipre ingresó na Xunión Europea. Sicasí, l'aplicamientu del acervu comunitariu lléndase a la estaya sur de la islla, hasta que se faiga la rexunificación.
Anguaño, el Partíu Progresista de los Trabayadores de Xipre, nome del Partíu Comunista a partir de 1941 conocíu como AKEL, gobierna'l parllamentu. Siguen siendo partidarios de la rexunificación y de tar n'Europa.
La islla pue dixebrase de norte a sur, en cuatro estayes xeográfiques desemeyaes: la rexón del monte "Kyrenia", que s'estiende a lo llargo de 160 km pela costa del norte y la península de Karpas; nel suroeste de la islla írguise la cordolera montañosa de "Troodos", qu'inclúi'l picu de mayor altor del país, el monte Olimpu o monte Troodos (1951 m); ente estes dos estayes estiéndese la meseta Mesaoriana, de 130 km de llargo y ente unos 25 y 50 km d'anchor, na que s'afayen les tierres más abondoses del país. Nel sureste estiéndese un altiplanu qu'amiya selemente a midida que s'avera a les fértiles llanaes costeres. El clima ye mediterraneu, con un promediu de lluvies 500mm añales, concentraes en gran midida nel iviernu.
El branu, en cambéu, el clima ye esco y cada añu hai seca nos ríos. La temperatura medio añal ye de 19°C. Los principales ríos ñacen nos montes de "Troodos". El más llargu ye'l "Pedieos", que percuerre haza l'este dica la desembocadura na baeda de "Famagusta". El "Karyoti" flúi haza l'oeste y el "Kouris" haza'l sur. Alredor de la novena parte de la superficie ta tapecida de viesques, especialmente nos montes y la rexón de "Paphos".
Los xipriotes dixébrense en dos grees étniques: los griegos y los turcos. Los d'orixe griegu o grecoxipriotes son descendientes del mestizax ente los habitantes aboríxenes y los inmigrantes del Peloponesu, que colonizaren la islla nel 1100 e.C. A esti mestizax superpúnxose-y la postrera asimilación de desemeyaes civilizaciones qu'aportaren a la islla. 
Los turcoxipriotes descienden de los otomanos, que conquistaren la islla nel 1571, y de los inmigrantes d'Anatolia, llevaos ellí pol gobiernu del sultán a partir de tala conquista. En 1974, la nueva folexada de la invasión turca provocó más xente d'orixe turcu que s'asitiaron nel norte. Darréu d'esto, 180.000 grecoxipriotes tuvieren que refuxase nel sur, entamando un procesu de concentración de la población.
Al rodiu del 75% falen griegu, mentanto que'l restu fala turcu. Ye avezao'l conocimientu del inglés
La migración ye un fenómenu común en Xipre, hasta l'estremu de qu'estímase qu'hai tantos xipriotes fuera de la islla como dientru d'ella. Tanto la declaración d'independencia de 1960 como la invasión turca de 1974, provocaron folexaes d'inmigrantes. Too ello, xunío a fautores como les perdes durante la guerra, y l'amenorgamientu de la natalidá, provocó un descensu de la población al rodiu del 5% ente 1974 y 1977. Dende entóncenes sigui siendo numberosa la cantidá d'habitantes que dexen la islla a la gueta de trabayu, sobro tou dica l'Oriente Prósimu.
Predomina la mayoría griega, que prautica el cristianismu ortodoxu. En cambéu, los turcoxipriotes son na so mayoría musulmanes sunís. Hai tamién minoríes maronites, armenies, católiques y anglicanes.
Nixeria
Nixeria ye un país africanu, el más pobláu del continente.
Nixeria ta repartida en 36 estaos y 1 territoriu:
Sol
El Sol ye la estrella más cercana a la Tierra polo que tamién ye l'astru más brillosu. La so presencia o ausencia nel cielu causa el día y la nueche. La enerxía radiada pol Sol aprovéchenla los seres fotosintéticos que constituyen la base de la cadena trófica. Poro, ye la principal fonte d'enerxía de la vida. Tamién aporta la enerxía que mantién en funcionamientu los procesos climáticos.
Magar que ye una estrella mediana, ye la única que se ve a simple vista, con un diámetru angular de 32' 35" minutos d'arcu nel periheliu y 31' 31" nel afeliu. Lo que da un diámetru medio de 32' 03". Por una estraña coincidencia, la combinación de tamaños y distancies del Sol y la Lluna son tales que vense, aprosimadamente, col mesmu tamaño aparente nel cielu.
Llista de llingües oficiales
Azerbaixán
La República d'Azerbaixán o L'Azerbaixán (n'azerbaixanu: "Azərbaycan" o "Азәрбајҹан" y en rusu: "Азербайджа́н"), ye un país del Cáucasu xunto al Mar Caspiu, llendante con Rusia pel norte, con Xeorxa y Armenia pel oeste ya Irán pel sur.
Perteneciente a Irán (entós Persia), Azerbaixán foi ocupada por Rusia nel sieglu XVIII, tando dividíu'l territoriu hasta entós en tres provincies: Arran, Shervan y Nakhjavan. 
L'alministración rusa entamó a fines del sieglu XIX la esplotación de los campos petrolíferos de Bakú. Tres la revolución de 1917, toa la transcaucasia algamó la independencia, pero terminada la guerra civil foi reincorporada a la nueva Xunión Soviética, col estatus de República. 
Algamó definitivamente la independencia en 1991. 
Con anterioridá a esa fecha, comenzó el conflictu bélicu pol control de Nagorno Karabaj, un enclave autónomu dientro d'Azerbaixán pero de mayoría armenia. El conflictu causó 750.000 refuxaos y la perda del 14% del territoriu.
Azerbaixán ye una República presidencial. El Presidente ye elexíu per un periodu de 5 años.
La mayoría d'edá ta nos 18 años.
Los críticos del sistema políticu considérenlu en realidá una cleptocracia. La corrupción ta instalada en tolos niveles.
Azerbaixán ta dividida en:
La República Autónoma de Najicheván divídiese en siete rayones y una ciudá.
El relieve d'Azerbaixán ta condicionáu pola cordillera del Caúcasu, qu'algama una altitú de 4.480 metros nel monte Bazar Djuzi. Sólo la fastera sur (atravesada pol ríu Kura) permite l'agricultura.
Perteneciente a Azerbaixán pero separtada físicamente d'él, alcuéntrase la república autónoma de Naxcivan (o Nakhichevan), que llenda con Irán y Armenia.
L'enclave de Nagorno Karabaj paez definitivamente perdíu.
Pese a los abondantes recursos petrolíferos, el país nun pudo hasta agora salir del marasmu económicu que siguió al esborru de la Xunión Soviética.
La economía ta basada na industria, incluyendo construcción de maquinaria, refináu de petroleu (del que'l país ye un productor mui importante), industria testil y química.
L'agricultura respresenta un terciu del PIB. Los regadíos tan perestendios. Nes tierres baxes, al llau del Mar Caspiu el clima permite'l cultivu d'algodón, frutes, té, tabacu y otros cultivos típicos de los climes subtropicales. El guxán de seda cultívase pa'l so aprovechamientu na industria testil. Nes zones monteses del norte y del oeste prautícase la ganadería: vaques, oveyes y cabres. Nel Mar Caspiu praútícase la pesca, ente la qu'hai que citar la del esturión.
Alredor del 93% de la población ye étnicamente azerbaixana. Esti pueblu ta presente n'Irán, u esisten dos provincies del mesmu nome.
El restu de la población ye rusa y d'otres etnies.
Chinu mandarín
El mandarín () ye'l conxuntu de dialectos del chinu mutuamente intelixibles que fálense nel norte, centru y suroeste de China. El términu chinu ye, en pinyin, "běifānghuà" (Tradicional: 北方話 / simplificado: 北方话, "fabla del norte"). Con más de 836 millones de falantes, ye la principal forma fablada del chinu, asina como la llingua con mayor númberu de y del mundu. El mandarín ye mui diferente de los dialectos del sur, como'l cantonés o'l wu, hasta'l puntu de que munchos llingüistes prefieren considerar al mandarín y a los dialectos del sur como llingües diferentes.
Por estensión, el términu mandarín emplégase tamién pa designar a la llingua china normativa o oficial, llamada "pǔtōnghuà" (普通話 / 普通话 "fala de comunicación común") na República Popular China, "guóyǔ" (國語 / 国语, "llingua nacional") en Taiwán y "huáyǔ" (華語 / 华语, "llingua china") en Singapur, Malasia ya Indonesia. Esta llingua estándar moderna empezóse a configurar a principios del sieglu XX, y ta basada fundamentalmente na variedá pequinesa del mandarín, el "běijīnghuà" (北京話 / 北京话, "fala pequinesa").
El términe "mandarín" surdió de les rellaciones comerciales ente portugueses y chinos a empiezos del sieglu XVII. Los comerciantes lusos llegaben a les ciudaes chines en busca de té, seda y otros artículos exóticos, y trataben con oficiales chinos del gobiernu imperial Chinu. Los sos subordinaos teníen prohibíu contactar colos forasteros, d' esta miente'l comerciu realizábase namái con estos funcionarios, y foi asina que l'idioma utilizáu por estos funcionarios que mandaben foi conocíu como "mandarín" (en portugués "mandarim") n'Occidente.
Otra versión lLargamente difundida pal orixe del términu ye que tendría'l so orixe na pallabra hindi "mantri", significando "conseyeru", "ministru d'estáu", pasando entós al malayo "mantri", y dempués al portugués "mandarim" y, a partir del portugués, foi asimilada por otres llingües europees, incluyendo al inglés, onde'l rexistru del primer usu de la pallabra "mandarín" data de 1589.
Dientro del mandarín esiste una gran variación fonolóxica, tanto na fonoloxía segmental como na realización de los tonos. El siguiente cuadro reproduz dalgunos de los pronomes personales:
Árabe
L'árabe (العربية n'árabe) ye un conxuntu de llingües semítiques (qu'a la vegada formen parte del tueru afroasiáticu falaes nos países del norte d'África y del sudoeste d'Asia. Ente elles podemos destacar: 
L'árabe ye una de les llingües con mayor númberu de falantes, alredor de 180 millones. Representa el primer idioma oficial n'Arabia Saudita, Arxelia, Baḥréin, Exiptu, Emiratos Árabes Xuníos, Iraq, Xordania, Kuwait, El Líbanu, Libia, Marruecos, Omán, Qatar, Siria, Sudán, Túnez y Yemen. Amás, munchos millones de musulmanes residentes n'otros países poseen conocimientos d'árabe, por razones relixoses (ya que'l "Corán" ta escritu n'árabe). Dende 1974 ye una de les llingües oficiales de les Naciones Xuníes.
Tien el so propiu alfabetu.
Hindi
L'hindi ye unu de los idiomes que se falen n'India. Por razones de rivalidá político-relixosa ente India y Pakistán, ta consideráu un idioma distintu del urdu. Pero na so forma falada coloquial son mutuamente intelixibles.Les sos diferencies tan nel sistema d'escritura, que nel casu del hindi ye l'alfabetu devanagari, y el del urdu l'alfabetu árabe. Estos dos idiomes tamién s'estremen na terminoloxía culta, que l'hindi toma xeneralmente del sánscritu, mentanto que n'urdu los cultismos son mayormente de orixe perso-árabe (por ser musulmanes).
Llingua la familia indoeuropea, rama indoirania, grupu indoariu central.
Bengalín
El bengalín ye l'idioma oficial de Bangladex que posee un sistema silábicu d'escritura que tien los sos entamos hacia'l 1100 e.C.. (proto-bengalín). La direición de la escritura ye d'izquierda a derecha.
Dende fines del sieglu XI adC. dalgunes inscripciones en nagari de la India oriental, amuesen una evolución qu'anuncia la moderna escritura bengalina. 
Ye l'idioma indoeuropéu más oriental, y con más de 200 millones de falantes ye'l 4 del mundu.
Portugués
El portugués ye una llingua románica con un orixe común col gallegu. Fálase na Comunidá de Países de Llingua Portuguesa, qu'aconceya a Portugal, Brasil, Angola, Guinea-Bisáu, Mozambique, Cabu Verde, Santu Tomé y Príncipe y Timor Oriental.
Anguaño ye la llingua principal de Portugal, Brasil, Angola, Guinea-Bisáu, Mozambique, Cabu Verde, Santu Tomé y Príncipe y Timor Oriental, toos ellos países que formen la Comunidá de países de llingua portuguesa. Inda tien una pequena cantidá de falantes en Macau y en delles zones de la India que foron colonies portugueses: Goa, Damán y Diu y Dadra y Nagar Haveli; tamién se fala en dellos sectores de Ceilán (actual Sri Lanka), territoriu qu'enantes de formar parte del Imperiu Británicu formó parte del Imperiu portugués. De forma minoritaria, tamién se fala en colonies importantes de países de fala portuguesa establecíes en zones fronterices, por casu, en Venezuela o nes zones colindantes a Brasil d'Arxentina , Bolivia, Colombia, Paraguái y Uruguái por cuenta de la migración de brasileños na so mayor parte dedicaos al comerciu.
Rusu
El rusu ("русский язык" /'ʀu skʲi jɪ 'zɨk/), ye un idioma indoeuropéu de la rama eslava, ya idioma oficial en Rusia, Bielorrusia, Kirguistán y Kazakhstán. Amás, ye unu de los 6 idiomes oficiales de la ONX. Ye'l 7 idioma más faláu del mundu.
Forma parte col bielorrusu y ucraín del grupu de llingües eslaves orientales.
El vocabulariu básicu, la morfoloxía y l'estilu lliterariu tán influyíos pol eslavu eclesiásticu, idioma eslavu meridional usáu pola Ilesia Ortodoxa rusa. Por eso, abondu vocabulariu lliterariu ye más asemeyáu al búlgaru que al ucraín. 
Emplega l'alfabetu cirílicu.
Rusia: hasta 1917 foi l'únicu idioma oficial del Imperiu rusu. Mientres la dómina soviética, magar que se ficieron oficiales les distintes llingües de les repúbliques, el rusu foi la llingua de rellación, polo que ye conocío y tien falantes en tolos países que pertenecieron a la Xunión Soviética.
Tien comunidaes importantes n'Israel (unos 750.000 inmigrantes xudíos), y cientos de miles n'América del Norte.
Población falante de rusu:
Nel cuadru siguiente resúmese la hestoria del rusu y de les otres llingües eslaves orientales.
Idioma alemán
L'alemán ("Deutsch") ye un idioma indoeuropéu perteneciente al grupu de les llingües xermániques.
Hasta principios del sieglu XIX, l'alemán estándar yera esclusivamente un idioma escritu; en 1860 espublizáronse por primera vegada unes regles gramaticales y ortográfiques (nel "Manual Duden"). En 1901 declaráronse estes regles como les definiciones estándar del alemán. 
Actualmente entiéndese como llingua alemana la llingua estándar (Alemán estándar) sordida de los dialectos del alemán mediu y l'alemán superior y toes aquelles variedaes llingüístiques del continuum dialectal xermánicu occidental que conviven con esti estándar.
Tamién cuenten como "alemán" les antigües llingües antiguu altu alemán ("Althochdeutsch") y l'altu alemán mediu ("Mittelhochdeutsch") además de les variedaes coloquiales de l'alemán estándar ("Umgangsprache") y llingües amestaes (como el Missingsch).
El luxemburgués y otres variedaes en diáspora (como el "Pennsylvania Dutch") nun se correspuenden col términu "alemán" "stricto sensu" por nun tar "subordinaes" a l'alemán estándar. Tampoco ye consideráu el jiddisch como parte del alemán magar que tien el so orixe nel altu alemán mediu.
L'alemán ye l'únicu idioma oficial n'Alemaña, Austria, y Liechtenstein. Comparte oficialidá en Bélxica (col francés y l'holandés), Luxemburgu (col francés y el luxemburgués), Suiza (col francés, l'italián, y el retorrománicu), en delles rexones italines (col italián) y en Namibia (dende xunu de 1984 xunto col afrikaans y l'inglés).
L'alemán foi durante un tiempu la "lingua franca" d'Europa central, septentrional y oriental, hasta la Segunda Guerra Mundial. Anguaño, como llingua estranxera na enseñanza ye más popular que'l francés. El 38% de los europeos aseguren poder conversar n'alemán (ensin contar los nativos).
Anque utilizamos el términu "alemán" pa referinos al idioma escritu, na fala diaria hai una bayura de variantes toes elles pertenecientes al continuum llingüísticu xermanu occidental continental, xunto col luxemburgués y el neerlandés.
Les variaciones ente los distintos dialeutos son considerables; ye posible que falantes de distintos dialeutos nun se puedan entender ente sí. Pue estremase los grupos dialeutales en dos variantes: el baxoalemán y l'altoalemán.
La separtación ente elles dase na Llínia de Benrath. Esta separta les zones que sufrieron la segunda mutación consonántica xermánica de les que nun la sufrieron. Esta mutación fízose alrodiu del añu 500 d.C. nos pueblos al sur d'esta llinia; los dialeutos d'estos pueblos dieron orixe al altoalemán d'anguaño. Los dialeutos de los pueblos al norte d'esta llinia formaron l'inglés, holandés, frisón y baxoalemán.
Un exemplu de les variaciones fonéticas vense darréu:
Sicasí l'altu alemán ta xebráu en alemán mediu y alemán superior utilizando la Llínia Speyer ("Appel/Apfel") o la Llínia Germersheim ("Pund/Pfund")
A continuación una clasificación de les variedaes llingüístiques:
L'alemán ye una llingua flexiva. A diferencia del llatín, la inflexón nun sólo afecta al final de la pallabra, sinon tamién a la so raíz, lo cual fai la declinación y la conxugación daqué más complexa.
Los nomes alemanes flexónense según:
Otra notable (pero non esclusiva) carauterística del alemán ye l'habilidá pa construyir pallabres compuestes de complexidá teóricamente illimitada. Por ello, a muchos inventos dáse-yos nomes compuestos d'esti tipu, en vez d'inventar pallabres nueves: por exemplu, "frigoríficu" ye Kühlschrank ('armariu fríu'); televisor ye Fernseher ('visor llonxanu'); telescopiu ye Fernrohr ('tubo llonxanu'). Oxetos antiguos tamién siguen el mesmu patrón, como Handschuhe (guantes, 'zapatos de mano'). 
Xaponés
El xaponés ye un idioma emplegáu principalmente en Xapón. El so nome en xaponés ye "nihongo" (日本語).
Hai distintes teoríes:
La documentación más antigua en xaponés son unes inscripciones realizaes en carauteres chinos del sieglu V.
En Xapón 130 millones de falantes, nes islles Hawaii más de 250.000 (el 30% de la población), en California (EE.XX.) unes 300.000 y en Brasil 150.000.
Tien una bayura de variantes, la de Kanto (Tokyo y alredores) ye consideráu l'idioma oficial.
L'idioma d'Okinawa, (ryukyuyense), ye incomprensible pa los xaponeses polo que nun se considera un dialeutu.
Tien poques vocales y consonantes, y la mayor parte de les sílabes son abiertes. La "r" y la "l" nun se distinguen la una de la otra. L'acentu ye musical y tien tres tonos diferentes (baxu, mediu y altu).
El sistema fonolóxicu ye cenciellu. Cinco vocales, qu'escrites en carauteres romanos son: "a, i, u, e, o". Pronúnciense de forma asemeyada al asturianu. Tien 19 consonantes que se correspuenden con: "k, s, sh, t, ch, ts, h, f, m, n, y, r, w, g, z, j, d, b, p" y "n" tamién nomada "mora".
La escritura xaponesa ta basada en dos sistemes d'ortografía, compuestos polos ideogramas chinos, o "kanji", introducíos en Xapón alredor del sieglu IV, estos úsense como ideogrames y fonogrames.
El segundu sistema ye'l "kana", desendolcáu unos 500 años dempués del "kanji", pertenecen al "kana" dos formes d'escritura: los silabarios "katakana" y el "hiragana".
El "katakana" úsase pa escribir nomes de persones y llugares foriatos de forma fonética, asina como pa escribir onomatopeyes. El "hiragana" pa pallabres d'orixe xaponés.
Tamién fai usu del alfabetu llatín nomáu "romaji", utilizáu pa escribir nomes de marques y compañíes ya sigles conocíes internacionalmente como "CD". Esisten distintos sistemes de romanización, de los que'l más conocíu ye'l sistema Hepburn, magar que'l Kunrei-shiki ye l'oficial en Xapón.
Orixinalmente esiste un escasu númberu de sílabes posibles, pero nos caberos años, pola creciente influyencia de los idiomes estranxeros (y sobre too del inglés) anexáronse dellos soníos que solo puen ser escritos en "katakana" (ti, tu, di, du, tse, che, etc.)
Silabes en xaponés
Llingua aglutinante que combina diversos elementos llingüísticos en pallabres simples. Caún d'estos elementos tien una significación fixa y apta para esistir separtadamente.
Nun tien pronomes, y los verbos son impersonales. Nun tien artículos nin xéneru, y el casu ta indicáu por sufixos.
Lliga espartaquista
La Lliga espartaquista ( "Spartakusbund" n'alemán) foi un movimientu revolucionariu creáu en 1915 n'Alemaña por Rosa Luxemburg y Karl Liebknecht. 
La lliga espartaquista trató de llevar a cabu una revolución asemeyada a la de los bolxeviques en Rusia, faciendo circular publicaciones subversives y illegales como'l periódicu "Spartakusbriefe" ( "Les cartes d'Espartacu" ).
N'avientu de 1918, la lliga entra nel Comintern y toma 'l nome de Partíu Comunista Alemán ( "Kommunistische Partei Deutschlands" – KPD ).
En xineru de 1919 los espartaquistes suleváronse contra'l gobiernu de Berlín. El canciller Friedich Ebert, cola ayuda del exércitu y de los Freikorps reprimió darréu la insurreición. 
El KPD dixebrose durante la Revolución, dando llugar al nacimientu del KAPD (Partíu de los Obreros Comunistes d'Alemania), primer partíu de tendencia conceyista. El KAPD lluchaba por una República de los Conceyos Obreros, y ente los sos miembros destacaben veteranos militantes marxistes comu Pannekoek o Gorter. A pesar de la so postura percrítica pa col llabor de los comunistes rusos, el KAPD trabayó nun primer momentu dientro la III Internacional (Komintern), y llegó a collaborar col movimientu insurreccional desendolcáu pol KPD en marzu de 1921.
Rosa Luxemburg
Rosa Luxemburg (5 de marzu de 1870, Zamosc, Rutenia - 15 de xineru de 1919, Berlín) foi una revolucionaria y teórica del socialismu alemán, d'orixe xudíu polacu. Fiya d'un comerciante de Varsovia.
La so militancia política obligola a esiliase dende los 18 años en Suiza, u terminó los estudios de Derechu, auniéndose al Partíu Socialdemócrata Polacu. Enemiga del nacionalismu, en 1898 treslladóse a Alemaña, ingresando nel SPD. Asociada con Kautsky, defendió la «ortodoxia» marxista frente al «revisionismu» de Bernstein y fizo aportaciones teóriques orixinales sobre l'imperialismu y el esborru del capitalismu, ("L'acumulación del capital", 1913). Pasó a dirixir l'ala izquierda del partíu, cuando los socialistes almitieron los métodos parllamentarios. Criticó a Lenin pola so visión del Partíu como vaguardia de la revolución, formada por profesionales y con una estructura centralista. Con Karl Liebknecht dirixió les protestes escontra la Primera Guerra Mundial (1914-1918) y l'apoyu del SPD a la guerra. Detenida en 1915, continuó escribiendo dende la cárcel. Punxo les bases teóriques pa la escisión de la Lliga espartaquista (1918), tresformada un añu más tarde en Partíu Comunista Alemán (KPD), ún de los primeros partíos obreros en sofitar la III Internacional creada polos bolcheviques rusos. En llibertá tres la revolución de 1918 que convirtió al país nuna República, en xineru de 1919, aunióse a la Revolución espartaquista, de la que nun taba d'alcuerdu, pero siguió a Liebknecht pa nun romper la unidá de la organización. Tres la fin de la sulevación, foi detenida y asesinada xunto col so compañeru Liebknecht, alcontrándose díes más tarde el so cadabre n'una canal.
Tiempu Coordináu Universal
Tiempu Universal Coordináu, o UTC, tamién conocíu como "tiempu civil", ye la zona horaria de referencia respeuto a la cual calcúlense toles otres zones del mundu. Ye'l sucesor del GMT ("Greenwich Mean Time": tiempu promediu del observatoriu de Greenwich, en Londres) magar que tovía coloquialmente delles vegaes nómase-y asina. La nueva denominación foi acuñada pa eliminar la inclusión d'una llocalización específica n'un estándar internacional, asina como pa basar la midida del tiempu nos estándares atómicos, más que nos celestes.
A diferencia del GMT, el UTC nun se define pol sol o les estrelles, sinon que se mide polos relós atómicos, ya que la rotación de la Tierra ralentízase, restrasándose respeuto al tiempu atómicu. UTC sincronízase col día y la nueche del UT, al que se-y añaden o quiten segundos de saltu ("leap seconds") tanto a finales de xunu como d'avientu, cuando resulta necesario. La puesta en circulación de los segundos de saltu determínalo el Serviciu Internacional de Rotación de la Tierra, en base a les sos midies de dicha rotación.
"UTC" nun ye realmente una abreviatura; ye una variante de tiempu universal, ("universal time", abreviadamente "UT") y el so modificador "C" (pa "coordináu"), añadíu paa espresar que ye una variante más d'UT. 
Los tiempos UTC de verdadera alta precisión sólo puen ser determinaos tres conocer el fechu de que'l tiempu atómicu establezse coles diferencies observaes ente un conxuntu de relós atómicos de distintes "oficines del tiempu" nacionales, baxo la supervisión de la Oficina Internacional de Peses y Midíes (Bureau International des Poids et Mesures, BIPM). 
El propiu servidor de Wikipedia utiliza UTC como base pa la so llista d' actualizaciones d'artículos.
Rumanía
Rumanía (en rumanu, "România" /ro.mɨ'ni.a/) ye un país nel sudeste d'Europa. Llenda con Ucraína y Moldavia nel noreste, Hungría y Serbia nel oeste y Bulgaria al sur. Rumanía tamién tien una pequeña franxa de costa nel Mar Negru. Rumanía ye miembru de la OTAN dende'l 29 de marzu de 2004, y de la Xunión Europea dende l'1 de xineru de 2007. Dientro d'esta, ye'l séptimu país no que cinca a la población ya'l novenu na superficie. Bucarest (en rumanu: București /bu.ku'reʃtʲ/) ye la so capital.
El nome de "România" provién del axetivu român, pallabra derivada del llatín "romanus" ("romanu"). El fechu de que los românii, esto ye, los rumanos se denomen emplegando una pallabra derivada de "romanus" (român/rumân) ye mencionao dende'l sieglu XVI por munchos autores, ente los que destaquen los humanistes italianos que viaxaren per Transilvania, Moldavia y Valaquia.
El documentu más antiguu esistente nel que tea rexistráu esti términu ye precisamente nel testu más vieyu conocíu escritu en llingua rumana, que ye una carta de 1521 (conocida col nome de "Scrisoarea lui Neacșu din Câmpulung") na que se da anuncia al alcalde de Brașov d'un ataque inminente polos turcos otomanos; esti documentu ye'l más vieyu nel qu'apaez el términu "rumânesc", deriváu de "rumân", na espresión "Țara Rumânească", ye dicir, "País Rumanu", nome pa referise a Valaquia.
Na Antigüedá, l'Imperiu Romanu yera denomáu frecuente como "Romania" en llatín. Dalgunos historiadores afirmen que l'Imperiu Bizantín medieval tendría de ser nomáu "Romania", propuesta que por embargu nun ye aceptada. El nome de "Romania" úsase tamién pa designar el conxuntu de países europeos llatinos, ye dicir, nos que se falen llingües romániques.
Hasta'l sieglu XIX predominó pal espaciu ente'l Nistru y el Tisza el nome de Rumânia en llugar de România, asina como l'endónimu de rumâni de los habitantes. D'esti términu "rumân" formóse a finales del sieglu XVIII l'exónimu modernu pa denomar al país y a los sos habitantes na mayoría de llingües europees: "Rumänen/Rumänien" (alemán), "Roumains/Roumanie" (francés), "Rumanians/Rumania" (nome avieyáu n'inglés, anguaño Romanians/Romania), "Румуни~Rumuni/Румунија~Rumunija" (serbiu), "Rumanos/Rumania~Rumanía" (español), etc. Nel pasáu, tolos rumanos yeren nomaos polos estranxeros como valacos ("vlahi").
El términu "rumân" alquirió'l significáu de siervu nos sieglos XVI-XVIII, colo que foi perdiendo usu como xentiliciu y propició que s'estableciere'l términu "român" (y d'ésti, "România") como únicu endónimu pa la población llatina d'esta parte de los Balcanes a partir de la segunda metada del XIX, cuando se forma l'actual estáu de Rumanía.
En Rumanía alcuéntrense restos de vida tempranos, los primeros d'Europa. Hai restos humanos con más de 42.000 años de vieyera, que foron descubiertos en Peștera cu Oase (La Cueva los Güesos) y son consideraos como les primeres marques de población homo sapiens nel continente y de los probables primeros pobladores europeos.
Amás d'eses traces d'esistencia y actividá humana hai restos del paleolíticu, por exemplu en Bugiulești (Vâlcea), Ohaba-Ponor (Hunedoara) o Valea Dârjovului (Olt) probablemente rellacionaos col Homo habilis y l'Homo sapiens, de los que s'especula que vivíen en comuña, yeren cazadores, recoyedores y pescadores y usaben aperios de piedra.
No que cinca al arte, les primeres manifestaciones d'arte prehistóricu, son dibuxos nes cueves de Lăpuș (Maramureș) y Cuciulat (Sălaj) y figures que representen deidaes femenines (Venus) como la de Baia (Tulcea), probablemente de la Edá de Piedra.
Les primeres evidencies escrites al rodiu de la población del futuru territoriu rumanu, los dacioxéticos vien del llibru IV d'Histories, escritu nel 440 A.C. por Heródotu. Los dacios son consideraos como parte de los tracios, siendo estos los qu'habitaron Dacia (anguaño, Rumanía). Los xéticos son descritos pol griegu como ""los más fuertes y honestos ente los tracios"". El Reinu de Dacia llegó a la so cume na dómina ente 82-44 A.C. demientres del reináu de Burebista.
Nel siguiente sieglu, los romanos y los dacios caltuvieron rellaciones pacífiques. Por embargu, l'ascensu de Titu Flaviu Dominicianu (81 D.C.) frayó eses rellaciones. Tiró por una serie de campañes militares ente 87-88 D.C. en Tapae. Les incursiones romanes continuaron ente 101-102 y 105-106 baxo'l lideralgu de Traxanu, que la anexó al Imperiu Romanu. Dacia foi romanizada y tornóse provincia imperial.
Roma estableció una colonización perfuerte sobro Dacia pola bayura n'oru y plata. Esto traxo'l llatín vulgar a la zona, que formaría la llingua protorrumana. Igualmente, foi la primer provincia abandonada pol Imperiu poles invasiones migratories nel 271 D.C.
 Na Gesta Hungarorum, tamién conocida como la "Crónica d'Anónimu", menciónase la esistencia de tres ducaos en Transilvania nel sieglu IX: Gelou, Glad y Menumorut. "Anónimu" describe a los tres gobernantes como valacos. Otru ducáu, gobernáu por Gyula, foi mencionáu nel sieglu XI, como grande y prósperu. Contenía les fortificaciones de Dăbâca, Morești, Moigrad y Bălgrad. Gyula yera un cristianu ortodoxu, polo que sedría rumanu o eslavu.
Una inscripción eslava fala de la resistencia d'un "jupân Dimitrie" rumanu que gobernó Dobroxa en 943. Na Alexíada, la princesa bizantina Anna Komnene mencionó los estaos dirixíos polos cabezaleros rumanos "Seslav", "Sacea" y "Tatos", nel sur de Dobroxa en 1086.
Na Edá Media, los rumanos vivíen dixebraos en tres principaos: Valaquia (Țara Românească), Moldavia (Moldova) y Transilvania. Al rodiu del sieglu XI, Transilvania tornóse una rexón del Reinu d'Hungría y tornóse independiente d'otra vuelta dende'l sieglu XVI fasta 1711. Valaquia y Moldavia taben formaes por delles rexones con una independencia variable ente elles, pero xuniéronse pa formar los dos principaos (1310 y 1352, respeutivamente) na llucha escontra la invasión otomana sobro Europa. Dambes foren tamién parte de la corona húngara, pero foron independizaes baxo los gobiernos de por Basarab I de Valaquia (1310–1352) y Bogdan I de Moldavia (1359–1365).
Al rodiu de 1541 tola península balcánica y gran parte d'Hungría tornáronse provincies otomanes. Moldavia, Valaquia y Transilvania taben baxo la suceranía otomana, preservando una autonomía parcial fasta la metada del sieglu XIX (nel casu transilvanu fasta 1699). Demientres d'esta dómina, les tierres rumanes foron caracterizaes pola sele desapaición del sistema feudal. Ente los cabezaleros d'esta dómina hemos destacar a Esteban el Grande, Vasile Lupu y Dimitrie Cantemir en Moldavia, a Matei Basarab, Vlad III l'Empalador y Constantin Brâncoveanu en Valaquia y a Ioannes Corvinus y Gabriel Bethlen en Transilvania.
En 1600, los principaos de Valaquia, Moldavia y Transilvania foron lideraos al tiempu pol príncipe valacu Miguel el Bravu (Mihai Viteazul en rumanu) Ban d'Oltenia. Igualmente perdióse la oportunidá de la unidá nacional pola muerte de Mihai, baxo l'exércitu austriacu de Giorgio Basta. Tres de la so muerte Moldavia y Valaquia, como estaos vasallos tributarios, algamaron independencia política interna y esterna, que duró fasta'l sieglu XVIII.
En 1699, Transilvania tornóse territoriu de la familia d'Habsburgu, siendo'l pegoyu principal na victoria austriaca sobro l'avance turcu na Gran Guerra Turca. En 1718 anexonáronse una gran parte de Valaquia, conocida como Oltenia (que tornó a la so soberanía en 1739 y en 1775 el noroeste de Moldavia, darréu llamada Bukovina. La parte este del Principáu de Moldavia (Besarabia) foi ocupada por Rusia en 1812.
 Demientres qu'Austria-Hungría y los otomanos gobernaben los tres principaos históricos rumanos, los ciudadanos d'esta nación taben condergaos a selo de segunda clas o nin siquier ser consideraos como talos, ainda siendo mayoritarios. En delles ciudaes transilvanes, como Brașov, los rumanos nun podíen vivir a intramuros.
Depués del alzamientu valacu de 1821, más llevantamientos siguieron en 1848 na Valaquia ya en Moldavia. La bandera adoptada polos revolucionarios valacos yera una tricolor azul-mariella-bermeya, cola inscripción "Frăție Dreptate" (Hermanu, espierta) n'azul.
Los estudiantes en París sofitaron el nuevu gobiernu y la nueva bandera como la unión de Moldavos y Muntenianos (rexón hestórica de Valaquia). Más alantre tornose la bandera de Rumanía. Pero depués de la fallida Revolución de 1848, les Grandes Potencies nun sofitaron el pruyir de los rumanos de la nación única. El resultáu foi que tovieron que lluchar solos contra los otomanos. Alexandru Ioan Cuza tornóse "domnitor" o príncipe de dambos principaos
Rumanía foi creada como una unión personal, sin Transilvania. L'aristocracia siguía siendo húngara y tenía'l sofitu d'Austria. L'establecimientu de la Monarquía Dual en 1867 fexo qu'aumentare'l dominiu húngaru sobro Transilvania, conviritiendo a los rumanos en minoría local.
Nel güelpe d'estáu de 1866, Cuza foi exiliáu y sosituyíu pol Príncipe Carlos de Hohenzollern-Sigmaringen, conocíu como'l Príncipe Carol de Rumanía. Demientres de la Guerra Turco-Rusa, Rumanía tuvo al llau de los rusos ya nel Tratáu de San Stefano y nel de Berlín, Rumanía foi reconocida como independiente pol Imperiu Otomanu y poles Grandes Potencies. A cambio, Rumanía cedió a los rusos tres distritos sureños de Besarabia y retornó Dobroxa. En 1881, el principáu tornose reinu y Carol féxose llamar Rei Carol I.
Na dómina de 1878-1914 hebo estabilidá y progresu en Rumanía. Demientres de la Segunda Guerra Balcánica, Rumanía axuntose con Grecia, Serbia, Montenegro y Turquía a la escontra de Bulgaria, y na paz del Tratáu de Bucarest de 1913, Rumanía ganó la Dobroxa del Sur.
N’agostu de 1914, cuando españó la Primer Guerra Mundial, Rumanía declarose neutral. Dos años depués, baxo la presión de los Aliaos (sobre too Francia, p’abrir un nuevu frente), xuniose a ellos nel 27 d’agostu de 1916, declarando-y la guerra a Austria-Hungría. A cambiu, les fuercies occidentales debíen sofitar la xuntura de tolos Rumanos baxo’l mesmu estáu.
La campaña militar rumana finó en desastre pa sigo mesma porque dos tercios del país foron ocupaos ya’l so exércitu destruyíu nunos meses. Igualmente, Moldavia caltúvose baxo l’alministración rumana, cuando les fuercies invasores foron paraes en 1917. Les muertes na dómina de 1914-1918, tanto militares como civiles, dientro de les fronteres d’anguaño, estimáronse en 748,000.
Pa cuando acabara la guerra, Austria-Hungría y Rusia colapsárense y desintegrárense. "Besarabia", "Bucovina" y "Transilvania" proclamáronse como parte del Reinu de Rumanía en 1918. En 1920, nel Tratáu de Trianon, Hungría foi forciada a abandonar toles sos vindicaciones sobro Transilvania. Bucovina y Besarabia xunciéronse nos trataos de Saint Germain (1919) y París (1920), respeutivamente.
La espresión România Mare, lo que puede tornase como la "Gran Rumanía", xeneralmente refierse al estáu d'enteguerres pola so estensión, siendo esta la más grande na hestoria'l país (alrodiu de 300,000 km2).
Na Segunda Guerra Mundial, Rumanía tentó de caltenese neutral, pero'l 28 de xunu de 1940, recibió un ultimátum per parte la XRSS. Baxo presión nazi y soviética, tanto l'alministración como l'exércitu fuxeron de Besarabia y del norte de Bucovina pa evitar la guerra. Esto, con otros factores políticos, acercólos y metiólos nel Exe. El sur de Dobroxa foi cedíu a Bulgaria y el norte de Transilvania entró n'Hungría, a cambiu de permitilos entrar na coalición.
Cola entrada del Exe nel territoriu de la Unión Soviética, recuperaron los territorios perdíos en favor de los soviéticos. Antonescu, como parte destacable de les fuercies profascistes, foi de los instigadores del Holocaustu, sobre too haza xudíos, xitanos y opositores políticos (con bayura d’ellos pertenecientes al PCR). Namái nel casu xudíu cuéntense al rodiu de 469,000 víctimes de los campos d'esterminiu y concentración.
N'agostu de 1944, Antonescu foi arrestáu pol Rei Mihai I de Rumanía, que tiró polos Aliaos, pero esti rol na derrota de l'Alemaña nazi nun foi reconocíu na Conferencia de Paz de París de 1947, anque'l so exércitu perdiere 170,000 vides por defender les fuercies antifascistes.
En esi mesmu añu, foi proclamada la República Popular de Rumanía y Constantin Ion Parhon asumió'l poder tres d'unes eleiciones nes que'l Partíu de los Trabayadores Rumanos algamó'l 80% de los votos. Esti partíu yera la unión del Partíu Comunista de Rumanía y el Partíu Social Demócrata Rumanu, xunto con asociaciones obreres como la Unión Popular Húngara y el Frente Campesín. En 1952, Parhon foi asocedíu pol Doctor Petru Groza (1952-1958). 
Tres unos conflictos nel senu del PTR, renomáu como Partíu Comunista Rumanu, ente los dos sectores mayoritarios, dambos pro-soviéticos pero ún reformista, encabezáu por Gheorghiu-Dej y otru antirreformista, encabezáu por Ana Pauker, los primeros, averaos a la llinia del PCUS algamaron la mayoría dientro del gobiernu, dándo-y la secretaría a Gheorghe Gheorghiu-Dej. Por embargu, nel so gobiernu anicióse un periodu de cierta independencia con respecto a la Xunión Soviética y resurdió'l sentimientu nacionalista rumanu siempres combináu con un fuerte sentimientu de clas.
Chivu Stoica declaró, durante'l so curtiu mandatu, la República Socialista de Rumanía. El so gobiernu asumiolu darréu, Nicolae Ceaușescu, cuando algamó la presidencia del conseyu de ministros. Esti féxose popular na escena mundial criticando la Intervención Soviética en Praga y Afganistán y oponese al centralismu soviéticu nel Pautu de Varsovia. Amás, el nivel de vida nel país yera perbono y cuntaba con plenu emplegu. Incrementóse'l nivel de nacionalismu tanto nel discursu oficial, como con representaciones hestóriques, educación, cambéu l'himnu… La relixón nun foi prohibida pero tampoco sofitada nin reconocida. Desendolcose ciertu cultu a la personalidá haza elli y la so muyer, Elena Ceaușescu.
Na década de 1980, Ceauşescu inició una política que tenía como oxetivu acabar cola delda externa. El métodu foi la denominada "racionalización" d’artículos de primera necesidá como carne, lleche y güevos, pa pagar les máquines mercaes principalmente al Reinu Xuníu a cambéu de qu’ellos mercaren productos rumanos. Esos intercambios de manufactures nunca se realizaron.
Les primeres manifestaciones anticomunistes tuvieron llugar en Brașov, en 1987, siendo reprimíes. Como rempuesta a la situación del país, el Frente de Salvación Nacional dió un güelpe d'estáu qu'entamó en Timișoara y siguió en Bucarest y en toles ciudaes importantes, n'avientu de 1989. Dellos autores ya implicaos, apunten a un complot de la KGB pa echar abaxo a Ceaușescu pola so falta de somisión a la política del bloque y pol revisionismu reinante nos años caberos enantes de la disolución de la XRSS.
Nicolae Ceaușescu y Elena Ceaușescu foron secuestraos pol Exércitu Rumanu'l día de Navidá. La pareya comunista pensaba que los llevaben a un llugar seguru. Por embargu, los dos foron xulgaos nun xuiciu sumarísimu baxo incriminaciones de crímenes escontra la humanidá y fusilaos a una hora del entamu.
Hai distintos analises sobre los socesos de la navidá de 1989. Dellos autores oficialistes y líderes postcomunistes, como l'expresidente Ion Iliescu o l'historiador Vladimir Tismăreanu, consideren que foi una Revolución porque se fexo dende abaxo, con sofitu popular y nacional esclusivamente y porque fexo un cambiu radical na sociedá rumana. Otros, mayoritariamente neocomunistes, como los miembros del Partíu de los Comunistes (non peceristes) y dellos del Comité de Reorganización del Partíu Comunista Rumanu, como Gheorghe Apostol, falen de güelpe d'estáu por dos motivos principales; la participación de sectores prooccidentales del PCR y la intervención de la KGB nestos fechos demostrada años alantre pol ex-xeneral golpista Victor Atanasie Stanculescu.
Esiste, por embargu, una tercera opinión. El cabezaleru comunista, Virgiliu Zbaganu, asesináu en 1992, y miembru del Comité Reorganización del PCR, valora nuna entrevista que los socesos foron una esplosión de desesperanza y non una revolución anticomunista, sinón más asemeyaos a los movimientos antititistes que sofitaben un comunismu más puru, considerando a Ceauşescu como un traidor al PCR. De fechu, él, ainda siendo miembru convencíu del Partíu, foi partícipe d'estes revueltes. Años más tarde arrepentiríase pol camín pel que tiró finalmente'l cambiu, considerando al Frente de Salvación Nacional como drechistes.
 Depués del trunfu del güelpe, asoleyó'l Frente de Salvación Nacional, formáu por dellos miembros del Partíu Comunista Rumanu y de la Securitate. El so cabezaleru yera Ion Iliescu pol so papel nel desendolcu de la llucha anticomunista nel campu. La popularidá del FSN yera muncho menor nes ciudaes y destaquen les manifestaciones a la escontra d'elli y del so partíu en Bucarest.
Entama asina una pergrave transición, na que se privatizaron la mayoría de les empreses y de les colectividaes agraries. El resultáu foi la caida en picáu de la economía y l'ascensu de los fraudes económicos, de la corrupción alministrativa y de la inflación. Esto fexo qu'una parte importante de la mocedá emigrare a España o Italia, principalmente, lo que llevó a la falta de mano d'obra qu'hai anguaño.
En 1990 celebráronse eleiciones. Ganó Iliescu, que foi reelexíu dempués por otros cuatro años nel 1992. Los tres partíos principales yeren el FSN, la Unión Democrática Húngara de Rumanía, el Partíu Nacional Campesín Demócrata Cristianu y el Partíu Nacional Lliberal, los dos últimos yá esistentes na dómina pre-republicana. La participación del FSN foi repelida polos sectores más drechistes de la sociedá rumana, que lu consideraben neocomunista y que dicíen que como coleutivu xunitariu pa la revolución yá finare'l so oxetivu hestóricu.
Asocedieron d'aquella les últimes demostraciones d'obrerismu masivu y organizáu nel país, les primeres mineriaes, dirixíes principalmente por Miron Cozma, que tuvieron llugar nos meses de xineru, febreru, xunu y setiembre de 1991.
En 1996 el demócrata cristianu Emil Constantinescu foi elexíu como presidente d'un gobiernu qu'integró a la minoría húngara por primer vegada dende la dómina socialista. Siguiólu otru gobiernu progresista d'Iliescu y dos conservadores de Traian Băsescu. Nel añu 2000, asocedieron unes nueves mineriaes poles reformes sangrines na economía y la reconversión industrial.
Col gobiernu de centro-drecha, Rumanía metióse na OTAN y participó na Guerra d'Iraq. El primeru de xineru de 2007 entró na Xunión Europea.
Rumanía ye una república con un réxime semiparllamentariu na que'l presidente adopta'l papel de Xefe d'Estáu, y un parllamentu bicameral conocíu como Parlamentul României.
Rumanía divídese en 41 distritos o provincies (conocíes en rumanu como "județ" /ʒuˈdet͡s/), más el municipiu independiente de Bucarest. La división actual surde de la fecha nel periodu del réxime comunista, nel añu 1968, sofriendo dalgunes modificaciones n'años posteriores (por exemplu, el municipiu de Bucarest quedó integráu dientro'l distritu d'Ilfov, recuperando la so entidá autónoma depués de 1989). Cada "județ" ye alministráu por un Conseyu Provincial ("Consiliu Județean") dirixíu por un prefectu ("prefect"), que ye'l representante del gobiernu rumanu a nivel provincial. Los 41 distritos rumanos son:
Nel nivel llocal, Rumanía divídese en 2686 comunes ("comune") y 265 ciudaes y conceyos ("orașe și municipii"). Estes trés entidaes alministratives tienen el so propiu conseyu llocal ("Consiliu Local"), que ye dirixíu por un alcalde ("primar") elexíu cada cuatro años.
Amás d'estes dos divisiones en provincies y conceyos, Rumanía estrémase n'ocho rexones de desendolcu ("regiune de dezvoltare"), dientro'l marcu de divisiones de la Xunión Europea, pero ensin capacidá alministrativa. Estes rexones de desarrollu úsense sobre manera pa la coordinación de los proyectos de desarrollu rexonal. Estes ocho entidaes son:
Ensin nengún status nin alministrativu nin xurídicu, Rumanía divídese asina mesmu en diferentes rexones históriques. Les cinco principales, qu'apaecen representaes nel escudu nacional rumanu, son: Valaquia ("Țara Românească", tamién "Valahia"), Moldavia ("Moldova"), Transilvania ("Transilvania" o "Ardeal"), Banat y Dobrogea. Valaquia suel dixebrase n"'Oltenia" (zona occidental) y "Muntenia" (zona central y oriental). La zona más en norte de Moldavia ye la "Bucovina". En Transilvania, la zona occidental ye la "Crișana", y la noroccidental ye'l "Maramureș".
Freikorps
Los Freikorps, ( "cuerpos francos" ) fueron una organización paramilitar d'estrema derecha que surdió n'Alemaña tres la derrota na Primera Guerra Mundial.
Los Freikorps tuvieron el sofitu del Ministru de Defensa alemán Gustav Noske, , que los usó pa combatir la Lliga espartaquista durante'l sulevamientu de 1919. Los Freikorps destacaron pola violencia de la so intervención y fueron responsables de los asesinatos de Karl Liebknecht y Rosa Luxemburg.
Los Freikorps disolviéronse oficialmente en 1920, anque dellos miembros de la organización participaron nuna tentativa de putsch el mesmu añu, que se saldó con un fracasu.
Algunos miembros y hasta dirixentes del Partíu Nazi como Ernest Röhm (cabezaleru de la Sturmabteilung ) o Rudolf Höss (comandante del campu d'esterminación d'Auschwitz-Birkenau ) yeren antiguos integrantes de los Freikorps. Sicasí, la mayor parte de los miembros refugaron -y el so apoyu a Hitler, al que -y reprochaben nun tener participao nes sos lluches contra los comunistes en 1919/20.
Xeorxa
Xeorxa (en xeorxanu საქართველო, transliteráu: Sakartvelo) ye un país na costa del mar Negru, al sur del Cáucasu. Antigua república de la ex Xunión Soviética asitiada na llende ente Asia occidental y Europa del Este, llenda al oeste col mar Negru, al norte con Rusia, con Turquía y Armenia al sur y con Azerbaixán al suroeste. La so capital ye Tbilisi. El país tien una estensión de 69.700 km² y una población de casi 4.700.000 habitantes. Xeorxa ye una democracia representativa organizada como una república semipresidencialista.
Demientres l'Antigüedá clásica hebo varios reinos independientes nel llugar qu'anguaño ye Xeorxa. Los reinos de Colchis y Iberia adoptaron el cristianismu como la so relixón a principios del sieglu IV. El cumal de la fuerza política y económica de la Xeorxa clásica alcanzose demientres el reináu del rei David IV y la reina Tamar, nos sieglos XI-XII. Al entamar el sieglu XIX Xeorxa foi conquistada pol Imperiu rusu. Magar que algamó la so independencia tres la revolución rusa de 1917, foi reconquistada pola Rusia soviética en 1921, y convirtióse na República Socialista Soviética de Xeorxa, que yera una parte de la Xunión Soviética. Tres la independencia, algamada en 1991, el país vivió años perdifíciles, con bien de protestes populares y una fonda crisis económica na década de 1990. Esta situación duró hasta 2003, cuando la conocida como "Revolución de les roses" provocó la introducción de reformes democrátiques y económiques
Dientro'l país hai, dempués de la guerra ruso-xeorxana de 2008. dos rexones independientes "de facto", Abkhasia y Osetia del Sur, que tienen un reconocimientu internacional perllimitáu. Xeorxa considera les dos rexones una parte del so territorio soberanu que tán ocupaes por una potencia foriata, Rusia. 
Principales ciudaes (población):
Tercera Internacional
la Tercera Internacional o Comintern ye una escisión de la Segunda Internacional, creada en Moscú el 2 de marzu de 1919 por Lenin col envís d'axuntar tolos partíos comunistes que rompieren colos partíos socialistes de la Segunda Internacional. El términu vien del inglés Communist International . 
La Tercera Internacional, axuntaba a tolos partíos comunistes que rompieron colos partíos socialistes de la Segunda Internacional y taba dirixida pol Partíu Comunista de la Unión Soviética ("PCUS") .
Como ya recordaba'l entamu de los primeros Estatutos de la Internacional Comunista, los antecedentes d'esta remóntense a l'Asociación Internacional de los Trabajadores fundada por Karl Marx y Friedrich Engels, en Londres, en 1864 y que por primera vez na historia amestaba a los trabayadores d'estremaos países.
Depués de la desaparición d'esta Primera Internacional en 1876, Friedrich Engels afaló la creación d'una Segunda Internacional, creada en París, en 1889, qu'amestó a los partíos socialistes, socialdemócrates y llaboristes. Col entamu de la Primera Guerra Mundial fráncese la Segunda Internacional ente los socialistes reformistes y los revolucionarios, al sofitar los primeros a los sos respectivos gobiernos nacionales al declarar la guerra, y la total oposición de los segundos a la mesma. 
Los grupos socialistes revolucionarios celebraron la Conferencia de Zimmerwald en setiembre de 1915 y la Conferencia de Kienthal n'abril de 1916, convirtiéndose estes organizaciones na base de la Tercera Internacional creada en marzo de 1919, en Petrográu, para romper definitivamente colos elementos reformistes, qu'a xuiciu de los socialistes revolucionarios, traicionare a la clase trabayadora y provocado la "bancarrota" de la Segunda Internacional.
A partir de 1926 la Tercera Internacional tuvo dirixida por Stalin, que sentó les bases d'una nueva ideoloxía, conocida como marxismu-leninismu y basada na teoría del "socialismu namás que nun país".
Tres de la so esclusión del Partíu Comunista de la Unión Soviética, Leon Trotsky fundó en 1938 la Cuarta Internacional.
El Comintern disolvióse durante la Segunda Guerra Mundial, y volvió a reconstituíse en 1947 cola creación del Cominform.
Tres la muerte d'Stalin, que tuvo llugar en 1953, la XRSS rompió oficialmente col marxismu-leninismu en 1956.
Nos años sesenta la República Popular China de Mao Zedong tomó'l relevu del marxismu-leninismu, y la historia d'esta ideoloxía confúndese cola del maoismu.
Andorra
Andorra (oficialmente Principat d'Andorra) ye un país européu asitiáu nos Pirineos, con llendes con Francia y España (en Cataluña). Nun tien Fuercies Armaes, siendo la so defensa responsabilidá de los países vecinos.
La primer vegada na historia qu'apaez el nome d'Andorra, alcontrámoslu nun documentu de cesión del emperador Carlos el Calvu, (añu 843), nel que-y dexa en poder al "Conde d'Urgell" "Sunifredo" el valle d'Andorra, allugáu na comarca d'Urgell. El dominiu de los obispos d'Urgell enántase progresivamente nos sieglos X y XI pelos valles d'Andorra, y van convirtiéndolos, a partir del sieglu XII nuna "señoría episcopal".
Nel sieglu XII, entama un periodu de lluches y griesques ente los obispos d'Urgell y los condes de "Foix" pola soberanía d'Andorra, que fina cola robla de dos pautos socesivos denomaos "Pariatges"
El primer "Pariatge" foi robláu en 1278 por Pere d'Urtx, obispu d'Urgell y Roger Bernat III, "conde de Foix" y "vizconde de Castellbò". El segundu roblóse diez más sero, en 1288, tamién por Pere d'Urtx y Roger Bernat III.
Los "pariatges" son unos de los documentos fundamentales na historia d'Andorra porque afiten la coseñoría indixebrable ente l'obispu d'Urgell y el conde de Foix. Tamién fixen los tributos a pagar polos andorranos como la "quèstia", tresnen la xusticia per duana de los batlles (xueces) y nomen a los "vegueres" y notarios. Son instituciones qu'entá agora sobreviven, reformaes, nel Principáu.
El día 14 de marzu de 1993, el pueblu andorranu aprobó por amplia mayoría la primera "Constitución d'Andorra", que consagra'l país como un "coprincipáu parllamentariu", un estáu de drechu, democráticu y social.
Andorra ta dividida en siete parroquies:
Les parroquies d'Ordino, La Massana y Sant Julià de Lòria tán dividíes en "quarts" y la de Canillo en "veïnats".
La superficie d'Andorra, encaxada na Península Ibérica, ye de 468 km². Ye un país montañosu cuntando con 65 picos de más de 2.500 m d'altor sobro'l nivel del mar. El monte más altu ye'l picu de "Comapedrosa" con 2.942 m d'altor, que ta allugáu na cordolera de los Pirineos, fincáu ente la llende hispano-francesa. Ye una rexón de picos arispios y valles enforma estrenchos au cuerren numberosos regatos d'agua que se xunen pa ensamar los ríos principales. Hai descomanaes estensiones de viesques de pinos y abedurios darréu del clima mediterraneu d'alta montaña del que gocia'l Principáu.
Andorra cunta con un clima mediterraneu d'alta montaña nel que les temperatures n'iviernu son cuties y en branu son dondes. Hai variaciones nel clima según l'altitú y l'orientación. El Principáu tien un porcentax mui altu de díes soleyeros y el clima ye seco.
La media de les mínimes añales ye de – 2°C y la de les másimes ye de 24°C. Al atapecer ye cuando hai más precipitaciones sacantes n'iviernu que son, sobro too, de ñeve.
El país carauterízase poles sos cumes de materiales paleozoicos, que s'irguen per enriba de los 2.600 m y finen a 2.942 m cerca del Pla de l'Estany na llende hispano-francesa. L'actividá humano céntrase nel valle tresversal noreste-suroeste, que dende'l Puertu d'Envalira (2.407 m) amiya hasta los 840 m, cuando'l ríu Valira entra n'España.
Les viesques ocupen les 2/5 partes del territoriu, según tres estayes altitudinales; hasta los 1.200 m, algueres y carbayos, hasta los 1.600-1.700 m predomina'l pinu montés y hasta los 2.200-2.300 m abonda'l pinu prietu, sustituyíu nes cumes polos praos alpinos.
Según el censu de 2006, el 36,4% de la población del país (29.535 habitantes) ye de nacionalidá andorrana, el 34,0% (27.648 hab.) ye de nacionalidá española, el 15,7% (12.789 hab.) ye de nacionalidá portuguesa, el 6,3% (5.104 hab.) ye de nacionalidá francesa, y el 7,8% restante (6.156 hab.) ye d'otres nacionalidaes.
Na Edá Media el territoriu qu'anguaño ye Andorra yera disputáu pol obispáu d'Urgell y los condes de Foix. Nel 1278 roblóse un alcuerdu pol que s'establecía la cosoberanía del conde de Foix (que los sos drechos tienlos anguaño'l presidente de Francia) y l'obispu d'Urgell. Los titulares de los dos cargos son nominalmente, y col títulu de copríncipes, los xefes d'Estáu d'esti país pirenaicu.
Andorra, sicasí, ye un país independiente que, tres entamar un procesu de reforma constitucional en 1981, aprobó en referéndum el 14 de marzu de 1993 la constitución democrática actualmente vixente. Nella reconócense la soberanía popular, el drechu d'asociación y el de creación de partíos políticos. El poder executivu ye'l gobiernu ("Govern"), formáu por un xefe de gobiernu ("cap de govern"), elixíu pol "Consell General" (Conseyu Xeneral), y los sos ministros. El citáu "Consell General" ye'l muérganu llexislativu; ye un parllamentu unicameral, formáu por 28 miembros elixíos pa cuatro años y presidíu pol síndicu y el subsíndicu xenerales ("síndic general" y "subsíndic general"). El poder xudicial ta representáu pol Conseyu Superior de la Xusticia, y el poder municipal exércenlu los comunes, muérganos de representación y alministración de les parroquies andorranes, d'estructura y atribuciones asemeyadas a les de los conceyos españoles.
Los copríncipes, xefes del estáu andorranu, son Joan Enric Vives i Sicilia, obispu d'Urgell, y el presidente francés François Hollande. El xefe de gobiernu ye Antoni Martí Petit, y los cabezaleros del Conseyu Xeneral son el síndicu Vicenç Mateu Zamora y la subsíndica Mònica Bonell Tuset. Los miembros del gabinete ministerial son:
El sindicatu mayoritariu nel país ye la "Unió Sindical d'Andorra", que tien como secretariu xeneral a Gabriel Ubach.
La llingua oficial ye'l catalán, llingua de vezu nel 43,8% de la población. El castellanu ye la segunda llingua más falada nel Principáu, con un 32,8% de la población que la tienen como llingua de vezu, mientres que'l portugués ye la llingua materna del 7,6% de la población y el francés pal 7,1%.
Xibraltar
Xibraltar ye un territoriu británicu d'ultramar asitiáu nel Peñón que domina la oriella norte del estrechu qu'aune el mar Mediterraneu y l'Océanu Atlánticu. 
La ciudá ye un centru bancariu y turísticu, y base de la Real Armada Británica ("Royal Navy").
Islandia
Islandia, nomada oficialmente República d'Islandia (n'islandés: Ísland; IPA: ['istlant], oficialmente Lýðveldið Ísland), ye un estáu insular européu. El so territoriu, formáu pola isla homónima y delles pequeñes islles, asítiase nel norte del océanu Atlánticu, cerca del círculu polar árticu. Tien una estensión de 103.000 km² y una población aproximao de 320.000 habitantes. Los más d'ellos (les dos terceres partes) viven nel suroeste del país, na so capital, Reykjavik, y na so rodiada. 
La islla, asitiada sobro la dorsal mesoatlántica, ye volcánicamente y xeolóxicamente activa, lo que modela el so paisaxe. El so interior ta formau por una meseta na que s'atopen montañes, zones desértiques y dellos glaciares, que son el aniciu de los pocos ríos que tien el país. No que cinca al clima, pesie a la so llatitú ye moderadamente suave pola influyencia de la corriente del Golfu.
Islandia foi colonizada per primer vegada por inmigrantes noruegos y celtes (escoceses y irlandeses) a lo cabero del sieglu IX y nel sieglu X. Tien el parllamentu activu más antiguu del mundiu, el Alþingi, establecíu en 930.
Islandia foi independiente durante más de 300 años, dempués d'esto foi gobernada por Noruega y Dinamarca, formalmente como una colonia de la corona noruega dica 1814, añu nel que se dixebraron los reinos xuníos de Dinamarca y Noruega pol tratáu de Kiel, y Islandia convirtióse nuna dependencia danesa.
La erupción del volcán Askja en 1875 estrozó la economía d'Islandia y causó una fame xeneral. En casique un cuartu de sieglu, el 20% de la población emigró, especialmente pa Canadá y los Estaos Xuníos.
El gobiernu danés otorgó-y un gráu allendáu d'autonomía en 1874, y una independencia y soberanía sobro asuntos internos asemeyaes a les d'un protectoráu en 1874. Les rellaciones esteriores y la defensa siguieron baxo l'autoridá de Dinamarca y el rei d'esti país siguió siendo'l soberanu d'Islandia fasta 1944, añu nel que se fundó la República d'Islandia que conocemos anguaño.
Ye una islla del norte d'Europa; alcuéntrase ente'l Mar de Groenlandia y l'Océanu Atlánticu Norte, al noroeste del Reinu Xuníu. Magar que nun ye'l más septentrional de los países nórdicos, porque hai rexones de Noruega, Suecia y Finlandia asitiaes más al norte, la so capital, Reykjavík ("La bahía de fumu") ye la capital estatal más septentrional del mundu.
Coordenaes xeográfiques: 65.00 N, 18.00 O.
Área: 
Total: 103.125 km²
Agua: 2.750 km²
Tierra: 100.250 km²
Llínia de costa: 4.988 km. 
Llende marítima:
Plataforma continental: 200 millas marinas (MM)
Mar territorial: 12 MM
Zona económica esclusiva: 200 MM
Esperantu
L'esperantu ye un idioma planificáu, creáu pol oftalmólogu polacu L. L. Zamenhof en 1887 como resultáu d'una década de trabayu. El primer llibro espublizáu foi "La lingvo internacia" (n'asturianu: La llingua internacional). El nomatu de Zamenhof, "D-ro Esperanto" (Dr. Esperanzáu), bien llueu convirtióse nel nome del idioma en sí.
L'esperantu ta destináu pa servir como idioma auxiliar internacional, el segundu idioma (dempués del idioma natal). La mayor parte del so vocabulariu ta formáu por raíces de llingües modernas d'orixe indoeuropéu y tamién del llatín y el griegu clásicos. La gramática básase en 16 regles ensin esceiciones. L'alfabetu ye fonéticu (a cada soníu correspuénde-y una sola lletra y viceversa). Con estructura lóxica (por exemplu "-o" pa sustantivos, "-a" p'axetivos, etc.). El so caráuter aglutinante, permíte-y construyir pallabres combinando raíces, afixos y terminaciones, con lo que con un númberu pequeñu de raíces puen espresase tolos conceutos posibles, lo que permite un rápidu deprendimientu. Estos fai del idioma más fácil de deprender que cuelesquier idioma maternu, incluso pa los non europeos.
L’esperantu como casi toles llingües nun arreyaes a grandes estaos, foi persiguida. Asina, Adolf Hitler nel so llibru “Mein Kampf” (La mio llucha) fala del esperantu como una llingua que podría ser usada polos xudíos pa dominar el mundu, colo que los esperantistes foron persiguíos n’Alemaña nazi.
Y nel polu opuestu de los totalitarismos, Stalin faló del esperantu como una llingua d’espíes, produciéndose la execución d’esperantistes na Unión Soviética. Mientres que na caza de bruxes estaunidense, el senador Joseph McCarthy consideró’l conocimientu del esperantu como una amuesa de simpatía col comunismu.
Hasta la década de los 30 del sieglu pasáu, l’esperantismu garró puxu ente’l movimientu obreru. Asina, los anarquistes, marcaos pola idea de comprensión y collaboración ente pueblos y l’ausencia d’Estaos, apostaron pol esperantu como llingua internacionalista pa la comprensión de la humanidá, lloñe de cualesquier imperialismu.
A pesar de ser una llingua ensin territoriu, a entamos del sieglu XX hubo intentos pa que pequeños estaos de curtia historia, como la República d’Isla de les Roses, una plataforma marina nel Adríaticu, de declarar l'esperantu como idioma oficial del Estáu.
La comunidá de falantes d’esperantu ye conocidá como Esperantujo o Esperantio (Esperantolandia). Cuando dos persones falen esperantu, dizse que tán n’Esperantujo.
L’Asociación Universal del Esperantu, fundada en 1908, tien miembros en 119 Estaos, trabayando amás de pa esparder el so idioma, pa llamar l’atención sobre’l problema llingüísticu mundial y la necesidá d’igualdá ente llingües. N’actualidá unos cientos de miles de persones tienen l’esperantu como llingua materna, o como una d’elles. Xeneralmente son xente con proxenitores esperantistes que nun comparten idioma maternu y que se conocieron en dalgún congresu d’esperantu. 
Anguaño, l’Ethnologue calcula qu’hai unos dos millones de falantes d’esperantu nel mundu. Mui per debaxo de los presaxos de Zamenhof de convertir l’esperantu n’idioma francu mundial. Sicasí, ye una cifra reseñable. Hai una importante lliteratura, calcúlase que s’espublizaron unos 30.000 llibros nesti idioma, esiste música n’esperantu, tamién cine, cuatro llargometraxes dende 1964 y el so usu simbólicu en películes que van dende "El gran dictador" hasta la tercera parte de "Blade".
Idioma coreanu
L'idioma coreanu ye una llingua aislada falada nes dos Corees, en China, Rusia, Estaos Uníos, Canadá y Xapón. 
L'orixe nun ta nidio.
El sistema d'escritura coreana ye'l hangul, un alfabetu propiu creáu nel sieglu XV. Los ideogrames prestaos del chinu nómense Hanja (大韓民國).
Corea
Corea ye una peninsula nel este d'Asia asitiada ente'l Mar Mariellu y el Mar del Xapón o Mar del Este. 
Políticamente Corea ta dividía ente Corea del Sur, democrática y capitalista, y Corea del Norte, comunista. Ocupada por Xapón en 1910, al finar la Segunda Guerra Mundial en 1945, el norte pasó tar embaxu l'alministración de la Unión Soviética y el sur de les fuercies aliaes, encabezaes por Estaos Uníos, dando llugar al nacimientu de los dos países en 1948. Tres la guerra de Corea (1950-1953) ta en vigor un altu'l fuéu que nun llegó a convertise n'un tratáu de paz.
Corea del Sur
Corea del Sur, oficialmente República de Corea ("Daehan Min-guk" (Hangul|대한 민국; Hanja| 大韓民國) en coreanu), ye un país al este d'Asia, asitiáu na metá sur de la península de Corea.
Llenda con Corea del Norte.
Corea del Sur consiste en 9 provincies ("do", singular y plural; 도; 道), una ciudá especial ("Teukbyeolsi"; 특별시; 特別市), y seis ciudaes metropolitanes ("Gwangyeoksi", singular y plural; 광역시; 廣域市):
Tres la guerra de Corea, les inversiones norteamericanas y xaponeses permitieron un despegue económicu que llevó al país a superar a España en PIB en términos de Paridá poder adquisitivu.
Dientro del sector industrial, destaquen la construcción naval y automovilística, amás de la industria teunolóxica, siendo ún de los países del mundu con un mayor esporpoye de la nomada sociedá de la información.
La densidá de población ye la segunda mayor del mundo tres Bangladex, esceutuando los países insulares y las ciudaes-estáu.
La población concéntrase na costa occidental, siendo Seúl la cuarta ciudá más poblada del mundu.
Dinamarca
Dinamarca ye un país allugáu n'Europa septentrional. Llenda al sur con Alemaña; les sos costes ábrense al norte y al oeste sobro'l mar del Norte y al este sobro'l mar Bálticu. El país ta dixebráu de la península escandinava polos estrenchos de Skagerrak y de Kattegat.
Nel sieglu VIII, los viquingos ocuparen la península de Jutlandia, la islla de "Sjælland" y la parte sur de Suecia. Nel añu 810, tres de resistir los ataques de Carlomagnu, roblaron la paz y afitaron les llendes nel "Elder". Nel añu 826, el rei danés "Harald" pautó una allianza con Lluis I "el Píu". Dende entós, cola aida del misioneru Anscariu, entamaría el procesu d'evanxelización d'Escandinavia. Nel añu 985, el rei viquingu Sven ocupó "Schleswig", el sur de Suecia ya Inglaterra y afitó'l poder danés nel mar del Norte.
Tres años dempués, Canutu el Grande, rei danés, proclamóse rei d'Inglaterra, conquistó Noruega y entamó la cristianización de Dinamarca. En 1042, los ingleses independizáronse de Dinamarca. La xermanización del país entamó en 1370 baxo la dominación de Valdemar IV, tres de ser invadíu el país pola Lliga Hanseática. La hexemonía del país finó en 1626, tres de ser vencida Dinamarca na "guerra de los Trenta Años" y aceutar delles capitulaciones nos armisticios de "Lübeck" (1626) y "Brönsebro" (1645). Nes dos caberes décades del sieglu XVIII, baxo'l mandatu de Cristian VII, el país inxertóse na Lliga de los Neutrales, y proscribióse la servidume.
En 1807, tres los bombardeos de los británicos, Dinamarca xunióse a Napoleón. La derrota d'ésti, siete años dempués, fizo que los daneses perdieren dalgunos de los sos territorios.
La primera Constitución democrática aprobóse por Federicu VII en 1849. Tamién les rexones d Schleswig y Holstein dexaron de ser daneses tres la guerra de 1864 escontra Austria y Prusia. El país caltúvose neutral mientres duró la Primera Guerra Mundial. La definición de les sos llendes entamó a concretase cola venta de les islles Vírxenes a Estaos Xuníos y cola reconocencia de la soberanía d'Islandia, en 1918. Dos años dempués foi-y devueltu el territoriu allugáu al norte de Schleswig. En 1933, Dinamarca anexonóse Groenlandia, que caltúvose como colonia danesa hasta qu'en 1953 pasó a ser parte propia del reinu danés, p'algamar la condición autonómica en 1979
En 1939, los nazis invadieron el país. Una vegada finada la guerra, la monarquía tornó col rei Cristian X y la concesión de l'autonomía a les islles Feroe. El rei morrió en 1972 y dexó d'heriede a la so fía Margarita II de Dinamarca, primera reina constitucional, darréu que, Margarita I de Dinamarca foi la so predecesora pero enxamás aportó a ser coronoada oficialmente. El país ensamó parte na Comunidá Económica Europea, per aciu d'un referéndum. Dinamarca yá yera cuartel xeneral del comandu bálticu de la OTAN dende 1961. En 1988, el primer ministru Poul Schlüter tuvo de dimitir pola mor d'un conflitu al respeutu de l'armamentu nuclear de la OTAN, pero ensamó un nuevu gabinete encamentáu pola reina. Dinamarca foi el primer país n'incluyir a les muyeres nes sos unidaes de combate.
El principal alderique nel panorama políticu danés nos últimos años, xira al rodiu de la re-estructuración económica dexisida pola CEE
Dende 1953, Dinamarca ye formalmente una monarquía constitucional. El rei exerce'l poder executivu a traviés del gabinete qu'empobina el primer ministru. Ésti, al empar, ye responsable énte'l Parllamentu ("Folketing"), costituyíu por 179 representantes, ente los que se cunten dos de les islles Feroe y dos de Groenlandia. Son elexíos ca cuatru años por sufraxu proporcional. El monarca carez de poder presonal. Los xueces son nomaos por él, siempres col vistu buenu del ministru de xusticia.
La parte continental de Dinamarca ocupa la península de Jutlandia, sobro tierres baxes, y el so promediu d'altor nun sobropasa los 30m. El puntu más altu ye'l cotaraxu de "Yding", nel centru de la península, con 173m. Arriendes de la estaya peninsular, el tarrén danés ta ensamáu por un área insular, na que hai de solliñar tres grandes islles - "Fionia", "Sjælland" y "Lolland" y más de 500 islles menores ya isllotes. Cásique un centenar d'ellos tan habitaos. Na islla d'Sjælland, alcuéntrase Copenhague, capital del país.
El "Gudená" ye'l ríu más estensu de Dinamarca, con un cursu de 158 km. Dinamarca ye un país de llagos; el d'Arreso, con un área de 41 km. El clima ye templáu y llentu la mayor parte l'añu, con temperatures que cimblen ente los 0 °C n'iviernu y los 16 °C en branu. El promediu de precipitaciones ye de 400 a 800 mm al añu.
Los primeros poblaores de Dinamarca ya ocupaben esti territoriu fai al rodiu de 150 mil años. Nel añu 10.000 e.C. esistía una población nómada que vivía de la pesca y de la caza. Haza'l 3000 e.C. los primitivos daneses entamaron a prauticar l'agricultura. Anguaño la única minoría non danesa ye una colonia d'alemanes, que s'asitiaron al sur de la Península de Jutlandia. Una cuarta parte de la población concéntrase na capital, Copenhague. La población de Groenlandia, islla baxo dominiu de Dinamarca, ye frutu de l'entemezu ente esquimales y daneses. La principal ciudá danesa en Groenlandia ye Godthab, importante centru pesqueru.
La población de les islles Feroe remanez de los colonos noruegos del sieglu IX y concéntrase en Thórshavn, capital de "Streynoy", islla principal.
El nivel de vida ye enforma elleváu. Dinamarca foi ún de los primeros países del mundu en poner en práutica un sistema de Seguridá Social. Según la Constitución del país: «"Cualesquier presona que nun seya quien a mantenese por si mesma, o a los que dependan d'ella, daránse-yos aides públiques siempres que nun heba otra presona responsable del so mantenimientu."». El costu de la medicina ye subsidiáu pol estáu. Ésti, arriendes, ufre de baldre educación preescolar.
La mayoría de la población d'Escandinavia amiya de la población xermano-gótica qu'habitó Escandinavia dende tiempos prehistóricos. Arriendes los esquimales o inuit en Groenlandia y hay que cuntar tamién cola inmigración. D'acordies coles estadístiques oficiales, en 2003 los inmigrantes yeren un 6,2% del total de la población.
El danés fálase en tol país magar que un pequeñu grupu averáu a la llende con Alemaña fala tamién l'alemán.
Un 83% de los daneses son miembros de la ilesia del estáu, la Ilesia del Pueblu Danés ("Den Danske Folkekirke"), conocida tamién como Ilesia de Dinamarca, una forma de Luteranismu; el restu son principalmente católicos. Un 3% de la población ye musulmana.
La composición étnica anguaño ye la siguiente :
Personaxes illustres:
Eslovaquia
Eslovaquia ("Slovensko" n'eslovacu) ye un país européu central ensin salida al mar y con llendes con Polonia al norte, Ucraína al este, Hungría al sur y Austria y la República Checa al oeste. La so capital, Bratislava, ta a pocos kilómetros de Viena.
República Checa
La República Checa (Česká republika) o Chequia ("Česko") ye un país d'Europa central, ensin salida al mar y con llendes al norte con Alemaña y Polonia, al este con Eslovaquia y al sur Austria.
El territoriu checu foi unificáu a caberos del sieglu IX pola dinastía de los "přemyslitas". El Reinu de Bohemia foi un poder llocal significante, siendo'l rei de Bohemia ún de los siete elleutores del emperador del Sacru Imperiu Romanu. 
Durante los quinientos años siguientes foi un reinu estable, centru de cultura ya educación n'Europa Central. Durante'l reináu de Carlos IV (1344-1378), Bohemia vivió la so dómina d'oru. Carlos IV convirtió a esta monarquía en la capital del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu. Nel añu 1348 fundó la "Universidá Carolina" de Praga, el centru d'estudios superiores más antigu d'Europa Central.
Llueu de la muerte de Carlos IV entama un período de decaecimientu del reinu ya inestabilidá política. Ún de los fautores foren los conflitos relixosos como les guerres husites provocaes pola quema na foguera del reformista Jan Hus en 1415 nel "Conceyu de Constanza".
Dempués de la dinastía de los reis polacos "Jagellón", foi elexíu en 1526 al tronu checu el Habsburgu Fernandu II. Con esti autu, y per casi cuatrocientos años, los Habsburgu ocuparon la corona checa, y per ende, pasó a ensamar parte del Imperiu Austriacu -postreramente Austrohúngaru-. Baxo'l réximen d'esa familia reinante, Bohemia sofrió guerres afaradores como la Guerra de los Trenta Años nel sieglu XVII y la Guerra de los Siete Años durante la dómina de la Reina María Teresa nel sieglu XVIII.
Dempués del colapsu d'Austria-Hungría tres de la Primera Guerra Mundial, los checos xunto colos sos vecinos los Eslovacos xuniéronse pa ensamar la república independiente de Checoslovaquia en 1918. Esti nuevo país contenía a una gran minoría alemana, lo que llevó a la disolución de Checoslovaquia cuando Alemaña anexó a esta minoría en virtú de los Alcuerdos de Múnich en 1938 y Eslovaquia declaró la so independencia. L'Estáu checu restante foi ocupáu polos alemanes en 1939.
Al finar la Segunda Guerra Mundial Checoslovaquia convirtióse nun Estáu socialista alliniáu cola Xunión Soviética. En 1968, una intervención armao de fuercies del Pautu de Varsovia terminó con una riestra de reformes empobinaes pol entós primer ministru Alexander Dubček, conocíes como la "Primavera de Praga" (en checu "Pražské jaro"), que tendíen según los sos partidarios a criar un ""socialismu con face humano"". En 1989 Checoslovaquia adoutó'l multipartidismu y entamó a dexar progresivamente la economía socialista, lo que se conoz como "Revolución de Terciopelu". El 1 de xineru de 1993 Checoslovaquia dixebróse en dos por decisión parllamentaria. Dende entós, la República Checa, per un llau, y la República Eslovaca (o Eslovaquia), per otru, son dos países independientes. 
La República Checa xunióse la OTAN en 1991 y a la Xunión Europea en 2004.
Ye una Democracia parllamentaria, que la so Constitución y la Carta de les llibertaes y Drechos Fundamentales (parte integrante na Carta Magna de la República Checa) foron ratificaes el 16 d'avientu de 1992, entraron en vixencia el primeru de xineru de 1993.
El drechu civil sofítase nel sistema llegal austro - húngaru. El sistema llegal alcuéntrase anguaño na estaya final d'armonización cola llexislación de la Xunión Europea.
El xefe d'Estáu - Presidente de la República, ye ellexíu nes eleiciones indireutes poles dos cámares del Parllamentu na so sesión conxunta, el mandatu presidencial ye de 5 años.
El Gobiernu fórmase cada cuatro años, en bas de los resultaos algamaos nes eleiciones parllamentaries (partíu ganaor nes eleiciones o coalición ente los principales partíos ganadores). A la tiesta del gabinete gubernamental alcuéntrase el Primer Ministro (Presidente del Gobiernu), propuestu poles fuercies polítiqiues ganadores nes eleiciones y ratificáu pol Presidente de la República.
El so poder llexislativu sofítase nun Parllamentu de la República Checa, bicameral. La cámara de Diputaos tien 200 escaños, y les eleiciones parllamentaries fáense cada cuatro años, en bas a un sistema proporcional. El Senáu cunta con 81 senadores, elexíos pal periodu de 6 años (sistema mayoritariu). Una tercera parte del Senáu renuévase en eleiciones cada dos años.
El Ministeriu de Rellaciones Esteriores de la República Checa encamienta l'usu de la denominación "Chequia" (en checu "Česko") pa cualesquier situación sacante nos documentos oficiales, y deseya que se siga el mesmu patrón que con otros estaos, por exemplu, la República Francesa o el Reinu d'España, davezu conocíos como "Francia" y "España", respeutivamente. Entá asina, magar que'l términu curtiu entama a usase, el términu entá nun tien reconocencia na cartografía, y el so reemplazu nun tiempu prósimu nun paez columbrable.
La República Checa ta ensamada por 13 rexones ("kraje" en checu) y una ciudá capital "(hlavní město)", conseñada con un *:
Allugada n'Europa central, a unos 50 graos de llatitú Norte y 15 de llonxitú Este. Con una superficie de 78.864 km, comparable cola de Portugal, Austria o Irlanda, esti estáu tien una densidá demográfica de 131 habitantes por quilómetru cuadráu.
Nel interior del país apaecen llanades y mesetes llixeramente ondulaes, mentres que a lo llargo de la llende, sacantes nel sureste del país, írguinse cordoleres montañoses qu'ensamaben hestóricamente la llende ñatural de los denomaos "Países Checos". El puntu más baxu ye la salida del ríu Elba del territoriu checu, mentres que'l más altu ye'l monte Sněžka, con 1.602 d'altor.
El bioma dominante ye la viesca templada de frondoses, magar que tamién s'alcuentra la viesca templada de coníferes nos Cárpatos. WWF dixebra'l territoriu de República Checa ente cuatro ecorrexones:
Alfabetu cirílicu
L'alfabetu cirílicu o azbuka ye un sistema d'escritura alfabéticu. Ta basáu nel alfabetu cirílicu primitivu, que se desendolcó nel Primer Imperiu Búlgaru, pel sieglu X na Escuela Lliteraria de Preslav. Ye la base de los diferentes alfabetos qu'usen delles llingües, anguaño y nel pasáu, en zones de los Balkanes y oriente européu, especialmente les d'orixe eslavu o bien les llingües influenciaes pol rusu. Al rodiu de 252 millones de persones n'Europa y n'Asia úsenlu como alfabetu oficial de les sos respectives llingües. Cerca la metada correspuenden a falantes de Rusia (de rusu o d'otres llingües). L'alfabetu cirílicu ye ún de los sistemes escritos más usaos nel mundu.
El cirílicu derívase de la escritura uncial griega, enanchada con lligadures y consonantes provenientes del antiguu alfabetu glagolíticu y del eslavu antiguu eclesiásticu pa representar consonantes y soníos que nun tenía la llingua griega. Denomóse n'honor a los dos misioneros bizantinos hermanos San Cirilu y San Metodiu, que crearen enantes l'alfabetu glagolíticu. Los investigadores actuales pescuden que'l cirílicu lu desendolcaron y formalizaron los discípulos d'ellos.
Les normes de trescripción del cirílicu al alfabetu llatín son diferentes según la llingua d'orixe y la llingua de destín. Asina, por exemplu, l'apellíu rusu Меньшов pue trescribise como "Menxov" (asturianu, gallegu, catalán), "Menchov" (portugués, francés), "Menshov" (inglés, español), "Menschow" (alemán), "Mensjov" (neerlandés) o "Menșov" (rumanu). Per otru llau, la treslliteración del cirílicu al llatín suel siguir unes normes estándares internacionales.
L'alfabetu ye oficial en delles organizaciones. Cola adhesión de Bulgaria a la Xunión Europea l'1 de xineru de 2007, el cirílicu convirtióse nel tercer alfabetu oficial de la XE, xunto col llatín y col griegu.
La escritura cirílica espardióse pente los territorios eslavos del sur y del este, adoptándola les llingües llocales, como l'antiguu eslavu oriental. Esa adaptación a les llingües llocales produció una serie de distintos tipos d'alfabetos cirílicos, que se verá más llueu.
Yeri (Ы) foi orixinalmente una lligadura de yer y i (Ъ + I = Ы). La iotación indicábase per aciu de lligadures formaes pola lletra I: Ꙗ (nun ye l'antecesora de l'actual ya, Я, que deriva de Ѧ), Ѥ, Ю (I y ОУ), Ѩ, Ѭ. Munches lletres teníen formes diferentes y yera común usar lligadures, por exemplu И = І = Ї, Ѡ = Ѻ, ѠТ = Ѿ.
Les lletres teníen amás un valor numbéricu, basáu non nel orde alfabéticu cirílicu, sinón nel heredáu del orde de la numberación griega.
L'alfabetu cirílicu primitivu ye difícil de representar nos ordenadores. Munchos de los carácteres son distintos de los cirílicos modernos, variaben enforma nos manuscritos, y cambiaben según pasaba'l tiempu. Poques de fontes inclúin carácteres afayadizos pa representar l'alfabetu. D'acuerdu coles normes Unicode, l'estándar nun inclúi les variaciones de los carácteres o les lligadures qu'apaecen nos manuscritos, sacantes los que puen ser representaos según la definición Unicode de carácter.
L'estándar Unicode 5.1, asoleyáu'l 4 d'abril de 2008, ameyora grandemente'l soporte informáticu pal cirílicu primitivu y pa la llingua eslavónica eclesiástica moderna. En Microsoft Windows, destaca la fonte Segoe UI por tener dafechu soporte pa les lletres ciríliques primitives dende'l Windows 8.
El desendolcu de la tipografía cirílica pasó directamente dende l'estadiu medieval al barrocu, ensin una fase renacentista como n'Europa occidental. Les lletres ciríliques baxomedievales (qu'entá puen alcontrase en munches de les inscripiones de los iconos anguaño) amuesen una tendencia marcada en ser mui llargues y estrenches, con trazos compartíos davezu coles lletres axacentes.
Pedru'l Grande, zar de Rusia, empobinó l'usu de carácteres occidentalizaos pal rusu nel entamu'l sieglu XVIII. Col colar del tiempu, la mayor parte de les otres llingües qu'usen esti alfabetu adoptaron eses formes. D'esti mou, y a diferencia de la mayoría de fontes modernes pal griegu, que caltuvieron el so propiu conxuntu de normes pal diseñu de les lletres minúscules (como la colocación de remates nos trazos finales, y l'espesor nos trazos, magar les lletres mayúscules griegues faen usu de les normes de diseñu llatines), les fontes ciríliques modernes son enforma asemeyaes a les llatines correspondientes de la mesma fonte. El desendolcu de dalgunos tipos de lletra cirílicos pa ordenadores dende los llatinos contribuyó tamién a la llatinización visual de los carácteres cirílicos.
Les formes ciríliques pa la lletra mayúscula y la lletra minúscula nun tán tan diferenciaes como na tipografía llatina. Les lletres minúscules ciríliques redondes son básicamente les mayúscules pero de tamañu más pequeñu (con dalguna escepción: Les ⟨а⟩, ⟨е⟩, ⟨р⟩, y ⟨у⟩ ciríliques adoptaron les formes de les minúscules llatines, la minúscula ⟨ф⟩ ta normalmente diseñada baxo la influencia de ⟨p⟩ llatina, la minúscula ⟨б⟩ ye una forma tradicional d'escritura manual), anque un tipu de lletra cirílicu de calidá incluyirá carácteres diferenciaos pa les lletres versales.
Les fontes ciríliques, como les llatines, tienen carácteres redondos y cursivos (cásique toles fontes modernes más usuales inclúin xuegos paralelos de lletres llatines y ciríliques, au munchos de los carácteres, mayúsculos y minúsculos, son compartíos por entrambos).
Asemeyao a les fontes llatines, los carácteres caligráficos y cursivos de munches de les lletres ciríliques (normalmente les minúscules; les mayúscules solo pa la escritura manual o n’escritura estilizada) son mui diferentes con respecto a los carácteres redondos. Nunos casos, la correspondencia ente mayúscula y minúscula nun coincide nes fontes llatines y nes ciríliques: por exemplu, la ⟨"т"⟩ cirílica cursiva ye la minúscula homóloga de ⟨"Т"⟩ y non de ⟨"М"⟩.
En serbiu, y tamién en macedoniu, dalgunes lletres cursives y caligráfiques estrémense de les correspondientes n'otres llingües. Les formes d'estes lletres úsense davezu en tipos de fonte rendondos, sobre manera n'anuncies, lletreros de carreteres, inscripciones y demás, anque menos en periódicos y llibros. La ⟨б⟩ minúscula cirílica tien un diseñu un pocu diferente ente'l tipu redondu y el cursivu, que ye similar a la lletra griega delta, ⟨δ⟩.
La tabla que vien darréu amuesa les diferencies ente les lletres ciríliques redondes y cursives del alfabetu rusu. Les formes cursives enforma diferentes de les redondes correspondientes, o non del too nidies comparao col alfabetu llatín, tán resaltaes.
Nota: en dalgunes fontes o estilos, la ⟨д⟩ minúscula cursiva (⟨"д"⟩) pue asemeyase a la ⟨"g"⟩ llatina, y la ⟨т⟩ minúscula cursiva (⟨⟩) aseméyase esautamente a la mayúscula, pero más pequeña .
Ente otres, el cirílicu ye l'alfabetu estándar pa la escritura nes llingües nacionales que vienen darréu:
Llingües eslaves: bosniu, bielorrusu, búlgaru, macedoniu, montenegrín, rusu, rutenu, serbiu, ucraín.
Llingües non eslaves: abkhasu, baxkir, aleutianu (anguaño en testos llitúrxicos sobre too), erzya, kazakhstanín, sami kildin, komi, kirguís, mari, mokxa, mongol, osetiu, romanín (dellos dialectos), sakha (yakutiu), tajikistanín, tártaru, tlingit (anguaño solo en testos llitúrxicos), tuvanu, udmurtiu, yuit (yupik siberianu), y yupik (n'Alaska).
La escritura cirílica usóse tamién pa llingües d'Alaska, de la Europa eslava (sacantes nes occidentales y dalgunes meridionales), del Cáucasu, Siberia, y del Oriente Llonxanu rusu.
El primer alfabetu deriváu del cirílicu foi l'abur (tamién llamáu ""antiguu pérmicu""), usáu pol komi. Otros alfabetos cirílicos inclúin l'alfabetu Molodtsov pa esa mesma llingua y dellos alfabetos pa llingües caucásiques.
Desque los siguidores de Cirilu y Metodiu concibieran y popularizaran esta escritura, el so nome amuesa un homenaxe a estos santos más qu'una autoría d'ellos mesmos. El nome "cirílicu" pue confundir davezu a la xente que nun ta familiarizao cola historia d’esta escritura, darréu que nun denoma un país d'orixe (como por exemplu pasa col "alfabetu griegu"). Dalgunos denómenla como "alfabetu rusu", por mor de que l'alfabetu rusu, basáu nesta escritura, ye'l más conocíu y influyente. Dalgunos intelectuales búlgaros, especialmente Stefan Tsanev, amosaron les sos esmoliciones sobre esto, y suxirieron redenomar la escritura cirílica como “alfabetu búlgaru”, en cata d’una exactitú histórica.
La escritura cirílica denómase tamién "azbuka", nome que vien de los nomes vieyos de las dos primeres lletres de munchos d'alfabetos cirílicos (del mesmu mou que'l términu "alfabetu" vien del nome de les dos primeres lletres griegues "alfa" y "beta").
La escritura cirílica creóse nel Primer Imperiu Búlgaru, derivada de les lletres de la escritura uncial griega, enantada con lligadures y consonantes tomaes del alfabetu glagolíticu pa los soníos que nun tenía'l griegu. La tradición diz que foron dos hermanos griegos nacíos en Tesalónica, los Santos Cirilu y Metodiu que llevaron el cristianismu a los eslavos del sur, o bien los sos siguidores, los que formalizaron el cirílicu y el glagolíticu. Paul Cubberley propón que mientres que Cirilu pudo codificar y esparder el glagolíticu, foron los sos discípulos los que desarrollaron el cirílicu dende les lletres griegues na década del 890 como escritura más afayadiza pa los llibros llitúrxicos nel Primer Imperiu Búlgaru. Más tarde'l cirílicu espardióse ente otros pueblos eslavos, como los rusos y los serbios, y tamién ente otros non eslavos, como los valacos y moldavos, que yeren llatinos. El cirílicu y el glagolíticu usábense pa la llingua eslavónica llitúrxica, especialmente pal antiguu eslavónicu eclesiásticu. Non tolos alfabetos cirílicos usen les mesme lletres disponibles na escritura.
El cirílicu perdominó'l glagolíticu nel sieglu XII. La lliteratura fecha na llingua búlgara vieya espardióse pal norte y convirtióse na lingua franca de los Balkanes y del Este européu, onde foi conocíu como antiguu eslavónicu eclesiásticu. L'alfabetu usáu pola moderna llingua eslavónica llitúrxica nos ritos ortodoxos y uniates aseméyase enforma al cirílicu primitivu. Sicasí, col colar de los sieglos, el cirílicu adaptóse a los cambeos de la llingua oral, desendolcando variantes rexonales pa moldiase a les carauterístiques de les llingües nacionales, sufriendo reformes académiques y decretos políticos. Anguaño, docenes de llingües nos Balkanes, Europa del Este, y norte de Eurasia escríbense con alfabetos cirílicos.
Un númberu de llingües que s'escriben col alfabetu cirílicu escribiéronse tamién col alfabetu llatín, como l'azerbaixanu, l'uzbekistanín y el rumanu (en Moldavia hasta 1989, y en Rumanía hasta la segunda metada del sieglu XIX). Depués de la desintegración de la Xunión Soviética en 1991, dalgunes de les sos "ex repúbliques" cambiaron la escritura de la cirílica a la llatina. La transición ta completada en gran parte de Moldavia (sacantes en Transnistria, onde'l cirílicu moldavu ye oficial), Turkmenistán y Azerbaixán, pero n'Uzbequistán entá usen entrambos sistemes. El gobiernu rusu encamienta que'l cirílicu ha usase pa toles comunicaciones públiques en tolos suxetos federales de Rusia, por promover unes rellaciones más cercanes pela federación. Esta llexislación foi polémica pa los falantes de munches llingües eslaves; pa otros, como los falantes de chechenu y los d'inguxu, la llei tuvo tamién matices políticos. Por exemplu, el gobiernu separatista chechenu llexisló en favor del alfabetu llatín, que ye usáu por munchos chechenos, por exemplu polos que tán nel estranxeru, que refuguen usar l'alfabetu cirílicu chechenu darréu que lu asocien col imperialismu rusu.
Serbia usa entrambos alfabetos, cirílicu y llatín. En principiu, el cirílicu ye la única escritura oficial pa la llingua serbia acordies cola constitución serbia, anque nun se llexisló más fondamente na cuestión. Na práctica, dambos alfabetos tiene un usu igual, con un usu mayor del llatín n'asuntos non oficiales.
L'alfabetu zhuang, usáu ente los años 50 y 80 del sieglu XX en zones de la República Popular China, yera una mestura de carácteres llatinos, cirílicos, fonéticos y numbéricos. Los carácteres non llatinos, incluyendo los cirílicos, quitáronse del alfabetu en 1982, reemplazándolos con lletres llatines que s'asemeyaben a les que taben sustituyendo.
Esisten dellos sistemes pa la llatinización del testu cirílicu, incluyendo la treslliteración pa tresformar la ortografía cirílica en carácteres llatinos, y la trescripción p'amosar la pronunciación. Por embargu, nengún sistema ta aplicáu entá pal usu del asturianu. En xeneral, nun hai un únicu sistema de trescripción o tresllitreación universales, darréu que pa cada llingua escrita con esti alfabetu hai una manera de facelo. Ente los principales sistemes de treslliteración del cirílicu pal llatín tán:
N'Unicode 6.0, les lletres ciríliques, incluyíos los alfabetos nacionales actuales y los históricos, represéntense por cuatro bloques:
Otros dos carácteres cirílicos son U+1D2B y U+1D78.
Los carácteres ente'l rangu U+0400 al U+045F son básicamente los carácteres del ISO 8859-5 adelantaos 864 posiciones. Los carácteres ente'l rangu U+0460 al U+0489 son lletres históriques, non usaes actualmente. Los carácteres ente'l rangu U+048A al U+052F son lletres adicionales pa delles llingües escrites con esti alfabetu.
Unicode de manera xeneral nun inclúi lletres ciríliques con diacríticos. Dalgunes escepciones son:
Pa indicar les vocales llargues o acentuaes puen usase signos diacríticos combinantes depués de la respeutiva lletra (por exemplu, U+0301 ◌́: etc.).
Unicode 5.1, editáu el 4 d'abril de 2008, intrudució cambios importantes nos bloques del cirílicu. Revisáronse los bloques cirílicos esistentes, y l'inxertamientu del Cyrillic Extended A (2DE0...2DFF) y del Cyrillic Extended B (A640...A69F) ameyoró dafechu'l soporte pal alfabetu cirílicu primitivu, abkhasu, aleutianu, chuvaxu, kurdu y mordvín.
La puntuación del cirílicu ye asemeyada a la usada nes llingües europees d'alfabetu llatín.
Otros sistemas de codificación de carácteres pal cirílicu son:
Cada llingua tien la so propia [[disposición de tecláu]], adaptada dende les [[máquina d'escribir|máquines d'escribir]]. Cola flexibilidá de los métodos informáticos d'introducción de datos, hai disposiciones de tecláu fonétiques o treslliteraes feches por mecanógrafos que s'asemeyen a otres disposiciones, como la más común del [[tecláu qwerty]]. Cuando nun ye posible fontes o disposiciones ciríliques, los usuarios usen a vegaes una "[[codificación volapuk]]" pa escribir nes llingües que normalmente tán escrites col alfabetu cirílicu.
[[Categoría:Alfabetu cirílicu ]]
[[Categoría:Alfabetos]]
Alfabetu árabe
L'alfabetu árabe (o alifatu) tien carauterístiques asemeyaes al alfabetu hebréu, nesti sen ye un "abjad". Esto significa que les vocales curties nun se trescriben na mayoría de llibros y publicaciones, les vocales tienen que deducise del contestu. Como les llingües semítiques ponen la mayor parte del so significáu nes consonantes y vocales llargues, esto nun ye un problema tan importante como paez.
La escritura árabe d'anguaño data del sieglu IV dC y recibe el nome de "neski" pa estremala de la primitiva escritura más redondeada nomada "cúfica".
La escritura árabe ye una escritura lligada y cursiva, más qu'una sucesión de carauteres individuales. Esto implica que la forma de la lletra ta influyida pol contestu. Les consonantes dobles indíquense con un "tashdee", (un símbolu paecíu a la 'w') sobre la lletra en cuestión.
El Corán ta escritu nesti alfabetu. Otres llingües que lu empleguen son: l'urdu, el persa y el turcu hasta les reformes de Kemal Atatürk. Cuando los moriscos pasaron a falar castellanu, escribieron obres relixoses n'español n'alfabetu árabe (""aljamiado""). 
La caligrafía árabe ye un verdaderu arte, yá que l'islam sunní prohibe la representación de figures animaes, les mezquites suelen tar decoraes con versículos del "Corán".
ا
ب
ة
ت
ث
ج
ح
خ
د
ذ
ر
ز
س
ش
ص
ض
ط
ظ
ع
غ
ف
ق
ك
ل
م
ن
ه
و
ى
ي
Hai tres tipos de numberales na escritura árabe; numberales árabes estándar, numberales orientales árabes usaos na escritura árabe d'Irán, Pakistán ya India y los númberos que usen nel Maghreb (Marruecos, Arxelia y Túnez) toos ellos procedentes de la India en diferentes dómines.
ﷺ (Sall-allahu alayhi wasallam) - ﷲ (Allah)
Ciudá
Una ciudá ye una entidá urbana con alta densidá de población na que predominen la industria y los servicios.
Na antigua Roma yera una ciudá ("civitas") la población habitada por ciudadanos ("civites"), o seya los qu'habíen conseguío la ciudadanía.
Na España medieval y del Renacimientu, una ciudá yera la población que nun tenía Señor y yera gobernada direutamente pol Rei. Tenía el privilexu d'unviar Procuradores a les Cortes pa negociar les tases ya impuestos, que-yos permitía conservar los Fueros. Esta calificación de ciudá yera independiente del tamañu, asina Madrid, capital d'España dende 1561, yera una Villa.
La Conferencia Europea d'Estadística de Praga considera como ciudá una aglomeración de más de 2.000 habitantes siempre que la población dedicada a l'agricultura nun supere'l 25% sobre'l total. 
Llista de monarques de Llión
Como reis de Llión entiéndense los monarques que rixeron los destinos d'esta corona del Occidente Peninsular na Edá Media, en dalgunos casos amás anomábense reis de Castiella y n'otros yeren privativos de Llión, a la viniente llista axúntense les reines propietaries, munches vegaes escaecíes por mor de la tradición historiográfica.
Hai de notar que la numberación de los reis de Llión sigue a los d'Asturies por que nun hai franíu na conservación del poder políticu, si qu'asina nel casu de Castiella, los sos reis caltienen la numberación del reinu de Llión, anque nun hubiera continidá, por mor del preste concedíu como sucesores de la Corona peninsular predominante.
Xavanés
L'idioma xavanés ("Basa Jawa", "Basa Jawi") ye una llingua falada polos habitantes de la islla de Xava nes fasteres central y oriental, n'Indonesia. Según Ethnologue, úsenla unes 75 millones de persones lo que fai d'ella l'idioma más faláu ensin reconocencia de nengún tipu, y la númberu 11 del mundu.
El xavanés forma parte de les llingües austronésiques tamién nomaes Malayo-polinesies.
Los códigos del idiomas son:
Xunión Europea
La Xunión Europea (XE) ("European Union (EU)", n'inglés; "Union Européenne (UE)", en francés), ye la organización supranacional del ámbitu européu dedicada a incrementar la integración económica y política y a favorecer la cooperación ente los sos estaos miembros. La Xunión Europea nació el 1 de payares de 1993, fecha na que entró en vigor el Tratáu de la Xunión Europea, tamién conocíu como Tratáu de Maastricht, que foi ratificáu un mes enantes polos miembros de la Comunidá Europea (CE).
Col Tratáu de la Xunión Europea, dióse-yos la ciudadanía europea a los ciudadanos de caún de los estaos miembros. 
La Xunión Europea ye una comunidá internacional formada por venti siete estaos miembros. Tien la función d'integrar económica y políticamente a cerca de 500.000 millones de persones.
La so creación ye un procesu de 45 años que tien el so aniciu nes Comunidaes Europees. Organizaciones que se crearon pa evitar una nueva guerra n'Europa, en concretu ente Francia y Alemaña, yá qu'en 70 años estos dos países protagonizaren trés guerres. Les dos últimes, mundiales.
Cola Declaración Schuman, títulu col que se conoz el discursu pronunciáu pol Ministru d'Asuntos Esteriores francés Robert Schuman, el 9 de mayu de 1950 dase'l primer pasu pa la formación de la Xunión Europea, al proponer que'l carbón y l'aceru d'Alemaña y Francia sometiéranse a una alministración conxunta.
Asina que, cinco años depués de la Segunda Guerra Mundial, en 1950, decídese la creación de la primera de les comunidaes europees; la Comunidá Europea del Carbón y del Aceru, formada por Francia, Alemaña, Italia, Bélxica, Países Baxos y Luxemburgu. Países que punxeron en común la producción y distribución de carbón y aceru ente ellos. En 1951, col "Tratáu de París", la CECA echa a andar.
Nel añu 57, tres la robla del "Tratáu de Roma", creóse la Comunidá Europea de la Enerxía Atómica, que puxaba pol usu d'esta enerxía, pero con fines políticos. Nesi mesmu añu, creóse la más importante de toles competencies, la Comunidá Económica Europea, cola que se pretende un mercáu común de tou tipu de bienes, estremándose de les otres dos, que yeren pa coses concretes. Asina, el camín de la xunidá económica trai arreyáu la unidá política
Caúna de les comunidaes, tenía les sos propies instituciones, hasta qu'a mediaos de los 60 s'unifiquen. 
En 1979 cellebráronse les primeres elecciones al Parlamentu européu por sufraxu universal direutu y a lo llargo de la década de los 80, va abriéndose'l camín a la creación de la Xunión Europea, procesu qu'encuma en 1992 cola robla en Maastricht del Tratáu de la Xunión Europea, conocíu popularmente como Tratáu de Maastricht, polos Ministros d'Asuntos Esteriores y d'Economía de los Estaos miembros, documentu qu'entraría en vigos un añu depués, dando llugar a l'actual Xunión Europea.
N'avientu de 2009, tres el fracasu de la Constitución europea, entra en vigor el Tratáu de Lisboa, col que la Xunión Europea tien capacidá xurídica pa roblar alcuerdos internacionales.
Cronoloxía:
Cola entrada a valir del Tratáu de Lisboa, los símbolos de la XE como la bandera, el lema, l'himnu o'l Día d'Europa nun son xurídicamente venceyantes, anque toos ellos atópense n'usu. Magar esto, dieciséis países miembros declararon la so llealtá a los símbolos de la Xunión Europea nuna declaración amiesta al tratáu.
La XE cuenta con siete instituciones, caúna coles funciones que vienen darréu:
Amás cuenta tamién con cuatro importantes organismos: el Comité Económicu y Social Européu, el Comité de les Rexones, el Bancu Européu d'Inversiones, el Defensor del Pueblu Européu y la Europol.
Italianu
L'italianu ye una llingua románica, basada na variante toscana, habiendo gran diferencia ente tolos dialeutos italianos hasta'l puntu de considerar variantes como'l lombardu, vénetu, sicilianu, etc.. como idiomes propiamente dichos. Dende esti puntu de vista l'italianu oficial fálenlu como idioma maternu menos de 30 millones de persones.
El toscanu impúnxose tres la reunificación italiana por ser la variante más prestixosa al escribir Dante, Boccaccio y Petrarca les primeres grandes obres lliteraries de la península itálica na Baxa Edá Media.
L'italianu fálase n'Italia, u ye idioma nacional, en dos cantones del sur de Suiza u ye cooficial, y notros munchos países.
Destaquen los 4 millones d'italoparlantes n'Estaos Xuníos.
La consideración de llingua única a tolo que se fala n'Italia ye bien abegoso: los idiomes descendientes del llatín estrémense en dos grupos: l'oriental, qu'inclúi al rumanu y aromúnicu (macedorrumanu) y l'occidental, dividíu en llingües galo-ibériques como'l francés, les demás llingües d'oil, l'occitanu, francoprovenzal, retorromanu y les llingües galo-italianes (lombardu, piamontés, vénetu, ligur, etc.) y la rama italo-dálmata, qu'inclúi l'estintu dálmata, el sicilianu, calabrés, napolitanu y el propiu ""italianu"" o toscanu. La llinia divisoria ente galoitalianes y italodálmates ta asitiada xusto nel entamu de la península cerca de Rímini. 
Pola imposición del toscanu, idiomes con antigua tradición lliteraria como'l vénetu o que gozaron del estatus d'idioma oficial, como'l piamontés nel Reinu de Piamonte-Cerdeña, la llingua ligur na República de Xénova o'l Napolitanu nel Reinu de les Dos Sicilies, tan arrequexaos anguaño a la categoría de dialeutos, magar qu'Italia reconoz como idiomes al sardu y friulián, magar que nenguna d'estes llingües caben dientro de la rama ítalo-dálmata.
Jacques Cartier
Jacques Cartier (31 d'avientu de 1491 – 1 de setiembre de 1557) foi un esplorador francés orixinariu del puertu bretón de Saint-Malo.
Anque los sos primeros años de vida son mal conocíos, especúlase cola posibilidá de que participara en viaxes a Terranova y pela costa de Brasil. En cualquier casu yá debía ser un marín esperimentáu cuando'l rei Franciscu I-y encargó la misión d'esplorar “delles islles y países onde dicen qu'hai bayura d'oru y d'otres coses de valir.” 
Ente 1534 y 1542 fizo tres viaxes a América del Norte, col envís d'alcontrar una ruta p'Asia (el pasu del noroeste) evitando'l bloquéu de los españoles.
El 20 d'abril de 1534 Cartier salió de Saint-Malo con dos barcos y llegó a la costa de Terranova el 10 de mayu. A lo llargo d'esti viaxe, esploró l'estuariu d'un ríu al que–y punxo'l nome de San Llorienzo y la península del Llabrador. Tomó posesión d'esta tierra en nome del rei de Francia, bautizándola como Canadá, a partir de la pallabra iroquesa "kanata" (“pueblu”). 
Nesti viaxe, Cartier entró en contautu colos iroqueses y raptó a los fíos del xefe Donnacona, Domagaya y Taigoany, a los que llevó consigo nel viaxe de vuelta a Francia.
A la vista de los resultaos del primer viaxe, el rei encargó-y la misión de “peracabar el descubrimientu de les tierres occidentales”. 
El 16 de mayu de 1535 entamó un segundu viaxe con tres barcos, 110 homes y los dos rapazos. Remontando'l ríu San Llorienzo, llegó al llugar de Stadacone (l'actual ciudá de Quebec), onde devolvió los sos fíos a Donnacona . 
Cartier siguió remontando'l ríu col mas manexable de los trés barcos. Tratando d'alcontrar el reinu míticu de Saguenay, que se suponía abondante n'oru, aportó al pueblu iroqués d'Hochelaga, al que llamó Mont-Royal, (anguaño Montreal). 
De vuelta a Stadacone, cola ivernada, xeló'l ríu y los barcos quedaron inmovilizaos dellos meses. Nesti tiempu, una epidemia d'escorbutu provocó la muerte de 25 franceses. Cartier observó que los indios curaben d'esta enfermedá tomando ferviatos de corteya de cedru blancu, rica en vitamina C. Aplicando esti remediu, pudo salvar a la mayoría de la tripulación. 
Cuando se quitó'l xelu, el mes d'abril, embarcó de regresu a Francia, abandonando ún de los trés barcos por falta de tripulantes. Llevó consigo a Donnacona, a los sos fíos y otros siete iroqueses que nun habíen de volver nengún d'ellos nunca a la so tierra.
El 23 de mayu de 1541 Cartier emprendió'l tercer viaxe a América. Esta vez el mandu de la espedición nun–y correspuende a elli, sinon a Jean-François de la Rocque de Roberval, que sal en realidá un añu mas tarde. 
Pa esta espedición contaba con cinco barcos cargaos de ganáu y 1500 colonos, homes y muyeres, ente los que se contaben 50 presos lliberaos de la cárcel por falta de voluntarios. 
Estos colonos instaláronse na oriella del ríu San Llorienzo, pero la esperiencia resultó mal y Cartier, desobedeciendo les ordes de Roberval, volvió a Francia en xunu de 1542. Llevaba consigo un bon cargamentu de lo que creyía diamantes y oru, y que resultó ser pirita y cuarzu. A partir d'esti episodiu, la espresión “falso como los diamantes de Canadá” quedó como proverbial en francés.
Decepcionáu pol fracasu d'esta espedición, Cartier retiróse al castiellu de Limoilu, cerca de Saint-Malo. Hasta que morrió a causa d'una epidemia de peste en 1557, foi mui estimáu y recibió la visita, ente otros, de Rabelais.
Tokiu
Tokyo (東京; "Tōkyō", en xaponés, capital oriental) ye la capital de Xapón asina como la mayor área metropolitana del mundu, xunto con Yokohama y Kawasaki, con una población total de más de 33 millones d'habitantes.
Na ciudá propiamente dicha viven más de 9 millones de persones. Ye'l mayor centru financieru y de negocios de toda Asia. 
Tien menos rascacielos qu'otres grandes ciudaes pola frecuencia de terremotos nel país. Los edificios tienen d'avezu ente 6 y 10 pisos d'altura, con viviendes pequeñes pa los estándares occidentales.
La ciudá tien el mayor y más complexu sistema de tresporte públicu del mundu.
Fasta la reforma Edo, la capital de Xapón yera Kioto, dómina na que treslladaron la Corte, y camudáron-y el nome al actual na década de 1870.
Área metropolitana
Una Área metropolitana ye una rexón urbana qu'engloba una ciudá central que da nome al área y una riestra de ciudaes satélites que puen funcionar como ciudaes dormitoriu, industriales, comerciales y de servicios por un procesu de conurbación.
Nueva York
Nueva York (nomada oficialmente New York City, pa estremala del estáu homónimu) ye la ciudá más poblada de los Estaos Xuníos y el centru de l'área metropolitana de Nueva York, una de les mayores del mundu. Con una población estimao (U.S. Census Bureau, 2012) de 8.336.697 habitantes, ye la sé de la Organización de les Naciones Xuníes y considérasela bien de veces como la capital cultural del mundu. Na so área metropolitana, de 17.400 km² d'estensión, viven 18,9 millones d'habitantes.
Asitiada nún de los mayores puertos naturales del mundu, la ciudá ta formada por cinco "boroughs" (distritos); caún d'ellos ye un condáu del estáu de Nueva York. Esos distritos (Brooklyn, el Bronx, Manhattan, Queens, y Staten Island) formen oficialmente una única ciudá dende 1898. Esa ciudá, que reparte los sos más d'ocho millones d'habitantes en malpenes 783,8 km², ye la de mayor densidá de población de tol país. Ye, tamién, la de mayor diversidá llingüística nel mundu; calcúlase que fálense nella 800 llingües diferentes.
L'orixe de la ciudá remóntase a 1624. Esi añu fundose, por mercaderes holandeses, un puestu comercial na fastera meridional de la islla de Manhattan, que recibió en 1626 el nome de Nueva Amsterdam. La ciudá pasó a manes de los ingleses en 1664, y recibió'l so nome actual dempués de que'l rei Carlos II d'Inglaterra-y diera eses tierres al so hermanu, el duque de York. La ciudá foi capital de los Estaos Xuníos dende 1785 a 1790, y ye la ciudá mayor del país dende esi últimu añu. A ella aportaron, a finales del sieglu XIX y entamos del XX, millones d'inmigrantes per barcu. Al llegar a la ciudá yeren saludaos pela Estatua de la Llibertá, que ye anguaño un símbolu universalmente reconocíu de los Estaos Xuníos y la so democracia.
La ciudá ye visitada añalmente por 50 millones de persones. Les más d'elles pasen per Times Square y visiten los sos perfamosos puentes, rascacielos y parques. La ciudá abelluga tamién el centru financieru del mundu, el distritu financieru qu'arrodia la bolsa (New York Stock Exchange) de Wall Street, principal mercáu bursátil del mundu pel volumen de capitalización de les empreses que cotizen nella. Consecuentemente con ello, les viviendes y oficines en Manhattan tán ente les más cares del mundu. La ciudá, amás, ye la sé de delles universidaes; dalgunes d'elles (Columbia University, New York University y Rockefeller University) suelen tar incluyíes nos llistaos que recueyen les 50 meyores universidaes del mundu.
El llugar qu'anguaño ocupa la ciudá taba habitáu, na dómina precolonial, por dellos grupos de la tribu de los algonquinos. Ún d'ellos, nomáu Lenape, vivía en Lenapehoking, un territoriu qu'incluyía Staten Island, la fastera occidental de Long Island (no qu'anguaño son Brooklyn y Queens), Manhattan y la fastera meridional del valle del ríu Hudson, incluyendo el Bronx.
L'esplorador italianu Giovanni da Verrazano foi el primer européu n'aportar a la rexón; desembarcó en Staten Island en 1524, y cartografió la zona. El primer européu en llegar a Manhattan, por embargu, foi l'inglés Henry Hudson, que tamién remontó'l ríu que dempués diba llevar el so nome nun intentu d'atopar el pasu que se suponía d'aquella que permitía arrodiar América pol noroeste pa llegar a les Indies. Hudson trabayaba pa la Compañía Holandesa de les Indies Orientales, que foi la qu'instaló los primeros pobladores permanentes na islla. El fuerte, nomáu Fort Amsterdam, convirtióse, cola llegada de más colonos, na ciudá de New Amsterdam. En 1626 el gobernador de la nueva ciudá mercó Manhattan (que'l so nome significaba "la islla les colines" nel idioma nativu) a la tribu Canarsie por delles caxigalines que teníen un valor de 24 dólares. 
La población de la ciudá medró hasta algamar los 1.000 habitantes na década de 1650, pero tamién aumentaron les engarradielles colos nativos, que se resistíen a pagar impuestos a los nuevos amos. La Compañía Holandesa de les Indies Orientales, medranosa de qu'eses pelees perxudicaran los sos intereses económicos, encargó a Peter Stuyvesant que punxera fin a los problemes. Esti algamó'l so oxetivu, pero demientres el so mandatu, de 17 años, la flota británica y la holandesa llibraron trés guerres. Inglaterra yera consciente de la importancia estratéxica del asentamientu pal comerciu, y nun paró hasta conseguir conquistalu. En 1664 una flota inglesa consiguió rendir la ciudá, que renomó Nueva York n'honor del duque de York. Col dominiu inglés la ciudá prosperó enforma, y pa 1700 yá tenía 7.000 habitantes. El primer periódicu, "The New York Gazzette", entamó a espublizase en 1725 y la primer universidá ("King's College", anguaño "Columbia University") abrió en 1754.
Nes revueltes pola independencia de les colonies Nueva York tuvo un papel destacáu. Nella reuniose, en 1765, el primer congresu de les colonies americanes ("The Stamp Act Congress"), qu'aconceyaron pa protestar contra los nuevos impuestos qu'impuxeron los británicos, y cinco años dempués hubo la primer batalla colos ingleses na ciudá. Al entamu de la guerra d'independencia la ciudá tuvo en manes de les tropes independentistes, pero los ingleses recuperáronla tres de la batalla de Brooklyn (1776) y caltuvieron el so control hasta la fin de la guerra en 1783. Dos años dempués la ciudá foi nomada capital provisional del país, y foi la sé del Congresu hasta 1790. Nella tuvo llugar tamién la primer toma de posesión d'un presidente estaunidense al xurar el cargo nella George Washington en 1789.
Nueva York yera, nos primeros tiempos de la independencia, más pequeñu que les otres dos grandes metrópolis de la nueva nación, Filadelfia y Boston, pero'l so calter de mayor puertu de la costa este llevó a la ciudá a millones d'inmigrantes. Alemanes, irlandeses y xente d'otros países del norte d'Europa aportaron a lo llargo del sieglu XIX a la ciudá atrayíos pola bayura de trabayu disponible. A ellos siguiéronlos, nas dos últimas décadas del sieglu, europeos del este y italianos, que traxeron con ellos relixones desconocíes na ciudá, como la católica, y nueves formes de vida. Esto provocó tensiones raciales y culturales ente los vieyos y los nuevos inmigrantes. Los recién llegaos, que los más d'ellos nun falaben inglés, pasaben a depender del Tammany Hall, una institución controlada pol Partíu Demócrata que-yos consiguía trabayu a cambiu de los sos votos. Dirixida por William M. Tweed, la institución acabó fundiéndose embaxu'l pesu de la so propia corrupción. El mesmu Tweed foi deteníu en 1871 acusáu de tener robao a la ciudá 200 millones de dólares.
Al tiempu, les tensiones diben xorreciendo nel país alredor de la cuestión de los derechos de los estaos y de la esclavitú. La ciudá nun yera ún de los centros más favoratibles al abolicionsimu, porque los mercaderes teníen miéu de qu'el provechosu comerciu que teníen colos estaos esclavistes del Sur sofriera perxuiciu cola abolición. Cuando entamó l'alistamientu pal exércitu de la Unión españó una revuelta na ciudá que causó 1.000 muertos, ente ellos dellos afroamericanos que foron linchaos. Foi necesario que vinieran soldaos dende Gettysburg pa restaurar l'orde.
La ciudá, mentantu, segúia medrando gracies al progresu de la inxeniería. Brooklyn, por exemplu, taba aislláu del restu de la zona hasta qu'acabó la construcción de la ponte de Brooklyn en 1883. La fundación de la ciudá pol axuntamientu de los cinco "boroughs" (distritos) de Manhattan, el Bronx, Queens, Staten Island y Brooklyn nun asocedió hasta 1898. Entóncenes Manhattan yera la zona más poblada, pero la construcción a lo llargo del sieglu siguiente d'una rede de puentes y túneles permitió que la xente que trabayaba na ciudá pudiera colar a los "boroughs" vecinos, ú la vivienda yera más barata, a vivir.
Les primeres décades del sieglu foron de crecimientu, magar que problemáticu, de la ciudá. Esta llegó a la década de los 30, la de la Gran Depresión, fondamente endeudada. Había ser l'alcalde Fiorello LaGuardia, que gobernó la ciudá dende 1934 hasta 1945, el que-y diera puxu otra vuelta. Recuperó la estabilidá de les cuentes municipales, lluchó escontra'l crimen y creó servicios sociales públicos na ciudá. En 1939 cellebrose na ciudá una exposición universal, na que se presentó por primer vegada al públicu la televisión, y la ciudá recibió un emburrión definitivu a la so condición de capital del mundu al ser escoyida p'abellugar, en 1946, la sé de les Naciones Xuníes.
Na década de 1960 la ciudá paecía ingobernable. Una fuelga de trabayadores del sistema de tresporte públicu paralizó'l metro y los autobuses urbanos en 1966. En 1968 los trabayadores del serviciu públicu de llimpieza ficieron una fuelga de nueve díes qu'enllenó les cais de la ciudá de montoneres de basoria. En 1971 foron la policía y los bomberos los que ficieron fuelga, y en 1975 la ciudá tuvo a piques de declarase en bancarrota al nun poder pagar los bonos que tenía emitío. Fizo falta un rescate del gobiernu federal pa que nun se llegara a ello. En 1978 llegó a l'alcaldía Edward Koch, que consiguió llevar la paz social a la ciudá. En 1989 la ciudá tuvo'l so primer alcalde afroamericanu, David N. Dinkins, que tuvo que lluchar cola peor recesión económica dende la Segunda Guerra Mundial. Los años de la década de 1990 foron los del alcalde Rudolph Giuliani, que consiguió amenorgar enforma la criminalidá, tener presupuestos equilibraos y ameyorar les condiciones de vida na ciudá. Giuliani tenía llegao a l'alcaldía poco dempués del atentáu contra'l World Trade Center de 26 de febreru de 1993, que provocó seis muertos y abondantes daños materiales, y había tener que facer frente al segundu atentáu, el del 11 de setiembre de 2001.
El 11 de setiembre de 2001 tuvo llugar un atentáu escontra les conocíes como "Torres Ximielgues" del World Trade Center. A les 8.46 de la mañana d'esi día un avión d'American Airlines, enllenu de pasaxeros, foi estrelláu por cinco terroristes que lu teníen secuestráu escontra la fachada norte de la torre norte (nomada "One World Trade Center", 1WTC) del World Trade Center. A les 9.07 otros cinco terroristes estrellaron otru avión, de United Airlines, escontra la fachada sur de la torre sur (nomada "Two World Trade Center", 2WTC). Les torres teníen una estructura central que les mantenía de pie, y l'impactu y los fueos provocaos pol combustible de los aviones afectáronles hasta que, a les 9.59, la torre sur esbarrumbose. Media hora dempués pasó-y lo mesmu a la torre norte. Cientos de trabayadores de les torres, los pasaxeros de los aviones y hasta 411 trabayadores de los servicios d'emerxencies morrieron aquel día; el total de muertos na ciudá foi de 2.606 persones.
La brutalidá del atentáu dexo ablucáu al mundu enteru. Los díes siguientes miles de voluntarios trabayaron pa repariar los estrozos y axudar a les víctimes, y los neoyorkinos, col alcalde dando exemplu a pie d'obra, desarrollaron un sentimientu d'arguyu y de nun dexar que la ciudá fora baltada pola acción d'unos terroristes. Entovía fumeaben los restos de les torres cuando'l gobernador del estáu George Pataki y l'alcalde Giuliani crearon un organismu (Lower Manhattan Development Corporation) pa coordinar la construcción d'un memorial a les víctimes y pa dirixir la reconstrucción y revitalización de la zona afectada pol atentáu. Los sos esfuercios foron continuaos pol siguiente alcalde, Michael Bloomberg. El diseñu del memorial qu'anguaño puede vese na zona qu'ocupaben les torres foi escoyíu en 2002, y pa 2005 aprobose'l proyectu de la nomada "Freedom Tower" (torre de la llibertá), un rascacielos más altu entá que les torres orixinales que ha incluyir un mirador y, nel so cumal, una lluz allumando al cielu permanentemente n'alcordanza de los muertos nel atentáu. L'edificiu, que yá ta techáu dende 2013, tien prevista la so inauguración nel añu 2014.
Nueva York ta asitiada na rexón nororiental de los Estaos Xuníos, al sureste del estáu homónimu, aprosimadamente a la metá del camín ente Washington DC y Boston. La so situación, na desembocadura del ríu Hudson, tien ayudao a la ciudá a convertise nún puertu perimportante. La mayoría de les cases de la ciudá tán construyíes en trés islles (Manhattan, Staten Island y Long Island), lo que fai que'l terrén edificable seya escasu y haiga, poro, una gran densidá de población.
El ríu Hudson, que cuerre a traviés del valle homónimu hasta aportar a la bahía de Nueva York, separta esta ciudá del estáu de Nueva Jersey. Dellos de los brazos fluviales que se formen nel estuariu fain de llende ente los boroughs de la ciudá: asina, el East River separta'l Bronx y Manhattan de Long Island; y el Harlem River separta la mayoría de la islla de Manhattan del Bronx. Sicasí, dengún de los dos son braeros ríos; la única corriente d'agua duce que traviesa la ciudá ye'l ríu Bronx ("Bronx River"), que traviesa'l Bronx y'l condáu de Westchester.
El terrenu de la ciudá tien aumentáu enforma al traviés de los sieglos pola acción humana. Esta ganancia de tierra al mar produciose especialmente na zona del Lower Manhattan; allí desarrollose, por exemplu, la barriada de Battery Park nes décades de 1970 y 1980. Con esos terrenos l'área total ocupada pola ciudá ye de 1.214 km², de los que 425 km² son d'agua y los 789 km² restantes de tierra. El puntu más altu la ciudá ye la colina Todt (Todt Hill), en Staten Island, de 124,9 m d'altor.
New York City ta sodividida en cinco "boroughs". En NYC un "borough", según la Llei del Estáu de Nueva York, ye una corporación municipal que se crea cuando un condáu fúndese con otros pa ser parte de la ciudá.. Caún de los condaos correspuende a un condáu del estáu de Nueva York, pero de magar 1898 nun tienen una institución que los gobierne de forma independiente y tán integraos na ciudá con un gobiernu únicu. Caún de los "boroughs", a la vez, sodivídese en cientos de barrios con un calter definíu y estremáu de los vecinos. De ser ciudaes independientes, cuatru d'ellos (Brooklyn, Queens, Manhattan y el Bronx) habíen tar ente les diez ciudaes más poblaes de los Estaos Xuníos.
Estremadura
Estremadura ye una Comunidá Autónoma del oeste d'España, asitiada ente los 37° 57' N y los 40° 29' N de llatitú y ente los 4° 39' O y los 7° 33' O de llonxitú. Estremadura llenda al norte con Castiella y Lleón (provincies de Salamanca y Ávila); al sur, con Andalucía (provincies d'Huelva, Sevilla y Córdoba); al este, con Castiella-La Mancha (provincies de Toledo y Ciudad Real); al oeste, con Portugal.
El día d'Estremadura cellébrase'l 8 de setiembre.
Tien dos provincies: Cáceres al norte y Badajoz al sur. La capital ye Mérida (antigua "Augusta Emerita"), ciudá reconocida pol Estatutu d'Autonomía como la sé del Gobiernu d'Estremadura. La so densidá de población ye de 26,52 habitantes/km², una de las más baxes d'España. De los sos 1.104.000 habitantes el 34% viven nes siete mayores ciudaes de la comunidá: Badajoz, Cáceres, Mérida, Plasencia, Don Benito, Almendralejo y Villanueva de la Serena.
Al norte de la comunidá álcense les sierres del sistema Central, cola sierra de Gredos, sierra de Béjar onde Estremadura algama la so mayor altitú nel Calvitero con 2.405 m y la sierra de Gata que separen de la meseta norte castellana. Nel centru atopamos, d'este a oeste, la sierra de las Villuercas, la sierra de Montánchez y la sierra de San Pedro, que formen parte de los Montes de Toledo. Al sur álzase Sierra Morica que separa Estremadura d'Andalucía.
El Tajo ye'l ríu qu'estructura la provincia de Cáceres. Naz nos Montes Universales, Teruel, y llega a Lisboa. Dellos afluentes del Tajo n'Estremadura son:
El Guadiana estructura la provincia de Badajoz. Naz en Pinilla, albacete y acaba en Ayamonte, Huelva. Afluentes estremeños:
El clima dominante n'Estremadura ye'l mediterráneu suavizáu pola advección de mases d'aire marítimu procedentes del Atlánticu. 
Los centros d'acción principales son el frente polar, que descarga les sos mases d'aire húmedu y l'anticiclón de los Azores. Pel iviernu a la rexón algámenlu los efectos de los anticiclones térmicos qu'apaecen sobre La Mancha, que dan a la rexón un tiempu seco y frío, nesta situación son frecuentes les borrines nel valle del Tayo y del Guadiana. Sicasí, el murallón del Sistema Central enzanca la entrada de la mayoría de los ciclones cargaos d'agua que traviesen la península debíu al efectu barrera, ente que l'efectu foehn apurre a la rexón vientos secos y templaos, que pueden llegar a fuertes. Los díes borrinosos son escasos, anque hai grandes diferencies ente los montes, del sistema Central y el restu de la rexón. El solazu devasa les 2.600 hores. Les situaciones de gota fría na seronda son rares, una y bones la rexón alcuéntrase relativamente lloñe de les principales mases d'agua. Cuando se producen ta acomuñaes a gotes fríes de mayor radio asitiaes sobre'l golfu de Cádiz. La mayoría de les precipitaciones entren na rexón pol suroeste. La orografía inflúi decisivamente nel clima de delles partes de la rexón, creando microclimes bien húmedos nes sierres del norte, particularmente nes contornes de La Sierra de Gata, Valle del Ambroz, Hurdes, Valle del Jerte y la Vera, onde les precipitaciones son bien abondoses.
La rexón tien una potente industria alimentaria. Ye la mayor productora de tabacu d'Europa, y acueye nel so territoriu delles denominaciones d'orixe: de vinu (Ribera del Guadiana), xamón (Dehesa d'Estremadura) o quesu (torta del Casar, quesu de la serena, quesu d'Ibores...), pero tamién de pimentón (pimentón de la Vera), carne de xatu o corderu, miel (Villuerca-Ibores) o cereces (Valle del Jerte). El so clima ye caldiu nel sur y templáu, y delles veces fríu, nel norte. 
Tien bayura de patrimoniu natural y arquitectónicu, qu'atrái a bien de turistes a visitalu. El picu más altu de la rexón ye'l Calvitero (2.405 m d'altor), asitiáu nel noreste de la provincia de Cáceres, nel Valle del Jerte. No que cinca a la hidrografía, la rexón ye travesada per dos de los mayores ríos de la Península Ibérica: el Tajo y el Guadiana.
Estremadura ye'l llugar de nacencia de dellos de los más famosos conquistadores del América|Nuevu Mundu. Nella nacieron, ente más otros: Francisco Pizarro, que conquistó l'imperiu inca; Hernán Cortés, qu'acabó col imperiu azteca, y Pedro Valdivia, que conquistó lo qu'anguaño ye Chile.
N'Estremadura la única llingua reconocida como oficial ye'l castellán. Sicasí en el so territoriu falen otres llingües iberorromances:
Canaries
Les Canaries ye una comunidá autónoma d'España, con capital compartida ente les dos principales ciudaes (Santa Cruz de Tenerife y Les Palmes de Gran Canaria), abarca la totalidá del archipiélagu Canariu, formáu por siete islles mayores: Tenerife, La Palma, La Gomera y El Fierro, que formen la provincia de Santa Cruz de Tenerife, y Gran Canaria, Fuerteventura y Lanzarote, que pertenecen a la provincia de Les Palmes, arriendes de seis islles menores (Alegranza, Graciosa, Montaña Clara, Lobos, Roque del Este y Roque del Oeste) y una serie de pequeñes roques ya islotes (Anaga, Salmor, Garachico). Ta asitiada nel Océanu Atlánticu, nel norte d'África, na rexón de Macaronesia (xunto coles Islles Cabu Verde, Azores, Madeira ya Xabaces) y ye la rexón española con más llonxitú de costes: 1.583 km.
El 75% de los habitantes de Canaries son d'orixe guanche, pueblu bereber trayíu al Archipiélagu polos fenicios y dempués polos cartaxineses nos sieglos VII y V e.C. pa que sirviesen d'aida y de sofitu a les sos flotes, na ruta del oru. Los guanches denomaron a la Islla de Gran Canaria ""Tamarán"". Los romanos supieron de la esistencia de les Islles polos escritos de "Juba II", rei de Mauritania; (fálase d'una espedición nel añu 40 dC a les islles, que foi rellatada polos escritores Plutarcu y "Pliniu el Vieyu". Ésti caberu fai usu del términu ""Insulae Cannariae"" (del llatín "Can, Cannis"= "perru"), darréu de l'abondancia de perros qu'habitaben les islles. Esta ye la desplicación de que nel escudu apaezan dos perros ún a cada llau, y tamién de que, a la escontra de lo que la mayor parte de la xente camienta, nun foi que les Islles tomaren el nome del Ave (el canariu, ""Serinus canaria""), sinón que foi l'ave el que tomó'l nome de les islles ""Cannariae"", (d'au ye nativu), y que col tiempu derivó en Canariu. 
Comunidá de Madrid
La Comunidá de Madrid ye una comunidá autónoma española uniprovincial. Asitiada nel centru de la península Ibérica, na rexón histórica de Castiella, la so capital Madrid ye tamién la capital del Estáu. Los sos llendes son al norte y al oeste con Castiella y Lleón y al este y al sur con Castiella-La Mancha. Otras ciudaes importantes son Alcalá de Henares, Alcorcón, Leganés, Getafe, Móstoles, Fuenlabrada, San Sebastián de los Reyes, Alcobendas y Torrejón de Ardoz.
País Vascu
País Vascu o País Bascu (n'eusquera "Euskadi") o Comunidá Autónoma del País Vascu (n'eusquera "Euskal Autonomia Erkidegoa") ye una comunidá autónoma asitiada nel norte d'España, llendando al norte col Mar Cantábricu y Francia, al sur con La Rioxa, Castiella y Llión y la Comunidá Foral de Navarra, al oeste con Cantabria y al este con Navarra.
El nome de País Vascu, pa delles persones, tamién ye una rexón cultural asitiada a ambos llaos de los Pirineos ocupando, los territorios de Vizcaya, Guipúzcoa, Álava y Navarra n'España, y de Zuberoa, Baxa Navarra y Lapurdi en Francia, nomada Euskal Herria ("Pueblu Vascu") n'euskara. Les provincies nel Estáu Español nómense "Hegoalde" ("Zona sud") y les provincies nel Estáu Francés, "Iparralde" ("Zona norte").
Pesie al pequeñu territoriu, la comunidá autónoma concetra un gran volume d'industries y ye una de les fasteres más riques d'España.
La Comunidá Autónoma del País Vascu ta dixebrada nes siguientes provincies:
Exiptu
Exiptu, oficialmente República Árabe d'Exiptu (árabe: مصر Miṣr), ye un país al nordeste d'África, magar qu'inclúi la Península del Sinaí, que ye parte d'Asia. La mayoría de la población asítiase a lo llargo del ríu Nilu y la mayor parte de la so superficie ocúpala'l Desiertu del Sáhara cuasi toa ella non habitada. La capital ye El Cairu (القاهرة).
La riqueza qu'apurría'l fértil llimu tres los hinchentes añales del ríu Nilu, al pie de l'ausencia de poderosos pueblos pol so aislamientu, por cuenta de que'l valle del Nilu ta asitiáu ente dos amplies zones desértiques, dexaron el desenvolvimientu d'una de les primeres y más esllumantes civilizaciones na hestoria de la humanidá.
Los primeres pobladores d'Exiptu, algamaron les riberes del Nilu, daquella un conglomeráu de marismes y focu de paludismu, escapando de la desertización del Sáhara. Les primeres comunidaes fixeron habitable'l país, y arrexuntáronse en rexones llamaes nomos. Pasáu'l tiempu y tres dómines d'alcuerdos y disputes los nomos arrexuntáronse en dos proto-naciones, denominaes l'Altu y Baxu Exiptu alredor del añu 4000 e.C. Exiptu unifícase alredor del añu 3100 e.C., dende'l faraón Menes (Narmer nel so nome exipciu).
La hestoria del Antiguu Exiptu estrémase en trés imperios con períodos entemedios de conflictos internos y dominación por gobernantes estranxeros. L'Imperiu Antiguu caracterizóse pol florecimientu de les artes y la construcción d'inmenses pirámides. Mientres l'Imperiu Mediu (2050-1800 e.C.), tres una etapa de descentralización, Exiptu conoció un períodu de rellumanza na so economía. Nel Imperiu Nuevu (1567-1085 e.C.) la monarquía exipcia algamó la so edá dorada conquistando a los pueblos vecinos y espandiendo los sos dominios so la dirección de los faraones de la dinastía XVIII. La última dinastía foi derrocada polos perses nel añu 341 e.C., quien de la mesma fueron sustituyíos por gobernantes griegos y romanos, periodu qu'empezó escontra l'añu 30 e.C. como resultáu de la derrota de Cleopatra y Marcu Antoniu na batalla d'Actium, que traxo siete sieglos de paz relativa y estabilidá económica. Dende mediaos del sieglu IV, Exiptu formó parte del Imperiu Oriental, que se convirtió nel Imperiu bizantín.
Sudáfrica
La República Sudafricana o simplemente Sudáfrica ye un país d'África. Llenda con Namibia, Botsuana, Zimbabue, Suazilandia y Lesothu. El Reinu de Lesothu alcuéntrase enclaváu dientru del territoriu d'esti país.
Filipines
Les Filipines, oficialmente República de Filipines, ye una nación insular formada por un archipiélagu de 7.107 islles asitiaes aprosimadamente a 100 km al sudeste d'Asia, na costa occidental del Océanu Pacíficu. Llenda al este col Mar filipín, al oeste col Mar de la China Meridional, y al sur col Mar de Célebes. Al sur alcuéntrense les Moluques y Célebes n'Indonesia, al sudoeste la isla de Borneo repartida ente Indonesia y Malasia y al norte Taiwán. Les islles Filipines tan ente los 116° 40' y 126° y 34' E de llonxitú, y 4° 40' y 21° 10' N de llatitú.
Esti archipiélagu llamose asina n'honor del rei español Felipe II d'España.
Ye l'únicu país asiáticu nel que la relixón dominante ye'l catolicismu, tando fuertemente ocidentalizáu. España y Estaos Xuníos que colonizaron l'archipiélagu, tuvieron cada unu una gran influencia na cultura filipina, una mecedura d'oriente y occidente.
Tienen dos llingües oficiales: l'inglés y el tagalu.
Estaos Xuníos, depués d'intentar en delles ocasiones comprar les islles, declaró la guerra a España en 1898, contando cola ayuda de los propios filipinos. Les conversaciones de paz encumaren col Tratáu de París del 10 d'avientu de 1898, que puso fin a la guerra hispano-estauxunidense.
Kazakstán
Kazakhstán (tamién "Kazakstán"; en kazakhstanín: Қазақстан, "Qazaqstan", y en rusu: Казахстан, "Kazakhstán"), oficialmente nomáu República de Kazakhstán, ye un país trescontinental: el más del so territoriu pertenez al Asia Central septentrional, mentantu qu'una pequeña parte d'elli ta na Europa Oriental. Ye, colos sos 2.724.900 km², el mayor de tolos países del mundu que nun tienen costa en dengún mar del Océanu Mundial. Ye la nación cola mayor economía de toes les del Asia Central: xenera'l 60% del PNB, principalmente pola bayura de gas natural y petróleu del so territoriu. Amás, el so subsuelu contién bayura de minerales, munchos entá por esplotar.
Llenda con Rusia, China, Kirguistán, Uzbequistán y Turkmenistán, y inclúi nel so territoriu bona parte de la estensión del mar Caspiu. Na so xeografía, pervariada, altérnense estepes, llanures y cordeleras con desiertos, deltes fluviales y viesques. La so población estimao el 1 de febreru de 2016 yera de 17.693.500 habitantes, que fain d'elli, pela so estensión, ún de los países con menor densidá de población del mundu, con malpenes 6,5 hab/km². La so capital dende 1997 y mayor ciudá ye Astaná.
El territoriu de Kazahstán estuvo habitáu tradicionalmente por tribus nomadismu|nómades. La situación camudó nel sieglu XIII, cuando Genguis Ḥan ocupolu y convirtiolu en parte del Imperiu mongol. Sicasí, tres de diverses lluches intenstines ente los ocupantes, el poder volvió a les tribus nómades que, pal sieglu XVI, teníen organizáose nún pueblu nuevu, el kazaxu, dividíu en trés "jüz" que se repartíen el territoriu. Los rusos aportaron al territoriu nel sieglu XVIII. Comenzaron entóncenes el so avance pola estepa kazaxa, de forma que pa mediaos del sieglu XIX Kazakhstán yá yera parte del Imperiu rusu. Tres de la Revolución rusa de 1917, y la guerra civil que la siguió, el territoriu foi reorganizáu alministrativamente varies veces, hasta qu'en 1936 convirtiose na República Socialista Soviética Kazaxa, una de les que formaben la Xunión Soviética.
Kazahkstán foi una de les caberes repúblicas soviéticas en declarase independiente tres de la disolución de la Xunión Soviética en 1991. El so presidente, Nursultan Nazarbayev, tien síolo de magar, y ye un gobernante autoritariu con un gran historial de falta de respetu polos derechos humanos y de supresión de la oposición política. Human Rights Watch dizqu'el país ""llimita seriamente la llibertá de reunión, espresión y relixón"", y otres organizaciones de derechos humanos califiquen habitualmente la situación d'estos nel país como "probe".
Los 131 grupos étnicos del país inclúin a los kazaxos (63% de la población), los rusos, los uzbekos, los ucranios, los alemanes, los tártaros y los uigures, ente más otros. L'Islam ye la relixón del 70% de la población, mentantu que los cristianos son el 26% nesti país nel qu'oficialmente hai llibertá relixosa pero nel que los cabezaleros relixosos que s'oponen al gobiernu son represaliaos. El kazakhstanín ye la llingua oficial, magar qu'el rusu tien un estatus oficial equivalente en tolos niveles de l'alministración y pa les rellaciones esteriores del país.
Primer ministru
Un Primer Ministru ye xeneralmente el xefe de gobiernu en munchos sistemes políticos. Ta n'un puestu inferior al del Xefe del Estáu. El primer ministru ye normalmente el cabezaleru del partíu políticu que tien la mayoría parllamentaria. Les funciones son: coordinar l'actividá del gobiernu, nomar a los ministros y representar al gobiernu nel mundu.
Los Primeros Ministros reciben nomes distintos en dellos países: n'España ye Presidente del Gobiernu y el d'Irlanda, Taoiseach.
Arabia Saudita
Arabia Saudita, oficialmente Reinu d'Arabia Saudita, ye un país na Península arábica. Tien llendes con Iraq, Xordania, Kuwait, Omán, Qatar, Emiratos Árabes Xuníos y Yemen. 
Sudán
Sudán ye un país que s'alcuentra nel nordeste d'África. Tien llendes con 7 países: Exiptu al norte, Libia al noroeste, Chad al oeste, República Centroafricana al sudoeste, Sudán del Sur al sur, Etiopía y Eritrea nel este, amás de tar bañada pol mar Bermeyu. 
Chinu vu
El chinu vu o wu (吳方言 pinyin wú fāng yán; 吳語 pinyin wú yǔ) ye la segunda mayor llingua de China tres el Chinu mandarín. Consideráu un dialeutu por dellos llingüistes, forma parte de les llingües sinotibetanes. En 1991 tenía unos 87 millones de falantes lo que lu convierte del 10 idioma más faláu del mundu.
Alcuéntrase na provincia de Zhejiang, la municipalidá de Shanghai, el sur de Jiangsu y en pequeñes partes de Anhui Jiangxi y Fujian.
República Democrática d'El Congu
La República Democrática d'El Congu ye'l tercer país más grande d'África, y foi conocíu como Zaire ente los años 1971 y 1999. Llenda al norte cola República Centroafricana y Sudán del Sur, al este con Ruanda, Burundi y Uganda, con Zambia y Angola al sur, y con El Congu al oeste.
El territoriu del país formó parte del "Congu Belxicanu", creáu al final del sieglu XIX como propiedá del rei de Bélxica; la conquista y esplotación del país fexo amenorgar la población a la metá. Tres la independencia en 1960, la nueva nación somorguióse nuna guerra civil, na que venció Mobutu Sese Seko que dirixó la nación por más de tres décades. Tres la guerra y xenocidiu en Ruanda, anicióse otra guerra civil qu'anguaño tovía continúa y ye pol númberu de víctimes la peor tres la Segunda Guerra Mundial, con 3,5 millones de muertos.
El Congu (RDC) repártese en 10 provincies y 1 ciudá autónoma (Kinshasa):
Prolog
Prolog (del inglés "Programming in Logic"), ye un llinguaxe lóxicu conocíu d'abondo nel área de la investigación n'Intelixencia Artificial.
Prolog ye un llinguaxe diferiente a los más conocíos, tanto de los imperativos como Fortran, Pascal, C etc, como de los funcionales como Lisp. 
En tolos nomaos, les instrucciones execútense nun orden secuencial, esto ye, una tres otra y nel mesmu orden nel que tán escribayaes, condición que camudarase cuando se atope una instrucción de control (un llazu, una instrucción condicional o una tresferencia). 
En Prolog, les coses son distintes: el orden de execución de les instrucciones nun tien na que ver col orden en que foron escribayaes. Tampocu hai instrucciones de control al usu. Pa trabayar nesti llinguaxe, un programaor tien que avezase a cavilgar d'un modu perdiferente al que ye emplegau nos llinguaxes clásicos. 
Les instrucciones de Prolog llámense "regles o cláusules de Horn" y puen representase así: "Facer esto nel casu en que se cumplan tales o cuales condiciones". Una instrucción executarase automáticamente en cualesquiera momentu nel que se cumplan les condiciones especificaes. Amás de les regles, defínense tamién "fechos" nos que s'apliacrán les regles.
Finlandia
Finlandia, oficialmente República de Finlandia (en finlandés, "Suomi" o "Suomen tasavalta"; en suecu "Finland" o "Republiken Finland"), ye un país nórdicu allugáu nel norte d'Europa. Tien llendes al oeste con Suecia, al este con Rusia y al norte con Noruega. Pel oeste y el sur ta arodiada pol Mar Bálticu, que-y separa de Suecia y Estonia, cruciando'l Golfu de Finlandia. La capital y ciudá más importante del país ye Helsinki.
Finlandia perteneció al Reinu de Suecia y de 1809 a 1917 el país foi parte del Imperiu Rusu como'l Gran Ducáu de Finlandia que gozó d'autonomía hasta 1917 añu nel que declárase independiente. Anguaño, Finlandia ye una república, parllamentaria y democrática, y ye miembru d'organismos internacionales como les Naciones Xuníes (dende 1955), la Xunión Europea (dende 1995), del Conseyu Nórdicu, la Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa y la Organización pa la Cooperación y el Desarrollu Económicu. La economía de Finlandia ye una de les más prósperes nel continente, basándonse nos importantes sectores de servicios asina como nos productos manufacturaos. Nel país hai estáu de bientar arriendes d'una política altamente democrática y con niveles perbaxos de corrupción.
En 2007, Finlandia tenía una población de 5,3 millones d'habitantes nun área de 338.145 quilómetros cuadraos. La mayor parte de la población del país concentrase nel estremu sur, na costa del Golfu de Finlandia y redolada (onde ta l'Área Metropolitana de Helsinki). Finlandia ye'l sestu país más grande d'Europa en superficie, y tien una densidá poblacional mui baxa, de 15,72 habitantes per quilometru cuadráu convirtiendose nel país menos densamente pobláu de la Xunión Europa. Los más de los finlandeses tienen el finlandés como llingua materna, siendo esta una de les poques llingües oficiales de la Xunión Europea que nun remanez de la familia indoeuropea. La segunda llingua oficial de Finlandia ye'l suecu, que falen un 5,5% de la población nacional.
L'orixe del nome Suomi (Finlandia) tien un aniciu inciertu, pero una de les teoríes más aceptaes ye que sía derivada de la pallabra Proto-Báltica Zeme que significa Tierra. Ye tamién bien asemeyada la so ortografía al términu saami, forma na que se denomina'l pueblu lapón. Amás de los parientes más próximos del finlandés, esti nome ye tamién utilizáu por dellos idiomes bálticos como'l lituanu. Finlandia ye mui asemeyáu al nome d'otros llugares escandinavos como Finnmark (condáu de Noruega) y Finnveden (o Finnheden, una de les pequeñes rexones del vieyu condáu de Småland en Suecia). Dalgunos d'estos nomes son claramente derivaos de Finnr, pallabra alemana pa describir a un viaxante. El términu Finnr tamién se refier a los lapones, grupu indíxena con al rodiu de 70.000 habitantes n'Europa.
Los nicios arqueolóxicos del Paleolíticu, los asentamientos previos a la Edá de Xelu en Finlandia ye entá un tema en debate. Depués de la Edá de Xelu, los restos de los primeros pobladores de Finlandia, que veníen del sur y del este, pueden datase al rodiu de 8.500 e.C.. La población de cazadores-recoyedores del Mesolíticu conozse como la "cultura Suomusjärvi". Al rodiu del 5.300 e.C. xurden les "cultures del peine de barru", conocíes pola alfarería. Esto indica l'entamu del Neolíticu pa Finlandia, anque la subsistencia entá basábase na caza y na pesca. Nel quintu mileniu e.C. hebo redes estenses de merca ente Finlandia y el noreste européu. Importáronse al país grandes cantidaes de pedernal y ámbare. Nel este de Finlandia apaecen pintures nes roques, aparentemente tocantes a creencies de chamanes y tótems.
Depués del 3200 EC, establecense nel sur de lo que güei ye Finlandia una cultura propia agrupada dientro de les nomaes cultures europees del "Hachu de Guerra", asociaes al movimientu de falantes indoeuropeos. La cultura del Hachu de Guerra o "Cuerda Cerámica" parez que practicaba l'agricultura y que criaben animales en Finlandia. Nel interior, les sociedaes yeren menos avanzaes. El finlandés orixinal foi influyíu poles llingües báltiques indoeuropees (y viceversa) al rodiu del periodu de 3500-1000 EC , y les llingües sami dixebren del finlandés orixinal.
La Edá del Bronce entamó depués del 1500 EC, repartiéndose dende'l oeste. Las rexones costeres de Finlandia fueron parte de la "Cultura Nórdica del Bronce", mientres que nes rexones interiores, las influencies yeren de les cultures del norte de Rusia que usaben el bronce. Depués de 500 EC, entamó la Edá del Fierro. Alcontráronse fueyes de fierro importaes y trabayos llocales en fierro na mesma dómina.
Al rodiu'l sieglu I, el comerciu y intercambiu con Escandinavia medró y alcontráronse dalgunes ferramientes romanes d'esta dómina. Nel primer mileniu DC, los grupos de población de Finlandia cambiaben los sos productos (principalmente pieles) con comerciantes escandinavos. Les influencies tamién llegaben del sur y del este. La sociedá entamó estratificase: los restos d'enterramientos con adornos, normalmente con armes, dan señales a los investigadores de que a partir del sieglu III hebo una élite principal. Sicasí, nun evolucionó en Finlandia una sociedá centralizada, nin siquiera na Era Vikinga.
Nesta dómina, la población en Finlandia xebrábase en grupos diferentes: finlandeses, tavastianos, carelios y sami. Åland ye absorbida entós pola cultura sueca, si non enantes.
Pocu dempués de 1150, Erik el Santu de Suecia entamó una cruzada nel suroeste de Finlandia. Al pocu llegaron los primeros misioneros, que fundaríen la ciudá de Turku ("Åbo" en suecu). N'aquella dómina los rusos ortodoxos de Novgorod, dominaben el comerciu de pieles, y entraron nel territoriu de lo que güei ye Carelia, onde consiguieron converstir a nativos y fundaron un obispáu n'Олонец. 
Los primeros enfrentamientos entre suecos y rusos entamaron a primeros del sieglu XIII, y acabaríen cola victoria del príncipe rusu Alexandru (1240), nel ríu Нева. Por esta batalla el príncipe Alexandru conozse como Александр Невский (Alexandru de Neva). 
Sicasí, la victoria del príncipe ortodoxu preocupó al papa romanu, Inocenciu IV, qu'animó a los suecos a siguir cola conquista de Finlandia. Åbo (Turku) convirtióse na sede d'un obispáu dependiente del Arzobispu d'Uppsala, y pasaría a ser la capital de la Finlancia sueca. 
En 1293 fundóse la ciudá de Выборг (güei na Federación Rusa). Nun tardó en entamar otra vegada la guerra escontra los rusos. L'oxetivu principal yera controlar l'ismu de Carelia, que finalmente acabó repartíu pol Tratáu de Nöteborg (1323) nel que los suecos conservaron Выборг y alredores; los rusos, les dos orilles del ríu Нева y la costa del llagu Ladoga. Esta frontera caltuvose hasta'l sieglu XVI.
La conquista de Finlandia pol reinu de Suecia, a diferencia del sistema establecíu mientres la mesma dómina pola Orde Teutónica n'Estonia y Livonia, nun traxo consigo la implantación de la servidume de les poblaciones autóctones: constituyóse una nobleza finlandesa y los finlandeses escoyeron a los obispos d'Åbo.
A partir de 1347 aplicóse en Finlandia el derechu suecu, y unos años más tarde el país adquirió'l rangu de ducado, integráu nel reinu de Suecia. En 1581 convirtióse en gran ducado. Un canónigo finlandés d'Åbo introduxo en 1527 la Reforma lluterana en Finlandia. L'obispu Miguel Agrícola traduxo en 1548 el Testamentu Nuevu al finlandés, convirtiéndose nel primer testimoniu escritu d'esta llingua, anque la llingua oficial y de la sociedá culta siguió siendo'l suecu. L'usu del finlandés nun sería enllantáu n'alministración hasta 1739.
Dende mediaos del sieglu XVI, los repitíos ataques a Livonia del zar Iván el Terrible obligaron a los suecos a reaccionar y apoderáronse de territorios n'Estonia y n'Ingria (ente Estonia y el llagu Ladoga). El poderíu suecu algamó entós el so apoxéu y Finlandia conoció una relativa prosperidá: creáronse nuevos asentamientos, carreteres, servicios de correos, y fundóse una universidá en Åbo (Turku).
Cola Gran Guerra del Norte (1700-1721) remató esti periodu d'estabilidá y prosperidá. L'enfrentamientu ente'l zar Pedro'l Grande de Rusia y el rei Carlos XII de Suecia tuvo efectos catastróficos. Tres la derrota d'esti últimu na batalla de Poltava en 1709, les tropes ruses invadieron Finlandia en 1710 y afararon el país dellos años: na memoria colectiva de los finlandeses recibe'l nome de la “Gran Rabia”.
Pol Tratáu de Nystad (1721), Rusia adquirió los territorios d'Estonia, Livonia, Ingria y tol istmu de Carelia: con llixeres variaciones esta frontera caltúvose hasta l'actualidá. En 1743 el Tratáu d'Åbo añedió una pequeña porción de Finlandia.
A lo último, en 1808, el zar Alexandru I de Rusia, al que la paz roblada con Napoleón Bonaparte en Tilsit dexara les manes llibres, invadió Finlandia: el Tratáu de Fredrikshamn reconoció la so anexón en 1809.
Alexandru I de Rusia estableció'l Gran Ducáu de Finlandia nomándose a sigo mesmu como Gran Duque y añedió-y los territorios conquistaos en 1743 y 1809, según parte de los territorios adquiríos nel tratáu de 1721: les fronteres de Finlandia atopábense a la vera de la ciudá de San Petersburgu.
Hasta fines del sieglu XIX, el gran ducáu gociaría d'una autonomía real: tien la so propia dieta parllamentaria, el so exércitu, la so moneda, los sos sellos de corréu etc., el suecu siguió siendo l'idioma oficial. Polo que se refier a los mesmos finlandeses, éstos nun se sentíen estremaos de los suecos, pero'l treslláu de la capital de Åbo a Helsingfors (Helsinki) en 1812, supunxo una rotura cola tradición.
La llingua finlandesa travesó un periodu d'esplendor lliterariu, en particular cola apaición a partir de 1835 del Kalevala d'Elias Lönnrot, un estensu poema épicu inspiráu en cantares populares. Pola so parte les autoridaes ruses aguiyaron l'usu del finlandés pa compensar la influyencia cultural sueca: remocicaron la enseñanza pa favorecelo y reconocieron el finlandés como segundu idioma oficial.
Sicasí, l'espertar de la concencia nacional acabó al llargu plazu, por entrar en conflictu col calter autocrático del réxime zarista de Rusia, fizo que la postura del gobiernu central endureciérase col pasu de los años. A instancies del gobernador Bobrikov (asesináu en 1904), el manifiestu del zar de 15 de febreru de 1899 suprimió l'exércitu finlandés ya impunxo'l rusu como idioma de l'alministración. Tres la revolución rusa de 1905 produxóse cierta flexibilización: una nueva Constitución instituyó un Parllamentu escoyíu por tolos ciudadanos, incluyíes les muyeres. Pero l'ésitu de los socialistes nes eleiciones de 1907 provocó que s'intensificaren la represión y la rusificación.
La independencia de Finlandia de Rusia reconocióse nel Tratáu de Brest-Litovsk. Depués d'esperimentar una tarrecible guerra civil, los sectores conservadores, llideraos pol xeneral Mannerheim, ganaron a los grupos socialdemócrates y comunistes, sofitaos polos bolcheviques rusos. Depués de la firma del Tratáu de Brest-Litovsk, Alemaña desembarcó tropes en Hanko y tomó Helsinki'l 13 d'abril de 1918. El 16 de mayu celebróse la victoria de la "Finlandia Blanca", depués de que los soviéticos rusos se retiraren de Finlandia.
El 9 d'ochobre, el Senáu finlandés esbilló como Rei electu a Federicu Carllos de Hesse, un príncipe alemán, cuñáu del Emperador Guillelmu II. La derrota alemana y l'abolición de la monarquía xermana significó'l fin del esperimentu monárquicu en Finlandia. El Príncipe Federicu nunca foi coronáu rei, nin siquier llegó a visitar Finlandia, y arrenunció'l 14 d'avientu de 1918. D'esta manera, Finlandia convirtióse nuna República independente, siendo'l so primer presidente Kaarlo Juho Ståhlberg.
Ente 1918 y 1920, voluntarios finlandeses fixeron una serie d'incursiones en territoriu rusu, conocíes como Heimosodat, col oxetivu de la creación de la Gran Finlandia. Temporalmente, roblóse'l Tratáu de Tartu con Rusia'l 14 d'ochobre de 1920, onde se definieron les fronteres ruso-finlandeses. Finlandia desocupó delles rexones na Carelia ocupaes polos voluntarios, a cambéu recibió una salida al océanu Árticu al traviés de Petsamo.
La frontera de 1920 sufriría grandes cambeos depués de la Segunda Guerra Mundial. Depués de sufrir un intentu fallíu d'invasión soviética ente 1939 y 1940 (vease Guerra d'Iviernu), Finlandia perdió accesu al Llagu Ladoga. En 1941 participó al par de l'Alemaña Nazi na invasión de la Xunión Soviética, específicamente nes rexones de Carelia y alredor del Ladoga y Leningráu (vease Guerra de Continuación). Finlandia llogró recuperar los territorios perdíos en 1940, pero al revertise'l cursu de la guerra escontra d'Alemaña, los finlandeses tuvieron que redefinir otra vuelta les sos fronteres cola Xunión Soviética en 1944. Nel Armisticiu de Moscú, Finlandia realizó mayores concesiones territoriales, y perdió la so salida al océanu Árticu.
En acabando la guerra, los soviéticos actuaron con durez sobro los territorios conquistaos. Espulsaron a tolos fineses del istmu de Carelia pa sustituyilos por rusos: Finlandia tuvo qu'acoyer a más de 400.000 refuxaos. Amás, tuvo que pagar dellos estrozos xeneraos pola guerra hasta 1952. En 1945-1946 los soviéticos consiguieron que les Naciones Xuníes acusaren y condergaren a tolos políticos finlandeses que taben nel poder en xunu de 1941. D'una manera más xeneral, la política esterior de Finlandia tuvo sometida a una vixilancia constante per parte de Moscú: a esta situación bautizóla como "finlandización", una tutela que s'efectuó ensin que s'instalara un gobiernu comunista en Helsinki nin se produxera una adhesión al Pactu de Varsovia. Tres la muerte del dictador soviéticu Josef Stalin, la presión sobro Finlandia relaxóse adulces: los soviéticos sacuparon la base de Porkkala en 1956; autorizóse a Finlandia a xuntase a l'Asociación Europea de Llibre Comerciu en 1962. Ye tamién un ésitu la "llinia Paasikivi-Kekkonen" –una sutil dosificación d'estricta neutralidá y combinación bien midida que satisfai a les esixencies soviétiques ensin menospreciar la independencia finlandesa –qu'encarnen los presidentes Juho Kusti Paasikivi (1946-1956) y depués Urho Kekkonen (1956-1981). Reconocida como ponte ente'l bloque capitalista y el bloque comunista, Finlandia acoyó en 1973 la Conferencia sobro la Seguridá y la Cooperación n'Europa, roblandose l'acta final el 31 de xunetu de 1975. La cayida de la Xunión Soviética en 1991, finó colos restos de la finlandización. En febreru de 1993, Finlandia empecipió negociaciones con vistes a la so adhesión a la Xunión Europea, finalmente ingresó en 1994.
El sistema finlandés ye fundamentalmente semiparllamentariu, anque'l Presidente tien dellos poderes notables. El núcleu executivu recai nel Conceyu d'Estáu, encabezáu pol Primer Ministru, escoyíu pol Parllamentu. Esti Conceyu d'Estáu complétenlo Ministros de dellos departamentos del gobiernu central según un miembru exoficiu, el Canciller de Xusticia.
La Constitución establez como autoridá última al Parllamentu de Finlandia ("Eduskunta" en finlandés, o "Riksdagen" en suecu). Compuestu por 200 miembros, pue camudar la Constitución, causar la dimisión del Conceyu d'Estáu o anular vetos presidenciales; los sos actos nun tán suxetos a revisión xudicial. Les propuestes llexislatives nacen del Conceyu d'Estáu o de los miembros del Parllamentu, que son escoyíos cada cuatro años. Les últimes eleiciones parllamentaries dieron la victoria al partíu Centro Finlandés, anque namái consiguió un escañu más que l'emerxente Partíu de la Coalición Nacional.
El sistema xudicial ta estremáu en dos estayes: tribunales con xurisdicción criminal o civil y tribunales especiales cola responsabilidá del pleitu ente'l públicu y los órganos alministrativos del estáu. La llei finlandesa ta xerarquizada: los tribunales llocales por debaxo de los tribunales d'apelación rexonales, y éstos por debaxo de la Corte Suprema.
D'otra miente, Finlandia ye ún de los países menos corruptos del mundu, acordies col informe sobro l'Índiz de percepción de corrupción. Según revela l'estudiu, los ciudadanos finlandeses consideren que malapenes hai corrupción na xestión de los sos poderes públicos. L'índiz calcúlase pente medies de encuestes a empresarios, académicos y analistes económicos. Ocupó casi siempres el primer llugar nos últimos seis años nos que se fizo l'estudiu.
Arodiada pol Mar Bálticu, el Golfu de Botnia, el Golfu de Finlandia y ente Suecia y Rusia, Finlandia ye'l país européu más septentrional. Anque dalgunes partes d'otros países estiendense más al norte, tol país finlandés ta a más de 60º de llatitú norte; un cuartu de la so superficie ta al norte del Círculu Polar Árticu.
Parte del estremu norte de Finlandia forma parte de la Península Escandinava.
El paisaxe finlandés ye principalmente llanu, con dellos montes baxos. L'Haltitunturi (1,328 m) ye'l puntu más altu del país allugáu nel estremu norte de Laponia. En contraste, tien un númberu mui altu de llagos (al rodiu de 190.000) y islles (al rodiu de 180.000). El paisaxe de les zones con llagos ta cubiertu d'estenses viesques boreales que nun son afayadices pa facer plantaciones. La mayor parte de les islles formen parte del archipiélagu de Turku y les islles d'Åland nel suroeste, y tolo llargo de la costa sur, nel Golfu de Finlandia. 
El clima suel oscilar ente templáu y fríu, con dalgunos iviernos mui frios y branos llixeramente caldios. Al tar tan al norte y dientru del Círculu polar árticu, el Sol brilla 73 díes siguios en branu y nun se ve en 51 díes nel iviernu lapón.
Dende'l 1 de xineru de 2005, Finlandia xébrase en:
Tamién hai Provincies históriques de Finlandia (finlandés: "maakunnat" o "provinssit", suecu: "landskap").
Tamién hai 90 distritos llocales (finlandés "kihlakunta", suecu "härad") que sirven como unidaes alministratives oficiales llocales del Estáu, coordinando trabayos como policía y xusticia. Estes son oficialmente subdivisiones de les provincies. Namás que les provincies y los distritos llocales son formalmente unidaes alministratives del Estáu finlandés.
Apuntar tamién qu'anque les decisiones son xeneralmente feches a nivel estatal o conceyal, los niveles intermedios tienen dalgunos poderes, pero la representación popular nestos niveles ye mui probe. Poro, dende 2005 hai un conceyu escoyíu, de forma esperimental, na rexón de Kainuu, y esti modelu quiciabes acabe implantándose n'otres rexones.
Dende la reforma de 1997 los doce condaos que componíen tradicionalmente'l mapa políticu finlandés convirtiéronse en seis provincies: 
Les rexones tán gobernaes por conceyos rexonales, sirven como alderiques de cooperación pa los conceyos llocales de la rexón. La tarea de les rexones ye'l plan rexonal y el desendolcu empresarial y de la educación. Anguaño, namás que Kainuu tien representación popular.
Les rexones representen las variaciones culturales y dialeutales y variaciones económiques más que les provincies, que son xebres puramente alministratives del gobiernu central.
La llatitú inflúi mui claramente nel clima de Finlandia. Pola so situación xeográfica, l'iviernu ye la estación más llarga. De media, l'iviernu dura de 105 a 120 díes nel archipiélagu y 180 díes en Laponia. Eso quier dicir que les rexones del sur tán cubiertes de ñeve entre 3 o 4 meses al añu, y nel norte al rodiu de 7 meses. Finlandia llega a temperatures glaciales n'iviernu: nel Sur lleguen a -15 °C en xineru y febreru, mientres que nel Norte munches veces lleguen a temperatures pembaxo de -30 °C. Nesta época del añu esti territoriu nun disfruta de lluz solar la mayor parte del día; cola llegada del branu y el Sol de medianueche algámense valores de 15 °C nel Norte y al rodiu los 20 °C nel Sur. Sicasí, les temperaturas pueden llegar a los 30 °C.
De les precipitaciones añales de 500 a 600 milímetros, el llargu iviernu causa la metá nel norte coles ñevaes. Les precipitaciones nel sur son de 600 a 700 milímetros añales. Como nel norte, ocurre tol añu, pero tamién cai agua.
L'Océanu Atlánticu al oeste y el continente euroasiáticu al este interactúen colos cambeos del clima del país. Les agües caldies del golfu y la corriente marina del Atlánticu Norte, qu'afecten tamién a Noruega y Suecia, actúen en Finlandia. Cuando soplen vientos del oeste, el clima suel templase y el cielu abocana en gran parte del país, pol nomáu fenómenu Foehn que se produz nos montes Kjölen (Noruega). Amás de la influyencia moderadora de la mar, tamién el clima continental asiáticu espardese delles vegaes per Finlandia, apareciendo entós los periodos más fríos del iviernu y los más calorosos del branu.
Como Finlandia ta na zona de los vientos occidentales de llatitú media, na llende ente les mases d'aire tropicales y les polares, les menes climátiques asoceden rápidamente, sobre manera n'iviernu. Les condiciones meteorolóxiques finlandeses dependen de dellos puntos conocíos, como'l ciclón allugáu cerca d'Islandia y los anticiclones de Siberia y les Azores. La situación y la intensidá d'estos centros pueden variar sigún époques, y dalgún d'ellos puede marcar el desarrollu del tiempu en periodos llargos.
Noruega
Noruega, oficialmente Reinu de Noruega (en bokmål "Kongeriket Norge", en nynorsk "Kongeriket Noreg"), ye un país d'Escandinavia, n'Europa del norte. Ye un estáu soberanu y unitariu de calter monárquicu, qu'el territoriu de so compriende la fastera occidental de la península escandinava, la islla de Jan Mayen y l'archipiélagu árticu de Svalbard. Les islles antártica de Pedru I y la subantártica de Bouvet son territorios dependientes de Noruega y, poro, nun se-yos considera parte del reinu. Noruega tamién reclama una fastera de l'Antártida nomada tierra de la reina Maud. Hasta 1814 el reinu incluyía tamién les islles Feroe (dende 1035), Groenlandia (dende 1261) ya Islandia (dende 1262).
Noruega tien una estensión de 385.252 km² y una población (2014) de 5.109.056 habitantes. No que cinca a les sos llendes, comparte con Suecia la so frontera oriental, con una llonxitú de 1.609 km, y llenda tamién con Rusia y Finlandia al noreste. Al sur llenda col estrechu de Skagerrak, que la separta de Dinamarca. La so fachada occidental y septentrional, costera, mira pal océanu Atlánticu Norte y pal mar de Barents.
El actual xefe del estáu (xineru 2015) ye'l rei Harald V. La primera ministra, dende 2013, ye Erna Solberg, que sustituyó nel cargu a Jens Stoltenberg. El país ye, dende 1814, una monarquía constitucional con separación de poderes ente la Corona y el so conseyu, el parllamentu ("Storting") y el tribunal supremu del país. Ente 1661 y 1814 el país foi una monarquía absoluta, y anantes d'eso el rei compartía'l poder cola aristocracia. Nacíu de resultes de la batalla de Hafrsfjord (872), el reinu noruegu ye ún de los más vieyos del mundu; tien habío monarquía ininterrumpidamente demientres 1.100 años, y la so llista de reis y condes inclúi a más de sesenta persones.
El país sodivídese política y alministrativamente en dos niveles, los condaos ("fylke") y los conceyos ("kommune"). La minoría Sami tien, amás, della autonomía de xestión nos sos territorios tradicionales, qu'exercen al traviés del parllamentu Sami. Noruega caltién perbones rellaciones colos miembros de la Xunión Europea, cola que tién alcuerdos d'asociación, magar que la so población refugó por dos vegaes en referéndum entrar a formar parte d'ella, y tamién colos Estaos Xuníos. Ye miembru fundador de la Organización de les Naciones Xuníes, la OTAN, el Conseyu d'Europa, el Tratáu Antárticu y el Conseyu Nórdicu; miembru del Área Económica Europea, la Organización Mundial del Comerciu y la Organización pa la Cooperación y el Desarrollu Económicu (OCDE); y forma parte del área Schengen de llibre circulación de persones.
El país combina la economía de mercáu col nomáu modelu nórdicu d'Estáu del bienestar, con sanidá gratuita universal y un ampliu sistema de seguridá social. El país tien grandes reserves de petroleu, gas y minerales, y esporta tamién agua fresca, enerxía elléctrica, pescáu y madera. Una cuarta parte del so productu internu brutu vién-y del petroleu y el gas. Ye'l mayor productor d'estos hidrocarburos fuera d'Oriente Mediu, y esto permíte-y que la de so seya la cuarta mayor renta per cápita del mundu nos llistaos ellaboraos pol Bancu Mundial y el Fondu Monetariu Internacional. Tien ocupao, de 2001 a 2006 y de 2009 a 2014, el primer puestu nel ránking de los países en función del so Índiz de Desarrollu Humanu.
Alredor del 994, de resultes de la cristianización d'Escandinavia, acabáronse dos sieglos d'espediciones de saquéu viquingues a les zones del sur y el oeste d'Europa. Noruega, en cuenta d'eso, entamó la so espansión territorial hacia partes de les islles de Gran Bretaña ya Irlanda, ocupando tamién les islles Feroe, Islandia y Groenlandia. El cumal de la so espansión alcontrámoslo en 1265, momentu nel que la combinación de la rivalidá coles ciudaes de la Lliga Hanseática y los estragos que fizo la peste debilitaron el país. En 1397 formó, con Suecia y Dinamarca, la Xunión de Kalmar, que, magar que foi abandonada por Suecia en 1523, persistió colos otros dos reinos axuntaos nún hasta casi trés sieglos dempués. En 1814 una Asamblea constituyente adoptó una constitución, pero Noruega siguió xunida con Suecia porque, de resultes del tratáu de Moss, dambos países teníen el mesmu rei, Carlos XIII de Suecia. Los conflictos nesta xunión foron permanentes y, en 1905 Noruega disolvió la xuntura tres d'un referéndum. Esi mesmu añu elixió a un rei propiu, acabando asina con cinco sieglos de tar gobernada por un rei que nun vivía nel país. Pesie a qu'el país declarose neutral, l'Alemaña nazi ocupó'l país demientres cinco años na Segunda Guerra Mundial. En 1949 Noruega abandonó la neutralidá y integrose, como miembru fundador, na Organización del Tratáu del Atlánticu Norte. El descubrimientu de petroleu nes sos agües territoriales na década de 1960 permitió a la economía del país espolletar enforma, hasta convertise nún de los países más ricos del mundu.
Los primeros habitantes de Noruega pertenecíen a la cultura d'Ahrensburg (11.000-10.000 e.C.), una cultura del Paleolíticu superior desarrollada demientres el Dryas reciente, que foi el caberu periodu d'enfriamientu del final de la glaciación Weichsel. Esa cultura recibe'l so nome del pueblu homónimu, asitiáu a 25 km al noreste de la ciudá alemana d'Hamburgu, aú s'alcontraron puntes de flecha y cachabes. Les güelgues más antigües en territoriu noruegu atopáronse na fastera del país más averada a la costa, na qu'el xelu entamó a fundise ente'l 11.000 y el 8.000 e.C.. Los afayos más vieyos que se conserven son ferramientes de piedra, dataes ente'l 9.500 y el 6.000 e.C., alcontraes al norte del país, en Finnmark, y al suroeste, en Rogaland. A partir d'eso ellaborose una teoría según la cual dambos xacimientos correspondíen a dos cultures diferentes: la Komsa, na zona al norte del Círculu Polar Árticu, y la Fosna dende Trøndelag al fiordu d'Oslo, más al sur. Sicasí, les evidencies alcontraes dende la década de 1970 dexáronla desfasada.
Los afayos más recientes de restos d'aquella dómina a lo llargu de toa la costa amuesen a los historiadores que les diferencies ente les zones pueden entendese simplemente como un desarrollu de distintos tipos de ferramientes, pero toes dientro la mesma cultura. La fauna costera permitió la sobrevivencia de grupos de pescadores y cazadores, que pudieron entrar na costa meridional del país alredor del 10.000 e.C.. Col pasar de los sieglos diríen avanzando hacia'l norte pela costa, aportando a la rexón ártica bien de tiempu dempués. Dellos sostienen que quiciás dalgunos pudieren aportar tamién al traviés de la costa de la península de Kola, desxelada tamién, pero hai perpoca evidencia d'ello.
Na fastera meridional del país hai restos d'estructures d'habitación dende'l 5.000 e.C., que permiten a los arqueólogos facese una idea meyor de cómo yera la vida d'estos cazadores y pescadores. Les sos ferramientes son feches de piedra, y muncho más ellaboraes según va pasando el tiempu. Atopáronse tamién petroglifos (diseños simbólicos grabaos en piedra), especialmente a la vera de zones de caza y pesca; nellos represéntense animales de la dómina (renos, páxaros, focas, salmón, abadexu, ballena...). Los grabaos d'Alta, en Finnmark, son los mayores d'Escandinavia, y foron fechos de forma continuada ente l'añu 4.200 y el 500 e.C.. Facíanse al nivel del mar, lo que mos permite ver cómo foi la progresión de la llinia de costa de la que diba emerxendo del mar tres de la cabera era glacial.
Ente'l 3.000 y el 2.500 e.C. aportaron al este de Noruega nuevos pobladores de la nomada cultura de la cerámica cordada. Estos colonos yeren agricultores protoindoeuropeos que plantaben granu y curiaben de vaques y oveyes. La población de cazadores-pescadores de la costa occidental foi poco a poco siendo sustituyida por estos granxeros, que nostante caltuvieron la caza y la pesca como formes de complementar los sos medios de vida.
Dende'l 1.500 e.C. foi introduciéndose el bronce, magar qu'entá siguieron usándose instrumentos de piedra. La mayoría los xacimientos amuesen pieces de bronce, como broches y armes, que namái los xefes de los grupos podíen permitise tener. Son típicos d'esti periodu los grandes túmulos funerarios que se construyíen a la vera del mar na zona más septentrional del país y ellí y tamién nel interior nes tierres del sur. Continuaron faciendo petroglifos, magar que los motivos representaos cambiaron; desapaecen los animales que-yos sirvíen d'alimentu a los noruegos de la Edá de Piedra y apaecen el Sol, animales, árboles, oveyes o armes, amás de persones, toos ellos con figures perestilizaes.
Hai perpocos restos en Noruega de la primer Edá del Fierro (los caberos 500 años e.C.). Sabemos que los muertos yeren sometíos a cremación, y qu'el so axuar funerariu nun yera bayurosu. Nos primeros cuatro sieglos de la nuestra era los noruegos tuvieron contactos comerciales cola Galia romana. Atopáronse alredor de 70 calderes de bronce, que avezaben usase como urnes funeraries. Estos contactos con xentes del sur traxeron el conocimientu de la escritura, fecha coles lletres nomaes runes; les inscripciones rúniques más antigües del país remóntense al sieglu III. Nesti tiempu la población tenía aumentao, lo que puede conocese combinando estudios topográficos, arqueolóxicos y etimolóxicos. Les raíces de pallabres más vieyes, como "nes", "vik", y "bø" ("cabu", "bahía" y "granxa", respectivamente), rellaciónense colos asentamientos más antiguos, quiciás de la Edá del Bronce, mentantu que los asentamientos con nomes qu'inclúin sufixos como "vin" ("práu") o "heim" ("asentamientu") remóntense namái al sieglu I, y piénsase que surdieron p'agospiar a la creciente población de la dómina.
Conozse con esti nome al periodu de grandes migraciones qu'hebo n'Europa ente los sieglos IV-VIII na transición ente l'Antigüedá tardía y la Alta Edá Media. No que concierne a Noruega, hay bayura de restos de la dómina del fundimientu del Imperiu romanu occidental (sieglu V). Atopáronse delles tumbes de xefes de grupu con un importante axuar d'armes y oxetos d'oru, y tamién fortaleces defensives construyíes a la vera los cantiles. Hai restos de grandes edificios, d'ente 18 y 27 m de llargu y col teyáu sosteníu por postes de madera, nos que convivíen varies xeneraciones de persones de la mesma familia col ganao, toos embaxu'l mesmu techu. Dende esti sieglu pueden encontrase nicios de la esistencia de protoestaos: les obres de calter defensivu necesiten cooperación y lliderazgu, polo que podemos sospechar la esistencia d'estructures preestatales con dalgún tipu d'organización alministrativa y defensiva.
Esos estaos taríen basaos n'estructures de clan o tribu (p.ex. los Horder de Hordaland, nel occidente del país). Pal sieglu IX caún d'estos pequeños estaos teníen "things" (asamblees) nes que negociaben y resolvíen les disputes. Los llugares de reunión d'esos "thing", nos que solía haber un santuariu al aire llibre ("hörgr") o un templu ("hov"), avezaben a tar nes granxes más grandes o más antigües, que pertenecíen a los xefes o a los granxeros más ricos. Los "thing" rexonales aconceyaben n'unidaes entá mayores, formando asamblees de propietarios rurales de varies rexones; yeren los nomaos "lagting", nos que se desarrollaben les normes que rexíen la vida de les comunidaes. El llugar d'aconceyamientu del Gulating taba en Sognefjord, y puede tener sío el centru d'una confederación aristocrática, nomada Gulatingslag, qu'axuntaba a los clanes de los fiordos ya islles de la fastera occidental de Noruega. Los cabezaleros de la rexón de Trondheim (Trondheimsfjord) aconceyaben nel Frostating, que vio aumentada la so zona d'influyencia al comprender la rexón costera que va del Romsdalsfjord a les islles Lofoten. Na fastera oriental del país, na rexón del llagu Mjøsa, organizose'l Eidsivating, qu'aconceyaba n'Eidsvoll. La rexón averada a Oslo, finalmente, rellacionose en delles dómines con Dinamarca, pero notres desarrolló'l so propiu "lagting", nomáu Borgarting, qu'aconceyaba en Sarpsborg.
La era viquinga caracterízase pola espansión ya emigración de los marineros viquingos. Acordies cola tradición Harald I (Harald Hårfagre) unificó a estos pueblos embaxu'l so mandu nel añu 872, tres de la batalla de Hafrsfjord, en Stavanger, convirtiéndose asina nel primer rei de la Noruega xunida. Magar que la data del 872 seique seya arbitraria, parez afitáu que la xuntura foi primeru del añu 900. El reinu de Harald espardíase principalmente peles fasteres costeres del sur del país. Foi un gobernante duru, y ya en tiempu d'elli, acordies coles sagues, munchos noruegos colaron del país pa vivir n'Islandia, les islles Feroe, Groenlandia y partes de Gran Bretaña ya Irlanda. Asina, les actuales ciudaes irlandeses de Dublín, Limerick y Waterford foron fundaes por colonos noruegos.
La mitoloxía y les tradiciones autóctones de Noruega foron siendo sustituyíes poles cristianes demientres los sieglos X y XI, nún procesu atribuyíu a los nomaos reis misioneros, Olaf I y Olaf II (Santu Olaf). El primer rei cristianu del país, sicasí, foi Haakon I, nomáu Haakon "el buenu", a mediaos del sieglu X, magar que los sos intentos por esparder el cristianismu ente la población foron refugaos por esta. Más sero Olaf I, nacíu ente'l 963-969, axuntó una flota de 390 barcos p'atacar Inglaterra. A la so vuelta a Noruega, en 995, aportó a Moster, aú construyó una ilesia cristiana, la primera del país. D'ellí coló al norte, a Trondheim, onde foi aclamáu rei pol Eyrathing nesi mesmu añu de 995 .
El feudalismu nun llegó a desarrollase en Noruega y Suecia na forma na que se desendolcó nel restu d'Europa. La corona, amás, viose obligada a facer cada vegada mayores concesiones a la Lliga Hanseática no que cincaba a la economía del país y el so comerciu esterior, una y bones los préstamos que-y facía a la corona y la gran deuda d'esta pa cola lliga forciaron a los socesivos reis a dexar el monopoliu de l'actividá económica en manes de la Hansa. Esto alterió la estructura social del país: el campesináu viose perafectáu por esta situación, que torgó amás la formación de la nueva clase burguesa, que nun llegó a esistir realmente nel país nesta dómina.
Tres de la muerte d'Haakon V, en 1319, Magnus Erikson, un neñu de trés años, heriedó'l tronu, convirtiéndose nel rei Magnus VII de Noruega. Al tiempu, les maniobres pa convirtilu nel rei de Suecia, nuna dómina na qu'el cargu de rei de Suecia y Dinamarca yera electivu, tuvieron ésitu, y Magnus convirtióse d'esta forma en rei de Suecia y Noruega.
En 1349 la Peste Negra afectó enforma al país, matando al 50-60% de la so población y llevándolu a la decayencia social y económica. El país quedó na probeza, y magar que la tasa de mortalidá de la peste foi asemeyada a la que tuvo nel restu d'Europa, la recuperación llevó-y muncho más tiempu a un país de población tan escasa y espardida. Primero de la peste vivíen nel país mediu millón de persones, y tres del pasu d'esta munches granxes quedaron improductives. Por embargu, la escasez de manu d'obra fizo que les condiciones del arrendamientu de tierres ameyoraran muncho pa los pocos campesinos que sobrevivieron a la enfermedá.
Magnus VII gobernó Noruega hasta 1350, cuando foi sustituyíu pol so fíu Haakon VI. Esti casó en 1363 con Margarita, fía del rei Valdemar IV de Dinamarca, y tres de la so muerte, en 1379, el so fíu Olaf, que daquella tenía dos años, convirtióse en rei col nome d'Olaf IV. Esti fora elixíu yá rei de Dinamarca el 3 de mayu de 1376, y asina los dos reinos xuntáronse nuna xunión personal que foi dirixida, demientres Olaf foi guaje, por so madre, la reina Margarita. Esta trabayó enforma pa consiguir qu'el so fíu fora tamién elixíu polos nobles suecos como rei, y tuvo a piques de consiguilo. Nun pudo porque Olaf morrió de sópitu. Dinamarca nomó a la reina gobernanta temporal, y el 2 de febreru de 1388 Noruega coronola tamién como reina.
Margarita persabía qu'el so poder taría más afitáu si consiguía alcontrar un rei que gobernara nel so nome, y escoyó pal cargu a un nietu de la so hermana, Eric de Pomerania. Nún conceyu de tolos pueblos escandinavos cellebráu en Kalmar Erik foi coronáu rei de los trés países; asina nació la Xunión de Kalmar.
Suecia separtose de la Xunión de Kalmar en 1521, y Noruega quixo facer lo mesmo. Sicasí, la rebelión que tentó de consiguilo foi derrotada, y Noruega siguió axuntada con Dinamarca hasta 1814, 436 años en total. Demientres la época del romanticismu nacionalista del sieglu XIX dio en llamase a esti periodu "la nueche los 400 años", porque tol poder real, l'alministración y la vida cultural ya intelectual del reinu taben concentraos en Copenhague. Nostante, estos sieglos foron de gran prosperidá y progresu pa Noruega, especialmente no que cinca al comerciu esterior, y nellos recuperose tamién de la catástrofe demográfica que provocara la Peste Negra. En términos económicos la economía de Dinamarca y la de Noruega complementábense, aportando la primera el cereal y otros alimentos a Noruega y esta pescáu, madera y metales a Dinamarca.
Cola llegada del protestantismu al país, en 1536, disolviose l'arzobispáu de Trondheim, y la ilesia noruega perdió la so independencia, convirtiéndose en tributaria de la de Dinamarca. La corte danesa quedose colos sos ingresos y les sos posesiones, y desaniciose tamién el vezu de peregrinar a visitar el templu de Nidaros, aú se guardaben les reliquies de Santu Olaf. Con ello perdiose muncho del contactu de Noruega cola vida cultural y económica del restu d'Europa.
En 1661 Noruega recuperó la so categoría de reinu independiente, magar que siguía xuníu a Dinamarca. Sicasí, nesti sieglu XVII, tres de varies guerres perdíes con Suecia, el so territoriu menguó cola perda de les provincies de Båhuslen, Jemtland y Herjedalen, que viose compensada parcialmente pola alquisición, a costa de la propia Suecia y de Rusia, de les provincies de Troms y Finnmark nel norte del país. P'acabar el sieglu una gran fame, en 1695-96 mató al 10% de la población. Y nun foi la única nin la cabera: ente 1740 y 1800 la collecha perdiose nueve vegaes, provocando otra vuelta escasez y muerte
Dempués qu'el reinu de Dinamarca-Noruega fora atacáu pol Reinu Xuníu na batalla de Copenhague (1807) aliose col emperador francés Napoleón Bonaparte, lo que llevó al país a un estáu de miseria y fame nel añu 1812. Esi aliniamientu del reinu danés col bandu que había perder la guerra fizo que, n'acabando esta, perdiera'l territoriu continental de Noruega, que pasó, al traviés del tratáu de Kiel, a manes del rei de Suecia, que determinó tamién que les antigües provincies noruegues d'Islandia, Groenlandia y les islles Feroe quedaran formando parte del reinu danés.
Noruega aprovechó la oportunidá pa declarar la so independencia. Adoptó una constitución basada na estaunidense y na francesa, y elixió al príncipe danés Christian VIII como'l so rei el 17 de mayu de 1814. Esta fecha conmemórase añalmente cola cellebración del día de la constitución noruega nel nomáu "Syttende Mai" (17 de mayu). La dixebra, sicasí, duró perpoco. Esti refugu noruegu a la decisión de les grandes potencies de xuncila a Suecia provocó la guerra sueco-noruega de 1814. L'exércitu suecu nun yera fuerte abondo pa valtar la resistencia noruega, pero Noruega nun tenía fondos pa caltener una guerra llarga, y les grandes potencies intervinieron. Barcos rusos y británicos bloquiaron la costa noruega y los dos bandos foron obligaos a negociar la convención de Moss. Acordies colos términos d'ella Christian abdicó de la corona noruega y autorizó al parllamentu d'esi país a facer los cambeos constitucionales necesarios pa permitir la unión personal que Noruega foi forciada a aceptar. El 4 de payares de 1814 Carlos XIII de Suecia foi proclamáu pol parllamentu como rei de Noruega, entamando así la dómina de la unión personal de dambos países. Por esti alcuerdu Noruega caltenía la so constitución lliberal y toles sos instituciones independientes, sacando les d'asuntos esteriores.
La recuperación de los estrozos causaos poles guerres napoleóniques llevó tiempu, y el crecimientu económicu foi pequeñu hasta 1830. Entonces entamó la medría, y tamién el periodu del nacionalismu románticu noruegu, nel qu'esti pueblu buscó definir y espresar el so carácter nacional distintivu. El movimientu cubrió toles estayes culturales: lliteratura, con figures como Henrik Wergeland, Bjørnstjerne Bjørnson, Peter Christen Asbjørnsen o Jørgen Moe; pintura, con nomes como los de Hans Gude y Adolph Tidemand; o música, con Edvard Grieg como figura más destacada. Y tamién en política llingüística: los intentos pa definir un estándar pal llinguaxe escrito dieron llugar a les dos formes oficiales actuales d'escribir el idioma noruegu: el Bokmål y el Nynorsk.
El segundu rei suecu-noruegu foi Carlos XIV Xuan de Suecia (nomáu Carlos III Xuan en Noruega), que xubió al tronu en 1818. Reinó hasta 1844, y foi un home de personalidá complexo. Protexó la constitución y les llibertaes de los sos reinos nuna dómina de recuperación del puxu del absolutismu n'Europa, lo que-y valió fama de ser un rei lliberal. Sicasí, yera implacable na so llucha pa desmontar los movimientos políticos reformistes, y especialmente col movimientu independentista noruegu, y nun dudaba n'usar a la policía secreta o restrinxir la llibertá de prensa cuando yera necesario p'algamar el so oxetivu.
El periodu románticu que siguió al reináu de Carlos III Xuan foi una dómina de cambeos sociales y políticos importantes. En 1854 reconocióse-yos a les muyeres el derechu d'heriedar propiedaes igual que los homes, y en 1863 finó'l tiempu nel qu'una muyer soltera tenía una condición asemeyada a la de los menores y reconocióse-yos a les femes el derechu de poder optar a delles ocupaciones, siendo l'exemplu más principal d'esto la posibilidá de convertise en mayestres d'escuela. Pesie a estos cambeos, a mediaos del sieglu XIX Noruega taba perlloñe de ser una auténtica democracia. Namái los funcionarios, los propietarios y los burgueses de les ciudaes teníen derechu al votu, y esto provocaba dél descontentu social.
La sociedá noruega siguía siendo, sicasí, conservadora. La vida, especialmente la económica, taba dominada por la aristocracia de los profesionales qu'ocupaben la mayoría de los puestos más importantes del gobiernu. Nun había una burguesía fuerte que desixera cambeos nesti control aristocráticu, y eso fizo que la marea revolucionaria que percorrió Europa en 1848 nun afectara muncho a Noruega. L'únicu movimientu asemeyáu a los que protagonizaron les revueltes nel continente foi el dirixíu por Marcus Thrane. Esti yera un socialista utópicu qu'apelló a les clases trabayadores a que provocaran un cambéu d'abaxu arriba na estructura social. Pa esi fin organizó en 1848 una sociedá de trabayadores en Drammen. Nunos meses tenía más de 500 miembros y yá publicaba'l so propiu periódicu, y en dos años organizáranse 300 sociedaes, con más de 20.000 miembros en total, en tol país. La mayoría d'ellos yeren xente de les clases baxes del campu y de la ciudá, que sintieron per primer vegada la necesidá de facer causa común. La revuelta que provocaron foi dominada con facilidá, y Thrane foi apresáu y condenáu a trés años de cárcel por crímenes escontra la seguridá del estáu. De la que salió d'ella coló pa los Estaos Xuníos.
En 1898 entró en vigor nel país el sufraxu universal masculín; el femenín habría esperar hasta 1913.
La xunión con Suecia permitiera caltener a los noruegos el so propiu parllamentu, sistema xudicial y gobiernu. Los dos pueblos teníen rellaciones amistoses, y los reis tentaron d'actuar en provechu de los sos dos reinos. Sicasí, los asuntos esteriores taben en manes del ministru suecu, y col pasu del tiempu foi viéndose que los intereses de les dos naciones diben siendo diferentes. La política noruega taba cada vegada más dominada por políticos lliberales qu'estendíen la democracia parllamentaria, mentantu que la sueca, más conservadora, siguía permitiéndo-y al rei gran discrecionalidá pa exercer el poder. Nel ámbetu económicu la economía noruega, más dependiente del comerciu que la sueca, más industrializada, víase perxudicada poles midíes proteccionistes del so vecín, y dambos países miraben pa comerciar a diferentes países (pal Reinu Xuníu los noruegos y p'Alemaña los suecos). La restricción del llibre comerciu ente los dos países en 1895 fizo que l'interés económicu de la xunión amenorgárase, y entamó un conflictu qu'había llevar a la dixebra: el conflictu de los cónsules. Los sucesivos gobiernos noruegos insistíen en qu'el país había tener les sos propies oficines consulares nel estranxeru, en cuenta del consuláu únicu designáu pol gobiernu suecu. Esto refugábenlu de contino el gobiernu suecu y el rei, que víen nello una restricción del derechu real a determinar la política esterior. Les posiciones foron faciéndose más distantes, y los dos países aumentaron el so gastu militar, construyendo amás Noruega delles fortificaciones na frontera con Suecia.
A primeros de 1905 el navieru y políticu Christian Michelsen formó un gobiernu de coalición ente conservadores y lliberales, col oxetivu espresu d'establecer un cuerpu consular noruegu distintu del suecu. La llei foi aprobada pol parllamentu pero, como s'esperaba, foi refugada pol rei Óscar II. El gobiernu dimitió y, como'l rei nun quixo formar un gabinete nuevu, españó una crisis constitucional el 7 de xunu de 1905, cuando'l parllamentu noruegu votó por unanimidá disolver la xunión con Suecia col pretestu de qu'el rei abandonara les sos funciones como rei de Noruega al refugar formar un nuevu gobiernu. Esti día ye'l que Noruega considera como'l día que ganó la so independencia, magar que yá yera llegalmente independiente de facto dende 1814.
El gobiernu suecu, embaxu la influyencia de los social-demócrates, aceptó negociar la dixebra si se cellebraba un referéndum, daqué qu'el gobiernu noruegu yá tenía previsto. Esti cellebrose'l 13 d'agostu, con un resultáu de 368.208 votos (99.95%) en favor de la independencia, y namái 184 a la escontra. La participación fora del 85% del censu, y magar que les muyeres entá nun podíen votar, les feministes recoyeran al tiempu 279.878 firmes a favor de la disolución de la xunión.
El 31 d'agostu entamaron les negociaciones, y la bona voluntá de les dos partes permitió que, magar que se foran disponiendo los exércitos de los dos países en posición en previsión d'una posible guerra, finaran el 23 de setiembre. El 9 d'ochobre l'alcuerdu foi aceptáu pol parllamentu noruegu, y el 13 d'ochobre pol suecu. El 26 d'ochobre Óscar II renunció, nel so nome y nel de los sos descendientes, al tronu noruegu. El parllamentu convocó un segundu referéndum, pal 12 y 13 de payares, nel qu'el 79% de los votantes apoyó la opción monárquica frente a la republicana. El gobiernu ofreció-y el tronu al príncipe Carl de Dinamarca, que lu aceptó el 18 de payares y convirtióse en rei, col nome d'Haakon VII, el 27 de payares.
Demientres la Primera Guerra Mundial Noruega remaneció neutral. Pesie a ello, ye cierto que Noruega foi presionada enforma pol Reinu Xuníu pa que-y emprestara, a bon preciu, una parte cada vegada mayor de la gran flota mercante noruega, y tamién pa que se xuniera al bloquéu comercial escontra Alemaña. Asina, barcos mercantes noruegos coles tripulaciones de so viéronse forciaes a navegar con bandera británica, corriendo'l riesgu de ser fundíos polos submarinos alemanes. De resultes dellos marinos noruegos perdieron la vida na contienda, y el dañu a la flota foi talu que pasó de ser la cuarta a la sesta del mundu por volumen al final de la Gran Guerra.
Na Segunda Guerra Mundial el país tamién proclamó la so neutralidá, pero eso nun impidió qu'Alemaña la invadiera'l 9 d'abril de 1940, y pesie a qu'el país nun se preparara militarmente pa esa circunstancia la resistencia prollongose per dos meses. L'exércitu noruegu replegose pal norte y llanzó una ofensiva sofitada por soldaos británicos, la conocida como batalla de Narvik, pero foi forciáu a rendise'l 10 de xunu dempués de que Gran Bretaña retirara l'axuda que-y prestaba pa desviala a Francia, qu'entamaba d'aquella a ser invadida por Alemaña.
El rei Haakon y el gobiernu colaron pa Rotherhithe, cerca Londres, y sofitaron la llucha al traviés de discursos na radio y del apoyu que dieron a les acciones militares clandestines nel país. D'otra banda, el mesmu día de la ocupación el cabezaleru del pequeñu partíu nacionalsocialista noruegu, Vidkun Quisling, tentó de facese col poder, pero foi obligáu a retirase polos invasores. El poder quedó en manes del comandante militar alemán, el "Reichskommissar" (comisariu del Reich) Josef Terboven, magar que Quisling incorporose dempués, como ministru presidente, a un gobiernu colaboracionista controláu por Alemaña. Amás, hasta 15.000 noruegos colaron voluntariamente a lluchar al exércitu alemán y a les Waffen SS. La parte de la población del país que sofitaba a Alemaña yera menor que la que lo facía en Suecia, pero ensin dubia yera mayor de lo qu'anguaño se considera. Ente ellos había personalidaes importantes como Knut Hamsun, favoratible, pola so ideoloxía nacionalista y patriótica, a la idea d'una Unión Xermánica compuesta por diversos estaos.
Pero tamién hebo munchos noruegos, y descendientes de noruegos, lluchando nos exércitos aliaos y nel Exércitu Noruegu Llibre. En xunu de 1940 un grupo de 13 barcos de guerra, 5 aviones y 500 soldaos de la marina noruega colaron pal Reinu Xuníu siguiendo al so rei. Ellos foron el guañu del exércitu nel esiliu, que contaba, pal final de la guerra con 58 barcos y 7.500 marineros na so rama naval, cinco escuadrones de cazas na rama aérea y fuercies de tierra. Dientro del país, demientres los cinco años d'ocupación, hebo tamién un movimientu de resistencia que s'enfrentó a los ocupantes cola desobediencia civil y con acciones terroristes como la destrucción de la planta d'agua pesada de Norsk Hydro y l'almacén de Vemork, lo qu'alterió'l desarrollu del programa nuclear alemán. Tamién foi importante la contribución de la marina mercante noruega a la victoria. Pal tiempu de la invasión yera la cuarta mayor del mundu, y participó en toles operaciones de guerra d'esti bandu, dende la evacuación de Dunkerque hasta'l desembarcu de Normandía. N'alcordanza de toos estos socesos cada mes d'avientu Noruega regala un árbol de Navidá a Gran Bretaña n'agradecimientu pola so axuda y por agospiar al so rei y gobiernu demientres la guerra. L'árbol plántase en Trafalgar Square, en Londres.
De 1945 a 1962 el Partíu Llaborista tuvo mayoría absoluta nel parllamentu. El gobiernu, dirixíu pol primer ministru Einar Gerhardsen, embarcose nún programa inspiráu poles idees keynesianes que ponía l'énfasis na industrialización financiada pol estáu y na collaboración ente les organizaciones empresariales y los sindicatos. Caltuviéronse munches de les midíes de control estatal de la economía implantaes demientres la guerra, y magar qu'el racionamientu de productos llácteos llevantose en 1949 siguió habiendo control del preciu y racionamientu de viviendes y coches hasta 1960. En política esterior la alianza con Gran Bretaña y los Estaos Xuníos estrechose, porque magar qu'el oxetivu del Partíu Llaborista yera la economía socialista taba enforma distanciáu del comunismu, especialmente dempués del güelpe d'estáu comunista de Checoslovaquia de 1948. El país entamó a recibir axuda estaunidense en 1947, xuniose en 1948 a la Organización pa la Cooperación y el Desarrollu Económicu y foi miembru fundador de la Organización del Tratáu del Atlánticu Norte en 1949.
En 1969 la Phillips Petroleum Company descubrió petroleu nel campu Ekofisk, al oeste del país, y en 1973 el gobiernu fundó la compañía petrolifera estatal, Statoil. Sicasí, la producción de crudu nun dio beneficiu netu al país hasta l'entamu de la década de 1980, cuando s'amortizaran les grandes inversiones de capital que foran necesaries pa poner en funcionamientu la estracción de petroleu. Noruega foi un miembru fundador de l'Asociación Europea de Llibre Comerciu. Cellebráronse, en 1972 y 1994, dos referenda p'axunise a la Comunidá Económica Europea, que ganaron por poca diferencia los contrarios a esa xuntura.
En 1981 xubió al poder un gobiernu conservador dirixíu por Kåre Willoch, que camudó la política económica ya implantó un programa de recortes d'impuestos, lliberalización económica, desregulación de mercaos y midíes anti-inflacionistes. La so socesora al frente del gobiernu, la llaborista Gro Harlem Brundtland, caltuvo delles de les polítiques del so antecesor, magar qu'enfotándose tamién en cuestiones como la seguridá social, l'aumentu de los impuestos, la ecoloxía y el feminismu. Pa finales de la década de 1990 el país tenía pagao toa la so delda esterna, y entamó a acumular el so superávit presupuestariu nún fondu soberanu qu'en 2015 ye'l mayor del mundu. Cuántu d'esi beneficiu tien de gastase pol gobiernu y cuántu tien de guardase nel fondu soberanu ye una de les cuestiones polítiques más discutíes nel país.
En 2011 el país quedó ablucáu polos atentaos realizaos por Anders Behring Breivik, que punxo un coche bomba nel distritu gubernamental d'Oslo y dempués foi a la islla d'Utoya, aú había una reunión de les xuventúes del Partíu Llaborista, y entamó a disparar indiscriminadamente. El resultáu final de la xornada foi 77 muertos y 319 firíos. Finalmente, les eleiciones parllamentaries de 2013 llevaron a los conservadores del Partíu Conservador y del Partíu del Progresu al poder.
Noruega compriende la parte occidental de la península escandinava, nel norte d'Europa. La so llinia costera, peraccidentada y rota por grandes fiordos y miles d'islles, enmarca pel noroeste la estrencha faza de terrenu que forma'l territoriu continental del país, separtáu de Suecia polos montes Kjolen. El país comparte 1.619 km de frontera con Suecia, 727 con Finlandia y 196 con Rusia al este. Pel norte, el oeste y el sur el país ta arrodiáu por dellos mares: el mar de Barents, el mar Noruegu, el mar del Norte y el estrechu de Skagerrak.
Nos sos 323.802 km² de territoriu continental domina'l terrén montañosu, con bayura de formaciones naturales diferentes que son resultáu de l'aición de los glaciares prehistóricos. Los más nomaos d'ente ellos son los fiordos, canales profundas na tierra que foron inundaes pol mar al final de la edá del xelu. El mayor ye'l Sognefjord, que colos sos 204 km ye'l más llargu del mundu, y tamién el más profundu. Tamién ta en Noruega el llagu con más profundidá del continente, el Hornindalsvatnet. El permafrost, capa de suelo a la temperatura de conxelación del agua, cubre les rexones montañoses más altes, y tamién na meseta del interior del condáu de Finnmark; y pueden atopase munchos glaciares.
El suelu tien una mayoría de roca granítica y gneis, magar que nun ye raro topar pizarra, arenisques o arcilla, y tamién depósitos de sedimientu marín nes zones más baxes. Los niveles de temperatura y lluvia del país son mayores de los que podíen esperase pola so situación latitudinal, especialmente na fastera costera, pola aición de la corriente del Golfu. Nel so territoriu continental estrémense cuatro estaciones, con inviernos que son más fríos y secos nel interior que na faza costera. La fastera más septentrional del país tien un clima subárticu marítimu, y Svalbard un clima árticu, cola tundra como bioma dominante.
Per aciu del so gran rangu latitudinal y su variada topografía y clima el país agospia un númberu mayor d'hábitats distintos que cualisquier otru país europeu. Hai hasta 60.000 especies animales diferentes (sacante bacteries y virus) nel país y les sos agües axacentes.
Les fasteres meridional y occidental del país, completamente espuestes a los frentes atlánticos, tienen más precipitaciones ya inviernos más templaos que les rexones orientales y más septentrionales. La parte del país asitiada al este de les cadenes montañoses costeres tienen menos precipitación, d'agua o nieve, añal que les occidentales. Les tierres baxes na rodiada d'Oslo tienen los veranos más templaos y soleyeros del país, pero tamién inviernos fríos con nieve abondante.
Por aciu de la so llatitú, hai grandes variaciones nes hores de lluz solar al día nes diferentes estaciones. De finales de mayu a finales de xunetu el Sol nun llega a desapaecer completamente nel horizonte al norte del Círculu Polar Árticu, y nel restu del país hai hasta 20 hores de lluz solar al día. Y de finales de payares a finales de xineru, pol contraiu, el sol nun llega a asomar perriba la llinia del horizonte nel norte, y hai perpoques hores de lluz solar nel restu del país.
El total d'especies que viven en Noruega inclúi 16.000 especies d'insectos (más de 4.000 d'elles entá sin describir), 20.000 especies d'algues, 1.800 especies de líquenes, 1.050 especies de mofu, 2.800 especies de plantes vasculares, cuasi 7.000 de fungi, 450 especies de páxaros (de les que 250 añeren nel país), 90 de mamíferos, 45 de pexes d'agua dulce, 150 de pexes d'agua salao, 1.000 especies d'invertebraos d'agua dulce y 3.000 d'invertebraos d'agua salao. A ellos hai que seumar 39.600 pentecostalianos, 19.600 miembros de la Ilesia Evanxélica Luterana Llibre de Noruega, 11.000 metodistes, 9.900 baptistes, 9.900 ortodoxos, 6.800 miembros de la Ilesia Cristiana de Brunstad, 5.100 adventistes y cantidaes menores de cristianos asirios y caldeos. Les congregaciones luteranes sueca, finlandesa ya islandesa tienen en total unos 27.500 miembros, y hai 4.000 miembros de la Ilesia de Xesucristo de los Santos de los Últimos Díes y 12.000 testigos de Xehová.
Ente les relixones non cristianes la más espardida ye l'Islam, con 106.735 fieles, los más d'ellos somalinos, árabes, bosnios, albaneses y turcos inmmigrantes, amás de por noruegos de antepasaos pakistaninos. Predomina l'islam sunní, magar que hai tamién minoríes importantes de xiíes y ahmadíes. Tamién viven en Noruega 819 xudíos, 5.900 hinduistes, 3.000 sikhs qu'aportaron al país na década de 1970, 14.000 budistes y 1.000 bahá'i, amás de 84.500 persones que tán afiliaes a l'Asociación Humanista Noruega.
Neto que notros países escandinavos los antiguos noruegos practicaben una forma de paganismu xermánicu conocíu como paganismu "norse". Les práctiques relixoses d'esta relixón foron prohibíos a finales del sieglu XI, al completase la cristianización del país, pero entá pueden verse restos d'estes creyencies tradicionales en forma de nomes de persona o de llugar, nos días de la semana y notres pallabres d'usu cotidianu. Dientro del interés contemporáneu polo antiguo hai un revival d'estes práctiques relixoses paganes, con delles asociaciones que, magar del so escasu númberu de fieles, consiguieron, como el "Foreningen Forn Sed", el reconocimientu del so calter d'organización relixosa.
La minoría sami conservó la so relixón xamanística hasta'l sieglu XVIII, cuando la presión de misioneros daneses y noruegos acabó por convertir a la mayoría al cristianismu. Neto que col paganismu norse, anguaño pretende recuperase esi xamanismu sami ("Noaidevuohta"), y delles celebridaes noruegues y sami presumen d'usar xamanes como guíes espirituales.
La cultura tradicional de los granxeros noruegos sigue teniendo la so importancia dientro la cultura noruega contemporánea. Nel sieglu XVIII inspiró un fuerte movimientu nacionalista románticu, que floreció al sieglu siguiente colos esfuercios nacionalistes por desarrollar una identidá independiente nes estayes artística, lliteraria y musical. El esfuerciu prollóngase anguaño col sofitu gubernamental a les esposiciones y proyectos culturales que refuercen esta identidá. Los traxes tradicionales de los granxeros noruegos, nomaos "folkedraft", y traxes modernos inspiraos nellos, nomaos "bunad", son perusaos en cellebraciones y fiestes especiales.
La cocina noruega tradicional básase na materia prima disponible en Noruega, país de llarga tradición agrícola y pescadora: salmón (frescu y curáu), arenque (escabecháu o marináu), trucha, abadexu y otros pexes forman parte importante d'una dieta qu'inclúi tamién quesu, productos llácteos y toa triba de panes. Ye tamién frecuente l'usu de carne de caza na ellaboración de platos. Ente los más tipicos del país rescamplen: el "lefse", un pan ensin formientu fecho de patata que se come cubiertu de mantequilla y azúcar, especialmente per Navidá; el "lutefisk", platu fechu a base de pescáu secu; el "smalahove", cabeza d'oveya asada demientres trés hores y servida con patates; el "pinnekjøtt", a base de carne de corderu; el "raspeball", el "fårikål"...
La cocina noruega moderna, magar que tien en cuenta el so pasáu, sufre un procesu importante d'americanización. Asina, pasta, pizza y platos asemeyaos son tan habituales como l'abadexu o les albóndigues nes cases noruegues, y la carta de munchos restaurantes urbanos ye difícil d'estremar de la de cualisquier restaurante d'otra ciudá europea. 
La historia la lliteratura noruega entama cola poesía Edda y skáldica de los sieglos IX y X, con Bragi Boddason y Eyvindr Skáldaspillir como autores más destacaos. La llegada del cristianismu alredor del añu 1000 punxo al país en contactu col conocimientu européu de la época, que amestose cola tradición oral nativa y la influencia islandesa pa dar llugar a dalgunes de les más importantes obres de la lliteratura medieval noruega (fines del sieglu XII - entamos del sieglu XIII): "Historia Norwegiæ" (una historia de Noruega, d'autor anónimu), "Þiðrekssaga" (una saga de noveles de caballería del sieglu XIII) and "Konungs skuggsjá" ("L'espeyu del rei", obra especulativa sobre política y moralidá espublizada en 1250).
El tiempu de la xunión de Noruega con Suecia y Dinamarca primeru y con Dinamarca dempués (1387-1814) foi una dómina oscura pa la lliteratura noruega, na que malpenes pueden citase dellos autores destacaos como Petter Dass o Ludvig Holberg. El resurdimientu había de venir de la mano de dos fechos importantes: l'establecimientu en Christiania (anguaño Oslo) d'una universidá, y la proclamación de la constitución noruega en 1814. Del riscar de la lliteratura nesti sieglu dan cuenta escritores qu'algamaron sonadía primero n'Escandinavia y dempués universalmente: Henrik Wergeland, Peter Christen Asbjørnsen, Jørgen Moe y Camilla Collett.
A finales del sieglu XIX viviose la edá dorada de la lliteratura noruega, pues coincidieron nel tiempu los nomaos "cuatro grandes": Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson, Alexander Kielland y Jonas Lie. Les noveles de temática campesina de Bjørnson, como "En glad gutt" ("Un neñu feliz") o "Synnøve Solbakken", son obres típiques del nacionalismu románticu noruegu de la dómina, y Kielland fízose famosu polos sos cuentos y noveles naturalistes. No que cinca a Ibsen, magar que foi un pilar básicu del nacionalismu románticu tempranu (especialmente cola so obra "Peer Gynt"), paso a la posteridá principalmente polos sos drames realistes ("Vildanden" -"El patu xabaz"- y "Et dukkehjem" -"Casa de moñeques"-), que causaron gran revuelu pola so sincera descripción de la vida de les clases medies y la so corrupción económica, la frecuente infelicidá conyugal, les infidelidaes...
Nel sieglu XX trés novelistes noruegos ganaron el Premiu Nobel de Lliteratura: Bjørnstjerne Bjørnson en 1903, Knut Hamsun en 1920 y Sigrid Undset en 1928. Paga la pena tamién dexar constancia, pola so importancia, d'otros escritores como Dag Solstad, Jon Fosse, Cora Sandel, Olav Duun, Olav H. Hauge, Gunvor Hofmo, Stein Mehren, Kjell Askildsen, Hans Herbjørnsrud, Aksel Sandemose, Bergljot Hobæk Haff, Jostein Gaarder, Erik Fosnes Hansen, Jens Bjørneboe, Kjartan Fløgstad, Lars Saabye Christensen, Johan Borgen, Herbjørg Wassmo, Jan Erik Vold, Rolf Jacobsen, Olaf Bull, Jan Kjærstad, Georg Johannesen, Tarjei Vesaas, Sigurd Hoel, Arnulf Øverland y Johan Falkberget.
Cola conversión del país al cristianismu entamó la construcción d'ilesies. Importose de la Europa continental el vezu de construyir en piedra los edificios más importantes, siendo'l primeru d'ellos la catedral de Nidaros en Trondheim. La mayoría los templos, sicasí, ficiéronse en madera. Son los stavkirke, construcciones de madera con un armazón de gruesos postes circulares ("stav") llevantaes enriba d'un pódium de piedra pa evitar la pudrición de la madera. Munches d'elles, dalgunes de más de 800 años d'antigüedá, siguen entá en pie, representando la aportación noruega más singular a la historia la arquitectura. Una d'elles, la d'Urnes (llevantada alredor de 1130) foi declarada Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO.
Oslo convirtióse na capital del país dempués de la dixebra de la xunión con Dinamarca. L'arquitectu Christian H. Grosch foi l'encargáu de diseñar los primeros edificios de la Universidá d'Oslo, la Bolsa y dellos otros edificios y ilesies. A entamos del sieglu XX reconstruyose la ciudá d'Ålesund, por influencia francesa, n'estilu "Art Nouveau"; y na década de 1930 espardiose pel país, como pol restu de la Europa occidental, el funcionalismu na arquitectura. De l'arquitectura de los tiempos más recientes rescampla el parllamentu Sami, llevantáu en Kárášjohka con diseñu de Stein Halvorson y Christian Sundby. La so cámara de debate ye una abstracción en madera d'un "lavvo", la tienda tradicional usada polos nómades sami.
Demientres un llargu periodu la pintura noruega tuvo dominada por estilos importaos d'Holanda, Alemaña y Copenhague. Nun habría ser hasta'l sieglu XIX cuando hubiera una auténtica pintura noruega, primero a base de retratos y dempués con obres de paisaxes. Una figura señalada d'esta pintura de paisaxe foi Johan Christian Dahl (1788–1857), formáu en Dresde (Alemaña), dende aú regresó al so país pa pintar los paisaxes de la Noruega occidental, definiendo así por primer vegada la pintura noruega.
La independencia del país estimuló a los pintores na so búsqueda d'una identidá noruega na pintura. Finxos destacaos nesi camín foron artistes como Kitty Kielland, una pintora qu'estudió con Hans Gude, y Harriet Backer, que na so obra vese la influyencia del impresionismu. Tamién son pa nomar Frits Thaulow, impresionista, y Christian Krohg, pintor realista famosu polos sos cuadros de prostitutes. Citaremos, p'acabar, a Harald Sohlberg, un pintor neorrománticu recordáu polos sos cuadros de Røros, y el pintor figurativu Odd Nerdrum.
Nota aparte merezla Edvard Munch (1863-1944), un pintor simbolista-espresionista que se fizo mundialmente famosu pola so composición "Skrik" ("El gritu"), de la que se diz que representa l'ansiedá del home modernu.
Noruega tien sío, a lo llargo la so historia, un país progresista, con llexislaciones y polítiques d'apoyu a los derechos de les muyeres, les minoríes y los gays y lesbianes. Yá en 1884 171 personalidaes importantes del país, ente ellos cinco antiguos primeros ministros conservadores y lliberales, cofundaron l'Asociación Noruega en favor de los Derechos de les Muyeres. Esta asociación enfotose, con ésitu, n'algamar los derechos femeninos a la educación, al votu, al trabayu y, en xeneral, a toles midíes que permitieran la igualdá de xéneru. Dende la década de 1970 la igualdá de xéneru entró tamién a formar parte de l'axenda gubernamental cola creación d'una institución pública que promueve la igualdá de xeneru. La so acción sofítenla tamién organizaciones civiles, como'l "Norges kvinnelobby", un lobby feminista qu'agrupa a les organizaciones que lluchen pola igualdá de derechos pa les muyeres. En 1990 foi el primer país en reconococer la Convención 169 de la OIT sobre pueblos indíxenes, y tamién el primer país del mundu en promulgar una llei antidiscriminatoria pa protexer los derechos de gays y lesbianes. En 1993 convirtióse nel segundu país en llegalizar les uniones civiles ente pareyes del mesmu sexu, y el 1 de xineru de 2009 nel sestu país en garantizar la igualdá total del matrimoniu heterosexual y l'homosexual.
En 1990 introduciose una enmienda na Constitución pa garantizar l'absolutu derechu del primoxénitu, seya home o muyer, a heredar el tronu del país. Sicasí, como la llei nun tenía carácter retroactivu, l'actual herederu ye'l fíu varón de más edad. Y, dientro de les sos acciones en favor de los derechos humanos, el país agospia, añalmente, el Fórum de la Llibertá d'Oslo, un evento que la revista "The Economist" piensa que ta camín de ser l'equivalente, nel ámbetu de los derechos humanos, del foru económicu de Davos
Otramiente, el país nun ta tan avanzáu nel campu de la separación Ilesia-estáu. En 2012 el parllamentu votó a favor de dá-y a la Ilesia Luterana de Noruega una mayor autonomía, confirmada por una enmienda constitucional el 21 de mayu de 2012. Hasta esi añu los miembros del parlamento teníen que ser miembros de la Ilesia Luterana de Noruega, que pol so calter d'ilesia estatal fai que los clérigos de so seyan emplegaos estatales y que les alministraciones eclesiástiques nacional y rexonales seyan parte de l'alministración estatal. Los miembros de la Familia Real tán obligaos a pertenecer a la Ilesia Luterana.
Estonia
Estonia ye un país de la Xunión Europea, asitiáu a orielles del mar Bálticu y con llendes con Rusia al este y Letonia al sur. Tien una población estimada (01.06.2010) de 1.340.021 habitantes, y el so idioma oficial ye l'estonianu. 
El 20 d'agostu de 1990, el parllamentu proclamó la independencia d'Estonia, declarada illegal por Moscú pero ratificada en referéndum en 1991. Dempués de los socesos d'agostu de 1991 na Xunión Soviética, el parllamentu tornó a proclamar la independencia, siendo reconocida pola Xunión Europea, los Estaos Xuníos y aceutada pola Xunión Soviética'l 6 de setiembre de 1991.
Los primeros pobladores aportaron a la rexón hai unos 6 mil años. Pertenecientes a una rama de la familia de naciones fino-úgriques, los estonianos tienen mayores arreyos culturales y llingüísticos colos finlandeses del norte que colos bálticos indoeuropeos del sur.
Pel añu 400 d.C., la caza y la pesca entamaron a sustituyise pola agricultura y la cría de ganáu. Al empar, la navegación nel Bálticu y el comerciu coles naciones vecines yera cada vegada más intensu. Ente los sieglos XI y XII, una fuercia militar combinada d'estonianos refugó con éxitu les primeres ofensives ruses. 
Cuando xermanos, daneses y rusos invadieron estes tierres, nel sieglu XIII, los estonianos constituyíen una federación d'estaos, con un altu grau de desendolcu social y autonomía que los caltuvo xuníos frente a diferentes dominadores.
Nel sieglu XIII los Caballeros de la Espada, orde xermánica de les Cruzaes, ñacida nel sieglu XII, conquistaron el sur d'Estonia y norte de Letonia, criaron el Reinu de Livonia y cristianizaron a los sos pobladores. La Reforma protestante entró n'Estonia na primera metada del sieglu XVI, a traviés de comerciantes y terratenientes xermanos.
Haza'l 1561, la confederación livonia, dixebróse per aciu de la descomanada ofensiva llanzada por Iván el terrible de Rusia. El noreste cayó entós en manos de Suecia y el Sur pasó a Polonia. Nel sieglu XVII, Suecia apoderóse de tola costera báltica, implantando un réxime lliberal pa la dómina (dio-yos a los campesinos les tierres de la nobleza), fundó en 1632 la Universidá de Tartu ya impunxo el luteranismu nel país. En 1721, tres de la guerra del Norte, Estonia pasó a manes de Rusia. N'abril de 1912, Estonia convirtióse n'estáu autónomu, pero dempués de ser ocupada polos bolcheviques foi cedida a los alemanes (Tratáu de Brest-Litovsk, en marzu de 1918, que la teníen invadío. 
Dempués de ser lliberada de los cuerpos francos calteníos polos alemanes, Estonia foi atacada polos rusos, pero conquistó la so independiencia como resultáu de la llucha del gobiernu Paets en collaboración colos finlandeses; la independencia garantizóse pol Tratáu de Tartu (1920) y reconocida poles potencies (1921). Pero'l pautu xermano-soviéticu (agostu de 1939) definió'l repartu de la Europa del este ente dambes potencies. La Xunión Soviética amestóse Finlandia. Estonia y Letonia, parte de Polonia y la Besarabia rumana. Un protocolu secretu d'esti pautu, robláu en febreru de 1941, afitó que los tres estaos bálticos quedaben en poder de la XRSS. 
El norte d'Estonia carauterízase por una llanada de llamargues que desagüen nel golfu de Finlandia, au ensama un zócalu con altures medies al rodiu de los 100 y 176 m.
Haza'l sur alcuéntrense les tierres fértiles y abondoses, con un relieve formáu nel cuaternariu por una intensa actividá glaciar, lo que-y confier les sos carauterístiques d'anguaño, nes que abonden les hinchentes d'agua con argayos del terrenu. El paisaxe d'Estonia foi modeláu por tales glaciaciones y la so superficie ye rica en viesques y praos. Na rexón norte cultívase'l centén, el llinu y la pataca y críase'l ganáu vacunu. El sur ye una rexón montiega, con economía forestal.
Estonia tien más de 1500 islles ya isllotes esbillaos nel mar Bálticu. Les más importantes son les islles de "Sarema" y "Hiiumaa" y l'archipiélagu de "Moonsund". Los suelos del país son ricos en calciu, mientres que los sos llagos más importantes son los de "Cudskoje" y "Pskovskoje", a traviés de los que pasa la llende con Rusia. Dambos llagos tienen una superficie de 4.300 km. Los llagos salen al golfu de Finlandia a traviés del ríu "Narva". Arriendes d'ésti, los ríos principales del país son el "Pärnu", el "Emajon" y el "Polsamaa".
El clima d'Estonia ta determináu pola so llatitú, el predominiu de la masa d'aire polar y la influyencia del Árticu. El branu ye rellativamente templáu, l'iviernu ye rigurosu, magar que moderáu polos vientos llentos del Bálticu. D'esta miente tenemos qu'en xunetu, el mes más calecíu del añu, la temperatura media cimbla de los 16,3 °C nes islles báltiques, a los 17,1 °C nel continente, y en febreru, el mes más cutu nes islles báltiques algámase de media -3,5 °C, y nel continente -7.6 °C.
Les precipitaciones medies son de 568 milímetros per añu, les mayores precipitaciones son les cayíes no cabero del branu, baxando na seronda ya iviernu. Les estayes que rexistren mayor cantidá de precipitaciones son les tierres altes del este que tan más alloñaes de la costa. La precipitación máxima rexistrada en 24 hores foi de 148 mm. La máxima mensual de 351 mm. Y la máxima añal de 1.157 mm. Polo xeneral, el clima ye enforma inestable.
Estonia ríxese pol sistema republicanu de gobiernu, con un presidente elexíu por cinco años pol Parllamentu unicameral. El gobiernu o poder executivu ta exercíu pol primer ministru, desináu pol presidente, xunto con otros 14 secretarios d'estáu.
El Poder llexislativu alcuéntrase enraigonáu nel "Riigikogu" o Asamblea d'Estáu, ensamáu por 101 miembros elexíos en base al sistema proporcional. Los sos integrantes son eleutos por un periodu de cuatro años. 
Pola so parte, el Poder xudicial ta ensamáu por tribunales de primera y segunda instancia, enriba de los que s'alcuentra la "Riigikohus" o Corte Nacional, con 19 miembros vitalicios elexíos pol Parllamentu d'una propuesta del Presidente.
Estonia tiense convertío nún de los primeros países con votu electrónicu, tanto pa les eleiciones presidenciales como pa les parllamentaries.
El país alcuéntrase dixebráu en 15 "condaos" (n'Idioma estonianu: "maakond", pl. "maakonnad")
Dau'l so xorrecimientu negativu, causáu pola mor de les dificultaes de la trensición a un sistema d'economía de mercáu, Estonia tien apostao a la lliberalización de la economía: estimuló a la inversión estranxera, privatizaciones y mayor cooperación con Finlandia. Más de la metada del so comerciu esterior failo cola Xunión Europea, na qu'ingresó en mayu del 2004. Les principales esportaciones d'Estonia son maquinaria, gama electrónica, madera y testiles. 
La privatización d'empreses ta cuasi ensembre, con namái el puertu y les centrales llétriques principales qu'entá tan en manes del gobiernu. Estonia ye principalmente influyenciada polos desarrollos n'Alemaña, Finlandia y Suecia los principales socios comerciales. El gobiernu medró grandemente'l so gastu na innovación.
El comerciu del turismu y del tránsitu tamién fai contribuciones importantes a la economía, que xorrez a un ritmu del 11% añal y ya representa un 7% del PIB. Finlandia y Suecia tan ente los socios más importantes d'Estonia en comerciu, inversión y turismu. Estonia sigui siendo lo que describe'l FMI como "executante esceicional ente les economíes de la transición", vixilada por una comisión billateral que vela pol espoxigue estable y fuerte, los pagos internacionales, la estabilidá monetaria y la tresparencia económica. El sistema bursátil d'Estonia xestiónase a traviés d'OMHEX, el xigante bálticu que remana les bolses de Tallinn, Helsinki y Nokia, qu'arriendes lleven conxunta la seguridá informática dende mayu de 2001. Nos caberos años, la economía d'Estonia esfruta d'ún de los mayores xorrecimientos de la Xunión Europea.
Vietnam
La República Socialista de Vietnam ta asitiada nel este de la península Indochina. Llenda al norte con China y al oeste con Laos y con Camboya.
La historia de Vietnam tien más de 2500 años. Mientres mil años, esta rexón foi mandada por distintes dinastíes del imperiu chinu, algama la so independencia nel añu 938 y dexa afitada la dinastía Ngô. Esta estaya dinástica remata nel sieglu XIX, cuando'l país foi colonizáu por Francia. Na Segunda Guerra Mundial, cola derrota de Francia na primer parte de la Guerra, Vietnam foi ocupáu por Xapón qu'afita nel tronu al emperaor Bao Dai. Cuando la guerra acaba, Francia nagua por retomar el so control sobre'l país asiáticu pero nun lo algama. Los franceses fueron derrotaos na Batalla de Dien Bien Phu, dempués d'ochu años de llucha. Poro, na conferencia de Xinebra de 1954, Vietnam foi dixebráu en dos países estremaos, nomaos: Vietnam del Norte y Vietnam del Sur. 
Na Guerra Fría, el norte cuenta col sofitu de China y de la Xunión Soviética, mentanto'l sur ye sofitáu polos Estaos Xuníos d'América. 
La ciudá de Saigon foi tomada polos Vietcong n'abril de 1975 y nomada Ciudá Ho Chi Minh dende entós.
En xunu de 1976, la República de Vietnam del Sur y la República Democrática de Vietnam xuniránse na República Socialista de Vietnam.
Anguaño Vietnam ye un país comunista. El sistema políticu ye d'únicu partíu (el partíu comunista de Vietnam): El partíu líder, l'estáu alministra, ya'l pueblu ye'l dueñu al traviés del poder de l'Asamblea de Vietnam. De fechu, los líderes del gobiernu y de l'Asamblea son vieyos miembros del partíu y son representaos pol Bureau políticu del partíu comunista de Vietnam.
En 1986 el Partíu Comunista de Vietnam fizo reformes de llibre mercáu nomaes "Doi Moi" (Anovación). L'autoridá del Estáu permaneció talamente como taba pero consistióse la propiedá privada nel campu y nes empreses afalose la inversión estranxera. Darráu, la economía de Vietnam espoxigó en pocu tiempu. 
Anguaño ye una de les economíes más fuertes d’Asia.
Irán
La República Islámica d'Irán ye un país d'Oriente Mediu. Hasta 1935 yera conocida como Persia. El país llenda con Pakistán y Afganistán pel este; Turkmenistán pel noreste, el Mar Caspiu pel norte y Azerbaixán y Armenia pel noroeste; Turquía ya Iraq pel oeste y cola costa del Golfu Pérsicu y el Golfu d'Omán pel sur.
Irán ta dividida en 28 provincies ("ostán-ha", singular - "ostán"):
Pue que la provincia de Khorasan acabe dixebrándose en dos: Khorasan Norte y Khorasan Sur.
Cavelier de La Salle
René-Robert Cavelier de La Salle (1643 - 1687) foi un esplorador francés, que tomó posesión de la Luisiana en nome del rei Lluis XIV de Francia.
René-Robert Cavalier nació en Rouan (Normandía) el 21 de payares de 1643. Ellí estudió colos xesuites, enantes d'entrar como noviciu na ciudá de París, onde pronunció los primeros votos en 1660. 
Per cinco años dedicóse a la enseñanza, pero en 1667 renunció a los votos y embarcó pa Nueva Francia. Ellí recibió la propiedá de delles tierres cerca de Montreal.
En 1669, col sofitu del Conde de Frontenac, gobernador de Nueva Francia, financió una espedición, cola que pretendía aportar al "Mar Bermeyu" (l'Océanu Pacíficu ), siguiendo'l ríu Ohio. Nesta espedición esploró los llagos Ontario y Erie y fundó Fort Frontenac (anguaño Kingston).
Tres d'un viaxe a Francia en 1674 y 1675, nel que recibió'l títulu nobiliariu de Señor de La Salle, el rei autorizólu a esplorar territorios nuevos y construyir fuertes p'asegurar el so control. 
En 1680 aportó al llagu Michigan y ente 1681 y 1682 baxó siguiendo'l Mississippi hasta'l Golfu de México. Cavalier de La Salle tomó posesión d'esos territorios en nome de Francia y dio-yos el nome de Louisiana ("Louisiane") n'honor del rei Lluis XIV de Francia.
En 1684 emprendió dende Francia, col títulu de Gobernador de la Louisiana, un viaxe cola misión d'establecer un fuerte na boca'l Mississippi. Cuando llegó al Golfu de México desembarcó por erru nel actual territoriu de Texas. Los ataques de los indios, les enfermedaes, la falta d'agua potable y de víveres llevaron al fracasu de la espedición.
En xineru de 1687, con un grupu de 17 homes trató de llegar a Canadá, buscando ayuda pa los miembros que quedaben de la espedición. El 19 de marzu de 1687 los sos homes amotináronse y morrió d'un tiru na cabeza. Los supervivientes acabaron matándose ente ellos.
Ruan
Ruan (en francés "Rouen") ye una ciudá del noroeste de Francia, capital de la rexón de Normandía Alta y del departamentu de Sena Marítimu. 
En 1999, Ruan cuntaba 106.592 habitantes.
El conceyu de Ruan estiéndese sobre una superficie de 2.138 ha. (21,38 km²), de les que 179 tán ocupaes pol ríu Sena y 306 por zones verdes.
Anque ta asitiada a 80 km. del estuariu del Sena, Ruan cunta con un importante puertu fluvial y marítimu, qu'ocupa'l primer puestu d'Europa en tresporte de cereales y el primeru de Francia en fariña y abonos.
Ente los monumentos de Ruan, rescampla la catedral, d'estilu góticu.
Marie Curie
Marie Curie, ( 1867 - 1934 ) foi una física francesa d'orixe polacu, que recibió'l premiu Nobel de Física en 1903 y el premiu Nobel de Química en 1911.
Marya Salomea Skłodowska nació na ciudá dlitenciada e Varsovia'l 7 de payares de 1867. So pá y so ma yeren profesores, y foi la quinta fía d'una familia que contaba yá trés nenes.
En 1891, Marya treslládase a Francia pa estudiar Física y Química na Sorbponaona y adapta'l so nome al francés, pasando a llamase Marie Sklodowska. Nesta Universidá conoció a Pierre Curie, col que casó en 1895, pasando a llamase Marie Curie. D'esti matrimoniu, nació la so fía Irène en 1897. 
Col so maríu, estudió los materiales radiactivos, especialmente l'uraniu. Como frutu d'esti llabor, en 1898, fueron a aisllar dos elementos químicos, a los que nomaron poloniu, n'homenaxe a la so patria natal, y radiu, pola mor de la so intensa radiactividá.
En 1903 recibió'l premiu Nobel de Física, con Pierre Curie y Henri Becquerel. Marie Curie convertíase asina na primera muyer en recibir el premiu Nobel.
Tres la muerte de Pierre Curie nun accidente de circulación en 1906, Marie accede a la cátedra de Física na Sorbona ocupada anteriormente pol so maríu, siendo la primera muyer profesora d' Universidá en Francia.
En 1911 concedieron-y el premiu Nobel de Química, colo que foi la primera persona en recibir dos veces esti galardón.
Durante la Primera Guerra Mundial propunxo utilizar la radiografía móvil pa tratar a los soldaos feríos. Cola so fía Irène como asistente, marchó al frente nun vehículu equipáu d'un aparatu de rayos X.
El 4 de xunetu de 1934 morrió a causa d'una leucemia nun sanatoriu de Sancellemoz (Saboya).
El 21 d'abril de 1995 treslladaron los sos restos y los de Pierre Curie, al Panteón de París, onde foi la primera muyer en tar enterrada.
Organización de les Naciones Xuníes
La Organización de les Naciones Xuníes (ONX) o Naciones Xuníes, fundada'l 24 d'ochobre de 1945 en San Francisco, (Estaos Xuníos), tres la fin de la Segunda Guerra Mundial, ye la mayor organización internacional del mundu.
El primer periodu de sesiones de l'Asamblea Xeneral celebróse'l 10 de xineru de 1946 en Central Hall Westminster (Londres). Anguaño la see ta na ciudá de Nueva York demientres que la see europea (y segunda see mundial) de la Organización de les Naciones Xuníes asitiase en Xinebra, Suiza. L'antecesora de les Naciones Xuníes foi la Sociedá de Naciones, organización fundada tres la Primera Guerra Mundial en 1919, pa "promover la cooperación internacional y conseguir la paz y la seguridá". 
En 2012, la ONX tien 193 mimbros, dafechu tolos países soberanos reconocios internacionalmente, esceuto el Vaticanu, la Orde Soberana y Militar de Malta y l'Estáu de Palestina que son estados observadores. Otros estaos independientes de facto como Taiwán y Kosovo nun son miembros, pos son considerados territorios en disputa. Suiza nun ingresó fasta hai bien poco.
Unu de los finxos de la Organización foi la Declaración Universal de los Derechos Humanos, en 1948.
La idea de les Naciones Xuníes foi ellaborada na declaración, firmada durante la Segunda Guerra Mundial, na conferencia d'aliaos celebrada en Moscú en 1943. Franklin Delano Roosevelt, foi el que suxirió el nome de "Naciones Xuníes", qu'hasta entós yera sinónimu de los aliaos. 
El 25 d'abril de 1945 celebrose la primera conferencia en San Francisco (la Conferencia de les Naciones Xuníes sobre Organización Internacional). El 26 de xunu les 50 naciones representaes na conferencia firmaron la Carta de les Naciones Xuníes. Polonia, que nun tuvo representada na conferencia, añadió el so nome más tarde, pa un total de 51 Estaos. 
Les Naciones Xuníes entamaron la so esistencia el 24 d'ochobre de 1945, tres la ratificación de la Carta polos entós cinco miembros permanentes del Conseyu de Seguridá (China, Francia, Xunión Soviética, el Reinu Xuníu y los Estaos Xuníos) y la gran mayoría de los otros 46 miembros.
Anguaño los únicos que tienen vetu nes decisiones son los cinco miembros permanentes del Conseyu de Seguridá: Estaos Xuníos, Rusia, Francia, Reinu Xuníu y China.
Les Naciones Xuníes tienen seis idiomes oficiales: árabe, chinu, español, francés, inglés y rusu. Cuasi toles reuniones oficiales son interpretaes (tornaes al empar) en toos estos idiomes, asina como son traducíos tolos documentos oficiales, en formatu impresu o electrónicu. Los principales idiomes de trabayu de les Naciones Xuníes son el francés y l'inglés.
Los muérganos de les Naciones Xuníes son:
El "Sistema de les Naciones Xuníes" ta organizáu de la siguiente manera (magar que les sigles varíen según los idiomes oficiales de les Naciones Xuníes):
Croacia
Croacia, oficialmente República de Croacia (en croata: "Republika Hrvatska", "Hrvatska" AFI: [xř̩.ʋaː.ʦkaː]), ye una república democrática parlamentaria, de la Xunión Europea, allugada ente Europa Central, Europa del Sur y el mar Mediterraneu; llenda pol nordeste con Hungría, pol este con Serbia, pol sureste con Bosnia y Hercegovina y Montenegro, pol noroeste con Eslovenia y pol suroeste col mar Adriáticu; onde comparte una llende marítima con Italia.
La so capital y ciudá más importante ye Zagreb. Tien una estensión territorial de 56 594 km² —esta cifra inclúi les más de mil islles asitiaes frente a la costa del mar Adriáticu— y tien un clima variáu, na so mayor parte continental y mediterraneu. En cuantes a l'alministración política, el país ta dixebráu en vente condaos y la ciudá de Zagreb. La población xube a más de 4,29 millones d'habitantes, cuasi toos son croates de relixón católica.
Nel entamu del sieglu VII los croates aportaron a la zona y dos sieglos más sero organizáronse en dos ducados. Nel 925 Tomislav tornóse nel primer rei, enantando'l status del estáu a un reinu. El Reinu de Croacia caltuvo la so soberanía cuasi dos sieglos, y algamó'l mayor puxu durante'l reináu de Pedro Krešimir IV y Demetrio Zvonimir. Croacia afitó una xunión personal con Hungría en 1102. En 1527, aceñáu pol espardimientu otomán, el parllamentu croata escoyió a Fernandu I d' Habsburgu como socesor del tronu croata. En 1918, tres la Primer Guerra Mundial, formó parte del curtiu Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos, que s'axebrara d'Austria–Hungría, y que dempués tornóse nel Reinu de Yugoslavia. Durante la Segunda Guerra Mundial anicióse un Estáu títere de l'Alemaña Nazi. Darréu de la guerra, Croacia foi ún de los miembros fundadores y elementu federal de la Segunda Yugoslavia, un Estáu socialiegu. En xunu de 1991 Croacia declaró la so independencia, que foi reconocida'l 8 d'ochobre d'esi añu. La guerra croata d'Independencia tuvo llugar nos cuatro años socesivos a la declaración.
En 2012 Croacia caltenía un Índiz de Desendolcu Humanu peralto. El Fondu Monetariu Internacional clasificóla como una economía emerxente y en desendolcu, mientres que'l Bancu Mundial identificóla como una economía d'altos ingresos. Croacia ye miembru de la ONX, el Conseyu d'Europa, la OTAN, la Organización Mundial de Comerciu y ye miembru fundador de la Xunión pol Mediterraneu. Amás, en xunetu de 2013 Croacia accedió a la Xunión Europea. Como un miembru enceso de les Fuercies de paz de les Naciones Xuníes, tien aportáo con tropes a la misión de seguridá de la OTAN n'Afganistán y durante la dómina de 2008 a 2009 ocupó un asientu del Conseyu de Seguridá de la ONX.
La economía croata ta dominada pol seutor servicios, siguío pola industria y l'agricultura. El turismu ye una fonte d'ingresos importante durante'l branu, ya que'l país s'afaya dientro de los vente destinos turísticos más visitaos nel mundu. L'estáu controla una parte de la economía, con un gastu gubernamental importante y el so cimeru sociu comercial ye la Xunión Europea. Dende 2000 el país invirtió n'infraestructura, especialmente en caminos y medios de tresporte, asina como nos corredores Pan-Europeos. El gobiernu croata apurre un sistema de salú universal y educación primaria y secundaria gratuites, mientres sofita la cultura per aciu d'estremaes instituciones públiques y inversiones nos medios de comunicación y la lliteratura. La nación rescampla poles sos aportaciones culturales, artístiques y científiques, a mayores de la so gastronomía, vinos y fitos deportivos. 
El nome de Croacia vien del llatín medieval "Croatia", de "Dux Croatorum" ("duque de los croates") escrito na inscrición de Branimir. Abulta qu'esti términu procede del eslavu noroccidental "*Xrovat-", que ye una metátesis del eslavu común "*Xorvat-", qu'a la so vez deriva del proto-eslavu "*Xarwāt-" ("**Xъrvatъ") o "*Xŭrvatŭ" ("*xъrvatъ"). L'aniciu del nome ye inciertu, pero abulta que ye un términu góticu o indoariu pa refirise a los pueblos eslavos. El rexistru más antiguu conserváu del etnónimu croata "*xъrvatъ" ye una talla llamada tableta Baška que diz: "zvъnъmirъ kralъ xrъvatъskъ" (‘Zvonimir, rey croata’).
La primer mención del términu en llatín supónse a una carta del duque Trpimir I del añu 852. La orixinal perdióse y namás consérvase una copia de 1568, lo que llevó a duldes sobro la so veracidá. La inscrición en piedra más antigua tovía conservada ye del sieglu IX, la inscrición de Branimir (afayada cerca de Benkovac), onde se mienta al duque Branimir como "Dux Cruatorvm". Anque la inscrición nun se dató esautamente, sábese que Branimir gobernó Croacia ente 879 y 892.
El territoriu d'anguaño de Croacia tuvo agospiao durante la dómina prehestórica. Na fastera norte afayáronse refugos de neandertales dataos de la dómina paleolítica, los de Krapina son los más conocíos y meyor conservaos. En delles rexones del país pueden atopase güelgues de delles cultures del neolíticu y calcolíticu. Cuasi toos estos llugares arqueolóxicos allúguense nos valles de los ríos del norte. Ente les cultures más importantes rescamplen les de Starcevo, Vucedol y Baden. Otramiente, la Edá de Fierru dexó güelgues de les cultures d'Hallstatt y de La Tène.
Muncho dempués, los liburnianos y los ilirianos añeraron na rexón, al tiempu que los griegos afitaron les sos primeres colonies nes islles de Korcula, Hvar y Vis. Nel añu 9 d. C. el territoriu croata d'anguaño pasó al dominiu del Imperiu romanu como parte de la provincia de Dalmacia. Nel 305 l'emperador Dioclecianu anició un palaciu en Split, au foi a vivir cuando se retiró. Durante'l sieglu V, Xuliu Nepote, ún de los del Imperiu romanu d'Occidente, gobernó'l so pequeñu imperiu dende esti palaciu. Esta dómina remató coles invasiones de los ávaros y los croates asocedíes na primer metá del sieglu VII, siguíes pol desaniciu de cuasi toles ciudaes romanes. Los romanos que sobrovivieron marcharon a los llugares más seguros de la costa, islles y montañes. La ciudá de Dubrovnik foi aniciada polos sobrovientes d'Epidaurum.
La etnoxénesis de los croates ye desinfinida y esisten delles teoríes al respeutive, aquelles que proponen un orixe eslavu y iraniu son les más afamaes. La primer teoría ye la más aceptada y afirma qu'hubo una migración de los croates blancos dende'l territoriu de Croacia Blanca durante'l periodu migratoriu n'Europa. Antigual, la otra teoría propón un orixe iraniu, basáu nes Tables de Tanais que contienen inscripciones en griegu de los nomes " Χορούαθ[ος]", "Χοροάθος" y "Χορόαθος" (Khoroúathos, Khoroáthos y Khoróathos) y la so interpretación como antropónimos del pueblu croata.
Acordies a "D'Alministrando Imperiu", escribío pol emperador bizantín Constantín VII durante'l sieglu X, los croates llegaron a la Croacia d'anguaño nel entamu del sieglu VII, magar esisten otres teoríes contraries, y encamienten una fecha ente los sieglos VI y IX.. Les cróniques d'Eginhardo mienten que pal 818 los migrantes organizáronse en dos principaos: Panonia y Dalmacia, gobernaos por Ljudevit Posavski y Borna, respeutivamente. Esti documentu ye'l primer rexistru de los reinos croates, Estaos vasallos de Francia daquella. El domiñu francu remató durante'l reináu Mislav dos décades dempués. Acordies con Constantín VII, la cristianización de los croates anició nel sieglu VII, anque otres fontes mienten qu'esti fechu asocedió hasta dos sieglos dempués. El primer gobernante croata reconocíu pol Papa foi'l duque Branimir, a quien el pontífice nomó como "Dux Croatorum" (‘duque de los croates’) en 879.
Tomislav foi'l primer gobernante de Croacia qu'emplegó'l títulu de rei nuna carta empobinada al Papa Xuan X, con fecha nel añu 925. Tomislav derrotó a húngaros y búlgaros, espardiendo la influencia del so reinu. El Reinu de Croacia algamó'l so espoxigue cimeru nel sieglu XI durante'l mandáu de Petar Krešimir IV (1058–1074) y Dmitar Zvonimir (1075–1089). Cuando Estéfanu II morrió en 1091, la dinastía Trpimirović llegó al so fin, y Ladislau I de Hungría clamó'l tronu croata. La oposición al so mandáu llevó a una guerra y al aniciu d'una xunión personal ente Croacia y Hungría en 1102, gobernada por Colomán.
A lo llargo de los vinientes cuatro sieglos, el Reinu de Croacia tuvo gobernao pol "Sabor" (parlamentu) y un "Ban" (virrei) designáu pol monarca húngaru. Durante esta dómina l'Imperiu otomán tornóse nuna amenacia y la República de Venecia entamó la llucha pol control de les costes del Adriáticu. En 1428 los venecianos tomaron el control de cuasi toda Dalmacia, sacante la ciudá-Estáu de Dubrovnik qu'asitió independiente. Les conquistes otomanes llevaron a les batalles del campu de Krbava (1493) y de Mohács (1526), dambes foron una victoria importante pa les fuercies turques. El rei LluisII finó en Mohács y, en 1527, el parlamentu de Cetin escoyió a Fernandu I d'Habsburgu como'l nuevu mandatariu de Croacia, cola condición d'aportar proteición escontra l'Imperiu otomán y de respetar los sos drechos políticos. Nesta dómina enantó la importancia de les families nobles croates como los Frankopan y los Zrinski, de manera tala, que dellos de los "banes" veníen d'estes dinastíes. En realidá, Croacia foi un reinu independiente namás de 910 a 1102.
En 1538, dempués de les bien de victores otomanes, Croacia foi dixebrada nuna fastera militar y otra civil. Los territorios militares foron conocíos como la Llinde Militar Croata y taba baxo'l mandu direutu del emperador austriacu. L'avance de los turcos dientro del so territoriu continuó hasta la batalla de Sisak (1593), la primer derrota otomana decisiva, que supunxo afitar les llindes. A lo llargo de la Gran Guerra Turca (1667-1698), les fuercies croates recuperaon Eslavonia, pero Bosnia occidental, que yera parte de Croacia hasta enantes de les conquistes otomanes, asitió fuera del so dominiu. La llinde anguaño ente dambos países vien d'estos socesos. Dalmacia, la rexón al sur de la llinde, definióse de asemeyada pola quinta y séptima guerra otomán-veneciana. Toos estos conflictos armaos causaron grandes cambios demográficos. Los croates emigraron hacia Austria, de manera que los croates de Burgenland son descendientes diuectos d'esti grupu. Pa compensar la marcha de los croates, los Habsburgu llamaron a los cristianos ortodoxos de Bosnia y Serbia pa servir al exércitu na Llinde Militar. La migración serbia hacia esta rexón algamó'l so máximu a lo llargo de les Grandes migraciones serbies de 1690 y 1737-39.
Ente 1797 y 1809 el Primer Imperiu francés foi ocupando la costa este del Adriáticu y una parte bultable de les rexones averaes, acabaron les repúbliques de Venecia y Ragusa y afitaron les Provincies Iliries. En rempuesta, la Royal Navy escomenzó un pilancu del mar Adriáticu qu'afaló a la batalla de Lissa en 1811. En 1813 los austriacos conquistaron les Provincies Iliries y dos años más sero, dempués del Conceyu de Viena ameciéronles al Imperiu austriacu. Con esto anicióse'l Reinu de Dalmacia.
Nes décades de 1830 y 1840 aprució un nacionalismu románticu qu'afaló'l Movimientu Iliriu, una campaña política y cultural que buscaba l'amecedura de tolos eslavos meridionales nel Imperiu. L'oxetivu cimeru yera afitar un idioma estándar como contrapesu al húngaru, xunto cona promoción de la cultura y lliteratura croata. A lo llargo de la Revolución húngara de 1848, Croacia sofitó a los austriacos, el ban Josip Jelačić ayudó a derrotar a les fuercies húngares en 1849 y afaló un procesu de xermanización. Hacia la década de 1860, el fracasu d'esta política foi bultable y en 1867 cellebróse'l Compromisu austrohúngaro; nesti asocedió una xunión personal ente los gobiernos del Imperiu austriacu y el Reinu d'Hungría. El tratáu dexó'l desenguedeyu del estatus de Croacia nes manes d'Hungría, que foi resuelto eventualmente nel Alcuerdu croata-húngaru de 1868, onde amecieron los reinos de Croacia y Eslavonia. El Reinu de Dalmacia asitió baxo control austriacu, mientres Rijeka caltuvo l'estatus de "Corpus separatum" qu'algamara en 1779. Dempués de qu'Austria-Hungría ocupara Bosnia-Herzegovina gracies al Tratáu de Berlín de 1878, la Llinde Militar Croata desapaeció y el territoriu tornó baxo la soberanía de Croacia en 1881, según lo afitao nel Alcuerdu croata-húngaru. La Primer Guerra Mundial arrebatió los esfuercios pa remocicar Austría-Hungría nuna federación con Croacia como una unidá federal.
El 29 d'ochobre de 1918 el "Sabor" declarió la independencia y decidió amecese al diba poco aniciáu Estáu de los Eslovenos, Croates y Serbios, que s'amestó col Reinu de Serbia el 4 d'avientu de 1918 pa afitar el Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos. La constitución de 1921 definió'l país como un Estáu unitariu y abolió les estayes alministratives hestóriques y finó cola autonomía croata. El partíu políticu con más puxu nel país -el Partíu Campesín Croata (HSS) llideráu por Stjepan Radić— opúnxose a la nueva constitución. En 1928 la situación política foi a peor tovía más dempués de que Radić fora asesinao na Asambleya Nacional, afalando al país a la dictadura del rei Alexandru I en xineru de 1929. La dictadura remató formalmente en 1931 cuando'l rei impuxo una constitución más unitaria y camudó'l nome del país a Yugoslavia. El HSS, daquella presidiu por Vladko Maček, continuó escorrexando la federalización de Yugoslavia; esta persistencia remató n'agostu de 1939 col Alcuerdu Cvetković-Maček y l'aniciu de la "banovina" autónoma de Croacia. El gobiernu yugoslavu caltuvo'l control de la defensa, la seguridá interna, rellaciones esteriores, comerciu y tresporte, mientres otros asuntos quedaron baxo'l control del "Sabor" y el "Ban".
N'abril de 1941 l'Alemaña Nazi y Italia ocuparon Yugoslavia. Dempués de la invasión, dalgunes estayes de Croacia, Bosnia-Herzegovina y la rexón de Syrmia ameciéronse al Estáu Independiente de Croacia (NDH), un estáu títere de los nazis. Italia fíxose con otres partes de Dalmacia, mientres qu'Hungría s'apoderó de les rexones del norte de Baranya y Medimurje. Ante Pavelić y los ultranacionaliegos de Ustacha llideraron el réxime del NDH. Inxertaron lleis antisemites y afalaron una campaña de llimpieza étnica y xenocidiu escontra los xudíos, serbios y xitanos, reflexada nos campos de concentración de Jasenovac y Stara Gradiška. Albídrase que de los 39 000 xudios qu'agospiaben nel país, namái sobrevivieron 9000; los demás foron asesinaos o deportaos a Alemaña, dambos poles autoridaes llocales y el propiu exércitu alemán. Les estremaes fontes croates y serbies discrepen nes cifres exautes. Amás, ente 320 000 y 334 000 serbios foron executaos nel territoriu del NDH por delles causes, escorrexaos pol gobiernu, como miembros de la resistencia armada o engarrando coles Potencies del Exe. El númberu total de serbios finaos en toda Yugoslavia durante la guerra avérase a los 537 000. Al tiempu, sobre de 200 000 croates foron asesinaos durante'l conflictu, en situaciones semeyaes.
El 22 de xunu de 1941 anició'l Primer Partíu Separatista Sisak cerca de la ciudá de Sisak, la primer resistencia militar organizada escontra la ocupación alemana en toda Europa. Esti foi l'asocedíu qu'afaló l'aniciu Partisanos Yugoslavos, una resistencia comunista multi-étnica y anti-fascista lliderada por Josip Broz Tito. El grupo medró rápido y na Conferencia de Teherán d'avientu de 1943 ganaron la reconocencia de los Aliaos. Col encontu de los Aliaos na loxística, equipamientu, adiestramientu y fuercies aérees, amás del gabitu de les tropes soviétiques na Ofensiva de Belgráu, pa mayu de 1945 los Partisanos obtuvieron el control de Yugoslavia y les rexones averaes de Trieste y Carintia. Les aspiraciones polítiques del movimientu asoleyaron nel Conseyu Anti-Fascista de Lliberación del Pueblu de Croacia o ZAVNOH -aniciáu en 1943 como la cimera figura del Estáu de Croacia y que en 1945 tornóse nel Parlamentu de Croacia-, y el AVNOJ, el so equivalente a nivel federal.
Dempués de la Segunda Guerra Mundial Croacia tornóse nuna unidá federal socialiega unipartidista de la República Federal Socialiega de Yugoslavia, gobernada polos comunistes, pero con dalgo d'autonomía dientro de la federación. En 1967 dellos autores y llingüistes croates publicaron la "Declaración sobre l'estatus y el nome del idioma croata estándar", nel que vindicaben un mayor grau d'autonomía pal idioma croata. La declaración contribuyó a aniciar un movimientu nacional que buscaba más drechos civiles y la descentralización de la economía, que remató na primavera croata de 1971, una serie de protestes reprimíes pol gobiernu yugoslavu. Sicasí, la Constitución yugoslava de 1974 enantó l'autonomía de les unidaes federales, una de les metes de la primavera croata, amás d'afitar una base llegal pa la independencia de los sos constituyentes federativos.
Na década de los 80 la situación política en Yugoslavia empeoró pola mor de la tensión causada pol Memorandu de l'Academia de les Artes y de les Ciencies de Serbia de 1986 y los estreldos de 1989 en Vojvodina, Kosovo y Montenegro. En xineru de 1990 escachóse la Lliga comunista de Yugoslavia xunto coles sos filiales nacionales. El mesmu año cellebráronse les primeres elecciones multipartidistes nel país y el trunfu de Franjo Tuđman enantó tovía más les tensiones nacionaliegues. Los serbios de Croacia dexaron el "Sabor" y declararon l'autonomía de delles rexones pa aniciar la República Serbia de Krajina, nun determín por dixebrase de Croacia. Por aciu del aumentu nes tensiones, Croacia declaró la so independencia en xunu de 1991, pero esta declaración nun tuvo efeutu hasta l'8 d'ochobre de 1991.
Los problemas étnicos y políticos afalaron a la Guerra Croata d'Independencia, onde l'Exércitu Popular Yugoslavu y dellos grupos paramilitares serbios atacaron el país. Pa finales de 1991, una guerra intensa amenorgó'l control croata a menos d'una tercer parte del so territoriu. El 15 de xineru de 1992 Croacia algamó la reconocencia diplomática de la Comunidá Económica Europea, y poco dempués de la ONX. La guerra remató de manera definitiva n'agostu de 1995 con una victoria decisiva pa Croacia. Les demás rexones ocupaes tornaron al so dominiu conforme a lo afitáu nel Conveniu d'Erdut de payares de 1995, anque'l procesu nun finó hasta xineru de 1998.
Rematada la guerra, el gobiernu de Franjo Tuđman escomenzó a perder sofitu, porque la xente entamó a describir el so mandáu como «autocráticu» y denunciaron les violaciones de los drechos humanos de les minoríes serbies. Tres la so muerte asocedida en 1999, cellebráronse les primeres eleiciones dafechu democrátiques en 2000, onde Stjepan Mesić foi elexío presidente. En 2003, Croacia presentó'l so solicitú d'ingresu a la Xunión Europea y tornóse nun candidatu oficial un añu más sero. A lo llargo de la so candidatura, tuvo que desenguedeyar les zarracines fronterices que caltenía con Eslovenia y ameyorar dalgunos aspeutos políticos, económicos y ambientales pa axustase al modelu européu. Finalmente, en xineru de 2012 los ciudadanos croates votaron a favor del so accesu y el 1 de xunetu de 2013 Croacia tornóse nel 28.° miembru de la Xunión Europea.
Croacia ye una república unitaria, democrática y parlamentaria. En 1990, tres el colapsu del Partíu Comunista que llideraba la RFS Yugoslavia, Croacia adoptó la so constitución d'anguaño y organizó les sos primeres eleiciones multipartidistes. Declarió la so independencia'l 8 d'ochobre de 1991, colo que desanició a Yugoslavia y obtuvo la reconocencia internacional por parte de la ONX en 1992. Baxo la so constitución de 1990, Croacia furruló con un sistema semipresidencial hasta 2000, cuando adoptó'l sistema parlamentariu d'anguaño. La constitución tamién tien afitao la dixebra del poder en tres estayes: executivu, llexislativu y xudicial. El sistema llegal De Croacia ye'l drechu continental, influenciáu aesgaya, como'l so marcu institucional, pol llegáu de la so amecedura con Austria-Hungría. El 30 de xunu de 2010, cuando finaron les negociaciones sobre'l so accesu a la XE, la llexislacióin croata foi dafechu adaptada al acervu comunitariu.
El presidente ye'l xefe d'Estáu, escoyíu por sufraxu direutu pa un términu de cinco años, llendáu pola constitución a un máximu de dos mandaos. Amás de ser el comandante en xefe de les fuercies armaes, tien la obligación d'elexir al primer ministru cola aprobación del parlamentu, y tien un papel importante na politica esterior. Les eleiciones presidenciales más recientes cellebráronse'l 10 de xineru de 2010, onde Ivo Josipović obtuvo'l trunfu y xuró pal cargu'l 18 de febreru.
El gobiernu llidéralu'l primer ministru, que tien al so cargu cuatro viceprimer ministros y 17 ministros encargaos d'estremaos ámbitos de gobernanza. El poder executivu ocúpase de proponer lleis y un presupuestu, executa les lleis y empobina les polítiques internes y esternes de la república. La residencia oficial del gobiernu allúgase en Banski dvori. El primer ministru croata ye Tihomir Orešković.
El parlamentu ("Sabor") ye un cuerpu llexislativu unicameral. El númberu d'asientos puede camudar de 100 a 160; toos son eleutos por votu popular pa una dómina de cuatro años. Les sesiones parlamentaries asoceden del 15 de xineru al 15 de xuentu y entaman otra vegada del 15 de setiembre al 15 d'avientu. Nun entamu la constitución contemplaba una sistema bicameral, pero en 2001 abolióse la «Cámara de los Condados» para establecer el sistema actual. Los dos partíos políticos de mayor valumbu son la Xunión Democrática Croata y el Tratáu d'Accesu a la XE. Croacia tornóse nun miembru plenu de la XE'l 1 de xunetu de 2013, la fin d'un procesu qu'entamó en 2001 cuando robló l'Alcuerdu d'Estabilización y Asociación. Un pilancu nes negociaciones foi l'historial d'andecha del país col ICTY y les protestes d'Eslovenia per aciu de les zarracines fronterices ente dambos estaos. Esto último resolvióse al traviés d'un Alcuerdu d'Arbitraxe'l 4 de payares de 2009, aprobáu pol parlamentu d'Eslovenia y un referendu.Nun futuru adoptará l'euro y en 2015 amestaráse al Espaciu Schengen.
Durante la década de 2000, otro de los finxos estratéxicos de la política esterior croata foi'l so ingresu na Organización del Tratáu del Atlánticu Norte (OTAN). En 2000 la OTAN incluyó a Croacia na Asociación pa la Paz, pero hasta 2008 nun recibió la invitación pa formar parte de la organización y amecióse formalmente'l 1 d'abril de 2009. Croacia foi miembru del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes pa la dómina 2008-2009.
La primer vegada que Croacia se dixebró en condaos foi a lo llargo de la Edá Media. Les divisiones camudaron col pasu del tiempu y asoleyaron la pérdida de territoriu ante la invasión otomana y la posterior lliberación d'elli, arriendes de los cambios nel estatus políticu de Dalmacia, Dubrovnik y Istria. La dixebra tradicional en condaos abolióse nos años 20 del sieglu XX, cuando'l Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos y el Reinu de Yugoslavia inxertaron los óblasts y les banovines, respeutivamente. El mandáu comunista abolió les estayes anteriores y inxertó los conceyos, organizando'l territoriu croata nunos 100 conceyos. La llexislación de 1992 tornó a inxertar los condaos, estremando aesgaya la distribución de los años vente. Por exemplu, en 1918, la rexón croata de Transleitania taba dixebrada n'ochu condaos con testeru en Bjelovar, Gospić, Ogulin, Požega, Vukovar, Varaždin, Osijek y Zagreb, pero la llexislación de 1992 afitó catorce condaos nel mesmu territoriu.
Cola nueva distribución de condaos de 1992, Croacia dixébrase en vente condaos ("županija") y la ciudá capital de Zagreb, esta última cuenta cola autoridá y estatus llegal d'un condáu y una ciudá ("grad"). Al tiempu, los condaos dixébranse en 127 ciudaes y 429 conceyos. La dixebra del país en NUTE faise en dellos niveles. NUTE 1 define al país como una sola entidá, mientres NUTE 2 lo dixebra en tres rexones. Estes son Croacia Noroccidental, Croacia Central y Oriental (Panonia) y Croacia Adriática. Esta última inclúi tolos condaos asitiaos na costa. Croacia Noroccidental abargana la ciudá de Zagreb y los condaos de Zagreb, Krapina-Zagorje, Varaždin, Koprivnica-Križevci y Međimurje. A lo cabero, Croacia Central y Oriental incluin los condaos restantes Bjelovar-Bilogora, Virovitica-Podravina, Požega-Slavonia, Brod-Posavina, Osijek-Baranja, Vukovar-Syrmia, Karlovac y Sisak-Moslavina. Los condaos individuales y la ciudá de Zagreb tamién representen el nivel de NUTE 3. Los NUTE dixébrense en dos niveles d'Unidaes Alministratives Llocales (UAL). Les UAL 1 coinciden cola dixebra en condaos y la ciudá de Zagreb, mientres que les UAL 2 correspuenden coles ciudaes y conceyos de Croacia.
Acordies col Bancu Mundial, Croacia tien una economía de mercáu d'altos ingresos. En 2012 el Fondu Monetariu Internacional albidró'l PIB nominal en US$ 63 842 millones, ello ye, US$ 14 457 per cápita; el PIB por paridá de poder adquisitivu (PPA yera de US$ 80 334 millones o US$ 18 191 per cápita. Acordies con Eurostat, en 2010 el PIB (PPA) per cápita yera namái el 61% del promediu de la Xunión Europea, mientres el medru real del PIB a lo llargo de 2007 foi del 6%. Esi añu la Organización Internacional del Trabayu asoleyó que la tasa de desemplegu s'afitó nel 9,1%, tres cayer rápido dende'l 14,7% en 2002. Sicasí, la cifra tornó a enantar nos meses siguientes, llegando a un máximu de 13,7% n'avientu de 2008. Pa xunu de 2012 el salariu netu d'un trabayador croata promediu yera de 5492 HRK (US$ 912) al mes.
En 2010 la economía taba dominada pol seutor servicios, que suponía'l 66% del PIB, seguíu pola industria col 27,2% y l'agricultura col 6,8. Igual asocede na distribución de la fuercia de trabayu: 64,5% de la población económicamente activa trabaya nel seutor servicios, 32,8% na industria y 2,7% nel campu. Pola so parte, el seutor industrial ta dominao pola construcción d'embarcaciones, procesamientu d'alimentos, farmacéutiques, teunoloxíes de la información, les industries bioquímica y maderera. En 2010 les esportaciones croates tuvieron un valir de 64 900 millones HRK (US$ 11 255 millones) y les importaciones algamaron los 110 300 millones HRK (US$ 19 127 millones). El so sociu comercial más importante ye la Xunión Europea.
El nuevu gobiernu croata de 1991 fixo poco pa escomenzar cola privatización y la transición hacia una economía de mercáu enantes de que la guerra españara. Por aciu d'estos conflictos, la infraestructura económica sufrió un dañu grave, particularmente la industria turística; ente 1989 y 1993, el PIB cayó un 40,5%. El gobiernu tovía controla una parte importatne de la economía, ya que los gastos gubernamentales representen el 40% del PIB. Les principales torgues a les que s'enfrenta la economía croata ye'l sistema xudicial atrasiáu, la poca eficacia de l'alministración pública, especialmente nos problemas de propiedá de la tierra y la corrupción. en 2012 Tresparencia Internacional asitió'l país nel puestu 62 del Índiz de Percepción de Corrupción, con una puntuación de 46. Otro problema bultable ye la gran deuda pública que continúa medrando, teniendo algamao un valir de más de US$ 44 240 millones o 89,1% del PIB.
En 2011, Croacia foi'l 24.º país más visitáu nel mundu, con más de nueve millones de visitantes estranxeros. el turismo domina'l seutor servicios y apuerta más del 20% del PIB croata. En 2011 los ingresos de la industria turística foron de US$ 8600 millones. Los sos efeutos positivos son bultables na economía croata, per aciu de la xuba nel volume de negociu en minoristes, el númberu d'órdenes procesaes pola industria y los emplegos de temporadas vacacionales. Dalgunos camienten que ye un bien d'esportación porque amenorga aesgaya'l desequilibriu de la balanza comercial esterna. Dende la fin de la guerra d'Independencia, la industria del turismo medró rápido, el númberu de visitantes multiplicóse cuatro veces hasta más de 10 millones de turistes cada añu. La mayoría d'ellos vien de países averaos como Alemaña, Eslovenia, Austria y la República Checa, pasando un promediu de 4,9 díes en Croacia.
Casi tola industria turística concéntrase na costa del Adriáticu. A mediaos del sieglu XIX Opatija tornóse nel primer centru turísticu importante de la rexón. Na cabera década del sieglu yera ún de los destinos principales del turismo mélicu européu. Más sero asitióse un gran númberu de centros turísticos a lo llargo de la costa y en delles islles, onde s'ufren bien de servicios que van dende'l turismo náuticu, gracies a les marines numberoses con más de 16 mil amarraderos, hasta'l turismu cultural, que basa'l so atractivu nes ciudades costeres medievales y los múltiples eventos culturales que se cellebren cada branu. L'interior ufre destinos de montaña, agroturismu y spas. Zagreb tamién ye ún de los destinos turísticos más importantes, al altor de les ciudaes costeres. Croacia esfruta d'un ecosistema poco contamináu, resultáu de numberoses reserves naturales y 116 sableres de Bandera Azul. Sobre'l 15% de los visitantes fai actividaes venceyaes col naturismu, un seutor afamáu en Croacia, el primer país européu que desenvolvió centros turísticos pa elli.
Acordies col censu de 2011, Croacia tien una población de 4,29 millones d'habitantes, el 125.º país más pobláu nel mundu. La so densidá de población ye de 75,9 h/km² y la so esperanza de vida al nacer ye de 75,7 años. La tasa de fertilidá ye de 1,5 fíos por muyer, ún de los más baxos nel mundu. Dende 1991 la tasa demortalidá supera constantemente la tasa de natalidá. Sicasí, dende fines de la década de los años 90 del pasáu sielgu, hubo una xuba na migración hacia Croacia, con un máximu de poco más de 7000 inmigrantes en 2006. La Oficina d'Estadístiques de Croacia albidra que la población podría amenorgar a 3,1 millones pa 2051, según se desenvuelvan les tases de natalidá y migración. La población de Croacia enantó constantemente de 2,1 millones en 1857 hasta'l so máximu de de 4,7 millones en 1991, sacantes los censos de 1921 y 1948, fechos dempués de les guerres mundiales. Anguaño'l medru natural de la población ye negativu y la transición demográfica completóse na década de 1970. Acordies cola so política de migración, Croacia intenta atrayer a los emigrantes de vuelta al so territoriu. Sicasí, nos postreros años, apertóse al gobiernu croata pa enantar un 40% el coste de les llicencies de trabayu a los estranxeros.
El descensu demográficu tamién ye resultáu de la Guerra d'Independencia de Croacia. Durante'l conflictu, gran parte de la población foi desplazada y la emigración enantó. En 1991 nes árees con predominiu serbiu, más de 400 000 croates y d'otres etnies foron escorripiaos y espulsaos de los sos fogares poles fuercies serbocroates. A lo llargo de los caberos díes de la guerra en 1995, ente 120 000 y 200 000 serbios salieron del país enantes de la llegada del exércitu croata durante la Operación Tormenta. Nos diez años posteriores a la guerra, namái 117 000 de los serbios desplazaos tornaron al país. Casi tolos serbios que tovía viven en Croacia xamás agospiaron nos territorios ocupaos a lo llargo de la Guerra d'Independencia. Los serbios namái repoblaron parcialmente les rexones onde vivíen enantes, mientres qu'otres fasteres previametne ocupaes polos serbios foron repoblaes polos refuxaos croates de Bosnia-Herzegovina, casi toos de la Republika Srpska. La mayor parte de la población de Croacia ye croata (89,6%), el país más étnicamente homoxéneu de les seyes antigües repúbliques yugoslaves. Los grupos minoritarios incluin a los serbios (4.5%), bosniacos, maxares, italianos, eslovenos, alemanes, checos, romaníes y otros (5,9%). 
Croacia ye un Estáu llaicu, onde la constitución afita la llibertá de cultu y la llibertá de profesar de miente pública la convicción relixosa pa tolos sos ciudadanos. Na encuesta del "Eurobarómetro" de 2005, el 67% de la población respondió que «sí creyíen en qu'hai un Dios». Nun cuestionariu fechu por "Gallup" en 2009, el 70% de los croates respondieron de miente afirmativa a la entruga «¿La relixón ye parte importante na so vida diaria?». Según datos del 2011, les cimeres relixones en Croacia son el catolicismu romanu (86,2%), el cristianismu ortodoxu (4,4%), otros cristianos (0,6%), l'Islam (1,5%), otres relixones (0,9%) y l'ateísmu (3,8%). Amás, el Ministeriu d'Alministración Pública de Croacia tien rexistraes 54 comunidaes relixoses actives en tol territoriu nacional.
L'afiliación relixosa vencéyase de manera estrecha cola etnia. Por exemplu, casi tolos cristianos ortodoxos son d'orixe serbiu y viven nes ciudaes averaes a la llende con Bosnia-Herzegovina, Serbia y Montenegru. Hestóricamente, la relixón emplegóse como una manera d'identificar l'orixe étnicu de la población, dalgo qu'afaló'l desenrollu de la discriminación y la violencia, sobre manera durante los conflictos étnicos nos años noventa.
L'croata ye l'idioma oficial de Croacia y el 24º idioma oficial de la Xunión Europea. Los idiomas amenorgaos son d'usu oficial nes unidaes de gobiernu llocal onde sian emplegaos por más d'un terciu de la población o onde la llexislación llocal lo indique. Estes llingües son: el checu, l'húngaru, l'italianu, el rutenu, el serbiu y l'eslovacu. Acordies col censu de 2011, el 95,6% de los ciudadanos declararon el croata como la so llingua materna, mientres el serbiu lo foi del 1,23%. El croata ye una llingua eslava meridional y bien del so vocabulariu deriva de la rama eslava de la familia llingüística indoeuropea. El croata escríbese emplegando l'alfabetu llatín. Nel país hai tres grandes dialeutos, l'estocavu ("Štokavski") emplégase como'l croata estándar, mientres el chakavianu ("Cakavski") y el kaikavianu ("Kajkavski") s'estremen pol so léxicu, fonoloxía y sintaxis.
De magar 1961 hasta 1991 l'idioma oficial foi'l serbocroata. Inclusive durante'l mandáu socialiegu, los croates mentaben davezu esta llingua como croataserbiu o simplemente como croata.
Les variantes serbies y croates d'esti idioma nun foron reconocíes como estremaes daquella, pero yeren mentaes como les versiones orientales y occidentales, arriendes d'emplegar dos alfabetos estremaos: el llatín y el cirílicu serbiu. Tocante al idioma los croates adopten una postura proteccionista frente a les influencies foriates, pola mor de tener estao baxo cambios constantes impuestos polos estremaos gobernantes; por exemplu, les pallabres d'orixe austriacu, húngaru, italianu y turcu camudáronse y alteriaron pa que tuvieren un «soníu eslavu». Los croates opusiéronse a los esfuercios por imponer polítiques pa incluyir al croata dientro del serbocroata o del eslavu meridional.
Un estudiu de 2009 asoleyó que'l 78% de los croates asegura conocer al menos otru idioma. Acordies con otru estudiu fechu pola Comisión Europea en 2005, el 49% de los croates emplega l'inglés como la so segunda llingua, el 34% fala alemán y el 14% l'italianu. El francés y el rusu son falaos pol 4%, caún, y el 2% de los croates falen español. D'igual miente, bien d'eslovenos (59%) tien dalguna conocencia de croata.
Dende que tuvo la independencia, el sistema escolín croata foi remocicándose pa aportar formación a tola población, de manera que en 2011 la tasa d'alfabetización en Croacia yera del 98,1%. N'agostu de 2010, un estudiu mundial sobre la calidá de vida en dellos países, publicáu por "Newsweek", allugó'l sistema formativu croata nel puestu 22, compartiendo llugar con Austria. La formación primaria en Croacia escomienza a la edá de seyes o siete años y ye d'ochu graos. En 2007 aprobóse una llei pa esparder la formación gratuita y obligatoria hasta los 18 años d'edá. Poro, la educación obligaroria supón ochu años d'escuela primaria y otros trés años d'escuela secundaria, impartida nos "gymnasiums" y escueles talleres. En 2010 había 2131 primaries y 713 escueles que aportaben formación secundaria. La educación obligatoria tamién ta disponible nos estremaos idiomas amenorgaos.
Hai 84 escueles d'arte y música de nivel primariu y 47 de nivel secundariu, arriendes de 92 escueles pa neños con discapacidaes y 74 escueles pa paisanos. Los esames de graduación nacionales ("državna matura") inxertáronse a los estudiantes de secuendaria a lo llargo del ciclu escolín de 2009-2010. Son una evaluación de trés materies obligatories (llingua croata, matemátiques y un idioma estranxeru) y delles materies optatives, y ye un requisitu pa ingresar na universidá.
Croacia tien ochu universidaes. La Universidá de Zadar, la primera nel país, fundóse en 1396 y asitió enceso hasta 1807, cuando otres instituciones de formación superior la sostituyeron hasta l'anovamientu de la Universidá de Zadar en 2002. La Universidá de Zagreb, fundada en 1669, ye la universidá más antigua que furruló continuamente nel sureste d'Europa. Tamién hai 11 politéunicos y 23 institutos de formación superior, 19 d'ellos privaos. En total, hai 132 instituciones de formación superior en Croacia, con una matrícula de 145 000 estudiantes
Croacia tien un sistema de salú universal, con un anicio que se puede esquerar hasta la Llei del Parlamentu Húngaru-Croata de 1891, qu'obligaba a los dueños d'empreses a aportar un seguru de salú a tolos obreros y artesanos. Los ciudadanos tienen un plan de salú que cubre lo más básicu y que ye opcional. En 2009 los gastos en salú algamaron los Hr.20 600 millones (US$ 3578 millones). El presupuestu supón namái'l 0,6% del gastu públicu y de los seguros de salú privaos. Croacia allúgase nel puestu 50.º de los países con mayor esperanza de vida -73 años pa los homes y 79 pa les muyeres-, arriendes d'una tasa de mortalidá infantil baxa de 5 por cada 1000 recién nacíos vivos.
Hai un ciento d'instituciones mélicas en Croacia, incluyendo 79 hospitales y clíniques con 23 967 cames. Los hospitales y clíniques cuiden de más de 700 000 pacientes cada añu y empleguen 5205 mélicos, 3929 d'ellos son especialistes. Hai 6379 consultorios particulares y un total de 41 271 trabayadores de la salú. Tamién hai 63 unidaes d'emerxencies méliques que respuenden a más d'un millón de llamaes cada añu. La principal causa de muerte en 2008 yeren les enfermedaes cardiovasculares, en 43,5% de los homes y 57,2% de les muyeres; siguíu del cáncer, 29,4% n'homes y 21,4% en muyeres. En 2009 namái trece croates infeutáranse col virus del sida y namái seyes murrieran pola enfermedá. En 2008 la OMS camentó que'l 27,4% de los croates mayores de 15 años fumen y el 21% de la población tien obesidá.
Hai más de 400 000 deportistes en Croacia. D'ellos, 277 000 son miembros d'asociaciones deportives y sobre 4000 pertenecen a asociaciones d'axedrez y bridge. El fútbol ye'l deporte más afamáu. Con más de 118 000 xugadores rexistraos, la Federación de Fútbol de Croacia ye l'asociación deportiva más grande del país. La lliga Prva HNL atrai el mayor númberu d'espeutadores cada añu: na temporada 2010/2011 atraxo a 458 746 persones.
Los atletes croates que compitieron nos Xuegos Olímpicos dende la independencia ganaron 33 medayes, incluyíes diez d'oru: en 2012 en llanzamientu de discu, tiru deportivu y polu acuáticu; n'1996 y 2004 en balonmanu; en 2000 n'halterofilia y cuatro medayes n'esquí alpín en 2002 y 2006. Arriendes d'ello, dellos atletes croates ganaron estremaos Campeonatos Mundiales, como los d'atletismu, balonmanu, polu acuáticu, remu, esquí alpín y taekwondo. Los atletes croates tamién ganaron la Copa Davis 2005.
Croacia foi sede de munches competiciones deportives importanetes, como'l Campeonatu Mundial de Balonmanu Masculí de 2009, el Campeonatu del mundu de Tenis de Mesa de 2007, el Campeonatu Mundial de Remu de 2000, la Universiada de 1987, los Xuegos Mediterráneos de 1979 y dellos Campeonatos Europeos. La máxima autoridá deportiva del país ye'l Comité Olímpicu de Croacia ("Hrvatski olimpijski odbor"), fundáu'l 10 de setiembre de 1991 y reconocíu pol Comité Olímpicu Internacional dende'l 17 de xineru de 1992, a tiempu pa que los atletes croates aprucieren nos Xuegos Olímpicos d'Albertville 1992 baxo la bandera de la recién dixebrada nación.
Bielorrusia
Bielorrusia, oficialmente República de Bielorrusia (que significa "Rusia Blanca"), ye un estáu d'Europa que, hasta 1991, formó parte de la Xunión Soviética. Llenda al norte con Lituania y Letonia, al este con Rusia, al sur con Ucraína y al oeste con Polonia.
La autual población eslava de Bielorrusia afitóse ehí ente los sieglos VI y VIII. El nacimientu de la Bielorrusia d'anguaño remóntase al sieglu XIII, cuando los sos poblaores eslavos llibráronse l'ocupación tártara y de l'invasión de los Cruzaos bálticos, per duana de la orografía de la rexón, llarada de banzaos. 
Los territorios bielorrusos foron el gruesu del nuevu Gran Ducáu de Lituania. El 2 de febreru de 1386, cuando'l Gran Duque lituanu "Jogaila" de la dinastía Jagiellon foi coronáu rei de Polonia, el Gran Ducáu xuniose a Polonia baxo un monarca. Entamó a fortalecese una clas de terratenientes polacos y católicos que dexó a los campesinos nuna situación de servidume. Tiempu dempués el territoriu taba dixebráu en tres estayes, Moscovia, Polonia y Letonia. 
Nel sieglu XVIII Rusia apoderóse de Bielorrusia. Nel sieglu XX entamó l'éxodu de bielorrusos darréu de la probitú crónico del país. Tres de la Revolución Rusa de 1917, al final de l'ocupación alemana durante la Primera Guerra Mundial, el 25 de marzu de 1918, los bielorrusos declararon la so independencia per primera vegada, pero la República Nacional Bielorrusa ("Беларуская Народная Рэспубліка") nun duró muncho y nun pudo seguir siendo independiente. (Na Bielorrusia d'anguaño, l'independencia de la "BNR" nun se tien como un fechu d'importancia, pero la oposición al presidente Lukashenko cellebra'l 25 de marzu añalmente.) Pol "tratáu de Riga" (1920-1921) Bielorrusia quedó dixebrada ente Rusia y Polonia. 
Yá na II Guerra Mundial, Alemaña ocupó y afaró'l país, desaniciando toa mena d'industria, chabiscando a la población, espropiando les ganaderíes y dexando a perder les tierres. 
En 1991 Bielorrusia algamó la independencia: El 8 d'avientu de 1991, los llíderes de Rusia (Boris Yeltsin), Ucraína (Leonid Kravchuk), y Bielorrusia (Stanislav Shushkevich) aconceyáronse en "Belavezhskaya Pushcha" (Bielorrusia), pa emitir una declaración pola que la XRSS foi disuelta y reemplazada pola "Comunidá d'Estaos Independientes" ("CEI"). Llueu, Bielorrusia convirtióse nuna república independiente tantu de Rusia como de la CEI. 
La mena de gobiernu ye'l d'una República presidencialista. Bielorrusia adoutó una constitución democrática el 15 de marzu de 1994, pola qu'afitaba la mena de gobiernu republicanu presidencialista con un parllamentu de 360 diputados (reducíos en 1995 a 198). Anguaño mantien una cámara alta ensamada por 64 "curules", de los que 56 son ellexíos poles asamblees rexonales y 8 pol presidente de la nación. La cámara baxa o de representantes cunta con 110 diputaos.
El poder executivu ye exercíu por un presidente, un vicepresidente y un primer ministru.
Anguaño Bielorrusia dixébrase en 6 rexones denomaes "voblaść" y una rexón especial: la capital Minsk.
La República de Bielorrusia ta allugada al este del continente européu y arrodiada per Rusia, Lituania, Letonia, Polonia y Ucraína.
El país dixébrase en tres rexones o estayes xeográfiques bien nidies: la del norte, llarada de llagos glacióxenos; la meseta enviescada central; y la parte meridional, enforma pantanosa y deshabitada dafechu, denomada "Pantanos de Prypett".
Esisten en Bielorrusia más de 4000 llagos, pantanos y ríos que cubren el 20% de la superficie del país.
Las principales ciudaes son:
La llingua oficial ye'l bielorrusu, polo menos sobro'l papel, darréu que'l rusu ye cooficial otra vegada dende 1995.
Bielorrusia ye étnicamente homoxénea: ta poblada principalmente por bielorrusos (81,2%), rusos (11,4%), polacos (3,9%), ucraínos (2,4%) y otros (lituanos, letones, xitanos) (1,1%) (2001).
Etiopía
Etiopía, oficialmente República Democrática Federal d'Etiopía (n'amháricu ኢትዮጵያ?, ʾĪtyōṗṗyā), ye un país del este d'África, asitiáu na rexón conocida como Cuernu d'África. Llenda con Eritrea al norte y noreste, con Djibouti y Somalia al este, con Sudán y Sudán del Sur al oeste y con Kenia al sur. Con 92 millones d'habitantes, Etiopía ye'l país ensin accesu al mar con más población del mundu, amás de ser el segundu más pobláu d'África dempués de Nixeria. La so estensión ye de 1.100.000 km², y la so capital y ciudá más poblada ye Addis Abeba.
Dalgunes de les evidencies más antigües de la presencia de los humanos modernos alcontráronse n'Etiopía, dende aú se supón que l'Homo sapiens foi emigrando hacia Oriente Medio y otres zones del planeta. Na época histórica Etiopía, polo menos dende'l II Mileniu e.C., tien sío casi de contino una monarquía. Nos primeros sieglos de la nuesa era el reinu d'Aksum caltuvo una civilización en la rexón.
El prestixu etíope vién-y de tener sío l'únicu estáu africanu que llogró resistir militarmente l'anexión por dalguna de les potencies europees que se repartieron el continente nel sieglu XIX, y esto fizo que munches naciones africanes adoptaran los collores de la bandera etíope de la qu'inventaron una bandera nacional dempués d'algamar la independencia. Etiopía foi, como queda dicho, l'únicu país africanu en derrotar militarmente a los europeos y caltener la so independenca y soberanía nacional, y tamién el primer miembru africanu (como país independiente) de la Sociedá de Naciones y la ONU. En 1974, al final del reináu de Haile Selassie I, el gobiernu pasó, col sofitu de la Xunión Soviética, a manes d'una xunta militar d'ideoloxía comunista conocida como Derg, que dirixó'l país hasta'l colapsu de la XRSS. Nesi momentu el poder pasó a manes del EPRDF ("Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front", Frente Democráticu Revolucionariu del Pueblu d'Etiopía), que sigue controlándolo anguaño.
Etiopía ye una sociedá multillingüe na que conviven 80 grupos étnicos; los mayores son los Oromo y los Amhara. Tierra d'orixe del café, ye una tierra de contrastes: ellí alcontramos tierres mui fértiles, selva y ríos asgaya, pero tamién la zona más calurosa del hemisferiu Norte, la cordillera montañosa más llarga d'África y la cueva (Sof Omar) más llarga del continente. Ye'l país africanu nel que hai más llugares y monumentos declaraos Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO, y la so escritura, nomada etiópica o Ge'ez, ye ún de los alfabetos más antiguos entá n'usu nel mundu. El calendariu etiópicu, que va siete años y cuasi trés meses per detrás del calendariu gregorianu, coexiste nel país col calendariu Oromo. No que cinca a la relixón, la mayoría de la población ye cristiana, magar qu'un terciu d'ella ye musulmana. Nel país, en Negash, ta l'asentamientu musulmán más antiguu d'África. El país tenía tamién un númberu importante de xudíos, conocíos como Beta Israel, magar que munchos d'ellos tienen emigrao a Israel dende la década del 1980. 
Etiopía ye ún de los miembros fundadores de la ONU, y pertenez tamién al G-24 (grupu de los 24), al Movimientu de los Países non Alliniaos, al G-77 (grupu de los 77) y a la Xunión Africana, que tien n'Addis Abeba la so sé. Pesie a tar travesáu pol ríu Nilo el país sofrió sequías y fame na década de 1980, empeoraes poles guerres civiles y la situación xeopolítica internacional. Nos caberos años Etiopía foi recuperándose pasín ente pasu, y anguaño ye'l país col mayor PNB del África Central y Oriental.
Etiopía, o Abisinia, nome col que se la conocía hasta los primeros años del sieglu pasáu, tien una de les histories más llargues como nación independiente nel continente africanu. Nel sieglu XX, la monarquía etíope fixo frente a les potencies coloniales y caltuvo la independencia, cola esceición de la ocupación italiana que duró cinco años, ente 1936 y 1941. 
En 1974, una xunta militar marxista-leninista derrocó al emperador Haile Selasie, que gobernaba'l país dende 1930, y estableció un gobiernu socialista de partíu únicu. Una coalición de fuercies rebeldes, el Frente Democráticu Revolucionariu Popular d'Etiopía punxo fin a esti réxime en 1991.
En 1994 el país adoptó una constitución democrática, y un añu más tarde tuvieron llugar les primeres eleiciones multipartidistes. En 1998 Etiopía entró en guerra con Eritrea (independiente dende 1992).
Etiopía ta allugada nuna península del noreste d'África que se conoz col nome de "Cuernu d'África". Tien una superficie de 1.127.127 km² y 5 311 km de fronteres terrestres, con Eritrea, Kenia, Somalia, Djibouti, Sudán y Sudán del Sur.
Tailandia
El Reinu de Tailandia o simplemente Tailandia' (ราชอาณาจักรไทย en tailandés) ye un país del sudeste d'Asia, llendando con Laos y Camboya al este, el Golfu de Tailandia y Malasia al sur, y el Mar d'Andamán y Myanmar al oeste. 
El país yera conocíu como Siam. Esti nome foi camudao per primera vegada en 1939 por "Prahet Thai" (ประเทศไทย) y de nueves en 1949 (tornando a llamase Siam a lo llargu la Segunda Guerra Mundial). "Prathet" significa "país" y la pallabra "thai" (ไทย) significa "llibre" o "llibertá" nel idioma thai, pallabra que tamién ye'l nome del grupu étnicu mayoritariu en Tailandia (etnia qu'atopó la so llibertá fai más de dos milenios, al llegar a esta rexón fuxendo de los chinos). Esto fai que "Prathet Thai" seya a tornase como "País de xente llibre". Al ponese n'inglés "Prathet Thai" pasare a ser "Thailand" (tierra de los Thai), y d'ehí n'asturianu Tailandia.
Tando como taba arrodiada por elles, la cultura thailandesa ta influyía poles cultures China ya India. Sicasí, Tailandia llogró xenerar delles cultures llariegues dende l'entamu de la dómina Baan Chiang.
El reinu budista de Sukhothai, xeneró'l primer estáu thai na zona. Ye entamáu en 1238, y el so desendolque va a la par col esanicie del Imperiu Khmer, ente los sieglos XIII y XV.
Un sieglu depués, en metanes del XIV, el reinu de Ayutthaya camudó al de Sukhothai como potencia dominante es Siam. Tres el arrampuñe d'Angkor per Ayutthaya en 1431, la mayoría la corte khmer ye forciada a fuxir a Ayuthaya, trayendo con ellos los sos rituales y costumes khmeres, d'influyencia hindú. Munches d'estes costumes son copiaes depués pola cultura Ayuthaya.
La dómina d'anguañu (Ratthanakosin) de la historia tailandesa escomencipia en 1782, a lo llargu'l reináu de Rama I el Grande, de la dinastía Chakri, poniendo la capital de Siam en Bangkok.
Les potencies europees emprimen a tener contactos con Tailandia nel sieglu XVI. Anque hebo muncha presión per parte d'Europa, Tailandia ye l'únicu país del sudeste asiáticu qu'enxamás fo colonizáu per una potencia europea. Pa desplicar esti fechu, namái amirar tol sieglu XIX, Tailandia cuntó con una llarga sucesión de gobernantes espiertos, qu'amosaron gran capacidá pa emplegar la rivalidá franco-británica na zona nel so beneficiu. Como resultáu, el país algama l'estatus d'estáu tapón ente los paises del sudeste asiáticu francés (Indochina) y la India y Myanmar, baxo'l mandatu de Gran Bretaña. Sicasí, Tailandia tuvo de facer dalgunes concesiones sobre too a los ingleses, bona preba d'ello ye la cesión de tres provincies meridionales, anguaño baxo dominiu de Malasia.
En 1932 dase una revolución ensin derramamientu sangre que restablez de nueves la monarquía constitucional. A lo llargo de la Segunda Guerra Mundial ponse de parte'l Xapón. Tres la derrota xaponesa y finando la guerra, Tailandia fai un xuegu de realliniamientu, camudando de collaciu pa los Estaos Xuníos. Dende l'entamu la Guerra Frio y los años 80, Tailandia entra dientro d'una gran inestabilidá político. Nesti tiempu hebo delles tresformaciones de gobiernu, con dos golpes de estáu incluyíos. Tres esta dómina, Tailandia nómase como una democracia participativa moderna.
En 1997, n'Asia vívese una crisis financiera de la que Tailandia nun se diba llibrar. El país sofrela abondo con una cayida la moneda, el baht, tornándose de 25 bahts per dólar a 56 bahts per dólar. La crisis finó y hebo un enanchamientu del PIB del 7% nel 2003.
En 2001, Thaksin Shinawatra, del partíu Thai Rak Thai (Los Tailandeses amen a los Tailandeses), faise Primer Ministru tailandés, tres ganar les eleiciones cellebraes esi mesmu añu. En 2005, Thaksin torna de nueves a ser nomáu per otros cuatro años. Sicasí, entama a falase, ente otres coses, de dir escontra la llibertá de prensa, mercar votos, emplegar el poder pa beneficiu les sos empreses, abusu policial escontra la guerra col narcotráficu ya ser negáu p'acabar cola insurxencia islamista del sur del país.
N'abril de 2006 tornen celebrase eleiciones. Thaksin tien de nueves el poder. Sicasí, tres el boicot de la oposición al nueu gobiernu, la Corte Suprema tailandesa fai sentencia a la escontra los resultaos ellectorales y entama de nueves el procesu ellectoral. El 19 de setiembre de 2006, tando Thaksin en Nueva York, los militares del nomáu "Conseyu pa la reforma democrática", baxo'l mandu de Sondhi Boonyatatglin garren el poder, finando con 15 años de democracia nel país.
Tailandia ye un país asitiáu nel sudeste asiáticu, lleendando con Laos y Camboya al este, Myanmar al oeste y Malasia nel sur. Tailandia ye perconocida como "Siam", que yera'l nome'l país hasta permediáu l'añu 1949. "Thai" tórnase por "llibre", en tailandés ye como se nomen polo xeneral al país o los sos habitantes (cultura thai, llingua thai, habitantes thais,etc.)
La rexón norte del país cunta con grandes montañes, tando el puntu más altu nel monte Doi Inthanon, con 2576 m. Na zona noroeste hai tamién un área empericotiada nomada Khorat Plateau que ye, al este, pasada pel ríu Mekong, ún de los mayores del mundiu, que percorre una gran area del continente asiáticu. Nel entamu, debío a les sos variaciones nel caudal, o por tener unes agües xabaces, esi ríu nun ye navegable. Tamién ye afamáu el ríu Chao Phraya, con 370 km, qu'altraviesa'l país de norte a sur, pasando pela capital Bangkok.
Tailandia ta allugada na zona climática tropical, polo que'l so clima ye abondo caliente y perconocíu polos monzones. La vexetación tamién ta dibuxada pola flora tropical. Hai más de cien años la vexetación yera'l llar de millares d'elefantes que güei namái cunten con 5000 exemplares aprosimadamente, la deforestación asina como la caza son les más afamaes razones. En 1989 el gobiernu escomencipió a construyir parques naturales pa protexer los elefantes, asina como otros animales que taben nun llugar asemeyáu. Mientres y non, los cazadores tovía tan matando tigres, lleopardos y osos negros asiáticos, toos amenazaos d'estinción.
La población tailandesa de más puxu ye la de les etnies thai y lao, ente les dos igüen les tres cuartes partes de la xente. Hai que cuntar tamién con una comunidá china qu'a lo llargu'l tiempu xugó muncho na economía, anque a vegaes pa munchos esi papel foi descomanáu. Amás hai que nomar otres etnies como la malaya nel sur, los mon, los khmer y delles tribus llariegues asitiades nes montañes.
Al rodiu del 95% de los tailandeses son budistes de la tradición theravada pero tamién hai minoríes musulmanes, cristianos ya hindús. La llingua thai ye de calter nacional en Tailandia, escrita col so alfabetu del llugar, anque tamién hai que cuntar colo que nomen como dilectos étnicos y rexonales. Amás los neños deprenden na mayoría les escueles l'inglés.
Población: 65.068.149 (2007), 64.265.276 (2003).
Tailandia esfrutó ente 1985 y 1995 de la mayor tasa d'espoxigue económicu mundial, asitiándola nel 9% anual. Sicasí, nel añu 1997 sofrió d'una crisis económica que la llevo a vender moneda, el bath, y que amosó a les clares la floxedá del so sector financieru. Esa crisis espardióse per toa Asia, qu'algamó niveles económicos baxos.
L'ameyoranza aportó en 1999, enanchando al 4,2% y medrando al 4,4% nel 2000, debíu a les fuertes exportaciones que llograron ameyorar la economía cerca d'un 20%. La cosa aseló nel añu 2001 por una desaceleración global, espolletando de nueves nos años siguientes al dir a recostines de la economía China, asina como d'unos programes interiores llevaos p'alantre pol so Primer Ministru Thaksin Shinawatra. El so enanchamientu nel 2003 cunto con una subida del 6,3% y proyectose nun 8% y un 10% nos años 2004 y 2005. Tailandia ta a piques de convertise nel estáu con más fuercia del Sureste Asiáticu, asina como un de los estaos con más puxu d'Asia, allegándose a los estaos más avanzaos d'Occidente.
Myanmar
Myanmar ye un país del sudeste d'Asia, anteriormente conocíu como Birmania.
Myanmar, ta organizada en:
Provincies
Colombia
Colombia, oficialmente República de Colombia, ye un país asitiáu na fastera noroccidental d'América del Sur, lo que la fai poseedora de costes nos océanos Atlánticu (mar Caribe), Pacíficu y el ríu Amazones.
Llenda con Venezuela al este, Brasil al sudeste, Perú y Ecuador al sur, y Panamá al Oeste.
La Constitución colombiana, aprobada'l 5 de xunetu de 1991, define al país como un Estáu social de derechu organizáu como una república xunitaria, descentralizada, con autonomía de los sos territorios, democrática, participativa y pluralista.
El poder executivu correspuénde-y al presidente de la república. Esti ye elexíu por sufraxu directu pa un mandatu de cuatro años, y puede presentase a la reeleición namái una vez na so vida. El presidente ye'l xefe del estáu, xefe del gobiernu y comandante en xefe de les Fuerces Armaes.
El poder llexislativu ta nes manes del Congresu, una institución bicameral compuesta pol Senáu y la Cámara de Representantes. Los sos miembros, 102 senadores y 165 representantes, son elexíos cada cuatro años.
No que cinca al poder xudicial, los sos muérganos cimeros son: la Corte Constitucional; el Conseyu d'Estáu, que fai les veces de tribunal contencioso-alministrativu; la Corte Suprema de Xusticia, que ye'l tribunal de casación y tamién l'únicu que puede xulgar a los cargos públicos aforaos; y el Conseyu Superior de la Xudicatura.
El presidente del país ye, dende'l 7 d'agostu del 2010, Juan Manuel Santos Calderón. El so vicepresidente ye Angelino Garzón. El presidente de la Cámara de Representantes ye Simón Gaviria, y el del Senáu Juan Manuel Corzo. El gabinete de ministros (abril 2012) ta formáu polos titulares de los ministerios que vienen darréu:
No que cinca a los sindicatos, los más representativos son:
La población del país ye, según la proyección pal añu 2011 del "Departamento Administrativo Nacional de Estadística", de 46.044.601 habitantes. No que cinca a la so adscripción étnica, según el censu de 2005 nel país había un 10,6% d'afrocolombianos, un 3,4% d'indíxenes amerindios y un 0,01% de rom. Esi censu nun da adscripción étnica denguna al 85,94% sobrante de la población.
Les principales ciudaes del país, según la citada proyección, son:
Mensa
Mensa ye una organización pa persones con cociente intelectual peraltu. L'únicu requisitu pa ser aceutáu como sociu ye sacar nun test d'intelixencia una nota que tea nel 2% cimeru la población.
Roland Berrill, un abogáu australianu y Lancelot Ware, científicu y xurista inglés, fundaron "Mensa" na Inglaterra en 1946. La so idea yera crear una asociación de superdotaos, que tuviere un únicu requisitu d'almisión basáu nel cociente intelectual. L'oxetivu inicial, que entovía güei ta vixente, yera formar un grupu de xente ayenu a cualquier clas de diferiencies polítiques, relixioses, ideolóxiques o nacionales. 
"Mensa" axunta a tou tipu de persones de cualquier orixe y preparación col oxetivu de puxar por un mayor arriquecimientu nel ámbitu social. Mensa aceuta como seña d'ingresu un certificáu expedíu por un sicólogu autorizáu de manera oficial pa exercer la so profesión y que tea capacitáu pa facer tests de cociente intelectual. Mensa Internacional tien unos 100.000 socios. 
El nome vien de "mensa", (mesa en llatín), n'alcordanza de la "mesa redonda" del Rei Arturo, como símbolu de que ye un club de socios iguales en drechos y obligaciones.
"Mensa" tien tres oxetivos declaraos: identificar y promover la intelixencia en beneficiu de la humanidá; promover la investigación sobre la naturaleza, calter y aplicaciones de la intelixencia y crear un ambiente social que fomente l'actividá intelectual de los sos socios.
"Mensa Internacional" ye un ensame de "Mensas" Nacionales. Los socios que viven nun país onde hai una Mensa formada son miembros d'esi grupu, mientres qu'en países con pocos socios, formen parte de "Mensa Internacional". Los dos grupos punteros son "American Mensa", con 50.000 socios, y "British Mensa" (Reinu Xuníu y Irlanda), con unos 25.000. "Mensa España" funciona dende 1984 y tien 1.200 socios. Hai tamién grupos nacionales reconocios n'Arxentina y Colombia.
Taiwán
Taiwán ye una islla d'Asia que forma la mayor parte del territoriu de la República de China, estáu non reconocíu pola ONU, pero sí por 23 países como representante oficial de China.
Letonia
La República de Letonia ye un país européu, na costa báltica, llendando al norte con Estonia, al sur con Lituania y al este con Rusia.
Pueblos proto-bálticos llegaron a les enllanaes letones nel III mileniu e.C.
De primeres de la nuesa yera, el territoriu de l'actual Letonia yera conocíu como un llugar de camín. La famosa "ruta de los viquingos a los griegos", mentada nes cróniques antigües, estender dende Escandinavia, cruciaba'l territoriu letón saleando'l ríu Daugava hasta la Rus de Kiev, y de ende siguía pol Dniéper hasta algamar el Mar Negru y Constantinopla (güei Istambul) nel Imperiu bizantín. 
Los antiguos pueblos baltos d'esti tiempu participaron viviegamente na ruta comercial (la ruta del ámbare). Al traviés del continente européu, la mariña de Letonia foi conocida como un llugar pa llograr ámbare. Hasta entrada la Edá media, l'ámbare yera más pervalible que l'oru; l'ámbare letono foi conocíu hasta na Grecia antigua y el Imperiu romanu.
Nel 900, los baltos rexir por monarquíes tribales. Gradualmente, cuatro cultures báltiques tribales formáronse: curonios, latgalianos, selonios y semigalianos (en letón: "kurši", "latgaļi", "sēļi" y "zemgaļi"). 
La más grande de les tribus yera la de los latgalianos, que yeren los más avanzaos política y socialmente. En 1100 y 1200, los curonios caltuvieron actividaes militares con invasiones qu'incluyíen saquéu y pillaje, siendo conocíos na mariña oeste del Mar Bálticu como los "viquingos bálticos". Sicasí, los selonios y semgalianos fueron conocíos como amantes de la paz y prósperos granxeros.
Durante el sieglu XIII la rexón tuvo sol dominiu de la Orde Teutónica. Los teutónicos fundaron la ciudá de Riga l'añu 1201. En 1282 les ciudaes de Riga, Cēsis, Limbaži, Koknese y Valmiera tornáronse miembros de la Lliga Hanseática. La ciudá de Riga, allugada nel centru de la rexón báltica, estableció fuertes venceyos con Europa Occidental.
Durante el sieglu XVI el Luteranismu foi tremáu na rexón. Nel final del sieglu XVI la rexón pasó al dominiu de la República de los Dos Naciones (Polonia-Lituania).
Dempués de la guerra Polono-Sueca (1626-1629) parte de la rexón pasó al dominiu suecu, y asina permaneció hasta 1721. Solamente'l suroeste del ducáu de Livonia siguió sol dominiu de la República de los Dos Naciones, y el catolicismu tornóse la principal relixón d'esta zona.
El imperiu Rusu ocupó Letonia durante el sieglu XVIII. Los rusos intentaron remplazar el letón pol rusu Durante el final del sieglu XIX, pero la insatisfación popular produció revoltas Durante la revolución rusa de 1905 qu'ellí tuvo un calter nacionalista.
La Primer Guerra Mundial produció una grande devastación nos Estaos Bálticos. Les primeres demandes de los letones fueron por más autonomía, pero cola Revolución rusa de 1917, el tratáu de Brest-Litovsk y el final de la guerra'l 11 de payares de 1918 asocedió un vacíu de poder, y Letonia declaróse independiente'l 18 de payares de 1918. Kārlis Ulmanis tornóse'l el primer xefe de gobiernu del país. El so primera constitución foi adoptada en febreru de 1922, pero'l 15 de mayu de 1934 Ulmanis estableció una dictadura que duró hasta'l 1940.
El 5 d'ochobre de 1940 el país tuvo que acceptar un "pactu d'ayuda mútua" cola Unión Soviética. Pol pactu los soviéticos llograron el derechu d'aparcar ente 25.000 y 30.000 soldaos en territoriu letón. Dempués d'asemeyar un incidente na frontera, la Unión Soviética amenació una invasión y llanzó un ultimátum el 16 de xunu de 1940 por que'l gobiernu permitise un númberu ilimitáu de soldaos soviéticos. El 17 de xunu Letonia foi ocupada, y darréu tresformada na República Socialista Soviética de Letonia.
L'añu siguiente la Alemaña Nazi atacó la Unión Soviética y ocupó Letonia'l 10 de xunu de 1941. Los nazistas empezaron a esaniciar los xudios y ciganos y reclutaron unos 200.000 soldaos. D'estos, 100.000 morrieron en combate. Cuándo empezó la contraofensiva soviética'l 1944 el alemanes decidieron concentrar soldaos n'Ucraína y Bielorrusia. Solamente 200.000 soldaos permanecieron en Curlandia hasta'l fín de la guerra, el 8 de mayu de 1945, cuándo'l coronel Carl Hilpert, comandante alemán, rindióse.
De resultes de la guerra, la población letona amenorgar ente 300.000 y 500.000 persones. La so infraestructura foi seriamente estropiada. Dempués de la guerra, los soviéticos deportaren aprosimao 43.000 propietarios rurales y nacionalistes letones escontra Siberia. L'usu del letón foi desestimulado y l'adopción del bilinguismo foi forzáu. La situación empezó a camudar dempués que Mikhaíl Gorbachov asumió'l poder en 1985. En 1987 empezaron les manifestaciones por independencia, y finalmente dempués d'intensos protestos el 21 d'agostu de 1991 quedó novamente independiente.
En referéndum el 20 de setiembre de 2003 con 69% de favorables, la población aprobó la entrada del país na Unión Europea. El 29 de marzu de 2004 el país tornóse miembru de OTAN y el 1 de mayu del mesmu añu ingresó na UE.
La constitución de Letonia, adoptada'l15 de febreru de 1922 y restablecida en 1993 determina que'l país ye una república parllamentaria. El Xefe d'Estáu ye'l presidente, escoyíu pol parllamentu pa un mandatu de 4 años, puestu anguaño ocupáu por Andris Bērziņš. El presidente escueye'l primer ministru, y este, xuntu col so gabinete, forma'l Poder Executivo.
El parllamentu, "Saeima", ye unicameral, compuestu por 100 diputaos escoyíos pola población pa un mandatu de 4 años.
La xeografía letona caracterizase pola suavidá de les elevaciones montascoses (puntu más altu, Gaizins, 310 metros), la cantidá de montes, llagos y ríos, que desagüen nel mar Bálticu y el golfu de Riga, pol noroeste del país.
El mar Bálticu baña la mariña letona, na qu'abonden les sableres arenoses y dibúxase el golfu de Riga. Nel interior, casi tola superficie ta ocupada por grandes enllanaes, namá atayaes per nidies llombes que escasamente superen los 300 m. Los más de 2300 llagos d'orixe glaciar, de los cualos el mayor ye'l llagu Lubāns, y les turberes y árees pantanoses constitúin los elementos más destacaos del paisaxe. El principal cursu fluvial ye'l Daugava (tamién conocíu como Dvina occidental), que naz en Rusia.
El clima ye húmedu y fríu y los branos son lluviosos y curtios, con una temperatura media de 17 °C. El iviernu estiéndese
d'avientu a marzu, con temperatures baxo cero, hasta estremos de -40 °C. WWF inclúi'l territoriu de Letonia na ecorrexón de monte templáu de frondoses denominada monte mistu sarmáticu.
La economía de Letonia básase principalmente na agricultura y nes industries testil y siderometalúrxico. Anguaño, el turismu perfílase como xuna importante fonte d'ingresos gracies al patrimoniu históricu del país. La moneda nacional yera'l lats letón hasta la entrada a valir del Euru el día 1 de xineru de 2014.
Lituania
La República de Lituania ("Lietuva", "Lietuvos Respublika") ye un país bálticu perteneciente a la Xunión Europea, llendando al norte con Letonia, al sur con Polonia y Rusia y al este con Bielorrusia. La capital y ciudá más importante y mas poblada del país ye Vilnius.
El territoriu lituanu ta dividíu políticamente en diez distritos alministrativos nomaos "apskritys":
Luxemburgu
El Gran Ducáu de Luxemburgu ye un país européu que llenda con Francia al sur, Bélxica al oste, y Alemaña al este.
El territoriu qu'anguaño ocupa'l gran ducáu foi originalmente pobláu polos tréveros, una tribu d'orixe belga. Ellos habitaron la rexón hasta l'añu de la conquista romana en 53 e.C. Alredor del sieglu V, mientres la Edá Media, los francos apoderar d'esti territoriu que más palantre pasó a formar parte d'otros reinos, como Austrasia (nel nordeste del reinu francu), el Sacru Imperiu Romanu Xermánicu y, a lo último, Lotaringia.
Anque la hestoria luxemburguesa documentada remontar a los tiempos de los romanos, considérase qu'empieza de forma puramente dicha nel añu 963 cola alquisición de "Lucilinburhuc" (anguaño'l Castiellu de Luxemburgu) por Sigfredo, Conde de les Ardenas. Nel sieglu XIV los emperadores xermánicos convertir en ducáu. En 1441 foi incorporáu al Estáu borgoñón.
Cuba
Cuba, oficialmente República de Cuba, ye un país d'América asitiáu nun archipiélagu del Mar de les Antilles, tamién conocíu como Mar Caribe. Al norte alcuéntrense los Estaos Xuníos y Les Bahames, al oeste Méxicu, al sur les Islles Caimán y Xamaica, y al sudeste Haití. 
La población del país yera en 2010, según la "Oficina Nacional de Estadísticas", de 11.241.161 habitantes. En cuantes a la distribución por grupos étnicos, el 65% son blancos, el 24% mulatos y el 10% negros; el 1% sobrante ye de xente d'otros grupos étnicos non especificaos.
Les principales ciudaes del país, según el so númberu d'habitantes, son: 
La llei cimera del país, la Constitución, foi promulgada en febreru de 1976, y reformada pola Asamblea Nacional en 1992. Amás, una nueva llei de reforma constitucional declaró, en xunu de 2002, la irrevocabilidá del réxime socialista na islla. El Partíu Comunista de Cuba ye l'únicu del país, y a él correspuénde-y, según la constitución, el papel de ser la fuerza dirixente superior de la sociedá y l'Estáu.
El poder llexislativu y constituyente tienlu l'Asamblea Nacional, que los miembros de so son elexíos poles asamblees municipales. Tien 610 miembros, nomaos diputaos, que representen a les quince provincies del país y al distritu especial de la Islla de la Xuventú. Nos 169 conceyos del país escuéyese, cada cinco años (la cabera eleición foi en 2008), un diputáu por cada 20.000 habitantes o fracción mayor de 10.000. A ella correspuénde-y nomar a los miembros del Conseyu d'Estáu, que'l so presidente ye al tiempu xefe del estáu y del gobiernu y xefe cimeru de les Fuerces Armaes del país.
Hai, tamién, eleiciones parciales cada dos años y mediu pa escoyer los miembros de les asamblees municipales. Los más de 15.000 delegados municipales del país foron elexíos por última vegada n'abril de 2010.
El poder executivu del país recái nel presidente del país. El que lo foi dende 1959, Fidel Castro, delegó, el 31 de xunetu de 2006, el poder nel so hermanu menor Raúl pa operase d'una enfermedá intestinal. En febreru de 2008 renunció pa siempres al poder dempués de tener gobernao el país 49 años y 55 díes, y Raúl Castro foi ratificáu como nuevu presidente del país.
El xefe del estáu y, poro, del Conseyu d'Estáu, ye, dende'l 24 de febreru de 2008, Raúl Castro Ruiz. El so vicepresidente primeru ye José Ramón Machado Ventura, y los otros vicepresidentes son Esteban Lazo Hernández, Abelardo Colomé Ibarra, Ramiro Valdés Menéndez y Gladys Bejerano Portela. El presidente de l'Asamblea Nacional ye Ricardo Alarcón de Quesada.
El Conseyu de Ministros ta presidíu tamién por Raúl Castro, con José Ramón Machado Ventura como primer vicepresidente. Hay, tamién, otros seis vicepresidentes: José Ramón Fernández Álvarez, Marino Murillo Jorge, Ulises Rosales del Toro, Ramiro Valdés Menéndez, Ricardo Cabrisas Ruiz y Antonio Enrique Lussón Batlle. Fórmenlu, amás, los siguientes ministros y directores d'institutos con rangu ministerial:
Nel país nun hai más partíu qu'ún, el Partíu Comunista de Cuba. El so primer secretariu ye'l presidente del país, Raúl Castro, y el segundu secretariu el vicepresidente José Ramón Machado. Tocántenes a los sindicatos, hai unu namái. Llámase Central de Trabayadores de Cuba, ta presidida por Salvador Mesa y integra 19 sindicatos sectoriales, con más de dos millones d'afiliaos.
El país ta sodividíu, dende'l puntu de vista alministrativu, en 15 provincies. Hai, amás, un distritu especial, el de la Islla de la Xuventú.
Rexón de Murcia
La Rexón de Murcia ye una Comunidá Autónoma uniprovincial d'España. Asitiada nel sureste de la Península Ibérica, llenda con Castiella-La Mancha (provincia d'Albacete), Andalucía (provincies de Granada y Almería, Comunidá Valenciana (provincia d'Alicante) y'l mar Mediterraneu. La so capital ye la ciudá de Murcia, que ye la sé de tolos muérganos institucionales rexonales sacante l'Asamblea Rexonal (parllamentu), que tien la so sé en Cartagena. La so población total (INE, 2012) ye de 1.472.049 habitantes, lo que fai d'ella la séptima provincia más poblada d'España. Cásique un terciu de la so población vive na capital, y la metá d'ella ente les ciudaes de Murcia, Cartagena y Lorca. 
La rexón ye una de les mayores productores de fruta, verdura y flores d'Europa, y tien tamién importantes estensiones de vides nos conceyos de Jumilla, Bullas y Yecla, que producen vinos con denominación d'orixe. Tien tamién un sector turísticu importante, concentráu na so costa, na que conviven sectores perdeterioraos, como la rodiada de la llaguna salada nomada Mar Menor, con otros cuasi vírxenes. Nel sector industrial destaquen les industries petroquímiques y d'enerxía (concentraes en Cartagena) y l'alimentaria. El puntu cimeru de la comunidá ta nel Macizu de Revolcadores (2.015 m sobro'l nivel de la mar).
Nel so bayurosu patrimoniu artísticu y cultural rescamplen los 72 xacimientos d'arte rupestre del arcu mediterraneu de la Península Ibérica, declaraos Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO, y tamién el Conseyu d'Homes Buenos de la Güerta de Murciu, declaráu Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá como exemplu de tribunal consuetudinariu de regantes del Mediterraneu español. Tamién s'alcuentra na rexón el santuariu de Caravaca de la Cruz, llugar de peregrinación de primer orde pa los fieles de la Ilesia católica por tener el privilexu de cellebrar Añu Xubilar a perpetuidá cada siete años alrodiu de la devoción a la Vera Cruz de Caravaca.
Murcia ye una rexón histórica del sureste español, la heriede del antiguu Reinu de Murcia, que tradicionalmente articulábase como una rexón biprovincial que comprendía les provincies d'Albacete y Murcia. La primera pasó, demientres la Transición, a integrase na nueva comunidá autónoma de Castiella-La Mancha.
Collaciu falsu
Los collacios falsos, son pallabres qu'al tornase a otros idiomes puen paecese a una pallabra, d'esi otru idioma pero que nun ye la so torna correuta.
Ex: 
Del asturianu al castellán;
Terrorismu d'estáu
El terrorismu d'estáu ye la violencia illexitima ya illegal que exerce un estáu sobro plobación civil. Tien diferencies cola definición de terrorismu porque el terrorismu d'estáu ta perpetráu por quienes tienen el poder y polo tanto el monopoliu de la violencia llexítima, pero si se vulneren les regles del derechu nacional o/ya internacional esta violencia ye inxusta ya illegal.
Hai munchos estaos que practiquen esta forma de llucha escontra los sos enemigos. Nel estáu español demientres los 80 tuvo activu los GAL, tamién en Colombia y Israel hai grupos asemeyaos. Suel utilizase en guerres nun declaraes o nes que nun hai un obxetivu militar definíu. Esta violencia pue estremase en países democraticos en onde les regles tan feches d'una manera llexítima, nes dictadures nun somos a dixebrar ente'l terorismu d'estáu y procesu "llegal", munches vegaes esti nun esiste.
Constitución Europea
La Constitución Europea pretendía ser la llei básica de la Xunión Europea.
El [embros que ratifiquen la Constitución.
La Constitución ta dixebrada en cuatro partes:
En dalgunos países, el tratáu foi sometíu a referendu teniendo resultao estremaos. Mientres que enl Estáu español los electores lo aprobaron con una baxa participación (44%), en Francia y Holanda foi refugáu con una alta participación (69% y 63%). Esto provocó una crisis institucional europea.
Pretendíase que'l tratáu entrara en vigor el 11 de payares de 2006 depués de ser ratificáu polos Estaos miembros de la UE, pero énte'l non francés y holandés, la Presidencia alemana del Conseyu de la Unión Europea nel primer semestre de 2007 elaboró una propuesta que foi dada a conocer el 19 de xunu d'esi añu baxo'l nome de Tratáu de reforma de la Unión Europea, posteriormente conocíu como Tratáu de Lisboa.
Eslovenia
La República d'Eslovenia ye un país d'Europa Central. Llenda con Italia al oeste, col mar Adriáticu pol suroeste, con Croacia pol sur y l'este, con Hungría pol noreste y con Austria pol norte.
Tien una población de 2.009.000 habitantes y del orde de 400 000 eslovenos viven fuera del so país, principalmente nos Estaos Xuníos d'América.
Posee estenses viesques. La identidá eslovena ta sofitada sobro too na so cultura, llingua ya hestoria.
La Eslovenia d'anguaño formóse'l 25 de xunu de 1991 al dixebrase de Yugoslavia. Pa facer efeutiva la so independencia, Eslovenia enfrentóse a les fuercies armaes federales de Yugoslavia nún curtiu conflitu armáu denomáu Guerra de los diez díes.
Los eslovenos asitiáronse na rexón, poblada n'antigüedá por ilirios y celtes, nel sieglu VI e.C., estendiéndose postreramente dende Viena hasta'l Danubiu, ensin aportar a ensamar un estáu. Nel añu 595 rexístrase la cita, (por parte del hestoriador lombardu "Paulus Diáconus"), del primer estáu estable eslavu y eslovenu como ""Provincia Sclaborum"", que llueu conoceríase como Carantania. 
Nel añu 623, les tribus eslovenes foron amestaes al estáu de Samo, y en 630 surdió n'autual Carintia (Austria) un ducáu independiente empobináu por Valuk, primer soberanu eslovenu. En 745, los francos somorguiaron a los pueblos eslovenos de Carantania, que foron cristianizaos por Carlomagno (788). Foi gracies a la xera del duque Domitian que la conversión al Cristianismu féxose ensembre. Caberamente, entá na dómina de Carlomagno, nel añu 802 el duque Domitian muerre, llueu sedría reconocíu santu. Haza'l añu 828 el Ducáu de Carantania ocupa l'autual territoriu d'Austria y Eslovenia.
Nel sieglu X, los húngaros dominaron la rexón, que pasó llueu al imperiu de los Habsburgu (s. XIII). En 1573, eslovenos y croates protagonizaron un allevantamientu, que foi amatagáu. Nos sieglos XVI y XVII, Eslovenia foi ocupada polos turcos.
A partir de 1867, el pueblu eslovenu ingresó al imperiu de Austria-Hungría y llueu quedó dixebráu ente Italia, Hungría y Austria. Al finar la Primera Guerra Mundial, Eslovenia integróse al Reinu de los Serbios, Croates y Eslovenos, qu'en 1929 tomó'l nome de Reinu de Yugoslavia. Durante la Segunda Guerra Mundial foi invadida poles potencies del Exe y dempués pasó a integrar la República Federativa Popular de Yugoslavia. Llueu recuperó'l "Kras", "Istria" y los "Alpes Xulianos". Durante más de 40 años el so desendolque dió-y protagonismu na federación yugoslava, pero al empar foi alimentáu el so nacionalismu, que finó cola separtación de la Lliga de los Comunistes d'Eslovenia de la Lliga yugoslava.
N'abril de 1990 celebráronse les primeres eleiciones llibres, nes que s'impuso una coalición nacionalista conservadora. Sicasí, l'ex-líder de la Lliga Comunista, Milan Kucan, foi elexíu presidente como candidatu independiente. En xunetu del mesmu añu, l'Asamblea proclamó la soberania de la república y la reponderancia de les lleis republicanes sobro les federales. En 1991, tres d'un referéndum, Eslovenia proclamóse independiente, pero la soberania foi reconocida al añu siguiente.
El territoriu d'Eslovenia, ábrese al mar Adriáticu sobro'l golfu de Trieste, au s'alcuentra el puertu de Koper, tien un relieve enforma variáu y predominantemente montañosu. Los Alpes Xulianos estiéndense sobro gran parte de la so superficie, haza'l NO, y nellos alcuéntrase el monte Triglav, el picu más altu del país (2.864 m) y allugáu metanes xunto de la llende con Italia. Esti seutor de los Alpes caltién importantes güelgues de la era cuaternaria, como'l llagu Bled, conocíu pola so llexendaria belleza. Los montes Karawanken, el macizu cristalín de "Pohorje" (1.540 m) y les mesetes calcárees de "Notranjsko" y "Dosejsko", nel S, completen el paisax montañosu d'esti antigu territoriu yugoslavu. La rexón "kárstica", una llanada caliar que s'estiende dende Liubliana hasta'l llitoral, presenta grandes cavidaes furaes polos ríos soterráneos, ente les qu'hai de solliñar les grutes de la "Postojna", de 19 m de llonxitú. Predomina'l clima alpín, con iviernos cutios y branos dondos, sacantes nes estayes averaes al mar, au ye mediterraneu.
Les precipitaciones añales superen polo xeneral los 700 mm y puen llegar hasta los 1 000 mm. Esta abondancia de lluvies fai que'l 46 % de la superficie eslovena se presente como una masa de viesques frondoses, au destaquen les plantaciones de carbayos, fayeos y coníferes. Sicasí, l'ausencia d'un plan de proteición d'estos terrenos tien prevocao que la cuarta parte de los árboles padezan defoliación pol efeutu de la contaminación. Daqué asemeyao tien asocedío col ríu Sava, anguaño el más contamináu del país, y que tien dexao d'apurrir agua potable. Arriendes d'esta corriente d'agua, hai de solliñar el Drava, afluyente del Danubiu, el ríu Soca, que desemboca nel mar Adriáticu, y el Kupa, a lo llargo de parte de la llende con Croacia.
De los tres países d'Europa del Este que pretendíen entrar nel euro el 1 de xineru de 2007 namái ún, Eslovenia tenía cumplío colos criterios afitaos nel Tratáu de Maastricht. El criteriu más abegosu de cumplir foi la inflación, cuya tasa media nun tenía d'esceder en más de 1,5 puntos la de los tres países meyor allugaos de la UE, daqué qu'Eslovenia llogró cumplir na seronda de 2005. Estonia y Lituania, en cambéu, suspendieron n'inflación y tovieron qu'aguardar. N'Eslovenia tiníen la esperiencia de lo que significaba tener una mayor inflación cola Xunión Europea (UE). Dende 1996, los precios medraron un 14% más que la media de la UE (mientres que, por exemplu, el diferencial de Lituania nesi mesmu periodu namái foi del 8,5%).
Eslovenia foi, poro, el primeru de los nuevos miembros de la Xunión Europea (UE) qu'entró na estaya euro porque cumplía tolos criterios de converxencia desixíos. El 11 de xunetu de 2006 l'Ecofin (Conseyu de ministros d'Economía y Finances de la UE) aprebó la incorporación d'Eslovenia na estaya euro, fixando el tipu de cambéu de 239,640 dólares eslovenos pol euro. Eslovenia ye'l decimotercer país del euro. Calcúlase que'l añu 2007 n'Eslovenia el desemplegu algame una media añal del 6,5 por cientu, mientres que'l PIB por habitante sedrá de 14.500 euros per cápita, colo qu'Eslovenia ya s'alcuentra cerca de dos de los "vieyos" miembros de la Xunión, Portugal y Grecia.
Según el censu de 2003, Eslovenia cuntaba con 2.011.614 habitantes.
Los principales grupos étnicos del país son: eslovenos (89%); croates, serbios, bosnios y otres nacionalidaes de la ex Yugoslavia (5,9%); y les minoríes húngara ya italiana (0,5%). La esperanza de vida en 2000 yera de 71,8 años pa los homes y 79,5 años pa les muyeres, sicasí, en 2004 medró a 72,1 años pa los homes y 79,8 pa les muyeres.
A partir de 2004, hai estimaciones d'un númberu de persones borraes alministrativamente que cimblaría ente'l 1% y el 10% (La Corte Suprema ordenó la reinstauración de los drechos de persones borraes en 2004).
Con 95 hab./km², Eslovenia ta nos caberos puestos ente los países europeos en densidá de población (comparar colos 320/km² pa los Países Baxos o los 195/km² pa Italia). Al rodiu del 50% de la población total vive nes estayes urbanes, mientres que'l restu failo nes arees rurales.
L'idioma oficial ye l'eslovenu, que ye miembru del grupu d'idiomes eslavos del sur. L'húngaru y l'italianu esfruten d'estatus de llingua oficial nes rexones étnicamente entemecíes a lo llargo de les llendes italiana y húngara.
La llingua oficial d'Eslovenia ye l'eslovenu, de la familia de les llingües esláviques. En 2002, l'eslovenu yera la llingua nativa del 88% de los habitantes de país. Asina mesmo, l'eslovenu ye la llingua emplegada pol 92% de la población nel so entornu familiar. Estos datos ponen a Eslovenia ente los países más homoxéneos en términos llingüísticos na Xunión Europea. L'eslovenu ye la más diversa de les llingües esláviques no que cinca a la variedá dialectal, con diferentes grados d'incompresibilidá mutua. Pueden cuntase hasta un total de 46 variantes dialectales, arrexuntaes en siete grupos.
L'húngaru y l'italianu tienen reconocencia oficial nes rexones prósimes a les fronteres con Hurgría ya Italia respectivamente. Nel añu 2002, el 0,2% de la población eslovena falaba italianu y un 0,4% yera falante nativo d'húngaru. El romani tamién goza de proteición oficial nel Estáu eslovenu, faláu en 2002 por un 0,2% de la población. L'alemán foi la mayor les llingües minoritares presentes nel país consecuencia de la Segunda Guerra Mundial. Nel añu 1921, l'alemán yera la primera llingua pal 4% de la población anque anguaño esi porcentaxe malapenes algama'l 0,08%.
Un númberu significativu d'eslovenos tien el serbo-croata como llingua materna. Son fundamentalmente descendientes d'inmigrantes qu'entraron nel país procedentes d'otres repúbliques de l'antigua Yugoslavia ente los años 1960 y 1980. Asina, el 0,4% de la población eslovena considérase falante nativa d'albanés y un 0,2% de macedoniu. El checu foi tamién emplegada, anque anguaño malapenes 100 persones falen esta llingua nel país.
Eslovenia alcuéntrase ente los países europeos con mayor conocimientu de llingües estranxeres. Les más comunes son l'inglés, l'alemán, l'italianu, el francés y l'español. Nel añu 2007, el 92% de la población ente 25 y 64 años falaba, al menos, un llingua estranxera y el 71,8% declaraba conocencia de dos o más llingues foriates, el mayor porcentaxe de tola Xunión Europea.
Malta
La República de Malta ye un país perteneciente a la XE asitiáu nuna islla nel mar Mediterraneu ente Sicilia y Libia.
La unicameral Cámara de los Representantes, denomada en Maltés comu "Kamra tar-Rappreżentanti" ye escoyía por sufraxu direutu universal mediante votu simple trasferible ca cincu años, a menos que la Cámara seya disuelta pol Presidente en consulta col Primer Ministru. 
Los principales partíos políticos yeren el Partíu Nacionalista que ye demócrata cristianu y el Partíu Llaborista de Malta que ye socialdemócrata. Esiste un Partíu de los Verdes. ("Alternattiva Demokratika") y un partíu d'estrema drecha (Imperium Europa) que, sicasí, nun tien escaños. El Partíu Nacionalista ye anguaño'l gobernarte, col Primer Ministru Lawrence Gonzi. 
Dende 1993. Malta sudivídese en 68 llocalidaes o conseyos llocales (Kunsilli Lokali en Maltés), que yeren por otra parte l'entidá alministrativa más pequeña, pues nun hai denguna entidá intermediaria ente les llocalidaes y el gobiernu nacional. 
L'archipiélagu Maltés ta allugáu nel centru del Mediterraniu, a unos 93 km de les costes del sur de Sicilia. Compónenlu las tres islles habitaes de Malta, Gozo y Comino y una cuarta islla mui pequeña, xuntu a Comino y que nun s'alcuentra habitada; siendo la mayor de tola islla de Malta. Nes costes alcuéntranse numberoses bahíes que proveen bonos puertos. El tarrén ta carauterizáu por baxes llombes con campos de terrazes. El puntu más altu ye'l Ta'Dmejrek na islla de Malta a 253 m. cerca de Dingli. 
El clima llocal ye templáu mediterraneu con iviernos lluviosos y afayadizos (~14 °C) y branos secos y cálidos (~25 °C): n'efeutu namás hai dos estaciones, que fai a les islles atrautives pelos turistes, especialmente durante los meses caldios. 
Los mayores recursos de Malta yeren la piedra caliar, una posición xeográfica favorable y una fuercia llaboral produtiva. Malta produz namás cerca del 20% de los alimentos que necesita, tien suministru llimitáu d'augua dulce y nun poseye fontes d'enerxía propies. La economía ye dependiente del comerciu esterior (sirviendo comu un puntu de treasbordu pelos buques), de las manufactures (especialmente de la eleutrónica y testiles) y del turismu. 
A lu caberu privatizara dalgunes robres que taben baxu'l control del estáu y lliberalizáu los mercaos con motivu de preparase pa formar parte de la Xunión Europea, a la cuala xunióuse en Mayu y 1, 2004. Malta y Túnez tan discutiendo l'esplotación comercial de la plataforma continental ente los países, particularmente pela esplotación de petroleu. 
Nel 10 de Xunetu , 2007 los ministros d'economía de la Xunión Europea dieron el vistu bonu a l'incorporación de Malta al Euru a partir del 1 de Xineru, 2008. 
N'avientu y 2003, Malta tenía una población censada oficialmente de 397.000 habitantes, de los 9.800 vivíen en La Valletta, en Birkirkara 20.350 (38.000 la conurbación), en Qormi 20.300, y en Sliema 13.500. La capital tien una conurbación alredor que supera los 100.000 habitantes. 
Malta tien la más alta densidá de población, unos 1.282 hab./km², ente los países de la Xunión Europea. 
Na autualidá l'industria del turismu ye una de las principales fontes d'ingresos de los habitantes de la islla .Y gracies al baxu preciu de los autubuses y a la so gran disponibilidá, pue visitase tola islla fácilmente. 
Na Catedral de San Xuan, costruyía nel 1577, pue apreciase'l llienzu de La decapitación de San Xuan, del maestru Michelangelo da Caravaggio, quien vivió unos meses na islla poro foi espulsáu por cometer asesinatu. 
Na sede de gobiernu, allugada nel antiguu Palaciu del Gran Maestre de l'Armería, puen apreciase más de 5.000 armadures de la Orde de Malta. En La Valeta alcuéntrase'l muséu de Belles Artes, el muséu d'Arquiuloxía, el Fuerte San Elmu y el Muséu de l'Inquisición. 
En cuantu a hestoria, los museos Marítimu y del Gran Sitiu de 1565, revelen el pasáu belicosu de les pequeñes islles. El Muséu Nacional de la Guerra y el Refuxu de la Segunda Gerra Mundial amuesan información sobre conflitos más recientes. 
Nas nueches, la llocalidá de San Glijan ta poblada de restaurantes, clubs noturnos y discoteques y la xente afayase cola fiesta fasta les tantes de la madrugada. 
En Gozo, puen apreciase la mayoría de los Templos Prehestóricos en Malta, consideraos Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO. 
La cultura de Malta espeya les variaes influyencias de los países que gobernaron Malta fasta 1964, cimeramente d'Italia y del Reinu Xuníu. Los Malteses yeren de mayoría católica y l'influyencia de la Eigrexa ye fuerte, por ellu'l divorciu y l'alguertu tan prohibíos pola llei. 
San Xurde Preca, presbíteru Maltés, promotor del llaicáu, fundador de la Sociedá de la Dotrina Cristiana pal apostoláu de la catequesis, foi biatificáu en Malta nel 9 de Mayu , 2001 pol entós Papa Ioannes Paulus II y postreramente canonizáu por Benedictus XVI nel 3 de Xunu , 2007 na Plaza San Pedru. 
El folclor del raigañu y les llendes Maltesas tovía viven nas mentes de les vieyes xeneraciones, y éstes tan estudiándose y categorizando llentamente, comu cualisquier otra tradición Europea. 
L'usu del Italianu declinó comu resultáu de la influyencia Británica y de la política anti-italiana oficial, demientres l'Inglés conviértese na llingua co-oficial de la educación, xuntu col Maltés dende 1934. Ensin embargu, en Malta vese ampliamente la televisión Italiana truxu la reaparición del Italianu en Malta. Los festivales llocales, similares a los de la Italia meridional, yeren corrientes, celebrándose bodes, bautizos y, más prominentemente, los díes de los santos. 
Navarra
Navarra o Nafarroa, oficialmente Comunidá Foral de Navarra (en vascu: "Nafarroako Foru Komunitatea"), ye una comunidá foral d'España, asitiada al noreste, llendando con Francia al norte, Aragón al este, La Rioxa al sur y el País Vascu al oeste.
Castiella-La Mancha
Castiella-La Mancha ye una comunidá autónoma española formada poles siguientes provincies:
Albacete,
Ciudad Real,
Cuenca,
Guadalajara y
Toledo. La comunidá llenda con Castiella y Lleón, Comunidá de Madrid, Aragón, Comunidá Valenciana, Andalucía y Estremadura. La so capital ye Toledo, anque la ciudá más poblada ye Albacete. 
Telugu
Telugu ye una llingua dravídica, unu de los 22 idiomes oficiales de la India, nel estáu d'Andhra Pradesh, y con abondos falantes nos estaos vecinos, siendo'l segundu más usáu nel país. Tamién alcuéntrense falantes en Baḥréin, Fiji, Malasia, Mauriciu, Estaos Xuníos, Singapur y Reinu Xuníu. El númberu total ye aprosimadamente de 70 millones. 
Vietnamita
El vietnamita ("tiếng Việt", "tiếng Việt Nam", o "Việt ngữ") ye un idioma tonal, l'oficial de Vietnam ("Việt Nam"). Ye la llingua del pueblu vietnamita ("người Việt" o "người kinh"), que constituyen alredor del 87% de la población de Vietnam y d'unos dos millones d'emigrantes. Magar que contién abondu vocabulariu del chinu y s'escribió colos ideogrames chinos, pertenez a la familia austroasiática. Anguaño na escritura úsase l'alfabetu llatín.
Revolución Francesa
La Revolución Francesa ye'l entamu de l'Historia Contemporanea. Esti fechu qu'asocedio en Francia tien repercusiones en tol mundu y ye una fecha cimera pa l'Hestoria y pa munches Ciencies Sociales.
Nun hai apautau nada ente los historiadores que anguaño siguin l'alderique si foi un fechu inevitable o si pola escontra foi una conxunción de fautores que xugaron en pro de los intereses d'una clas social, la burguesia.
Tamien hai un discutiniu perfuerte sobro'l papel de les vanguardies y les minoríes socatreres de les mases, que dalgunos creen que nun guetaben camudamientos tan estremos.
Ente los factores oxetivos señalaos pal desendolque d'esti procesu revolucionariu: la crisis de la sobrevivencia, males colleches y fame; tamien marcó munchu'l cursu de la revolución el mieu de los ciudadanos y la guerra na que Francia lluchaba escontra Prusia y a la radicalización del procesu el baltiu de la revolución escontra la relixón.
Tamien se tien señalao como factores pero estos anguaño nun tan apautaos xeneralmente y por ende tendremoslos como soxetivos; nos qu'alcontramos la mala xestión del rei de Francia, Lluis XVI y que los reis europeos tarrecieron del españíu revolucionariu y en 1792 declararon-y la guerra a Francia.
La Revolución entamo pola clas privilexada, que tarrecía perder los sos privilexos ante'l temor de que se-yos impusieren impuestos, polo que a la convocatoria de Lluis XVI en 1787 d'una Asamblea de Notables éstos retruquen-y pidiendo la covocatoria d'Estaos Xenerales y el rei vese obligau a defenestrar al so ministru de Facienda.
Por ello en 1788 convoquense los Estaos Xenerales y nesto produzse un gran alderique alrodiu de la forma de votu que col apoyu de Nobleza y Cleru la Burguesia algama el votu por representante y non por estamentu como hasta agora y nesti puntu ye cuandu pas la soberania del Rei a la Nación.
El 20 de xunu el tercer estáu, atopa los estaos xenerales pesllaos y creyendo que quien finar con ellos, los representantes del tercer estau con una migaya de representantes de la ñobleza y el cleru colan pal Xuegu la Pelota onde xuraran nun dixebrase hasta apurrir a Francia una Constitución y asina tornanse nuna Asamblea Constituyente. El rei ablucau ante l'axitación social, pierde los papelos, y aunque sofitará a l'Asamblea, esti procesu finará baltiandose en escontra d'elli colos socesos de la Toma la Bastilla el 14 de xunetu de 1789.
L'españiu revolucionariu siguirá durante xunetu y agostu que finará cola proclamación el 26 d'agostu de 1789 de la Declaración Universal de Derechos de l'Home y el Ciudadanu; qu'aunque nun torga l'esclavitú y nun hai derechos sociales ye un simbolo porque establez una llei penrriba de toos de calter universal.
En setiembre medra la tensión, la corte cola pa Paris pola inseguridá de Versalles y nesti momentu ye cuando se funden los clubs (xermenes de lo que güei entendemos por partíos políticos). El gobiernu decide nacionalizar los bienes de la Ilesia, el Rei y los fuxios.
Entos finen la primer Constitución d'Europa qu'establez un réxime lliberal, sustentau nel principiu de soberania nacional y qu'intenta finar col centralismu borboinicu dixebrando Francia en 83 partes. Esta constitución dixebra a los ciudadanos ente los activos, elixendo y pudiendose presentase y los ciudadanos pasivos que nun tienen drechos politicos, según el nivel de renta. La Constitución va acompañada de una llexislación lliberal que beneficia a les clases medies: vendese los bienes de la Ilesia, la torga de los gremios y dempués tres d'unes griesques llaborales torgase tamien los sindicatos.
La llexislación tamien ataca al cleru cola peslla de conventos y l'atribución de nomar cargos de la Ilesia al estáu lo que'l Papa Pio VI refugó dende'l empecipiu.
La Contitución aprébase el día 1 d'ochobre de 1791.
Polo tanto l'Asamblea hasta agora constituyente tornase llexislativa namás, aunque tendra que demostrar tar al altor de les circunstancies pues habra d'enfrentase a una abegosa situación internacional, munchos paises absolutistes plantegaron la guerra escontra Francia y en Francia mesmu aniciase l'idega de entrar en guerra, cosa que a la fin asocede y en 1792 declarase la guerra a Austria.
A partir d'agora enmpecipiase una etapa de gran inestabilida política y medra l'inflación entainada pola guerra.
El rei ye presu al intentar fuxir y nesti momentu produzse l'Asalto a les Tugeries, Palaciu rial, que ye xuzgau y axusticiau a la guillotina
Santolaya de Vixil
Santolaya de Vixil ye una parroquia del conceyu Siero (Asturies) que tien dos barrios: Santolaya y Vixil. El núcleu ta a unos 3 km de la capital polesa nun valle curtiu y anchu ente los montes de la Peñuca que lu separta de la Pola al NNW y Castiellu -La Cuesta- , asitiáu al Sur y Sureste per onde comunica cola parroquia Valdesotu, más en concretu colos barrios de Negales y Castiellu, llegando a tocar tamién el barriu Trespando pel monte'l Toral.
Llenda al Norte con La Pola al traviés del barriu de Bergueres y Marcenao peles quintanes de Guariciu y Cuartes, al Este con Aramil más en concretu coles quintanes de les Rebollaes; al sur con Valdesotu y al oeste col monte La Parte de la parroquia La Carrera.
Anguaño viven na parroquia unos 250 vecinos espardíos en quintanes como la Quintana, la Ilesia, La Casona, El Cantu, El Castañeu, la Escuela, El Requexu, la Rebollá, la Torre, la Peñuca o el Molin Nuevu, Aunque Hoy en dia Per medio del gustu del Campu son muches les persones que deciden facer la su casa en esti pueblin tan afayadizu aumentando asi la so poblacion.
La valle onde s'afinca ta surcáu por regatos que son afluyentes direutos del riu Nora, qu'arrodia la parroquia pel Norte y el Este, asina que toos siguen un trayeutu haza'l Nordeste. 
El más llargu ye'l riu Entecasa que naz nel Migadiellu, nuna fonte la quintana la Pedreguera en Castiellu (Valdesotu) na mesma falda'l monte'l Cuitu a la que los vecinos nomen la fonte'l Guchu. Según baxa pel val de La Riega recueye l'agua de varios manantiales más pel camín, como l'agua de la Fonte Santa o fonte Santolaya o del regatu el Pidre. 
Non tan llargu pero si en metanes la parroquia, faciendo de divisoria ente los dos barrios -Santolaya y Vixil-, ta'l Reguerín que naz nel llugar que llamen Iria Vixil y baxa llamándose de forma estremada según avanza a desaguar nuna curva del Nora cerca de la Rebollá col nome de regatu la Fontona. 
La mesma llanera de la Iria Vixil continúase haza'l SW cola llanera la Biesca o el Güiyu, onde naz tamién un regatu que va pal Suroeste envede pal Nordeste y que llámase primeru Ponticu, depués Llorianes y fina desaguando nel riu Negru en Bendición col nome de riu Tixil. 
Otros regueros nacen nes fontes del Ablanu, Robleo o la Piñuca y muerren depués de trayeutos breves y a vegaes con cayíes repentines y saltos ente piedres y peñes, nel riu Nora. Les fontes que dan nacida a los regatinos son abondes y con agua frio tol añu. 
Interesante pa ver la remocicada Torre de los Vigil de Quiñones del sieglu XIV na quintana la Torre, llariega del mesmu apellíu, El Palacio de Villa el Cantón remocicau en mas de una ocasion del Sieglu XVIII y sitiau en La Quintana y la ilesia parroquial dedicada a la Santa que da'l nome'l pueblu, que data de 1880. Tamién hai horros tradicionales en toles quintanes.
El paisaxe ye sele, de praos con dalguna peña caliar, y con vistes a tol centru Asturies dende l'Aramu fasta los Picos d'Europa y Sueve o'l Cordal de Peón.
Cellebra les fiestes del Corpus en mayu o xunu y otra "de les castañes" el domingu viniente al 10 d'avientu, concidiendo cola "Fiesta Santa Eulalia".
Tenia capiella, agora convertida en cuadra, San Fernandu y habia muncha devoción por San Anton que tien el so sitiu na ilesia parroquial asitiada cerque'l regatu que se llama Rio Entecasa. 
La caxa de la nueva autovia Uviéu-Villaviciosa marca les llendes actuales de la parroquia a la qu'arrodia siguiendo'l riu Nora.
Pepín de Pría
Xosé García Peláez, conocíu como Pepín de Pría y Pin de Pría (1864 – 1928), foi ún de los escritores mas destacaos de la Lliteratura asturiana anterior al Surdimientu. 
José García Peláez nació'l 14 d'avientu de 1864 en La Pesa, na parroquia de San Pedro de Pría (Llanes). Yera fíu d’un maestru, y a la selmana de nacer quedó güérfanu de madre . 
A los seis años treslládose cola familia a Xixón, y bien ceo entamó a trabayar nuna teyera y na fábrica de loza. A los doce años dexó’l trabayu pa estudiar bachilleratu y, más tarde, maxisteriu na Escuela Normal.
Conoció una vida enllena de dificultaes económiques, cuanto si más que tuvo 14 fíos, dempués de casar con Florentina Argüelles en 1891. Ello llevólu a desempeñar abondos oficios como emplegáu de banca, asegurador o viaxante de comerciu.
En 1896 emigró a L’Habana, y dende ellí unvió cróniques a la prensa asturiana sobre la vida en Cuba. 
A los pocos años volvió volvió a Asturies y punxo escuela en dellos pueblos de los conceyos de Xixón y Llanes. Nestos participó activamente nel ambiente cultural alredor del Atenéu Obreru, les agrupaciones musicales obreres y la prensa. 
Pin de Pría llegó ser nomáu académicu de la Real Academia Asturiana de les Artes y les Lletres.
Nos años caberos, volvió a Llanes, onde trabayó de llabrador. Morrió en Nueva, el 27 d'avientu de 1928.
José García Peláez empezó a firmar los sos testos col alcuñu de "Pepín" (o "Pin") "de Pría" en 1901. Na so obra puen estremase tres estayes: los artículos de prensa ( en castellanu ), la producción teatral y la poesía lírica. Tamién se sabe que tuvo trabayando na ellaboración d’un diccionariu, del que nun se conserva nada.
Como periodista, tuvo una bayurosa producción en publicaciones como El Noroeste o El Comercio de Xixón, La Atalaya de Ribeseya La Ley de Dios (que llegó a dirixir) en Llanes. 
Como autor d’obres de teatru costumista en versu fue un autor enforma popular. Ente les sos obres destaquen "¡A L’Habana!" (1895), "¡El diañu de los microbios!" (1914) y otres inédites como "El Curín", "Venta quita renta", "L’estudiante de Tueya", "La hespiciana", "La cruz del camín rial", "Pepín l' afrancesáu o Xixón en 1808" y "Alma virxen".
Sicasí, la crítica valora anguaño a Pepín de Pría como un de los principales poetes líricos n’asturianu . Les sos principales obres poétiques son "Nel y flor" (publicada en 1925 por soscripción popular) y "La Fonte’l cai", obra póstuma, publicada en 1984, anque dellos fragmentos apaecieron en vida del autor, por entregues, na prensa de la época.
Anarquismu
Anarquismu o anarquía, yá que nun ye un "ismu". Nun ye un movimientu doctrinariu nin un pensamientu determináu. 
L'anarquismu o l'anarquía ye vivir ensin poder, dominación o autoridá.
"Nun hai, nin puede haber, creu o catecismu llibertarios".
Lo qu'esiste ye un garapiellu d'entamos xenerales, de conceiciones fundamentales y d'aplicaciones práutiques sobro les que s'establez un acuerdu ente individuos que camienten como enemigos de cualquier autoridá y que lluchen, solos o n'andecha, escontra toles sumisiones y violencies polítiques, económiques, intelectuales y morales que d'ella deriven.
Los pensadores clásicos más relevantes son Proudhon, Bakunin y Kropotkin, toos de calter colectivista. A la fin del sieglu XIX, surdió una variante individualista basada na filosofía de Max Stirner. Esta nueva corriente marca la diferencia ente l'anarquismu clásico y l'anarcoindividualismu.
Pueden esistir, y esisten, estremaos tipos d'anarquistes, pero toos con un xeitu común que los dixebra de tolos otros tipos humanos. Esto ye'l negazu del principiu d'autoridá na cadarma social y el refugu a toles torgues que deriven de les instituciones basaes nesa norma.
Asina, ye anarquista tou aquelli que niega l'autoridá y la combate. (...)
L'autoridá tien trés formes cimeres que xeneren trés tipos de coaición: 1ª la forma política: l'estáu; 2ª la forma económica: el capital; 3ª la forma moral: la relixón."
La educación ye'l pegoyu fundamental de la llucha antiautoritaria. El movimientu anarquista usa la educación pa tratar de facer a la persona llibrepensadora, consciente y crítica que seya quien a construyir la sociedá anarquista. Frutu d'esti trabayu educativu son los numberosos periódicos y llibros editaos poles organizaciones y sindicatos de tendencia anarquista y la creación de los ateneos llibertarios.
N'Asturies, na Segunda República, los principales núcleos anarquistes foron La Felguera y Xixón, organizaos al rodiu de la CNT. El final de la Guerra Civil supunxo pa toles organizaciones obreres un duru golpe del que l'anarquismu asturianu nun foi quien a recuperase.
Islla Ascensión
La Islla Ascensión ye una islla del sur del Océanu Atlánticu, una dependencia de Santa Helena. La so capital ye Georgetown.
Hay cinco núcleos de población na islla, que dan un total d'unos 1.100 habitantes:
Afganistán
Afganistán ye un país allugáu n'Asia que llenda con Irán al oeste, con Paquistán al sur y al este, con Turkmenistán, Uzbequistán y Taxiquistán nel norte y China nel estremu más oriental del país. Nun tien salida al mar. El gobiernu d'anguaño decidió qu'esti seya'l nome provisional del país hasta aprobar la constitución.
L'anterior gobiernu talibán diba camudar el nome oficial del país, Estáu Islámicu del Afganistán, pol d'Emiratu Islámicu del Afganistán, nome que namás ta reconocíu por Arabia Saudita, los Emiratos Árabes Xuníos y Pakistán.
El nome "Afganistán" tórnase como "la tierra de los afganos" (de los "afghanistanos"). Cunta con dos partes: "afghan" y "stan".
Los Pashtus, la etnia más numberosa del país, entamaron a emplegar el términu "afghan" pa nomase a ellos dende la dómina Islámica. Acordies a W.K. Frazier, M.C. Gillet y numberosos estudiosos: "La pallabra afghan apaez por primera vegada na historia nel Hudud-al-Alam nel añu 982". Sicasí, hai dalgo mitolóxicu nel nome qu'arrodia al mesmu d'un alu máxicu que lu asitia en feches anteriores.
La cabera parte, "-stán", ye un sufixu indo-iranín que significa "llugar", emplegáu en munches llingües de la rexón.
Les tierres afgaanistanes formaben parte del Imperiu persa dende'l sieglu VI e.C., y foron conquistaes por Alexandru Magnu dos sieglos dempués. La influyencia hindú aportó al país cuando estuvo embaxo'l dominiu de los heftalites y los sasánides, y l'Islam alredor del añu 870, cola dinastía saffarí. Posteriormente'l país tuvo dixebráu ente l'imperiu indiu de Mughal y l'imperiu persa de los safávides hasta que, nel sieglu XVIII, una nueva dinastía persa, la de Nadir Shah, tomó'l control del territoriu.
Nel sieglu XIX Gran Bretaña y Rusia llucharon en delles guerres, una y bones los británicos queríen caltener el control de la ruta del accesu al Indostán y los rusos víen na conquista del territoriu un primer pasu pa tener una salida meridional que-y diera al país puertos nel océanu Índicu. La victoria de los británicos dio-yos el control del territoriu hasta que, dempués de la Primera Guerra Mundial, el país algamó la so independencia.
Dende la década de 1930 el país tevo un réxime monárquicu hasta la década de 1970. Dellos grupos guerrilleros valtaron la monarquía y tentaron d'implantar nel país un réxime marxista-leninista. La rocea de parte de la población fizo que se rebelara, y la Unión Soviética mandó los sos soldaos pa restablecer l'orde. Nun pudieron facelo, y viéronse obligaos a retirase del país en 1988-89 dempués de tener perdío bien de vides nel intentu por controlar del país. En 1992 establecióse una república islámica, y en 1996 la milicia talibán fízose col control del gobiernu y estableció un gobiernu integrista basáu na llei islámica (xaria).
El réxime talibán refugó estraditar, dempués de los atentaos del 11 de setiembre de 2001, a los Estaos Xuníos a Osama bin Laden, cabezaleru de la organización al-Qaeda responsable de los atentaos que s'abellugaba nel país, y una coalición de países, encabezaos polos Estaos Xuníos, invadió militarmente'l país y quitó a los talibanes del poder. En 2004 cellebráronse elecciones, nes que foi elixíu presidente Hamid Karzai.
La situación política de Afganistán ye abondo complexa y confusa. Namái qu'acabó colos talibanes la coalición liderada polos Estaos Xuníos, pue falase d'un estáu de forma nominal pa referise a Afganistán.
El presidente Hamid Karzai gobierna namái que la capital y dalgo más del restu'l país, que tovía podemos camentar como inestable. Tovía anguaño hai focos de talibanes que sedríen a surdir y una riestra de caudillos llocales que anden a la gueta d'un mayor poder rexonal.
Les Naciones Xuníes y otres organizaciones desempeñen un papel perimportante na igua del país. Sicasí, tovía ye abondo farragoso'l ser a barruntar qué va asoceder con Afganistán a llargu plazu.
Les caberes eleiciones parllamentaries cellebráronse en setiembre de 2005.
El país tenía, en 2008, un total de 76.000 soldaos, toos ellos pertenecientes al exércitu de tierra. Había amás, nel país, 50.700 soldaos de la fuerza d'interposición patrocinada pola OTAN: 20.600 norteamericanos, 8.300 británicos, 3.300 alemanes, 2.700 franceses, 2.500 canadianos, 2.400 italianos... Arriendes d'ello, taben desplegaos, na vera la frontera con Pakistán, otros 20.000 soldaos, mayormente norteamericanos.
Afganistán ta formau por 34 provincies, o "velayat":
Afganistán ye un país interior y montés n'Asia central, con llanures nel norte y nel suroeste. El puntu más altu ye Nowshak, a un altor de 7.485 m. penriba la mar. Munches fasteres del país son secañoses, y l'agua fresco ye dalgo escoso. Afganistán tien un clima continental, con branos calentonos ya iviernos fríos. El país ye suxetu de frecuentes terremotos, anque nun suelen ser grandonos, sobre too nel noreste d'Hindu Kush, nuna zona montañosa. D'unos 647.500 km cuadraos, ye'l 41 país más grande.
Les fontes naturales de bayura del país cunten con oru, plata, cobre, cinc y fierro nel sureste; piedres precioses y semiprecioses nel noreste; y un puxu significáu en reserves de petroleu y gas natural. El país tamién tien carbón, cromu, talcu, bariu, sulfuru, plombu y sal. Sicasí, toes estes fontes d'enerxía y minerales nun foron estrayíos pola invasión soviética y la siguiente guerra civil. Agora hai planes de trabayu que fairán posible estrayelos nun futuru.
Afganistán ye un país probe dafechu, en manes de la droga, l'opiu. Oficialmente dizse que ye un país agrícola, siendo el 61% de la población la que trabaya la tierra, cuntando que cultiven cereales, frutales, frutos secos y algodón. Pero escaecen de dicir que l'opiu ye una fonte de gananciales mui granible. Acordies a la historia oficial, la mayoría de l'agricultura faise nes llanures del norte, averaes a les fronteres con Turkmenistán, Uzbequistán y Tajikistán. Tamién hai perimportantes rebañaes d'oveyes "karakul", asina como artesanía d'alfombres. Posee bultables reserves de gas natural, qu'empreses de capital norteamericanu tán explotando a baxo rendimientu. Nun somos a escaecenos qu'entama a cuntase con una industria en desarrollu nel sector testil y alimenticiu. En xeneral, la economía Afganistana ta poco espoxigada por mor de les guerres que sofrió'l país, a la falta d'un gobiernu central que funcionare y la separtación de la sociedá en grupos tribales.
La economía ta condergada poles axitaciones polítiques y militares, asina como pola seca grandono qu'hebo ente 1998 y 2001. La mayoría la xente'l país tien falta de comida, vestíu, atención médica y otros problemes, too ello enanchao poles operaciones militares y la inseguridá política. La inflación dibúxase como un grave problema. Tres de la guerra escontra la coalicción liderada polos Estaos Xuníos que finó col gobiernu de los talibanes en payares de 2001, munchos de los agricultores camudaron los sos cultivos por pagues n'efectivu en cuentes de cultivar alimentos pal consumu internu. Un exemplu abondosu ye'l cultivu d'opiu, que vio como s'enanchaba na última domina: Afganistán tresformóse nel primer proveedor illegal d'opiu nel mundiu.
El puxu internacional pa reconstruyir Afganistán llevaron a la creación de l'Autoridá Interina d'Afganistán, recoyíu nel Alcuerdu de Bonn (2001). En xineru de 2002, na Conferencia en Tokyo de Donantes pa la Reconstrución d'Afganistán, recoyéronse unos 4.500 millones de dólares, que sedríen alministraos pol Bancu Mundial. Les xeres per afitaes pa la reconstrución cunten coles instalaciones sanitaries, pa educación y salú, meyora del sector agrícola, asina como tamién carreteres, enerxía y telecomunicaciones. Dos tercios de la población vive con menos de dos dólares nel día. 
No que cinca a les cifres, rescampla nel país el sector primariu. Arriendes del opiu, destaquen pola so importancia la producción de trigu (3.363.000 tonelaes nel añu fiscal 2006-07), cebada (364.000 t) y arroz (361.000 t). El ganáu ye otra fonte importante de riqueza pa los Afganistanos. Nel añu citáu había censaos nel país 9.259.000 oveyes, 6.746.000 cabres y 174.000 camellos. 
El comerciu esterior ye claramente deficitariu, una y bones el país tien d'importar tola maquinaria que necesita, amás de combustible, melecines, comida... y práuticamente namái esporta fruta, pieles y alfombres. El so principal sociu comercial ye Pakistán, al que van trés cuartes partes de les sos esportaciones y d'aú vienen el 16% de les importaciones.
Cola capital en Kabul y con 28.266.000 habitantes nel 2008, Afganistán ye un de los países más probes del mundiu. La política camiante y la guerra interna esboroñaron la so débil economía ya infraestructures, de tala miente qu'un terciu de la so población dexó'l país.
Acordies una estimativa de 2006, la población crez un 2,67% al añu. L'indiz de natalidá ye d'un 46,6 cada 1000 habitantes, asina como l'indiz de mortalidá ye d'un 20,34 per cada 1000 habitantes. La tasa de mortalidá infantil ye d'un 160,23 per cada 1000 nacencies. La seguranza de vida ye de 43,34 años.
La población afgana sepártase en delles etnies, a falta d'un censu que recueya los datos de cada una de les etnies, la composición averada de la población ye la siguiente (acordies a la CIA World Factbook): pashtus 42%, tajikos 27%, hazaras 9%, uzbekos 8%, aimaqs 3%, turcomanos 2%, y grupos menores 4%.
 La cultura d'Afganistán ye milenaria. Tien abondo influxu del islam, anque tamién recibió, a lo llargo los sieglos, influencies del hinduismu y del budismu.
Hai oxetos d'Arte Gandhara del sieglu I al VII, con marcáu influxu greco-romanu. Dende l'entamu del sieglu XX l'arte afganistanu escomencipió a emplegar técniques occidentales. L'arte yera una xera de calter masculín, anque ultimamentemente les muyeres son a destacar nello.
Los monumentos históricos del país foron abondo dañaos polos años de guerra, y un exemplu d'ello son les dos xigantesques estatues de Buda qu'había na provincia de Bamiyan, estrozaes polos talibanes por ser consideraes idólatres.
Otros llugares históricos afamaos incluyen les ciudaes d'Herat, Ghazni y Balkh. El minarete de Jam, nel valle de Hari Rud, ye Patrimoniu Cultural de la Humanidá, acordies la UNESCO.
El 71,9% de la población ye analfabeta (2006), y ente les muyeres l'índiz llega al 87,4%%. Nel país hai unes 3.000 escueles, pero bona parte delles tán nuna situación llamentable depués de dómines de guerres y conflictos. Los profesores son 27.000 que dan clas a 3.900.000 alumnos en primaria y 300.000 en secundaria.
Na Universidá de Kabul tán matriculaos 7.000 estudiantes y hai otres cuatro universidaes en Kabul, ente elles la Universidá Americana d'Afganistán que pon les clases n'inglés. Nes otres provincies cúntase con otres 10 universidaes.
Alfonso Iglesias
Alfonso Iglesias López de Vívigo, conocíu como "Alfonso", foi un dibuxante y pintor asturianu, creador de los personaxes de "Pinón", "Telva" y "Pinín". Como acuarelista, realizó varies esposiciones n'Asturies, Lleón, Madrid y Méxicu.
Aparte del so llabor como artista plásticu , ye tamién autor d'una obra divulgativa sobre los horros ("El libro de los hórreos", 1975). 
Nació'l 10 de xineru de 1910 en Navia. Entamó estudios d'Arquitectura, que nun acabó y, más tarde, llicencióse en Ciencies na Universidá d'Uviéu, anque abandonó la carrera pa dedicase al humor gráfico a partir de 1931. Los sos primeros dibuxos apaecieron nos diarios "Región" y "La Voz de Asturias" y nel selmanariu "Carbón".
Tres la Guerra Civil collaboró en "La Nueva España", onde creó en 1943 los personaxes de Pinón, Telva y Pinín, que tuvieron gran sonadía na Asturies de la Posguerra. Les sos histories axuntáronse en 1944 nun álbum tituláu "Aventuras de Pinín, que de Pinón ye sobrín". Mas tarde, los mesmos personaxes llegaron a protagonizar cartelos, series de cromos, y tuvieron adautaciones al teatru ("Pinón y Telva"), a la narrativa ( "El Asthur-Kong y Pinín", 1979) y al cine ("Las Aventuras de Pinín y sus amigos", 1979).
Otres creaciones d'Alfonso pa La Nueva España foron el vaqueru "Pim Coll'Otto" y "Rufina, una moza de Proacina".
Alfonso Iglesias foi ún de los impulsores de la Sociedá Uvieína de Festexos (Sociedad Ovetense de Festejos - SOF), a la que-y presentó en 1950 el proyeutu de celebrar el día d'América n'Asturies. Convirtióse en presidente de la organización d'esta fiesta hasta 1958, añu en que se treslladó a Madrid. 
En Madrid collaboró como dibuxante en periódicos como "El Alcázar", "Arriba" o "[[Pueblo]" y na revista femenina "Ama", pa la que creó la serie "Amuca". A partir de [[1962]] entamó a trabayar en Televisión Española como dibuxante de programes pa neños, culturales y deportivos. Más tarde publicó nueves aventures de Pinín en "Gente Menuda", el suplementu infantil del diariu "[[ABC]]".
En [[1982]] volvió a Asturies, y publicó los últimos chistes de Pinón y Telva en "La Nueva España". En setiembre de [[1986]], él mesmu encargóse de descubrir un bustu que se–y llevantó por soscripción popular nel campu San Francisco. Añu y mediu más tarde, el [[23 de febreru]] de [[1988]], morría n'[[Uviéu]].
[[Categoría:Asturianos|Iglesias, Alfonso]]
[[Categoría:Dibuxantes|Iglesias, Alfonso]]
París
París (en francés "Paris") ye la capital de Francia, y tamién la so ciudá más poblada. Asitiada sobro'l ríu Sena, al norte del país, ye'l centru de la rexón Islla de Francia, nomada tamién rexón de París. La ciudá tenía, en 2011, una población de 2.249.975 habitantes, lo que la convertía na quinta mayor de la Xunión Europea. Sicasí, na so área metropolitana vivíen 12.292.895 habitantes, faciendo d'ella la segunda o tercer mayor ciudá de la Xunión, tres de Londres y Berlín (en función del área de territoriu tomada pa facer la comparanza).
París foi fundada nel sieglu III e.C. por un grupu de celtes nomaos los "Parisii", que-y dieron el so nome a la ciudá. Pal sieglu XII tenía convertíose na mayor ciudá de la Europa occidental; yera un importante centru comercial y agospiaba la Universidá de París, una de les primeres del continente. Nel sieglu XVIII foi l'escenariu nel que se desarrolló la Revolución Francesa, y de magar convirtióse nún importante centru financieru, comercial, científicu y artísticu. La so rexón tenía, en 2012, un PIB de 612.000 millones d'euros, lo que la convertía núna de les cinco más riques d'Europa. Ye'l centru bancariu y financieru de Francia, y sé de trenta de les compañíes citaes na llista "Fortune Global 500", qu'ordena según el so volume les 500 principales empreses del mundu. Arriendes d'ello París ye ún de los principales destinos turísticos del mundu, y recibió en 2013 más de 29 millones de visitantes.
Na ciudá alcontramos el muséu d'arte más visitáu del mundu, el Louvre, amás del Muséu d'Orsay, perfamosu pola so colección d'arte impresionista, y el Muséu Nacional d'Arte Modernu de Francia, dedicáu a la esposición d'arte modernu y contemporáneu. Arriendes d'ello, alcontramos la perfamosa catedral de Notre Dame de París (sieglu XII), la Sainte-Chapelle (sieglu XIII) y fitos arquitectónicos contemporáneos como la torre Eiffel (1889) y la Basílica del Sagráu Corazón de Montmartre (1914). Ye una ciudá perconocida pol so diseñu de moda y pola so cocina, y ye'l centru cultural más importante del país. No que cinca al deporte, ye la sé del Paris Saint-Germain FC de fútbol y del Stade Français de rugby. Acueye tamién, añalmente, el tornéu de tenis Roland Garros, y foi por dos vegaes (1900 y 1924) la sé de los Xuegos Olímpicos de veranu.
La ciudá ye un ñudu d'autopistes y de ferrocarriles, y tien dos aeropuertos internacionales: el Paris-Charles de Gaulle y el Paris-Orly. Na so rede de tresporte urbanu rescampla'l metro ("Paris Métro"), inauguráu en 1900 y que tresporta nueve millones de persones al día. París ye tamién el puntu central de la rede de carreteres francesa, y ta arrodiada por trés carreteres orbitales: la nomada "Périphérique", l'autopista A86 y, nos suburbios más alloñaos del centru urbanu, l'autopista "Francilienne".
Real Sporting de Xixón
El Real Sporting de Xixón S.A.D ye un centenariu club de fútbol profesional de la ciudá de Xixón, n'Asturies. Fundóse'l 1 de xunetu de 1905, disputa los sos partíos como llocal nel estadiu d'El Molinón, organiza de magar 1962 el Troféu Villa de Xixón (fasta 1992, troféu Costa Verde) y cunta con 21.512 abonaos y 242 peñes.
Anguaño xuega en Primera División, tres de xubir na temporada 2014/15 . Los mayores éxitos deportivos del Sporting son un socampeonatu de Lliga algamáu na temporada 1978/79, dos finales de Copa del Rei en 1981 y 1982, y seis participaciones na Copa de la UEFA. L'equipu ocupa'l puestu 16ᵁ na de Primera División y el 2ᵁ na de .
La campaña 2015/16 va ser la 41.ª del club en Primer División, lo que convierte al Sporting nel equipu asturianu que más temporaes xugó na máxima categoría del fútbol español. Amás, ye ún de los nueve equipos españoles qu'enxamás compitieron nuna división inferior a la Segunda.
Anque según acta notarial de 1956 afítase la fundación del Sporting en 1905, la polémica al rodiu de la fundación del club ya esistía en 1911 cuando montóse una polémica na prensa llocal al rodiu de cual fuere'l primer equipu de la ciudá. Anselmo López afirmaba que la fundación del Sporting databa de 1900. Lo ciertu ye que de 1905 yá hai prebes de la esistencia del club ya que consérvense medalles conmemoratives d'encuentros disputaos na playa de San Lorenzo. A falta d'archivos anteriores a 1936 (destruyéronse na Guerra Civil Española) la polémica ta sirvía ya que hai daquién fecha'l Gijón Sport Club comu l'equipu más vieyu de la ciudá, 1903, inda hai quien pon la data en 1902 tando presidíu por José Suárez Sánchez.
Pero lo que güei ye'l Sporting de Gijón, nun ye otru que'l Sporting Gijonés rival tantu del Gijón Sport Club comu de la Sportiva Gijonesa.
D'aquella'l fútbol nun yera más qu'un deporte prauticáu polos mozos de la burguesía, ya qu'ellos foron los qu'introduxeron el deporte inglés na ciudá, y les clases más baxes interensábense pol deporte namás que por curiosidá'l velos xugar na playa.
La esistencia de tres equipos con gran rivalidá, sirvió pa que'l fútbol en Xixón medrara en pocu tiempu, llegando a relegar anguaño al que yera per entós el deporte rei n'Asturies, los Bolos. Pero yera evidente la necesidá de fusión de los tres principales clubs de la ciudá siendo la primera la fecha ente Gijón Sport Club y Sportiva Gijonesa.
Según medraba l'afición al deporte, la necesidá de dexar la playa como llugar de xuegu fexo que'l Prau Redondu (cerca del Humedal) fora'l primer campu seriu del Sporting, al pocu treslladaríase a La Matona una finca de La Guía y a los tres meses sitióse nel actual Molinón, nomáu asina por tar apegáu a un molín de maíz, siendo anguaño l'estadiu más antiguu de toa España.
 Clasificación pa la Copa de la UEFA 1991-92. 
El Sporting disputa los sos partíos como equipu llocal nel estadiu d'El Molinón. Tien un aforu de 25.885 llocalidaes anque ta en procesu de remodelación y ampliación, llegando fasta cuasi les 30.000. Inauguróse en 1908 y ye'l campu profesional más vieyu d'España.
Abelardo Fernández, Ablanedo, Castro, Enzo Ferrero, Jimenez, Joaquín, Juanele, Julio Salinas, Luis Enrique, Antonio Maceda, Manjarín, Quini, Rezza, David Villa, Mate Bilic, David Barral y Kike Mateo.
Especie
Cada especie tien una denominación científica en llatín formada por dos nomes, el primeru escritu con inicial mayúscula y el segundu en minúscula. Dambos tienen de dir solliñaos o en lletra cursiva.
Exemplos: 
Xeometría
La xeometría ye una rama de les matemátiques qu'estudia les propiedaes de les figures nel planu o nel espaciu, talos como:puntos, planos, polígonos, poliedros, curves, superficies, etc. Úsase pa solucionar problemes concretos y ye la xustificación teórica de munchos instrumentos, como por exemplu el compás, el teodolitu y el pantógrafu
La xeometría clásica encargábase d'estudiar construcciones usando regla y compás. Postreramente y dau que, toa construcción ye repetición de cinco operaciones básiques sobro los mesmos elementos (reutes y puntos), entamaren a tratase como operaciones con símbolos alxebraicos. 
La barrera ente l'álxebra y la xeometría difuminóse fasta aportar al Programa d'Erlangen, nel que se define a la xeometría como "l'estudiu de les invariantes d'un conxuntu per aciu de tresformaciones." Esto quier dicir que cada grupu determina sobro un conxuntu una riestra de propiedaes invariantes.
El primer sistema axomáticu foi'l d'Euclides, pero güéi sábese qu'esti sistema euclídeu ye incompletu. David Hilbert propunxo a entamos del sieglu XX otru sistema axomáticu, ésti yá completu. 
Por exemplu, si na noción de "puntu" consideramos el modelu nel qu'un puntu cualesquier ye un polinomiu cualesquier de segundu grau:
si una reuta ye pa nosotros entós una familia de polinomios d'esta miente:
y un planu ye atalantáu como'l conxuntu:
ye dable ver que toos los resultaos de les distintes xeometríes son válidos pa esti modelu.
En xeometría sintética, los axomes son proposiciones o afirmaciones que rellacionen conceutos, definíos en función al puntu, la reuta y el planu. Distínguense cuatro tribes d'axomes. Un quintu grupu d'axomes (el axoma de paralelismu) ye'l que distinguirá una xeometría d'otra.
En xeometría analítica, los axomes defínense en función al puntu; nun tien xacíu falar de reuta o planu. formula_4 pue definir cualesquier función denómese reuta, circunferencia, cuadráu de la circunferencia, planos, ente otros.
Cada sistema axomáticu determina una matemática (nesti casu una xeometría). Si amestamos mayor cantidá d'axomes, tolos teoremes válidos na primera xeometría valen tamién pa la segunda (la que tien los axomes de la primera y otros más).
Los axomes hasta equí enunciaos alcuéntrense en tolos tipos de xeometría (magar que non siempres enunciaos na mesma forma). A aquella que xune les definiciones, los axomes, los teoremes y el so usu, denómase-y xeometría absoluta o xeometría neutral.
Atanasio Corte Zapico
Atanasio Corte Zapico (La Pola Llaviana, 1 de xineru de 1929 - 7 de febreru de 2000) foi un médicu y políticu asturianu.
Cursó'l bachilleratu nel Colexu Loyola d'Uviéu y la carrera de Medicina na Universidá de Madrid y Sicoloxía na Facultá de Filosofía y Lletres. Especializáu en Pediatría nel Hospital Infantil Gourdas de Xinebra.
Miembru del partíu Izquierda Democrática (que lideraba Joaquín Ruiz-Giménez) y cofundador del Atenéu Republicanu, foi "senador" na primera llexislatura democrática, ente 1977 y 1979.
Nel gobiernu preautonómicu de Rafael Fernández, ocupó'l puestu de "Conseyeru de Cultura y Turismu". Nesti cargu destacó, ente otros llabores, pol impulsu que-yos dio a proyectos como los de l'Academia de la Llingua Asturiana, el Muséu de Belles Artes d'Asturies y el Muséu Etnográficu de Grandas de Salime.
Zardaín
Zardaín ye la parroquia más pequeña del conceyu de Tinéu (Asturies), con 2,12 quilómetros cuadraos namás. Ta na zona nomada El Cuartu los Vaļļes, nel "Paisaxe protexíu de la conca d'El Ríu Esva". Asítiase na fastera Leste de Picuespinas, que ye'l picu más altu del so territoriu (756 metros d'altor). El Ríu Yerbu ye la más baxa (250 metros). Pel Norte llenda cola parroquia de Navelgas y pelos demás puntos cardinales cola de Santolaya. La economía ta basada na ganadería y l'agricultura.
Nel mes de setiembre cellébrase'l Dulce Nome de María nel llugar de Zardaín.
Navelgas
Navelgas ye una parroquia del conceyu asturianu de Tinéu.
Santolaya de Miñu
Miñu ye una parroquia del conceyu asturianu de Tinéu.
La Puela
La Puela ("Pola de Allande" n'español) ye una parroquia y una villa del conceyu asturianu d'Ayande, n'España.
La parroquia tien los siguientes pueblos: Caleyu, Cimalaviḷḷa, Colobréu, Ferrói, Freisnéu, El Mazu, Penablanca, Penaseita, La Reigada, La Roza, Valbona, Viḷḷafrontú, Zreiceda y la propia La Puela, que ye amás la capital del conceyu.
La villa de La Puela, fundada ente 1262 y 1268, ta a unos 104 km d'Uviéu. Nella viven 445 persones. Ta a 524 metros d'altitú.
Moldavia
La República de Moldavia (en rumanu Republica Moldova) ye un país d'Europa del Este, que llenda con Rumanía al Oeste y con Ucraína al norte, al este y al sur. 
Moldavia ye tamién el nome de la rexón nordeste de Rumanía, que xunto cola actual República de Moldavia, y otres zones anguaño n'Ucraína, formó'l Principáu de Moldavia, ún de los territorios históricos que formó l'estáu de Rumanía.
El territoriu del país coincide col de l'antigua República Socialista Soviética de Moldavia, que proclamó la independencia'l 27 d'agostu de 1991, coles mesmes fronteres dellimitaes por Stalin en 1944 y confirmaes en 1947 pol Tratáu de París. 
Esti territoriu representa namás que'l 32% del antiguu Principáu de Moldavia, de la Edá Media (Besarabia y Bucovina, en mariellu nel mapa), qu'abarcaba tamién l'actual provincia rumana del mesmu nome, y los accesos al Mar Negru, que formen parte anguaño d'Ucraína. A esti territoriu, amestóse-y una fastera, la Transnistria, que pertenecía anteriormente a Ucraína.
Asitiada nel sureste d'Europa, ente los Cárpatos, les llanures d'Ucraína y a prosimidá del Mar Negru, Moldavia ocupa una plaza xeostratéxica de premier orde, lo qu'esplica la presencia militar rusa na Transnistria. La posición de Moldavia vese fraxilizada poles tendencies secesionistes d'esta rexón mayoritariamente rusófona, pela que pasaben obligatoriamente los sos principales intercambios comerciales, tradicionalmente orientaos al este (Rusia y Ucraína). 
L'aisllamientu de Moldavia vese reforzáu pola falta d'accesos direutos al Mar Negru y por ser un territoriu circonscritu ente dos ríos: El Prut, que s'axunta al Danubiu enantes de desembocar nel Mar Negru, marca la llende occidental de Moldavia. Al noreste, el ríu Nistru, que crucia'l país de norte a sur marca de facto la frontera con la Transnistria.
Les principales ciudaes son la capital, Chișinău, nel centru del país, Tiraspol (en Transnistria), Bălți y Tighina.
En 2002 Moldavia tenía una población de 4.431.570 habitantes y una densidá de 131/km². 
Por grupos étnicos, la distribución de la población ye la que vien darréu:
Les principales confesiones relixoses son el cristianismu ortodoxu (98 %)y el xudaísmu (1.5%).
Dende 2003 (llei del 19 de marzu), el territoriu de Moldavia componse de 32 "raioane" (distritos; en singular, "raion"), 3 "municipii" (conceyos, en singular, "municipiu", que son Chişinău, Bălți y Tighina) y dos rexones semi-autónomes (Gagauzia y Transnistria).
Enantes d'esta llei, Moldavia taba dividida en 9 provincies o "județe", un conceyu (la capital) y dos unidaes territoriales.
El territoriu de l'actual Moldavia tuvo pobláu na Antigüedá polos dacios. Asitiáu nuna ruta estratéxica ente Asia y Europa, conoció varies invasiones a lo llargo de la historia.
Na Edá Media, la provincia de Besarabia (que correspuende a la mayor parte de la República de Moldavia con dellos territorios más al norte y al sur) constituyó la parte oriental del Principáu de Moldavia. 
El Principáu de Moldavia foi tributariu del Imperiu Otomanu, hasta'l Tratáu de Bucarest, que tresfirió Besarabia a Rusia en 1812, quedando la parte oriental integrada en Rumanía. 
Tres la revolución rusa, Besarabia algamó la independencia en 1918, y integrose en Rumanía esi mesmu añu.
El pautu Molotov-Ribbentrop permitió a la Xunión Soviética ocupar Besarabia en xunu de 1940. Anque la perdieron en 1941, volvieron a recuperala definitivamente n'agostu de 1944. 
Na dómina soviética, les rexones del norte y del sur de Besarabia, habitaes por ucraínos y rusos pasaron baxo alministración ucraína, mientres que Transnistria, con una importante población rusa axuntose al restu del territoriu, configurándose asina la República Soviética Socialista de Moldavia.
El 27 d'agostu de 1991, Moldavia declaró la independencia, y n'avientu del mesmu añu integróse, con otres ex-repúbliques soviétiques na Comunidá d'Estaos Independientes.
Anque hubo movimientos en favor de la reunificación con Rumanía, nun referéndum convocáu en 1994, la mayoría de la población moldava pronuncióse pola conservación de la independencia.
El parllamentu unicameral moldavu cuenta con 101 escaños, y los sos miembros son elixíos por sufraxu universal cada cuatro años. 
El Parllamentu elixe al presidente, que tien les funciones de xefe del estáu y noma al primer ministru, como xefe de gobiernu. El primer ministru ye responsable del so gabinete y tán sometios entrambos a la aprobación del parllamentu.
Anguaño gobierna'l país el Partíu Comunista de Moldavia ("Partidul Comuniștilor din Moldova", PCM). Anque nun principiu llevó a cabu una política favoratible a los intereses rusos, tres de ganar otra vuelta les eleiciones el 6 de marzu de 2005, tuvu un xiru pro-occidental. Esti cambéu suel esplicase pola so voluntá d'algamar el sofitu de la OSCE pa resolver el conflictu de Transnistria y pola influencia del trunfu eleutoral de Victor Yuxchenko n'Ucraína.
Moldavia beneficia d'un clima afayadizu y d'un bon terrenu, pero nun dispón malapenes de xacimientos minerales. Poro, la so economía ta basada esencialmente na Agricultura, qu'emplega al 35% de la población activa. Les principales producciones son la fruta, les hortalexes, el vinu y el tabacu.
Les poques industries del país tán concentraes en ciudaes como Chișinău y Tiraspol.
Como la mayoría de les antigües repúbliques soviétiques, Moldavia ta nun periodu d'evolución hacia la economía de mercáu. 
El país conoz una grave crisis y ta consideráu como'l más probe del continente européu en términos de renta per capita. Esti asitiamientu económicu llevó a emigrar a munchos moldavos: calcúlase qu'alredor d'un millón d'ellos viven nel estranxeru.
Ríu Nistru
El Nistru (en rumanu Nistru, y Dniestr en polacu, Дністер n'ucraín o Днестр en rusu) ye un ríu del este d'Europa, que los llatinos conocíen col nome de Tyras.
El Nistru ñaz n'Ucraína, cerca de Polonia, y tres de percorrer 2.290 km, principalmente per Moldavia, desemboca nel Mar Negru. 
Esti ríu marca la frontera ente Ucraína y Moldavia, y sobre too ente esti últimu país y la rexón secesionista de Transnistria.
Ríu Prut
El ríu Prut ("Prutul" en rumanu, "Прут" n'ucraín) ye un ríu del este d'Europa, de 953 km de llargor. Ñaz nos montes Cárpatos, n'Ucraína, crucia Moldavia y Rumanía, marcando la frontera ente los dos países y desemboca nel Danubiu cerca del pueblu de "Giurgiuleşti" (distritu de Cahul, al sur de Moldavia).
Foi conocíu na antigüedá como ríu "Pyretus" o "Porata". Enantes de 1940 y la ocupación de Besarabia y el norte de Bucovina pertenecía a Rumanía cuasi na so totalidá. Anguaño forma a lo llargo de 711 km la llende ente Rumanía y Moldavia. Tien una cuenca hidrográfica de 27.500 km², de los que 10.990 km² tán en Rumanía. La ciudá más poblada del so percorríu ye Chernivtsi (Ucraína).
Santiago de Compostela
Santiago de Compostela ye la capital de Galicia.
El conceyu de Santiago de Compostela tien 223 km² y la población ye de 92.298 habitantes, ciudá histórica y universitaria asitiada nel centru de la provincia d'A Coruña, a 66 km de la capital provincial. Conocida pola so catedral y por ser el destín del camín de Santiago. El cascu vieyu de la ciudá ye Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO dende 1985. Nella tien la so sede'l gobiernu autónomu gallegu (Xunta de Galicia) y el Parlamentu. Ye un importante llugar de peregrinación cristiana, xuntu con Xerusalén y Roma, ya que sigún la tradición allí diose sepultura al Apóstol Santiago'l Mayor. Destaca la so Catedral dedicada a este Apóstol, de gran importancia artística. Ye tamién relevante la so universidá, de más de 500 años d'hestoria.
Mar Negru
El Mar Negru o Mar Prietu (en búlgaru: "Черно море", "Cherno more"; en rumanu: "Marea Neagră"; nomáu tamién polos griegos, na Antigüedá, Ponto Euxino) ye un mar interior que separta Europa oriental d'Asia occidental. Ta llendáu pol sureste d'Europa, el Cáucasu y la península turca d'Anatolia, y comunica col mar Mediterraneu y el mar Exéu con dellos estrechos. El del Bósforo lu conecta col mar de Mármara, antoxana del mar Exéu que s'estiende ente esti estrechu y el de los Dardanelos, pel que desagua el mar Negru al Mediterraneu pel so estremu suroccidental. Na parte nororiental el estrechu de Kerch da pasu al mar d'Azov, que ye una parte del mar Negru llendada pola ribera oriental de la península de Crimea y pola más septentrional de la rexón caucásica.
El mar Negru tien una superficie de 436.400 km², una fondura másima de 2.212 m y un volume d'agua estimáu en 547.000 km³. Pel Bósforo-y entren 200 km³ d'agua salao al añu, y recibe tamién 320 km³ añales d'agua duce de los ríos qu'aporten a elli. Ente ellos rescampla, pola so importancia, el Danubiu.
Esti mar ta arrodiáu polos países que vienen darréu: Ucraína (norte), Rumanía y Bulgaria (oeste), Turquía (sur), Xeorxa y Rusia (este). Ente les ciudaes más importantes de les que tán nes sos riberes pueden citase Burgas y Varna (Bulgaria), Constanța (Rumanía), Odesa, Sebastopol, Yalta y Kerch (Ucraína), Trebisonda, Samsun, Zonguldak y Estambul (Turquía).
Los países llenderos del mar Negru, col amiestu d'Albania, Armenia, Azerbaixán, Grecia y Moldavia, formaron en 1992 la Organización pa la Cooperación Económica del Mar Negru (n'inglés "Organisation of the Black Sea Economic Cooperation", BSEC), que tien la so sé n'Estambul. Esta organización nació col envís de favorecer el desendolque económicu de la rexón.
El mar Negru comunica col Mediterraneu al traviés del Bósforu y del mar de Mármara y col mar d'Azov pel estrechu de Kerch.
L'accesu a los ríos Don y Volga, al mar Caspiu, al mar Bálticu y al mar Blancu faise per canales. Al traviés del ríu Danubiu y de la canal Rhin-Main-Danubiu accédese al mar del Norte.
Tigris
El Tigris (árabe دجلة, "Dijla", hebréu: חדקל "ḥiddeqel", kurdu: "Dîjle", Pahlavi: "Tigr", Persa antiguu: "Tigrā-", siriu: ܕܩܠܬ "Deqlath", turcu: "Dicle", acadiu: "Idiqlat") ye'l ríu oriental de los dos grandes ríos que formen la rexón de Mesopotamia. L'otru ye l'Éufrates. 
Tien una llonxitú de 1.900 km. Naz na Cordal de los Tauros y amiya pel sureste pa xunise col Éufrates nuna estaya averada d'Al Qurna al sur d'Iraq. Desemboca yá xuníu como Shatt al-Arab nel Golfu Pérsicu.
El primer nome conocíu del ríu en sumeriu yera "Idigna" o "Idigina", que pue ser interpretáu como "el ríu rápidu" o "el ríu que flúi", en contraste col so vecín l'Éufrates, que'l so caudal más lentu provocaba que se depositaren más sedimentos y construyera un llechu más altu que'l Tigris. En pahlavi, "tigr" significa "flecha" (de la mesma familia que'l persa antiguu "tigra-", y el persa modernu "têz": "agudu"). Sicasí, nun paez qu'esti fuera'l nome orixinal del ríu, sinón más bien paez que foi acuñáu (de forma asemeyada que nes llingües semítiques) como imitación del nome llocal sumeriu. Ye tamién posible que'l nome Tigris seya un deriváu del idioma curdu, nel que "tij" significa "agudu", refiriéndose al Tigris como un ríu agudu y rápidu. Al nun esistir un equivalente a la lletra "j" en griegu, utilizóse la lletra "g", derivando posiblemente en "tig" a partir de "tij".
Otru nome dau a esti ríu, utilizáu dende'l tiempu del Imperiu persa, ye Arvand, que tien el mesmu significáu. Anguaño, el nome Arvand refierse a la parte baxa del Tigris en llingua persa.
El ríu Tigris ye conocíu na Biblia como Hidequel que yera unu de los cuatro ríos nos que s'estremaba la corriente d'agua que venía d'Edén (Biblia Xénesis 2:10-14)
Islla de Man
La Islla de Man ("Ellan Vannin" na llingua gaélica manesa) ta allugada ente la mar d'Irlanda ya Inglaterra, Escocia ya Irlanda. Ye una dependencia de Gran Bretaña, pero goza d'una independencia que la fai nun pertenecere nin al Reinu Xuníu -decatémonos qu'esti términu refiérse al enxeme d'Escocia, Gales ya Inglaterra- nin a la Unión Europea.
Bósforu
El Bósforo ("Βόσπορος", en griegu, "Boğaziçi" en turcu) ye un estrechu que comunica'l mar Negru a la mar de Mármara y que marca, colos Dardanelos, la llende meridional ente Europa y Asia. Tien alredor de 30 km de llargu y ente 550 y 3.000 metros d'anchu. La fondura varía ente 36 y 124 m.
Les orielles del estrechu tán enforma poblaes, como amuesa l'exemplu d'Estambul, con cerca de 15 millones d'habitantes.
Dos pontes crucien l'estrechu del Bósforo. La primera, la Ponte del Bósforo, tien 1.074 m de llargu y completóse en 1973. La segunda, la Ponte Fatih Sultan Mehmed, de 1014 m, inauguróse en 1988 y alcuéntrase a 5 km de la primera. 
Anguaño, a 55 m perbaxo l'estrechu, ta construyéndose tamién un túnel ferroviariu de 13,7 km de llargu, conocíu como Marmaray. El remate de la obra ta previstu pa 2008.
Svalbard
L'archipiélagu Svalbard, nomáu erroneamente tamién Spitzbergen pol nome de la islla más grande, ye un enxeme d'islles allugaes nel océanu Árticu, al norte d'Europa, que forma parte de Noruega y formen la parte más seutentrional d'esti reinu. Namái tres de las sos islles tan habitaes: Spitsbergen, Bjornaya y Hopen.
Quiciabes fueron los viquingos quienes descubieren l'archipiélagu, pero tamién hai dellos historiadores qu'apunten la posiblidá de que fueran los rusos nel sieglu XIII los primeros en columbrar les costes d'estes islles. Lo que sí ta probáo ye que los relatos escandinavos ya referíense a estes islles na Edá Media col nome de 'Svalbard' -vera fría-. Sicasí'l descubridor "rexistráu" del archipiélagu ye l'holandés Willem Barents quien lu descubrió en 1596.
Nos sieglos modernos foi un perimportante centru balleneru y sirvían como talos los sos puertos. Anguaño vive principalmente de les investigaciones que delles colonies científiques ruses, noruegues o de países de la Xunión tien nes islles.
Homosexualidá
La homosexualidá ye la orientación sexual y afeutiva ente individuos del mesmu sexu. La pallabra pue desiñar tanto les rellaciones ente muyeres como ente homes. El términu d'orixe inglés gai refierse comúnmente a homosexuales de dambos sexos, sicasí ta enforma espardío'l so usu en referencia al home homosexual. La homosexualidá femenina suel nomase tamién lesbianismu, términu cuyo orixe ta na poetisa Safo de Lesbos.
Dellos estudios antropolóxicos señalen que la homosexualidá ye una constante na cultura universal.
El 17 de mayu de 1990, la Organización Mundial de la Salú (OMS) esborró la homosexualidá del Códigu Internacional d'Enfermedaes.
Quesu de Valdión
L'orixe del quesu de Valdión ye enforma antiguu, dende antañu tuvo rellacionáu cola cultura agropastoril montañiega de Valdión.
La ellaboración d'esta denominación d'orixe concéntrase nel valle del mesmu nome na rexón de Llión, nos Picos d'Europa. Ye un quesu de pastia azul fabricáu tol añu con lleche de vaca o cabra o l'amiesta de dambes.
Primera guerra mundial
La Primera Guerra mundial (de 1914 a 1918) camudó la forma de facer la guerra nel mundo, y anque entamó n'Europa, el fueu bélicu amburó a tou'l mundu y sobre too implicará l'aniciu de la política intervencioniega de los Estaos Xuníos n'Europa. Foi'l primer conflitu armáu n'afeutar más de la metá del planeta. Enantes de la Segunda Guerra Mundial, llamábase a la primera la Gran Guerra o la Guerra de Guerres.
La guerra xestose nes rocees ente les grandes potencies europees. Los bandos cabezaleros foron les Potencies Aliaes, d'un llau, y les Potencies Centrales d'otru. Pero ye perdifícil desplicar por qué s'anició la guerra, y nun hai una sola causa, sinon munches entremezclaes.
La chispa qu'oficialmente dio aniciu a la guerra foi l'asesinatu el 28 de xunu de 1914 en Sarajevo del príncipe herederu del tronu austro-húngaru, Franz Ferdinand, archiduque d'Austria. L'estudiante serbo-bosniu Gavrilo Princip matolos a tiros a él y a la so muyer, la condesa Sophie Reichsgräfin Chotek, nun atentáu mui complicáu del cual nunca nun se supo bien la hestoria (hebo una conspiración de delles persones, y un collaciu de Princip tirara una bomba a la comitiva, que feriera a otres persones; Princip disparó un ratu dempués, cuandu ya paecía que l'atentáu fallara).
Pero esti atentáu foi namás que'l detonante nuna situación que ya yera perdifícil. Ente les braeres razones taben:
Dempués del atentáu de Sarajevo, Austria-Hungría echó-y la culpa al gobiernu de Serbia (lo que yera en parte verdá, anque indireutamente). Plantegó-y a Serbia un ultimátum de 10 puntos el 23 de xunetu de 1914. Serbia aceutó cuasi tolos puntos el día 25, pero Austria-Hungría dixo que nun yera bastante. Rusia pidió-yos entós a los austro-húngaros que camudaren los términos del ultimátum, y que si atacaben Serbia, Rusia entraría na guerra axudando a Serbia. 
Austria-Hungría declaró-y la guerra a Serbia el 28 de xunetu, y Rusia movilizóse énte Austria-Hungría. Entós Alemaña alvirtió a Rusia de que diba axudar a Austria-Hungría, y dempués de delles xestiones diplomátiques ensin ésitu Alemaña declaró-y la guerra a Rusia el 1 d'agostu.
Francia movilizóse esi mesmu día, y Alemaña declaró-y la guerra el día 3. Alemaña, pa atacar Francia, decidió cruzar Bélxica violando un tratáu de neutralidá anterior; esto fizo que Gran Bretaña-y declarara la guerra a Alemaña el día 4. Col tiempu, y por motivos estremaos, foron xuniéndose a la guerra nel bandu aliáu Italia, Xapón (23 d'agostu de 1914), Estaos Xuníos (6 d'abril de 1917)... y nel bandu de les potencies centrales l'Imperiu otomanu y Bulgaria.
Hebo dellos frentes. En principiu, lluchose sobre too nel frente occidental o franco-belga y nel oriental o rusu. Pero la guerra foi evolucionando per munchos otros llugares.
Nel frente occidental, los alemanes cuntaben con ganar rápido la guerra a los franceses con pocos soldaos, y que les batalles más grandes diben dase dempués nel frente rusu. Esto taba nel nomáu Plan Schlieffen. Los franceses iguaron el Plan XVII, nel qu'esperaben un ataque frontal (que nun yera lo que taba previsto nel Plan Schlieffen). Los alemanes ganaron a los franceses na Batalla de Charleroi (21 d'agostu). Pero na Primera Batalla del Marne los franceses ficieron replegase a los alemanes, y con esto terminóse'l plan Schlieffen y la idea d'una victoria rápida.
Les fuercies equilibráronse, y entrose na guerra de posiciones. Los soldaos entamen a lluchar en cárcoves, poniendo alambraes y mines. Yera cuasi imposible ganar una destes batalles contra una defensa tala, y los exércitos calteníen les posiciones. L'emplegu masivu de teunoloxíes comu'l alambre d'espinos, artillería, ametralladores, gases venenosos... fizo la guerra particularmente dura y sangrienta, y les defenses más fuertes que los ataques.
L'exércitu rusu yera descomanáu en cuanto al númberu de soldaos (8 millones en 1914), pero la realidá ye que los soldaos yeren campesinos ensin formación militar afayaíza, ensin bones armes y con mandos mediocres. Na Batalla de Tanenberg (del 26 al 30 d'agostu de 1914) los alemanes interceutaren los mensaxes de los rusos, que diben ensin cifrar, y sabíen lo que diben facer les sos tropes. El I y el II exércitu rusos alcontráronse col VIII exércitu alemán. Nesa batalla el II exércitu rusu foi práuticamente elimináu. En total hebo alredor de 50.000 muertos, 30.000 d'ellos rusos, y otros 95.000 soldaos rusos fechos presos. Paul von Hindenburg ya Erich Luddendorff algamaron perimportantes victories contra los rusos, nesta batalla y na de Mazure (del 6 al 15 de setiembre de 1914). En 1915 los alemanes echaron a los rusos de Polonia, no que se llamó Gran Retirada.
La marcha de la guerra, xunto con otros munchos factores, influyó na Revolución Bolxevique de 1917. Dempués de la revolución, los rusos firmaron la paz de Brest-Litovsk el 3 de marzu de 1918.
Hebo dellos otros frentes. Na Batalla de los Dardanelos o Batalla de Gallipoli, en 1915, los británicos y los franceses intentaron conquistar la capital otomana ensin conseguilo. Lawrence de Arabia lluchó n'África col envís de dar sofitu a les tribus árabes pa que llucharen énte los otomanos; n'Africa hebo munches otres batalles y estratexes, desendolcándose tou un frente de la guerra nes colonies y xugando coles influyencies de los respeutivos países.
El bloquéu naval de la Entente contra Alemaña taba dando munchos problemes a los alemanes, y esti país entamó la "guerra submarina ensin restricciones", hundiendo barcos de mercancíes y civiles, cosa qu'enantes nun se facía de cutio. Los Estaos Uníos nun entraren na guerra, que consideraben un problema internu europeu. Pero dellos ataques submarinos contra barcos d' Estaos Uníos ficieron al presidente Woodrow Wilson declarar la guerra a Alemaña'l 6 d'abril de 1917. Austria-Hungría nun quiso firmar una paz aparte colos Estaos Uníos, polo que estos tamién declararon la guerra a esta potencia.
Los alemanes camentaron que diben ganar la guerra entantes de que los Estaos Uníos tuvieren tiempu d'aportar a Europa con toles tropes necesaries pa ser un problema. Luddendorff iguó planes pa una gran ofensiva na primavera de 1918 nel frente occidental; tenía l'envís d'entamar maniobres de distraición pa separtar los exércitos británicu y francés. Pero dexó les meyores fuercies en Rusia (pa controlar el territoriu conquistáu) y namás que traxo una pequeña parte de les fuercies del Este pal Oeste. 
La operación emtamó'l 21 de marzu de 1918, y diba munchu tiempu que nun s'emplegaba nenguna táutica na guerra. Con táutiques d'infiltración y poca artillería, los alemanes golpiaron puntos febles de mandu y lloxística de los franceses y británicos. Avanzaron 60 km.
Cañones superpesaos Krupp pudieron acercase y bombardear París. Los alemanes creyíen que diben ganar la guerra llueu, pero nun foi asina. Ente marzu y abril morrieron 270.000 soldaos alemanes. Dempués de delles ofensives alemanes, los aliaos ficieron retirase a los alemanes na Segunda Batalla del Marne, qu'entamara con un ataque alemán.
La que se llamó ofensiva de los cien díes entamose el 8 d'agostu de 1918. Na Batalla d'Amiens participaron 414 tanques y 120.000 soldaos aliaos. Na Segunda Batalla del Somme los aliaos (ente ellos 130.000 soldaos de los Estaos Uníos) algamaron una victoria perimportante, faciendo retirase 55 km a los alemanes. El 2 de setiembre taben na mesma posición qu'enantes d' entamar la guerra, anque los aliaos teníen munchos problemes colos tanques, que fallaben y nun podíen pasar. 
Luddendorff viose implicáu en dellos problemas políticos n'Alemaña, y foi destituíu pol Kaiser el 26 d'ochobre. Los sucesos internos empobinaron Alemaña a camudar les sos formes de gobiernu de manera importante; acabaron cola abdicación del Kaiser (cuasi pola fuercia) y traxeron la República de Weimar.
Bulgaria firmó l'armisticiu el 29 de setiembre de 1918. El 30 d'ochobre rindióse l'imperiu otomanu. El 3 de payares foi Austria-Hungría la que pidió un armisticiu; l'imperiu desmembróse col fin de la monarquía de Habsburgu y Austria ya Hungría firmaron armisticios separtaos. Nel 11 de payares de 1918, a les 23:00, Alemaña firmó l'crmisticiu y entamó a retirar los sos soldaos del frente occidental. 
Formalmente, la guerra siguió hasta'l Tratáu de Versalles, el 28 de xunu de 1919.
La I Guerra Mundial foi la primera "guerra total" na que les baxes civiles masives considerábense parte normal de la guerra (por exemplu, nos bombardeos). Aparte d'efeutos importantes nos gobiernos (dándo-yos nuevos poderes a munchos gobiernos col envís de ganar la guerra) los efeutos na población foron perimportantes. Por exemplu, la marcha de munchos homes a la guerra fizo que les muyeres tuvieren que trabayar en puestos que nunca nun ocuparen; dempués d'esto, fízose más fuerte la llucha pol drechu al votu pa les muyeres. 
Políticamente, les potencies perdedores sofrieron mui duramente la derrota. El Tratáu de Versalles resultó mui difícil d'aceutar pa los alemanes, por exemplu. Munchos cuidaron que dempués de guerra tala diba haber una paz duradera, pero nun foi así; la situación quedara mal resuelta en munches estayes.
Teunolóxicamente, dizse que la Gran Guerra foi una guerra con táutiques del sieglu XIX fecha con teunoloxía del sieglu XX. Aparte de lo dicho enriba sobre les ferramientes de la guerra de cárcoves (de les que, n' especial, la artillería causó un númberu de muertos y feríos tremendu, y les armes químiques -gas mostaza, cloru, fosgenu- tuvieron un efeutu sicolóxicu mui fuerte) desendolcose por primera vegada l'emplegu de l'aviación na guerra. Tamién l'emplegu de submarinos foi perimportante na Primera Batalla del Atlánticu. Los tanques, emplegaos polos británicos, inauguraron l'emplegu d'armamentu mecanizáu que diba dominar el sieglu XX. 
Cinca'l númberu de muertos y feríos, ye cuasi imposible poner a tol mundu d'alcuerdu y dar cifres precises (cambien muncho según l'autor). Pero dalgunos cálculos dicen que esta guerra mató a 16 millones de persones (7 millones de civiles y 9 de militares). El 56% de los muertos seríen de la Entente, y el 44% restante de les potencies centrales. El númberu de feríos podría superar los 22 millones. 
Fundación Wikimedia
La Fundación Wikimedia (n'inglés: Wikimedia Foundation, Inc.) ye una organización sin ánimu de llucru —acordies cola tipoloxía xurídica del artículu 501 del códigu federal de los Estaos Xuníos ye una organización 501c3— instituída baxo les lleis de Florida, Estaos Xuníos. La so esistencia anuncióse oficialmente pol direutor xeneral de Bomis y cofundador, xunto a Larry Sanger, de Wikipedia, Jimmy Donal Wales el 20 de xunu de 2003. Actualmente tien la sede central en San Francisco, California, Estaos Xuníos.
Ye la organización madre de Wikipedia, el so proyectu con más éxitu y unu de los diez sitios web más visitaos del mundu, lo mesmo que de Wikinoticies, Wikcionariu, Wikicites, Wikillibros, Wikiesbilla, Wikiespecies, Commons, Wikiversidá, Wikidata, Wikiviaxes, Wikimedia Meta-Wiki, Wikimedia Outreach, OTRS wiki, etc. en distintes llingües.
El de Wikimedia xestiona la fundación y supervisa la disposición y solicitú de donaciones. El Conseyu ye la máxima autoridá de la Fundación Wikimedia (artículu IV, sección 1 de los Estatutos de la Fundación Wikimedia) y anguaño ta compuestu por diez Conseyeros:
Hai qu'ilustra la composición del Conseyu d'alministración de la Fundación Wikimedia a lo llargo del tiempu.
Toles wikis:
Wikipedia
Wikipedia ye una enciclopedia llibre na que cualquier usuariu pue collaborar. Usa'l formatu wiki nes sos páxines. Pue alcontrase en 271 idiomes, yá que ta fecha por xente de toles partes del mundiu. La versión n'inglés tien más de 3.700.000 artículos (setiembre de 2011), algamando'l proyeutu más de 19 millones d'artículos en total.
Entamóla Jimmy Wales el 15 de xineru de 2001, saliendo la versión asturiana en xunetu de 2004.
Ye parte de la fundación Wikimedia.
El17 de xunu de 2015, la Fundación Princesa d'Asturies concedió-y el Premiu de Cooperación Internacional. El xuráu valoró "l'importante exemplu de cooperación internacional, democráticu y participativu nel qu'andechen desinteresadamente miles de persones de toles nacionalidaes". Tamién por "allegar a tol mundu el conocimientu universal nuna llínia paecía al que llogró l'espíritu enciclopedista del sieglu XVIII". 
Mumbai
Mumbai ye una ciudá na costa occidental de la India, que tien unos 17 millones d'habitantes nel Área metropolitana, polo que ye una de les mayores urbes de la Tierra. Fasta 1995 el so nome oficial foi Bombay.
Papa Benitu XVI
Benitu XVI (Baviera, Alemaña, 16 d'abril del 1927) foi papa de la Ilesia Católica, elixíu pontífiz el 19 d'abril de 2005, hasta'l 28 de febreru de 2013, que dexa dafechu'l cargu; cola so renuncia, conviértese nel cuartu papa en dexar la "Siella de San Pedru" y el segundu en facelo voluntariamente. El so nome auténticu ye Joseph Aloysius Ratzinger.
Ratzinger yera cardenal dende que lu nomara Pablu VI en 1977. 
Participó nel Conceyu Vaticanu II como asesor teolóxicu del Cardenal Josef Frings. En 1981 foi nomáu prefectu de la Congregación pa la Doctrina de la Fe pol papa Xuan Pablu II, que tamién lu nomó Decanu del Colexu Cardenaliciu y, como tal, cardenal-obispu d'Ostia en 2002.
El día 11 de febreru de 2013 anunció la so renuncia a continuar col so pontificáu, renuncia que se fixo efectiva'l 28 de febreru. La razón dada pol propiu papa yera que nun se sentía con fuerces pa siguir.
Albania
Albania (n'albanés "Shqipëri", país del aigla) ye una república del oeste de la península de los Balcanes, abierta al Mar Adriáticu y al Mar Xónicu. 
Albania llenda al norte con Montenegru, al noreste con Serbia, al este cola República de Macedonia y al sur con Grecia.
Nun territoriu de 28.747 km², compuestu mayormente de montes y viesques, viven alredor de 3,5 millones d'habitantes. Les principales ciudaes son la capital, Tirana con 300.000 habitantes, Dürres, Elbasan y Shkodër, con 100.000 habitantes caúna, Vlorë (90.000 hab.) y Korçë (80.000 hab.).
Albania ye un país enforma montesu (70 % del territoriu). El picu cimeru, el monte Korab, tien una altor de 2.753 m penriba'l nivel de la mar. 
El restu de la superficie ta compuestu por valles estrenchos y llanures aluviales, escasamente aprovechables pa l'agricultura al alternar les inundaciones coles époques de seca. Les tierres más fértiles son les de la vera de los llagos (Ohrid, Prespa Mayor y Prespa Menor) y les de delles mesetes intermediaries ente'l llanu y el monte.
El ríu mas importante ye'l Drini. Con una llargor de 282 km, ye ún de los pocos con un caudal estable tol añu. Los otros ríos, hasta dalgunos como'l Semani o'l Vjosa de más de 160 km, tán cásique secos dafechu pel branu. 
Albania dispón de 450 km de costa ente'l mar Xónicu y el mar Adriáticu. 
Na marina, el clima ye mediterraneu, con una temperatura media añal de 16° (7° pel iviernu). D'otra banda, nel interior domina un clima continental, con una media de 10° y contrastes bruscos de temperatura a lo llargo l'añu.
Los principales recursos naturales son el petroleu, el gas natural, el carbón, el cromo, el cobre, la madera, el níquel y la fuercia hidroeléctrica. 
Los albaneses son descendientes de los ilirios, pueblu de fala indoeuropea que vivía na Europa central y emigró al sur alredor del añu 1000 e.C.. Ún d'esos grupos d'ilirios, los "ghegs", asentáronse nel norte de l'actual Albania; otru, los "tosks", asentáronse nel sur, aú vivieron amestaos con colonizadores griegos. Más llueu, dende'l sieglu I, el territoriu formó la provincia romana d'Iliria, que pasó a depender alministrativa del Imperiu Romanu d'Oriente dempués de 395.
Les invasiones turques entamaron nel sieglu XIV y siguieron nel siguiente. Magar que les milicies dirixíes pol héroe nacional Gjergj Kastrioti Skenderbeg consiguió resistise a l'anexión al Imperiu otomanu, esta fízose efectiva cuando elli morrió, en 1468.
En 1912 el país algamó la so independencia, y entró na Sociedá de Naciones en 1920. Ente 1925-28 tuvo un sistema de gobiernu republicanu, pero dempués convirtióse nuna monarquía. Ente 1928 y 1948 Albania foi una monarquía, na que reinaron Zog I d'Albania (1928-1939) y, demientres la ocupación italiana na Segunda Guerra Mundial, Vitor Manuel III de Saboya (1939-1943). Tres la Segunda Guerra Mundial, los comunistes, dirixíos por Enver Hoxha tomaron el poder. Ente 1944 y 1990, cinco años dempués de que morriera Hoxha, Albania conoció una dictadura d'inspiración estalinista. Les sucesives rotures del réxime cola Yugoslavia de Tito (1948), la XRSS (1961) y China (1978) llevaron al país a una política d'aislamientu total y d'autarquía. Les consecuencies d'esta política fueron el retrasu teunolóxicu y económicu, amás d'una terrible represión.
Dende 1990 los problemes económicos provocaron disturbios y manifestaciones, que ficieron cayer al gobiernu. En 1992 elixiose un gobiernu non comunista, y el país salió del so aisllamientu. De magar Albania conoz una evolución hacia la democracia, pero ha de facer frente a problemes económicos, al crime organizáu y a la llegada masiva de refuxaos de Kosovo (Serbia). En 2009 convirtióse en miembru de la OTAN, y lleva yá dellos años tentando por convertise nun miembru de la Xunión Europea.
Dende 1990, Albania ye una democracia parllamentaria. 
El xefe d'estáu ye'l Presidente de la República, elixíu por 5 años per aciu de sufraxu indireutu pola "Kuvendi" (Xunta). El Presidente de la república noma al Primer Ministru y al gobiernu (17 ministros y 9 secretarios d'Estáu) y somételos a l'aprobación de la "Kuvendi".
La "Kuvendi e Shqipërisë" (Xunta d'Albania), conocida na dómina comunista como "Kuvendi Popullor" (Xunta del pueblu) ye un parllamentu monocameral, con competencies en materia de política interior, esterior y pa modificar la constitución.
La mayoría de la " Kuvendi" renuévase cada cuatro años y componse de 100 diputaos elixíos por mayoría absoluta, a los que s'amiesten otros 40 escoyíos proporcionalmente polos partíos.
Los principales partíos políticos albaneses son:
Albania ta xebrada en 36 "rrethe" (distritos), agrupaos en 12 "qark" (provincies). La capital, Tirana, tien un estatutu especial:
Llista de distritos:
Según los datos oficiales, engañosos nun país con un gran porcentaxe d'economía sumida, el PIB del país ye (2007) de de 10.456 millones de dólar estaunidense|dólares, con una renta per cápita de 3.290 dólares. El 22,8% del PIB correspuénde-y al sector primariu, el 21,5% al secundariu y el 55,7% al terciariu. La población económicamente activa (2006) yera el 34,6%, concretamente 1.084.000 persones, y la tasa oficial de paru yera del 13,8%.
El presupuestu estatal ta enforma desequilibráu, una y bones la economía sumida fai que los ingresos por impuestos nun seyan a equilibrar un presupuestu que tien cuasi un 80% de gastu corriente. El serviciu de la deuda esterna, que yera de 1.588 millones de dólares en 2006, consumía'l 12,2% del presupuestu del país. 
El sector primariu ocupa al 58% de la población. Ente los cultivos del país destaquen, pola so importancia económica, l'alfalfa pa cebera del ganáu (2.962.000 tonelaes en 2006), el maíz (245.400 t) y el trigu (230.900 t). No que cinca a la ganadería, l'añu citáu había rexistraes nel país 1.830.000 oveyes, 940.000 cabra|cabres y 634.000 reses.
El país tien d'importar tamién parte de les fontes d'enerxía. Ye autosuficiente en gas natural, pero tien d'importar petroleu y electricidá, que representen el 16,7% de les importaciones del país. La so balanza comercial ye perdeficitaria: importa maquinaria, alimentos, materiales de construcción, testiles... Les sos esportaciones nun tán mui diversificaes, una y bones el 48,4% 
de les mismes correspuenden a productos testiles y zapatos. Los principales socios comerciales del país son: Italia, del que vienen el 27,1% de les importaciones y al que van el 68,1% de les esportaciones; y Grecia, llugar d'orixe del 14,6% de les importaciones albaneses y destinu del 8,3% de les esportaciones.
Albania tenía, en 2008, una población de 3.194.000 habitantes; un 49,82% d'ellos yeren varones y un 50,18% femes. Tocántenes a la distribución por edá, en 2005 había un 26,9% de neños (menores de 15 años) y otru 25,3% de persones ente 15 y 29 años. La tasa de nacimientos por 1.000 habitantes (2007) yera de 10,7, y la de muertes del 4,8. La media de fíos por muyer n'edá de criar yera, en 2006, de 2,03. La esperanza de vida, nesi mesmu añu, yera de 74,8 años pa los homes y de 80,3 pa les muyeres. 
No que cinca a la composición étnica del país, nel añu 2000 el 91,7% de la población yera albanesa, con un 2,3% de griegos, un 1,8% d'aromunes, un 1,8% de xitanos y un 2,4% de población d'otres etnies.
La relixón mayoritaria ye la musulmana. Un 68% de los albaneses sonlo (51% sunníes y 17% bektashis), y hai un 22% de cristianos ortodoxos y un 10% de católicos.
El 44,5% de la población (2004) vivía nun entornu urbanu. Les mayores ciudaes del país (2001) son les que vienen darréu:
Papa Xuan Pablu II
San Xuan Pablu II (* Wadowice, Polonia, 18 de mayu del 1920 - † Ciudá del Vaticanu, 2 d'abril del 2005). Papa númberu 264 de la Ilesia católica. El so nome de nacencia yera Karol Józef Wojtyła (pronúnciase ""). Foi'l primer papa non italianu dende Adrianu VI nel 1522.
El so pontificáu de 26 años foi'l terceru más llargu na hestoria de la Ilesia Católica, depués del de San Pedru (camiéntase qu'ente 34 y 37 años) y el de Píu IX (31 años), y nelli ordenó 232 cardenales.
El 1 de payares del 1946 foi ordenáu sacerdote. 22 años depués, el 16 d'ochobre del 1978, Wojtyła foi elixíu papa col nome de Xuan Pablu II.
Nel 1981, mentes saludaba a los fieles na Plaza de San Pedru, sufrió un atentáu perpetráu por Mehmet Ali Agca, que-y disparó bien cerca dende'l baturiciu, dexándolu gravemente firíu. Meses depués foi perdonáu públicamente. El 6 d'eneru del 1995 la policía de Filipines desmanteló la Operación Bojinka, que buscaba'l mesmu fin.
El so estáu de salú empeoró nos primeros meses del 2005, cuando hebo ser hospitalizáu nel Hospital Gemelli (Roma) por mor d'un síndrome de dificultá respiratoria. Magar que se-y fixera una traqueotomía a mediaos de marzu, p'haza finales del mesmu mes el so estáu agravó y ente'l 31 de marzu y el 1 d'abril sufrió una septicemia por complicación d'una infección de víes urinaries. Morrió'l día 2 d'abril del 2005 a les 21:37 hores (hora del Vaticanu), siendo Joseph Ratzinger el so socesor. 
En 2014 foi canonizáu pol papa Franciscu, cabo'l tamién papa Xuan XXIII
Rainieru III de Mónaco
Rainieru III de Mónaco (n. Mónaco, 31 de mayu de 1923 - m. Mónaco, 6 d'abril de 2005), de nome Rainier Louis Henri Maxence Bertrand Grimaldi, foi príncipe soberanu de Mónaco dende 1949 fasta que morrió nel añu 2005. Tuvo casáu cola actriz Grace Kelly.
Yera fíu de la princesa Carlota Luisa Julieta, duquesa de Valentinois (1898-1977) y del príncipe Pedru María Javier Antoniu Melchor (1895-1964). Accedió al tronu en 1949 por la renuncia del su güelu Lluis II de Mónaco.
Educóse en Inglaterra y Suiza y estudió ciencies polítiques en París. Alistóse nel exércitu francés como teniente secundariu y lluchó na Segunda Guerra Mundial, onde ganó la "Cruz de la Guerra" y la "Estrella de Bronce". 
El 18 d'abril de 1956 casóse con Grace Kelly (nacía en los Estaos Xuníos el 12 de payares de 1929) y quedó vilvu'l 14 de setiembre de 1982. Tuvo tres fíos con ella: la princesa Carolina (nacida'l 23 de xineru de 1957), el príncipe Albertu (nacíu en 1958) y la princesa Estefanía (nacida en 1965). 
Papa
El Papa ye la cabeza de la Ilesia Católica Apostólica Romana y xefe del Estáu vaticanu. Ye un títulu tamién reclamáu pola Ilesia Ortodoxa y pola Ilesia Anglicana. Ye l'obispu de Roma. La pallabra papa vien del llatín "papas" y ésti del griegu "πάππας" (páppas), que quier dicir 'padre'. Amás dizse que ye l'acrónimu de Petri Apostoli Potestatem Accipiens, qu'en llatín quier dicir "el qu'asocede al Apóstol Pedru".
Himnu Nacional Arxentín
L'Himnu Nacional Arxentín ye l'himnu del país dende'l 11 de mayu de 1813. Llamábase a lo primero "Marcha Patriótica", y dempués llamáronla, sucesivamente "Canción Patriótica Nacional" y "Canción Patriótica". Nuna copia espublizada en 1847 llamóse-y por primer vegada"Himno Nacional Argentino", nome que caltién anguaño. Delles veces, equivocadamente, llámenlu fora de l'Arxentina "¡Oíd, mortales!", que son les pallabres poles qu'entama'l canciu.
Compuso la so música Blas Parera, mentantu que'l testu ye de Vicente López y Planes (1785-1856). Magar que la versión orixinal duraba venti minutos, anguaño cántase una versión reducida, d'ente trés minutos y mediu y cuatro según les versiones. La forma d'execución y el testu tán establecíes nel Decretu N 10302/1944.
Versión moderna abreviada, adoptada'l 2 d'agostu de 1924:
Oíd, mortales, el grito sagrado: 
"¡libertad, libertad, libertad!"
Oíd el ruido de rotas cadenas,
ved en trono a la noble igualdad.
Ya su trono dignísimo abrieron
las Provincias Unidas del Sur
y los libres del mundo responden:
"Al gran pueblo argentino, ¡salud!
Al gran pueblo argentino, ¡salud!"
Y los libres del mundo responden:
"Al gran pueblo argentino, ¡salud!"
"Estribillu"
Sean eternos los laureles
que supimos conseguir,
que supimos conseguir.
Coronados de gloria vivamos...
¡o juremos con gloria morir!,
¡o juremos con gloria morir!
Versión antigua "Marcha Patriótica" (1813):
Oíd, mortales, el grito sagrado:
libertad, libertad, libertad.
Se levanta a la faz de la Tierra
una nueva y gloriosa Nación,
coronada su sien de laureles,
y a sus plantas rendido un león.
Sean eternos los laureles,
De los nuevos campeones los rostros
Marte mismo parece animar
la grandeza se anida en sus pechos:
a su marcha todo hacen temblar.
Se conmueven del Inca las tumbas,
y en sus huesos revive el ardor,
lo que va renovando a sus hijos
de la Patria el antiguo esplendor.
Pero sierras y muros se sienten
retumbar con horrible fragor:
todo el país se conturba por gritos
de venganza, de guerra y furor.
En los fieros tiranos la envidia
escupió su pestífera hiel;
su estandarte sangriento levantan
provocando a la lid más cruel.
¿No los véis sobre México y Quito
arrojarse con saña tenaz
y cuál lloran, bañados en sangre,
Potosí, Cochabamba y La Paz?
¿No los véis sobre el triste Caracas
luto y llantos y muerte esparcir?
¿No los véis devorando cual fieras
todo pueblo que logran rendir?
A vosotros se atreve, argentinos,
el orgullo del vil invasor;
vuestros campos ya pisa contando
tantas glorias hollar vencedor.
Más los bravos, que unidos juraron
su feliz libertad sostener,
a estos tigres sedientos de sangre
fuertes pechos sabrán oponer.
El valiente argentino a las armas
corre ardiendo con brío y valor,
el clarín de la guerra, cual trueno,
en los campos del Sud resonó.
Buenos Ayres se pone a la frente
de los pueblos de la ínclita unión,
y con brazos robustos desgarran
al ibérico altivo león.
San José, San Lorenzo, Suipacha,
ambas Piedras, Salta y Tucumán,
La Colonia y las mismas murallas
del tirano en la Banda Oriental.
Son letreros eternos que dicen:
aquí el brazo argentino triunfó,
aquí el fiero opresor de la Patria
su cerviz orgullosa dobló.
La victoria al guerrero argentino
con sus alas brillante cubrió,
y azorado a su vista el tirano
con infamia a la fuga se dio.
Sus banderas, sus armas se rinden
por trofeos a la libertad,
y sobre alas de gloria alza el pueblo
trono digno a su gran majestad.
Desde un polo hasta el otro resuena
de la fama el sonoro clarín,
y de América el nombre enseñando
les repite: "¡Mortales, oíd!:
ya su trono dignísimo abrieron
las Provincias Unidas del Sur".
Himnu nacional na versión de Jairo, incluyida nel discu "El grito sagrado" 
Fernando Alonso
Fernando Alonso, "El Nanu" , , ye un pilotu asturianu de Fórmula 1, campeón del mundu en 2005 y 2006. Ñacíu n'Uviéu, Asturies.
Fíu de José Luis Alonso y Ana Díaz, dende los cuatro años hasta los catorce (1985-1995) estudió nel colexu Santu Ánxel de la Guarda, onde cursó primaria y EXB, pasando al Institutu Leopoldo Alas Clarín de San Lázaro hasta l'añu 2000, cuando dexó los estudios ensin finar el COU.
Foi'l pilotu más xoven n'algamar la "pole position", con 21 años, 7 meses y 22 díes (Gran Premiu de Malasia) y el primer pilotu español en subir al podiu. Tamién ye'l pilotu que más xoven ganó un Gran Premiu (Hungría 2003) con 22 años y 26 díes y el más xoven en ganar el mundial (2005). En 2006 algamó un nuevu récord al convertise nel pilotu más mozu en ganar dos mundiales. 
Fernando Alonso entamó la so carrera nel mundu del motor con tres años, viendo al so ídolu de la neñez Ayrton Senna, cuando so pá-y regaló un kart qu'él mesmu-y construyere. Esi añu ganó la so primera carrera ya entamó con amenugamientos depués de la salida del colexu xunto con so pá, que fizo les vegaes de manager y mecánicu. Un añu más sero algamó la llicencia oficial de la "Real Federación Española de Automovilismo".
En 1988, con 7 años, algamó el so primer trunfu nuna competición oficial, el Campeonatu Infantil del Principáu d'Asturies, ganando dafechu les ocho carreres qu'ensamaben la preba. Un añu dempués, en 1989 tornó a proclamase campeón de karts d'Asturies y Galicia.
Darréu de los cambeos de categoría, la familia nun podía sofitar el gastu qu'apareyaben les carreres. Llendando col abandonu, l'importador de karts Genís Marcó fízose cargu de la financiación: apurría los karts, guetaba patrocinadores o exercía él mesmu de tal, curiando la carrera deportiva d'Alonso.
En 1991, proclámase campeón d'Asturies y del País Vascu na categoría Cadetes, algamando el "Socampeonatu d'España" entá ensin participar en toles carreres. Foi campeón d'España en 1993 y 1994 como júnior, lo que-y dexó competir nel Campeonatu del Mundu al añu siguiente, becáu pola "Real Federación Española de Automovilismo". Nesti campeonatu, quedó terceru per delantre de Kimi Räikkönen ente otros.
En 1996 proclamóse Campeón d'España, del Troféu Estival d'Italia, del Marlboro Grand Prix y del Campeonatu del Mundu Júnior. Al añu siguiente, vence nos campeonatos d'España, Italia y Europa na categoría Internacional A. En 1998 torna a ganar el Campeonatu d'España, el Troféu París-Bercy, el Campeonatu Industria d'Italia y l'Open Ford.
En 1999 entró en xuegu l'ex-pilotu de Minardi Adrián Campos, que convertiríase nel so mánager. Fíchalu como sustitutu de Marc Gené na Fórmula Nissan, na qu'Alonso algama 9 poles, 8 vueltes rápides y 6 victories qu'a la fin, diéron-y el campeonatu Euro Open Movistar.
De la Fórmula Nissan coló a la Fórmula 3000 nel equipu "Astromega", au s'axuntó con pilotos de gran categoría quedando namái per darrera de Bruno Junqueira, ganaor de la edición, Nicolas Minassian y Mark Webber. Alonso algamó la pole y ganó na carrera de Bélxica y quedó segundu na d'Hungría, quedando cuartu na clasificación xeneral nel año del so debút y l'únicu nel que tuvo.
De siguío coló a la Fórmula 1 ficháu por Renault pero cedíu a Minardi como pilotu oficial. Con Minardi debutó nel Gran Premiu d'Australia de 2001, siendo el tercer pilotu más xoven en facelo. La so meyor clasificación con Minardi foi un 10 puestu nel Gran Premiu d'Alemaña. Nel Gran Premiu de Xapón aportó a trespasar al Toyota d'Olivier Panis y quedar per delantre del Jordan-Honda de Heinz-Harald Frentzen.
Nel añu 2002, finó la so cesión a Minardi y foi recuperáu por Flavio Briatore como pilotu prebador de Renault. Al añu siguiente, convirtióse en pilotu oficial del equipu n'arróu de Jenson Button, que fichó por BAR.
El 22 de marzu de 2003 convirtióse nel pilotu más xoven n'algamar una pole position y un podiu en Fórmula 1, con 21 años, nel Gran Premiu de Malasia. El 24 d'agostu del mesmu añu, nel Gran Premiu d'Hungría, llogró ser el pilotu más xoven en ganar un gran premiu, con 22 años.
La temporada 2004 de Fórmula 1 entamó enforma bona pal pilotu asturianu darréu que finó terceru la primera carrera en Melbourne. Metanes la temporada, Alonso llogró una pole y un segundu llugar en Magny Cours. Poco más sero, algamó otros dos podios encontaos en Alemaña, 2004 (Hockenheim) y Hungría, 2004. Nun amestó nenguna victoria aquella temporada.
El 20 de marzu de 2005, nel GP de Malasia, Fernando Alonso consiguió la so segunda victoria y arriendes convirtióse nel primer pilotu español n'aportar a lliderar el mundial de pilotos. Alonso llogró vencer tamién nes dos carreres siguientes y otres cuatros más, cuntando siete trunfos no cabero la temporada, incluyendo l'últimu gran premiu de la mesma. 
El 25 de setiembre de 2005, tres la llucha del GP de Brasil, fizo hestoria al convertise nel primer español y el pilotu más xoven, con 24 años, en ser coronáu Campeón Mundial de Fórmula 1 , honor qu'hasta entós caltenía Emerson Fittipaldi. Arriendes, na mesma temporada llogró'l campeonatu de constructores xunto a Giancarlo Fisichella, pa l'equipu Renault.
El trunfu algamáu nel GP de China sirvió-y pa igualar el númberu de victories de Kimi Räikkönen, segundu nel mundial de pilotos, lo que sedría tamién la so victoria col sistema de puntuación anterior.
El 6 de setiembre de 2005 recibió el Premiu Príncipe d'Asturies de los Deportes al fallar el xuráu que: ""foi quien a aportar a la cume de la so especialidá deportiva tres años d'abondos sacrificios y renuncies col únicu sofitu de la so familia nos entamos de la so carrera, y ye güei un exemplu pa la mocedá española y mundial. La so trayeutoria ye'l frutu del so firme enfotu pol trunfu"". El premiu entregose-y el 21 d'ochobre.
El 19 d'avientu del 2005 anunciose que'l pilotu dexaría la escuadra gala pa correr colos colores de Mercedes-McLaren; el so nueu equipu a partir de 2007. El 21 de xunu de 2006 dan-y el títulu de Fíu Predileutu de la Ciudá d'Uviéu, ("Oviedo").
La temporada 2006 entamó como finó l'anterior, con una victoria d'Alonso, nel Gran Premiu de Bahrain. Nesta carrera, Fernando Alonso y Michael Schumacher caltuvieron un pulsu mano a mano demientres les caberes vueltes del Gran Premiu, del que salió victoriosu l'asturianu.
Nel Gran Premiu de Malasia, finó na segunda posición tres del so compañeru d'equipo Giancarlo Fisichella, lo qu'afitaba el bon entamu del mundial pa él y pal equipu Renault F1 Team
Nel Gran Premiu d'Australia, tornó a ganar la carrera. El so oponente, foi Kimi Räikkönen, que finó en segundu llugar. Dempués de tres grandes premios disputaos, Alonso tenía una bona ventaxa al frente del mundial, con 14 puntos de ventaxa sobro'l so compañeru d'equipu, l'italianu Giancarlo Fisichella. Quedó segundu nes dos siguientes cites del mundial, per darrera del alemán Michael Schumacher.
Nel Gran Premiu d'España algamó una nuea victoria énte más de 131.200 aficionaos qu'asistieren a la carrera. Alonso convertiríase asina nel primer español en ganar el Gran Premiu d'España dende qu'esta ye preba del calendariu del Mundial. El 28 de mayu, llogró la victoria nel Gran Premiu de Mónaco, convirtiéndose nel primer español n'algamalo.
Tres d'una nuea victoria nel Gran Premiu del Reinu Xuníu, la ventaya na clasificación del mundial yera de 23 puntos sobro'l segundu. Nesta carrera algamó por primera vegada el triplete ("pole", "vuelta rápida" y victoria). Yera el meyor arranque nun mundial d'un pilotu, sumando 74 de 80 puntos dables.
Dos selmanes dempués, venció nel Gran Premiu de Canadá, au enxamás enantes lo algamare. Una vegada más, Schumacher y Raikkonen acompañárenlu nel podiu. Con esta victoria, la so ventaya medraba hasta 25 puntos y Alonso totalizaba 84 puntos de los 90 puestos en xuegu. Arriendes, algamaba el so 15 podiu consecutivu, namái a 4 del récord de Michael Schumacher. Tamién llograba la 5ª pole encontada.
Nel Gran Premiu d'Estaos Xuníos, Alonso quedose por primera vegada nesa temporada fuera del podiu, al finar 5 . Nel siguiente Gran Premiu, disputáu en Francia, tornaba al caxón al finar 2 per darrera de Michael Schumacher. Na siguiente carrera, el Gran Premiu d'Alemaña de 2006, obtuvo un 5 puestu, nuna carrera que ganó de nueu Michael Schumacher, amenorgando la desventaya con respeutu al asturianu en 11 puntos. Nel Gran Premiu d'Hungría Alonso foi sancionáu poles sos aiciones na sesión d'entrenos llibres, calificaes pola FIA como "innecesaries, inaceutables y pelligroses". Demientres la carrera, y tres d'una remontada dende la decimoquinta posición, na tercera vuelta yera ya terceru trespasando a Michael Schumacher, pero una tuerca mal apertada nel neumáticu drechu traseru prevocó una salida de la pista chocando'l so monoplaza escontra les proteiciones. Vueltes dempués, Michael Schumacher dao la degradación de les sos gomes y un problema na suspensión, tuvo de retirase a falta de 3 vueltes pal final. Entá asina, Michael Schumacher acabó octavu recortando namái un puntu a Fernando Alonso.
Nel GP de Turquía, Massa y Schumacher escapáronse nun entamu, y Fernando Alonso caltuvo la 3ª posición, hasta que tuvo que salir el coche de seguridá, y entós los Ferrari y Fernando Alonso entraron a boxes. Michael Schumacher tuvo qu'esperar a que s'atendiera primero a Felipe Massa, y esi fechu aprovechólu Fernando Alonso pa ponese 2 . Nes caberes 15 vueltes, volvió a vivise un duelu Alonso-Schumacher pero al final salió victoriosu l'asturianu. L'actual Campeón del Mundu enanto asina la so ventaya en 2 puntos, quedando ésta en 12 puntos a falta de 4 carreres. Tres la so retirada nel Gran Premiu d'Italia, nel que Schumacher llogró la primera posición, la ventaya embrivió a 2 puntos. Alonso foi sancionáu na sesión de clasificación d'esti Gran Premiu por encomodar a Felipe Massa. Tres la sanción, el pilotu asturianu declaró que ya nun consideraba a la Fórmula Uno un deporte .
Nel Gran Premiu de China, Fernando llogró la pole. Ya na metá de la carrera, perdió tiempu por dos errores nel pit. Caberamente, tres facer delles vueltes rápides, acabó darrera de Michael Schumacher qu'acabó primeru. El mundial taba empatáu a 116 puntos con ventaya por victories pa Michael Schumacher.
Nel Gran Premiu de Xapón sal dende'l 5 puestu y llogra trespasar a Jarno Trulli, Ralf Schumacher y, nun respostaxe, a Felipe Massa. El mundial da un xiro ablucante tres la frañedura de motor del so rival pol títulu, Michael Schumacher. Alonso llogra recuperar el llideralgu del mundial, necesitando namái un puntu o que Michael nun gane la cabera preba de la temporada pa ser campeón del mundu por 2ª vegada consecutiva.
Nel Gran Premiu de Brasil Fernando Alonso proclamóse Campeón del Mundu por segunda vegada tres acabar segundu la carrera ganada pol brasilanu Felipe Massa au Michael Schumacher dicía alón a la so carrera como pilotu de Fórmula 1.
El MP4/22, nueu coche d'Alonso, presentose el día 15 de xineru na "Ciudá de les Artes y de les Ciencies de Valencia", con una gran puesta n'escena.
Mónacu
Mónacu (en monegascu, Munegu; n'occitanu, Mónegue; en francés y italianu, Monaco), ye una ciudá-estáu del sur d'Europa, arrodiada per Francia y na oriella del mar Mediterraneu.
Con malapenes 2 km², Mónaco ye'l segundu país independiente mas pequeñu del mundu, dempués del Vaticanu. 
Allúgase na costa del mar Mediterraneu, a 18 km de Niza, a 12 km de la frontera italiana y ta arrodiáu dafechu por Francia. El so territoriu ta urbanizáu casique enteramente.
El clima ye suave y soleyeru, con temperatures medies ente los 8 °C de xineru y febreru y los 26° de xunetu y agostu.
Mónaco ta dividíu en 11 barrios:
Amestando-y les ciudaes franceses llenderes (Cap-d'Ail, Beausoleil, Roquebrune-Cap-Martin, La Turbie) o prósimes (Menton), Mónaco forma una aglomeración d'alredor de 100.000 habitantes. 
Mónaco tien la particularidá de que les persones de nacionalidá monegasca (7.200 en 2004) son minoritaries nel so propiu país. La mayoría de la población ye de nacionalidá francesa (47 %), mientres que monegascos y italianos representen alredor del 16% caún. Los otros 21% repártense ente 125 nacionalidaes diferentes.
La única llingua oficial del estáu ye'l francés, anque'l monegascu enséñase na escuela y ye materia optativa nel bachilleratu. L'inglés y l'italianu son otres llingües abondo falaes en Mónaco.
El catolicismu ye la relixón oficial, pero la constitución garantiza la llibertá de cultu.
El territoriu de Mónaco, ocupáu dende la prehistoria fue una colonia de la república de Xénova, que construyó una fortaleza en 1215.
En 1297 François Grimaldi, amarutáu de flaire franciscanu, apoderose de la fortaleza y instaló la dinastía de los Grimaldi, que gobierna Mónaco dende entonces. La única escepción fue la dómina 1793-1814 na que Mónaco s'integró en Francia, col nome de Fuerte d'Hércules ("Fort d'Hercule").
El Congresu de Viena convirtió a Mónaco nun protectoráu del Reinu de Cerdeña, hasta 1861 enque un tratáu franco-monegascu garantizó la so soberanía. Con ocasión d'esti tratáu, Francia anexonó les ciudaes de Menton y Roquebrune (anguaño Roquebrune-Cap-Martin), que proclamaran la secesión de Mónaco en 1848.
La Constitución de 1911, que llimitó los poderes del Príncipe de Mónaco, convirtió a la ciudá nuna monarquía constitucional. 
En 1918, Mónaco robla un tratáu con Francia per aciu del qu'esti últimu país concede-y una proteición llimitada a cambiu d'alliniase colos sos intereses políticos, militares y económicos.
En 1962 apruébase una constitución que proclama l'abolición de la pena de muerte, reconoz el derechu de votu a les muyeres y crea un Tribunal Supremu que garantiza les llibertaes fundamentales.
En 1993 Mónaco conviértese oficialmente en miembru de les Naciones Uníes.
En 2002 un tratáu nuevu ente Francia y Mónaco estipula que'l principáu siguirá siendo un estáu independiente anque se dea'l casu que nun haya descendientes de la dinastía.
Xueces
Xueces o Llibru de los Xueces (n'hebréu שֹּׁפְטִים, xoftim) ye un llibru bíblicu del Vieyu Testamentu. La tradición xudía diz que foi escritu pol profeta Samuel. Los xueces d'Israel yeren guíes de la nación xudía dempués de la muerte de Moisés y enantes del periodu de los reis.
Liechtenstein
El Principáu de Liechtenstein ("Fürstentum Liechtenstein" n'alemán) ye un país d'Europa Central. Allugáu al sur del llagu de Constanza, llenda al oeste con Suiza y al este con Austria. L'occidente del país ocupa parte de la llanada del altu Rhin, mentantu que la so parte oriental s'esparde peles lladeres de la cordelera del Rätikon (Alpes centrales).
El Principáu de Liechtenstein nació en 1719 de la xuntura, dientro del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, de los señoríos de Schellenberg y Vaduz. La nueva entidá siguió formando parte del Sacru Imperiu hasta 1806; nesi añu incorporóse a la Confederación del Rhin, aquel estáu satélite del Imperiu francés que creara Napoleón dempués de conquistar la Renania. Tamién perteneció a la so sucesora, la Confederación Xermánica, dende la so formación, decidida pol Congresu de Viena en 1815, hasta 1866. Nesi añu les engarradielles ente Austria y Prusia pa controlala acabaron nuna guerra, la Guerra de les Siete Selmanes, que ganaron los prusianos. Disolvióse la confederación, y el príncipe de Liechtenstein quedó como soberanu únicu del territoriu, que ganó ansina la so independencia.
El destinu del pequenu país tuvo venceyáu al d'Austria hasta'l final de la Gran Guerra, pero la estroza económica d'esi país, derrotáu nel enfrentamientu, emburrió a Liechtenstein a establecer una xunión monetaria y aduanera con Suiza. Poco dempués, en 1921, apruébase una nueva constitución: anque l'estáu va siguir siendo una monarquía dirixida pol Príncipe, créase un parllamentu unicameral, que puede ser amás instáu a llexislar sobre cualquier cuestión que-y seya presentada por tres de les "gemeinden" o cola firma de 900 persones.
En 1938, primero de qu'Austria fora ocupada por el Reich, xubió al tronu el príncipe Franz Joseph II (1906-89). Na guerra el país permaneció neutral, y nun foi ocupáu polos nazis. N'acabando, entamó la industrialización. Les muyeres, d'otra banda, nun pudieron votar hasta 1984 (y entonces namái que nes elecciones nacionales), y eso pol enfotu del príncipe. Esti morrió en 1989, y xubió al tronu el so fíu Hans-Adam II, que s'enfrentó al parllamentu en 1996. La coalición de partíos que gobernaba too siguío dende 1938 tentó de cambiar la constitución, recortando dellos de los poderes del príncipe. Esti amenazó con marchar del país si nun-y se respetaben los sos derechos alquiríos, y a lo último ganó la engarrada. Nún referendum celebráu en marzu de 2003 los habitantes del país apoyaron la nueva constitución del país, que permite al príncipe dellos poderes qu'anguaño yá nun tienen los soberanos d'otros países europeos: puede convocar referenda, proponer lleis y vetar les qu'apruebe'l parrlamentu y hasta disolver, en determinaes condiciones y col sofitu d'un referendum, la cámara llexislativa.
Liechtenstein ta dividíu n'once "Gemeinden" (comunidaes llocales):
Na mayoría de los casos, una "Gemeinde" correspuende a una sola población.
 Portal web del Principáu de Liechtenstein
Caborana
Caborana ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer.
Nelli allúgase'l pozu mineru "Aller", de la compañía "Hulleras del Norte S. A." Hunosa, nomáu Santiago enantes de que fuera fuxonáu al xacimientu San Antonio, de la parroquia de Morea. 
Les colomines ye'l barriu más pobláu de Caborana.
La parroquia ta compuesta poles siguientes poblaciones y llugares:
GNU FDL
La llicencia de documentación llibre GNU ("GNU Free Documentation Licence", GFDL) ye una llicencia copyleft pa conteníu llibre, diseñada pola Fundación del Software Libre pal proyectu GNU. 
La llicencia fue diseñada pa la documentación de los programas y similares. Diz que cualquier copia del material tien que dir baxo la mesma llicencia, incluyíes les modificaciones que se-y faigan. Wikipedia ye'l mayor proyeutu en utilizar esta llicencia.
La Rioxa
La Rioxa (en castellán y oficialmente "La Rioja") ye una Comunidá Autónoma uniprovincial d'España. Llenda al norte col País Vascu (provincia d'Álava) y cola Comunidá Foral de Navarra; al sur y oeste con Castiella y Llión (provincies de Soria y Burgos); y al este con Aragón (Zaragoza). La capital de la comunidá ye la ciudá de Logroño
De forma tradicional estremar en trés subregiones d'oeste a este, siguiendo'l cursu del Ebro: La Rioxa alta, La Rioxa media y La Rioxa baxa. Caúna d'elles colos sos correspondientes conceyos centrales y de servicios.
La comunidá ye uniprovincial, polo que nun esiste diputación y atópase entamada en 174 conceyos. La capital y ciudá con mayor númberu d'habitantes ye Logroño. La so población ye de 317.053 persones (INE 2015).
Parte con el País Vascu al norte (provincia d'Álava), Navarra al nordés, Aragón al sureste (provincia de Zaragoza) y Castiella y Llión al oeste y al sur (provincies de Burgos y Soria).
A lo llargo de la hestoria, La Rioxa foi tierra de camín, de fronteres, encruz de caminos, campu de lluches, y alcuentru de xentes, cultures y civilizaciones.​ Antigua tierra de les tribus prerromanes de los berones, los pelendones y los vasconos. Mientres la Edá Media foi tierra de fronteres, batalles y reñes territoriales, conquistada y tomada en posesión por distintos reinos cristianos y acobiciada por munchos otros. Esta Comunidá Autónoma ta históricamente venceyada a la Diócesis de Calahorra y al Reinu de Nájera. La primer referencia a La Rioxa como Rioiia, ta escrita nel fueru de Miranda de Ebro, nel añu 1099. L'estatutu d'autonomía de La Rioxa, denomináu Estatutu de San Millán, foi aprobáu en 1982, dotando d'esta manera a la rexón del correspondiente autogobiernu.
Ye bien conocida pola so producción de vinos so la Denominación d'Orixe Calificada Rioja, la más antigua d'España, ellaborando dalgunos de los vinos de mayor fama internacional. Amás ye unu de los territorios paleontolóxicos más importantes del mundu tocantes a xacimientos icnitas (buelgues de dinosauriu), que destaquen pol so númberu y caltenimientu. Ente los sos monumentos cabo mentar los monesterios de San Millán de la Cogolla, consideraos centru medieval de la cultura y declaraos Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1997.
El so presidente ye José Ignacio Ceniceros González del Partíu Popular, que gobierna nel parlamentu de La Rioxa dende les elecciones autonómiques de 2015 ensin la mayoría absoluta.
La Comunidá de La Rioxa escarez d'una comarcalización que tenga relevancia alministrativa. Tradicionalmente usóse la consistente nos nueve partíos xudiciales qu'esistíen na antigüedá, correspondientes a Haro, Santu Domingu de la Calzada, Nájera, Logroño, Torrecilla en Cameros, Calahorra, Arnedo, Alfaro y Cervera del Ríu Alhama.
De forma más xeneral, La Rioxa considérase estremada en trés subregiones, siendo estes l'Alta, Media y Baxa, según el calce del ríu Ebro, cuntando caúna d'elles con zona de valle nel so parte norte, de clima mediterráneu y zona de sierra en partir sur, de clima continental.
Por cuenta de que los antiguos partíos xudiciales de Santu Domingu de la Calzada y Nájera cubríen localidaes asitiaes en valle y sierra y atendiendo a la gran diferencia orográfica ente estes zones, suelse tratar a les sos respectives zones de sierra Ezcaray y Anguiano como contornes. Amás tradicionalmente la contorna de Torrecilla en Cameros (conocida davezu como a cencielles Cameros) ye estremada en Cameru Nuevu y Viejo.
Según esto suelen tenese en cuenta les siguientes:
Rioja Alta
Valle: Haro, Nájera y Santu Domingu de la Calzada 
Sierra: Anguiano y Ezcaray
Rioja Media
Valle: Logroño
Sierra: Tierra de Cameros (Estremáu en Cameru Nuevu y Cameru Viejo)
Rioja Baxa
Valle: Alfaro, Arnedo y Calahorra
Sierra: Cervera
El topónimu La Rioxa, ye de mala etimoloxía; d'ende, la esistencia de distintes tesis:
-Una d'elles, la teoría vascu-iberista, envalora que l'orixe de la voz ye euskérica, errioxa. Asina, Mateo Anguiano Nieva fai derivar el nome de llugar de herri que significaría 'tierra', y ogui que sería 'pan', polo que daría llugar al nome 'tierra de pan'. Sicasí, la documentación de los sieglos XI-XII refuga esta posibilidá.
-Pela so parte, Merín Urrutia,​ historiador y alcalde que foi de Ojacastro nos años 1912 y 1913, considera que fai mención al ríu Oja, y que'l raigañu vascu oia, de la que procede'l nome d'esti cursu acuáticu, significa 'monte' ("oihan" euskera modernu). Con éses, si tenemos en cuenta que'l prefixu de Rioja podría proceder del llatín rivum, 'ríu', el términu fadría alusión a les munches fueyes qu'ésti abasnaba na seronda, tal como asocedería con Tolosa, Lodosa o Toulouse en referencia a la folla qu'abasnaba'l ríu.
--Nel fueru de Miranda de Ebro de 1099 atópase la primer referencia a La Rioxa como Rioiia, apaeciendo darréu como Riuum de Oiha y Rivo de Oia nel cartulariu de Santu Domingu de la Calzada de 1150. Por esta razón dellos investigadores consideren que'l topónimu deriva del ríu Oja. Sicasí, esta tesis presenta cierta debilidá cuando se considera'l nome orixinal d'esti cursu acuáticu, Glera o Illera, entá n'usu. Más bien paez una adecuación del primer términu documentado Rioiia al idioma castellanu nun tiempu en que la rexón atopar en disputa col Reinu de Navarra.
-Según José Luis Álvarez Enparantza "Txillardegi", la primera sílaba del términu "La Rioxa" nun fai referencia al artículu femenín singular de la llingua española sinón que ye parte integrante del nome y debería d'escribise tou xuntu: "Larrioja". Según Txillardegi l'orixe de "Larrioja" sería'l vocablu eusquéricu "Larreolha" d'onde provendría'l nome de la rexón. Ésta sería'l tresformamientu fonéticu de la palabra: Larrioja < Larreoja < Larreoha < Larreolha. "Larreolha" (o "Larreola" n'ortografía eusquérica estandarizada) vendría significar "taller del campu" o "taller nel campu" (onde "larre"="campu, prau, pacional", y onde "fola/olha"="taller, fábrica, inxeniu"). Seique "Larreola" referir a una forxa asitiada nel valle del ríu Oja (onde'l suministru d'agua y de madera tuvieren garantizaos).
-L'actual términu vascu de Errioxa ye un neologismos a partir de la grafía moderna Rioxa, a la que se añedir una Y por cuenta de l'iñerizu de la fonética vasca a la R n'empiezu de palabra. Tamién y en conexón cola teoría que defende l'orixe vascu del topónimu, pudiera ser una mera adaptación a les actuales normes del vascuenciu unificáu d'una pretérita denominación "Herri Oia" aportada en "Errioxa", pero ensin sofitar pola documentación, d'una manera análoga a l'actual "Erribera" en Navarra de herri=pueblu y behera=baxa.
Artículu principal: Hestoria de La Rioxa
Hasta la llegada de los romanos nel sieglu II a. C. tuvo ocupada por trés tribus: los berones, que s'atopaben nel Valle del Ebro, los pelendones nes zones de sierra y los vasconos en delles zones de la Rioxa Baxa. La rexón foi invadida por musulmanes a principios del sieglu VIII. Tres el so reconquista, a empiezos del sieglu X, la rexón pasó a formar parte del Reinu de Navarra.
Los territorios de La Rioxa alta y media fueron reconquistaos en 923 pol Rei Sancho Garcés I del Reinu de Pamplona cola collaboración del Reinu de Llión; al este del ríu Leza, la contorna de La Rioxa baxa, sería reconquistada tamién por esti rei pero volvería pasar a manos musulmanes, siendo recuperada otra vegada y yá de manera definitiva pol Rei de Nájera-Pamplona García Sánchez III, "el de Nájera" (1035-1054). Estos territorios reconquistaos pasaron a pertenecer al Reinu de Pamplona. El Rei Sancho Garcés I de Pamplona (Tamién llamáu Sancho Garcés I de Navarra en delles fontes), dempués de realizar les mentaes conquistes, apúrre-y estes nueves tierres anexionadas al so fíu García Sánchez I (918-970) por que lu descargue de les xeres de gobiernu y prepárese para ser un bon rei. Asitia la so casa y corte en Nájera (La Rioxa) y recibe el títulu de "rei de Nájera". D'esta manera nacería'l Reinu de Nájera.
Darréu, cola muerte de Sancho Garcés I, el so fíu García Sánchez I, que yá reinaba en Nájera, heredó tamién los territorios de Pamplona. Caltuvo la see de la corte na localidá najerina, creando asina'l llamáu reinu de Nájera-Pamplona. Que la so primer etápa histórica terminaría enforma tiempu dempués, col asesinatu del rei najerino Sancho Garcés IV, "El Noble" (1054-1076).
De siguío de la muerte de Sancho Garcés IV de Navarra (Tamién denomináu Sancho Garcés IV de Pamplona) en 1076 producióse la conquista per parte d'Alfonso VI de Llión del territoriu rioxanu​, dando empiezu a una disputa militar que va durar más d'un sieglu. En favor d'Alfonso VI xugaron dellos nobles que lu llamaron por que tomara posesión de La Rioxa y fora reconocíu como monarca del Reinu de Nájera. Esta alquisición territorial va durar pocu tiempu, yá que tres la muerte d'Alfonso VI la rexón va volver a dominiu del Reinu de Navarra. ​ En 1134 Alfonso VII l'emperador conquistó Nájera y el territoriu rioxanu. En 1163, aprovechando la minoría d'edá d'Alfonso VIII de Castiella, el navarru Sancho VI'l Sabiu ocupa una parte del territoriu rioxanu nun intentu por recuperar les antigües posesiones del reinu, tomando Logroño y otres ciudaes, anque non Nájera o Calahorra. Estes alquisiciones territoriales empezaron a ser revertíes escontra 1173.
Monesteriu de San Millán de Suso col Portaliello de Gonzalo de Berceo colos sarcófagos de los siete infantes de Lara y trés reines navarres.
Para solucionar les sos disputes, los reis Sancho VI'l Sabiu Y Alfonso VIII alcordaron en 1176 someter les sos diferencies al arbitraxe d'Enrique II d'Inglaterra n'una entrevista celebrada entre Nájera y Logroño. El laude del rei inglés dictaminó que les fronteres volvieren a la situación anterior a 1163, rematando asina les disputes por esti territoriu, perdiendo finalmente la monarquía navarra la soberanía sobro la rexón y consolidándose a partir de 1179 el territoriu rioxanu como tierra de frontera del reinu de Castiella. 
Dempués d'esti momentu, el títulu de Rei de Nájera caltendríase como parte de la intitulación regia castellana; arriendes de que'l reinu siguiría esistiendo, mientres dellos sieglos más, como un estáu estremáu nel conxuntu de los que rexíen los monarques castellanos, al igual qu'asocedió con otros territorios como'l reinu de Galicia. Tamién se produz un alloñamientu de la monarquía de dichu reino de los intereses rioxanos, que favorez el protagonismu de el señores y de el llabradores, garrar a una creciente señorialización, que produz cambeos estructurales na sociedá. Con éses la rexón pasaría entós al poder de los López de Haro, señores de Vizcaya.
Mientres dómines posteriores, produciríense numberosos sucesos históricos importantes, como por casu, l'asediu de Logroño poles tropes de Asparrot en 1521, la publicación del Compendio Historial de La Rioxa en 1701 obra de Mateo Anguiano o los llevantamientos en Logroño y Fuenmayor contra les tropes franceses en 1808, mientres la guerra de la independencia española. Guerra mientres la cual en La Rioxa entamar La Xunta de Rioja en 1809 pa lluchar contra l'invasor; con trés grupos de resistencia comandados dende la mesma: El Batallón de voluntarios de La Rioxa, el Reximientu provincial de Logroño y l'Escuadrón de los Húsares de La Rioxa. Coles mesmes, tamién cabo mentar la fundación de la Real Sociedá Económica de La Rioxa en 1790, que foi xuna de les sociedaes d'amigos del país fundaes n'España mientres la ilustración y que tanta importancia tuvo nes reivindicaciones polítiques de reunificación rioxana posteriores.
Nel sieglu XVIII tres la guerra de sucesión y la llegada de los Borbones a España, realizóse la división del territoriu español a la manera francesa en 18 circunscripciones llamaes intendencies, buscando d'esta manera ameyorar l'alministración del estáu. Hasta esi momentu España yera un país atomizáu, estremáu por antiguos señoríos y lexislaciones locales ente otres figures, ensin una estructura que dexara gobernar de manera eficiente. La Rioxa quedaría asignada a les acabante crear intendencies de Burgos y Soria principalmente.​ Dende La Rioxa empezar a escuchar quexes de resultes de la mentada organización territorial y voces que reivindicaben un marcu alministrativu de los que se crearen na dómina propiu pa la rexón. Estes demandes fueron especialmente provenientes de la Real Sociedá Económica de La Rioxa, que yera xuna sociedá d'amigos del país, d'un grupu de representantes de los conceyos rioxanos llamáu Xunta Xeneral de La Rioxa y de dellos ilustraos rioxanos. Presentando estes reivindicaciones un marcáu discursu identitario. Estes organizaciones demandaben según les sos propies palabres la reunificación territorial de La Rioxa». Otres acciones como la misiva de 66 folios realizada pol ilustráu rioxanu Martín Fernández de Navarrete y titulada Carta d'un Rioxanu a un señor diputáu en cortes tendríen el mesmu oxetivu. Nella alegaben criterios étnicos, económicos, hestóricos y xeográficos en defensa del mentáu propósitu. En 1809, mientres la guerra de la independencia, los rioxanos entamar na Xunta de Rioja, que yera un territoriu políticu prácticamente autónomu con see en Sotu en Cameros dende'l que se faía frente al invasor, consiguiendo asina la unión del territoriu. Foi eslleida en 1811 pa volver estremar la rexón. Esto amontó entá más les reivindicaciones rioxanes y en 1812 celebróse la convención de Santa Coloma na que representantes de los conceyos rioxanos axuntar pa unviar a les cortes de Cádiz xuna nueva demanda provincialista rioxana. Les reclamaciones seríen satisfeches mientres el trieniu lliberal en 1820 cola formación d'una provincia llamada Provincia de La Rioxa. Sicasí, la reacción absolutista de Fernando VII en 1823 provocó la so disolución.​ El 30 de payares de 1833 cola división d'España en provincies de Javier Burgos, basada na división territorial realizada mientres el trieniu lliberal, llograr de forma definitiva la unidá alministrativa. La Rioxa sería xuna de les 49 provincies institucionalizaes n'España, esta vegada so la denominación de Provincia de Logroño, concluyendo asina xuna reivindicación histórica que reclamaba la reunificación de La Rioxa. Instauráronse 9 partíos xudiciales.
Conformar en comunidá autónoma uniprovincial mientres la transición a la democracia tres un refugu de los sos habitantes a ser integrada n'otra rexón, fuera Castiella y Llión, el País Vascu o nun país Vascu-navarru, como dalgunos defendíen y dempués de múltiples movilizaciones que reivindicaben la so autonomía. L'Estatutu d'Autonomía roblóse'l 9 de xunu de 1982, dempués d'un procesu electoral nel que 172 de los 174 conceyos rioxanos votaron a favor de la decisión autonomista. Pasando a celebrase a partir d'esi añu nesa fecha'l Día de La Rioxa.
En payares de 1977 celebróse xuna gran fiesta nel monesteriu de San Millán de la Cogolla pa celebrar el milenariu de la nacencia de la llingua castellana. Autoridaes, llingüistes, académicos, toos dieron cita naquel llugar onde surdió'l primera atatexo escritu de dicha llingua. Na biblioteca, heredera del Escritoriu de San Millán dormía mientres sieglos un códice llatinu, Aemilianensis 60, en que los sos marxes un amanuense escribiera unos apuntes (gloses) en lengua romance, en vascu y nun llatín que güei podríamos llamar “macarrónico”. Esisten estudios actuales qu'afirmen, que les gloses emilianenses nun tán escrites en castellán, como se creía en 1977, sinón na variedá rioxana del idioma navarroaragonés. Col detalle de que cuando s'escribieron esta rexón nun pertenecía entá al Reinu de Castiella, sinón al de Navarra. 
Estos testos escribir nel sieglu X, anque investigaciones recién aseguren que seique fuera yá entráu'l sieglu XI. Esti códice 60, qu'anguaño se guarda na Real Academia de la Hestoria, ye'l que tradicionalmente conozse como Gloses Emilianenses. Cuidao que dos d'estes gloses tán escrites en vascu, puede dicise tamién que nel monesteriu de San Millán tuvo llugar la nacencia de la llingua vasca escrita.
Sicasí, el investigadores rioxanos Claudio y Javier García Turza realizaron estudios sobro'l códice 46, tamién atopáu na biblioteca de Yuso, qu'apaez fecháu, 13 de xunu del 964, colo qu'afiten entá más los oríxenes d'esta llingua romance escrita. El códice 46 ye un diccionariu enciclopédicu con más de 20 000 entraes ordenaes de l'A a la Z, nel que les voces romances formen parte non solo de les anotaciones al marxe, sinón tamién de la parte del testu escritu en llatín bien contamináu pol fala popular. Esti manuscritu recueye'l saber popular y esclaria numberoses llagunes sobro l'alta Edá Media.
Mientres el periodu Cretácicu inferior la zona xeográfica de Cameros formó parte d'una enllanada encharcada que se desecaba dacuando, dexando tras zones enfollagaes nes que les buelgues de dinosauriu quedaben marcaes al so pasu. Col tiempu éstes ensugaben y cubríen con nuevos sedimentos que'l so peso prensaba les capes inferiores, faciéndoles solidificar en roques col pasu de millones d'años. La erosión foi foliando les capes cimeres faciendo visibles munches d'estes formaciones predreses, dexando reparar les icnitas (pisaes fósiles). La Rioxa destaca pol númberu y caltenimientu d'estos xacimientos, faciéndola según los espertos, unu de los territorios paleontolóxicos más importante del mundu, arriendes de los que s'atopen na zona norte de Soria, baltes como Yanguas, Santa Cruz de Yanguas y otres localidaes de tierres altes.
Cuando'l ríu Ebro traviesa l'angostu pasu ente les roques de les Conches de Haro, presentar en La Rioxa, por onde cuerre mientres 120 km, antes de prosiguir el so camín escontra'l Mediterraneu. Nes Conches de Haro l'altitú del ríu ye de 445 m y cuando sale de la comunidá, na Reserva Natural de los Sotos del Ebro en Alfaro, ye de 260 m. El ríu cuerre, poro, bien rápido per La Rioxa.
El Ebro trescurre pel norte de la comunidá. Tola vera derecha (la que tien al sur) pertenez a La Rioxa. Na vera esquierda solo atópesse trés conceyos, Briñas, San Vicente de la Sonsierra y Ábalos (conocíos como la Sonsierra rioxana), anque Logroño, Agoncillo, Alcanadre, Rincón de Sotu y Alfaro tienen tamién parte del territoriu del so conceyu en felicidá oriella. Por proximidá, la zona d'Álava entendida ente'l Ebro y la Sierra de Cantabria denominar Rioja Alavesa.
Al sur del ríu, ente 60 y 40 km de distancia, estiéndese paralela'l cordal Ibéricu, con altitúes que bazcuyen ente los 1.000 y 2.000 msnm. Del cordal esprender escontra'l norte, entrando fondamente en La Rioxa, la sierra de la Demanda, teniendo nel Monte San Llorienzo colos sos 2.271 m la máxima altitú rioxana.
Del cordal baxen rápidos siete ríos escontra'l Ebro, ye por ello qu'a La Rioxa -y dicen: "La de los siete valles". Llámense, d'este a oeste, Alhama, Cidacos, Leza, Iregua, Najerilla, Oja y Tirón, anque les cabeceres del Alhama y Cidacos son sorianes y les del Najerilla-Neila y Tirón son burgaleses. N'ocasiones añede'l Llinares (afluente del Alhama), arrexuntando'l Tirón col so afluente'l Oja.
Tolos ríos d'estos valles reciben afluentes que van formando otros tantos valles con entidá propia, como son los de Llinares, Ocón, Jubera, Tuertu, Brieva, Viniegras, San Millán. Y esiste un númberu casi ilimitáu de grandiosos ribayos d'arrogante naturaleza como Agües Bones, Nieva, Manzanares, Ardancha, Navajún, Valderresa, Ollora, Tobía, San Martín y otros.
Nes tierres altes crecen carbayos, hayas y pinos. Y hai carbes de enebros, boxes, endrinas, xardones, jaras. Y grandes fasteres con fines camperes pa ganaos caballar, vacunu y lanar. Más embaxo atópense encinas, olivos y almendros. Y abargana del Ebro, nos llanos, les tierres son pa cebera, remolacha y pataca, en cuantes que les llombes tán cubiertes d'inmenses viñes de les qu'esquiten lliteralmente los vinos que dan fama mundial a esta rexón.
Tolos ríos rioxanos, incluyíu'l Ebro, tienen xuna filera d'álamos y chopos como indixebrable compañía. De los álamos rioxanos escribió Ana María Matute: "... velos en cantu de l'agua, entornando'l paisaxe, apuntando como llances máxiques escontra'l país irreal y misterioso del fondu del ríu".
Artículu principal: 
Por aciu ferrocarril, pueden llevase a cabo trayecto escontra Madrid, Zaragoza, Barcelona, Valladolid, Xixón, Bilbao, A Coruña, Vigo cuidao que la llínea Castejón-Miranda traviesa la rexón d'este a oeste. La principal estación de la comunidá ye la estación de Logroño.
En cuestión de carreteres, La Rioxa tien comunicaciones coles rexones vecines, fundamentalmente por aciu l'autopista AP-68. Apocayá tánse construyendo autovíes, como l'autovía del Camín, que conecta Pamplona con Logroño dende 2006, y nun futuru va llegar a Burgos.
Artículu principal: Economía de La Rioxa
El PIB a precios de mercáu, esperimentó una medría, dende la incorporación d'España na Unión Europea (UE), tantu para'l conxuntu nacional como para La Rioxa en particular. La Comunidá presentaba un PIB a precios de mercáu de 1997 que xubía a 360.713 millones de pesetes, frente a los 245.964 que presentaba nel añu 1986. La esplicación de la medría anicia na fuerte crecedera del PIB nel periodu 1986-1991, nel que se produció una variación del 5,6%, variación mayor que l'alcanzada nel mesmu periodu para España, que la so oscilación llegó a 4,6 puntos porcentuales. La Rioxa, poro, confirma nesti periodu un esfuerzu granible superior al del conxuntu nacional, comportamientu que se siguió calteniendo hasta l'actualidá.
Anexu principal: Parlamentu de La Rioxa
El parlamentu de La Rioxa, ye l'órganu supremu de representación de La Rioxa, según recueye l'Estatutu d'Autonomía de La Rioxa. Los sos miembros son escoyíos polos ciudadanos de forma democrática nes Elecciones al Parlamentu de La Rioxa y desempeña el papel lexislativu. La see atopar nel antiguu Conventu de la Mercé de la capital rioxana. Consta de 33 escaños, que se parten en función de les candidatures que superaron el 5% de votos.
Les elecciones del 24 de mayu de 2015 supunxeron para La Rioxa el fin de la mayoría absoluta del PP. Arriendes d'ello, tantu PP como PSOE realizaron una serie d'alcuentros colos líderes rexonales de C's y Podemos nos que s'alcordó l'astención de la formación naranxa para facilitar una nueva llexislatura liderada pol Partíu Popular.
El Gobiernu de La Rioxa exerz el poder executivo y l'alministración de la comunidá autónoma. Les sos funciones son exercer la potestá reglamentaria que nun pertenez al Parlamentu, Interponer recursos énte'l Tribunal Constitucional y executar les funciones que se deriven del ordenamientu xurídicu estatal y rexonal.
La comunidá autónoma de La Rioxa, al igual qu'otres autonomíes, cuenta con un serviciu sanitariu públicu propiu reguláu pola llei 2/2002 del 17 d'Abril y dependiente de la conseyería de sanidá. Atópase entamáu nel Serviciu Rioxanu de Salú (SERIS). Apurre cobertoria sanitaria a toles persones empadronaes na rexón. Cuenta con cuatro hospitales, un centru d'investigación biomédica y numberosos centros de salú y consultorios médicos partíos por tola xeografía rrioxan.
Ye l'hospital de referencia na comunidá, ta asitiáu en Logroño y forma parte del complexu hospitalariu San Millán-San Pedro xuntu col centru d'altu resolvimientu San Millán (CARPA), cuenta con 630 cames, el 83% d'elles asitiaes n'habitaciones individuales y toles especialidaes médiques.
Ye'l centru sanitariu de referencia en La Rioxa baxa, ta asitiáu en Calahorra. Cuenta con diversos servicios como rehabilitación cardioloxía, nefrología etc...
Foi fundáu n'agostu del 2005 por iniciativa del gobiernu de La Rioxa como un llugar d'investigación nel ámbitu de les ciencies de la salú. Ta asitiáu xuntu al hospital San Pedro y venceyáu al mesmu. La so organización cuerre al cargu de la fundación Rioja Salú. Na actualidá tán desenvolviéndose diversos proyectos d'investigación dende dellos de los sos departamentos como son el d'oncoloxía, microbioloxía molecular, enfermedaes biomédicas etc...
El Camín de Santiago tuvo gran importancia a lo llargo de los años nestos territorios, esistiendo dos rutes que trescurren por ellos. El camín Francés, el más popular, que partiendo de Roncesvalles pasa por Pamplona, Estella, Los Arcos y yá dientro de La Rioxa, por Logroño y Nájera para llegar a Santu Domingu de la Calzada onde va confluyir col otru camín denomináu del Interior o Camín de Santiago Vascu del Interior Vascu-Francés, que viniendo de Francia por Irún, trescurre por Andoain, Beasain, Zalduendo d'Álava, Vitoria, Poblar de Arganzón, entrando en La Rioxa poles Conches de Haro escontra Briñas, Haro, Zarratón, Cidamón, San Torcuato, Bañares y finalmente Santu Domingu de la Calzada (probablemente'l llugar más allegáu al camín na rexón), dende onde va siguir escontra Belorado camín a Santiago de Compostela rematando'l so trayectu rioxanu en Grañón.
Otru de los Caminos de Santiago que pasa per La Rioxa, ye'l Camín Xacobéu del Ebro. Los pelegrinos provenientes del Mediterraneu y del este del Pirinéu consolidaron esti Camín del Ebro dende Tortosa a Logroño pasando por Gandesa, Caspe, Zaragoza, Tudela, Alfaro y Calahorra. Ye la calzada romana que dende fai más de dos mil años xunió Tarraco con Astorga, una histórica exa de comunicaciones qu'afaya al caminante tierres y xentes de Cataluña, Aragón, Navarra y La Rioxa. 
Munchos de los conceyos polos que trescurre'l camín cunten con albergues, por que los pelegríns puedan faer nueche.
El 4 d'avientu de 1997 los monesterios de San Millán de Yuso y Suso fueron declaraos pola Unesco. Dambos atópense na localidá rioxana de San Millán de la Cogolla, y son famosos porque ellí atopáronse les Gloses Emilianenses.
El Monesteriu de Suso (de riba), el más antiguu, empecipió la so construcción a finales del sieglu VI, para allugar la tumba de San Millán, ermitañu discípulu de San Felices de Bilibio, ente que'l Monesteriu de Yuso (de baxo) tien los sos oríxenes nel sieglu X, cuntando con reconstrucciones posteriores nos sieglos XVI, XVII y XVIII. Cuenta con una importante biblioteca de Cantorales del sieglu XVII, según con una escelente colección de facsímiles.
Nel monesteriu educóse Gonzalo de Berceo, el primera poeta conocíu en llingua castellana, y ye consideráu centru medieval de la cultura.
Tamién ye patrimoniu de la humanidá'l camín de Santiago Francés, que pasa por delles comunidaes, ente elles La Rioxa, y tán en procesu de selo 35 xacimientos de icnitas de la península ibérica, de los cualos 13 tán en La Rioxa, siendo esta la rexón de España y del mundu con mayor númberu d'elles.
Variante del idioma español, faláu en La Rioxa, con dos subdialeutos, el de La Rioxa Alta y el de la Baxa. Tien traces rellacionaes col antiguu idioma Navarroaragonés y quiciabes col Vascu. Anguaño atópase prácticamente en desusu en munches de les sos característiques y amenorgáu a delles zones rurales n'otres. Tamién se llama asina a una llingua falada na zona na dómina na qu'esta rexón taba en poder del Reinu de Navarra.
La jota rioxana forma parte xuntu cola de Navarra y Aragón de les llamaes "jotas del Ebro". Yá que diches trés variedaes d'esti estilu musical tán emparentaes ente sí. Anguaño, por cuenta de la so especificidá y singularidá, atopar en tramitación l'espediente pa la so declaración como bien de intéres cultural inmaterial. Les lletres de los cantares son versos populares, en dalgunos de los casos referíos a temes del día ente día tradicional de les persones polos que fueron compuestes, tamién son de tonu satíricu, sobro los ciclos agrícoles o sobro La Rioxa en sí mesma. Cantar nes fiestes populares o polos llabradores para amenizar les xeres del campu. Suelen tar acompañaes d'una rondalla o por preseos de vientu como la gaita de bota rioxana o la gaita navarra, llamada en La Rioxa "gaita". Anque más frecuentemente, l'acompañamientu realizar con un acordión. Esisten escueles de jota en munches localidaes rioxanes a lo llargo y anchu de la comunidá. Cabo mentar dellos intérpretes d'esti estilu musical como Pepe Blanco , Teo Echaurre, Purita Ugalde "La Riojanita", Antonio García, Oscar Alesanco o Fidel Ibarra, qu'actuó énte'l Rei Alfonso XIII en 1903 mientres la so primer visita a la capital rioxana y composiciones como "Rioxanu de pura cepa" (1880), "Na Rioja nací" (1957) , "La jota de Logroño" (1910) , "Na Rioja los rioxanos" (1945), "En La Rioxa nun hai tranvía" (1953) etc... Esti estilu musical tamién tuvo la so repercusión nos teatros. Asina asocedió cola zarzuela n'obres como "El postillón de La Rioxa" (1851) d'autores non rioxanos qu'inclúi xuna jota rioxana nel primer actu, en "Cameranas" (1933) de José Eizaga" o en "La Rioxana" (1898) de Florencio Bellu. 
Los guardaviñas, cabanos o chozos, son edificaciones rurales de piedra, d'una sola planta, típiques de La Rioxa y Rioja alavesa, casi siempres de forma circular y con una falsa cúpula. La mayoría atopar na Rioja Alta, cuantimás en Ábalos, Briones, San Asensio y San Vicente de la Sonsierra. Utilizábense como abelugu de llabradores de la vide y los sos animales de llabor énte les inclemencies del tiempu. Tamién fueron usaos poles instituciones de Guardes de Campu, pa xixilar dende estos allugamientos les colleches.
La mayoría tán construyíos prácticamente en secu, con piedres asitiaes con escasísimo apurra de argamasa.
Pa llevantalos, partir d'un zócalo bien resistente nel que se diben asitiando fileres de piedres casi siempres planes. Una vegada asitiaes piedres hasta un bonu altor, siguía faciéndose círculos de menor diámetru, hasta consiguir que s'estrechara tanto'l círculu que bastara con una sola piedra pa cerrar el techu.
La Rioxa representa'l 1% de la superficie d'España y sicasí cunta con aprosimao'l 46% de los vertebraos qu'utilicen España como residencia habitual y el 60% de los peninsulares. Tamién vive equí'l 21% de los vertebraos reinales de la península ibérica. Cinco d'ellos son peces: el barbu del Ebro, el barbu de cola colorada, la bermejuela, la lamprehuela y la colmilleja. Y tamién hai dos mamíferos, el falcatrúa ibérica y la llebre ibérica, un anfibiu, el sapillo pintojo ibéricu, y un reptil, el eslizón ibéricu.
El relieve de la rexón estremar en dos grandes zones: el Valle del Ebro al Norte, y la Sierra, al Sur, con altitúes medies próximes a los 2.000 metros na metá suroeste, y de menos de 1.500 metros escontra'l sureste. D'esta forma tenemos flora y fauna mediterrráneas nel Valle del Ebro y nes sierres baxes y de tipu centroeuropéu nes sierres altes del suroeste, Demanda, Urbión, Cebollera y Fayedal de Santiago.
Ente les especies mediterránees que s'afaen a la depresión del Ebro cuntamos col galápagu malatu, la salamanquesa, el eslizón ibéricu, la llagartesa colirroja, la llagartesa cenicienta y la víbora hocicuda; peces como'l pez fraile y la colmilleja nel Ebro; aves nidificantes como'l águila perdicera, la ganga, la ortega, la collalba negra, el críalo o'l páxaru moscón ente otres; mamíferos como la musarañita, el esperteyu de cantu claru, mure morunu y el topín común.
Les que s'asientan en llugares más altos son especies centroeuropees como'l tritón palmotiáu, el llagartu verde y la víbora áspid nel grupu de los anfibios y reptiles; la perdiz pardilla, el agateador norteño, el carboneru palustre y el camachuelo común ente les aves nidificantes, y el llirón gris, topín colloráu y mure leonado representáu a los mamíferos. El musgaño patiblanco y el topín pirenaicu asentir na sección más al sur de la so zona, na Sierra de Cantabria. El ríu Ebro tamién acueye a especies d'orixe centroeuropéu como'l cachu, la loína, el piscardo y el llobu de ríu.
En La Rioxa esisten dos especies en peligru d'estinción: el bilanu real,"Milvus milvus", qu'esperimentó un fuerte cayente nos postreros 10 años, principalmente pola acción del venenu; y el visón européu, "Mustela lutreola", pequeñu carnívoru afechu a la vida semiacuática propiu de ríos con una trupa cobertoria vexetal.
Clasificaes como especies amenaciaes tenemos al águila-azor perdicera, aguilucho cenizo, alimoche, pez fraile, sisón común, ganga común, ganga ortega, colirrojo real, falcatrúa ibérica, cámbaru autóctonu de ríu, y delles especies d'esperteyos ("Myotis bechsteinii, Myotis blythii, Myotis emarginatus, Myotis mystacina, Rhinolophus ferrumequinum, Rhinolophus euryale, Nyctalus noctula, Nyctalus lasiopterus, Miniopterus schreibersii, Myotis myotis"). Y tocantes a la flora "Androsela rioxana", el Bruselar de roca y el Loru o Lloréu de Portugal.
Barganal del 40% de La Rioxa ye espaciu natural protexíu, siendo una de les comunidaes con mayor porcentaxe. Los espacios naturales rioxanos representen el 3,56% del total español a pesar de ser la rexón más pequena de toes. Tán clasificaos como parques naturales, reserves naturales o reserves de la biosfera. Dalgunos exemplos son:
Xuegu de cartes
Un xuegu de cartes ye aquel nel que se usen unes estampes de cartón (que llámense cartes) que formen una baraxa. Pué xugase ente varios o unu sólo. Nesti últimu casu llámase "solitariu".
Hai varios tipos de baraxes, comu la baraxa española o la francesa.
Algunos xuegos:
Melilla
Melilla (n'idioma bereber: "Mritch" o "Mrič"; n'árabe: مليلية) ye una Ciudá autónoma española asitiada nel continente africanu, faciendo frontera con Marruecos, frente les costas de Granada.
Melilla, ciudá española, xunto con Ceuta, del continente africanu
Asitiamientu: 35º18' N.- 2º56'O.
Asítiase al noreste de Marruecos, o sudoeste distante de Ceuta y del estrechu de Xibraltar, a 30 metros sobre'l nivel de la mar. La so superficie ye alrodiu de 12,33 km² na rexón d'Hispania Nova.
Clima:
De clima mediterraneu, cálidu y húmedu, con vientos de poniente y llevante, tamién ocasionalmente vientu del Sáhara. Temperatura media añal 20º
La ciudá cunta con una población de 66.871 habitantes (2006), cola tasa de natalidá más alta d'España, frente al índiz de mortalidá que ye'l más baxu d'España.
El 65% de la población ye orixinaria de la península (España), siendo los d'orixe bereber y melillense (españoles de la zona), un 30%; sigue n'importancia la comunidá xudía con unos 1.000 habitantes, siguida de la población d'orixe indiu, que nun llega al cientu, pues na última década descendió estrepitosamente.
Densidá 5.781 hab./km² (2013)
Llingües: El castellanu ye la llingua oficial. 
Xentiliciu: "Melillense"
La Constitución española de 1978 afita que Ceuta y Melilla "podrán constituyise en Comunidaes Autónomes si asina lo deciden los sos respeutivos Conceyos". Dende la espublización del estatutu d'autonomía de Melilla la ciudá considérase Ciudá Autónoma.
Melilla, poro, ye una ciudá autónoma d'España según la Llei Orgánica 2/1995, de 13 de marzu, d'estatutu d'autonomía de Melilla. (BOE núm 62, de 14 de marzu de 1995)
A diferencia de les Comunidaes Autónomes, nun tien una asamblea llexislativa autónoma propia.
La economía de Melilla sofítase principalmente del seutor servicios, como ye'l comerciu, la hostelería, etc. Les empreses representen el 0.1% del total d'España. El 95% d'estes empreses son microempreses mayoritariamente inscrites como persona física.
Anguaño esisten más de 3.400 empreses, de les que'l seutor inmobiliariu y hosteleru atropa más del 50%, rescamplando'l seutor comercial, siguíu del manufactureru, formáu por industries fabricantes d'elementos metálicos pa la construcción, elementos quirúrxicos, ortopédicos... ya industries empobinaes a les artes gráfiques.
Víes d'accesu:
 Heráldica: 
Destrémase por ser una de les poques poblaciones onde conviven xuntes cuatro relixones: cristiana, musulmana, xudía ya hindú.
Melilla ye, dempués de Barcelona, la segunda de les ciudaes con mayor representación del arte modernista d'España
Fiestes y tradiciones
Monumentos y llugares d'interés:
Hostelería:
Códigu Postal: 52000-52006
Ilesia Católica
La Ilesia Católica, tamién conocida como Ilesia Católica Romana, ye la mayor de les ilesies cristianes, con más de 1.270 millones de fieles en tol mundu. Como una de les instituciones relixoses del mundu que ye, tien xugao un papel destacáu na historia de la civilización occidental. Dirixida pol obispu de Roma, que recibe'l nome de papa, la doctrina teolóxica de so ta resumida nel Creu Nicenu. La so alministración central allúgase na Ciudá del Vaticanu, un enclave extraterritorial asitiáu na ciudá de Roma (Italia).
La Ilesia Católica distínguese dientro de la Cristiandá occidental pola so tradición apostólica y polos sos siete sacramentos. Enseña que ye la única iglesia verdadera fundada por Xesucristu, que los sos obispos son los sucesores de los apóstoles y qu'el papa ye'l socesor de San Pedru. La Ilesia Católica afirma que la so doctrina sobre la fe y la moral ye infalible. La Ilesia llatina, les Ilesies católiques orientales y los institutos relixosos como les órdenes mendicantes y les órdenes de clausura amuesen la variedá d'enfoques teolóxicos ya espirituales que conviven na Ilesia Católica.
Entre los sacramentos el principal ye'l de la Eucaristía, cellebráu llitúrxicamente na misa. La Ilesia enseña que, al traviés de la consagración realizada por un sacerdote católicu, el pan y el vinu ofrecíos en sacrificiu conviértese nel cuerpu y la sangre de Cristu. La Ilesia practica la comunión cerrada, pola que namái los miembros bautizaos n'estáu de gracia tienen permitido recibir la Eucaristía..
María ye venerada na Ilesia Católica como "Reina de los Cielos", y honrada en numberoses devociones marianes. La Ilesia definió cuatro dogmas marianos: el de la Inmaculada Concepción, pol que s'afirma que María foi concebida ensin el pecáu orixinal; la so condición de Madre de Dios; la so perpetua virxinidá; y la so xubida al cielu al final de la so vida na Tierra.
La Ilesia Católica influyó, a lo llargo de la so vida, na filosofía occidental, na ciencia y nel arte y la cultura occidentales, y foi, dende la Edá Media hasta la Edá Moderna la principal fuercia d'unidá del mundu occidental.
Les enseñances espirituales del catolicismu inclúin la difusión del Evanxeliu, mentantu que la so doctrina social enseña a axudar a los enfermos, a los probes y a los aflixíos al traviés de les obres corporales y espirituales de misericordia. La Ilesia Católica ye'l mayor proveedor non gubernamental d'educación y cuidaos sanitarios nel mundu.
Dende finales del sieglu XX la Ilesia Católica tien sío criticada pola so doctrina moral sobre la sexualidá, la so negativa a la ordenación sacerdotal de les muyeres y pola forma cola que s'enfrenta a los casos d'abusu sexual por parte de los sos miembros.
La Ilesia Católica Apostólica Romana tien abonda presencia n'Europa Occidental y Central, América Llatina y Filipines. El so llíder ye'l papa (Papa Franciscu), obispu de Roma.
La pallabra "católicu" remanez del griegu "καθολικος" (katholikós), que quier dicir 'universal'.
La Ilesia organízase en diócesis, que tán a cargu d'un obispu. Éstes, a la so vegada, agrúpense en provincies, a la cabeza de la que ta una archidiócesis. Otres xerarquíes son les prelatures y los vicariatos.
Los obispos encárguense de cada diócesis. Son aidaos polos presbíteros y los diáconos. Nengún obispu, anque seya cardenal, tien autoridá sobre otru, solo dependen del papa.
Los cardenales son los qu'aiden al papa nel gobiernu de la Ilesia y na alministración del Vaticanu, que ye la sede oficial de la Ilesia. Tamién son los encargaos d'elixir nuevu papa cuando muerre l'actual.
El papa ye'l xefe de la Ilesia. Según la tradición católica, ye'l socesor de Pedru.
Les órdenes relixoses nun pertenecen a la organización xerárquica de la Ilesia. Pueden ser de dos tipos:
Ciudá autónoma
La ciudá autónoma ye una división alministrativa especial, a mediu camín ente'l conceyu y la comunidá autónoma. N'España tienen el rangu de ciudaes autónomes Ceuta y Melilla.
Nel añu 1995 aprobóse nes Cortes Xenerales (Parlamentu) un estatutu específicu, qu'anque nun-yos da capacidá llexislativa, sí que-yos permite proponer nes Cortes les iniciatives llexislatives que-yos paezan oportunes.
A diferencia de les comunidaes autónomes, nun tienen una asamblea llexislativa autónoma propia.
Ceuta
Ceuta ye una ciudá autónoma española asitiada al norte d'África. Ta allugada a orielles del mar Mediterraneu, nel estrenchu de Xibraltar. Enconta con Marruecos na so llende terrestre. Esti país (Marruecos), reivindica la so anexión (xunto con Melilla, y otros territorios españoles de menor entidá nel Norte d'África) como parte del so territoriu darréu de l'averamientu xeográficu. España nunca nun asentó negociación, darréu qu'afita ser parte de dalgún de los reinos ibéricos dende'l sieglu XV
L'orixe del nome de Ceuta paez remanecer de la denomación dada polos romanos a los siete montes de la rexón (Septem Fratres). De Septem > "Septa" > "Ceita" > "Ceupta" > Ceuta.
Asitiamientu: 35º 55' - 35º 32' Llatitú Norte y 01º 35' - 01º 41' Llonxitú
Superficie: 18,5 km²
Ceuta cunta anguaño (2014) con 84.963 habitantes, la mayoría de la población ye española, tamién cuenta con población d'orixe marroquín y dellos inmigrantes xibraltareños.
Llingües: L'idioma oficial ye'l castellanu.
La Constitución española de 1978 reconoz a Ceuta y Melilla como ciudaes autónomes. Ye un partíu xudicial d'España.
Códigu Postal: 
51000
Xuan Carlos I d'España
Xuan Carlos I Alfonsu Víctor María de Borbón y de Borbón-Dos Sicilies foi Rei d'España, dende 1975 hasta 2014.
Ñetu d'Alfonsu XIII y fíu de Xuan de Borbón, Conde de Barcelona, nació en Roma, Italia'l 5 de xineru de 1938, onde taba esiliada la so familia dende la so salida d'España tres la proclamación de la II República.
Na entrevista'l 25 d'agostu de 1948 ente Franco y el Conde de Barcelona alcuérdase que'l Príncipe se tresllade a España pa cursar equí los sos estudios.
Según lo alcordao, cursó en Madrid el bachilleratu. Llueu realizó la so instrucción militar na Academia Xeneral Militar de Zaragoza (1955-1957), na Escuela Naval Militar de Marín en Pontevedra (1957-1958) y finalmente na Academia Xeneral del Aire de San Xavier (Murcia) (1958-1959). 
En 1962 casó con Sofía de Grecia, que caltenía, cabero col entós príncipe Xuan Carlos, una rellación familiar bona con Franco. Con Sofía de Grecia tuvo tres fíos: Elena y Cristina, infantes d'España (que yá-y dieron cinco nietos); y Felipe, Príncipe de Asturias y heriedu al tronu.
En virtú de la Llei de Socesión a la Xefatura del Estáu de 26 de xunetu de 1947, Franco propúnxolu como'l so socesor a títulu de Rei, lo cual foi ratificao poles Cortes en xunetu de 1969, énte les cuales xuró su nomamientu y la defensa de les Llei Fundamentales.
Asumió interinamente la Xefatura del Estáu demientres el franquismu (19 de xunetu a 2 de setiembre de 1974 y 30 d'ochobre a 20 de payares de 1975), por malures de Franco. Tres de la muerte d'ésti, proclamáronlu Rei d'España el 22 de payares de 1975. 
El 14 de mayu de 1977 el Conde de Barcelona, resignó a los sos drechos dinásticos hestóricos y la xefatura de la Casa Real na persona de Xuan Carlos, una vez que constató'l compromisu d'esti na instauración de la democracia. Con esti arrenunciu reanudábase la dinastía hestórica.
Demientres el so reináu aprobóse la Constitución Española (28 d'avientu 1978) que definiendo les funciones del rei, suprime los poderes executivos otorgaos pol franquismu y convierte al rei nun monarca parllamentariu al usu n'Europa Occidental.
D'esta miente, son atribuciones constitucionales del rei: sancionar y promulgar les lleis, disolver les Cortes y convocar eleiciones, proponer y nomar al candidatu a la Presidencia del Gobiernu, exercer la xefatura suprema de les Fuercies Armaes, simbolizar la unidá del Estáu y arbitrar y moderar el furrulamientu de les instituciones.
Ún de los momentos más graves a los que tuvo que facer frente'l rei Xuan Carlos foi l'intentu de güelpe d'estáu de 23 de febreru de 1981, el conocíu como "23-F".
Esi día, demientres la investidura del candidatu a la Presidencia del Gobiernu Leopoldo Calvo Sotelo, prodúxose la toma del Congresu de los Diputaos por parte de fuercies de la Guardia Civil al mandu del Teniente-Coronel Antonio Tejero. Al empar na Capitanía Xeneral de la VI Rexón Millitar (Valencia) el Teniente-Xeneral Jaime Milans del Bosch ocupó les cais de la ciudá con tanques y hubo diversos conatos n'otros puntos, tales comu la toma de los estudios de Televisión Española nel Prado del Rey (Madrid).
La intervención del Rei desautorizando'l güelpe, frenó la insurreición y contribuyó a aumentar el so carisma ente seutores políticos que fasta entós nun yeren mui afines a la forma de gobiernu monárquica.
El 2 de xunu de 2014 anuncia la so renuncia al tronu, dexando'l camín a la socesión al so fíu Felipe. el presidente de Gobireno Mariano Rajoy anuncia l'aconceyamientu del Conseyu de Ministros nel día 3 de xunu col envís d'aprobar una llei orgánica que permita tramitar l'abdicación.
Derechos d'autor
El derechu d'autor (en inglés, copyright) ye una forma de protexer les «obres orixinales» que a los autores yos ofrecen les lleis vixentes na mayoría de los países .
Xeneralmente da-y al dueñu del derechu d'autor el derechu exclusivu pa facer y pa autorizar a otros a facer lo siguiente:
Les llicencies de distribución pueden clasificase en base a los derechos que cada autor se guarda sobre su obra:
Maldives
Les Maldives, nomaes oficialmente República de les Maldives y conocíes tamién como Islles Maldives, ye una nación insular asiática asitiada nel océanu Índicu. Fórmenla una doble cadena de ventiseis atolones, d'orientación norte-sur, allugaos ente la islla de Minicoy (la más meridional del archipiélagu indiu de Lakshadweep, les antigües islles Laquedives) y l'archipiélagu de les Chagos. Les cadenes d'atolones tán nel nomáu mar de les Laquedives, a unos 700 km al suroeste de Sri Lanka y 400 al suroeste de India. 
De clima tropical y húmido, con unes lluvies anuales de 2.000 mm, el país tien sío, demientres la mayor parte de la so historia una nación independiente, sacante trés momentos. El primeru en 1558, cuando l'imperiu portugués dominó l'archipiélagu quince años. El segundu mediando'l sieglu XVII, en 1654, cuando l'imperiu holandés lu controló durante cuatro meses. Dos sieglos dempués, en 1887, l'archipiélagu convirtióse nun protectoráu británicu, una situación que se caltuvo hasta qu'algamó la independencia en 1965. Trés años dempués el país convirtióse nuna república. Sicasí, solo hebo dos presidentes de magar, porque'l restu del tiempu el país tuvo que soportar gobiernos autoritarios. La relixón de la mayoría de los sos habitantes ye l'Islam, que foi introducíu nel archipiélagu en 1153.
Xeográficamente l'archipiélagu forma parte de la conocida como cresta Chagos-Maldives-Laquedives, una cadena montañosa submarina del océanu Índicu. D'otra banda tamién forma, con esos dos archipiélagos, una ecorexón terrestre. Los atolones de les Maldives espárdense per un área de alredor de 90.000 kmkm&sup2, lo que fai d'elli ún de los más dispersos xeográficamente del mundu.
La so población, de 328.536 habitantes (2012), habita 192 de les 1.192 islles del archipiélagu. La principal ciudá y capital del país, Malé, asitiase na fastera meridional del atolón North Malé, y tenía en 2012 una población de 103.693 habitantes. La capitalidá de la ciudá vién-y de vieyo. L'atolón nel que s'asitia yera tradicionalmente la islla del rei, na que yeren entronizaos los cabezaleros de les dinastíes reales que dirixíen l'archipiélagu.
La República de les Maldives ye'l país más pequeñu d'Asia, lo mesmu por población que por superficie. L'altor mediu del país ye de 1,5 m sobro'l nivel del mar, col puntu más altu a 2,4 m (el menor del mundu). Poro, el mieu a la desapaición del archipiélagu pola xubida del nivel de la mar pol desxelu de los polos ye una de les principales preocupaciones de los maldivianos.
Océanu Índicu
L'Océanu Índicu ye ún de los cincu océanos del nuestru planeta. Ta asitiáu al este d'África, al sur de la India, al oeste d'Oceanía y al norte de l'Antártida. Tien forma d"'U" y colócase nel tercer puestu por tamañu detrás del Atlánticu y del Pacíficu. L'área total del océanu Índicu ye d'alredor de 73,4 millones de km².
La fondura media d'esti océanu ye de 4.210 m, un pocu más que la del Atlánticu. El puntu más fonderu tien 7.725 m y ta nes coestes de Xava. En xeneral, les mayores fonderes tán nel seutor noreste del océanu, onde 130.000 Km.² del fondu oceánicu tán a más de 5.486 m.
Bosnia y Hercegovina
Bosnia y Herzegovina (en serbocroata, "Bosna i Hercegovina" usando l'alfabetu llatín, "Босна и Херцеговина" usando l'alfabetu cirílicu) ye un país del sureste d'Europa, allugáu na península de los Balcanes. Ta arrodiáu por Croacia, Serbia y Montenegro y tien una salida al mar Adriáticu.
Bosnia y Herzegovina yera una de les seis repúbliques que formaron parte la Federación de Yugoslavia hasta principios de los años 90.
La rexón de Bosnia y Herzegovina, tuvo enforma poblada pel neolíticu, y dende'l sieglu IV e.C. tuvo ocupada polos ilirios. El territoriu foi anexonáu polos romanos nel sieglu III e.C. na provincia d'Iliria. Nel sieglu VII formó parte del Imperiu Bizantín. La primer vegada que se fixo usu del nome "Bosnia" foi nel añu 950, nun llibru nomáu "De administrando imperio" del emperador bizantín Constantín VII nel que se conseña a Bosnia como parte del territoriu del reinu de Croacia. Nel sieglu XII fórmase un reinu de Bosnia, que se caltién independente hasta 1463, cuando s'anexona al Imperiu Otomanu por Mehmet II.
Finada la Edá Media en Bosnia, la mayor parte de los habitantes aceuten l'Islam como relixón de so. Tuvo embaxo'l dominiu turcu hasta 1878, sacantes el periodu ente 1718 y 1739, nel que taba baxo remanéu austriacu. Nel sieglu XIX, medró la enemistá ente'l sultán y el pueblu, enguizada pol trunfu nacionalista na vecina Serbia. La represión por Abdulhamit II de les refriegues de 1875 provocaríen l'intervención rusa, que declaró la guerra al Imperiu Otomanu en 1877. Acabáu el conflitu, el Congresu de Berlín dio-y en 1878 l'alministración del país a Austria-Hungría. 
Bosnia pasa nel añu 1878 a tar alministrada pol Imperiu Austrohúngaru que la amesta al so Imperiu en 1908, y foi parte d'esti hasta l'añu 1918, hasta la fin de la Primer Guerra Mundial.
Ye entós cuando Bosnia, xunto colos Serbios, Croates y Eslovenos, en 1929, améstase a ellos pa ensamar la Yugoslavia. Na Segunda Guerra Mundial el territoriu de Bosnia y Herzegovina foi anexonáu pol estáu fascista croata, ente 1941 y 1944. Valtáu l'Exe, tornó a ensamar parte na Yugoslavia como una de les seyes repúbliques de la "República Popular Federativa". En 1992 proclamó la so independencia tres el referéndum del 1 de marzu de 1992.
Los bosnios y los bosniocroates de Bosnia y Herzegovina sofitaren la independencia pero la mayoría de los serbobosnios (un 30% de la población), sofitaos pol restu de los serbios de la ex Yugoslavia taben a la escontra y entamaron l'agresión a Bosnia y Herzegovina nun intentu de creación de la Gran Serbia. Nos primeros años d'esa guerra ocuparon un 70% del territoriu bosniu de mena violento - faciendo una verdadera llimpieza étnico". La guerra finó cola "Batalla de Bosnia Occidental y la derrota del exércitu serbobosniu que darréu dexó qu'Slobodan Milosevic firmare nel so nome los alcuerdos de "Dayton" el 21 de payares del 1995. El preciu de la guerra foi descomanáu: 250.000 muertes y más de 2,5 millones de refuxaos.
Bosnia y Herzegovina alcuéntrase allugada na estaya occidental de la península de Los Balcanes, llendando al norte, oeste y sudoeste con Croacia (932 km); al este con Serbia (302 km)y al sudeste con Montenegro (225 km.)
El país ye na so mayor parte montañosu, altravesáu pelos Alpes Dináricos. Seutores del noreste crúciense cola llanada panónica, mentantu que nel sur llenda col Mar Adriáticu. Pero Bosnia y Herzegovina tien namái 20 kilómetros de costes, nes cercaníes de la ciudá de Neum -nel cantón Hercegovina-Neretva-, que s'alcuentra enclavada dientro del territoriu croata y les sos agües territoriales, esti pequeñu saliente dixebra la costa croata en dos partes.
Les ciudaes más importantes son: La capital Sarayevu, Banja Luka na rexón noroeste conocía como "Bosanska Krajina", Bijeljina y Tuzla nel noreste, Zenica na estaya central de Bosnia, y Mostar que ye la capital d""Herzegovina'.
Anguaño ye una de les repúbliques más probes de l'antigua Yugoslavia, darréu de l'afarante Agresión a Bosnia y Herzegovina (1992-1995). Nos años de la guerra, la economía nun taba namái qu'atrancada, sinón qu'arriendes sofrió un retrocesu descomanáu y mayor de la población sosistía gracies a l'aida humanitario del esterior. Al deterioru de la economía xuniose el bloquéu económicu por parte de los países d'al delláu - Serbia y Croacia.
El marcu convertible bosniu ("konvertibilna marka", BAM) ye la unidá monetaria d'esta república. Dixébrase en "100 pfennig" ("pfeninga"). Tien una paridá frente al euro de 0,51129 EUR por 1 BAM (ye dicir 1 EUR = 1,95583 BAM), la mesma que s'afitó pal cambéu del antigu marcu alemán cola apaición del euro. Anguaño hai en circulación (xunu de 2006) monedes de 5, 10, 20 y 50 pfennig, y de 1, 2 y 5 marcos; asina como billetes de 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 y 200 marcos. Sacantes el billete de 200 marcos, los demás presenten dos modelos: ún pa la Federación de Bosnia y Herzegovina, y otru pa la República Serbia. 
En 1991 -un añu enantes de la guerra en plena crisis económica de la ex-Yugoslavia a mediu desintegrar (Eslovenia y Croacia ya taben fuera de la xunión), el productu interior brutu yera de 14.000 millones de dólares, pero la tasa amenorgó un 37 por cientu dende entós.
El país ta dividíu en dos entidaes ("entitet"):
A estes dos entidaes hai qu'amestar el distritu de Brčko, que forma parte d'entrambes .
La Federación de Bosnia y Herzegovina divídese en conceyos, agrupaos en 10 cantones ("kantoni"):
Los conceyos de la República Serbia tán agrupaos en 7 rexones: 
Llista de quesos de Llión
Pola mor de l'abondancia de ganáu na rexón, principalamente nos montes del norte y oeste, la fabricación de quesos foi siempres perimportante. A esto contribuyó amás la treshumancia entá viva cola ramal de la Cañada Real de la Vizana -nomada asina pola ponte llionesa d'Alixa-.
Los quesos llioneses son perellaboraos, sobre manera nes zones monteses, emplegando gran variedá de lleches bien soles o bien amestaes -vaca, oveya, cabra-.
Rescamplen los quesos de L'Armada -Argueyos- fechu col primer lleche de la oveya o la cabra-; Valdeteya -Argueyos- Ḷḷaciana, Babia, Sayambre, El Bierzu y el Quesu de Valdión, que cunta con Denominación d'orixe.
L'Armada
El queisu de l'Armada ye un tipu de quesu de Llión.
La produción realízase na subcomarca argoyana del mesmu nome que xunta los conceyos de Vegamián, Ḷḷieḷḷu y Reyeiru, con una altitú media averada a los 1.500 metros.
Casique tola so producción (80%) dedícase al consumu propiu, y amás faese en queseres familiares. La so gran peculiaridá ye que ta fecha col primer lleche que da la vaca o la cabra y que tien forma piramidal o troncoidal tapecíu por una tela artesanal. Sicasí, anguaño tamién se fai con lleche que nun ye culiestru.
Tocariu
El tocariu ye una llingua indoeuropea del grupu centum.
El tocariu ye un misteriu dientru del grupu llinguísticu indoeuropeu. Las dúas llinguas que lu conformaban -A y B- esapaecieron hai yá tiempu y amás con muita diferencia cronolóxiga pente dambas. La súa rellación más fuerte ye colas llinguas célticas.
Falábase na cuenca del riéu Tarim, n'Asia Central -n'actual provicia China de Xinjing-; la súa denominación ye un exonome griegu, que los chamaban Tokaroi, los chinos de la dómina apellidábanlos Bárbaros.
La importancia d'esta llingua radica en que considérase la única del grupu indoeuropeu que s'esparde pal oriente dende el puntu supuestu de nacencia de la llingua indoeuropea, estu ye la Meseta Póntica.
Piénsase qu'amiyou la súa importancia na zona, y la influencia escrita, cola dominación uigur nel sieglu IX, intre nel qu'escomenzóu la súa esaparición.
República de Macedonia
"Pa otros usos d'esti términu, ver Macedonia (dixebra)." 
La República de Macedonia ye un estáu independiente allugáu na península balcánica al sureste d'Europa, con una superficie d'alredor de 25.713 km² y una población cercana a los dos millones d'habitantes. La capital ye Skopje. Pola mor d'un desalcuerdu con Grecia y Bulgaria pol nome de Macedonia, internacionalmente úsase la denominación Antigua República Yugoslava de Macedonia o, nes Naciones Uníes, ex República Yugoslava de Macedonia 
Formaba parte de Yugoslavia hasta principios de los años 1990, época na que se autoproclamó independiente. Posteriormente tuvo la reconocencia de la comunidá internacional, cola escepción de Grecia, que reclamó como parte de la so identidá nacional la denominación de Macedonia, qu'emplega pa una de les sos rexones.
Bulgaria tampoco aceptaba denominación tala, poro República de Macedonia ingresó na ONX col nome d'Antigua República Yugoslava de Macedonia.
Euru
L'Euru (EUR o € ISO 4217 ) ye la moneda única de 19 de los 28 países de la Xunión Europea dende l'1 de xineru de 1999.
L'euru xébrase en 100 céntimos. 
Los documentos oficiales de la XE usen les pallabres "euro" y "cent", simpre en singular. Sicasí, nel llinguaxe habitual, traduzse "cent" pol equivalente en cada idioma (n'asturianu "céntimu", en castellanu "céntimo", en griegu "λεπτό / lepto", n'italianu "centesimo", etc) y el plural fórmase según l'emplegu de la llingua.
Los billetes —de 5, 10, 20, 50, 100, 200 y 500 euros — son idénticos pa los doce países. Les monedes —de 1, 2, 5, 10, 20 y 50 céntimos y 1 y 2 euros— tienen la mesma "cruz" en tolos países pero una "cara" estremada.
Les monedes, seya cual seya la so cara nacional, son válides en tolos países de la "zona euru".
El diseñu de los billetes ye de Robert Kalina del Bancu Central d'Austria y el de la cara común de les monedes débese a Luc Luycx de la Real Fábrica de Monedes de Bélxica.
L'euru ye'l socesor del ECU, "unidá monetaria europea" ("European Currency Unit").
El símbolu del euru (€), creáu pola Comisión Europea, inspírase na lletra épsilon (ε) del alfabetu griegu. Escoyóse esti símbolu como referencia a la inicial d'Europa. Les dos llinies paraleles faen referencia a la estabilidá dientro del área euru.
L'abreviatura internacional oficial pal euru, según la norma ISO 4217 ye EUR.
Nun hai símbolu oficial pal céntimu, anque utilízase davezu una c minúscula o, nel casu d'España, ct (plural cts) como reminiscencia del céntimu de peseta. N'Irlanda utilízase delles veces nes tiendes el símbolu ¢.
La moneda entró en vigor oficialmente l'1 de xineru de 1999, cuando dexaron d'esistir como sistemes independientes les monedes de los países de la "zona euru:" Alemaña, Austria, Bélxica, España, Finlandia, Francia, Irlanda, Italia, Luxemburgu, Países Baxos y Portugal. L'1 de xineru de 2001 incorporóse Grecia. 
Sicasí, por cuenta del periodu de fabricación que requieren los nuevos billetes y monedes, les antigües unidaes monetaries nacionales, anque perdieron la cotización oficial nel mercáu de divises, permanecieron como mediu de pagu hasta '1 de xineru de 2002. 
Tantu les monedes como los billetes tuvieron un periodu de coesistencia coles anteriores monedes nacionales hasta que foron retiraes de la circulación. Esti periodu de coesistencia tuvo calendarios estremaos nos países qu'adoptaron l'euru.
Dinamarca, el Reinu Xuníu y Suecia nun adoptaron la moneda única. Dinamarca refugóla nun referendu que se llevó a cabu'l 28 de setiembre de 2000, nel que'l 53,1 % de los votantes se manifestaron escontra l'adopción del euru.
En Suecia tamién celebróse ún el 14 d'avientu de 2003, díes depués del asesinatu de la ministra Anna Lindh, impulsora de la adopción del euru. Nesta consulta, dalgo más del 56 % del eleutoráu votó a la escontra. La cuestión quedó asina pospuesta al menos cinco años, en pasando esi tiempu, podrá repitise'l referendu.
En xunetu de 2002, l'euru sobrepasó la paridá col dólar de los Estaos Xuníos per primer vez dende febreru de 2000.
En payares de 2004 l'euru algamó una cotización con respeutu al dólar de $1,33, el máximu valor de cambéu dende la so introducción.
El restu d'estaos qu'ingresaron na XE coles ampliaciones de la XE de 2004 y 2007, nun adoptaron l'euru. Sicasí, estos países tán tomando les midíes afayadices p'adoptalu como moneda nacional, anque esti procesu pue tomar varios años. Por embargu, en xineru de 2007 Eslovenia convirtióse nel primer estáu de los nuevos miembros de la XE n'adoptar l'euru como moneda llariega. En 2008 sumáronse tamién Xipre y Malta. En 2009 incorporóse tamién a la zona euru Eslovaquia. L´1 de xineru de 2011, Estonia conviértese nel decimu sétimu país n'adoptar l'euru y, l´1 de xineru de 2014 entra Letonia na gran familia del euru, l´1 de xineru de 2015 entra Lituania na gran familia del euru.
Dellos países de la zona euru traten de desaniciar les monedes de 1 y 2 céntimos, yá que'l coste de fabricación ye más altu que'l so valir nominal (dafechu, Finlandia solo acuña monedes d´1 y 2 céntimos pa carteres de colleicionistes de monedes). L'alternativa pue ser implantar el sistema asina que los precios nun se modifiquen, pero una vez en caxa arredóndiense a 0 y a 5 céntimos pa facer desapaecer les monedes más pequeñes.
Nómase "Euruzona" (o "zona euru") al conxuntu de los países qu'adoptaron la moneda única, más Andorra, Mónaco, San Marino, y el Vaticanu, que tamién decidieron usallu, emitiendo euros propios cola so cara nacional.
Montenegro y Kosovo na antigua Yugoslavia, países qu'usaben los marcos alemanes como moneda, tamién adoptaron l'euru, pero al contrariu que los otros países, nun soscribieron alcuerdos llegales cola Xunión Europea.
El francu CFA, que tenía un tipu de cambéu fixu respeutu al francu francés, tienlu agora respeutu al euru. Lo mesmu ocurre col escudu de Cabu Verde, lligáu al escudu portugués.
L'euru ta alministráu pol Sistema Européu de Bancos Centrales (SEBC), compuestu pol Bancu Central Européu (BCE) y los bancos nacionales de los países miembros de la zona euru. El Bancu Central, allugáu en Fráncfort, (Alemaña), ye l'únicu con autoridá pa desendolcar la política monetaria.
Albanés
L'albanés ("shqip" o "gjuha shqipe") ye una llingua indoeuropea que falen alredor de seis millones de persones, de los que trés millones viven n'Albania; los otros falantes repártense mayormente ente Kosovo, Macedonia, Serbia, Montenegro y el noroeste de Grecia. Hai tamién una comunidá albanófona importante nel sur d'Italia, la de los "arbëresh" ("arbëresci" n'italianu), qu'anició nel país coles emigraciones del sieglu XVI. Tamién s'alcuentren grupinos mas pequeños de falantes en Bulgaria, Rumanía, Turquía, Ucraína y ente la diáspora albanesa d'Estaos Xuníos y Australia.
L'albanés tien dos dialectos estremaos, el toscu ("tosk"), y el guegu ("geg"), separaos pol ríu Shkumbi.
El toscu ye'l dialectu del centru-sur d'Albania, y de les minoríes albanófones d'Italia y Grecia.
El guegu fálase nel norte d'Albania, en Serbia, Montenegro y Macedonia. 
Ente los dos hai diferencies léxiques y fonolóxiques. Por exemplu, la /m/ o la /n/ del guegu correspuenden munches veces a una /r/ en toscu, como se pue ver comparando'l nome d'Albania nos dos dialectos ("Shqipnija" y "Shqipëria" respectivamente) 
La normativización de la llingua escrita standard que s'emplega anguaño fíxose a partir del dialectu toscu.
Los primeros testos escritos n'albanés son abondo serondos y daten de la segunda metá del sieglu XV. 
Tres varies tentatives de crear alfabetos autóctonos (como l'elbasan, el büthakukye y l'argyrokastron, basaos los trés na escritura cursiva griega) o d'usar l'alfabetu griegu y el cirílicu, l'albanés empezó a escribise col alfabetu llatín a partir de principios del sieglu XX.
Orde alfabéticu y valor de los grafemes
L'albanés ye la llingua oficial d'Albania. Ye tamién una de les llingües oficiales de Kosovo (xunto col serbiu) y de delles rexones de Macedonia.
Dominiu públicu
El dominiu públicu ye'l conxuntu de bienes y derechos de titularidá pública que nun posee naide. Exemplos son les agües terrestres, l'espaciu radioellectricu...
Tamién se considera que'l dominiu públicu ta formáu por les coses que son de la comunidá. Praos comunales, caminos y caleyes, fontes...
Hailos que piensen que les coses que nun tienen dueñu son de dominiu públicu. Pa la llei, estes coses son "Res nullius", y pueden ser pal primeru que las tope, que ye distintu del dominiu públicu.
Washington DC
Washington, D.C. (distritu de Columbia), conocida davezu como Washington, "the District" o namái D.C., ye la ciudá capital de los Estaos Xuníos. La so población estimada pa 2012 (U.S. Census Bureau) ye de 632.323, que fain d'ella la vixésimuquinta mayor del país. Por embargu, la población de la ciudá, nos díes llaborables, medra perriba del millón pola llegada de trabayadores que viven nos suburbios, asitiaos en terrén de los estaos vecinos, Maryland y Virxinia. L'área metropolitana de Washington, a la que pertenez el distritu, ye, colos sos 5,7 millones d'habitantes, la séptima mayor del país.
El 16 de xunetu de 1790 la "Residence Act" (llei federal que llexisló los asuntos venceyaos a la construcción d'una capital federal pal país) aprobó la creación d'un distritu capitalinu a la vera'l ríu Potomac, na costa este del país. Por esa mesma llei el distritu de Columbia ta embaxu la xurisdicción esclusiva del Congresu de los Estaos Xuníos y nun ye parte de dengún de los sos estaos. Los estaos de Maryland y Virxinia donaron tierres pa formar el distritu federal, qu'incluyó dos pueblos que ya esistíen: Georgetown y Alexandria. La ciudá, que recibió'l nome del presidente George Washington, foi fundada en 1791, magar que hasta dempués de la guerra civil estaunidense nun tuvo una institución municipal de gobiernu. Dende 1973 el distritu ta gobernáu por un alcalde y un conseyu de 13 conceyales, magar que'l Congresu tien la suprema autoridá na ciudá y puede anular les lleis llocales. El distritu tien un delegáu nel Congresu, ensin capacidá de votu, y nun elixe senadores; pola vixésimu tercer enmienda de la Constitución de los Estaos Xuníos, ratificada en 1961, el distritu tien trés votos electorales nel colexu d'electores qu'escueye al presidente del país.
La ciudá ye la sé de los trés poderes que formen el gobiernu federal estaunidense: el congresu, la Presidencia y el Tribunal Supremu. Hai nella, amás, dellos museos y monumentos nacionales y 176 embaxaes de países foriatos; y ye tamién la sé de bien d'organizaciones internacionales, y de la mayoría de los sindicatos, lobbys y asociaciones profesionales del país.
Declaración de los Derechos del Home y del Ciudadanu
La Declaración de los Derechos del Home y del Ciudadanu foi una declaración d'entamos de la Asamblea Constituyente francesa, realizada'l 26 d'agostu de 1789, que foi'l prefaciu a la Constitución de 1791.
Basábase na teoría de la voluntá xeneral de Rousseau y na dixebra de poderes de Montesquieu asina como nos derechos naturales que defendíen los enciclopedistes.
Preséntase en 17 artículos y dende l'escomienzu foi enforma criticáu y sobre manera polos movimientos feministes de mediaos del sieglu XIX, qu'al traviés de la Declaración de Seneca Falls intenten entamar una Declaración destinada pa les muyeres.
Los representantes del pueblu francés, costituyíos en Conceyu Nacional, cuidando que la ignorancia, l’escaezu, o’l despreciu de los Drechos del Home son les úniques causes de les desgracies públiques y de la corrupción de los gobernantes, resuelven esponer, nuna declaración solemne, los drechos naturales, inalienables y sagraos del home, pa qu’esta declaración tea presente costantemente en tolos miembros del cuerpu social y recuérde-ys los sos drechos y los sos deberes; pa que los autos del poder llexislativu y executivu, al poder ser comparaos en cualaquier momentu cola finalidá de toa institución política, seyan más respetaos; pa que les reclamaciones de los ciudadanos, fundaes n’alantre en principios simples y indiscutibles, contribuya siempres al caltenimientu de la Costitución y el bienestar de toos.
Uxo
Uxo ye una parroquia del conceyu asturianu de Mieres, n'España.
Uxo ocupa 3,8 km² y llenda al norte col pueblu de Santuyano, al sur colos de Viḷḷayana y Carabanzo, dambos pertenecientes al conceyu de Ḷḷena, al este col ríu Caudal y Figaréu y Santacruz de Mieres y al oeste cola Sierra de Diego y el Vaḷḷe de Cuna.
El nome vien de la época romana, posiblemente 25 e.C. , cuando Publio Carisio al que se-y encomendó la conquista d'Asturies, vieno dende Pendilla, en Lleón, hasta Ostium o Ustium (anguaño Uxo) a través de lo que güei se conoz como la ruta Carisia, pasando pol Homón de Faro y Picu Curriechos onde autualmente s'alcontró una defensa ástur escontra l'Imperiu Romanu y que se ta escavando con resultaos satisfatorios pa la conocencia de la hestoria d'Asturies. Dempués de descender lo primero qu'encontraríen ye un espaciu abiertu, col ríu incluyíu al que nomarían Ostium, que nun significaba otra cosa qu'entrada o tamién salida importante, y equí establecieron un campamentu de tránsitu camín de Lucus Asturum (Llugo de Llanera) y dempués pa Noega (Xixón), habitada per aquel entóncenes polos Cilúrnigos.
Del asentamientu romanu n'Uxo, esisten trés exemplos que lo demuestren, y que s'alcuentren nel Muséu Arqueolóxicu d'Asturies. Son unes inscripciones feches na piedra, una d'elles dedicada al Nimmedo Seddiago, presumiblemente dios ástur y que ta firmada por Cayu Sulpiciu l'Africanu por devolver con vida al so sobrín Cayu Sulpiciu Úrsulu. La otra ta dedicada a Luciu Severu Corona y a la so muyer Octavia y la tercera cuéntanos ónde llegó Cayu Sulpiciu Úrsulu perteneciente a los Synmschiari, exércitu astur a les órdenes de Roma. Esti personaxe, según la inscripción de la llápida, llegó a ser Prefectu de los Symmachiari na guerra de Dacia, Centurión de la Lexón I Minerva Pía y Fiel, Centurión de la Cohorte XII Urbana, Centurión de la Cohorte IV Pretoria, Primo Pilo de la Lexón XVIII y Prefecto de la Lexón III Augusta. Los Symmachiari ástures paez ser que yeren un exércitu regular a les órdenes de Roma.
Más tarde, yá nel añu 860, el rei Ordoñu I entrega al Obispu Frominio de Lleón la ilesia de Santa Eulalia. Según diz el pergamín que s'alcuentra na Catedral de Lleón: "«...y la iglesia de Sta Eulalia que está fundada in villa Ussio...»" nome que tien naquella época.
Güei consérvase una llápida funeraria na ilesia que lleva la siguiente inscripción: "Murió el siervo de Dios, Velasco niño. En la era"
Bob Dylan
Robert Allen Zimmerman (24 de mayu de 1941), conocíu comu Bob Dylan, ye un músicu de Minnesota, nel mediueste d´Estaos Xuníos. Dylan foi un íconu de la xeneración Beat nelos años 60. En xunu de 2007 anuncióse que yera el ganador del Premiu Príncipe d'Asturies de les Artes y en 2016 col Nobel de Lliteratura
Un discu nel que Dylan amuesa'l so procesu formativu: Woody Guthrie, la fondua del folk americanu, el gran bluesman Robert Johnson. Dellos temes son versiones clásiques ("Man of constant sorrow", "House of the rising sun"). 
El discu l'entamu. Dellos temes perconocíos ("Blowin' in the wind", "A hard rain's a-gonna fall", "Don't think twice, it's all right") nelos que pue vese ya el xeitu lliterariu de Dylan.
Dylan caltién el xeitu'l discu anterior. Nun s'atopen temes famosos (sacante "The times they are a-changin") y amuésase un fondu camarzu pollíticu y social.
El discu decisoriu na historia musical de Dylan: un cambéu pal formatu llétricu, ensin amurniase poles quexes del so públicu. Hai bonos temes perdayuri: "Subterranean homesick blues", "Love Minus Zero/No limit", "It's all over now, Baby Blue", "It's allright ma (I'm only bleeding)".
Discu nela mesma llínia, anque el conxuntu paez más "firme". Blues llétricu con poques concesiones palo acústico (la perbona y escura "Desolation row", per exemplu) y ún de los sos temes míticos: "Like a rolling stone".
Dylan pieslla la so triloxía con otra obra mítica, el primer discu doble na hestoria del rock. Nel alcuéntrase pela última vegada esi "soníu de mercuriu llíquidu", como él nomaba a la música que naguaba por facer: "Pledging my time", "I want you", "Sad-eyed Lady of the Lowlands".
Espublízase mientres Dylan vive en Woodstock tres el so acidente de moto, llueñe del "circu mediáticu" creyáu al rodiu de so. Una torna al folk de los sos anicios y un cantar que naide nun pué escaecer pola so escuridá y fondura: "All along the watchtower". Jimi Hendrix, que nel so discu "Electric Ladyland" (1968) fizo una versión d'esti tema, dixo que, tres ascuchalu la primera vegada, quedó tan alloriáu que tuvo que cantala él mesmu. 
Un nuevu pasu allantre. Temes llargos, enllenos d'ironíes y feríes. Neles sos memories ("Cróniques I"), Dylan fala "d'un discu fechu con dellos cuentiquinos de Chéjov" que naide nun tenía entendío: "Simple twist of fate", "You're a big girl now", "Shelter from the storm".
Un bon discu, col raigón nela so xira "Rolling Thunder Revue". El violín de Scarlett Rivera ensámase cola vieya armónica de Dylan nun soníu únicu, enllenu xeitos que nun s'atopen nel restu los discos de Dylan: "Isis", "Oh Sister", "One more cup of coffee", "Hurricane" (canciu perllargu onde Dylan amuesa la so solidaridá col boseador prietu Rubim 'Hurricane' Carter, xulgáu inxustamente). 
Un bon discu nuna dómina que quiciabes seya la menos valatible de Dylan, somerxíu en duldes relixoses. 
Tres años d'escaezu y la muerte la so má, Dylan fai un discu de blues escuru, fondu, enllenu camarzu y llercia. Dellos temes perbonos: "Love Sick", "Not dark yet", "Standing in the doorway", "Cold irons bound".
El conciertu más conocíu de Dylan, anque nun fora nel Albert Hall, sinón en Manchester. Tres la parte acústica, Dylan amuesa'l so cambéu llétricu y toca dellos temes del futuru "Bringing it all back home". Enantes que toque "Like a rolling stone", daquién glayía-y: "¡Xudes!". Dylan respónde-y: "Nun te creyo. Yes un mentirosu..." y pide-y a la banda (la futura The Band): "play fucking loud" ("tocái al alto la lleva").
Magar que caltenga munchos xeitos de "Time out of mind", ye esti un discu muncho más roqueru y enfotáu. Les lletres amesten rexistros del blues clásicu estaunidense cola escura imaxinería surrealista de Dylan.
Canidae
Canidae o cánidos ye una familia de los mamíferos carnívoros, na que s'incluyen perros, llobos, raposos, chacales y coyotes. Toos estos animales son dixitígrados.
Dientro de los cánidos encontramos les siguientes especies: 
Maltés
El maltés ye una de les dos llingües oficiales de Malta, xunto al inglés. Tien procedencia semítica masque nun tea claro'l so orixe, una teoría caltién que la so nacencia ye productu d'un dialeutalismu feniciu y otra diz que remanez del árabe. Ye la única llingua semítica romanizada, ye dicir qu'emplega l'alfabetu llatín; y amás presenta bayura d'empréstamos del sicilianu, del italianu, del inglés y del castellán. 
Ye oficial na República de Malta dende 1936, añu nel que sostituyó al italianu como llingua del gobiernu.
Dixitígradu
Un dixitígradu ye un mamíferu que se tien de pie o camina apoyáu namás que nos deos de les pates. Suelen ser más rápidos y silencisos que les otres clases d'animales. 
Dellos exemplos d'animales dixitígrados son el perru, el gatu, el caballu, l'hipopótamu y l'elefante.
Lliga de Campeones de la UEFA
La Lliga de Campeones de la UEFA (tamién nomada n'inglés Champions League o Copa d'Europa) ye'l tornéu internacional más importante de clubes nel fútbol européu. Ta organizáu pola UEFA. El primer campeón foi'l Real Madrid d'España en 1955. Tamién ye'l club que más títulos tien, nueve en total.
Ye la competición entre clubes con más prestigio y repercusión mediática del mundu. Dispútase anualmente desde xunu hasta mayu. El campeón na temporada 2009-2010 foi l'Inter de Milán, que llogró el so tercer título na competición tras ganar al Bayern Múnich. Na temporada 2010-2011 ganó la final el FC Barcelona al Manchester United por 3-1 nel estadiu de Wembley.
Ludwig van Beethoven
Ludwig van Beethoven (Bonn, 16 d'avientu-Viena, ) foi un compositor, direutor d'orquesta y pianista alemán. El so abarca, cronolóxicamente, dende'l periodu clásicu hasta entamos del romanticismu musical. Ye ún de los compositores más importantes de la hestoria de la música y el so legáu influyó de forma decisiva na música posterior.
Consideráu'l postrer gran representante del clasicismu vienés (dempués de Christoph Willibald Gluck, Joseph Haydn y Wolfgang Amadeus Mozart), Beethoven consiguió faer trescender la música del romanticismu, influyendo en diversidá d'obres musicales del sieglu XIX. El so arte espresóse en numberosos xéneros y magar que les sinfoníes foron la fonte principal de la so popularidá internacional, el so impactu resultó ser principalmente significativu nes sos obres pa pianu y música de cámara.
La so producción inclúi los xéneros pianísticos (trenta y dos sonates pa pianu), de cámara (dieciséis cuartetos de cuerda, siete tríos, diez sonates pa violín y pianu), vocal ("lieder", dos mises y una ópera: "Fidelio"), concertante (cinco conciertos pa pianu y orquesta, ún para violín y orquesta) y orquestal (nueve sinfoníes, obertures, etc.), ente les que s'atopa'l ciclu de los Nueve sinfoníes", incluyendo la "Tercer sinfonía", tamién llamada en castellanu" Heroica", en mi mayor, la "Quinta sinfonía", en do menor y la "Novena sinfonía", en re menor (que'l so cuartu movimientu ta basáu na "Oda a l'Allegría", escrita por Friedrich von Schiller en 1785).
La familia de Beethoven vivía so condiciones modestes. El so güelu paternu, llamáu tamién Ludwig, (Malinas, 1712-1773), yera descendiente d'una familia de llabradores y granxeros orixinarios de Brabante, na rexón de Flandes (Bélxica), que treslladáronse a Bonn nel sieglu XVIII. La partícula "van" del so nome, contrariu a lo que pudiera creese, nun tien orixe noble, y l'apellíu "Beethoven" dablemente seya deriváu de Betuwe, una llocalidá de Lieja, magar qu'otra hipótesis apunta a que l'apellíu remanez de "Beeth", que quier dicir remolacha y "Hoven", que ye'l plural de "Hof", que significa granxa. D'esti mou, «Beethoven» vendría significar «granxes de remolaches».
En marzu de 1733, el so güelu emigró a Bonn, onde trabayó como direutor y maestru de capiya de la orquesta del príncipe eleutor de Colonia. El 17 de setiembre d'esi mesmu añu, casó con María Josepha Poll, que los sos testigos foron l'organista Gilles van dean Aeden y Johann Riechler. Tuvieron tres fíos: María Bernarda Ludovica (bautizada'l 28 d'agostu de 1734, muerta'l 17 d'ochobre de 1735), Marcus Josephus (bautizáu'l 25 d'abril de 1736, muertu pocu dempués nuna fecha indeterminada) y Johann, que de la so nacencia o bautismu nun se caltién rexistru; supónse que nació a finales de 1739 o empiezos de 1740. El terceru foi l'únicu que sobrevivió a la infancia y foi'l padre de Beethoven. Johann foi músicu y tenor de la corte eleutoral.
El 12 de payares de 1767 casó na ilesia de "San Remixu" en Bonn con María Madalena Keverich (19 d'avientu de 1746 -17 de xunetu de 1787), una moza vilba y fía d'un cocineru de Tréveris. Por esi motivu, el matrimoniu de los sos padres cuntó cola oposición del so güelu, qu'entós daquella yá yera'l prestixosu maestru de capiya de la corte y consideraba a la moza d'una clase social inferior a la del so fíu, lo que nun yera cierto darréu que na so familia había conceyales ya inclusive senadores.
El matrimoniu treslladóse al nᵁ 515 de la Bonngasse y dos años dempués, en 1769, nació'l so primer fíu, bautizáu como Ludwig María van Beethoven. Sicasí, apenes seis díes dempués del so bautizu, el neñu finó. El 17 d'avientu de 1770 foi bautizáu'l so segundu fíu, na ilesia de San Remixu de Bonn, col nome de «Ludovicus van Beethoven» (Ludwig van Beethoven) según descríbese na acta de bautismu. La so fecha de nacencia, xeneralmente aceutada como'l 16 d'avientu de 1770, nun cunta con documentación histórica que pueda sofitala. María Madalena tuvo entá cinco fíos más, de los que namái sobrevivieron dos: Kaspar Anton Karl van Beethoven, bautizáu'l 8 d'abril de 1774, y Nikolaus Johann van Beethoven, bautizáu'l 2 d'ochobre de 1776. Los biógrafos nun tienen clares les dates de nacencia exautes de nengún de los fíos de María Madalena Keverich.
El padre de Beethoven taba bien impresionáu pol fechu de que Wolfgang Amadeus Mozart diera conciertos a los siete años y quería qu'el so fíu siguiera los sos pasos. Col enfotu de faer de Ludwig un nuevu "neñu prodixu", empezó a enseña-y pianu, órganu y clarinete a temprana edá. Sicasí, l'estudiu musical coartó'l desenvolvimientu afeutivu del neñu, qu'apenes se rellacionaba con otros neños. En metá de la nueche, a Ludwig sacábenlu de la cama y obligábenlu a tocar el pianu pa los conocíos de Johann, a los que quería impresionar; esto facía que tuviera cansáu na escuela. Yá yera normal que dexara d'asistir a clases y quedábase en casa pa prauticar música.
El padre yera alcohólicu, lo que supunxo que perdiera'l puestu de direutor de la orquesta de Bonn —puestu heredáu del güelu Ludwig—, y la madre taba davezu enferma. Magar que la rellación con Johann yera distante, Ludwig amaba enforma a so madre, a la que denomaba la so «meyor amiga».
El 26 de marzu de 1778, cuando tenía siete años, Beethoven fizo la so primer actuación en públicu en Colonia. El so padre afirmó que la edá de Ludwig yera de seis años, pa destacar d'esti mou, la precocidá del so fíu; por ello, siempres se creyó que Beethoven yera más nuevu de lo que yera en realidá. Darréu que'l talentu musical y pedagóxicu del so padre yera llendáu, Ludwig empezó a recibir clases de otros profesores. Les sos meyores foron significatives, sobremanera na interpretación del órganu y la composición, dirixíu por músicos esperimentaos como Christian Gottlob Neefe. Neefe foi un profesor bien importante ya influyente na so instrucción y supo valorar darréu'l nivel esceicional de Ludwig. Amás de tresmiti-y conocencies musicales, Neefe dio a conocer a Beethoven les obres de los pensadores más importantes, tanto antiguos como contemporaneos.
En 1782, cuando cuntaba con once años d'edá, Beethoven espublizó la so primer composición, titulada "Nueve variaciones sobre una marcha d'Ernst Christoph Dressler" (WoO 63). Un añu dempués, Neefe escribió na Revista de Música" tocante al so alumnu: «Si sigue asina, como empezó, va convertise de xuru nun segundu Wolfgang Amadeus Mozart». En xunu del siguiente añu, Ludwig ye "contratáu como intérprete de viola na orquesta de la corte del príncipe elector de Colonia Maximilianu Franciscu, por encamientu de Neefe. Esti puestu dexólu frecuentar la música de los vieyos maestros de capiya, arriendes de facilita-y la entrada en nuevos círculos sociales, nos que s'atopaben dalgunos de los que seríen amigos de so pa tola vida, como la familia Ries, los von Breuning (onde na so casa conoció a los clásicos y deprendió a amar la poesía y la lliteratura) o'l doctor Franz Gerhard Wegeler (col que años más tarde volvería a atopase en Viena).""
Beethoven atopa una vía d'escape de la presión familiar en 1787 cuando, con 17 años, marcha a la capital austriaca sofitáu pol so mecenes, el conde Ferdinand von Waldstein, que paga los gastos del viaxe y, lo más importante, convéncelu de les sos posibilidaes d'ésitu. Paez que mientres esti viaxe a Viena tuvo llugar un curtiu alcuentru con Mozart. En rellación a esti alcuentru, namái esisten testos de discutible autenticidá. Seya como seya, la lleenda diz que Mozart diría: «"Recuerden el so nome, esti mozu va dar qué falar al mundu"».
Al pocu tiempu, so madre careció gravemente de tuberculosis, y so padre pidió-y por carta que tornara a Bonn darréu. La madre morrió'l 17 de xunetu de 1787. Tres esti fechu, so padre entró nuna depresión y agravóse'l so alcoholismu , aportando a que lu detuviesen y encarcelasen por esti fechu. Tres esto, el mozu Ludwig tuvo de responsabilizase de los sos nuevos hermanos y viose obligáu a caltenelos, tocando'l vigulín nuna orquesta y dando clases de pianu mientres cinco años, ente que'l so padre siguía presu. El padre finó finalmente'l 18 d'avientu de 1792.
En 1792, el príncipe eleutor de Bonn volvió financia-y un viaxe a Viena, ciudá na que quedó'l restu de la so vida componiendo, tratando d'algamar una reconocencia social a la so persona per aciu del arte y sufriendo un mal particularmente tarrecible pa él: la sordera. Ellí, Beethoven recibió clases de composición con Joseph Haydn, de contrapuntu con Johann Georg Albrechtsberger y Johann Baptist Schenk y de llírica con Antonio Salieri.
Mientres esti periodu tuvo dellos duelos musicales con otros pianistes. El primeru foi en 1792 ―con 21 años d'edá―, mientres un viaxe cola orquesta de la corte, nel que tocó con Franz Sterkel, executando obres de dichu compositor. En 1800 tuvo llugar el famosu duelu nel palaciu de Lobkowitz, nel que'l pianista y compositor Daniel Steibelt retólu a que tocaren xuntos. En tala ocasión, Beethoven tomó partitures d'una obra d'esti, modificándoles al empar que diba tocándoles, con tanta gracia que Steibelt declaró que nun diba volver a Viena mientres Beethoven viviera ellí y abandonó la ciudá, quedando en París.
Con veinticuatro años espublizó la so primer obra importante: tres tríos pa pianu, vigulín y violonchelu (Opus 1) y l'añu siguiente, en 1795, fizo'l so primer conciertu públicu en Viena como compositor profesional, nel qu'interpretó les sos propies obres. Esi mesmu añu propúnxo-y matrimoniu a Madalena Willman pero esta negóse. Darréu, fizo una xira por Praga, Dresde, Leipzig, Berlín y Budapest. En 1796 espublizó trés sonates pa pianu (Opus 2). La corte, la nobleza y la Ilesia vieneses acoyeron la música de Beethoven y convirtiéronse en mecenes y proteutores del mozu músicu. Yeren frecuentes les disputes ente estos estamentos y el compositor, darréu del abicañu fuerte ya impulsivu del músicu, pero esti fechu fíxo-y ganase un gran respetu na ciudá. Ente los sos mecenes atopábense personalidaes como'l príncipe Karl von Lichnowsky y el barón Gottfried van Swieten. Per esa dómina deslligóse de Haydn, col que nun concasaba musicalmente pero al que, pesie a esto, dedicó-y los trés tríos.
En 1800, Beethoven entamó un conciertu nuevu en Viena nel que fizo la presentación de la so "Primer sinfonía". La so actividá musical diba n'aumentu y tamién dio clases de pianu ente les moces aristócrates, coles que caltuvo romances esporádicos. Al añu siguiente, Beethoven confesóse esmolecíu pola so creciente sordera al so amigu Wegeler. En Heiligenstadt, l'añu siguiente escribió'l conocíu "Testamentu de Heiligenstadt", nel qu'espresa la so desesperación y disgustu énte la inxusticia de qu'un músicu pudiera volvese sordu, daqué que nun podía concebir nin soportar. Inclusive llegó a plantegase'l suicidiu, pero la música y el so fuerte convencimientu de que podía faer una gran aportación al xéneru fixeron que siguiera alantre. En dichu testamentu escribió que sabía qu'aínda tenía muncha música por afayar, esplorar y concretar.
La so música inicial, fresca y llixera, camudó pa convertise n'épica y atorbolinada, acorde colos tiempos revolucionarios que vivía Europa. Yeren años nos que les potencies monárquiques europees aliárense pa ganar a la Francia revolucionaria. Nuna esllumante campaña nel norte d'Italia, na que l'exércitu austriacu foi derrotáu, adquirió notoriedá Napoleón Bonaparte, que convirtióse nun ídolu ente los sectores progresistes. D'esta dómina son la "Sonata pa pianu nᵁ 8", denomada "Patética", y la "Sonata pa pianu nᵁ 14", denomada "Claru de lluna". La so "Tercer sinfonía", denomada "La" "Heroica "(traducción de la denominación n'italianu "Eroica) ", taba escrita nun principiu en «memoria d'un gran home», Napoleón, que víase nesi momentu como un lliberador del so pueblu. Cuando se declaró a sigo mesmu Emperador, Beethoven noxóse y borró violentamente'l nome de Napoleón de la primer páxina de la partitura. "La Heroica" estrenóse finalmente'l 7 d'abril de 1805. 
Bien aína, Beethoven dexó de precisar de conciertos y recitales nos salones de la corte pa sobrevivir. Los editores disputábense les sos obres; arriendes, l'aristocracia austriaca, quiciabes avergoñada pola muerte de Wolfgang Amadeus Mozart na probeza, asignó-y una pensión añal. Por cuenta de la perda de les sos capacidaes auditives, dióse a una febril actividá creadora, y, al empar, sufrió penalidaes personales por dos desengaños amorosos. Nun llegó a casase enxamás, pero atribúyense-y dellos romances, sobremanera ente dames de la nobleza. Antonie von Birkenstock, casada col banqueru alemán Franz Brentano, foi ún de los grandes amores de so vida.
Ente 1804 y 1807, tuvo namoráu de la nueva y bella condesa Josephine Brunswick, vilba de Joseph Graf Deym. El so amor yera correspondíu per parte de la condesa pero esti nun pudo concretase por cuenta de les ríxides restricciones sociales de la dómina y l'estricta separtación ente la nobleza y el vulgu, polo que la rellación cesó. Mientres esti periodu, Beethoven terminara "Leonore", la so única ópera. Compunxo hasta cuatro obertures distintes y finalmente camudó'l nome de tala ópera a "Fidelio", n'escontra de los sos deseos. El 20 de payares de 1805 foi la fecha de la primer representación, que tuvo poca acoyida de públicu, una y bones esa mesma selmana les tropes de Napoleón entraran per primer vegada en Viena. Nos años siguientes, Beethoven amontó la so actividá creadora y compunxo munches obres, ente elles la "Quinta sinfonía", la Sesta sinfonía o "Sinfonía Pastoral", la "Obertura Coriolano" y la bagatela pa pianu "Pa Elisa".
Les sos apaiciones en públicu yeren cada vegada más infrecuentes. El 22 d'avientu de 1808 Beethoven dio ún de los sos últimos conciertos en vivo, nuna llarga xornada qu'incluyó l'estrenu de la "Fantasía pa pianu, orquesta y coru" Op. 80, les sinfoníes "Quinta" y "Sesta", el "Conciertu pa pianu nᵁ 4" Op. 58, l'aria "«Ah perfido!»" "(«Ah zaguín»)" y tres movimientos de la Misa en do mayor" Op. 86". Tuvo como alumnu al archiduque Johann Joseph Rainer Rudolph, hermanu del emperador, y eventualmente convirtióse tamién nel so más grande benefactor. En 1809, Beethoven nun taba conforme cola so situación en Viena, especialmente col aspeutu económicu. Entós plantegóse la invitación de Xerónimu Bonaparte, pa dexar Viena y treslladase a Holanda. La so vieya amiga la condesa Anna Marie Erdödy, llogró convencer a Beethoven por que se caltuviera en Viena cola ayuda de los sos más ricos almiradores, ente los que s'atopaben l'archiduque Rudolf, el príncipe Lobkowitz y el príncipe Kinsky, qu'ufiertaron a Beethoven una pensión añal de 4000 florinos, lo que-y dexó vivir ensin esmoliciones económiques. La única condición que-y punxeron foi nun abandonar la ciudá de Viena, condición aceutada pol compositor. Tala pensión convirtiólu nel primer artista y compositor independiente de la hestoria, yá qu'enantes los músicos y compositores (Bach, Haydn y Mozart incluyíos) yeren sirvientes nes cases de l'aristocracia, formando parte del so personal doméstico y componiendo ya interpretando según los sos amos-yos pidíen. Sicasí, les condiciones del arreglu al que llegó Beethoven colos sos benefactores daben llibertá al compositor de componer lo qu'él quixera, so demanda o non, y cuando él quixera.
En 1812, Beethoven treslladóse al balneariu de Teplitz (Teplice) y mientres la so estancia escribió la carta a la so «Amada inmortal», que provocó munches especulaciones sobre la so destinataria magar qu'enxamás se pudo pescudar con exautitú. En 1977, el musicólogu estaunidense Maynard Solomon afirmó que la carta diba dirixida a Antonie Brentano, la esposa d'un mercader de Frankfurt del Meno y madre de cuatro fíos. Por cuenta del so sentíu éticu y el so mieu al matrimoniu, Beethoven abandonó esta rellación, a pesar de los conflictos emocionales que-y causaben. En xunetu d'esi añu, Bettina von Arnim entamó un alcuentru ente'l compositor y Johann Wolfgang von Goethe. Más tarde la condesa espublizó la so correspondencia con Goethe y nuna de les sos cartes al conde Hermann von Pückler-Muskau rellató un socesu que al paecer asocedería nesi balneariu esi mesmu branu, cuando Beethoven y Goethe s'atoparon per primer vegada. Dambos pasiaben pela alamea del balneariu y de secute apaeció frente a ellos la emperatriz María Luisa d'Austria-Este cola so familia y la corte. Goethe, al velos, fíxose a un llau y quitóse el sombreru. Sicasí, el compositor caló'l sombreru aínda más y siguió'l so camín ensin amenorgar el pasu, faciendo que los nobles s'apartaren a un llau pa saludar. Cuando tuvieron a cierta distancia detúvose pa esperar a Goethe y díxo-y lo que camentaba tocante al so comportamientu «de llacayu».
Según Elisabeth von Arnim, el mesmu Beethoven-y cuntó esta anécdota. Sicasí, la so veracidá aínda s'alderica y güei esiste un ciertu alcuerdu en considerala parte braera y parte inventu d'Elisabeth. Na so carta a von Pückler-Muskau, entrúga-y si presta-y la hestoria, «"Kannst du sie brauchen?"» («¿Pues usala?»). Von Arnim, sicasí, decide usala y en 1839 espublizó, na revista "Athenäum" una carta, supuestamente de Beethoven, na qu'esti cuntaba l'anécdota. L'orixinal d'esta carta nun apaeció nunca, namái la copia, y dellos detalles (como la data) indiquen que Beethoven nun la escribió enxamás, o polo menos non como foi transcrita. Independientemente de la so autenticidá, l'incidente encantó a la sociedá vienesa, que creyó l'incidente braeru mentanto munchu tiempu.
Beethoven entablara contautu col inventor Johann Mäzel, que-y construyó dellos preseos p'ayudalu coles sos dificultaes auditives, como cornetes acústiques o un sistema pa escuchar el pianu. La so obra orquestal "La victoria de Wellington" compúsose en 1813 pa ser interpretada con un panarmónicu, otru de los inventos de Mäzel. Esta obra yera un homenaxe a la victoria sobre los exércitos napoleónicos na Batalla de Vitoria por parte del Duque de Wellington y algamó gran popularidá, arriendes de volver verdaderamente famosu al compositor, lo que-y procuró grandes ingresos. Sicasí, él mesmu calificó como «basoria» (daqué que nun dixo de nenguna otra obra so) y güei ta dafechu escaecida. L'inventu de Mäzel que más impresionó al compositor foi'l metrónomu, y escribió cartes d'encamientu a editores y empezó a facer anotaciones nes partitures colos tiempos del metrónomu pa que les sos obres s'interpretasen al "tempo" qu'él concibiera. Nesa dómina empezaron los problemes económicos del compositor, yá que ún de los sos mecenes, el príncipe Lobkowitz, sufrió una quiebra económica y el príncipe Kinsky finó al cayer del so caballu, tres de lo que los sos herederos decidieron nun pagar les obligaciones financieres que'l príncipe contraxera col músicu.
En 1814, acabó les "Séptima" y "Octava sinfoníes" y reformó la ópera "Fidelio", que foi un gran ésitu, tantu d'asistencia de públicu como no económico, lo mesmo que'l restu de conciertos que fizo nesa dómina. Esi mesmu añu tuvo llugar el Congresu de Viena, qu'axuntó na ciudá a numberosos mandatarios que decidíen el futuru d'Europa dempués de la derrota de Napoleón. Esti foi ún de los momentos de gloria de Beethoven, yá que convidáronlu en munches ocasiones a participar nos múltiples conciertos que se dieron nes celebraciones y foi recibíu con almiración y reconocencia.
Delles fontes apunten a que l'últimu conciertu públicu de Beethoven tuvo llugar el 11 d'abril d'esi mesmu añu (1814) y consistió nel estrenu del Tríu "op. 97", xunto al violinista Ignaz Schuppanzigh y el violonchelista Joseph Lincke.
Tres la muerte del so hermanu Kaspar Karl el 15 de payares de 1815, tomó la decisión d'acoyer al so sobrín Karl, de nueve años d'edá, en contra de la voluntá de la so cuñada. Nos años entendíos ente 1815 y 1820, dedicó gran parte de les sos enerxíes y el so tiempu a la batalla llegal pa ganar la custodia del so sobrín Karl. Esti esfuerzu supúnxo-y dexar prácticamente de componer (a pesar de lo cual collechó los sos dos mayores «ésitos» —la "Novena sinfonía" y la "Missa Solemnis"— nesta dómina). Nel testamentu del hermanu establecíase-y a él como tutor de Karl, pero nel llechu de muerte, a pidimientu de la cuñada, afitóse una tutoría conxunta. Ludwig, que tarrecía a la so cuñada, tuvo que llevar la so causa énte la xusticia. Los tribunales ordinarios nun lu conocíen y costába-y faer valir les sos influencies, magar que finalmente ganó'l casu, y dende entós dedicóse a la formación musical de Karl con falses esperances, una y bones el mozu nun tenía dotes musicales. Ún de los profesores colos que cuntó'l so sobrín foi Carl Czerny, que dempués foi profesor de Franz Liszt y enantes fuera alumnu del propiu Beethoven. Amás, la rellación col so fíu adoptivu nun yera escelente; costantemente tenía qu'atopa-y tutores nuevos, yá que tenía conflictos con ellos, y esti escapaba con so madre y engarrábase costantemente col tíu. La esmolición pol dineru, qu'acompañó a Beethoven dende los díes de la infancia en que tuvo qu'aprovir pa la familia, ocupólu nesti periodu como nunca. Los editores nun confiaben nél, pos nun cumplía les sos promeses d'esclusividá y pidía de contino más dineru poles sos obres. Según el so biógrafu, Emil Ludwig, d'esti periodu nun hai nin una sola carta na que nun se traten, siquier tanxencialmente, problemes de dinero.
Dempués de 1815, Napoleón foi definitivamente derrotáu y el canciller austriacu Klemens von Metternich instauró un réxime policial pa torgar rebrotes revolucionarios. Beethoven foi una voz crítica del réxime. Nesa dómina, el so nome yera bien respetáu nel Imperiu y n'Europa Occidental, sobremanera n'Inglaterra, en parte gracies al ésitu de "La victoria de Wellington". Pero l'ascensu de Gioachino Rossini y la ópera italiana, que Beethoven consideraba poco seria, asitiólu en segundu planu.
En 1816, fizo'l primer esbozu de la "Novena sinfonía" y dos años más tarde'l so antiguu alumnu y benefactor, l'archiduque Rudolf, foi nomáu cardenal, motivu pol que Beethoven empezó a componer la "Misa en re", anque nun la tuvo terminada enantes de la ceremonia d'entronización. En 1822, Beethoven tuvo un alcuentru con Rossini en Viena, ciudá na qu'esti taba collechando grandes ésitos. Por cuenta de les dificultaes col idioma y la sordera de Beethoven, l'alcuentru foi curtiu.
Beethoven pasó los últimos años de la so vida casi totalmente aislláu pola sordera, rellacionándose namái con dalgunos de los sos amigos al traviés de los cuadernos de conversación», que-y sirvieron como mediu de comunicación. El so postrer gran ésitu foi la "Novena sinfonía", terminada en 1823. Nos trés años finales, dedicóse a componer cuartetos de cuerda y la "Missa Solemnis". El 13 d'abril d'esi añu conoció a Franz Liszt, qu'entós tenía once años, mientres un conciertu del compositor húngaru y felicitólu pola so interpretación. Años más tarde, Liszt trescribió toles sinfoníes de Beethoven pa pianu y foi un destacáu intérprete de la so obra. L'estrenu de la "Novena sinfonía" tuvo llugar el 7 de mayu de 1824 y foi un ésitu a pesar de les dificultaes téuniques qu'entrañaba la obra. Esti ésitu nun se traduxo nuna ganancia financiera y los problemes económicos siguieron apurando al compositor, qu'anque tenía'l dinero que taba aforrando, nun podía usalu porque destinábalu como heriedu pal so sobrín.
La salú del maestru decayó inexorablemente mientres la so estancia na casa del so hermanu en Gneixendorf, a pesar de los cuidos de la so familia. El so hermanu Nikolaus Johann recordaba: «A la xinta comía namái güevos pasaos per agua, pero dempués bebía más vinu, y asina de cutiu carecía foria, de cuenta que se-y engrandó cada vez más el banduyu, y llevólu vendáu munchu tiempu». Tenía edemes nos pies y quexábase de cutio de sede, dolores de banduyu y perda de mambís. Nesa dómina, empezó la composición de la "Décima sinfonía".
El 1 d'avientu de 1826, Beethoven y Karl volvieron a Viena. El baramentu de la decisión determinó qu'escarecieren d'un tresporte afayadizu y namái pudieron consiguir un carromatu vieyu descubiertu. El viaxe resultó catastróficu pa una persona nel estáu nel que s'atopaba Beethoven, que llevaba ropa de branu y viose obligáu a pasar la nueche nuna tabierna de l'aldega, au l'habitación nun tenía calefacción nin persianes que la protexeren del fríu. Escontra la medianueche sofrió un respigu febril y empezó una tos seco acompañada de sede intensa y fuertes dolores nos costaos. Tando asina, el maestru bebió grandes cantidaes d'agua xelada que namái agravaron la so condición. Sicasí, llogró recuperase de la so crisis gracies a l'atención del doctor Wawruch y consiguió llegar a la capital. El 20 d'avientu, estrayéron-y fluyíos abdominales. Karl permaneció mientres tol mes al so llau hasta la so incorporación, en xineru, al so reximientu. El mozu reconciliárase totalmente col so tíu tres el llamentable episodiu del suicidiu: «Mio queríu padre: vivo satisfechu y namái pésame veme separtáu de ti».
Casi na miseria, a pesar de tener una gran fortuna n'aiciones financieres, escribió a los sos amigos en Londres pa pidir dalgún dineru. La rempuesta llegó de momentu, xunto con cien llibres esterlines emprestaes incondicionalmente. Cuando s'espublizó en Viena l'estáu terminal de Beethoven, tolos sos antiguos amigos qu'entá vivíen allegáronse a la so casa de la "Schwarzspanierhaus" pa espresa-y los sos deseos d'una rápida recuperación, anque en realidá'l so propósitu yera despidise del avieyáu compositor.
A pesar de los cuidos del so médicu y el ciñu de los sos amigos, la maltrecha salú del músicu, que careciera problemes hepáticos mientres tola so vida, empioró. Esos últimos díes acompañáronlu Franz Schubert, que en realidá nun s'atrevió a visitar al maestru, pero un amigu de dambos amosó-y al morrebundu les partitures de les sos "lieder", que Beethoven tuvo oportunidá d'almirar y atribúyese-y la frase: «ye verdá que nesti Schubert alcuéntrase una chispa divina», recordando'l comentariu que sobre él fixera Mozart y faciendo'l cumplíu que nun fixera a nengún otru músicu. El 20 de marzu escribe: «toi seguru de que voi colar bien aína». Y el día 23, ente los estertores del morrebundu, delles fontes indiquen qu'esclamó: «Aplaudíi collacios, "comedia finita est"» («La comedia terminó»), un final típicu de la comedia del arte, anque en 1860 Anselm Hüttenbrenner negó que Beethoven pronunciara estes pallabres. Esa mesma tarde, tomó la pluma pa designar al so sobrín Karl legatariu de tolos sos bienes.
A otru día, 24 de marzu de 1827, Beethoven recibe la estremaunción y la comunión según el ritu católicu. Hai de solliñar que les creencies personales de Beethoven foron bien poco ortodoxes. Esa mesma tarde entra en coma pa nun volver espertar hasta dos díes más tarde. El so hermanu Nikolaus Johann, la so cuñada y el so almirador incondicional Anselm Hüttenbrenner acompañáronlu a la fin, yá que los sos pocos amigos salieren a buscar una tumba. Les sos últimes pallabres diben dirixíes al vinu del Rin que llegó dempués de muncho esperar l'encargu, y que s'esperaba surtiera bonos efeutos sobre la salú del músicu: «Mui sero, enforma sero...». Hüttenbrenner rellató los últimos momentos del compositor el 27 de marzu de 1827 de la siguiente forma:
Trés díes dempués del so fallecimientu, el 29 de marzu, tuvo llugar el funeral. Cellebróse na Ilesia de la Santa Trinidá, a un par de mazanes de la casa de Beethoven, y nella interpretóse'l "Réquiem en re menor" de Wolfgang Amadeus Mozart. Al mesmu asistieron más de 20.000 persones, ente les qu'atopábase Schubert, gran almirador de so. L'actor Heinrich Anschütz lleó la oración fúnebre, (escrita pol poeta Franz Grillparzer), a les puertes del campusantu de Währing, agora Schubert Park.
Nel so escritoriu de trabayu, atopóse'l "Testamentu de Heiligenstadt", redactáu en 1802, onde desplica a los sos hermanos el porqué de la so fonda amargura. Tamién s'atopó la mentada desgarradora carta d'amor dirixida a la so «Amada inmortal», a la que llama «el mio ánxel, el mio tou, el mio mesmu yo».
A lo llargo de la so vida, Beethoven visitó gran cantidá de médicos pa curar les sos diverses dolencies físiques, como mala dixestión, dolor abdominal crónicu, cirrosis hepática, nefropatía, pancreatitis crónica, irritabilidá, depresión, según otros síndromes ensin etioloxía demostrada, tales como alteraciones gastrointestinales, bronquiales, articulares y oculares. Nuna carta a un amigu, espresó'l so deséu de que, dempués de la so muerte, los sos restos s'usasen pa determinar la causa de la so enfermedá y evitar qu'otros carecieren el so mesmu sufrimientu. Dende'l so fallecimientu, a los cincuenta y seis años d'edá, en 1827, esistieron munches especulaciones y estudios sobre les causes de les sos múltiples dolencies y la so muerte, pero nun consiguieron determinar una patoloxía sistémica pa esplicar siquier gran parte de los sos síndromes.
Estudios realizaos nel Centru de Tratamientu Pfeiffer en Warrenville (Illinois) en 2005, revelaron dellos datos sobre les causes de la so muerte. Los analises d'una guedeya del so pelo y d'un fragmentu del so craniu dieron como resultáu la esistencia d'altes concentraciones de plomu, lo qu'indica que'l compositor podría carecer saturnismu. Aparentemente, Beethoven inxería agua contaminada con plomu, que sacaba d'un regueru campestre creyendo que tenía propiedaes curatibles. Les últimes investigaciones señalen que foi pol plomu de los vasos qu'usaba pa beber. Arriendes de dichos estudios, pudo sabese que'l compositor carecía problemes estomacales dende los venti años y que, n'ocasiones, sufría crisis depresives. Los problemes estomacales y el cambéu de personalidá que sufrió a los venti años concuerden col diagnósticu d'envelenamientu per plomu. Nestos estudios, tamién se destaca l'ausencia de niveles perceptibles de cadmiu o mercuriu na guedeya y el güesu, elementos a los que primeramente s'identificó como causantes de la enfermedá de Beethoven. La presencia de plomu nel craniu confirmó que la esposición del músicu a esti elementu nun foi un fechu puntual na so vida, sinón que tuvo que tar sometíu a él mientres munchos años. Anque esisten dellos estraños casos de sordera provocaos por envelenamientu por plomu, nun hai nenguna evidencia sólida que sofite que fora esta la causa de la que careció Beethoven.
Otru estudiu afirma que Beethoven finó por causa d'una insuficiencia hepática que desencadenó un coma hepáticu. Amás, pue que con probabilidá careciera una septicemia final, col antecedente d'una ascitis fistulizada ya infectada. Nun puede afirmase con certeza si una insuficiencia renal y una diabetes desterciada foron motivu del so fallecimientu. Na medicina moderna, la causa de la so muerte catalogaríase como un fallu multisistémicu, aniciáu pola so insuficiencia hepática.
La vida personal de Beethoven foi problemática por cuenta de la creciente sordera, que llevólu a plantegase'l suicidiu, según afirmó nos documentos atopaos nel "Testamentu de Heiligenstadt". De cutiu, Beethoven noxábase enforma y pue que sufriera trestornu bipolar. Sicasí, tuvo un círculu íntimu d'amigos fieles mientres tola so vida, quiciabes atrayíos pola fortaleza de la so reputada personalidá. Hacia'l final de la so vida, los amigos de Beethoven compitieron nos sos esfuerzos p'ayudar al compositor a desaniciar les sos incapacidaes físiques.
Hai numberoses evidencies del desdeñu que sentía Beethoven escontra l'autoridá y el sistema de clases sociales. Dexaba d'interpretar nel pianu si la so audiencia empezaba a falar ente sigo o si dexaben d'empresta-y total atención, y nos eventos sociales, negábase a interpretar si lu convidaben a facelo ensin avisu previu. Finalmente, y dempués de munches confrontaciones, l'archiduque Rudolf decretó unes normes básiques d'etiqueta na corte que nun afectaben a Beethoven.
Beethoven ye reconocíu como ún de los más grandes compositores de la hestoria. Dacuando, ye mentáu como parte de «Les trés bes» (xunto con Bach y Brahms), que personalicen esta tradición. Tamién ye la figura central de la transición ente'l clasicismu musical del sieglu XVIII y el romanticismu del sieglu XIX, pola fonda influencia qu'exerció sobre les siguientes xeneraciones de músicos.
Beethoven compunxo obres nuna amplia variedá de xéneros y pa una amplia gama de combinaciones de preseos musicales. Les sos obres pa orquesta sinfónica inclúin nueve sinfoníes (la "Novena sinfonía" inclúi un coru) y alredor d'una docena de pieces de música ocasional». Compunxo nueve conciertos pa ún o más instrumentos solistes y orquesta, según cuatro obres curties qu'inclúin a solistes acompañaos d'orquesta. "Fidelio" ye la única ópera qu'escribió y ente les sos obres vocales con acompañamientu orquestal inclúyense dos mises y una serie d'obres curties.
Compunxo un ampliu repertoriu d'obres pa pianu, ente elles trenta y dos sonates pa pianu y numberoses obres curties, incluyíos los arreglos (pa pianu solu o dúo de pianu), de delles de les sos otres obres. Les obres nes qu'usa'l pianu como preséu d'acompañamientu inclúin diez sonates pa violín, cinco sonates pa violonchelu y una sonata pa cornu francés, asina como numberosos "lieder".
La cantidá de música de cámara que fizo Beethoven foi notable. Arriendes de los dieciséis cuartetos de cuerda, escribió cinco obres para quintetu de cuerda, siete pa tríu con pianu, cinco pa tríu de cuerda y más d'una docena d'obres pa gran variedá de combinaciones d'instrumentu de vientu.
Según l'escritor rusu Wilhelm von Lenz, la carrera como compositor de Beethoven estrémase en trés periodos: ceo, mediu y tardíu. El periodu ceo toma hasta alredor de 1802, el periodu mediu estiéndese dende 1803 hasta cerca de 1814 y el periodu tardíu va dende 1815 hasta'l fallecimientu del compositor. Esta división de Lenz, fecha en "Beethoven et ses trois styles" (1852), usáronla otros musicólogos, con llixeros cambeos, dende entós.
Nel so periodu tempranu, el trabayu de Beethoven tuvo fuertemente influyíu polos sos predecesores, Joseph Haydn y Wolfgang Amadeus Mozart, pero tamién esploró direiciones nueves y gradualmente amplió l'algame y l'ambición de la so obra. Delles obres importantes d'esti periodu son la "Primer" y "Segunda sinfoníes", un ("Opus 18"), los primeros dos conciertos pa pianu (los "nᵁ 1" y "nᵁ 2") y la , incluyendo la famosa "Sonata Patética", Op. 13.
El periodu mediu, tamién llamáu heroicu, empieza dempués de la crisis personal provocada pola creciente sordera del músicu. Destaca poles obres de gran escala que denoten l'heroísmu y la llucha. Les composiciones d'esti periodu inclúin seis sinfoníes (les "nᵁ 3", "4", "5", "6", "7" y "8"), , el "Triple conciertu" y el "Conciertu pa violín", cinco cuartetos de cuerda (nᵁ 7 al 11), delles sonates pa pianu (incluyendo les sonates "Claru de lluna", "Waldstein" y "Appassionata"), la "Sonata Kreutzer" pa violín, y la so única ópera, "Fidelio".
El periodu tardíu empieza alredor de 1815. Les obres d'esti periodu carauterícense pola so fonda carga intelectual, les sos innovaciones formales y la so intensidá, espresión por demás personal. El "Cuartetu de cuerda nᵁ 14, Op. 131" tien siete movimientos enllazaos y la "Novena sinfonía" incorpora la fuerza coral a una orquesta nel últimu movimientu. Otres composiciones d'esti periodu son la "Missa Solemnis", los cinco últimos cuartetos de cuerda (incluyendo la "Grosse fugue") y los cinco últimes sonates pa pianu.
Na so prolífica trayeutoria musical, Beethoven dexó pa la posteridá un importante legáu: nueve sinfoníes, una ópera, dos mises, trés cantates, trenta y dos sonates pa pianu, cinco conciertos pa pianu, un conciertu pa violín, un triple conciertu pa violín, violonchelu, pianu y orquesta, dieciséis cuartetos de cuerda, una "gran fuga" pa cuartetu de cuerda, diez sonates pa violín y pianu, cinco sonates pa violonchelu y pianu ya innumberables obertures, obres de cámara, series de variaciones, igües de cantares populares y bagateles pa pianu.
Beethoven cumpliera los trenta años d'edá cuando presentó la so "Primer sinfonía" (op. 21), estelando a los sos contemporaneos pola so frescura y orixinalidá. La obra ta dedicada al barón Gottfried van Swieten, amigu de Mozart y de Haydn, y ún de los primeros proteutores de Beethoven en Viena. Falóse munchísimo del orixinal entamu d'esta sinfonía, pos arrinca con un acorde distintu a la tonalidá principal de "do" mayor. Seya que non, esta yera una de les robles de Joseph Haydn. El tercer movimientu lleva'l nome de «"Minuetto"», pero ye más rápidu que lo avezao nel xéneru sinfónicu de la dómina. Otres traces anunciadores del futuru Beethoven son los "sforzandi" de la orquesta y la forma d'emplegar los preseos de vientu.
En 1803, el músicu de Bonn dio a conocer la "Segunda sinfonía", en re mayor ("op. 36"), que la so allegría oldea cola murnia que vivía l'autor. Beethoven trocó'l minueto estándar por un "scherzo", más rítmicu y dinámicu. Esta innovación y les sos fuertes sonoridaes dieron a la "Segunda sinfonía" un mayor algame y enerxía. Dempués del estrenu, los críticos notaron l'ausencia del minuetu y dixeron que la composición tenía enforma poder, pero que yera enforma escéntrica. Nun faltaron les dures crítiques.
La influencia haydniana déxase sentir nestos dos composiciones de mocedá: dambes tienen introducciones lentes y l'orquesta ye totalmente clásica.
Dos años más tarde, Beethoven rompió tolos moldes clásicos cola so "Tercer sinfonía" en "Mi" mayor (Op. 55), llamada "La Heroica". Esta sinfonía dura dos vegaes más que cualesquier otra de la dómina, la orquesta ye más grande y los soníos son claramente anunciadores del romanticismu musical. La obra compónse d'un primer movimientu ("Allegro con brio") d'una duración averada de veinte minutos: hasta esa fecha nun se compunxera un movimientu sinfónicu tan estensu. Del segundu movimientu, una «Marcha aciaga» ("Adagio assai"), el biógrafu Anton Felix Schindler afirmó que, al enterase de la muerte de Napoleón, Beethoven comentó en tonu sarcásticu «Yo yá compunxi la música pa esta murnia catástrofe». El tercer movimientu ye un viviegu "scherzo" ("Allegro vivace"), nel que se recrea una escena de caza; destaca l'usu de les trompes. El "Finale" ("Allegro molto") remembra una escena de danza y ye apoteósicu, con una gran esixencia de virtuosismu pa la orquesta.
La siguiente sinfonía ye bien distinta. La "Cuarta sinfonía" en Si mayor ("Op. 60"), de 1806, recupera'l frescor de les sos dos primeres composiciones sinfóniques. El primer movimientu arrinca con una solemne y notable introducción. Nel cuartu movimientu, amuésase una de les carauterístiques del compositor de Bonn: el virtuosismu que demanda de los intérpretes. El "Finale" de la Cuarta" ye bien esixente pal fagó. Esta sinfonía foi, según dellos críticos, inxustamente dexada al llau de los sos esceicionales antecesora y socesora: «La grácil criatura griega metanes dos xigantes xermánicos».
En 1808, Beethoven compón la "Quinta sinfonía" ("Op. 67"). Esta sinfonía en do menor destaca principalmente pola construcción de los cuatro movimientos basaos nel motivu rítmicu formáu por trés corchees y una negra, qu'abren la obra y tornen una y otra vegada dando a la sinfonía una estraordinaria unidá. Pal músicu, significaben «la llamada del destín». El segundu movimientu ye un fermosu tema con variaciones. El tercer movimientu, "scherzo", empieza misteriosamente y prosigue xabazmente nos preseos de vientu-metal con una forma derivada de la «llamada del destín»; un pasaxe texíu polos "pizzicato" de los preseos de cuerda encadénase ensin posa col trunfal cuartu movimientu, "allegro", y que tien una destacada coda.
Al empar, compunxo la "Sesta sinfonía" en fa mayor, conocida como "Pastoral" ("Op. 68"). Ye difícil imaxinar dos obres tan distintes: tola fuerza y violencia de la Quinta conviértese en dulzura y llirismu na Sesta, que los sos movimientos remembren escenes campestres. Ye'l mayor tributu dau por Beethoven a una de les sos grandes fontes d'inspiración: la natura. Ye tamién la so única sinfonía en cinco movimientos (toos con sotítulos: "Escena xunto al regueru, Animada xunta de llabradores, Himnu de los Pastores", etc.), trés d'ellos encadenaos (esto ye, que Beethoven desanicia les habituales poses ente segmentos sinfónicos). Ún de los pasaxes más famosos de la obra ye'l final del segundu movimientu, cola flauta, l'oboe y el clarinete asonsañando respeutivamente los cantares del reiseñor, la parpayuela y el cuquiellu.
La "Séptima sinfonía" en la mayor ("Op. 92") apaez en 1813 —casi un añu dempués de la so composición—. El compositor empeñóse en dirixila nel so estrenu, con traxicómicos resultaos. Pero la crítica reconoció una nueva xenialidá de Beethoven. De xuru, el maestru alemán amuesa cola "Séptima" el so más grandiosu conceutu de la introducción ("Poco sostenuto", pide la partitura). Richard Wagner, otru fervosu beethovenianu, calificó a la Séptima" como «l'apoteosis de la danza» "pol so implacable ritmu dancísticu y notable llirismu, particularmente fondu nel so célebre segundu movimientu, "Allegretto" —que tuvo de repitise a pidimientu del públicu nel so estrenu—, apoderáu por un "ostinato" de seis notes. L'esquema del tercer movimientu esixe, fechu inéditu nuna sinfonía, la repetición del tríu, quedando la estructura A-B-A-B-A. El cuartu movimientu constitúi (al igual que na Sinfonía "Xúpiter" de Mozart) el braeru centru de gravedá de la obra. D'últimes, tola Séptima ye una obra de gran potencia: hai espertos que la consideren como la meyor de les sos sinfoníes.
Al añu siguiente, 1814, Beethoven conclúi la "Octava sinfonía" en fa mayor ("Op. 93"), compuesta darréu dempués de la Séptimay que la so brevedá (poco más de veinticinco minutos) nun clisa la so meticulosa escritura. Ye la so sinfonía más allegre y gayolera («"la mio pequena sinfonía en fa"», dicía'l compositor, pa estremala de la Sesta, escrita na mesma tonalidá). La composición foi desaxeradamente llixera y rápida (cuatro meses). La obra tien influencies de Haydn, sobremanera nel so primer movimientu. La Octava, cola so llarga y allegre coda, paez un prestosu adiós al mundu clásicu.
En 1824, a lo último, Beethoven conságrase como'l gran anunciador d'un nuevu llinguaxe cola so "Novena sinfonía «Coral»" ("Op. 125"). La so orquestación (dos trompes adicionales, triángulu, platillos, coru y solistes vocales) y duración (setenta minutos) ye superior a la de la "Heroica". Los primeros trés movimientos (un épicu "Allegro ma non troppo, un pocu maestoso", un electrizante "Scherzo" y un relixosu y suañador "Adaxu") lleguen a la cume nel esllumante "finale" ("Presto-Allegro assai"), qu'empecipia con un recitativu instrumental y con cites de los movimientos precedentes. El tema de l'allegría, introducíu pola cuerda grave, va ganando n'intensidá y desagua na apaición de la voz humana per primer vegada nuna sinfonía, con cuatro solistes y coru mistu que canten n'alemán los versos de Friedrich von Schiller: "«Allegría, fermosa chispa divina,/ fía del Eliseo,/ bébedos d'entusiasmu entramos,/ ¡oh diosa! al to santuariu...»" Esta obra, mundialmente famosa y oxetu d'un cientu d'arreglos y versiones, foi declarada Patrimoniu Cultural de la Humanidá pola Unesco. L'últimu movimientu d'esta sinfonía foi adoptáu en 1972 pol Conseyu d'Europa como'l so himnu y en 1985 foi escoyíu polos xefes d'Estáu y de Gobiernu europeos como himnu oficial de la Xunión Europea.
Pa los grandes compositores románticos y posrománticos, la "Novena sinfonía" foi'l gran legáu sinfónicu del músicu de Bonn, un retu que toos, consciente o inconscientemente, quixeron siquier igualar: dende Schubert ("Sinfonía "Grande"") hasta Brahms ("Primer sinfonía", llamada pol críticu Eduard Hanslick la Décima» de Beethoven); y dende Bruckner hasta llegar a un colofón dramáticu y desatamañáu nel sinfonismu de Mahler.
Les diez obertures de Beethoven son pieces curties que, darréu, diben ampliase y trabayar nelles pa la so incorporación n'obres mayores. No fondero, ye música compuesta pa musicalizar ballets ("Les criatures de Prometéu") y obres de teatru: "Coriolano" de William Shakespeare, "Egmont" de Johann Wolfgang von Goethe, etc. Trátase de composiciones zarraes y uniformes qu'espresen emociones ya idees llenes d'heroísmu. El tema de la llibertá ta bien presente nesti apartáu de la producción del músicu de Bonn. Por exemplu, la "Obertura Coriolano" ("Op. 62") ilustra musicalmente'l drama homónimu de Shakespeare basáu nel héroe que tien qu'escoyer ente la llibertá de conciencia y la so llealtá a les lleis romanes, "Leonora nᵁ 3" ("Op. 72a"), pela so parte, ye una obertura destacada de les cuatro escrites pa la ópera "Fidelio". D'idéntica valía son "Les criatures de Prometéu" ("Op. 43") y "Egmont" (Op. 84), siendo esta postrera un bon exemplu de la típica composición beethoveniana.
Cada conciertu de Beethoven ye distintu y desenvuelve una escritura pianística de gran virtuosismu (él mesmu foi un gran virtuosu na so mocedá). Quiciabes el más famosu seya'l "Conciertu pa pianu nᵁ 5 «Emperador»", de 1809, onde'l virtuosismu y el sinfonismu combinen a la perfeición. Ye una composición épica que tien un orixinalísimu arranque y cadencies soberbies. L'orixe del nomatu d'esti conciertu nun lu punxo'l mesmu compositor sinón qu'asignáron-ylu los primeres asistentes como públicu, dau'l grandor y maxestuosidá de la obra.
El "primer" y "segundu conciertos pa pianu" destaquen pola so concepción allegre, ente que'l "Conciertu pa pianu nᵁ 3", de 1801, de tonu seriu, ye d'una amplitú y calidá incomparables. Pela so parte, el "Conciertu pa pianu nᵁ 4", Op. 58, de 1808, apuesta pola fondura llírica y ta consideráu, pola "Allgemeine musikalische Zeitung" de mayu de 1809, como'l «meyor conciertu pa instrumentu solu enxamás compuestu». Tocante a los conciertos nos que participen más preseos, hai de solliñar el "Conciertu pa violín" y el "Triple conciertu" pa vigulín, violonchelu, pianu y orquesta, onde Beethoven sustitúi'l sinfonismu por un entretenimientu bien del gustu de la dómina, dando ocasión a resonancies daqué exótiques: «"Rondó alla polacca"» ye'l so rítmicu tercer movimientu.
Beethoven tamién compunxo una "Fantasía pa pianu, orquesta y coru, Op. 80", que ye una triple fantasía: empieza'l pianu solu, xúnese-y la orquesta y, cerca del final, fai la so entrada'l coru —un esquema asemeyáu al de la "Novena sinfonía".
L'únicu "Conciertu pa violín", Op. 61 (que cunta amás con una trescripción pa pianu, obra del mesmu Beethoven, Op. 61b) foi nel so tiempu una obra revesosa qu'atraxo poca atención nel so estrenu, col vigulinista Franz Clement na parte solista. Foi namái en 1850, de la mano del vigulinista Joseph Joachim, amigu de Johannes Brahms, cuando'l conciertu algamó notoriedá. La esplicación d'esta demoranza n'imponese ye lo complexo de la so interpretación, que fixo que pocos violinistes s'atrevieren a tocalu per años, argumentando que la participación del vigulín al empar de la orquesta restába-yos protagonismu, lo que se xunía a la fuerte esixencia de Beethoven. Dientro d'esta categoría d'obres pa violín y orquesta tienen d'incluyise amás dos curtios "Romances pa vigulín y orquesta".
Les sos trenta y dos sonates manifiesten la personalidá revolucionaria y de transición de Beethoven, y el compositor asítiase como'l más destacáu de la forma sonata del periodu entendíu ente clasicismu y romanticismu. Fiel a la forma sonata, el compositor alemán déxase más d'una innovación: sonata de dos (Op. 111), cuatro (Op. 109) o cinco movimientos, temes con variaciones, fugues, "scherzi", etc.
Estes sonates presenten sonoridaes nueves, esperimentos coraxosos, y queda zarráu'l mundu interior del compositor y tamién el recién llegáu llinguaxe espresivu de la revolución romántica. Na temprana "Patética", na tempestuosa "Appassionata", na sópita y llaberíntica "Hammerklavier", nes últimes sonates Op. 110 y 111, el compositor llega a les llendes de la esposición pianística, que van algamase na "Op. 120". Beethoven foi ún de los compositores que más esixó a los constructores de pianu a ameyorar la sonoridá y resistencia de los "pianofortes" decimonónicos.
El desaparente entrenamientu que tuvo Beethoven nos sos primeros años d'estudios musicales espéyase nes trés sonates pa pianu escrites en 1783. El pianu súbitu, los repentinos arranques, les figures d'arpexos (executaes a altes velocidaes en delles octaves de forma ascendente o descendente) conocíes como los «cohetes de Mannheim», son carauterísticos de la personalidá musical y sentimental de Beethoven. Él ye'l primeru n'usar l'acorde de novena ensin preparar y que pue sentise nel primer movimientu de la so "Sonata pa pianu nᵁ 14 «Claru de lluna»", dedicada a otru de los grandes amores de la so vida, la condesa Giulietta Guicciardi.
Les sonates pa pianu de Beethoven tresportaron la música a un orde nuevu. Dempués de 1800, Beethoven empezó a desenvolver el xéneru con proyeiciones romántiques. La "Sonata nᵁ 11" Op. 22, en si mayor, ye la última sonata del primer periodu de composición, que Beethoven declaró como la so sonata preferida. La Op. 26 en "la", la primera que compunxo dende l'empiezu del nuevu sieglu, ábrese con un tema lentu con variaciones, sigue con un "scherzo" temerariu y vertixinosu, una marcha aciaga «a la muerte d'un héroe» y conclúi nun axitáu final. A esta siguiéron-y les dos sonates "Quasi una fantasía" Op. 27 (a la segunda avecen a llama-y "Claru de Lluna") que formalmente son pocu convencionales. Los siguientes finxos de la so composición pianística coincidieron cola gran crisis que-y fexo l'agravamientu de la so sordera. La brillosa "Waldstein" (l'apellíu del conde a que va dedicada, más conocida por «Aurora»" nos países hispanoparlantes) y "l'arrolladora Appasionata foron de concepción tan revolucionaria, qu'hasta'l mesmu Beethoven abstúvose d'escribir pa pianu mientres dellos años. Pero la cume del so pianismu son les cuatro caberes de les trenta y dos sonates, dende la Op. 106, Hammerklavier —que davezu refierse como «sinfónica», polos sos cuatro movimientos—, hasta la Op. 111 en do menor, la tonalidá de la que se valía pa la so música Sturm und Drang, como por exemplu, la so Quinta sinfonía. Les sonates desixíen un virtuosismu pianísticu ensin precedentes hasta entós y yeren práuticamente intocables na dómina. Franz Liszt foi'l que demostró que yeren «interpretables».
Destaquen tamién les diez sonates pa violín y pianu, cuantimás la "Sonata pa violín nᵁ 9 «Kreutzer»", "Op. 47", conocida poles esixencies que presenta pa la parte del violín. Ta dedicada a Rodolphe Kreutzer, conocíu vigulinista de la dómina. Asina mesmo, la "Sonata pa violín nᵁ 5", conocida como "Frühling" ("Primavera") y la "Sonata pa violín nᵁ 10" gocien de gran popularidá.
Beethoven centróse sobremanera na música orquestal, compaxinándola cola música de cámara y pa pianu. Tamién intentó desenvolver obres vocales, magar que con suerte bien diversa. Por exemplu, la so única ópera escrita, "Fidelio", revisada dende 1805 hasta 1814, foi un fracasu'l día del so estrenu. El músicu tuvo d'esperar hasta'l 23 de mayu de 1814 pa que lu aclamasen de forma entusiasta por un públicu enfervorizáu. La nueva versión representaba pal públicu más que la recreación de los principios de la Ilustración, como foi'l so primer oxetivu en 1805, la celebración de les victories sobre Napoleón y como una alegoría de la lliberación d'Europa. Foi entós cuando, abermeyáu ente tales amueses de sofitu y ciñu del públicu, escribió nel so llibru de conversaciones: «Rescampla qu'ún compón más bellamente cuando lo fai pal gran públicu». Tratábase, ensin dulda, del mesmu compositor que glayara al editor, tres el desastre de la so primer "Fidelio": «Nun compongo pa la galería, que vaigan toos al infiernu», nueve años enantes.
Lo cierto ye que Beethoven nun amosaría particular interés n'escribir óperes. Un proyeutu llargamente paroláu con Goethe pa tresformar n'ópera el "Fausto" nun llegaría enxamás a concretase por razones desconocíes hasta güei. Sicasí, dellos autores, basaos principalmente n'anotaciones del propiu Beethoven, describieron dalgunes de les sos sinfoníes como «óperes tapecíes». Esti calter asignóse tantu a la "Sesta sinfonía" como a la Tercera".
La "Missa Solemnis", escrita ente 1819 y 1823, la so segunda obra pa la Ilesia católica, ye un cantar de fe a Dios y a la naturaleza del home. Ye una de les sos obres más famoses, compuesta por encargu del so alumnu, l'archiduque Rudolf, nomáu nesa dómina arzobispu d'Olomouc. La "Missa solemnis" provocó non pocos problemes a Beethoven. La obra estrenóse parcialmente xunto cola "Novena sinfonía".
Otres obres corales de Beethoven son la "Fantasía coral" pa pianu, coru y orquesta ("Op. 80"), la Misa en do mayor, "Llatina" ("Op. 86"), según numberosos "lieder", aries, coros y cánones, un ciclu de melodíes, una cantata y l'oratoriu "Cristu nel monte de los Olivos", de 1803, según el célebre "Presto" de la "Novena sinfonía".
Hai dellos críticos musicales que cunten que'l xéneru de los cuartetos de cuerda desenvueltu por Beethoven ye más representativu qu'el de les sonates pa pianu y el de les sinfoníes. Braeramente, Beethoven morrió componiendo cuartetos.
Nos cuartetos pue comprobase'l desenvolvimientu de Beethoven al traviés de los sos «trés estilos»: los primeros cuartetos, fieles a Haydn; el segundu periodu domináu polos llamaos "Cuartetos Rusos", compuestos por encargu del aristócrata Razumovski; pero los más significativos son los seis finales, compuestos ente 1824 y 1827, esto ye, correspondientes a la postrer etapa, delles vegaes llamada «esotérica». La importancia del xéneru en Beethoven degola les llendes del Romanticismu, al grau de que les sos postreres obres son una xenial anticipación estilística y téunica que va influyir en Dmitri Shostakóvich, Béla Bartók y na Segunda Escuela de Viena d'entamos del sieglu XX. Los cuartetos amuesen al Beethoven más fondu y orixinal.
El "Op. 18" constitúi'l primer esfuerzu importante de Beethoven nesti complexu xéneru musical y engloba seis obres dedicaes al so maestru, Joseph Haydn: magar qu'evidentemente equí atópense aínda evidencies de los trabayos anteriores de Mozart y Haydn, yá hai un deséu d'amosar la orixinalidá que va vese nos sos trabayos posteriores, como'l movimientu final del "Cuartetu de cuerda nᵁ 6" en si mayor, «La malinconia», que ye una introducción lenta que casi degola les llendes tonales pa depués dar pasu al "rondó" concluyente.
Nel periodu mediu yá s'aprecia a un Beethoven maduru, dafechu consciente del so poderíu como creador y artista, pero sumíu na llucha escontra la sordera.
La primer parte d'esti periodu mediu constitúise col poderosu opus 59 "Razumovski", constituyíu por trés cuartetos. Dellos críticos musicales trataron de ver un ciclu nesti grupu de pieces dedicaes al conde Razumovski, que apurrió-y a Beethoven accesu a diverses melodíes ruses como motivu d'inspiración, magar qu'esto nun llevó a una influencia definitiva. Hai dellos motivos pa creer que'l puntu de vista cíclicu ye cercanu a la realidá, tomando en cuenta que'l primer movimientu del primer cuartetu ye una especie de síntesis de la forma sonata y que xustamente'l postreru del terceru ye una complexa fuga, que tien bastantes elementos d'heriedu con respectu al movimientu final de la "Sinfonía "Xúpiter"" de Mozart, anque'l desenvolvimientu estilísticu del cuartetu ye, como ye natural, enforma mayor qu'el de tala sinfonía.
Los últimos cuartetos y la "Grosse fugue" trescienden el Romanticismu y son consideraos, por munchos, como'l braeru legáu musical de Beethoven pola so complexidá melódica, harmónica y d'execución. Na dómina del so estrenu nun foron bien recibíos, pero cuando-y comentaron al compositor que la "Grosse fugue" causara'l refugu xeneral, esti respondió «Nun importa, nun la compunxi pa ellos, sinón pal futuru». Sicasí, Beethoven consintió quitar del "Cuartetu de cuerda nᵁ 13" (Op. 130), del que primeramente formaba parte (agora la pieza lleva por númberu d'opus el 133) y compunxo un final nuevu pa esti cuartetu.
Llamen especialmente l'atención l"'allegro" del "Cuartetu de cuerda nᵁ 12" y la "Canzona di ringraziamento", del "Cuartetu de cuerda nᵁ 15" (Op. 132), que Beethoven compunxo dempués d'una convalecencia que casi-y costó la vida, a manera d'himnu, como diz el so nome, d'«agradecimientu».
Hasta'l día de güei, la "Grosse fugue" ye raramente interpretada, pola dificultá que tien tantu pa los músicos como pa los oyentes. Sicasí, los cuartetos tardíos exercieron una enorme influencia nes xeneraciones posteriores de músicos, al puntu que'l ciclu de los seis cuartetos de Béla Bartók son consideraos, de cutiu, como un gran tributu a la obra tardiega beethoveniana. Güei son fondamente valoraos como parte del repertoriu de les más complexes y grandioses obres musicales enxamás compuestes.
La presencia de Beethoven como símbolu, y non namái como músicu, ye un fenómenu heredáu del Romanticismu. Tradicionalmente espublizóse la visión del cuadru de Joseph Karl Stieler, que'l so enorme impactu dexóse tresllucir tres l'ésitu de les serigrafíes d'Andy Warhol en 1987. Dexáronse de llau otres versiones, bien seya por que tuvieren una calidá artística considerada inferior, o porque amosaren una imaxe considerada en dalgún aspeutu "pocu verídica" al respective de la imaxe que yá s'atopa afitada nel imaxinariu popular sobre'l músicu.
Esisten numberosos sellos postales y otros documentos filatélicos y numismáticos de países de tol mundu n'honor a Ludwig van Beethoven. Alemaña ye'l país más prolíficu de toos, magar qu'esisten sellos emitíos en Francia, Mónacu, Austria, países d'África y Suramérica, ente otros. En total hai alredor de doscientos sellos dedicaos al compositor alemán. Beethoven tamién apaeció en diverses monedes y medayes, acuñaes en munchos casos por cuenta de los aniversarios de la so nacencia, del so fallecimientu o pa conmemorar dalgún fechu destacáu na so ciudá natal, Bonn. Estes monedes o medayes acuñáronse en países de toa Europa, Estaos Xuníos o Asia.
El compositor amosóse biográficamente en numberoses ocasiones nel cine, nel teatru y na televisión. Estes son dalgunes d'elles:
Según afirmó'l so amigu Karl Holz, Beethoven atopábase trabayando nuna "Décima sinfonía", cuando morrió, de la que llegó a tocar énte él unos compases al pianu. El fragmentu, constaba d'una introducción en mi siguida por un contundente "allegro" en do menor.
Partiendo d'esa curtia descripción, el musicólogu británicu Barry Cooper esploró nos últimos esbozos beethovenianos. Dando con doscientos compases que, a tenor de la so conocencia del artista —Cooper ye especialista en Beethoven— paeció-y llexítimo asignar a la hipotética sinfonía, al preciu de delles repeticiones, un primer movimientu qu'interpretó y grabó la Orquesta Sinfónica de Londres en 1988.
Inda cuando Cooper guardóse bien de pretender que la so obra fuera un fiel reflexu de les intenciones de Beethoven —él mesmu precisa que la resultancia aseméyase más, sospechosamente, a les obres de la so dómina entemedia—, la so iniciativa amenó un escándalu considerable y la esistencia d'una "Décima Sinfonía", siquier n'estáu llarvariu, sigue siendo polémica.
Liverpool FC
El Liverpool FC ye un club de fútbol inglés fundáu'l 15 de marzu de 1892 por John Houlding. Dende entós lleva ganaes 5 Copes d'Europa.
Oriente Mediu
Oriente Mediu (árabe: الشرق الأوسط, hebréu: המזרח התיכון) ye una rexón d'Asia que va dende Siria hasta la fastera irano-afganistana, pasando pela Península Arábica.
Xeneralmente el términu fai referencia al conxuntu formáu polos siguientes países:
Per embargu, nun hai un consensu afitáu sobre la denominación d'esta rexón del mundu. Dende una perspectiva europea, úsase enforma Oriente Próximu pa les zones más averaes a la cuenca mediterránea. 
Antón de Marirreguera
Antón González Reguera, conocíu col alcuñu d'Antón de Marirreguera ye l'autor de la que se considera la primer obra lliteraria conservada n'asturianu, el «"Pleitu ente Uviéu y Mérida pola posesión de les cenices de Santa Olaya"», escrita en 1639. Otres obres suyes son el poema «"Diálogu políticu"», les fábules «"Dido y Eneas"» y «"Hero y Lleandro"» y los entremeses «"L'ensalmador"», «"L'alcalde"» y «"Los alcaldes"».
Antón González Reguera nació nos primeros años del sieglu XVII en Llorgozana (Carreño), nuna familia de fidalgos. De la madre, que se llamaba María González Reguera, vien-y el nomatu d'Antón de Marirreguera. Supónse que so pá llamábase Pedro Álvarez Hevia y que morrió mozu; al quedar güérfanu de padre y entamar estudios eclesiásticos, siguiendo la tradición materna, pudo tomar l'apellíu de so ma. Esto esplicaría que, en dellos manuscritos, apaeza col nome d'Antonio Álvarez.
Tres estudiar Llatín, Humanidaes y Teoloxía na Universidá d'Uviéu, ordenóse cura en 1631 y más tarde, fízose cargu de diverses parroquies en Carreño.
Nos padrones de fidalguía d'esti conceyu apaez col nome d'Antonio González Reguera como cura de Priendes en 1640 y 1644. En 1645 apaez como cura d'Albandi, pero col nome d'Antonio González Moñiz, al garrar l'apellíu de so tíu Xoan Moñiz que lu precedió na mesma parroquia. 
Na documentación d'Albandi sigue apaeciendo como párrocu hasta 1661, cuando lu sucede nel cargu'l so sobrín Xuan Rodríguez Reguera. Al nun apaecer nos padrones de fidalguía de 1662, supónse que debió morrer ente 1661 y 1662.
Antón de Marirreguera yá yera conocíu como escritor de la qu'estudiaba na Universidá y les sos obres algamaron gran popularidá en vida d'él. Sicasí, al tresmitise de forma manuscrita y hasta oralmente, munches d'elles perdiéronse. Según González Posada, el mesmu Antón de Marirreguera mandó-y al sobrín, poco enantes de morrer que quemare dellos papeles suyos “por que nun se diga qu'un cura s'entretuvo nestes coses”. 
Les obres perdíes de les que se tien constancia son les titulaes «"Los impuestos"», «"Padrenuesu"», «"Razonamientu ente Xuan Moñiz y Pero Suare"» y «"Décimes"», a les que convién amestar «"Píramo y Tisbe"», por considerase anguaño d'atribución duldosa la versión recoyida por Xosé Caveda y Nava.
La primer edición de les sos obres débese a González Posada, qu'asoleyó'l «"Pleitu ente Uviéu y Mérida"» y la primer octava de «"Dido y Eneas"» en "Memorias Históricas del Principado de Asturias y Obispado de Oviedo" (1794). 
Más tarde, Xosé Caveda y Nava incluyó na so "Colección de poesías en dialecto asturiano" (1839) estos dos poemes, amestándo-yos «"Hero y Lleandro"», «"Píramo y Tisbe"» , «"Diálogu políticu"» y «"L'ensalmador"».
La edición más de recién, y la más completa ye la de Xulio Viejo, que lleva por títulu «"Fábules, Teatru y Romances"» (1997). Nel estudiu introductoriu d'esta edición, cuestiónase l'atribución a Marirreguera de la fábula de "Píramo y Tisbe" que recoyera Caveda. Xulio Viejo considera probable qu'esa composición seya obra de Benito de l'Auxa, anque sábese que Marirreguera tenía escrito otra col mesmu títulu.
En mayu del añu 2000, la Selmana de les Lletres asturianes tuvo dedicada a la so obra. Con esta ocasión, llevóse a la escena L'adaptación de «"L'ensalmador"» fecha por Lluis Antón González y dirixida por Xulio Vixil.
La llingua emplegada por Marirreguera nos sos poemes ye la carauterística de la faza central (plural femenín en -es, reducción de diptongos decrecientes ou > o, ei > e). Sicasí amuesa una riestra de trazos que son ermunos de la so rexón de Peñes:
Electrón
L'electrón (del griegu elektron, ámbare), comunmente representáu como e, ye una partícula subatómica. Nun átomu los electrones arrodien el nucleu, compuestu de protones y neutrones.
Los electrones tienen la carga eléctrica más pequeña, y al movese xeneren corriente eléctrica. 
L'electrón foi descubiertu por Thomson en 1897 nel "Llaboratoriu Cavendish" de la Universidá de Cambridge, mientres qu'estudiaba'l comportamientu de los rayos catódicos. 
Celoriu (Llanes)
Celoriu ye una parroquia del conceyu de Llanes. El pueblu, allugáu na mariña, ye ún de los mayores destinos turísticos de Llanes, pasando d'unos 300 habitantes n'iviernu a dellos miles de branu.
Norteamérica
Norteamérica o América del Norte ye un subcontinente que forma parte d'América. Estiéndese, nel hemisferiu occidental, dende l'Océanu Glacial Árticu hasta América del Sur. 
Formen parte d'América del Norte Canadá, Estaos Xuníos, Méxicu, los seis países d'América Central, les islles del Caribe, les islles Bermudes, Groenlandia y Saint Pierre y Miquelon.
Na parte continental d'América del Norte destaquen tres grandes países en superficie y población:
Nel sur del subcontinente allúguense los siete países d'América Central:
Nel estremu sureste alcontramos les islles del Caribe, tamién conocíes como "Antilles" o "Indies Occidentales":
Nel Océanu Atlánticu allúguense les islles Bermudes, y, más al norte, Groenlandia, y Saint Pierre y Miquelon.
Universidá d'Uviéu
La Universidá d'Uviéu, foi fundada no cabero del sieglu XVI pol arzobispu católicu Fernando de Valdés Salas, Inquisidor Xeneral, espresada nel so testamentu y executándose cuarenta años dempués de la so muerte. La Universidá contó con bulda d'erección pol Papa Gregoriu XIII, de 15 d'ochobre de 1574, roblada por Real Cédula de Felipe III, de 18 de mayu de 1605, entamando al cabu les sos actividaes el 21 de setiembre de 1608.
Arriendes de los tradicionales d'Uviéu, anguaño tien campus tamién en Xixón y Mieres. Ye la única universidá pública d'Asturies, y foi una de les diez universidaes d'España nel sieglu XIX.
América Central
América Central ye una parte del continente americanu, que se suel considerar parte integrante d'América del Norte. 
Les llendes tradicionales son la frontera con Méxicu pel norte y con Colombia pel sur. Formen asina parte d'América Central siete países: Belize, Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Hondures, Nicaragua y Panamá.
América central tien una superficie d'alredor de 335.547 km², con una anchura ente l'Océanu Pacíficu y el Mar Caribe d'ente 48 y 563 km.
Dellos xeógrafos amiesten a esti territoriu la parte de México allugada al este del Ismu de Tehuantepec, esto ye, los estaos de Chiapas, Tabasco, Campeche, Yucatán y Quintana Roo.
América central caracterízase por ser un llugar de pasu al mesmu tiempu ente les dos Amériques y ente l'Océanu Atlánticu y l'Océanu Pacíficu, a traviés de la Canal de Panamá.
Islles Feroe
Les Islles Feroe (en feroés "Føroyar", y en danés "Færøerne") ye un país autónomu perteneciente al reinu de Dinamarca. El so territoriu fórmalu un archipiélagu de pequeñes islles asitiaes ente'l mar de Noruega y l'Océanu Atlánticu norte, a mediu camín ente Noruega ya Islandia y a unos 320 km al norte-noroeste d'Escocia. La so estensión aproximao ye de 1.399 km², y la so población estimada en xunetu de [2015]] yera de 50.196 habitantes. Información sobro'l país na web oficial del gobiernu del archipiélagu.] 
L'archipiélagu ye permontañosu, y el so clima, oceánico subpolar suave, ye ventosu, húmedu, nubosu y fríu tol añu. Pesie a la so llatitú, mui al norte, les temperatures medies caltiénense perriba los cero grados tol añu.
Ente 1035 y 1814 les islles Feroe pertenecieran al reinu de Noruega. El tratáu de Kiel de 1814 dió-y a Dinamarca'l control sobre les islles, amás de sobre Groenlandia ya Islandia. Les islles tienen sío un país autónomu dientru del reinu de Dinamarca dende 1948. Los feroeses deciden la mayoría de los asuntos de so, quedando embaxu'l control de Dinamarca namái la defensa, la policía, la xusticia, la moneda y los asuntos esteriores. Les islles tienen representación propia, dientru la delegación danesa, nel Conseyu Nórdicu, y compiten separtadamente de Dinamarca, como un país independiente, en dellos deportes.
Les islles Faroe son un archipiélagu formáu por 18 islles asitiaes ente'l mar de Noruega y l'Océanu Atlánticu, aproximadamente a mediu camín ente Islandia y Noruega. Les sos coordenaes son 62°00′N 06°47′W.. L'archipiélagu tien una estensión de 1.399 km², y inclúi pequeños ríos y llagos. La so llínia de costa tien una estensión de 1.117 km, y nun tien llende terrestre con dengún otru país. Allúgase a 300 km del archipiélagu de les islles Orcades (Escocia), a 320 km del territoriu continental d'Escocia, a 450 km d'Islandia, a 67 km d'Irlanda, a 670 km de Noruega y a 990 km de Dinamarca.
Les islles tán formaes por lava basáltica, y formaben parte, durante'l Paleoxenu, de la gran meseta tuleana. Les de mayor tamañu son Streymoy (aú s'alcuentra la capital, Tórshavn), Eysturoy, Vágar, Suðuroy y Sandoy. Del total de 18 namái la islla de Lítla Dímun ta anguaño deshabitada. La mayoría d'elles son de forma allongada, y tienen na pesca y la xeneración d'enerxía la so principal fonte de riqueza.
Les islles son montañoses y rocoses, con dellos cumales de non munchu altor y costes formaes por cantiles. Les islles tienen los cantiles más altos d'Europa, y dellos de los más altos del mundu. El puntu más altu del archipiélagu ye'l Slættaratindur, a 882 m sobro'l nivel de la mar. Lo accidentáu del terrenu fizo perabegosa la construcción de carreteres; esti problema tien solucionaose de recién al traviés de túneles.
El clima del archipiélagu ye, acordies cola clasificación climática de Köppen, oceánicu subpolar, con clima de tundra en delles fasteres, especialmente montañoses. El clima ta perinfluenciáu pola corriente del Golfu, que causa la corriente noratlántica que templa les temperatures del archipiélagu. La conxunción d'esta cola gran distancia a les principales corrientes d'aire calientefai que, magar que los iviernos seyan templaos, con temperatures medies de 3º-4ºC, los branos seyan fríos, con medies de temperatura de namái 9,5º-10,5º. La temperatura media añal de 2012 foi de 6,7ºC; na capital, Tórshavn, hebo 195 días de lluvia, con 32 díes con xelada y namái 1.032 hores con lluz solar directa. L'archipiélagu en conxuntu ye ventosu, nubosu y fríu cuasi tol añu, con una media de 260 díes con lluvia y perpocos díes claros. Una característica del clima feroés ye que, por culpa l'altitú, les corrientes oceániques, la topografía del terrenu y los vientos, varíe enforma en distancies perpequeñes.Nun ye raro que tea lloviendo nún llugar, y nevando notru cercanu asitiáu a la misma altitú, ni que tea xarabatiando a perpoca distancia d'un llugar nel que malpenes orbaya.
Tres un escuru y intermitente poblamientu celta, les islles Feroe colonizáronse por escadinavos vinientes de Noruega nel sieglu IX, éstos sometieron l'archipiélagu nel XI nel intre que'l cristianismu entamába nes islles. Cola Xunión de Kalmar les islles Feroe pasaron pa la corona danesa, so la cual permanecieron tres el tratáu de Kiel.
Na Segunda Guerra Mundial, conquistada Dinamarca pola Alemaña nazi, les islles fueron ocupaes polos británicos, lo que nun fixo sinon xorrecer los sentimientos d'autonomía; estos cristalizaron na autonomía de 1948. Ye perimportante que les islles Feroe al igual que Groenlandia malque seyan parte de Dinamarca nun pertenecen a la Unión Europea, yá que rechazaron entrar cuando lo fixo Dinamarca en 1973
L'archipiélagu tien 48.000 habitantes, de los cuales casique'l 90% son orixinarios de les islles, un 8% provién d'otres posesiones de la corona -Dinamarca,Groenlandia. Toles islles tán habitaes sacante Litia.
Jan Mayen
Jan Mayen ye una islla volcánica de 373km allugada entre Groenlandia y Noruega, parcialmente cubierta por glaciares y dividía en dos mitaes por un estrechu istmu. El puntu más altu, al norte, ye Beerenberg (2.277 m). 
Nun tien recursos naturales esplotables, polo que su actividá económica limítase a suministrar servicios a los empleaos noruegos de les estaciones de radio y meteoroloxía ubicaes na islla. Foi descubierta por Henry Hudson en 1607 cuando buscaba el Pasu del Noroeste y llamola "Hudson's Tutches o Touches". Alcuéntrase baxo soberanía noruega dende 1929.
Xunión de Kalmar
Esta Xunión desina l'enxeme de países nórdicos xurdíu de la fuxón de Suecia, Noruega y Dinamarca na presona de Margarita I reina de los daneses y noruegos dende 1387 y de los suecos dende 1397. 
Asina naz una gran corona nórdica que xune a los países enantes nomaos con Groenlandia, Islandia, las isllas Feroe -dependientes de Noruega- y Finlandia -parte de Suecia-.
Si qu'asina, esta corona enxamás nun chegóu a consolidase pola mor del desenfotu de la nobleza Suecia pa los daneses, quienes exercían el dominiu na Xunión. Tres dellas revueltas de los suecos -qu'algamóu'l sou puntu cimeiru en 1521-, la Xunión disolviéuse en 1523 cola eleición de Gustavo Vase como rei de Suecia. Por embargo, Dinamarca y Suecia caltuviorunse xunidas dica 1814, añu que se robra'l tratáu de Kiel pol que s'anula la Xunión de Kalmar.
Tratáu de Kiel
Esti tratáu sinifica la muerte de la Xunión de Kalmar, ya que tres las Guerras Napoleónicas, Dinamarca -aliada de Francia- foi obligada a robrar en 1814 esti acuerdu pol que cedía Noruega a Suecia. Si qu'asina los noruegos rechazorun el tratáu, declarórunse independientes, fixeron una Costitución basada na española de 1812 -nomada tamién la Pepa y escoyerun al heriedu danés como rei. Las potencias europeas nun apreborun la decisión noruega y la obligaron a aceutar el tratáu robráu na ciudá alemana de Kiel, nomado rei a Carlos XIV, a cambéu dexorun-ys caltenere la súa Costitución lliberal. Puede considerase l'auta de Xunión de 1815 la nacencia del nuéu estáu noruegu.
Kiel
Kiel ye la capital del estáu alemán de Schleswig-Holstein, ta averada a Dinamarca.
La ciudá destruyéuse cuasi que dafeito na Segunda Guerra Mundial, polo que'l sou aspeutu ye d'una ciudá nueva y industrial.
El sou principal centru llaboral ye la Universidá de Christian-Albrecht.
Tien el principal grupu d'astilleiros d'Alemaña, ye eiquí u fabrícanse los más modernos submarinos nucleares del mundiu. 
Ye conocida tamién pol sou canal que percuerre 96 km dende Kiel pa la final del riéu Elba.
Ríu Duero
El ríu Duero naz nos Picos d'Urbión -Soria- a una altitú averada a los 2.200 m y percuerre tola meseta norte atravesando Castiella, la Rexón de Llión -por Zamora y Salamanca- y las rexones portugueses de Trás-os-Montes y Entre Minho e Douro.
La so llonxitú de 895 km fai que tenga la cuenca más grande de tola Península, con 98.160 km2. Namái ye navegable a partir de la fastera pente'l sur de la Rexón de Llión -nel Parque Natural d'Arribes del Dueru fasta la so boca en Portugal, pola ciudá de Porto.
Esti gran ríu traviesa delles estayes de fala llionesa como son les comarques de Miranda -en Portugal- o la de Les Arribes -n'España-.
Los sos afluentes principales son los ríos llioneses Esla y Tormes, que nes sos confluencies lleven cuasi tanto caudal como'l propiu Duero.
Rexón de Lleón
Llión o Lleón ye una rexón histórica d'España allugada nel noroeste de la península Ibérica. Definida dende la división territorial de Javier de Burgos en 1833 la so referencia histórica ye tradicionalmente'l Reinu de Llión.
El so cuerpu territorial abarca la mayor parte de les provincies de Llión, Salamanca y Zamora, anque por razones históriques o culturales suelen incluyise dalgunes árees de la provincia de Valladolid o la Tierra de Miranda. En dalgunos periodos de los sieglos XIX y XX, llegaron a incorporase tamién les provincies castellanes de Palencia y Valladolid. 
Nel contestu de la Transición Española Carlos Cabañas acuña'l términu País Llionés pa denomar a esti territoriu. Esta voz tendrá más tarde un usu estendíu n'aquellos movimientos sociales cercanos al llionesismu.
Llión tien orixe na pallabra llatina "legio", que fai referencia a la llexón VII Gemina, que fundó un campamentu no que güei ye la ciudá de Llión. Na documentación medieval puen alcontrase les formes "Leio" o "Leionem", qu'evolucionaríen haza'l nome actual de "Llión" o "Lleón".
El territoriu que güei ocupa Llión foi conquistáu pol Imperiu Romanu ente los años 61 y 19 e.C., formando parte de les provincies de Lusitania y Tarraconense; nel sieglu V la Tarraconense foi invadida por suevos y godos incluyéndose más llueu nel Reinu de Toledo. Nel añu 712 los musulmanes derroten a los godos y ocupen el so reinu, anque alcuentren resistencia nel norte peninsular per parte de los pueblos ástures. Éstos últimos fundaríen el Reinu d'Asturies, qu'avanzaría contra'l valle del Dueru hasta que nel añu 910 el rei García I tresllada finalmente la capital d'Uviéu a la ciudá de Llión, fundando asina'l Reinu de Llión. Ordoñu II confirma la capitalidá llionesa y fomenta rellaciones cordiales col Reinu de Pamplona. Pel reináu d'Alfonsu V promúlgase'l Fueru de Llión, el primer fueru conceyeru del que tolos demás puen considerase derivaos o variantes. Mentanto, el rei navarru Sanchu III el Mayor busca espandise a costa del territoriu oriental del Reinu de Llión, convirtiéndose en Conde de Castiella y con pretensiones sobre la Tierra de Campos.
Tres varios sieglos d'independenca, Fernandu III une en 1230 la Corona de Llión cola Corona de Castiella. Esta unión dinástica nun supunxo la desapaición de los reinos, ya que caún d'ellos caltuvo les sos propies instituciones polítiques, territoriales, económiques y sociales al marxe de tar gobernaes por un mesmu rei. Concretamente, el Reinu de Llión siguió celebrando les sos propies Cortes especíques hasta 1349, tamién siguió existiendo l'Adelantamientu Mayor del Reinu de Llión (que sostituyía a les Merindaes Mayores del sieglu XII, independientes tamién en cada reinu) que caltenía la figura del Defensor del Reinu de Llión, continuó acuñando moneda propia hasta'l sieglu XIV (como'l maravedí llionés -o "longo"), y nel planu universitariu llegóse a un acuerdu d'alternancia pa que'l rector de la Universidá de Salamanca fora un añu d'orixe llionés y al otru castellanu.
Na Edá Moderna los más de los mapes oficiales constaten esa división territorial ente Llión y Castiella. Una división estrapolada a la colonización d'América como lo amuesa la creación del Nuevu Reinu de Llión (sustratu del actual Estáu de Nuevo León, en Méxicu) dientro del Virreinatu de Nueva España per parte de Felipe II.
Nel sieglu XIX l'artículu 10 de la primer Constitución española surdida de les Cortes de Cádiz promulgaba:
Pente medies d'un decretu en payares de 1833, el so secretariu d'estáu de Fomentu, Javier de Burgos, creó un Estáu centralizáu dividíu en 49 provincies. Les provincies recibieron el nome de les sos capitales (sacante cuatro d'elles, que conservaron les sos vieyes denomaciones: Navarra, con capital en Pamplona, Araba con Vitoria, Gipuzkoa con Donostia y Bizkaia con Bilbao). El proyectu ye prácticamente'l mesmu que'l de 1822, pero ensin les provincies de Calatayud, Bierzu y Xàtiva; amás, otres provincies camuden de nome al cambiar de capital.
Les provincies ascribíense de xeitu nominal a rexones históriques, que carecíen de competencies y de muérganos comunes pa les provincies qu'axuntaben, teniendo un simple calter clasificatoriu, ensin pretensiones d'operatividá alministrativa. A la rexón de Llión ascribíense les provincies de Llión, Salamanca y Zamora. Esta reforma llevada a cabu en 1833 caltúvose prácticamente ensin cambeos hasta l'actualidá.
Sicasí, les provincies de Valladolid y Palencia apaecerán en dalgunos mapes posteriores al decretu formando parte de la rexón denomada Reinu de Llión, como s'atopaba nel "Mapa general de España, dividido en sus provincias actuales" de Tomás López, 1802, quien incluyía amás el Principáu d'Asturies na rexón llionesa. Asina na "Geografía general de España: comparada con la primitiva, antigua y moderna" de Juan Bautista Carrasco (1861) el vieyu "Reinu de Llión", con tola tierra «conquistada polos reis d'Uviéu», comprendía les «Nueves provincies creaes en 1833» de Llión, Palencia, Salamanca, Valladolid y Zamora, en tanto'l "Reinu de Castiella", «comarca que güei se distingue por Castiella la Vieya, llibre de los Árabes nel sieglu IX», incluyía les nueves provincies d'Ávila, Burgos, Logroño, Santander, Segovia y Soria.
Na división territorial provisional de 1873, na Primer República Española, inoróse la rexón llionesa. Esti fechu motivó'l requerimientu d'un estáu federal llionés per parte de la Comisión Provincial de Llión (equivalente a la Diputación):
La rexón llionesa figura nel actículu 10 del Tribunal de Garantíes Constitucionales, un muérganu constitucional español de la Segunda República Española (1931-1939) antecedente del actual Tribunal Constitucional. Según la correspondiente llei orgánica (14 de xunu de 1933), ente los vocales electivos que componíen el tribunal, existíen 14 representantes rexonales. Cada rexón autónoma tenía derechu a nomar un vocal que la representase, que debía ser escoyíu pola so asamblea llexislativa. Pa que'l restu del país tuviere representación nel Tribunal de Garantíes Constitucionales (entóncenes Cataluña yera la única rexón autónoma) disponíase lo siguiente:
La dictadura franquista caltuvo ensin alteraciones la división provincial de Javier de Burgos, coles sos diputaciones provinciales y los gobernadores civiles al frente de cauna d'elles, como delegáu permanente del gobiernu y primer autoridá de la provincia según el Reglamentu d'Organización, Funcionamientu y Réxime Xurídicu de les Corporaciones llocales, aprobáu por Decretu de 17 de mayu de 1952, y el posterior de 10 d'ochobre de 1958 pel que se regulaben les sos atribuciones. Les rexones, como nel decretu de 1833, carecíen de personalidá xurídica y de funciones polítiques o alministratives, polo qu'en dalgunos mapes y llibros de testu podíen alcontrase ascrites por razones históriques a la rexón llionesa les provincies de Palencia y Valladolid. Asina, na popular Enciclopedia Álvarez, obra del pedagogu zamoranu Antonio Álvarez, d'usu común nes escueles ente 1954 y 1965, dicíase qu'España atopábase dividida en 15 rexones que «por ser mui antigües llámense históriques», subdividíes al empar en cincuenta provincies y ente elles la de Llión, formada por cinco provincies: Llión, Zamora, Salamanca, Valladolid y Palencia. Peles mesmes feches, l"'Atlas Universal y de España" de la editorial Edelvives presentaba por embargu la rexón de Llión reducida a les trés provincies de la división territorial de Javier de Burgos.
L'aprobación por referéndum de la Constitución española de 1978 plantega'l marcu pa la descentralización territorial del Estáu al traviés de comunidaes autónomes.
Nel procesu preautonómicu, surdieron bien de grupos llionesistes que reivindicaron la creación d'una comunidá autónoma que comprendiere Llión, Zamora y Salamanca: en Zamora Ciudadanos Zamoranos (CC.ZZ.), en Salamanca el Grupu Rexonalista Salmantín (GRES), y en Llión el Conceyu Abiertu Llionés (CALL), Xóvenes Nacionalistes Llioneses (XNLL), l'Asamblea Independiente Llionesa (AILL), el Grupu Autonómicu Llionés (GALL) o l'Asamblea Rexonalista Llionesa.
Amás, per esos años y el restu de la década de 1980, empiecen a organizase los primeros partíos políticos propiamente llionesistes, como'l Bloque Autonomista del País Llionés, el Partíu Nacionalista Llionés (P.N.L.L), el Partíu Rexonalista del País Llionés (PREPAL), cola so organización moza Xuventúes Llionesistes (XX.LLLL.), el Bloque Agrariu (BA), o la Unión Llionesista (UNLE).
Apruébase'l réxime pre-autonómicu de Castiella y Llión formáu al entamu poles provincies que s'ascribieron a Llión na reforma de 1833 (Salamanca, Zamora y Llión) y les ascrites a Castiella La Vieya (Santander, Logroño, Palencia, Valladolid, Segovia, Soria, Ávila y Burgos). Posteriormente, Santander y Logroño devincularíense, formando comunidaes autónomes de Cantabria y La Rioja. N'acuerdu adoptáu'l 31 de xunetu de 1981, la Diputación Provincial de Segovia decide exercitar la iniciativa pa que Segovia pudiere constituyise en comunidá autónoma uniprovincial, pero nos conceyos de la provincia la situación taba igualada ente los partidarios de la autonomía uniprovincial o col restu de Castiella. Finalmente, la provincia de Segovia incorporóse a la nueva comunidá autónoma al traviés de la Llei Orgánica 5/1983 por «motivos d'interés nacional». A esto súmase-y la resolución del Tribunal Constitucional en la Sentencia 89/1984 de 28 de setiembre, onde s'anulaba la revocación de la Diputación de Llión (13 de xineru de 1983) del so acuerdu primixeniu sobre'l muérganu preautonómicu de Castiella y Llión.
Coincidiendo con aquella sentencia, produxéronse en Llión diferentes manifestaciones, que según dalgunes fontes axuntaron a un númberu cercanu a los 90.000 asistentes.
El reinu o rexón histórica de Llión apaez referenciada de contino nel preámbulu del Estatutu d'Autonomía de Castiella y Llión, una vuelta creada:
Magar, tres esta unión, los grupos llionesistes que reivindiquen la so postura autonómica nun desapaecen, sinón que coexisten colos partíos estatales. Tienen presencia nes trés provincies llioneses.
Llión tien una superfície aproximada de 38.491,95 km². Llenda al norte col Principáu d'Asturies, al oeste con Galicia y Portugal, al sur con Estremadura y al este con Castiella. La so situación xeográfica favoreció históricamente les comunicaciones humanes y económiques col sur de la Península al traviés de la Vía de la Plata y col este de la Meseta.
Existen dos elementos xeográficos con relevancia dientro de Llión:
- Cordelera Cantábrica: Una muria vertical resultáu de la oroxenia hercínico-alpina de la que destaca'l conxuntu de los Picos d'Europa y les cangues de la so rede fluvial (con foces fondes, como Los Beyos y la Garganta del Cares) y onde atopamos cumes que perpasen de los 2.500 metros d'altor, como La Torre Cerréu (2.648 m) o Torre Llambrión (2.642 m). Les formes verticales, los circos glaciares, los complexos kársticos, les gargantes, los neveros, les llombes y les cuenyes son los elementos más significativos.
- Macizu galaico-llionés: Na zona occidental alcontramos un abombamientu del macizu paleozoicu que fendió n'unidaes distintes: la sierra de Xistréu, col picu Catoute (2.117 m), los Montes de Llión, col Telenu (2.188 m), La Cabreira, col Vizcudiello (2.121 m) y los montes occidentales como los Ancares, col Cuiña (1.992 m), y el Caurel, col Montouto (1.541 m). Nel centru de toes elles formóse'l fuexu d'El Bierzu, carauterizáu por un paisaxe de campes y vegues. Los cumes son aplanaos, interrumpíos por alliniamientos de crestes de cuarcites (picos, altos, peñes), y les formes glaciares manifiéstense con exemplos de valles n'U o con llagos como los de Trueitiellas y Lla Baña.
Na zona noroccidental los alliniamientos empobínentes d'oeste a este, dexando corredores fluviales que, nel casu de los ríos Ḷḷuna y Oumaña, abrieron les depresiones que conformen les comarques de Babia y Oumaña. Nel sector central, distintos cursos d'agua abieron valles tresversales de disposición norte-sur, llegando a formar en dalgunes ocasiones gargantes como les Foces de Veigacerveira o les Foces de Valdeteya. El modeláu glaciar y el modeláu kársticu dexaron el so niciu con formaciones como la Cueva de Valporquero.
- Sistema central: Faciendo de frontera sur del país, trátase d'un acortamientu de la Placa Ibérica pol choque de les plaques Euroasiática y Africana. El sistema llevantóse na oroxenia alpina, nel Cenozoicu, anque los materiales sobre los que s'asienta (el plataforma granítica meseteña) seyan anteriores. Les sierres más importantes son les de Francia, Las Quilamas y Gata. Los picos mas altos son La Ḥastiala (1.735 m), la Peña Francia (1727 m) o la Mesa del Francés (1.638 m).
Esta gran llanera ocupa la parte central del país, con una altitú media d'ente 700 y 1.000 metros. Ye un relieve cuasi horizontal de páramos y ondulaciones seles interrumpíes dacuando por terraces y interfluvios. A estos relieves planos y elevaos conózselos llocalmente como "chanes" o páramos de rañes. En delles zones, sobre los materiales sedimentarios la erosión creó valles amplios con interfluvios que malapenes destaquen. Nes llaneres ondulaes, al entrar en contautu colos páramos de les cuenques hidrográfiques, dexen de ser espacios abiertos al tar chiscaes por cerros testigu, tesos o talayes.
Ríos
Los ríos más importantes son aquellos ascritos a la cuenca hidrográfica del Dueru. Dende'l so nacimientu nos Picos d'Udrión, en Soria, hasta la so muerte na ciudá portuguesa d'Oporto, el Dueru percuerre 897 km. Del norte descienden los ríos Valderaduéi y l'Esla, a esti últimu vierten el so caudal afluentes como'l Porma, el Bernesga, el Cea o l'Órbigu. Los afluentes más importantes del Dueru pela oriella izquierda son el Tormes, el Güebra, l'Águeda, o'l Yeltes, toos procedentes del Sistema Central.
Llagos
La rexón lleonesa acueye gran cantidá de llagos y llagunes, anque los más importantes alcuéntrense nel norte de la rexón, como ye'l casu del llagu Ausente, l'Isoba, el llagu de Lla Baña, el llagu de Trueitiellas, el Pozu Cheirosu, la llaguna de Villadangos, la llaguna de Cal o la de Chozas d'Arriba. L'únicu llagu de relevancia fuera de la provincia de Llión ye'l de Senabria, d'orixe glaciar, ún de los más importantes de la Península Ibérica.
Embalses
Creaos pol home pa la obtención d'enerxía eléctrica, los más importantes son los asitiaos na cuenca del Dueru, los de Barrios de Ḷḷuna, Casares, Porma o Riaño, usaos davezu pa la práutica de deportes náuticos. Nel centru, destaca la que foi una de les primeres centrales hidroeléctriques d'España, la d'El Porvenir en San Román de los Infantes. Tamién destaquen los de San Sebastián, Pías y nel sur del país son de relevancia la presa d'Aldeadávila de la Ribera, Águeda, Irueña, Navamuño, Santa Teresa, Saucelle o Yecla de Yeltes.
El clima predominante na rexón llionesa ye'l mediterraneu continentalizáu, anque con traces en delles zones. Trátase d'un clima secu y con temperatures baxes n'iviernu, cálides en branu y seles nes estaciones intermedies.
Son frecuentes les xelaes que persisten nes zones montesines. El noroeste y les sierres del Sistema Central tien una clara influyencia atlántica, pero ye evidente la presencia del clima alpín nes cotes más elevaes.
Les precipitaciones repártense de forma irregular a lo llargo del añu y dependiendo de la zona. Asina nel norte y noroeste algámense los 1.500 mm añales mentes que nel centru y sur lléguense a los 500 mm. Diches precipitaciones concéntrense sobre manera pela seronda y la primavera con un mínimu en branu, acentuáu especialmente na llanera, y en forma de ñeve pel iviernu.
La Rexón de Llión, intégrase na comunidá autónoma de Castiella y Llión a partir de les provincies de Llión, Salamanca y Zamora. La so unidá territorial básica -dempués del conceyu- ye la comarca. Llión compónse de más de 65 comarques tradicionales de les que solo una, El Bierzu, tien reconocimientu oficial. El Conseyu Comarcal d'El Bierzu creóse en 1991 y abarca dellos conceyos históricamente ascritos a otres comarques.
Pente medies de les lleis autonómiques 13/1987 y 14/1987, aprobaes al tiempu, decidióse establecer respectivamente que la Xunta de Castiella y Llión -el gobiernu de la Comunidá-, el so Presidente, y les Cortes -el muérganu llexislativu- tuvieren la so sede na ciudá de Valladolid.
Instituciones autonómiques allugaes en Castiella la Vieya:
Instituciones autonómiques allugaes na Rexón de Llión:
Na primer llexislatura'l PSOE foi'l partíu con más representación nes Cortes, siendo'l primer presidente de la comunidá'l socialista Demetrio Madrid. De magar la década de los 90 la política autonómica viose enmarcada nuna serie de mayoríes absolutes del PP, que güei sigue gobernando cómodamente. Otros partíos de calter estatal con presencia na comunidá, seya yá a nivel llocal o autonómicu, son IX (previamente como PCE) y UPyD, con una presencia importante nes provincies d'Ávila y Burgos. Previamente'l CDS d'Adolfo Suárez llogró tamién tar na vida política autonómica ocupando'l centru reformista del fexe políticu.
El llionesismu al traviés de la UPL, el castellanismu al traviés de Partíu de Castiella y Llión, previamente Tierra Comunera o partíos llocalistes como Solución Independiente, Agrupación d'Eleutores Independientes Zamoranos o Iniciativa pol Desarollu de Soria tvieron tamién la so presencia, anque a menor nivel.
Anguaño la comunidá ta gobernada por Juan Vicente Herrera, del Partíu Popular. Dichu partidu obtuvo mayoría absoluta nes últimes eleiciones autonómiques a les Cortes de Castiella y Llión en 2011. El Partíu Socialista de Castiella y Llión-PSOE alcuéntrase na oposición. El líder de la oposición ye Óscar López. Namás dos partíos más obtuvieron representación parllamentaria, la Unión del Pueblo Llionés (UPL) y Izquierda Xunida de Castiella y Llión, con un procurador cauna.
Sacante na primer llexislatura, que cuntó con presidente socialista, la presidencia tuvo ocupada siempre por miembros del Partíu Popular o del so antecesor, Alianza Popular:
Dende la constitución de la comunidá autónoma de Castiella y Llión, en 1983, realizáronse ocho elecciones a les Cortes de Castiella y Llión, consiguiéndose los siguientes resultaos:
San Marín
La República de San Marín o simplemente San Marín (tamién "San Marino") ye un pequeñu estáu enclaváu dientro d'Italia, ye la república más antigua del mundu y asítiase ente les rexones italianas d'Emilia-Romaña al norte y les Marques al sur.
El caltenimientu de la so independencia respeutu a Italia débese a Giuseppe Garibaldi, quien atopó abellugu nel Monte Titano nel Risorgimento cuando na so campaña escontra Venecia taba sitiáu por cuatro exércitos. Ye entóncenes cuando'l gobiernu de San Marín lu acueye cola condición de defender la independencia de la pequeña república.
La capital ye la ciudá de San Marín que ta situada sobre'l monte Titano.
San Marín ye una república parllamentaria. Tanto la presidencia del Estáu como la del Gobiernu exércese por dos capitanes, llamaos capitanes rexentes, que s'escueyen por sufraxu universal cada 6 meses. El territoriu del estáu ta sodividíu en nueve conceyos nomaos "castelli"" -castiellos-:
El conceyu más grande ye esti caberu que cunta con cerca de 7.000 habitantes.
San Marín, el quintu estáu más pequeñu del mundiu, tamién ye la república más antigua. Acordies cola tradición, fundóse nel 301 cuando un canteru cristianu nomáu "Marinus el Dálmata" ("San Marín diáconu") dexó la islla d'Arbe pa escapar de la política anticristiana del emperador romanu Dioclecianu. Marinus escondióse na cima del Monte Titano, el más altu de los siete que tien San Marín y fundó una pequeña comunidá cristiana. La propietaria del terrén, una compasiva muyer de Rimini, dexó-yos n'herencia'l territoriu. El terrén disputáu poles families de los Rimini y Montefeltro, y suxeta a las griesques ente güelfos y xibelinos, llogró caltener la so independencia y medrar en territoriu. El pequeñu estáu foi reconocíu pola Francia Napoleónica nel 1797, y por otros estaos europeos nel 1815 nel Congresu de Viena.
Pesie a ser un país soberanu, depende en gran midida d'Italia, pela que ta arrodiada dafechu dende l'unificación d'ésta nel sieglu XIX.
Dende finales del sieglu IX consta la esistencia d'una república llibre en San Marín. Nel 1631 el papáu reconoció la so independencia que foi igualmente respetada por Napoléon Bonaparte. Una revolución pacífica restauró en 1906 el sistema eleutivu del Conseyu Grande y Xeneral de San Marín (órganu supremu del estáu samarinés), que se convertiera nun clan zarráu.
Na I Guerra Mundial y II Guerra Mundial siguió'l mesmu destín que'l so vecín tresalpín. Ocupáu nel 1943 por orde de Hitler, foi recuperáu pelos aliaos pero nuna escontraofensiva de los alemanes foi recuperada nuevamente. A lo cabero foi lliberada nel 1945. Restaurada la democracia, una coalición de socialistes y comunistes gobernó fasta 1957, añu nel que foron desplazaos polos democristianos, los que dende 1973 constituyeron colos socialistes un gobiernu de coalición.
Lo que ta demostrao ye que'l llugar ta habitáu dende tiempos prehestóricos, anque la esistencia documentada de la república entama nel sieglu X. N'alcordanza del canteru la zona nomóse "Tierra de San Marín", siendo dempués cuando se-y dio'l nome de "república".
El gobiernu taba compuestu por una asamblea nomada "Arengo", que taba compuesta por tolos cabezaleros de familia. Nel 1243, establecióse la figura de los Capitanes Rexentes ("Capitani Reggenti") p'actuar como xefes d'Estáu. Les primeres lleis daten del 1263. El Vaticanu, nesi tiempu al mandu del papa Nicolás IV, reconoció la independencia de San Marín nel 1291.
El territoriu de la república consistía namás nel Monte Titano fasta 1463, cuando entró na alianza escontra Sexismundu Pandolfo Malatesta, Señor de Rimini, que sedría derrotáu. Por mor d'esti fechu, el papa Píu II cedió a San Marín les ciudaes de Fiorentino, Montegiardino y Serravalle. Esi mesmu añu la ciudá de Faetano xunióse a la república pola so propia voluntá. Dende entós, la superficie de la república caltiénse invariable.
San Marín redautó una constitución l'8 d'ochobre de 1600.
La "Serenísima República" foi ocupada militarmente trés vueltes en tola so hestoria, anque por breve tiempu:
L'Estáu foi reconocíu por Napoléon I de Francia nel 1797 y nel Congresu de Viena nel 1815. Por mor de la unificación de la península itálica, la independencia de San Marín tuvo que confirmase con un tratáu nel 1862 con una emerxente Italia, que foi revisáu y corroboráu en 1939 y 1971. 
San Marín ye la única ciudá-estáu italaina qu'aínda sobrevive. Como Andorra, Liechtenstein y Mónaco, paez un anacronismu de tiempos medievales, cuando la xurisdicción d'una ciudá nun diba más allá del alcance de les armes dende les muries. Xunto col Vaticanu, ye l'únicu país européu arrodiáu dafechu por otru.
Ingresó nel Conseyu d'Europa como miembru de plenu drechu nel 1988, presidiendu la organización na primer metá del añu 1990. Amás convertióse en miembru de les Naciones Xuníes nel 1992, y adoptó l'euro nel 2002 como moneda nacional, pesie a nun pertenecer a la Xunión Europea.
Esti país, col fin de disminuyir la so dependencia de la República d'Italia, vien conformando una riestra d'alcuerdos políticos, económicos y sociales con Suiza. Esta alianza abriera'l camín a un nuevu tipu de rellaciones diplomátiques, pioneres nel sieglu XXI, pero que recuerden a les rellaciones internacionales na dómina medieval.
El "Consiglio Grande e Generale" escuéyese por votación popular cada cinco años. Esti parllamentu escueye a dos de los sos miembros como Capitanes Rexentes per un periodu de seis meses. Los dos Capitanes Rexentes y el Conseyu de Ministros formen el poder executivu del gobiernu.
El Conseyu Grande y Xeneral tamién escueye al ""Consiglio dei XII"" ("Conseyu de los Dolce"), que forma'l poder xudicial na llexislatura.
San Marín foi primeramente gobernada pol Arengo, anicialmente formáu polos cabezaleros de familia. Nel sieglu XIII la institución renunció a los sos poderes en favor del "Gran Conseyu Xeneral". Nel 1243, los dos primeros Capitanes Rexentes foron nomaos por esi Conseyu y esta forma de nomamientu continúa n'usu anguaño.
El Conseyu ta compuestu por 60 miembros escoyíos cada 5 años per un sistema de representación proporcional nos nueve "castelli". Estes divisiones alministratives correspuenden a les vieyes parroquies de la República, y caúna ye gobernada por un Conseyu nel que la so direición ta un Capitán escoyíu cada 5 años. El Gran Conseyu Xeneral aprueba'l presupuestu asina como escueye a los Capitanes Rexentes, como dirixentes del Executivu.
El Cuerpu llexislativu ta formáu pol Gran Conseyu Xeneral, el parllamentu y una Cámara. Los miembros del Parllamentu escuéyense cada cinco años y responsabilícense de la llexislación, xusticia y de resolver los problemes de xurisdicción. Amás encárguense de la eleición de los Capitanes Rexentes, el Congresu d'Estáu, el Conseyu de los Dolce, la Comisión d'Asesoramientu. El Parllamentu encárgase tamién de ratificar los trataos con otros países. El Parllamentu divídese en cinco Comisiones d'Asesoramientu compuestes de 15 miembros qu'estudien, proponen y alderiquen la incorporación de nueves lleis que pasarán a ser discutíes nel Gran Conseyu Xeneral.
Cada 6 meses, el Conseyu escueye dos Capitanes Rexentes pa desempeñar la tarea de Xefes d'Estáu. Los Rexentes escuéyense d'ente desemeyaos partíos, colo que la Xefatura ta equilibrada. La investidura tien llugar l'1 d'abril y l'1 d'ochobre de cada añu. Cuando'l periodu termina, los ciudadanos tienen trés díes pa presentar quexes sobre los autos realizaos polos Rexentes. Si s'almitíen a trámite, abríase un procedimientu xudicial col ex Xefe d'Estáu.
La práutica de gobiernu dual, asina como la frecuencia de la reeleición derívense direutamente de les costumes de la República Romana. El Conseyu ye equivalente al Senáu Romanu y los Capitanes Rexentes yeren la moderna versión de los cónsules de l'antigua Roma. 
El Congresu d'Estáu compónse de 10 Secretaríes qu'exercen el poder executivu. Ye en realidá un gabinete de ministros.
Les 10 secretaríes yeren:
El Conseyu de los Dolce elíxese pol Gran Conseyu Xeneral pa tola llexislatura, sirviendo de cuerpu xudicial y tamién actúa como tercer instancia na Corte d'Apelaciones. Dos inspeutores del gobiernu representen al estáu nes cuestiones financieres y patrimoniales.
El sistema xudicial de San Marín confíase a miembros foranos tanto por razones históriques como sociales. Los únicos xueces nativos yeren los Xueces de Paz, que namás puen llevar causes civiles que nun superen los 25 millones de lires (cerca de 13.000 euros). El Conseyu de los Dolce sirve como corte d'apelación en tercer instancia.
San Marín ta dixebráu en nueve conceyos o "castelli" (castiellos) que tamién tienen la consideración de ciudaes:
San Marín ye un enclave d'Italia, na llende ente les rexones d'Emilia-Romaña y Marques. La so topografía ta dominada polos Apeninos. El puntu más altu del país ye'l Monte Titano, a 739 metros. Nun hai ríos d'importancia.
El clima ye mediterraneu, con branos calurosos y hibiernos suaves.
San Marín ye'l tercer estáu más pequeñu d'Europa, tres el Vaticanu y Mónaco.
Nun hai diferencies granibles ente la demografía de San Marín y Italia.
L'estáu tien una población de cuasi 29.000 persones, incluyendo 1.000 estranxeros, siendo la mayoría d'estos italianos. Alredor de 5.000 samarineses viven notros países, predominantemente n'Italia y n'Arxentina.
Enantes del euro la moneda yera la lira samarinesa, que yera intercambiable con una lira italiana. Tanto la lira como l'euro del país al producise en pequeñu númberu tán mui cotizaes nel mercáu de los coleicionistes.
El turismu representa más del 50% del PIB, más de trés millones de visitantes en 1997. Tamién ye importante la banca, la electrónica y la cerámica. Los productos agrícoles son el vinu y el quesu.
Dende 1997 el nivel de vida del país vien medrando perriba del italianu por mor d'un crecimientu económicu nel sector financieru del país.
Apocalipsis
L"'Apocalipsis" (o 'Revelación' en delles versiones) ye l'últimu llibru bíblicu. Paez ser escritu por l'apostol Xuán mientres la so condena na islla de Patmos no cabero'l sieglu I dempués de Cristu.
El llibru, de 22 capítulos, consta de varies visiones que podríamos dixebrar asina: 
Gagra
Gagra ye un pueblu de la rexón d'Abkhasia, en Xeorxa, na costa nordeste del Mar Prietu, al pie de los montes del Cáucasu. El so clima subtropical fixo de Gagra un popular abeyugu saludable en tiempos de la XRSS.
Dende la Guerra d'Abkhasia nos años 90, la población amenorgó considerablemente. Tenía una población de 26.636 habitantes en 1989, pero redúxose pola mor de la espulsión masiva de la etnia xeorxana d'Abkhasia.
Ríu Esla
El Esla ye un ríu que naz na Cordal Cantábrica y tien una lonxitú de 285 km, percuerre'l Llión de norte a sur en pasando Riañu penetra na Meseta.
Los sous afluentes principales son el Porma, Bernesga, Ceya, Órbigu y Tera.
Desemboca en Ricobayo, xuniéndose al Douru pasada Zamora, eiquí aporta más caudal al Dueru que'l propiu riéu principal.
La importancia d'esti riéu nun naz namái pola hidrografía sino inda más pola so venceya hestórica a la País Llionés y Asturies, quien indireutamente recibe'l nome por esti gran riéu llionés.
Los ástures recibierun el so nomatu por vivire nas oriellas d'esti riéu, como ya indicaba San Sidoru de Llión. Tanto ye asina que la diferencia ente'l nome d'anguaño del riéu y l'antigu d'Astura ta esplicáu por dellos estudios filolóxicos.
La derivación del vocablu Astura n'Esla produzse nel asturllionés medieval. La importancia d'esti exe fluvial llionés ye vital pal desendolcu de la Hestoria llionesa, asturiana ou portuguesa, ya que foi camplu de batallas ente Castiella y Llión conformando en parte la España Autual.
Asina, entiéndese que na lliteratura llionesa chámese a esti riéu, "el Pai Esla".
Esti nomatu romanu parez proceder del nome que los ástures daban a esti riéu rellacionaú diréutamente col antigu vascu "astur", que sinificaría piedra pola que xurde l'agua, descripción que concuerda cola nacencia del Esla.
La derivación del nome paez ser la viniente:
Astura>Astula>Astola>Estola>Estla>Esla y finalmente Esla. Tola derivación concuerda col procesu fonéticu del llionés centru-oriental medieval, esti topónimu como muitos outros -exemplu Llión (Legionem)- namái son entendíos dende la fonética asturllionesa.
Gai
La palabra gai (sustantivu o axetivu) ye sinónimu de homosexual: Enclín escontra la rellación eróticu-afeutiva ente individuos del mesmu sexu.
La principal diferencia ente estes dos palabres ye que "gai" (allegre, prestáu n'inglés) ye un términu positivu, importáu del inglés y escoyíu originalmente pola "comunidá gai" de San Francisco (California, Estaos Xuníos) para referise a sigo mesmos. Ente que "homosexual" ye un neoloxismu qu'orixinalmente n'inglés tenía connotaciones negatives rellacionaes con una patoloxía, enfermedá o alifaz. Foi acuñáu en 1869 pol escritor austriacu Karl-Maria Kertbeny y popularizáu más tarde pol psiquiatra alemán Krafft-Ebing.
En países hispanofalantes, "gai" refierse casi puramente al xéneru masculín, especialmente a aquellos qu'acepten el so xéneru biolóxicu (polo tanto nun s'aplica al transformista, al travesti nin al transexual) tean o non "fora del armariu".
Tamién suel usase en dellos países pa designar o calificar al xéneru femenín; pa evitar tracamundios suelse falar de "gais y lesbianes", anque pa delles interpretaciones esta espresión ye redundante.
El términu "gai" ye un anglicismu o préstamu procedente del idioma inglés. Incluyóse na ventiavu segunda edición del "Diccionariu de la Real Academia Española" (DRAE), edición del 2001. El DALLA tovía nun lo recueye. Provién del vocablu provenzal "gai" y significa allegre o pícaru.
Na Inglaterra victoriana, el términu "gai" aplicábase a los homes qu'exercíen la prostitución homosexual , pola manera "allegre" en que vivíen y la forma en que se vistíen. Finalmente, el términu "gai boy" (lliteralmente "chicu allegre", o prostituto) convirtióse en sinónimu de homosexual dientro de la llingua inglesa.
N'Asturies, y en llinguaxe coloquial, suel califise a los prostitutos homosexuales de baxu estatus col términu despreciatible "chaperu" ("aquél que cobra en "chapes""; entendiéndose "chapes" como monedes sueltes o sueltu).
Darréu, la comunidá gai internacional adoptó'l términu tratando la palabra como un acrónimo de ""good as you"" ("bonu como tu"), restándo-y d'esta forma'l matiz peyorativu al términu y reivindicando la igualdá, como persones, ente homosexuales y heterosexuales. Por ello, anguaño, la primer acepción n'inglés malapenes s'usa y utilízase casi puramente como sinónimu d'homosexual.
La mayoría de los gais americanos y europeos refuguen l'usu del términu “homosexual”. Argumenten que ye una palabra con connotaciones clíniques, reminiscentes d'una dómina na que les rellaciones homoeróticas considerábense una enfermedá psiquiátrica. Según ellos, “homosexual” enfatiza desproporcionadamente l'actu sexual, omitiendo tolo referente a l'atracción, les rellaciones romántiques y sobremanera la cultura gai. Argumenten polo tanto que'l términu "homosexual" deshumaniza a los gais, amenorgando les sos pasiones, les sos rellaciones afeutives, el so estilu vital y la so manera de vida al simple actu sexual.
Per otru llau, gran parte de les asociaciones gais hispanofalantes decantáronse va tiempu pol usu del términu “gai” frente a homosexual, optando por espublizar el so usu ya incluyéndolo inclusive nos sos nomes, tal como faen COGAM ( colectivu de lesbianes, gais, transexuales y bisexuales de Madrid) y FELGT (federación estatal de gais, transexuales y bisexuales) de España, reflexando asina la pasión por esti términu de los sos asociaos. De manera semeyante, les páxines web y medios de comunicación especializaos nel colectivu usen preferentemente "gai". Anque hai otres asociaciones como la CHA (Comunidá Homosexual Arxentina) d'Arxentina qu'opta pol otru términu.
La palabra “homosexual” ye de recién invención (sieglu XIX) y correspuendi a la unión d'un términu griegu ("homos": "lo mesmo") y otru llatín ("sexual"), que la so traducción más correcta sería "del mesmu sexu", términu que puede funcionar como axetivu, pero non como sustantivu. Asina, un matrimoniu homosexual sería (correchamente) el matrimoniu de dos persones del mesmu xéneru, pero referise a una persona como “homosexual” significaría etimológicamente “persona del mesmu sexu”, daqué carente de sentíu. Teniendo tou esto en cuenta, encamiéntase usar el términu “gai” para referise a les persones que prefieren les rellaciones eróticu-amoroses con otres persones de la so mesmu xéneru. Sía comoquier, el términu homosexual significa "persona [que ta atrayer por otra persona] del mesmu sexu". Ye l'usu, y non la etimoloxía, lo que da significáu a les palabres.
Nos países de fala inglesa'l términu “gai” sustituyó a “homosexual”, que ye consideráu políticamente incorrectu y ye utilizáu casi n'esclusiva pola derecha cristiana. Sicasí n'España esiste cierta reticencia a aceptar el términu inglés "gai", por considera-y lo un anglicismu. Por ello, parte de la clase política y los medios de comunicación opten dacuando por términos como “pareyes del mesmu sexu”, evitando asina la polémica.
Llundria marina
La llundria marina alcuéntrase a lo llargo de la costa pacífica d'América del Norte. El so hábitat hestóricu incluyía les agües poco fondes del Estrechu de Bering y de la península de Kamchatka y espardíense hasta'l sur de Xapón. Les llundries marines tienen 170.000 pelos por centímetru cuadráu de piel, un pelame preciosu pol que foren perseguíes y cazaes hasta'l veru de la estinción. Tan protexíes per tolos seutores y países dende'l Tratáu de 1911.
Comen crustáceos y otros invertebraos y ye un de los pocos animales qu'emplega istrumentos, yá que foi observada davezu usando piedres p'abrir los bivalvos. Miden de 1 a 2 metros y pesen cerca de 30 kg. Son animales enforma confiaos y sociables.
Aldeadávila de la Ribera
Aldeadávila ye un conceyu español allugáu na comarca de Les Arribes (La Rivera), provincia de Salamanca, comunidá autónoma de Castiella y Lleón.
Nel 2006 tenía 1470 habitantes, nuna superficie de 46,18 km². La súa altitú ye de 679 m sobre'l nivel del mar.
El sou códigu postal ye 37250.
Masueco
Masueco ye un conceyu español allugáu na comarca de Les Arribes (La Rivera), provincia de Salamanca, comunidá autónoma de Castiella y Llión.
Al 2003 cuenta con 442 habitantes, 229 homes y 213 muyeres, nuna superficie de 19,76 km². La súa altitú ye de 668 m sobre'l nivel del mar.
El sou códigu postal ye 37251.
Vilvestre
Vilvestre ye un conceyu español allugáu na comarca de Les Arribes (La Rivera), provincia de Salamanca, comunidá autónoma de Castiella y Lleón.
En 2008 cuntaba con 512 habitantes (255 homes y 257 muyeres). Tien una superficie de 46,52 km². La so altitú ye de 592 m sobre'l nivel del mar.
El so códigu postal ye 37258. Pertenez al partíu xudicial de Vitigudino. 
Lumbrales
Lumbrales ("Liminares" n'asturianu medieval) ye un conceyu de la comarca de L'Abadengu, na provincia de Salamanca, Castiella y Llión, España.
Cerca de la llende col términu municipal de Bermellar allúgase'l Castru de Las Merchanas, un vieyu asentamientu vetón que constitúi ún de los llugares de mayor atractivu turísticu dientro del Parque Natural d'Arribes del Dueru.
Pereña de la Ribera
Pereña ye un conceyu español allugáu na comarca de Les Arribes (La Rivera), provincia de Salamanca, comunidá autónoma de Castiella y Lleón.
Gramática del asturianu
De xéneru masculín son los siguientes sustantivos: "el llabor", "el sal", "el miel", "el llume", "el sartén", "l'ubre", "el cal", "el gripe".
De xéneru femenín son: "la canal", "la calor", "l'anfiler", "la pantasma", "la ponte", "la coñá", "la utre", "la" "blima".
Sustantivos que puen ser masculinos o femeninos ensin cambiu de significáu: "el sangre" / "la sangre", "el mar" / "la mar", "el cacagüés" / "la cacagüés", "el lleche" / "la lleche", "el llargor" / "la llargor", "el mazanal" / "la mazanal", "el pumar" / "la pumar".
El neutru ye un xéneru qu'apaez nel artículu, nos axetivos, nos referentes y nos pronomes qu'entren en concordancia con sustantivos nun cuntables. Asina que, p.e., l'axetivu "malu" tien tres formes "malu", "mala", "malo". Ex.: "la mala xente", "la xente malo".
N'asturllïonés, a diferencia del castellanu, inda se caltién el xéneru neutru. El neutru apaez nel artículu, nos axetivos y nos pronomes personales qu'entren en concordancia con un sustantivu non cuntable en posición pospuesta o atributiva. Nos axetivos hai tres tres terminaciones: -"u", -"a", -"o" (pal neutru). Los axetivos en -"e", -"a" o en consonante que nun seya -"n" nun amuesen neutru. Ex.: "país européu", "nación europea", "xente europeo", "la ropa aquello".
El morfema de plural ufre cuatru posibilidaes: -"s", -"es", -"os", -"nes".
(1) Formante -"s": en delles pallabres que terminen en -"e", en diptongu o triptongu acabáu en -"i", o singular en vocal tónica: "el monte llibre" - "los montes llibres", "fonte" - "fontes", "rei" - "reis", "llei" - "lleis", "esquí" - "esquís".
(2) Formante -"es": en delles pallabres que en singular finen en -"a" (masculines y femenines), en pallabres acabaes en consonante y en pallabres con singular en vocal tónica: "lloba" - "llobes", "cura" - "cures", "socialista" - "socialistes", "animal" - "animales", "canal" - "canales", "llagar" - "llagares", "señardá" - "señardaes", "amistá" - "amistaes".
(3) Formante -"os": en delles pallabres con singular en -"u", -"o", -"ín", -"án", -"ón", o n'axetivos en -"z": "deu" - "deos", "amigu" - "amigos", "auto" - "autos", "camín" - "caminos", "ayerán" - "ayeranos", "rapazón" - "rapazonos" (o "rapazones"), "bonaz" - "bonazos".
(4) Formante -"nes": namái en dellos sustantivos cultos: "orixe" - "oríxenes", "resume" - "resúmenes", "virxe" - "vírxenes".
BSD
BSD son las aniciales de Berkeley Software Distribution (Versión de Software Berkeley) y empléganse pa identificare un sistema operativu del sistema Unix nacíu polas aportaciones realizadas a esti sistema pola universidá [[California|californiana] de Berkeley.
Nos primeiros años del Unix, los sous creyadores, los llaboratoiros Bell de la AT&T, autorizorun a la universidá de Berkeley -xunta outras- a emplegare'l [[códigu fonte]] y adautalu a las suas necesidaes. Na década de los Sesenta y los Oitenta Berkeley emplegóu'l sistema pa las suas investigaciones con sistemas operativos. Cuando AT&T retiróu'l permisu d'emplegu a la istitución californiana por motivos comerciales, ésta promoviéu la creyación d'una versión basada nel sistema Unix emplegando las suas aportaciones, y permitiendo dempués la sua distribución con fines académicos pa, posteriormente, reducire al mínumu las restricciones pa la sua copia, distribución ou modificación.
Exemplos de sistemas operativos basaos ou con orixen en BSD son:
SunOs, [[FreeBSD]], [[NetBSD]], [[OpenBSD]] y [[Mac OS]] X.
Ente las súas aportaciones a la informática destacan: l'usu de memoria virtual paxinando por demanda, el control de trabayos, el Fast FileSystem, el protocolu [[TCP]]/IP y l'editore de testos [[vi]]. Tamién ye aportación de sou la llicencia que lleva'l sou nome.
Ye una llicencia de [[software llibre]] sin [[copyleft]], simple y permisiva pero qu'incluyía la cláusula de publicidá, al final del programa debían apaecer los cambeos y los programadores. Anguaño esa cláusula nun esiste yá que contravenía l'espíritu de la [[llicencia GNU]].
[[Categoría:Sistemes operativos llibres]]
Sayagu
Sayagu ye una comarca del suroeste de la provincia de Zamora (España).
Ye raya moyada con Aliste al norte, con Portugal (Parque Natural d'Arribes del Dueru) al oeste y con al sur (Ríu Tormes). Al este llenda cola Tierra del Vinu. Tien una población d'unos 11.000 habitantes. 
Aliste
Aliste ye una comarca asitiada al oeste de la provincia de Zamora (España).
Ye raya seca con Portugal al oeste, con Senabria al norte, con Los Valles y la redolada de Zamora al este y con Sayagu al sur (Ríu Dueru). 
Ta caracterizada pol relieve de la Sierra de la Culebra.
Llista de conceyos d'Aliste:
Bermillo de Sayago
Bermillo de Sayago ("Mermiello" n'asturianu medieval y oficialmente "Bermillo de Sayago") ye la capital de la fastera zamorana de Sayagu.
Nuna superficie de 190 km² viven 1.346 persones.
L'Uelmu
L'Uelmu ("Luelmo" en castellanu) un conceyu de la provincia de Zamora, na comunidá autónoma de (Castiella y Llión).
Allúgase al centru norte de la comarca de Sayagu, ente Bermillo y Moralina, xunto al cruce de les antigües calzaes Pino a Ledesma y de Moral a Fermoselle.
El mcoceyu de L'Uelmu inclúi la pedanía de Monumenta. A efectos de sostener un secretariu común, los conceyos de L'Uelmu y Villamor de la Ladre foron agrupaos en 1966.
En 1972 el Conceyu de L'Uelmu, conforme a reclamu de los vecinos, refugó la incorporación al términu municipal de Bermillo.
Fermoselle
Fermoselle ye un conceyu de la provincia de Zamora que ta asitiáu nel requeixu suroeste de la comarca de Sayagu.
Nuna superficie de 68 km² viven 1.523 presonas (INE 2005).
Alcañices
Alcañices ye una villa y un conceyu de la Provincia de Zamora. Ye la capital de la comarca d'Aliste.
Búlgaru
El búlgaru ("български език" [ˈbɤ̞lɡɐrski ɛˈzik]) ye un idioma indoeuropéu de la rama eslava faláu en Bulgaria y en delles partes de Serbia y Ucraína por unos 9 millones de persones. En Macedonia fálase un dialeutu occidental del búlgaru. 
Forma parte col serbocroata y eslovenu el grupu de llingües eslaves meridionales.
El búlgaru antiguu yera y aínda ye la llingua oficial de la Ilesia Ortodoxa. 
El desendolcu hestóricu del búlgaru pue dividise en dellos periodos:
La vocales:
Les consonantes:
Macedoniu
El macedoniu ye un dialeutu eslavu meridional mui prietu del búlgaru elleváu a llingua oficial de Macedonia en 1945. Ye faláu comu llingua materna por 1,5 millones de presonas y por outru mediu millón comu segunda llingua.
La llingüística reconoz al macedoniu comu una co-llingua del búlgaru. Esto quier dicire que no que cinca la hestoria de la llingua, la gramática y la semántica el macedoniu nun s'estrema tantu del bulgaru comu pa podere ser afirmare que ye un conxuntu llingüísticu aparte. Los mesmos macedonios chamábanse "búlgaros" ta'l acabu la Segunda Guerra Mundial.
Na Macedonia autual reconózse la similaridá del macedoniu col búlgaru poru arguméntase que las diferencias dialeutales ente las dúas "llinguas" permiten falare de dous idiomas estremaos.
Emprega l'alfabetu cirílicu búlgaru con deillas lletras tomadas del alfabetu cirílicu serbiu.
Ciudad Rodrigo
Ciudad Rodrigo ye un conceyu y una ciudá salamanquina nel suroeste de la provincia. 
Valdeorras
La Comarca de Valdeorras (Valduerras n'asturlleonés) ye una de les 53 comarques nes que oficialmente se divide Galicia. Pertenecen a ella los siguientes conceyos: El Barcu de Valdeorras, El Bolo, Carbayeda de Valdeorras, Larouco, Petín, La Rúa, Rubiá, La Veiga y Vilamartín de Valdeorras. En total caltiene 969.2 km². Caracterízase pola so elevación, aquí tá la mayor cumbre de Galicia, la Pena Trevinca (2127 m).
Anguaño, les xentes d'estes comarques caltienen fondes rellaiciones cola comarca vecina d'El Bierzu y práuticamente desenrollen toles sos actividaes económiques y sanitaries na comarca llionesa.
La Cepeda
La Cepeda ye una comarca y mancomunidá llionesa allugada nel centru de la rexón ente Los Maragatos, El Bierzu y la Veiga del Órbigu. Ta cruciada pol riéu Tuertu. Anguaño, inclúise davezu colas comarcas vecinas del norte na comarca de los Cuatru Val.les.
La Sobarriba
La Sobarriba y el conceyu de Valdefresnu confúndense yá qu'esti inclui tola comarca nel sou interior; por los datos d'una y d'outru son prauticamente los mesmos. El nome d'esta comarca llionesa provién del términu llatín "supra ripam", ye dicire enriba'l riéu yá que s'atopa por cima del Toríu que la separta de la comarca de l'Alfoz de Llión.
Manque tea averada a la ciudá y a los principales conceyos de la rexón nun ta nin desendolcada nin comunicada como éstos. Ye una de las comarcas más debaladas de la rexón y hestoricamente tuvo, y ta, esqueicida polos poderes políticos.
Ye etnográfica y llingüísticamente una de las comarcas más peculiares de Llión y onde, entá, consérvanse tradiciones perdidas noutros territorios.
Sigui una tradición agrícola, asina entá distribui los sous productos polos mercaos de la capital; si bien emprincipia a tener un desendolcu de la construcción por mor de la súa cercanía a la capital malque las pésimas comunicaciones seyan un frenu. Por embargo podría dicise que ye esta comarca na que s'allugan tolas marcas automotrices, deviniendo d'esti mou una verdadera ciudá del motor pa Llión y estu ye'l principal motor económicu de la comarca.
Anguaño, malque seya propiamente dita una comarca, considéra-yla parte de l'Alfoz de Llión.
Valdefresnu
La Valdería
La Valdería ye una comarca tradicional del suroeste de la provincia de Llión (España) y ta cruzada pol ríu Eria que ye'l que-y da'l nome. Zárrenla pol sur les sierres de Nogales que la separten de Zamora pero que la trespasa, perteneciendo'l conceyu zamoranu d'Alcubillas de Nogales a esta comarca.
Destaca poles sos peculiaridaes históriques y etnográfiques, perviviendo entá fuertemente nes persones mayores la llingua llionesa y tradiciones como los paloteiros. Si la entidá principal ye Castrocalbón, bien cierto ye tamién que la historia vien con San Esteban de Nogales; el so monesteriu foi ún de los más importantes del Reinu de Llión y de tolos reinos hispánicos. Mesmo arruináu, sobrecueyen les sos ruines abeyugaes ente'l ríu Eria y la fermosa sierra que separta esta comarca del conceyu d'Alixa.
San Esteban de Nogales, Castrocalbón, Castrocontrigu y Alcubillas de Nogales.
L'Alfoz
L'Alfoz ("Alfoz de Lleón") ye la comarca más poblada de tou Lleón y ta allugada alredor de la ciudá de Lleón. El so orixe ye bien antiguu y básase nes tierres que servíen como vega y güertu de la capital del reinu. Tala ye la so continuidá histórica que cola creación del primer fueru hispánicu, el fueru de Lleón por Alfonsu V, yá estes tierres ríxense pola mesma llegalidá que la ciudá capitalina.
Tien una población averada a los 250.000 habitantes, a lo qu'habría añadise los más de 12.000 estudiantes de la Universidá de Lleón qu'estudien nel campus de Vegazana, y nun ye namái una comarca tradicional sinón que ye más bien un área metropolitana y como un conxuntu únicu supraconceyal trátalu delles lleis autonómica y estatales.
Xuan Bello
Xuan Bello ye ún de los escritores más destacaos de la lliteratura contemporánea en llingua asturiana.
Xuan Bello Fernán nació en Paniceiros (Tinéu) en 1965, anque treslladose a vivir a Tudela Veguín y , más tarde, a Uviéu. Nesta ciudá, na Facultá de Filoloxía y na tertulia Oliver coincide con escritores como Antón García, José Luis García Martín, Víctor Botas, Berta Piñán, Fonsu Velázquez, Xuan Ignaciu Llope o José Luis Piquero. 
En 1982, con malapenes 16 años espublizó’l primer llibru de poemes, escritu n’asturianu occidental "Nel cuartu mariellu". El so llabor poéticu, aparte de los poemes y versiones espublizaes en revistes universitaries y en Lletres asturianes, siguió con "El llibru de les cenices" (1988), "Los nomes de la tierra" (1991) , "El llibru vieyu" , col qu’algamó’l premiu Teodoro Cuesta de poesía en 1993 y "Los Caminos Secretos" (1996). En 1999 espublizose una antoloxía billingüe (asturianu-castellán) de la so poesía, col títulu de "La Vida Perdida".
Xuan Bello ye ún de los principales animadores de la lliteratura asturiana, gracies a les sos traducciones, especialmente d’autores portugueses o a les collaboraciones en revistes como Clarín, Adréi y Zimbru, siendo cofundador de les dos últimes con Berta Piñán y Esther Prieto respectivamente. Tamién tien publicao nos diarios La Nueva España y El Comercio y nel selmanariu Les Noticies, del que foi director ocho años. Anguaño encárgase de la estaya dixital del mediu. En 2005 foi responsable de la la organización de la Xunta d’Escritores Asturianos. 
Sícasí, la fama lliteraria llego-y gracies a la traducción al castellanu de "Hestoria Universal de Paniceiros", que recibió’l premiu Ramón Gómez de la Serna y convirtióse nun de los llibros más destacaos polos críticos españoles en 2003. Otros llibros suyos, a caballu ente l’ensayu y el rellatu, son "Pantasmes, mundos, laberintos" (1996), "La memoria del mundu" (1998), "Meditaciones nel desiertu" (2003) y "Los Cuarteles de la memoria" (2003).
En 2009 recibió'l Premiu de la Crítica RPA de Lliteratura, pol llibru "Ambos mundos: poesía 1988-2009".
Nel añu 2017, Xuan Bello alzóse col Premiu Nacional de Lliteratura Asturiana, na so primera edición, un premiu de carácter triañal qu'entama l'Academia de la Llingua Asturiana. El xuráu destacó la "estraordinaria calidá y relevancia de la so trayeutoria lliteraria (qu'amiesta poesía y narrativa), que vien xugando un papel fundamental na dignificación y visualización de la lliteratura asturiana y de la propia llingua, asina como pola mor de la proyeición estatal ya internacional qu’algama la so obra con numberoses traducciones a estremaes llingües".. Tamién nel añu 2017 algamó'l Premiu Teodoro Cuesta de Poesía
Poesía
Ensayu
Narrativa
Infantil
Traducciones
Otros
La Valduerna
La Valduerna ye una comarca tradicional que s'alluga nel valle más al norte de los regaos pol riéu Duerna y vecín de La Bañeza. Confórmase polos conceyos de Castriellu la Valduerna, Destriana, Villamontán la Valduerna y Palacios de la Valduerna. Muitas vegadas incluíse esti valle na comarca más grande de Tierras de La Bañeza.
Ye d'economía agraria principalmente y amás ye perrica en restos arqueolóxicos, destacando la presencia en Destriana del únicu vestixu d'arte astur prerrománicu de tola rexón, arte que tuvo enforma espardíu na autual provincia de Llión con ilesias en Llión puramente astures.
Fe Bahá'i
La Fe Bahá'í , tamién denominada como behaísmu o bahaísmu, ye una relixón monoteísta na que los sos fieles siguen les enseñances de Bahá'u'lláh, el so profeta y fundador. Bahá'u'lláh enseñó qu'hai un únicu Dios que va revelando la so voluntá a la humanidá de manera progresiva. Según el puntu de vista bahá'í, caúna de les grandes relixones introducíes polos Mensaxeros de Dios —como Moisés, Krishna, Buda Gautama, Zoroastru, Xesucristu, Mahoma y El Báb— constitúin etapes socesives nel desenvolvimientu espiritual de la civilización. Los bahá'ís creen que Bahá'u'lláh foi'l más recién d'estos mensaxeros y que les sos enseñances tán empobinaes a los nuevos retos morales y espirituales de la nuesa dómina. Como tal, la Fe Bahá'í inclúyese ente les relixones abrahámiques.
Según l'Anuariu de la Enciclopedia Británica de 1992, la Fe Bahá'í ye la segunda relixón más estendida nel mundu ente les relixones independientes, d'alcuerdu al númberu de países en que s'atopa representada: ta establecida en 247 países y territorios. Los bahá'ís provienen d'ente más de 2.100 grupos étnicos, raciales y tribales, y totalicen aprosimao seis millones de fieles nel mundu. Los principales pasaxes de los testos sagraos bahá'ís traduciéronse a 802 idiomes. La idea central de la Fe Bahá'í xira en redol a la humanidá como una única raza y al día de la so unificación nuna sociedá mundial.
En 1844 el profeta persa Siyyid `Alí-Muhammad, que tomó'l títulu de "El Báb" (n'árabe ‘la puerta’), instituyó una nueva relixón. Ésta yera distinta del islam, anque surdió del so senu, d'igual manera que'l cristianismu surdió del senu del xudaísmu y el budismu del hinduismu. Los siguidores d'El Báb fueron conocíos como "babíes" y la so relixón como Babismu; tuvo les sos propies escritures y enseñances relixoses, anque sicasí foi bien efímera. Según El Báb, la so misión principal yera preparar el camín pa "aquel al que Dios hai de manifestase", el que foi prometíu nes escritures sagraes de toles grandes relixones del mundu. 
El creciente númberu de persones que se xuntaben a estes nueves enseñances sollertó a les autoridaes polítiques y relixoses de Persia. El Báb y los sos siguidores fueron escorríos, siendo encarceláu y finalmente fusiláu en Tabriz, Persia (actual Irán) el 9 de xunetu de 1850. La so misión duró seis años.
Mírzá Husayn-`Alí, al qu'El Báb dio'l títulu de Bahá'u'lláh (n'árabe ‘gloria de Dios’), yera un noble y unu de los primeros siguidores importantes d'El Báb. Foi arrestáu y encarceláu en 1852 mientres una gran persecución contra los babíes. Nel so confinamientu nos cuartones del Síyah-Chál en Tehran, creyó recibir los primeros nicios de qu'él mesmu yera'l que fuera profetizáu por El Báb. Once años dempués, exiláu en Baghdad (entós parte del Imperiu otomanu), anunció de manera formal la so misión a la so familia y a un pequeñu grupu de siguidores. 
La maquinación de les autoridaes perses y otomanes fueron emburriando a Bahá'u'lláh d'exiliu n'exiliu: de Bagdad a Istambul, depués a Edirne y finalmente a la colonia penal d'Acre (actual Israel) en 1868. Bahá'u'lláh permaneció n'Acre hasta'l so fallecimientu'l 29 de mayu de 1892, tres cuarenta años d'exiliu y confinamientu. La Fe Bahá'í considera'l so sepulcru nes afueres de la ciudá como'l llugar más sagráu del mundu. Los fieles realicen les sos plegaries cada día empobinaos na dirección d'esi llugar. 
L'otru llugar santu de la Fe Bahá'í n'Israel ye la tumba o Santuariu d'El Báb, na fastera del Monte Carmelo en Haifa. Los restos mortales d'El Báb fueron treslladaos dende Persia hasta Tierra Santa y soterraos nel santuariu construyíu y diseñáu pa esi envís por Bahá'u'lláh. 
Bahá'u'lláh escribió l'equivalente a más de cien volúmenes de testos que los bahá'ís consideren inspiraos por Dios, tanto n'árabe como en persa. El principal repertoriu de les lleis de la revelación de Bahá'u'lláh ye'l "Kítab-i-Aqdas" (el llibru más sagráu). El segundu n'importancia ye'l "Kitab-i-Iqan", compuestu en Baghdad y qu'axunta les traces elementales de la teoloxía bahaí.
`Abbás Effendi yera'l fíu mayor Bahá'u'lláh', conocíu pol títulu de `Abdu'l-Bahá (Siervu de Bahá). `Abdu'l-Bahá ´foi designáu como'l “Centru de l'Alianza”, “Cabeza de la Fe” ya interprete únicu de los escritos de Bahá'u'lláh. 
`Abdu'l-Bahá compartiera con so padre l'exiliu y la cárcel. El so confinamientu duró hasta que foi escarceláu por cuenta de la revolución de los Mozos Turcos en 1908. Poco dempués de la so lliberación, `Abdu'l-Bahá viaxa a Europa y a los Estaos Xuníos pa proclamar les enseñances de so padre ya impulsar el desenvolvimientu de les incipientes comunidaes bahá'ís que surdieren en dellos sitios d'Europa, Estaos Xuníos y Canadá. Munches de les sos conferencies y charres fueron grabaes y publicáronse en llibros baxo los títulos de "La sabencia de `Abdu'l-Bahá" y "La promulgación de la paz universal". Otra de les obres d'`Abdu'l-Bahá, que sentó les bases de la espansión y afitamientu de la comunidá mundial bahá'í, ye una serie de documentos llamaos "Tables del plan divín". Tamién caltuvo una bayurosa correspondencia con persones y comunidaes bahá'ís a lo llargo de munchos años, y munches d'eses cartes o "Tables" traduciéronse y publicáronse en delles llingües. 
`Abdu'l-Bahá finó en Haifa el 28 de payares de 1921.
Dende los sos anicios nel Babismu, la Fe Bahá'í nun tuvo exenta de disputes. Yá baxo Bahá'u'lláh tuvo llugar una diverxencia (finalmente dixebra) ente él y el so hermanascu menor, Subh-i-Azal, al qu'El Báb nomara vagamente como'l so sucesor, suxetu al consentimientu de "Aquel al que Dios ha de manifestase" Bahá'u'lláh. Los siguidores de Subh-i-Azal entamaron a conocese como "azalíes", ente que los siguidores de Baha'u'llah yeren conocíos como "bahá'ís". Anguaño subsisten dellos millares de azalíes, principalmente n'Irán. 
La teoloxía bahá'í afirma que nun son posibles los cismas permanentes dientro de la Fe Bahá'í, entá reconociendo intentos con esi envís, al igual que n'otres relixones anteriores. Dende l'aniciu de la Fe Bahá'í, y col fallecimientu de cada figura central d'autoridá, tuvieron llugar intentos de faese col control de la Fe Bahá'í o de disgregala. Los bahá'ís pertenecientes al grupu mayoritariu lleal a la Casa Universal de Xusticia con see en Haifa, Israel, creen que caúna d'estes tentatives en contra de los bahá'ís acabaron esmoreciéndose nes tiniebles gracies a la protección del Alianza, que consiste básicamente nel testamentu y última voluntá escritos por caúnu de los "centros del alianza". Nestes voluntaes escrites incluyir instrucciones sobro cómo los bahá'ís tienen de resolver los conflictos d'opinión, en casu de surdir. La viniente cita de 'Abdu'l-Bahá refundia lluz sobro esto inequívocamente:
Sicasí, otros testos, incluyíos dalgunos de 'Abdu'l-Bahá, dexen claru qu'esistiríen talos intentos: 
Aquellos que nieguen y remóntense públicamente contra la sucesión establecida d'autoridá col enfotu de faese col lideralgu suelen ser declaraos "quebrantadores de l'Alianza" y espulsaos de la comunidá bahá'í. Según les enseñances relixoses de la Fe Bahá'í, l'envís de l'Alianza ye salvaguardar la unidá de la comunidá bahaíes y protexela frente a posibles cismes. Dalgunos critiquen l'usu de l'amenaza de declaración de quebrantador del conveniu por parte de les autoridaes relixoses bahá'ís como mediu pa coartar la llibertá d'espresión. 
La tentativa cismática más recién remóntase a 1960, cuando Charles Mason Remey fixo un llamamientu por que la comunidá bahá'í lu reconociera como "cabeza de la fe". Un pequeñu grupu aceptó a Remey mientres la mayoría refugábalu y siguía fiel a la Casa Universal de Xusticia de Haifa. El grupu de Remey biforcóse en delles facciones, la mayor de les cual fíxose llamar bahá'ís ortodoxos. Tres la muerte de Remey en 1974, el so grupu sufrió más dixebres. Una hestoria d'estos conflictos según la perspectiva de la Casa Universal de Xusticia esiste na web bahá'í
Dellos de los sous principios son:
El Testamentu y Última Voluntá de Abdu'l-Bahá establez les instituciones ximielgues de la Guardianía y la Casa Universal de Xusticia. Coles mesmes designa al so nietu mayor, Shoghi Effendi, como Guardián de la Fe Bahá'í. Gracies a les precises instrucciones del Testamentu y última voluntá, nun se cuestionó la sucesión del lideralgu.
Shoghi Effendi, estudiante en Oxford cuando finó'l so güelu, foi Guardián de la Fe Bahá'í hasta la so propia muerte en 1957. Mientres trenta y seis años foi preparando la comunidá bahá'í y a la so estructura alministrativa de cara a la elección de la primer Casa Universal de Xusticia. Una y bones la Fe Bahá'í cuntaba malapenes con una comunidá pequeña y neñona cuando'l Guardián fixo cargu de liderar, munchos años fueron necesarios pa fortalecela y desenvolvela hasta que fuera capaz d'asumir la estructura alministrativa imaxinada por Abdu'l-Bahá, los papeles desempeñaos pola Guardianía y la Casa Universal de Xusticia compleméntense: la Guardiania cumple llabores d'interpretación ente que la Casa Universal de Xusticia ta empobinada escontra xeres lexislatives. Nenguna de los dos tien d'actuar nes competencies de la otra. Shoghi Effendi exerció en vida les funciones interpretatives de la so Guardianía. Tradució los testos sagraos del bahaísmo, planió la espansión mundial de la comunidá bahaí, desenvolvió'l Centru Mundial Bahá'í en Haifa, caltuvo una bayurosa correspondencia con comunidaes y particulares de tol mundu y entamó la estructura alministrativa, preparando a la comunidá pa la futura Casa Universal de Xusticia.
El testamentu y la voluntá escrita de Abdu'l-Bahá prescribió qu'a cada Guardián asocediéralu el so primoxénitu y, en casu de qu'ésti nun heredara les aptitúes espirituales del Guardián, entós tenía de nomar como tal a otru descendiente home de Bahá'u'lláh. Sicasí Shoghi Effendi nun tuvo descendencia y tolos miembros de la so familia habíense alloriáu remontando contra l'autoridá que se-y confiriera, colo cual yeren "quebrantadores de l'Alianza". Polo tanto nun-y foi posible designar al so sucesor como Guardián. Tamién taba establecíu na voluntá escrita de Abdu'l-Bahá, y yera obviu que la sucesión de Shoghi Effendi yera de la competencia d'esi órganu. Así que Shoghi Effendi dexó establecíes les bases pa la elección de la primer Casa Universal de Xusticia. Esti órganu de nueve miembros que gobierna a la comunidá bahaí nel mundu foi escoyíu per vegada primera en 1963. Esi mesmu añu determinó que nun había "forma de nomar o llexislar pa la designación d'un segundu guardián qu'asoceda a Shoghi Effendi". Los bahaíes fieles a l'Alianza aceptaron esta decisión asumida polo qu'ellos consideren que ye una autoridá central de la so Fe empuesta por Dios.
Nun esiste cleru en la Fe Bahá'í. A nivel de base, les comunidaes bahaíes gobiérnense por conseyos de nueve miembros llibremente escoyíos llamaos "asamblees espirituales locales". De la mesma, les asamblees espirituales nacionales" dirixen y coordinen los asuntos de les comunidaes bahaíes nacionales. El procesu electoral bahaí ye únicu. Nun esisten candidatures nin campañes y l'envís ye escoyer a los miembros que tengan en mayor grau les aptitúes espirituales que-yos dexen sirvir a la comunidá. Homes y muyeres de más de 21 años pueden ser electores y ser escoyíos miembros de les asamblees locales y nacionales. Namái los homes pueden aportar a miembros de la Casa Universal de Xusticia.
Les enseñances básiques de Bahá'u'lláh son éstes:
La siguiente ye una llista de los 12 principios de la Fe Bahá'í. Preséntase de cutiu como un resume curtiu de les enseñances bahaíes. Provienen d'una variedá de llistes asemeyaes estrayíes de les trescripciones de discursos emitíos por `Abdu'l-Bahá mientres el so viaxe per Europa y Norteamérica en 1912. La llista nun ye oficial y circulen delles d'estes llistes.
El bahaísmo afirma que, anque la nuesa dómina ta a escures, el futuru de la humanidá ye lluciu y la paz mundial ye inevitable; tamién establéz que Bahá'u'lláh ye la manifestación de Dios pa la nuesa dómina. Un bahaí dedícase a siguir les sos enseñances y reparar les sos lleis.
Nun esisten ritos o tradiciones en la Fe Bahá'í (la terrieza considérase una cualidá a evitar). Sicasí, hai delles riegles qu'el Kitáb-i-Aqdas prescribe como obligatories:
Prohíbese dafechamente la petición de fondos a particulares. Les instituciones bahaíes tienen prohibíu aceptar contribuciones provenientes de persones que nun sían bahá'ís rexistraos.
El calendariu bahá'í foi establecíu pol Bab. L'añu consta de 19 meses de 19 díes y 4 ó 5 díes que s'entrepolen ente éstos pa completar un añu solar. L'Añu Nuevu (llamáu Naw Rúz) tien llugar mientres l'equinocciu vernal, el 21 de marzu ,a la fin del mes del ayunu. Les comunidaes bahaíes axúntense al empecipiase cada mes nun alcuentru llamáu "fiesta" dedicáu a l'adoración, discutiniu y socialización. Anque'l nome puede suxurir una comida ellaborada, nun tien por qué ser asina. Dacuando tómase un refrigerio abondosu pero otres vegaes puede ser namái pan y agua. La Fe Bahá'í contempla 11 díes sagraos al añu, 9 de los cual riquen que nun se realice trabayu. Esos díes conmemoren aniversarios importantes de la hestoria de la Fe Bahá'í.
La mayoría de xuntes bahá'ís tienen llugar en cases particulares, centros bahá'ís locales, o locales arrendaos. En tol mundu hai solo siete "cases d'adoración bahá'ís", con una octava yá en construcción. El nome utilizáu nos escritos bahá'ís pa referise a una Casa d'Adoración ye Ma shriqu'l-A dhkár (llugar de tómalu de conciencia de l'Alcordanza de Dios). El Mashriqu'l-A dhkár ye'l centru d'un complexu d'instituciones de la comunidá bahá'í.
La Fe Bahá'í promueve de forma activa asuntos que tengan que ver cola xusticia social onde quiera que s'atopen. Acueyen el conceutu d'unidá de la humanidá como patrón de los sos actos. La Fe Bahá'í participa cada vez más en proyectos de desenvolvimientu económicu y social por tol mundu.
Bahá'u'lláh abogó pola necesidá d'un gobiernu mundial nesta dómina de vida colectiva de la humanidá. Por cuenta de esti énfasis el bahaísmo sofitó a les Naciones Xuníes dende'l so aniciu. La comunidá bahá'í internacional tien estatus consultivu ante'l Conseyu Económicu y Social de la ONU y ante UNICEF. Desenvolvió programes conxuntos de desenvolvimientu con axencies de la ONU.
Báb
Siyyid ‘Ali-Muhammad (20 d'ochobre de 1819 - 9 de xunetu de 1850), conocíu como Báb («La Puerta» n'árabe),foi un relixosu, profeta precursor de la fe Bahá'í.
Báb foi un mercader persa que diose'l nomatu d'El Bab -La Puerta- y anunció que yera l'unviáu de Dios, y que la so misión yera prevenir a la Humanidá pa la llegada del Prometíu -Mesías-. Baxu les presiones del cleru chií foi executáu en 1850. La so influencia foi tala que les sos idees tuvieron reflexu nel mundu occidental.
En 1863, Mirzá Husayn ‘Ali (1817-1892), conocíu como Bahá'u'lláh («La Gloria de Dios»), unu de los más destacaos discípulos de Báb, proclamóse «Aquel que Dios manifestará», el Prometíu anunciáu por Báb.
Vorbis
Vorbis ye un códec d'audio de propósitu xeneral con compresión con perda. Polo xeneral usase xunto col contenedor Ogg recibieno'l nome d'Ogg Vorbis y tamién, de forma incorreuta, simplemente "Ogg".
Ye abiertu, non-propietariu, llibre de patentes y de royalties, y ye perfeutu pa audiu de media a alta calidá (8 kHz - 48.0 kHz 16+ bit, polifónicu) a "bitrates" fixos y variables, de 16 a 128 kbps/canal.
Ofrez una calidá abondo meyor a MP3, Windows Media Audio, RealAudio y VQF ocupando el mesmu tamañu.
La so calidá ye tamién superior a la de los códecs comerciales d'última xeneración, como AAC y MP3Pro, sigún una preba d'audición a ciegues con más de 5.000 participantes, cola ventaxa añadida de que Ogg Vorbis ye llibre.
La versión 1.0 foi anunciada en 2002, con una «Carta d'anunciu d'Ogg-Vorbis 1.0» agradeciendo'l apoyu recibiu y explicando porqué ye necesariu el desarrollu de códecs llibres.
Forma parte del Xiph.org.
Bahá'u'lláh
Bahá'u'lláh yera un mozu noble persa que, al igual que Buda decatóse bien ceo de les necesidaes de los más probes y marxinaos. Tala yera la so preocupación por éstos que recibió l'apellíu de "Pa de los Probes". Foi persiguíu poles autoridaes perses y dende 1852 foi sucesivamente encarcerráu o esiliáu hasta'l final de la so vida. 
En 1863 declara ser el nuevu unviáu de Dios con un mensaxe renovador y que la so misión cumplía toles profecíes y ditos de les Sagraes Escritures de toles relixones de la Humanidá. Caltenía que tolos llibros y escritos sagraos yeren parte del Llibru de Dios.
Mírzá Husséin-'Alí nació'l 12 de payares de 1817 en Tehran. Yera fíu de Mirzá Buzurg-i-Núrí, un fanegueru ministru del Gobiernu. L'orixe de los sos ancestros remontábase a una de les grandes families del pasáu imperial persa. Mientres la so mocedá, el que más tarde sería conocíu como "Bahá'u'lláh" esfrutó d'una vida acomodada y d'una educación centrada na equitación, la esgrima, la caligrafía y la poesía clásica. 
N'ochobre de 1835, Bahá'u'lláh contraxo matrimoniu con Ásíyih Khánum, fía d'otru noble d'el que tuvo trés fíos: un home, 'Abdu'l-Bahá, nacíu en 1844; una fía, Bahíyyih, nacida en 1846; y otru home, Mihdí, nacíu en 1848.
Bahá'u'lláh, en tornando la carrera ministerial que tenía ante sí, escoyó consagrar toles sos fuerces a la beneficencia, lo que yá a empiezos de la década de 1840 valió-y ser conocíu como "Padre de los probes". En 1844 esta esistencia privilexada camudó de secute de signu: Bahá'u'lláh convirtiérase nún de los grandes defensores del babismo. Esti movimientu, precursor del bahaísmo, barrió Irán como un torbolín, atrayer sobro sigo la persecución feroz del cleru. Tres la execución del so fundador, el Báb, Bahá'u'lláh foi arrestáu pa ser conducíu, encadenáu y a cuerpu, hasta Tehran. Ellí dellos cortesanos y clérigos influyentes solicitaron la pena de muerte. Pero la vida de Bahá'u'lláh quedó a abelugo gracies a la so reputación personal, la posición social de la so familia y les protestes de delles embaxaes occidentales.
Poro, foi refundiáu a un cuartón llamáu "Pozu Negru" (Siyah-Chal, en persa). Les autoridaes confiaben en qu'esti castigu acabara cola so vida. Nun foi asina. Aquel cuartón convirtióse nel trubiecu d'una nueva revelación.
Bahá'u'lláh pasó cuatro meses nel Pozu Negru. Foi ellí onde, según les sos propies palabres, llegó a conocer l'algame de la so misión. ""Yo nun yera más qu'un home como los demás, recostado nel so llechu, cuando he aquí que los airiquinos del Todoglorioso embargar ya instruyéronme na conocencia de too cuantu foi"". ""Nun ye esto daqué que venga de mi, sinón d'El que ye'l Todopoderosu y l'Omnisciente. Y Él ordenóme qu'alzara la voz ente'l cielu y la tierra" (.. )".
Bahá'u'lláh dexó'l cuartón pa entamar un esiliu que lu llevaría fora de la so tierra natal y qu'habría de durar cuarenta años. El so primer destín foi Baghdad. Al cabu d'un añu Bahá'u'lláh entamó'l camín escontra los afaraos montes del Kurdistán, onde vivió dos años de meditación solitaria.
En 1856, a instancias de los exiliados babíes, Bahá'u'lláh regresaba a Baghdad. Bajo su jefatura renovada, el prestigio de la comunidad babí empezó a crecer. La reputación de Bahá'u'lláh como guía espiritual se divulgó por toda la ciudad. Por ello, y temiendo que su popularidad reenardeciese los ánimos de la comunidad babí de Persia, el Gobierno del Sah logró que las autoridades otomanas dieran orden d'unvialo a tierras aínda más distantes.
N'abril de 1863, enantes d'abandonar Bagdad, Bahá'u'lláh y los sos compañeros acampaben nun xardín asitiáu a la vera del Tigris. Dende'l 21 d'aquel mes hasta'l 2 de mayu, Bahá'u'lláh anunció a los sos siguidores más cercanos qu'él yera'l Prometíu predichu pol Báb y, según les creencies bahaíes, tamién polos testos sagraos d'otres relixones.
Los bahaíes dan a esi xardín el nome de ""Ridván"", palabra que n'árabe significa "paraísu". L'aniversariu de los dolce díes ellí trescurríos, conocíos como "la Fiesta de Ridván", constitúi la celebración más importante del calendariu bahaí.
El 3 de mayu de 1863, arrodiáu de la so familia y dellos compañeros escoyíos, Bahá'u'lláh partió de Baghdad camín de Istambul, capital del Imperiu otomanu. Naquel momentu Bahá'u'lláh yera yá una figura que gociaba d'enorme prestíu y ciñu popular. 
Escontra setiembre de 1867 Bahá'u'lláh empezó a escribir una serie de cartes dirixíes a los dirixentes de la dómina, ente ellos, l'emperador Napoleón III, la reina Victoria, el káiser Guillermu I, el zar Alexandru II de Rusia, l'emperador Franciscu Xosé I, el papa Píu IX, el sultán Abdul-Aziz y el sah Nasirid-Din de Persia.
Nelles, Bahá'u'lláh proclama abiertamente que ye'l mensaxeru profetizáu pol Báb y fala del advenimiento d'una nueva era. Pero, primero de nada, alvierte que l'orde social del mundu diba sufrir trestornos catastróficos ensin oldéu. Con cuenta de desanicialos, encamentaba que los gobernantes del mundu actuaren acordies con la xusticia. Apeló a estos grandes mandatarios por qu'amenorgaren los sos arsenales y establecieren cierta asociación de naciones. P'algamar una paz duradera namái cabía un remediu: actuar conxuntamente escontra la guerra.
Ante les instigaciones continues de la embaxada persa, el Gobiernu turcu decidió desfacer de Bahá'u'lláh unviándolo a la fortaleza-prisión d'Akká (l'antigua San Xuan d'Acre, Palestina). Entós daquella Akká yera una remota llende al que solíen ser unviaos los asesinos, asaltantes de caminos y disidentes políticos.
Bahá'u'lláh y la so familia llegaron a Akká el 31 d'agostu de 1868 no que sería trechu final del so enllargáu esiliu. Los 24 años subsiguientes habríen de trescurrir ente Acre y la so contorna. De primeres Bahá'u'lláh y los sos compañeros tuvieron confinaos nel recintu de la prisión. Más tarde dexóse-yos el treslláu a una casa dientro de la ciudá onde vivieron en condiciones d'hacinamiento. Dada la so fama d'herexes peligrosos, la so presencia yera oxetu de la animosidad pública. Inclusive los sos fíos teníen de llanzase a la fuga pa evitar ser apedriaos.
Col pasu del tiempu, l'espíritu de Bahá'u'lláh y les sos enseñances llograron faer esmornia metanes tanta hostilidá, al puntu de que dalgunos d'el gobernadores y clérigos de la ciudá llegaron a convertise en devotos almiradores suyos. Al igual que socedió en Baghdad y Adrianópolis, la talla moral de Bahá'u'lláh foi faciéndose acreedora del respetu, ciñu ya inclusive d'una posición de preeminencia social.
Acre foi amás el llugar onde Bahá'u'lláh compunxo la so obra capital, más conocida ente los bahaíes pola so denominación persa, el "Kitáb-i-Aqdas" (El llibru más sagráu). Nella descríbense de volao les lleis y principios esenciales qu'han de siguir los sos siguidores; coles mesmes na obra queden trazaes les llinies maestres de l'alministración bahaí.
Nos últimos años de la década de 1870, Bahá'u'lláh quedó en llibertá de treslladase a vivir fora de la cortil cercada, nun llugar onde los sos siguidores podíen visita-y con relativa paz y seguridá. Bahá'u'lláh afitó la so residencia nuna casona abandonada, conocida como Bahjí, en que'l so retiru pudo dedicar los sos díes a la escritura.
Bahá'u'lláh finó'l 29 de mayu de 1892. Los sos restos fueron soterraos nuna habitación ajardinada allegante a la casona. Pa los bahaíes ésti ye'l llugar más sagráu de la tierra.
Les Siete Maraviyes del Mundu Vieyu
Conócense pol nome de les Siete Maraviyes del Mundu Vieyu les construcciones del Mar Mediterraneu que pola so espectacularidá na execución y como esponente cimeru del saber de la dómina foron representatives del ésitu de la Conocencia Humana. Sicasí nun se conocen sinón polos comentarios d'historiadores del momentu yá que nenguna queda en pie, sacante les Pirámides de Gizeh.
Les Siete Maraviyes del Mundu Vieyu son:
Mandáu costruyir por Cresu, rei de Xonia (Lidia) nel sieglu VI e.C., que lu sufragó al traviés del so inventu, les "creseides" o electrones, precursores de la moneda.
Destacaba pola so grandiosidá otorgada poles 127 columnes de 20 metros y les escultures d'Escopas.
Destruyólu nun incendiu'l pastor "Eróstratu", pol simple fechu de facese famosu, nuna nueche del añu 356 e.C., la mesma nueche na que nació Alexandru'l Grande quien tres ocupar Éfesu decidió reconstruyilu y decoralu con pintures d'Apeles.
Foi Nabucondonosor II quien, nel sieglu VI e.C., mandólos costruyir pal prestu la so muyer, una princesa meda, qu'enñoraba les sos tierres. Edificaos sobre terraces escalonaes que colgaben sobre'l ríu Eufrates, anguaño Iraq, foron destruyéndose paulatinamente dende'l 539 e.C. cuando los perses conquisten Babilonia. Nun sobrevivieron más allá de 126 e.C., cuando Babilonia foi afarada definitivamente polos partos.
Allugaes nel campu de Gizeh, n'Exiptu, el conxuntu ta ""protexíu"" pola esfinxe, que nun se considera una de les siete maraviyes. Construyíes al rodiu del añu 2570 e.C., foron les construcciones humanes más altes hasta'l sieglu XX y son, quiciabes, los monumentos funerarios más espectaculares de la Humanidá. Arriendes de ser les úniques de toles maraviyes qu'entá perviven. Construyéronles los faraones Keops, Kefrén y Mikerinos y son, per esti orde, nomaes pol tamañu dende la más grande hasta la más pequeña. Anque se diz que tienen un orixe escuru lo cierto ye que la construcción de toles pirámides exipcies remanecen de los "zigurats" o pirámides escalonaes que dende finales del Neolíticu apaecen n'Oriente Mediu.
Costruyida por Fidias nel sieglu V e.C., y fecha cola téunica crisoelefantina tardó más d'un añu en terminase, lo qu'amuesa les sos dimensiones espectaculares. Acompañaba a la escultura un tronu pintáu que daba una realce grandiosu a la obra. Allugada nel interior del templu dedicáu al propiu Zeus n'Olimpia, (Grecia), desapaeció ente'l 393, añu nel que l'emperador Teodosio'l Grande torgó'l cultu paganu, y 426, nel que Teodosio II ordenó la demolición de los monumentos d'Olimpia.
Fechu nesta ciudá del Asia Menor, nel añu 352 e.C., como panteón del rei Mausolu. La so vilba mandó facer esta obra p'abellugar los restos del so home a los arquiteutos "Sátiru" y "Piteos". Foi sobreviviendo a lo llargo los sieglos, pero una serie de terremotos fizo qu'hacia 1404 yá quedare esbarrumbáu.
Pola importancia d'esta obra, el nome del soterramientu de Mausolu convirtióse en cásique toles llingües, nun sinónimu de Panteón.
Costruyíu nel puertu de la célebre urbe exipcia, sirvió dende l'añu 280 e.C. como guía pa los barcos qu'entraben na gran ciudá tolemaica. Con un altor de 120 metros, la so fama foi tala que'l nome de la islla onde s'allugaba –"Faros"- pasara a nomar toles construcciones que cola mesma función se fixeron dende entóncenes.
Terminada nel 277 e.C. como alcordanza del trunfu de Rodes sobre Macedonia representaba al dios del Sol, Heliu, con una antorcha na mano y con una altor de 32 metros saludaba a los marinos que s'averaben a la islla. Los terremotos habituales nel Mar Exéu afaráronla en 223 e.C.. Esti colosu sirvió de modelu pa obres posteriores como la Estatua de la Llibertá de Nueva York.
Transnistria
Transnistria (en rusu Приднестровье, "Pridnestróvie"; en rumanu "Transnistria" o "Stânga Nistrului"), nomada oficialmente República Moldava de Transnistria (en rumanu escritu con carácteres cirílicos Република Молдовеняскэ Нистрянэ, "Republica Moldovenească Nistreană" según la escritura llatina del rumanu, non oficial nel país; en rusu Приднестровская Молдавская Республика, "Pridnestróvskaia Moldàvskaia Respúblika"; n'ucraín Придністровська Молдавська Республіка, "Pridnistrovska Moldavska Respúblika") ye un estáu autoproclamáu independente allugáu ente Moldavia y Ucraína. El nome provién de la situación xeográfica del país, ye dicir, más alló del ríu Nistru. Faciendo referencia'l ríu, en dellos medios recibiera tamién el nome de Transdniester.
Transnistria ta considerada internacionalmente como parte de Moldavia, poro nengún estáu reconez-y la independencia. Transnistria formaba parte de la República Socialista Soviética de Moldavia y yera la rexón más industrializada. La capital ye Tiraspol.
Les autoritadaes ruses contribuyeren militarmente y políticamente a la creación de la República Moldava de Transnistria (RMT). Dende de la so creación, la RMT siempre tuviere protexida por Rusia.
Les autoritadaes de Transnistria oponíense dafechu a la educación en rumanu impuesta pol gobiernu moldavu. Anguaño la educación se fai mayoritariamente en rusu y en rumanu.
Nel caberu censu de 1989 la población yera de 546.400 persones.
A partir del 1990, Transnistria sofrió un fuerte procesu migratoriu. Abonda población moldavo o rumano colaren de l'autoproclamada república.
*El censu del 2004 nun foi realizáu pola RMT. Los datos provienen de diverses estimaciones. La valencia de los datos nun ta confirmada.
Ciudá del Vaticanu
Ciudá del Vaticanu ye un estáu independiente de 0.44 km² allugáu en Roma. Creóse'l 11 de febreru de 1929 per aciu de los Pautos del Laterano, robláu ente'l Cardenal Gasparri y l'Estáu Italianu, representáu por Mussolini. 
La Ciudá del Vaticanu abelluga l'ensame de les instituciones de la Ilesia Católica Romana, que se conoz col nome de la Santa Sede. 
• 756, entama la hestoria de los Estaos Pontificios. 
• 1798, l'exércitu francés toma prisioneru al Papa Píu VI. 
• 1860, l'exércitu del rei d'Italia Víctor Manuel II conquistó los Estaos Pontificios, dexando la Santa Sede solamente en posesión de Roma y la so rexón costera, nel papáu de Píu IX. 
• 1870, Víctor Manuel tomó Roma en gran parte gracies a la Guerra franco-prusiana y proclamóla nueva capital del so reinu. 
• 1917, Benitu XV propón un plan de paz pa la Primera Guerra Mundial que ye totalmente ignoráu pola comunidá internacional. 
• 1929, los Pautos del Laterano son firmaos por Pietro Gasparri, en representación de la Santa Sede, y Benito Mussolini, primer ministru italianu, el 11 de febreru nel pontificáu de Píu XI. Con esti tratáu diose por zarrada la llucha con Italia qu'esistía dende 1870. Col reconocimientu d'esti nanu territoriu ensin poder el concordatu garantizó la total independencia del papa. 
• 1939, entamó la Segunda Guerra Mundial; el Vaticanu declárase indecisu.
• Según Werner Kaltefleiter y Hans Peter Oschwald, nel 1944, Hitler da la orde d'entrar nel Vaticanu y secuestrar al Papa Píu XII, pero'l xeneral de les SS al mandu (Karl Wolff) nun fai casu de la orde amosando cuestiones étiques y morales. Dempués foi releváu del mandu. 
• 1962, Xuan XXIII inaugura'l Conceyu Vaticanu II. 
• 1965, Pablu VI zarra'l Conceyu Vaticanu II. 
• 1981, Xuan Pablu II sufre un atentáu na Plaza de San Pedru del Vaticanu. 
• 2001, Xuan Pablu II espubliza la Llei Fundamental del Estáu de la Ciudá del Vaticanu, güei ta furrulando (11 de febreru). 
• 2005, muerre'l papa Xuan Pablu II y ye elixíu Benitu XVI como Papa.
La Ciudá del Vaticanu compónse propiamente de la ciudá vaticana y de los terrenos de Castel Gandolfo, separaos per 34 km ente ellos. Castel Gandolfo ye'l llugar u tienen tradicionalmente la residencia de branu los papes. El territoriu vaticanu ta arrodiáu completamente pola República d'Italia.
El Vaticanu conviértese na primera ciudá que compensará'l 100% de les sos emisiones de CO2. El plan básase na compensación de les emisiones d'anhídridu carbónicu (CO2) por entemedies de la plantación d'una viesca (propuesta fecha pola empresa estaoxunidense Planktos Inc. y la húngara Klimafa) y la instalación de paneles solares que dean enerxía y calefacción.
El Vaticanu cuenta cola Seleición de fútbol de la Ciudá del Vaticanu, que nun ta asociada a la NF-Board nin a la FIFA. Dicha seleición enfrentóse escontra San Marino y Mónaco, quedando 0-0 escontra dambos equipos. L'equipu ta formáu por voluntarios de la Guardia Suiza, miembros del Conseyu Papal y por guardies de los museos.
En febreru de 2007 sacerdotes y seminaristes de la Ciudá del Vaticanu y Roma disputaron la primera «Copa Clerical». Ye'l primer campeonatu d'equipos fechos por clérigos, una idea del Secretariu d'Estáu, el cardenal Tarcisio Bertone.
La cultura del Vaticanu ye correspondiente a la cultura de la Ilesia Católica, anque s'abre tamién al arte d'otres cultures, y el so mayor esponente yeren les obres d'arquitectura, como la Basílica de San Pedru, la Plaza San Pedru, la Capiella Sistina y los Museos Vaticanos.
Munchos artistes y arquitectos famosos como Bramante, Michelangelo y Bernini trabayaron en perimportantes obres artístiques que güei se puen almirar nos edificios vaticanos.
La Guardia Suiza ye'l cuerpu militar encargáu de la seguridá de la Ciudá del Vaticanu. Ta compuesta por unos cien soldaos: cuatro oficiales, 23 mandos intermedios, 70 alabarderos, 2 tamborileros y un capellán. Entrénense con procedimientos y manexu d'armes modernes (como'l fusil suizu Sig 550), magar que tamién s'enseña a manexar la espada y l'alabarda.
El Vaticanu da a traviés del "rexistru de vehículos vaticanos" una patente a los automóviles de dicha Ciudá-Estáu. Los automóviles que yeren del gobiernu lleven les sigles "RVV" y les que yeren de los ciudadanos "SCV"
La ciudá cuenta con una estación de ferrocarril que percuerre'l trayeutu dende'l Vaticanu fasta Italia. Cuenta amás con un helipuertu. Los servicios d'autobús dende la ciudá de Roma son frecuentes.
L'Estáu Vaticanu cuenta con un serviciu de teléfonos que dispón de modernes instalaciones pa la comunicación tanto interna como esterna de la ciudá y personal altamente capacitáu. La "ciudá-estáu" consta d'una complicada infraestructura de redes pela que consta d'una completa autonomía.
La Ciudá del Vaticanu emite les sos propios sellos y monedes (n'euros), tien un periódicu (L'Osservatore Romano), una emisora (Radio Vaticanu) y una televisión (Centru Televisivu Vaticanu), amás de distintes fundaciones, como "Latinitas", pal estudiu del llatín, academies y universidaes pontificies.
Por acuerdu con Italia, en representación de la Xunión Europea, la moneda vaticana ye l'euru. La ciudá tien euros con diseñu propiu, que tienen aceptación n'Italia y nos otros países de la zona euru. El Vaticanu nun tien una casa d'emisión propia, polo que se punxo d'acuerdu con Italia pa la so acuñación, que nun pue ser más d'un millón d'euros añales.
El Vaticanu nun pue mantenese de l'actividá productiva del so propiu territoriu, llimitada a la venta de recuerdos turísticos, llibros, sellos y entraes a museos. Pero cuenta colos ingresos de la Ilesia Católica en tol mundiu, provenientes de les aportaciones económiques de los Estaos au cuenta con acuerdos (nomaos Concordatos) de financiación (pola so tradición católica); les donaciones de los católicos (a nivel personal o empresarial); y los beneficios de les empreses propiedá de la Ilesia.
La economía taba seriamente dañada nel 1979, y tres años más dempués prodúxose la quiebra d'unu de los bancos más ilustres d'Italia, el Bancu Ambrosianu, que llevaba les finances internacionales del Vaticanu, y l'asesinatu del so direutor Roberto Calvi: les investigaciones que vinieron darréu amosaríen que'l bancu se dedicaba al blanquéu del dineru de la mafia. Más tarde, el papa Xuan Pablu II treslladó la responsabilidá de la economía vaticana, que, a partir de 1984, s'encargaría de les finances. Cinco años dempués, el papa lleva a cabu una reestructuración de la organización económica y la direición económica foi encargada a cinco financieros reconocíos internacionalmente (baxo la supervisión d'una comisión de cinco cardenales). La dependencia del Vaticanu encargada d'estos controles ye l'Alministración del Patrimoniu de la Santa Sede.
Gallego-asturianu
El gallego-asturianu, eonaviegu, llingua eonaviega, gallegu d'Asturies, fala del occidente d'Asturies (o simplemente a fala pa los sos falantes) ye un conxuntu de fales, que desciende del llatín y del galaicoportugués y que tien el so dominiu llingüísticu, como'l so nome indica, na estaya asturiana asitiada ente los ríos Navia y Eo, si bien la so área d'influyencia abarca tamién zones más orientales qu'el citáu ríu Navia.
Les Tierres del Navia-Eo abarquen los conceyos asturianos de Bual, Castropol, Cuaña, Eilao, El Franco, Grandas de Salime, Ibias (sacante la parroquia d'Astierna), Pezós, Samartín d'Ozcos, Santalla d'Ozcos, San Tiso d'Abres, Tapia, Taramundi, A Veiga, Vilanova d'Ozcos, y partes de Navia, Villayón, y Allande. Históricamente esta zona tuviera enforma aisllada del restu d'Asturies, y por supuestu de Galicia, Llión y Castiella, por mor de les sos llendes naturales: el ríu Eo, el cordal Cantábricu, el ríu Nalón y el mar Cantábricu. Tamién ye cierto que ye una zona de paisaxes grebios, sacante la parte de la granda costera que ye más llaniza, polo que les comunicaciones interiores tampoco yeren fáciles.
Magar que nun hai datos precisos del númberu de falantes (si bien la fastera tien unos 45.000 habitantes) según el II Estudiu Sociollingüísticu d'Asturies (2002), fechu pol equipu Euskobarómetro, siete de cada diez encuestaos (72%) dixeron ser falantes de gallego-asturianu, inda que namái ún de cada cinco (24%) declaró saber lleelu, y ún de cada seis (16%) escribilu. Como datu esmolecedor tien que se destacar el retrocesu xeneracional de la fala, qu'anque siga siendo la mayoritaria como llingua materna, anguaño dos de cada trés persones (67%) va más d'una década (na encuesta de 1990) yeren trés de cada cuatro (75%). El retrocesu ente xeneraciones ye nidio, y anguaño namái trés de cada diez encuestaos dixeron usar la llingua pa colos sos fíos.
Nel añu 2007, la Academia de la llingua asturiana espublizó les normes orthografiques que se fundaménten na previa propuesta de 1993. Nella atómense los mesmos criterios que s'apuntaren entoncias, y que recueye la tradición lliteraria del caberu del sieglu XX, en autores como Pedro Penzol, Alejandro Sela, Ramón García González, etc. que collaboren nel Diariu "El Castropol" y "El Aldeano", y de esa miente tamién les apuntaes por Bernardo Acevedo Huelves y Marcelino Fernández nel Vocabulario del Bable de Occidente, espublizáu en 1932 pol "Centro de Estudios Históricos" obra fundamental nel estudiu del gallego-asturianu. 
Sobro la base d'estos antecedentes, pronúnciase sobro la cuestión más controvertida cual ye l'emplegu de grafíes pa representar los soníos laterales l/ll, resolviéndose nun convencionalismo gráficu, pensáu namás pa la edición de les normes, dexando por de más llibertá a los falante pa escoyer la que-yos paeza meyor. Atoma tamién vulgarismos arraigaos na fala, como ye la perda de los grupos oclusivos en participios -ao -aos o en determinaos cultismos 'caridá', 'libertá', etc. como tamién caltiénse el gráfema -y- griegu pa representar los soníos palatales derivaos de los grupos llatinos li- y -ul. Les normes nun atomen nenguna distinción ente vocales abiertes y cerrades, escontra del criteriu adoptáu n'otros estudios sistemáticos de la llingua, véase García García (El Habla de El Franco) y Fernández Vior (El habla de Vegadeo).
 Vocalismu
 Diptongos:
 Semiconsonantes
 Nasales
 Oclusives
 Laterales y palatales:
 Dentales:
 Sufixos:
 Morfoloxía
 Tiempos verbales
 Artículos, pronomes, posesivos y demostrativos
 Sintaxis
Esiste un discutiniu político-llingüísticu tocante a la identidá de la llingua. De mano, alcuéntrense aquellos que categoricen a la fala como una realidá llingüística independiente por tener la particularidá de mecer trazos que según la prespeutiva que s'escueya puen ascribise dacuando al dominiu llingüísticu ástur, dacuando al gallegu.
Por otra, tán aquellos que ven nel eonaviegu una variedá del gallegu, glamiando pa esta zona la reconocencia oficial del gallegu normativu, semeyante a la del gallegu en Castiella y Llión (faláu nun lleruelu d'El Bierzu y dellos pueblos zamoranos de Pías, Porto, Lubián, y Hermisende), reconocíu como tal pola Xunta de Castiella y Llión y, polo tanto, tuteláu dende la Oficina de Política Llingüística de la Xunta de Galicia.
Ente los que primen la galleguidá del eonaviegu (el cual sedría un dialeutu oriental del gallegu) alcuéntrense l'ILG (Instituto da Lingua Galega) y la RAG (Real Academia Gallega), que estudiaron l'idioma faláu nesta zona de magar la década de 1980, la Promotora Española de Lingüística (PROEL), qu'inclúi al eonaviegu dientro'l bloque oriental del gallegu, col nome de galaico-asturianu, Ethnologue, qu'afirma que "[L'asturianu fálase nel] Principáu d'Asturies, sacantes na parte más ocidental, na que se falla gallegu", asina como numberosos filólogos (ver la bibliografía), ente ellos l'escritor y filólogu Dámaso Alonso y el dialectólogu Jesús Neira.
Per otru llau, l'Academia de la Llingua Asturiana, institución encargada de la normalización, defensa y promoción del asturianu, en xeneral, nun aceuta que nesti territoriu s'emplégue'l gallegu, cuntando con una Secretaría Llingüística del Navia-Eo. La denomación eonaviegu, o llingua eonaviega ye l'anteferida pola Academia (en vez de gallego-asturianu, la denomación usada pola alministración asturiana).
D'otra miente, el 25 de febreru de 2005, el gobiernu asturianu aprobó'l Plan de Normalización Social del Asturianu 2005-2007, pa promocionar l'emplegu y presencia tanto de l'asturianu como del gallego-asturianu. Dambos son allugaos n'igualdá de condiciones como llingües a abellugar y promocionar ya, implícitamente, como llingües diferentes:
Nesti sen, dellos filólogos defienden la consideranza del eonaviegu como una llingua independiente, tanto del gallegu como de l'asturianu.
Mentanto, y ensin que la llingua asturiana seya oficial, el Principáu d'Asturies sigue calteniendo la potestá en política llingüística nesta zona. Asociaciones como la Xunta Pola Defensa de la Llingua Asturiana y Xeira defienden, al empar de la oficialidá del asturianu, la del eonaviegu nel so dominiu llingüísticu.
Pa los propios falantes, y según el II Estudiu sociollingüísticu d’Asturies (2002) fechu pol equipu Euskobarómetro, que dirixe el sociólogu Francisco Llera Ramo, pa dos de cada trés (66%) habitantes del Navia-Eo la fala de la rexón ye un entemez de gallegu y asturianu, mientres que pal 16% ye una variante del asturianu y al 8%-y paez que ye una variante del gallegu.
En cuantes al nome que se prefier pa denomar a lo que se fala nel Navia-Eo, ún de cada trés (33%) quier más llama-y "a fala" y ún de cada cuatro (24%) escueye la denomación de "gallego-asturianu". Cuasi los mesmos (22%) quieren más la denomación de "bable o asturianu". Namái’l 2% de los encuestaos escoyeron el nome de "gallegu". 
Nel Navia-Eo la demanda de cooficialidá ye más pequeña que nel restu d’Asturies. Asina, los qu’enconten y los que refuguen la oficialidá del gallego-asturianu tán bramente repartíos: un 30% caún. Nel mediu, a ún de cada tres nun-y da muncho más la cuestión. Un poco mayores son los porcentaxes d’encontu a la oficialidá del asturianu (34%), pero ente los que la sofiten, seis de cada diez (62%) tamién quieren que, con elli, l’eonaviegu seya oficial na zona.
Tres que Menéndez Pidal fixare nel so llibru "El dialecto leonés" la llende ente les fales gallegues y asturianes, l'entós presidente de l'ALLA, profesor García Arias, espublizó en setiembre de 1997 l'artículu «El continuum llingüísticu ente’l gallegu y l’asturianu», qu'escontra la teoría tradicional, amosaba los carauteres propios de la fala, que siendo unos propios del gallegu, otros de l'asturianu, afitaba-y al gallego-asturianu un calter de llingua de transición ente dambes. Al aviesu, otros llingüistes defendíen el so afiyamientu dafechu a la familia galaicoportuguesa, allegando que la fala mantenía dacuando meyor qu'otres llingües galaicoportugueses los trazos orixinales d'esi dominiu.
a) Argumentos internos
b) Argumentos diacrónicos
Del desamín de les fales vecines pertenecientes al asturianu ocidental pon de manifiestu el encalcamientu de les isogloses orixinaries nel occidente escontra'l esti y nun del revés. Asina atopamos la esistencia de los diptongos decrecientes ei, ou, oi (veiga, pousar, cobertoira), la anticipación de la yod epéntica: cueiru/cueriu, agüeiru/agoriu, miradoiru/miradoriu frente al caltenimientu daquella, el resultáu /n/ viniente de doble -nn- llatina (cabana, esconsonar, cana) frente a la tendencia a palatalizar los soníos nasales en asturllionés, el resultáu -it- palos grupos llatinos -CT- y -ULT- (feita, muita), el resultáu /t∫/ palos grupos llatinos PL, FL y KL- (chegar, chama, chave), la formación de plurales analóxica y non etimolóxica, la acentuación esdrúxula de les dos primeres persones del plural del presente de suxuntivu, el caltenimientu de F- llatina d’aniciu más propiu de les isogloses occidentales, el resultáu -m- pal grupu secundariu -M’N- (huome, fame), el caltenimientu del grupu llatín -MB- (llombo, llamber), la falta del neutru de materia: “l'augua fría” non "l'agua frío", el caltenimientu de la diptongación orixinal (ou, ei, au, oi): cousa, queisu, veiga, carpinteiru, cucineira, el caltenimientu de les dentales intervocáliques cantada/cantá, el resultaos del grupo -ori, la falta de palatalización de les nasales iniciales, nieiru/ñeru, niebla/ñebla, nabu/ñabu, el caltenimientu de les vocales breves llatines pa pallabres como fonte, (fonte) ponte, (ponte), soñar (suañar), forcia (fuercia), etc... magar que lo normal ye adautar diptongos de transición ente les fales gallegues y asturianes: puorta (puerta), suorte (suerte), guorta (güerta), cuorda (cuerda), etc... Pel contrariu nun se conocen isogloses asturllioneses qu'arrabasen la llinia del Navia, pos como señalara Frías Conde, la palatalización de les consonantes llaterales o'l caltenimientu de los partitivos, que se suelen citar como amosa, son fenómenos conocíos de antiguu na llingua galaicoportuguesa que puen xustificase ensin necesidá de trayer al casu la teoría del continuum galaico-asturiano. 
c) Argumentos históricos.
De llargu el mayor argumentu que vien a caltener la tesis tradicional tenlu el desamín de los documentos antiguos del monesteriu de Vilanova d'Ozcos, conocíos como el cartulariu de Vilanova d'Ozcos de cabero'l sieglu XIII fasta'l entamu del sieglu XVI.
Allúgase el gallego-asturianu, ente les llingües romances que tienen so orixen nel llatín. Nél tieenn llugar los mesmos rasgos conservadores propios de les llingües iberoccidentales del noroeste peninsular. Los rasgos conservadores xustfíquense pol xeitu y l'orixe del procesu de romanización del noroeste peninsular, procedente ensin dubia del sur, y seguramente de la Bética, (la rexón que más foi romanizada de la llatinidá). Xustifícase asina, que nel gallego-asturianu al igual que nel restu de les llingües iberocidentales, castellanu, asturianu, portugués caltiénse pallabres consideraes inda como arcaismos nel llatín itálicu del sieglu I, asina el caltenimientu de "fabulare" frente a "parlare", (cast. hablar, port. falar., etc.), "quaerere" frente a "volere", "percuntari" frente a "questionare", campsare, etc. Como señalara Griera en 1922, dende antiguu pusiérase de manifiestu la teoría de los dos caminos na romanización de la península ibérica, fechu que se confirma por la división peninsular en dos provincies (citerior y ulterior), representatives de los centros de poder del imperiu asitiaos na Bética y la Tarraconense. De ciertu ye, que les zones d'influyencia nun respuenden colos grupos llingüísticos estudiaos. Sicasí, debe tenese presente que la incorporación a la romanidá de los territorios del noroeste ye postrera a dicha división. Pa Meyer Lübke estos dos centros de romanización, presienten grandes contrastes de tipu cultural, llingüísticu, etc. A la Bética, cola so floreciente cultura ciudadana y la so activa vida cultural vien s'oponer el caráuter militar y vulgar de la Tarraconense. A esta diferenciación cultural y social respondería seguramente el cálter conservador del sur, qu'esplicara tamién el caráuter conservador del asturianu y del portugués: caltenimientu de la -U final, caltenimientu de los grupos AI, AU, MB, de la distinción ente les vocales -o- y -e- zarraes y abiertes, pero tamién el caráuter más abierto, p'asemeyar el sustratu llingüisticu del noroeste.
Asina amuésense los siguientes rasgos d'esti sustratu llatín:
a) Carauteres conservadores del gallego-asturianu:
b) Carauteres derivaos del sustratu prerromanu. 
Ye d'observar como a midida que s'adientra haza l'Oeste paradóxicamiente estos rasgos conservadores son más acusaos. La razón d'esto, quiciabes se deba a la direición del procesu de romanización y del desendolcu de les guerres cántabres, nel que s'incorporaran grupos itálicos nel que la evolución del llatín tuviera más avanzada o tuviera carauteres propios. Nel sen d'esti sustratu de la llingua falada nel Noroeste siguiendo a Baldinger atopamos los siguientes procesos fonolóxicos:
c) Carauteres derivaos del procesu de romanización.
Nel añu 1993 énte la importancia que taba tomando la cuestión del gallego-asturianu preséntase editada pol gobiernu del Principáu, la “propuesta de normes ortográfiques y morfóloxiques del gallego-asturianu”, que vien precedida d'una crítica a la "nefasta" influencia que veníen exerciendo los circuitos nacionalistes gallegos na evolución d'esta llingua. Lo cierto ye qu'esta nun ye sinón una rempuesta tardía escontra les "normes ortográfiques y morfológiques del gallegu d'Asturies" de 1990, que poca trascendencia tendrá pa detrás la "Mesa para la defensa del Galego de Asturias", MDGA, asociación de caráuter galleguista qu'escacería d'autoridá pa imponer les sos conviciones dau'l espansionismu de la comunidá vecina. Lo cierto ye qu'esta asociación foi'l primer movimientu de concienciación social del fechu diferencial gallego-asturianu y tien nel so haber la espublización dela revista Britonia, que supón el aporte cultural más importante d'esta comarca del oeste asturianu dende'l tiempu de don Marcelino Fernández y don Bernardo Acevedo Huelves.
Nel añu 1996, el Principau d'Asturies confier potestá llegal asoluta pa la normalización y la ordenación del gallego-asturianu a l'ALLA, llóxica consecuencia del tratamientu del tema nel Estatu, nel que se toma esta llingua como una variedá llocal del bable, fechu que nun dexa de ser ralo, atendíu el conceutu que la propia ALLA tien del gallego-asturianu, si cabe como una llingua de transición contaminá siquiera pola abegosa influencia del gallegu. 
Nesti mesmu añu de 1996, ye nel que ñaz la Secretaria llingüística del Navia-Eo, que supón el primer pasu pa la reconocencia de fechu de la realidá llingüistica del oeste d'Asturies. Tamién ye nel branu d'esti añu nel que se espubliza'l primer numberu de la revista d'Entrambasaguas.
Abonda trascendencia tien entá el posicionamientu del presidente de l'ALLA, señor García Arias, por mor del polémicu artículu «El continuum llingüísticu ente’l gallegu y l’asturianu», espublizáu en 1997 en Lletres Asturianes 62: 43-50. D'esta miente arribóse una radicalización dende entós de les posiciones de l'ALLA, tarreciendo toa posible reconocencia de la llingua eonaviega y apuesta polos procesos de vulgarización que yá afeutaben pola influencia del castellanu, (desapaición dela -d- intervocalica, caltenimientu de prestamos del castellanu y omisión de les tildes nes vocales abiertes).
Más tarde vien a promulgase la Llei 1/1998 de 23 de marzu d'uso y promoción del asturianu. Esta norma supón la primer reconocencia oficial d'esta modalidá llingüística, reconociendo nel art. 2 los mesmos drechos pal asturianu, si bien arrimáu a les comarques nes que tien calter de modalidá llingüística propia, lo que yá de fechu un avance ye, escaez que dellos más de falantes tán nes grandes urbes del centru d'Asturies como consecuencia de la migración al mediu urbanu.
N'agostu de 1998, promovida pola Secretaria llingüística celebrénse en Castropol les Actes de les Primeres Sesiones d'Estudiu del Occidente, que llueu tendríen continuación na A Caridá, l'1 y 2 d'abril de 2005 nes "Actes das Segundes Sesiones d'Estudiu del Occidente", que supusieren un gran avance de la reconocencia del fechu social d'esta llingua. Tal reconocimientu adopta de firme pola ALLA a partir de 2006. El 20 de payares d'esi añu preséntase pola presidenta de l'ALLA, Ana María Cano González, y el secretariu de política llíngüística, Antón González Riaño, "Informe sobre a fala ou Gallego-Asturiano. Úa perspectiva hestórica, social y llingüística". El informe pretende espeyar les duldes respeuto a toos aquellos que ponen en tela de xuiciu l'asturianidá del Navia-Eo. L'informe axunta, según Cano, el rigor científicu con un propósitu divulgativu. Tamién contién encuestes sobro'l sentimientu positivu a la equiparación de la fala del Navia-Eo col restu de llingues oficiales del Estáu. Magar l'avance qu'esti documentu supón, obsérvase un tratu bien distintu ente l'asturianu y el gallego-asturianu pos si el primeru queda constreñíu a la comarca eonaviega, (inda que la mayoría de los sos falantes viven nel centru de Asturies), promuévese el caráuter oficial pel asturianu pa toa Asturies, esto ye tamién pa la Navia-Eo, (cola obligación que supón pa los vecinos de la comarca de conocimientu non namái del gallego-asturianu y el castellanu sinón tamién del asturianu).
La xestión de l'ALLA nestos años nun pudiere ser más abegosa. Inda qu'el 72% de los encuestaos nel 2002 declara saber falar en gallego-asturianu, este dato positivu amestase si reparamos cual yera la llingua materna de los encuestaos. Nel añu 1989 el galego-asturianu yera la llingua na que se criare un 75%, magar que nel añu 2002 namái yera la del 50% de la población. Nel 1989 el castellanu yera la llingua materna pa un 22% de los encuestaos, mientres que nel 2002 foi la llingua na que se crio'l 49% (32% como única llingua y 17% axuntada al gallego-asturianu).
El Comité de Ministros del Conseyu d’Europa fizo públicu 11/12/2008 l'informe sobro'l siguimentu de la Carta Europea de les Llingües Rexonales Amenazaes, nes qu’inclúi el gallego-asturianu. El informe analiza les llingües rexonales españoles dividiéndoles ente les que gocen d'oficialidá (el catalán, l'euskera, nel País Vasco y en Navarra, y el gallegu) y les que nun lleguen a tener esa reconocencia (asturianu y gallego-asturianu, aragonés y catalán en Aragón, y gallegu en Castiella y Llión. Nel gallego-asturianu, les conclusiones indiquen: “paez que s'atomaran mui rales midíes en beneficiu d’esta llingua dende'l postrer ciclu de supervisión”, refierse a anteriores ediciones del informe onde pidíen que se tomaren meyores midíes. Nel cuerpu del informe arrempúxase de les autoridaes a “reconocer la naturaleza del gallego-asturianu a traviés de la promoción de la llingua y la cultura qu’esti representa”. Tampoco nun ven claro que les autoridaes tuvieren tomando midíes firmes na so defensa, especialmente nel campu del enseñu. El Comité arremete contra les autoridaes españoles de falta d’información pa los casos del asturianu y del gallego-asturianu, ya ínsta-yos “a tomar midíes firmes p'apoyar al gallego-asturianu ya informar nel prósimu informe periódicu sobro les midies adoptaes”. Esta falta d’información choca cola abondancia d’ella nel casu del euskera, el gallegu o'l catalán. El Comité vien a encalcar la necesidá d’aumentar la presencia y visibilidá na vida pública del gallego-asturianu, como-y recomendara nel primeru de los sos informes, recomendación sobro la que nun recibió tala comunicación nel tiempu que pasó dende aquélla.
Axúntase de siguíu los resultaos de la encuesta Alpi (Atlas Llingüísticu de la Península ibérica) atomada na decada de los años treinta.
El Franco: : "A fòrza del mèdo"
Castripol: In Memoriam Victoriano García Paredes"
Bual: Sonetu en memoria de Xovellanos
Ún de los aspeutos más relevantes del eonaviegu ye l'estudiu filolóxicu de la evolución d'esta llingua a traviés del esame de los testos medievales documentaos nel Monesteriu de Santa María de Villanueva de Ozcos. Sobro'l esame, úfrenos datos mui relevantes pal conocimientu de la formación de les primitives llingües romances n’Asturies. De la importancia que tien esti cartulariu pal conocimientu de la formación de la llingua romance n’Asturies danos cuenta'l fechu que, dacuando, en 1865, Aurelianu Fernández-Guerra amuesa nel discursu sobro’l Fueru de Avilés les cincuenta primeres escritures en llingua romance documentaes n’Asturies veintiseyes de les mesmes pertenecen al Monesteriu de Ozcos y el restu a otros cartularios y fondos documentales asturianos. 
Magar la so importancia, fai falta entá un estudiu sistemáticu d'esti cartulariu. El primer qu'espubliza dalgunos testos del cartulariu ye’l referíu Aurelianu Fernández-Guerra nel citáu «Discurso sobre el Fuero de Avilés» mas ha d'esperase fasta que nel añu 1954 se faiga la primer edición sistemática de los primeros testos del cartulariu, por mor de la publicación del artículu nel RIDEA «El convento benedictino de Villanueva de Ozcos» BIDEA nº 22, 1954 por Marcos G. Martínez, edicíón bastante deficiente en tolos sentíos, que ye meyorada pola realizada en 1981 por Pedro Floriano Llorente en RIDEA, (Vid. Floriano LLorente P. «Colección dipolomática de Villanueva de Ozcos 1ª, serie», BIDEA 102, Uvieo 1981, p. 127-190). Esta edición ameyorada tanto pol procuru de la edición como poles referencies toponímiques y personales atropa fasta l'añu 1200. En 1994 la revista Britonia, retoma l'interés pola cuestión y vien a editar la segunda serie de la colección diplomática del cartulariu, realizada pol propiu Pedro Floriano Llorente, edición que sicasí nun respuende a les espectatives de los editores por llegar namái fasta l'añu 1250 nun escaeciendo miga de testos en romance, polo qu'en 1998 vien a espublizase tamién una segunda versión munchu más minoritaria y completa que llega fasta l'añu 1300, y que s'espublizará tamién por Britonia, («Colección Diplomática del Monasterio de Villanueva de Ozcos 2ª serie», Britonia 2 Ovieu 1998) d'abondo más interés pa la cuestión estudiada. Esta edición ye comienzu pa la publicación d'otres setenta escritures por Alvárez Castrillón, na obra: "Los Ozcos en los siglos X-XIII, un modelo de organización social del espacio en la Asturias medieval", (Uviéu 2001), resiéntese esta edición namái del fechu que la so intención nun ye tantu el estudiu filolóxicu de la llingua como'l de la organización social de la Asturies medieval, más reflexada como la llingua eonaviega caltiénse fiel a los sos orixes y estraña a la evolución del restu de la diplomática asturiana (munchu más conservadora) fasta'l caberu del sieglu XVI. De ultimes, nel añu 2011, Alvárez Castrillón tien espublizau en Ridea, la edición más completa del cartulariu fasta la fecha, "Colección Diplomática del Monasterio de Santa María de Villanueva de Oscos (1139-1300)", llibru de llargu esperáu, que vien a dar muncha lluz sobro l'orixen desta llingua.
Al mirar pa los documentos antiguos del monesteriu de Vilanova d'Ozcos dende finales del sieglu XII fasta'l entamu del sieglu XIV, ponse de manifiestu una identidá asoluta d'esta llingua col romance galaico-portugues daquel tiempu, fasta'l estremu que Frías Conde renuncia al so estudiu por tener tal el paecíu col restu del dominiu gallego-portugués que nun da p'acolumbrar los rasgos de identidá de la llingua gallego-asturiana. Nesta dómina d’entamu únicamente se tien documentaos los trasllaos de copies d'escritures llatines antigües inintelixibles yá pal pueblu llanu, v. AHN sec. cleru, carp. 1617, núm. 2, AHN Sec. cleru carp. 1621 nº 15, etc. y nun sedrá sinón a mediaos del sieglu XIII cuando s'asoleyen los primeros documentos orixinales escritos en llingua romance fechos na llingua galaico-portuguesa.
El cartulariu d’Ozcos ye un monumentu hestórico esencial pal entendimientu de la evolución de la llingua romance medieval, más tal aportación zárrase cola llegada de la Congregación de Castiella en 1.511 al monesteriu que fina una etapa y entama otra de gran crecimientu económicu y social del monesteriu al rodíu de la industria del fierro, pero qu'amatagará'l camín documental d'esta llingua fasta'l so resurdir al finar el sieglu XIX-.-
= Lliteratura en gallego-asturianu =
El primer autor conocíu en gallego-asturianu quiciabes seya Fernan Soares de Quiñones o Quinhões de los cancioneiros, trovador del postrer terciu del sieglu XIII, autor de cuatro cantigues de escarniu y una sátira moral. Nuna de les cantigues cuenta en trés estrofes na llingua gallego-portuguésa del Eo-Navia les “costumes” y “feituras” del “cavalón”, nel que cuenten les andancies d'ún que moraba en Sevilla, y que viniera d'Os Ozcos nes Esturas na llinde con Galicia. Estes estrofes incluinse nuna cántiga que s'alcuentra dientro de la temática de escarniu y maldecir magar cola suplantación de personalidá propia de les cantigues d'amigu. Seya como fuere, paez que la referencia al caballeru d'Os Ozcos presenta clares referencies alegóriques respetu la procedencia del personaxe que bien pudiera tar reforzada pol tipu de fala emplegada na cantiga. La llingua escrita, que nesti tiempu nun puede distinguise del conxuntu Gallego-portugués, caltiénse bien firme nel occidente asturianu fasta la llegada de la Congregación de Castiella al Monesteriu d'Ozcos en 1.511, ciarrándo'l ciclu documental d'esta llingua, fasta'l so rexurdimientu no postrero del sieglu XIX. 
Daquella dase una identificación del eonaviegu col gallego académico, como s'albidra n'autores como Cotarelo Valledor y Antolín Santos Ferraría que se desenvuelven por enteru en gallegu. Bernardu Acevedo y Huelves y Marcelinu Fernández Fernández son los primeros autores que garren conciencia de les peculiaridaes d'esta llingua, al primeru de los cuales atribíse'l primer sonetu nesta llingua, “vusté era un gran señor, Eu era un gran probe”. Daquel tiempu ye Ramón García González, (1870-1938) quien amuesa la influencia del espíritu modernista imperante a principios del sieglu XX. La so obra más conocía ye un llargu poema que lleva por títulu “El xardín”. Otru poeta reconocíu d'esti tiempu ye Conrado Villar Loza, (Taramundi 1873-Tapia 1962), conozse pola so temática en tornu a la emigración, tema mui recurrente na lliteratura costumista del momentu.
La llegada de la República trai l’enfotu de popularizar la cultura. Mui importantes son les actividaes de la Biblioteca Popular Circulante, ente les qu’hai que encalcar el "Teatro Aldeano" que representaba obres en gallego-asturianu, munches
basaes na tradición popular asturiana. Nesti tiempu hai que conseñar tamién les collaboraciones periodístiques d'un grupu de persones, que collaboren asiduramente cola revista l'Aldeanu: Alejandro Sela (1911-1982) baxo l'alcuñu «El tío Pepe», Pedro Penzol.
Tres la Guerra Civil Española, decái la producción lliteraria en llingua gallego-asturiana, escaeciendo la naturaleza qu'entamaba a apuntase. Alcuéntrase una lliteratura costumista na que s'amésta el gallego-asturianu col castellanu, que cai nes veces más na anecdóta que no lliterario. Na década de los años setenta, gracies al trabayu d'autores como Dámaso Alonso, los autores del occidente asturianu entamen a encalcar la identidá d'esta llingua. D'estos autores cabe encalcar a Manuel García Sánchez, Manolo Galano, autor preocupáu pola cultura popular de la comarca, quien espubliza en 1.994 con Xacinto Díaz López el «Vocabulario d’a Roda», y quien diez años antias qu'espublizara'l llibru «Cuentos Parzamiques». Abonda asiduamente na revista Entrambasauguas, publicando nel añu 2005 un revueltu de 20 collaboraciones escrites pa dicha revista nel llibru «Vento d’outono».
De recien cabe citar a Xosé Miguel Suárez Fernández, (Mántaras, Tapia, 1965) y Xavier Frías Conde quienes inicien les sos respeutives carreres lliteraries, dende'l estudiu filolóxicu de la llingua, (si bien dende perspeutives bien estremaes). Lo más reseñable de toa esta lliteratura ye la so proyección a traviés de diverses revistes de la comarca, per aciu de la dificultá que supón la edición de llibros pa un públicu tan reducíu. La revista de más antigüedá ye «A Freita», de la que apaecieron once númberos, trátase d'una revista de cálter xeneral que s'entama espublizar en 1.992 dando cabida a artículos de toles clases. Ente los sos collaboradores cítese a Benigno Fernández Braña, Xan Castañeira, Xosé Máximo Fernández, Susa Argul Muniz, Xosé Antonio Ron Tejedo, Adela Conde Valledor, etc. En 1995 adxuntase un suplementu lliterariu, cola voluntá de dar difusión a los autores eonaviegos al traviés d'una edición menos formal qu'un llibru. Frenti a esta revista de tendencia gallegófila, dende 1996 espublízase pola Secretaria Llingüística del Navia-Eo, adscrita al ALLA, la revista Entrambasauguas. Dente estos fautores qu'ayuden nestes revistes tán Crisanto Veiguela, (Vegadeo 1959), Alejandro Antúnez Blanco, (Navia 1933), Teresa López, (Búal 1950), Xose Carlos Alvárez Blanco, Xavier Vilareyo (Mieres 1967), Fredo de Carbexe, (El Franco [[1967]), etc.. Nel xéneru dramáticu, como ta indicáu atopemos cierta tradición ente quienes abondan na lliteratura costumista, casu de [[Villar Loza]] y [[Manuel Galano]]. De recién, viense recuperando obres representaes otrera: “Condo el cariño é de verdá” comedia estrenada en Bual en [[1936]] pola Agrupación artística d'Armal y "El tratu" de F.F. Arias estrenada en [[As Figueiras (Castropol)|Figueras]] en [[1926]].
Son escasos los autores en narrativa. Aparte de los artículos costumistes citaos cabe conseñar la escritora de [[San Tiso d'Abres]], [[Aurora García Rivas]] (San Tiso 1948), qu'entama tamién nel xéneru llírico la so carrera, asina "os poemarios" o "o viaxeiro da noite" (2004) y "Trinquilintainas" ([[2007]]), que compaxina cola publicación de cuentinos pa los neños, "Contos, ducia e media d’eles" ([[2007]]) y los llibros infantiles "Cinco contos pra xogar coa música" (2007) y "Rebelión na caixa máxica (2009). De recién tiense espublizáu "As razois d'Anxélica" ([[2010]]), novela que vien teniendo perbona acoyida na crítica.
[* www.gallego asturiano.es
[[Categoría:Dominiu llingüísticu astur]]
[[Categoría:Fales de transu]]
[[Categoría:Gallego-asturianu]]
Franz Kafka
Franz Kafka (Praga 1883 - Kierling 1924) foi un escritor xudíu de llingua alemana. Destaca pol so minuciosu realismu de les descripciones y pol orixinal y sorprendente puntu de partida nes sos noveles. El simbolismu y el refugamientu de lo estraño faen lluendio la so llectura.
Les sos obres más importantes son:
Albert Camus
Albert Camus (Mondovi, Arxel, 7 de payares de 1913 - Francia, 4 de xineru de 1960) foi un ensayista, narrador y autor de teatru francés. Algamóu'l Premiu Nobel de Lliteratura en 1957.
Serbia y Montenegro
Serbia y Montenegro foi un estáu federal allugáu nos Balcanes, socesor direutu de Yugoslavia y formáu poles repúbliques autónomes de Serbia y Montenegro. Llendaba al norte con Hungría, al este con Rumanía y Bulgaria, al sur con Macedonia y Albania y al oeste col Mar Adriáticu y con Bosnia y Hercegovina. La so capital federal yera Belgráu.
Dende'l referendu d'autodetermín de Montenegro, el 21 de mayu de 2006, entamóse'l procesu de dixebra de la federación.
División política:
Kosovo ye un proteutoráu de la ONX instauráu tres d'una guerra, entendío como illegal por munchos xuristes de drechu internacional. Anque protexida pola ONX, dende estremaos seutores acúsase qu'esta rexón ta ocupada por fuercies militares compuestes por albano-kosovares.
Población (2005): 10.600.000 (Serbia: 9.981.929, Montenegro: 620.000) 
Medra de población (2000): -0,739% (Serbia), -12,22% (Montenegro)
Mortalidá infantil: 20,13 (Serbia), 10,97 (Montenegro) por 1000 nacencies
Esperanza de vida: 72,39 (Serbia), 75,46 (Montenegro) años
Yen
El ye la unidá monetaria utilizada en Xapón y la tercer moneda más valorada nel mercáu de divises dempués del dólar estadounidense y el euru. Tamién ye usada como moneda de reserva xuntu al dólar, l'euru y la llibra esterlina. Como ye común na numberación xaponesa, les cantidaes grandes del yen cuntar en múltiplos de 10 000 ("man", 万).
La palabra “yen” pronunciar en” en xaponés. La palabra (shinjitai: 円, chinu tradicional/Kyūjitai: 圓) significa lliteralmente “oxetu redondu” en xaponés, de la mesma forma que "yuan" en chinu o won en coreanu. Originalmente, los chinos habíen comerciado con plata en grandes cantidaes, y cuando les monedes españoles d'oru y plata llegaron, llamar 銀圓 (círculu de plata) pola so forma. Les monedes y el nome tamién llegaron a Xapón. Más tarde, los chinos reemplazaron el calter 圓 por 元 que tien la mesma pronunciación en mandarín (pero non en xaponés). El xaponeses prefirieron la grafía 圓 (reemplazada pol calter simplificáu 円 dempués de la Segunda Guerra Mundial).
La grafía y pronunciación “yen” provien d'el ingleses que visitaron Xapón a finales del períodu Edo y principios de la yera Meiji, cuando les palabres pronunciar de felicidá forma. Nel sieglu XVI, los calteres /y/(え) y /we/(ゑ) pronunciábense y los misioneros portugués pronunciar “ye”. Poco dempués, a mediaos del sieglu XVIII /y/ y /we/ pronunciábense como anguaño, anque en delles rexones siguió calteniéndose la pronunciación . El misioneru Walter Henry Medhurst, que pa escribir les sos obres nun foi a Xapón y faló con xaponeses en Yakarta los cualos pronunciaben “y” como “ye”, representar asina nel so "An English and Japanese, and Japanese and English Vocabulary" (1830). Más tarde, la romanización Hepburn tamién reproducía “y” como “ye” na so conocida obra "A Japanese and English Dictionary" (primer edición, 1867), de referencia n'Occidente, polo que los estranxeros caltuvieron la grafía “yen”. Na tercer edición del diccionariu, de 1886, Hepburn tresformó les “ye” en “y” pa reflexar la pronunciación moderna salvu en “yen”, y ye por ello que dicha grafía ye la que se caltien.
Nel sieglu XIX, les monedes de dólar español de plata circulaben a esgaya pol sureste asiáticu, la mariña china y Xapón. Estes monedes fueren introducíes dende Manila mientres un períodu de más de 250 años, y veníen en barcos dende Acapulco. Estos barcos yeren conocíos como los galeones de Manila. Hasta'l sieglu XIX estes monedes yeren simples dólares españoles acuñaos nel nuevu mundu, principalmente en Ciudá de México, anque a partir de la década de 1840 empezaron a ser rápido sustituyíos por monedes de plata de les nueves repúbliques llatinoamericanes, yá sían en denominación d'ocho reales o d'un pesu. Na segunda metá del sieglu XIX realizaron monedes neses zones a semeyanza de los pesos mexicanos; la primera d'elles foi'l dólar de Hong Kong, acuñáu en Hong Kong ente 1866 y 1868. Estes monedes nun fueron bien recibíes pola población china, que prefirió los ocho reales mexicanos de siempre, y pollo el gobiernu de Hong Kong dexó d'acuñar moneda y vendió la maquinaria a Xapón.
El xaponeses decidieron entós adoptar un sistema d'acuñamientu de monedes de dólar de plata col nome de "yen", que significaba "oxetu redondu". El yen foi adoptáu oficialmente pol gobiernu Meiji nuna llei roblada'l 10 de mayu de 1871. La nueva moneda foi introducida de forma gradual dende xunetu d'esi añu. El yen yera, asina, una simple unidá similar al dólar que, como tolos dólares, baxaba de les pieces d'a ocho españoles. Asina, hasta 1873, tolos dólares valíen más o menos lo mesmo nel mercáu de valores. El yen reemplazó'l sistema monetariu de la yera Tokugawa, un complexu sistema basáu nel mon, una moneda base de cobre. La "Llei de la Nueva Moneda" de 1871 axustaba l'adopción d'un sistema decimal de cálculu nel qu'un yen (圓) estremar en 100 sen (銭) y 1 000 rin (厘), con monedes redondes como n'Occidente. Marcóse'l valor del yen como de 0.78 tomes troy (24.26 gramos) d'oru puro, o 1.5 gramos d'oru puro según el Congresu Européu d'Economistes de París de 1867; la moneda de cinco yenes declaróse igual a la de 5 pesos fuertes d'Arxentina), introduciendo la moneda nel llamáu "estándar bimetálico". 
A partir de la devaluación de la plata de 1873, el yen devaluóse ante'l dólar estadounidense y el dólar canadiense yá que se xuntaron al estándar monetariu del oru, y nel añu 1897 el yen solo valía 50 centavos estadounidenses. Esi añu, Xapón adoptó l'estándar monetariu del oru y de ende'l valor del yen pasó a ser de dicha cantidá.
El sen y el rin fueron esaniciaos en 1953.
El yen perdió la mayor parte del so valor na Segunda Guerra Mundial. Dempués d'un períodu d'inestabilidá en 1949, el valor del yen foi afitáu a 360 yenes por dólar según un plan estadounidense, parte del sistema Bretton Woods, pa estabilizar los precios de la economía xaponesa. Esa tasa de cambéu caltener hasta 1971, cuando estaos Xuníos abandonó l'estándar de cambéu del oru, parte clave del sistema de Bretton Woods, ya impunxo un impuestu a les importaciones d'un 10 per cientu, provocando que surdieren les tases de cambéu flotantes en 1973.
En 1971, el yen taba infravalorado. Les esportaciones xaponeses costaben bien pocu nos mercaos internacionales, y les importaciones estranxeres costaben enforma a'l xaponeses. Esta infravaloración viose reflexada na balanza de pagos, que pasara d'un déficit comercial a principios de los años sesenta a un superávit de 5 800 millones de dólares en 1971. La creencia de qu'el yen y otres divises taben infravaloradas motivó les acciones llevaes a cabu per Estaos Xuníos en 1971.
A partir de la devaluación del dólar en 1971, el gobiernu xaponés aceptó una nueva tasa de cambéu fixu colos Alcuerdos del Smithsonian, roblaos a finales d'añu, dexando la tasa de cambéu en 308 yenes por dólar. Sicasí, ello influyó en forma negativa no referente a la ufierta y demanda, anulándose estes tases en 1973 y pasando a ser les divises de cambéu flotante.
Nos años 70, el gobiernu xaponés y los homes de negocios taben concenciaos de qu'una xubida del valor del yen estropiaría la crecedera de les esportaciones, yá que fadría los productos xaponeses menos competitivos y ello estropiaría la industria. Poro, el gobiernu siguió interviniendo nel mercáu de divises (mercando o vendiendo dólares), inclusive dempués de la decisión de pasar la moneda a un mercáu de divises flotantes en 1973.
A pesar de la intervención, les presiones de mercáu causaron qu'el yen siguiera xubiendo, llegando a algamar la tasa de 271 yenes por dólar en 1973, primero que se notara l'impactu económicu de la crisis del petróleu de 1973. L'altu preciu del yen provocó qu'el yen se depreciase nun intervalu de 290 a 300 yenes ente 1974 y 1976. El remanecimientu d'un superávit comercial fixo qu'el yen volviera valir 211 yenes por dólar en 1978, anque por cuenta de la crisis del petróleu de 1979 fixo qu'el yen baxara de nuevu a 227 yenes por dólar en 1980.
Na primer metá de los años 1980, el yen baxó enforma de valor, inclusive a pesar de la esistencia d'un superávit comercial. Asina, el dólar pasó de valir 221 yenes de media en 1981 a 239 en 1985. L'aumentu del superávit de cuenta corriente fixo que la demanda de yenes aumentara nos mercaos estranxeros, pero esta demanda foi movida por otros factores. Una gran diferencia nos tipos d'interés, colos mesmos más altos n'EE.XX. qu'en Xapón, y la continua desregulación del capital, fixeron que surdiera una gran salida de capital brutu de Xapón. Tou esto provocó qu'aumentara la demanda de yenes xaponeses, una y bones el inversores niponos camudaron los yenes por otres divises a la d'invertir nel estranxeru. Tou ello provocó qu'el yen debilitárase frente al dólar y causó l'apaición d'un gran superávit comercial nos años 80.
En 1985 empezó un gran cambéu, una y bones les principales potencies económiques roblaron l'Alcuerdu de Plaza, nel que s'afirmaba que'l dólar taba sobrovaloráu (y, poro, el yen infravalorado). Esti alcuerdu, y dellos cambeos na ufierta y demanda y presiones de los mercaos, fixeron qu'hubiera una xubida súbita del valor del yen. D'ende que se pasara d'un valor mediu de 239 yenes por dólar en 1985 a un valor pico de 128 yenes en 1988, doblando'l so valor relativu al del dólar. Tres unos tornes en 1989 y 1990, llegó a un nuevu récord de 123 yenes por dólar en 1992. N'abril de 1995, el yen llegó a un valor de 80 yenes por dólar, faciendo temporalmente la economía xaponesa del mesmu tamañu aprosimao que l'americana.
El yen entró en cayente mientres la burbuya financiera ya inmobiliaria de Xapón y siguió nel mesmu enclín, llegando a un tope de 134 yenes por dólar en 2002. La política del Bancu de Xapón de caltener l'interés cero evitó la inversión en yenes, causando un carry trade d'inversores que camudaron les inversiones en yenes por otres n'otres monedes fuertes. Ello causó unes perdes d'aprosimao un billón de dólares. En febreru de 2007, "The Economist" envaloró que «el yen taba devaluáu nun 15 per cientu frente al dólar y nun 40 per cientu frente al euru».
Tres el terremotu de Tohoku de 2011 el yen xubió vertiginosamente, hasta llegar a un récord de 76 yenes por dólar, non batíu dende la II Guerra Mundial.
Les monedes fueron introducíes en 1870. Había monedes de plata de 5, 10, 20 y 50 sen y de 1 yen, y monedes d'oru de 2, 5, 10 y 20 yenes. Les monedes d'oru de 1 yen fueron introducíes en 1871, siguíes poles monedes de 1 rin, ½, 1 y 2 sen de cobre en 1873.
Les monedes de 5 sen de cuproníquel fueron introducíes en 1889. En 1897 la moneda de 1 yen de plata dexó d'esistir y el tamañu de les monedes d'oru amenorgar nun 50%, cola emisión de monedes de 5, 10 y 20 yenes. En 1920, introduciéronse monedes de 10 sen de cuproníquel.
Les monedes de plata dexaron d'acuñase en 1938, y emplegar otros metales p'acuñar les monedes de 1, 5 y 10 sen mientres la Segunda Guerra Mundial. Fixéronse monedes de 5 y 10 yenes de cerámica en 1945 por cuenta de la escasez de metales, pero nunca llegaron a circular.
Dempués de la guerra, introduciéronse monedes de latón de 50 sen, 1 y 5 yenes ente 1946 y 1948. En 1949, introducióse l'actual moneda de 5 yenes, siguida pola de 10 yenes de bronce en 1951.
Les monedes de menos de 1 yen declaráronse inválides el 31 d'avientu de 1953, dempués de la entrada a valir de la .
En 1955, foi introducida la moneda d'aluminiu de 1 yen, al pie de la moneda de 50 yenes de níquel ensin furacu. En 1957, introduciéronse monedes de 100 yenes de plata, que fueron sustituyíes en 1967 pola de cuproníquel, xuntu cola de 50 yenes con un furacu. En 1982, introduciéronse les primeres monedes de 500 yenes.
La fecha, espresada col añu de reináu del emperador nel momentu del acuñamientu de la moneda, atopar nel aviesu de toles monedes, y, na mayoría de los casos nel anverso, el nome del país (hasta 1945, 大日本 o "Dai Nippon", "Gran Imperiu Xaponés"; dende 1945, 日本国, "Nihon koku", "Xapón") y el valor en kanji, salvu na moneda de 5 yenes onde'l nome del país ta na cruz. La moneda de 1 yen tien una composición de 100 % aluminiu.
A fecha d'abril de 2011, les monedes de 500 yenes yeren les monedes circulantes de mayor valor del mundu con un valor de 5.50 dólares, 3.90 €, 3.80 llibres y 5.80 francos suizos. La moneda d'un dólar americanu valía al cambéu 92 yenes; la de 2 euros, 255; la de 2 llibres esterlinas, 260; y la de 5 francos suizos, 430. Por cuenta de el so altu valor facial, foi oxetu de los falsificadores, hasta qu'en 2000 acuñóse una nueva serie de monedes con más midíes de seguridá.
En delles ocasiones, acúñense monedes conmemorativas d'oru y plata con un valor facial máximu d'hasta 100 000 yenes. Les primeres fueron les monedes de plata de 100 y 1000 yenes acuñaes en conmemoración de los Xuegos Olímpicos de Tokio 1964. El valor más común nes monedes conmemorativas ye'l de 500 yenes, acuñáu en conmemoración de los Xuegos olímpicos d'iviernu de Nagano 1998 y la Expo 2005 de Aichi. Les monedes conmemorativas de 500 y 1000 yenes empezaron a emitise n'avientu de 2009, con 47 diseños, unu pa cada unu de los bancos de les prefecturas de Xapón; 100 000 de caúna fueron acuñaes y siguieron tando, a fecha d'ochobre de 2010, disponibles nos bancos a valor facial. Un coleccionista que quixera mercar toles monedes tendría de pagar 70 500 yenes, polo que foi una gran fonte d'ingresos pal Gobiernu xaponés. Inclusive a pesar de que pueden ser usaes como monedes normales, son rares de ver.
En cuenta de amosar la fecha na Yera Común como'l restu de naciones, les monedes xaponeses amuesen l'añu de reináu del emperador. Por casu, una moneda acuñada en 2009 llevaría la fecha Heisei 21 (l'añu 21 de reináu del emperador Akihito).
La serie vixente de billetes (serie y) foi llanzada en payares de 2004 por cuenta de la gran falsificación de la serie anterior (serie D, de 1984). Estes son les efixes que representen cada unu de los billetes:
Esistió una serie de billetes emitida en 1984 (serie D), con efixes distintes, pero foi retirada de circulación pola so facilidá de falsificación. Tolos billetes actuales tienen unes midíes de seguridá bien difíciles de copiar, tales como imaxe latente, tinta con estractu de nácare, microimpresión, marca d'agua de gran detalle y tinta con relieve (intaglio).
La equivalencia oficial ente les monedes base, establecida pol shogunato Tokugawa, yera 1 ryō de oru = 60 monme de plata = 4 000 mon de cobre. Sicasí, les tases de cambéu variaben enforma col tiempu, y nun siguíen tanto les equivalencies oficiales como'l valor nel mercáu. Utilizábense coles mesmes otres unidaes como'l koku, equivalente a 180 llitros, que ye la cantidá de arroz necesaria p'alimentar a un home mientres un añu.
Como mientres siglo Xapón tuvo aislláu del restu del mundu, la relación ente'l valor del oru y de la plata varió de forma bien distinta a como lo faía n'otros llugares, particularmente n'Occidente. En 1858 Xapón robló un alcuerdu comercial colos Estaos Xuníos nel que s'afitaba la tasa de cambéu inicial de 0.75 ryō por dólar. Por cuenta de la fuerte proliferación de moneda local empecipiáu en 1661, hasta 244 dominios teníen moneda propia a principios de la yera Meiji (1868-1912). En 1871 introducióse'l yen col valor de 1 ryō. Pal añu 1879 yá se completara la sustitución de monedes antigües por yenes.
Ente les monedes anteriores a la restauración Meiji atópense les siguientes:
Oru (bankin, kin)
Plata (gin)
Cobre (zeni)
El yen afitar al dólar estadounidense con una tasa de cambéu de 362 yenes por dólar dende'l 25 d'abril de 1949 hasta 1971. 
La tabla amuesa'l númberu de yen por dólar estadounidense (promediu mensual).
Xainismu
El Xainismu ye una relixón circunscrita a la India y práuticamente esconocida n'Ocidente. Fundada por Mahavira, contemporaneu de Buda y Zoroastro, considérase la primera dixebra del budismu, yá que pasó nel sieglu VI e.C. y al igual qu'otras relixones nació como un movimientu de Reforma.
Los xainistes son ateos y namái aceutan nuna mena de seres sobrenaturales lo tir-thankaras ou personas de tala xustician qu'algamorun la pereición. Al igual que'l zoroastrismu son dualistas y consideran que l'Universu ta dixebráu ente duas categorías los jiva ou seres vivos y los ajiva ou seres inanimaos. Poro, pa eillos l'ánima y la materia son dous principios iguales y indestrutibels.
Los h.ainistas tien como fin devinitivu l'estáu de nun composición onde'l karma nun tien validez; pa esto facen cincu votus:
Dellas ocasiones ye tala la fede de los sous creyentes que tapecen las súas bocas y caminan precedíos por una escoba pa nun acabare involuntariamente cola vida d'algún inseutu.
Las súas escrituras básicas son los Dolce Angas -que s'atribuin a Mahoma y la Lokaprakasa -ou enciclopedia d'esta fede-.
Nun son proselitista y dientro la súa relixón hai dellas seutas.
Oscar Wilde
Oscar Wilde (15 d'ochobre de 1854 - 30 de payares de 1900), de nome verdaderu Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde, yera un escritor irlandés que nació en Dublín y murrió en París.
Ye un de los escritores más famosos de finales del sieglu XIX. La súa condición d'homosexual escandalizóu a la puritana sociedá vitoriana d'aquella.
Karma
El karma (del sánscritu 'aición') ye una creyencia central del budismu, l'hinduismu y el xainismu. Malque esisten diferencias entre estas fedes alrodiu del karma podríase dicire de forma xeneral que ye una llei cósmica de retribución, ou lo que ye lo mesmo, que rixe la rellación causa-efeutu.
Islandés
L'islandés ye una llingua xermánica del tueiru nórdicu ocidental falada n'Islandia. 
Emprega l'alfabetu llatín.
La llíngua islandesa (íslenska) ye la llingua escandinava ocidental que se fala n'Islandia desque llegaron a la isla xentes noruegas por vuelta'l añu 1000 d.C.
El nome de la llingua d'aquella ye autualmente escandinavu antiguu o noruegu antiguu. Ye d'ente les llingües nórdicas la que meyor caltién l'estrutura anicial de l'antiguu escandinavu. Pué dicise que ye un casu únicu de continuidá llingüística: nin el pallabreiru nin la gramática s'estreman grandemente de la llingua antigua de les sagues, d'esta que los escolinos islandeses son a lleere les sagues y les eddes.
El métodu de creyación de pallabres ye autónomu, prefiriéndose tirar de pallabres de raigañu escandinavu pa nomear invenciones modernes: sími (teléfonu, d'una pallabra pa "filu"), útvarp (radiu, de ut, "p'ambora", y varp, "tiru"). 
El desendolcu d'una pronuncia estremada de la llingua antigua permite establecer dos etapes hestóriques:
-Islandés antiguu, ta 1500.
-Islandés modernu, de 1500 p'alantre.
Historia y gramática de las llingues xermániques
Suecu
El suecu (en suecu:  "svenska") ye una llingua xermánica del norte d'Europa, falada por ente 9 y 14 millones de persones. La mayoría d'ellos son de Suecia, Finlandia y nes Islles Åland (autónomes), onde ye l'idioma oficial. El suecu ye una de les llingües nórdiques, xuntu col danés, el noruegu, l'islandés y el feroés. Les llingües nórdiques son un subgrupu de les llingües xermániques, que formen parte de la familia llingüística conocida como llingües indoeuropees. El suecu, al igual que'l restu de llingües nórdiques, ye un descendiente del nórdicu antiguu, faláu n'Escandinavia mientres la dómina viquinga. El suecu ye en gran parte comprensible col noruegu y el danés.
Unu de los principales problemes qu'atopen los estudiantes de suecu ye la so aparente falta d'una pronunciación estándar. Les vocales y dellos soníos consonánticos, especialmente los sibilantes, realícense de formes bien distintes en diverses variantes llargamente aceptaes. Amás, l'acentu melódicu del centru de Suecia ye sosprendentemente distintu al del sur y norte, que, de la mesma, difier del de Dalecarlia y Gotland. El suecu finlandés y el suecu de delles árees del norte de Suecia nun utilicen l'acentu melódicu n'absolutu, llugares nos que'l finés apodera dende fai menos d'un sieglu.
Una traza vultable del suecu ye que desenvolvió pares mínimos que la so diferencia básase nel tonu, eso convierte al suecu nuna de les poques llingües indoeuropees tonales (el punyabí y otres llingües indoarias tamién desenvolvieron tonu sobre una base independiente).
L'alfabetu suecu cuenta con 29 lletres: l'alfabetu llatín, y trés lletres más "Å-å", "Ä-ä" y Ö-ö. Estes lletres colóquense con esti orde a la fin del alfabetu tres la lletra "Z", siendo la primer lletra del alfabetu l'A y la postrera la Ö. Delles palabres arcaiques y estranxerismos utilicen la lletra "W", considerada como una variante de la V. Puede atopase tamién l'acentu agudu en dellos nomes (ex. Lindén). Hai de mentar tamién que la lletra "Y" cuenta como vocal.
L'alfabetu rúnicu yera utilizáu nel nórdicu antiguu y suecu antiguu primero qu'adoptara l'alfabetu llatín, que reemplazó al antiguu sistema d'escritura mientres la Edá Media.
Les formes finites del suecu son el presente d'indicativu, de suxuntivu, pretéritu d'indicativu, de suxuntivu ya imperativu. Les formes infinites son les de infinitivu, supinu, participiu de presente y participiu de perfectu.
Acordies col so raigañu los verbos tienen cuatro conxugaciones. Los de la primera, segunda y tercera conxugación son verbos regulares:
El cuartu grupu inclúi los verbos irregulares con raigaños que tienen alternancia vocálica
Fueru Xulgu
El Fueru Xulgu yera la norma llegal almitida comu llei básica primeiru nel Reinu d'Asturies y dempués nel Reinu de Llïón. La súa vixencia va dende la cayía de l'Imperiu Romanu d'ocidenti ya la xunión de Llïon con Castiella con San Fernandu III, rei, anque l'aplicación rïal llegó fasta los Reis Católicos.
Basábase nel principal cuerpu de lleis visigodas, el "Liber Iudiciorum" ou'l Llibru de los Xulgos.
Jimmy Wales
Jimmy Donal «Jimbo» Wales (Huntsville, Alabama; 8 d'agostu de 1966) ye un empresariu d'Internet estauxunidense, cofundador y promotor de Wikipedia. Foi fundador, amás de Nupedia, antecesora de Wikipedia y, xunto con Tim Shell, de la empresa Bomis. Foi tamién cofundador de la empresa comercial Wikia, xunto con Angela Beesley. Graduóse nes universidaes d'Auburn y Alabama. Xunto con Larry Sanger, Wales fundó Wikipedia, una enciclopedia basada nel conceptu wiki y nel modelu de software llibre.
Wales ye presidénte eméritu de la Fundación Wikimedia, una ONG ensin ánimu de llucru allugada en San Francisco, (California). Tien declarao que, na so mocedá, influyeron-y los llibros d'Ayn Rand y la ideoloxía californiana. Demientres estudiaba na universidá, foi el dueñu y moderador d'una llista de corréu llamada "Alderique moderáu sobro filosofía oxetivista".
Jimmy Wales nació en Huntsville, Estaos Xuníos. El so padre, Jimmy, trabayó como alministrador d'una tienda de comestibles, mentanto que la madre, Doris, y la güela, Emma, dirixeron una escuela privada agrupada, onde Wales realizó los primeros estudios. El so cursu formábenlu él y otros cuatro neños, de mou que na so aula recibíen clas tolos alumnos de primeru a cuartu cursu y de quintu a octavu. Cuando terminó octavu, Wales asistió a la escuela Randolph School, una secundaria en Huntsville. Wales tien dicho que la escuela yera costosa pa la so familia, pero considera esa educación importante: «La educación foi siempre una pasión nel mio llar... yá sabes, el tan tradicional averamientu a la conocencia ya'l deprendimientu, y a establecer eso como una base pa una bona vida».
Recibió'l títulu de Llicenciáu en Finances de la Universidá d'Auburn y entró nel programa de financiación del Doctoráu en Finances de la Universidá d'Alabama antes de dexala col títulu de master. Siguió los estudios gracies a un empréstamu pa sacar el títulu de Doctor en Finances de la Universidá d'Indiana. Enseñó en dambes universidaes demientres los estudios de postgrau, pero nun escribió la tesis pa finar el doctoráu, una cosa qu'él mesmu atribuye al aburrimientu.
El trabayu de Wales en Wikipedia, la enciclopedia más grande del mundu, foi el motivu pa que la revista "Time" lu incluyera en 2006 na so llista de les "100 persones más influyentes del mundu", na categoría de "Científicos y Pensadores".
Kosovo
Kosovo (tamién "Kosovu"; en serbiu Косово и Метохија, n'albanu Kosovë o Kosova) ye una rexón asitiada nos Balcanes. La república de Kosovo declaróse independiente en 1990, pero l'únicu país del mundu que la reconoció foi Albania. Anguaño ye oficialmente una provincia autónoma de Serbia, anque ta alministrada poles Naciones Xuníes dende la Guerra de Kosovo.
Tien una superficie d'alredor de 10.000 km² y unos 2 millones d'habitantes. La población compónse mayoritariamente d'albanos (88%) y serbios (7%). Otres minoríes son los musulmanes eslavos, arrumanos y turcos, que representen caúna alredor del 1% de la población total.
Anque son anguaño minoritarios en Kosovo, esta rexón tien una importancia simbólica especial pa bona parte de los serbios, que la consideren el berciu del so pueblu. En 1389 foi l'escenariu de la batalla del campu los nerbatos ("Kosovo polié"), na que los serbios, aliaos a otros pueblos balcánicos, llucharon escontra l'imperiu otomanu. Tres l'agresión internacional empobinada polos Estaos Xuníos en 1999 millares de serbios foron obligaos a dexar Kosovo.
Kosovo ye una rexón serbia alministrada pola ONX dende 1999. El 17 de febreru de 2008 declaró la so independencia de forma unillateral, siendo reconocida por Estaos Xuníos y la Xunión Europea menos Xipre, Eslovaquia, Rumanía y España que se sumaron asina a Serbia y Rusia.
Salamanca
La ciudá de Salamanca ye la capital de la provincia de Salamanca. Tien 160.331 habitantes censaos y al rodiu de 25.000 estudiantes non recoyíos nel censu.
A los habitantes de la ciudá conozse-yos como "salmantinos" o "charros".
Ta asitiada a la vera del ríu Tormes, a 802 metros d'altitú, nuna superficie de 29,8 quilómetros cuadraos. Alcuéntrase a unos 212 km de Madrid.
Quien s'afaya en Salamanca por primera vegada queda ablucáu poles grandes fileres d'edificios históricos, dende la Catedral Vieya fasta la Plaza Mayor, dambes xuníes pola Cai Mayor. Él más grande fechu na hestoria de la ciudá ye la fundación de la so universidá pol rei llionés Alfonsu IX en 1218. Foi la primera universidá en suelu llionés, creada col envís de que los llioneses nun salieren a estudiar a Castiella.
Na fala llionesa del sieglu XVII conséñase Sallamanca.
Ensin dulda l'home prehistóricu habitó les fasteres salamanquines. Cuarcites tallaes a xeitu d'ayalgues, atópense nes márxenes del Huebra-Yeltes con una antigüedá superior a 100.000 años. Xacimientos del Achelense Antiguu en Castraz de Yeltes: “Mesa Grande”, “El Lombo”. Hai tamién restos del Paleolíticu na vega del rieu Águeda.
Del Neolíticu ya primera Edá de los Metales hai dellos afayamientos: machaos de piedra apolazada ya variedá d'oxetos en cobre o bronce (pex. Xacimientu de “Cabeza Gejo” en Barruecupardu). Ye valoratible tamién la esistencia de dólmenes (Mata de Lledesma, Piedras Hitas, Torreciellas..) ya mesmamente menhires como'l de “Los Regalados” en Fuenteguinaldu; o túmulos megalíticos como'l de “El Turrión” (Navamorales).
Na Edá de Fierru esistieron fortificaciones tipu castros, siendo un d'estos lo que güei día ye la propia Ciudá de Salamanca. Otros castros hebo en Bermellar, Barruecupardu, Ecla, Las Uces, etc.
La cuasi entera provincia salamanquina tuvo dientro de les fasteres dominaes polos vettones (“cultura de los verracos”), pueblu prerromanu d'orixe non nidiu, pue que celta, anque otros historiadores opinen que taben nesti territoriu enantes qu'allegaren los propios celtes. Ciudaes vetones foron Salmántica (Helmántica), Miróbriga (Cidarrodrigu), Bletissa (Lledesma), Oronia (nel téminu de Fuenteguinaldu).
Nel añu 218 aporten a Salamanca les tropes d'Hanibal Barca, que conquistaren estes tierres ensin malpenes llucha.
Vencíos los cartaxineses por Roma na figura d'Emilio Escipión, la península ibérica (Hispania) pasu ente pasu foi conquistada polos romanos. Estos xuniéronse pacíficamente na edá del fierru (-180 a –121) los distintos pueblos y tribus, sacante Salamanca dientro de la provincia romana de Llusitania con capital n'Emérita Augusta (Mérida). Munches pontes, fontes ya calzaes foron axeitaes n'aquella dómina. La vía equinea o calzada de la Plata ya la ponte romana de la ciudá de Salamanca son exemplos nidios.
Nel sieglu V vándalos, alanos ya suevos pasaron a Hispania calteniéndose los suevos nel nordeste de la península incluída la cuasi totalidá de la provincia salamanquina. Más avante'l Reinu Visigodu venció al Suevu nel 585, tomando Toledo les riendes de la so historia.
Nel añu 711 el rei godu Rodrigu perdió escontra los sarracenos nes batalles de Guadalete ya Segoyuela (na Sierra de Francia de Salamanca) entamando dempués la Hispania musulmana.
Na Alta Edá Media, Salamanca foi “tierra de naide” o “faxa fronteriza” amplia fastera deshabitada en gran midida. Nel añu 763 Alfonsu “el Católicu” (739-747) reconquistara'l norte salamanquín (Letesma y Salamantica) mas esta nun fora mui duradera. Dizse que dalgunes antigües ciudaes vetones continuaron poblaes nesos sieglos escuros.
Nel 863 Ordoñu I (850-866) d'Asturies reconquista Salamanca, anque pocu dempués tien d'añoxala.
Alfonsu III (866-910) pon la capital del Reinu en Llión emprincipiando'l Reinu de Llión dafechu. La raya-frontera sedrá dempués el rieu Douro. A lo llargu del so reináu tuvo Salamanca dientro les llendes llioneses.
Nel 929 independízase Castiella, dixebrándose del reinu de Llión. 
El Reinu Llionés na domina de Ramiru II (931-950) reconquista tol norte de la provincia salamanquina (939) y da-y nome a un pueblu del Abadengu llamáu Guadramiru. D'otra miente repuebla Ledesma, Vitigudino, Guadramiru, Dallamanca ya Peñaranda de Bracamonte. Considérase Ramiru II como ún de los meyores reis del Regnum Legionense.
Dempués de décades de señardá, de traiciones de condes gallegos, ya castiellanos en connivencia munches vegaes col enemigu sarracenu --Abu’Amir-Al Mansur ,“el victoriosu” (940-1002)-- que fraya enforma Zamora, Astorga, Coimbra, Llión, ya l'estáu de guerra civil que cuasi son a destruyir el Reinu Llionés. 
Coles polítiques d'intervención de Sanchu III el Mayor de Navarra muerre'l rei de Llión de la dinastía Asturiana Bermudu III na batalla de Tamarón (1028-1037). El so cuñáu Fernandu I rei de Castiella foi tamién rei consorte de Llión. En morriendo Fernandu ye Alfonsu VI (1065-1109) rei de Llión. Ye dempués cuando la independencia del Reinu Llionés ta amenazada pola campaña militar de Sanchu de Castiella que muerre nel asediu de Zamora (1072) gracies al héroe llionés Vellido Dolfos.
Ye Alfonsu VI ún de los reis más importantes pa Salamanca yá que fai repoblación de la provincia. Encamienta repoblar Salamanca a D. Fruela de León ya D. Raimundu de Borgoña, y al Conde Rodríguez Girón fai lo mesmu respeutu Ciarrodrigu. Alfonsu VI da-y Fueros a Salamanca, Lledesma, Ciarrodrigu, ya nes fasteres d'anguaño, Portugal a Castelorrodrigu, Moreira, Trancoso, Guarda, Valhelhas y Tauro. Son los nomaos Fueros Llioneses.
Nos tiempos d'Alfonsu VII “imperator” entama la construcción de la Catedral Vieya de Salamanca, reconquistase Alba de Tormes, Béjar ya Candelariu. A semeyanza d'otros llugares de la Extrema-Durii da-y a Alba de Tormes un Fueru llionés. Nesti tiempu va independízase Portugal.
Fernandu II de Llión ( 1157-1188), fiyu del «imperator», repuebla de nuevu Ciarrodrigu ya Ledesma, ampliando los Fueros. Tamién foi esti rei quien nomara Ciarrodrigu como sede obispal ya dio-y el títulu de “civitas”. Pue que fuere'l rei más importante pa esta ciudá del sureste de Salamanca. nel so reináu Salamanca foi tomada momentáneamente pol rei de Portugal.
Alfonsu IX de Llión (1188-1230) foi, quiciabes, el rei más importante pa la provincia de Salamanca ya pa la propia capital. Nun ye bilordiar l'aporfiar que Salamanca ye lo que ye anguaño gracies a la so política porque alrodiu de 1218 fundó l'Estudiu Xeneral de la Universidá que dio-y tanta fama universal. Al entamu les “cátedres” tuvieron asitiaes na Ilesia Catedral de Sta. María. Tamién hebo de repoblar una vegada más Alba de Tormes. Ye perfamosu Alfonsu IX por convocar nel primer añu del so reináu (1188) les primeres Cortes “democrátiques” d'Europa na que participaren representantes del tercer estáu: los representantes de les ciudaes, y la burguesía -Salamanca ente elles-.
Fernandu III, fiyu d'Alfonsu IX, va nomase Rei de Llión, de Castilla y de Toledo. Confirmara la Universidá de Salamanca. De Salamanca allueñase la fontera col islam ya enxamás tornaría a manes sarracenes.
Los Fueros Llioneses foron vixentes fasta'l reináu d'Alfonsu X (1252-1284), mas les Cortes Llioneses u taba incluyida Salamanca, taríen dixebraes de les de Castiella abondo tiempu. 
Alfonsu XI (1312-1349) ye l'únicu rei que ñaciera en Salamanca, llamáu “el Xusticieru” foi'l segundu de los historiadores, el más enérxicu ya grande de tolos Alfonsos, anque, de xuru, nun fadría solombra a Alfonsu IX.
La vida salamanquina siguió dientro del Reinu de Llión estableciendo rellaciones fondes con Asturies ya Estremadura per aciu del camín mozárabe a Santiagu Compostela, la Ruta la Plata ya les cañaes ganaderes orientaes norte-sur; exes perimportantes estos de la comunidá de cultura, vezos y folclor de les rexones que pertenecieron a la corona Llionesa.
Nos sieglos XVI, XVII ya XVIII, Salamanca alcuéntrase dientro del llamáu Reinu de Llión, Primeru “los Austries” fasta Carlos II ya dempués “los Borbones” nun van privilexar a Salamanca de mou especial. La vida de Salamanca medra alrodiu de la so Universidá que xurdieron tantos frutos en toles estayes del saber, ya tantos sabios conoció.
El sieglu XIX principia n'España cola collaboración con Francia que darréu tornóse na invasión francesa ya nuna guerra d'independencia onde va sufrir muncho menoscabu la provincia y Salamanca capital qu'alcontró gran destrucción en vides ya monumentos (yera llamada entós “Roma la chica”). Tamién Ciarrodrigu caltuvo la guerra. Destacáronse guerrilleros comu Julián Sánchez “el charru” ya los sos llanceros. La batalla de los Arapiles a curtia distancia de la capital va ser crucial pa la derrota de los franceses.
Nel 1833, añu nel que muerre Fernandu VII cola división de los reinos d'España fórmase la provincia de Salamanca d'anguaño que xunto con Zamora y Llión formen les tierres del Reinu de Llión. El decretu del ministru Javier de Burgos allugase na rexencia de María Cristina, ma de Sabela II que cuntaba con trés años d'edá.
Salamanca según esti decretu de 1833, inda vixente, pertenez al Reinu de Llión, anque la cadarma autonómica amestólu, escontra la lletra la Constitución, esti territoriu históricu a provincies de Castiella la Vieya (sacadas Santander y Logroño) nel añu 1983 (Gobiernu de Leopoldo Calvo Sotelo) magar les denuncies de partíos políticos, persones particulares ya asociaciones rexonalistes.
No que cinca al momentu actual, Salamanca, con plasmu retrocede poblacional ya económicamente; frayense puestos de trabayu ya amenorgase'l pesu específicu na so Universidá; torgandose, sicasí nuna dómina afayadiza, xida perfeuta, pal progresu xeneral deles provincies dientro de les Autonomíes d’España.
La población salamantina en 2006 amenorgóse en más de 11.000 presonas respeutu al año 1994 . Ye significativu comprobar que Salamanca caltién un alto índiz de población avieyada respeutu a los datos nacionales.
La ciudá vieya de Salamanca foi declará Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO nel añu 1985. Los monumentos más representativos de la ciudá son los que siguin:
Bretón
El bretón ("brezhoneg" en bretón) ye una llingua celta falada na metá occidental de Bretaña (Baxa Bretaña), en Francia. Tién delles influencies de la llingua francesa pero namás nel vocabulariu.
Llión
Llión [ʎiˈoŋ] (en castellanu y oficialmente; "León" [leˈon]) ye un conceyu y ciudá española allugada nel noroeste de la península ibérica, capital de la rexón y la provincia homónima, na comunidá autónoma de Castiella y Llión. Llión cuntaba en xineru de 2013 con 130.601 habitantes repartíos nuna superficie de 39,03 km², y un área metropolitana de 208.899 habitantes según el mapa d'arees funcionales de la Xunta de Castiella y Llión (otros proyectos dan cifres diferentes), distribuyíos en quince conceyos, siendo asina la segunda más poblada de la comunidá.
Nacida como campamentu militar romanu de la "Legio VI Victrix" hacia 29 e. C., el so calter de ciudá campamental afitóse col asentamientu definitivu de la "Legio VII Gemina" a partir de 74. Tres la so despoblación parcial con motivu de la conquista musulmana de la península, Llión recibió un nuevu impulsu como parte del Reinu d'Asturies. En 910 escomenzó una de les sos etapes históriques más destacaes al convertise en capital del Reinu de Llión, participando activamente na llucha contra los musulmanes. La ciudá acoyó les primeres Cortes de la historia d'Europa en 1188, baxo'l reináu d'Alfonsu IX, gracies a ello, en 2010, foi proclamada pol profesor John Keane, el rei d'España y la Xunta de Castiella y Llión como Cuna del Parllamentarismu. Dende la Baxa Edá Media la ciudá dexó de tener la importancia d'antaño, en parte debío a la perda de la so independencia tres la unión del reinu llionés -ente otros- a la Corona castellana, definitiva dende 1301.
Sumida nun periodu d'estancamientu pela Edá Moderna, na Invasión Napoleónica foi una de les primeres ciudaes españoles en llevantase, y años dempués del final de la guerra, en 1833, adquiriría'l so rangu de capital provincial. L'arribada del sieglu XX truxo consigo'l Plan d'Ensanche, que fixo esporpollar la espansión urbanística que venía esperimentando dende finales del sieglu XIX, cuando la ciudá se convirtió nun importante nuedu de comunicaciones del noroeste con motivu del auxe de la minería del carbón y de la llegada del ferrocarril.
El so patrimoniu históricu y monumental, asina como estremaes celebraciones que tienen llugar a lo llargo del añu, ente les que destaca la Selmana Santa, y la so situación como pasu obligáu del Camín de Santiago, consideráu Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO, conviértenla nuna ciudá receptora de turismu nacional y internacional. Ente los sos monumentos más representativos alcuéntrense la Catedral, el meyor exemplu del góticu clásicu de estilu francés n'España, la Basílica de San Isidoru, una de les ilesies romániques más importantes d'España, tumba de los reis de Llión medievales y considerada como "La Capiella Sistina del Arte Románicu", el Monesteriu de San Marcos, primer exemplu de l'arquitectura plateresca y renacentista española, el palaciu de Los Guzmanes, el palaciu de los Condes de Ḷḷuna, la ilesia del Mercáu o del Camín l'Antigua, la ilesia de Palat del Rey, la Casa de les Carniceríes y la Casa Botines, d'estilu modernista y realizada pol arquitectu catalán Antoni Gaudí; toos ellos declaraos Bien d'Interés Cultural. Exemplu destacáu d'arquitectura moderna, y ún de los museos de la ciudá, ye'l MUSAC, de "Mansilla + Tuñón Arquitectos".
Llión dispón d'una rede desenrollada de carreteres y ferrocarril, amás de cuntar con un aeropuertu con vuelos nacionales y internacionales (de momentu namás a París) que tres les obres d'ampliación, inauguraes n'ochobre de 2010, cuenta con una nueva terminal y ye capaz d'atender al triple de pasaxeros qu'hasta entós.
En 2013 tán llevándose a cabu distintos proyectos na ciudá talos como la llinia d'alta velocidá AVE, la reconversión del Feve en tranvía y el palaciu de congresos, ente otros. El proyectu del tranvía provocó delles crítiques per parte del Partíu Popular, entóncenes na oposición municipal, qu'alegaba que'l so desendolcu nuna ciudá como Llión yera un proyectu faraónicu y de vidabilidá duldosa y anunciaron que baxo'l so gobiernu nun desenrollaríen tal proyectu.
La Universidá de Llión, fundada en 1979 como escisión de la Universidá d'Uviéu, cuntaba nel cursu 2006-07 con 13.217 alumnos; tien la so sede na ciudá y ta catalogada, a partir de criterios como la demanda universitaria, los recursos humanos o los planes d'estudiu, como la 2.ª universidá de Castiella y Llión, tres la Universidá de Salamanca, y la 30.ª d'España. Dende'l 4 de mayu de 2010, la ciudá acueye la segunda sede de la Universidá de Washington n'Europa, tres la so sede de Roma, con capacidá pa 500 alumnos interesaos nel aprendizaxe del castellanu. La ciudá cuenta tamién con una sede del Institutu Confucio dende 2011.
L'orixe del nome de la ciudá remanez de la pallabra llatina "legio", que fai referencia a la llexón que fundó la ciudá nel so allugamient actual. Esta tesis, comúnmente aceptada, refuérzase col -tovía válidu- xentiliciu "leguionense" pa referise a los habitantes de la ciudá. La evolución de "Legio" a "Llión" esplícaca fácilmente, pos en llatín clásico, la "gi" pronúnciase como si fora una "gui", polo que la pronunciación de "Legio" sedría "Leguio", dalgo qu'acabó derivando nel "Leio" o "Leionem", qu'al tiempu acabaron nel nombre actual de Llión.
L'escudu de Llión ta compuestu por un campo de plata nel que figura un llión rampante de púrpura, llinguáu, uñáu, armáu de gules y coronáu d'oru. Apaez timbráu con una corona abierta d'oru (la forma de la vieya corona real, usada hasta'l sieglu XVI). Nel escudu de la ciudá de Llión apaez representada una corona marquesal en cuenta de l'antigua real y el llión nun figura coronáu.
Al producise la unión nel añu 1230 de les Corones de Llión y Castiella con Fernandu III el Santu dispúnxose que nel escudu del rei los elementos heráldicos castellanos (un castiellu almenáu d'oru sobre un campu de gules) y llioneses formaren un escudu cuarteáu. Ye de destacar que nos cuartelaos nun había sitiu pa dos lliones, hasta aquel moment pasantes, polo que se los asitió como rampantes pa ocupar dafechu los cuarteles que-yos correspondíen. Esta ye la disposición que llegare a l'actualidá. L'usu de la corona sobre la cabeza del llión nun apaeció documentáu hasta'l reináu de Sanchu IV de Castiella y Llión (1284-1295).
Anguaño l'escudu de Llión ye'l símbolu de la provincia y, acompañáu por adornos esteriores, de la ciudá de Llión.
Nacida como campamentu militar romanu de la Legio VI Victrix haza 29 e.C., el so calter de ciudá campamental consolidóse col asentamientu definitivu de la Legio VII Gemina a partir de 74. Tres la so despoblación parcial por mor de la conquista musulmana de la península, Llión recibió un nuevu impulsu como parte del Reinu d'Asturies. En 910 empezó una de les sos etapes hestóriques más destacaes al convertise en cabeza del Reinu de Llión, participando viviegamente na Reconquista escontra los musulmanes, aportando a unu de los reinos fundamentales na configuración d'España.
La ciudá allugó les primeres Cortes de la hestoria d'Europa en 1188, sol reináu d'Alfonsu IX, gracies a lo cual en 2010 foi proclamada pol profesor John Keane, el rei d'España y la Xunta de Castiella y Llión como Trubiecu del Parlamentarismo. 
Dende la Baxa Edá Media la ciudá dexó de tener la importancia d'antaño, en parte por cuenta de la perda de la so independencia tres la unión del reinu llionés a la Corona castellana, definitiva dende 1301.
Sumida nun periodu d'estancamientu mientres la Edá Moderna, na Guerra de la Independencia foi una de les primeres ciudaes en sublevase de toa España, y años dempués del fin de la mesma, en 1833, adquiriría'l so rangu de capital provincial. La llegada del sieglu XX traxo consigo'l Plan d'Enanche, qu'amontó la espansión urbanística que venía esperimentando dende finales del sieglu XIX, cuando la ciudá conviértese nun importante nuedu de comunicaciones del noroeste con motivu de la puxanza de la minería del carbón y de la llegada del ferrocarril.
El monumentu más famosu de Llión ye la so Catedral gótica, anque tamién tien otros edificios de gran valor como la Colexata Real de San Isidoro o la Casa de Botines, que diseñó Antoni Gaudí. 
Estos son los resultaos de les eleiciones (24 de mayu de 2015):
Anguaño l'alcalde ye Antonio Silván (PP)
Zamora
Zamora ye la capital de la provincia de Zamora. Allúgase al noroeste de la Península, cerca de la llende con Portugal. Percuérrela'l ríu Dueru.
Ye conocida pol arte románicu, yá que ye la ciudá del mundu que de xuru tien más ilesies nel so centru urbanu, y pola cellebración de la Selmana Santa, fiesta llocal d'interés turísticu.
Cuasi tola provincia de Zamora tuvo dientro de les fasteres nes qu'aniaben los astures, pueblu prerromanu. Tamién los vaceos que quiciabes pudieron fundar la ciudá, anque tamién pudieron ser los romanos quienes fundaren la villa poniéndo-y el nome llatín "Occelum Durii" (güeyín del ríu Dueru), na época de les griesques de Viriatu escontra la invasión de Roma.
Nos tiempos de dominación xermana, los visigodos conocen la ciudá col nome de "Semure", talmente como apaez en dos monedes de Sisebutu. Los nomes árabes de la ciudá foron "Azemur" (acebache) y "Semurah" (ciudá de les turqueses). El nome d'anguaño, seique, remanez de la dómina xermana o de la musulmana, y ye conseñáu como tal nel Salmanticense como "una de les places recuperaes por Alfonsu I a los moros".
Vencíos los cartaxineses por Roma na figura d'Emiliu Escipión, la península ibérica (Hispania), pasu ente pasu foi conquistada polos romanos. Estos amestaron de miente pacífica o violenta (-180 a –121) los estremaos pueblos y tribus, quedando Zamora dientro de la provincia romana de Gallaecia con capital n´Astúrica Augusta (Astorga). Munchas pontes, fontes ya calzadas foron aniciadas naquella dómina.
Nel sieglu V vándalos, alanos ya suevos pasaron a Hispania quedando los suevos nel noroeste de la península incluyida cuasi tola la provincia zamorana. Más alantre´l Reinu Visigodu vencio al Suevu nel 585, tomando Toledo les riendes de la nuesa Hestoria.
Nel añu 711 el rei godu Rodrigu perdió escontra los sarracenos nes batallas de Guadalete y Segoyuela (na Sierra de Francia de Sallamanca) entamando entós la Hispania musulmana.
===La'
Zamora ye prindada ya estrozada polos musulmanes al mandu del Emir Mohamed. Poco depués foi reconquistada polos cristianos nel reináu del rei Alfonsu II d’Asturias, el Castu, siendo de nuevu fortificada.
El rei Alfonsu III (866-910) allinda la capital del Reinu en Llión entamando´l el Reinu de Llión. La llinde sedrá entós el ríu Dueru. El rei Alfonsu III repuebla Zamora con mozárabes toledanos nel 893, arrodiándola de murias ya aportándo-y palacios y baños, tornándose, pola so situación xeográfica y características, na ciudá fortaleza más importante de los reinos cristianos. Zamora ye descrita polos cronistas árabes, como “la capital del reinu Galicia, arrudiada de siete recintos amurallados y grandes fosos”. Sedrá una de les places más guapes del Reinu llionés naquella época. A mayores entama entós la dómina de mayor rellume políticu, económicu y arquitectónicu. Siguiron los asedios árabes ensin llograr arrebatar la ciudá a los cristianos (salvo´l desaniciu que provocó Abu’Amir-Al Mansur ,“el victoriosu” en 981) hasta los caberos años del siglu XI.
"Zamora la bien allindada" llamóla Fernandu I de Castiella ya rei consorte de Llión, que foi quien la reconstruyó. Repoblóla con montañeses y amurallóla de nuevu. Amortaleciendo Fernandu ye Alfonsu VI (1065-1109) rei de Llión. Ye entós que la independencia del Reinu llionés ta acenada pola campaña militar de Sanchu de Castiella.
Zamora a la muerte de Fernándu I pasará como herencia a so fía Doña Urraca. Tando Sanchu II nuno de los cercos a la ciudá, (perconocida fazaña épica pañada nel romanceru español) esti muerre cuando intentaba tomar la ciudá gobernada pola so hermana Doña Urraca, (seique ante los güeyos d´El Cid). La bravura de la cuidá durante l’asediu del exércitu de Sanchu ficiera afamáu el dichu: Nun se ganó Zamora nuna hora.
Otru fechu importante de la ciudá foi la conferencia de paz ente’l rei Alfonsu VII de Llión“imperator” y’l so hermanu Alfonsu Herriques de Portugal. Como resultáu el 5 d’ochobre de 1143 foi reconocida la independencia del nuevu reinu que quedó conseñada nel Tratáu de Zamora y que marca de miente oficial la nacencia de Portugal. Alfonsu Henriques, tres algamar Llisboa col gabitu de los cruzaos, foi reconocíu Rei pol Papa Alexandru III (1179).
Depués del so puxu nel sieglu XII y a midida que se desplazaba hacia’l sur la llinde de la reconquista de la península polos reis cristianos, Zamora foi perdiendo importancia estratéxica y económica.
Fernandu II y Alfonsu IX, reis exclusivos del Reinu de Llión, averaron la llinde colos musulmanes hasta’l Guadiana (Mérida-Badajoz).
Ye perafamáu Alfonsu IX (zamoranu de nacencia) por aconceyar nel primer añu del so reináu (1188) les primeres Cortes “democrátiques” d’Europa nes que participaron representantes del tercer estamentu: los representantes de les ciudades, o burguesía -Zamora ente ellas-.
La vida zamorana siguió dientr del Reinu de Llión afitando rellaciones fondas con Asturies y Estremadura per aciu del camín mozárabe a Santiagu de Compostela, la Ruta la Plata y las cañadas ganaderas d´orientación norte-sur; exes perimportantes estos de la cultura, vezos y folklor de les rexones que pertenecieron a la Corona Llionesa.
LA EDÁ MODERNA. L’ANTIGUU RÉXIME.
Dempués del descubrimientu d’América, munchos zamoranos viéronse obligáus pola probeza económica de las fasteiras a emigrar al continente, n’especial cacia América del Sur on fundonun munchas outras ciudaes col sou mesmu nome.
Nos sieglus XVI,XVII ya XVIII, Zamora alcuéntrase dientru del chamáu Reinu de Llión, Primeiru “los Austrias” fasta Carlos II ya dempués “los Borbones” nun van a privlilexar a Zamora de mou especial
L’EDÁ CONTEMPORÁNEA.
El sieglu XIX principia n’Hespaña cola collaboración con Francia que darréu torgouse na invasión francesa ya nuna guerra díndependencia on va sofrir muitu menoscabu la provincia y Zamora. 
Nel 1833, añu nel que muerre Fernandu VII, cola división de los reinos d’Hespaña se forma la autual provincia de Zamora que xunta Salamanca y Llión costituían las tierras del Reinu de Llión. El decretu del ministru Javier de Burgos tien llugar na rexencia de María Cristina , mái de Sabela II que cuntaba tres años d’edá.
Zamora según eiste decretu de 1833, inda vixente, pertenez al Reinu de Llión, manque la cadarma autonómica amestóu, escontra la lletra la Constitución, eiste territoriu hestóricu a provincias de Castiella la Vieya (sacadas Santander y Logroño) nel añu 1983 (Gobiernu de Calvo Sotelo) pesie las denuncias de partíus políticos, intelectuales, presonas particulares ya asociaciones rexionaliegas.
Ya nel sieglu XX l’emigración canalizóuse cacia outras provincias ya rexones más prósperas cumo el País Vascu, Cataluña, Madrid ou Valladolid principalmente.
EL SIEGLU XXI
Un que cinca al momentu autual, Zamora, asombrosamente retrocede a paus axigantáus poblacional ya económicamente; se esfrayan puestos de trabayu asgaya, atuellándose, estancánduse tantu la cidá cumo la provincia sicasí nuna época propicia, xida perfeuta, pal progresu xeneral delas provincias dientru las Autonomías d’Hespaña.
Nel escudu de la ciudá tán representaos el brazu Viriatu cola seña bermeya; ya la puente de la ciudá de Mérida (Extremadura), la cuala foi reconquistada pol rei Alfonsu IX, onde se destacoron las tropas del conceyu de Zamora.
De siempres pertenecióu Zamora ciudá, ya la provincia de la cuala ye capital, al Reinu de Llión ou Rexón Llionesa. Como tolas provincias d'España ñacióu cola división pol decretu nel 1833 del Ministru Javier de Burgos.
-Rei Alfonsu IX
-Luis Cortés Vázquez
-Francisco Iglesias Carreño
-Leopoldo Alas "CLARIN"
-León Felipe
-Manuel Zamorano, pintor
-Bellido Dolfos
Picuote
Picuôte ye una parroquia de la Tierra de Miranda, nes arribes del Dueru y nel Parque Natural del Duero Internacional. 
Forma parte del conceyu de Miranda de l Douro, distritu de Bregança (Portugal), y ta compuesta por dos aldees, Picuote i Barruocal.
Nos sos 19,95 km² d'área viven 368 habitantes (2001).
Tundra
La tundra ye un terrenu abiertu y llanu, de clima subglacial y subsuelu xeláu, ensin vexetación arbórea; suelu cubiertu de mufu y lique, y pantanosu en munchos sitios. Extiéndese por Siberia, Alaska y el sur de Chile. 
Hai tres tipos de tundra: ártica, antártica y alpina. 
Magu Chalupa
El Magu Chalupa ye'l magu que trai los regalos a los más pequeños en El Bierzu.
Gaita cabreiresa
La gaita cabreiresa anguaño tamién nomada "llionesa"/"lhionesa" ye una gaita tocada na comarca de La Cabreira (Provincia de Llión). Llegó a desapaecer anque los esfuerzos del gaiteru Moises Liebana y la etnógrafa Concha Casado llograron recuperar l'instrumentu nos años 1990.
Taiga
La taiga ye una formación boscosa de clima fríu, propia del norte de Rusia y Siberia y la rexón del Mar de Hudson, al norte del Canadá. Tien como llendes al sur la estepa y al norte la tundra.
El subsuelu de la taiga ta xeláu (permafrost), con una temperatura media de 19 °C en branu, y -30 °C n'iviernu. El promediu añal de precipitaciones algama los 450 mm. 
La taiga ta compuesta na mayor parte d'árboles como abetos, pinos, alerces, y abedurios. Ente la fauna, destaquen animales como los alces, bisontes, llobos, osos, martalenes, llinces, esguiles, marmotes, castores, lemmings y venaos. Toos son resistentes al fríu, y munchos d'ellos hibernen.
Eurasia
Eurasia ye'l nome del continente xeográficu formáu po les rexones históriques d'Europa y Asia. La frontera natural ente estes dos son los Montes Urales.
Tamíen ye una de les nacionalidaes antagonistes nes continues guerres de la novela "1984" de George Orwell.
Castru
Un castru ye un pobláu fortificáu de la Edá del Fierro. El poblamientu de castros ye típicu de los habitantes d'etnia celta de la Península Ibérica, allugaos nel noroeste d'España y nel norte de Portugal.
L'asitiamientu del castru ta condicionáu pola defensa de los sos habitantes. Poro, hailos preferentemente en sitios d'accesu abegosu, en cuetos o montes aisllaos con bona vista de la so redolada o, n'Asturies, na costa.
Amás, presenten polo xeneral muries de mampostería nes paredes esteriores, y úsense piedres afitaes en suelu pa evitar l'avance de la caballería enemiga. 
Nos habitáculos que se descubrieron nos castros qu'inda se caltienen n'España hai una llosa de pizarra nel centru u se facía la vida en común. La bas de los habitáculos yera de llamuerga y piedra, siendo la cubierta vexetal.
Hailos tamién n'otres partes d'Europa de tradición celta.
Monte
Un monte (del latín "mons", "montis") ye una elevación natural y accidentada del terrenu.
El clima de monte ye más frío y húmedo que de , ya que la temperatura balla a un ritmo aproximado de 5º cada 1000 metros d'altitú y les lluvias van aumentado cola altura.
La vegetación en monte alcuéntrase en pisos. Nos pisos inferiores topamos vegetación asemeyada a la del llanu circundante pero a midida que subimos van apareciendo especies más resistentes al frío; tres les últimas especies arbóreas apaez la pradera alpina seguía de les roques e inclusuola ñieva perpetua. Les especies presentes en cada un d'estos pisos y l'altitú a la que podemos topalas varíen según los continentes y tamién con la latitú, pues ye lo mesmo una zona montañosa en zonas subpolares que en zonas tropicales.
Por continentes:
Fernán Coronas
Fernán Coronas ye l'alcuñu col que se conoz al relixosu y poeta asturianu Galo Antonio Fernández (1884-1939). La so poesía y el so trabayu de dignificación de la llingua exercieron una influencia importante nos autores de la primer xeneración del Surdimientu.
Galo Antonio Fernández y Fernández Cantera nació'l 7 d'agostu de 1884 en Cadavéu (Valdés). Foi'l tercer fíu d'un carabineru y d'una campesina.
Siendo tovía neñu, en 1897, entró nel Conventu-Noviciáu de la Congregación d'Oblatos d'Urnieta (Guipúzcoa). La so carrera eclesiástica llévolu a viaxar pelos diferentes conventos de la orde n'Europa: Países Baxos, Bélxica, Francia y Italia. Foi precisamente na ciudá francesa d'Aix-en-Provence onde s'ordenó sacerdote y dixo la primer misa en 1909.
A partir de 1915, alterna la residencia ente Urnieta y Madrid, pero viaxa con frecuencia a Asturies. Nos últimos años de la so vida, los problemes de salú lleváronlu a volver al so conceyu natal. Ellí exerció de párrocu nes parroquies de Cadavéu y Trevías y foi'l promotor del recobramientu de la fiesta de l'antigua patrona de Cadavéu, la Virxe de la Riégala o Regalina, que se volvió a celebrar a partir de 1931. El 28 de xineru de 1939 morrió nel hospital-asilu de Viḷḷar (Ḷḷuarca).
Los poemes más antiguos del padre Galo remonten a los primeros años del sieglu XX y tán escritos en castellanu. Bona parte d'ellos espublizáronse en Madrid col títulu de "Cantares floridos" en 1915. 
Hacia 1918 entamó a redactar el so "Poema a Covadonga", del qu'hubo varies versiones. La cabera, de 1925 presenta un poema organizáu en siete llibros, de dos partes caún, que correspuenden a los siete sieglos de la Reconquista. Según dalgún testimoniu recoyíu por Antón García, el padre Galo tenía la intención d'escribir una versión d'esti poema n'asturianu. D'esti posible proyectu solo se conocen tres poemes: “El monxu ferreiru”, “Lus escudus van veláus” y “Las siete doncellas encoronadas”.
En 1924 publicó en Madrid otru llibru en castellanu, nesti casu en prosa. Lleva por títulu "Un lirio del valle", y narra la vida d'una relixosa, María Teresa Eguilegor, muerta a los 19 años.
Les primeres composiciones del padre Galo n'asturianu daten de los años 1909-1910 y tán motivaes en dellos casos pola señaldá que siente lloñe del so Cadavéu (“Señaldá”, “Carta”).
Nos años venti, la mayor parte de la so obra yá se fai n'asturianu y vese más patente la so voluntá de revitalizar la llingua pel aciu del cultivu lliterariu y de los estudios filolóxicos. 
Bien d'estos poemes tienen una temática relixosa, especialmente los incluyíos nel “Viacrucis Valdesanu” o los dedicaos a la virxe de la Regalina (“A la nuesa virxinina”, “A la Regalina”, Vírxene de mayu” ...). 
N'otros poemes, apaez la temática patriótica, cola revendicación identitaria d'una Asturies adormecida qu'ha de despertar del so suañu y da-y la dignidá que merez a la so llingua. La obra del padre Galo enmarcase asina nel fenómenu de les renacencies culturales d'otres llingües, como la occitana, la catalana, la vasca o la gallega. Son abondo significativos nesti sen poemes como “Queixúmene del Esba”, “Las duas falas astures”, “La fala astur”, “A la spada xaciente de don Playu”, “Bandeirina, bandeirina”.
El fondu lirismu que rescampla en munchos de los sos versos (“Incla interior”, “Cuando pasey la ponte de santa Catalina”, “Na vera'l mar”) fai que Fernán Coronas tea consideráu por munchos como'l primer verdaderu poeta en llingua asturiana, y que fora ún de los pocos autores asturianos revendicaos polos autores del Surdimientu.
La esmolición del padre Galo por recobrar la llingua, llévolu a reflexonar sobre la ortografía del asturianu, proponiendo soluciones orixinales como les grafíes "lh" , "ge", "gi" , "qe", "qi" , en cuenta de "ll", "gue", "gui","que", "qui". Tamién redactó una gramática anguaño perdida, anque paez ser que tuvo a puntu d'imprentase. Nos últimos años de la so vida trabayó nun diccionariu, pal que llegó a recoyer hacia 14.000 términos.
Otra de les grandes aportaciones d'esti poeta pa col asturianu y pa col llionés ye que concibió a les fales d'Asturies y de Llión nun enxeme d'igualdá y, siempres sofitó la postura d'atopar una solución que fuera válida pa les modalidaes d'un llau y d'otru del Cordal.
Pola mor de los viaxes y de la so formación eclesiástica, el padre Galo conocía bien abondes llingües, ente elles toles que les de la península ibérica, el francés, l'occitanu, l'italianu, l'hebréu, el llatín, el griegu, l'alemán y l'inglés. Esta conocencia valió-y pa escribir poemes en varies de les llingües mencionaes (llatín, italianu, francés, gallegu y occitanu). Tamién tien traducío al castellanu o al asturianu poemes, ente otros de Goethe, Novalis y Heine o d'autores xaponeses, anque nesti últimu casu pudo basase en versiones franceses.
LA FALA ASTUR
"Las duás falan bien altu en fala dellas,"
"Recia Vasconia, recia Cataluña,"
"Ya mientres clamian el vivíu antanu"
"Cul vivu güey axuntan."
"Galicia malencólica suspira,"
"Ya la sua gaita señaldosa escuita:"
"Ya cul falaxe de lus sieglus vieyus"
"Todu lu amargu endúcia".
"Asturias ta n’ayén ya tatexandu"
"Diz cumu ayenas las palabras suas:"
"Nun quier nada de sou reciu nin sele"
"La pigarzosa Asturias."
"CASINA D’ESTILU NUESU"
"Yá una casina asturianina"
"Cul bon portal bellugadoiru,"
"Sul sou alare, la viñare"
"Fai sulombrante colgadoiru."
"Yeu, que asusiegu poucu chegu,"
"Cuidu qu’aquí teu afayalu,"
"Ya nel abrigu deste nigu"
"Asprar qu’abonce’l tiempu malu."
"Dieus en ti apare ya te esclare"
"Casina sele, pergraciosa!,"
"Sin fin beneyas ya inda seyas"
"Mais atraitiva, mais dechosa."
"FALANDU NA FALIELLA"
"Quieru you decir decires,"
"Nel idioma mas harmosu de la cántabra ribera;"
"Ya escribir lus mious sentires"
"Cun vocables ya espresiones de la fala mas melguera."
"Quieru you cantar cantares,"
"Nel idioma mas harmosu desta costa d'esmeralda:"
"Ya escribir lus mious pensares"
"Cun vocables ya espresiones de la vieya fala xalda."
"LA INCLA INTERIOR"
"Escurézseme outra tarde"
"Desta mi vidina breve:"
"Tou solín na mi solana"
"Cula lluz del sol que muere,"
"Ascuitandu que aquí en dientru,"
"Nu mieu peitu, sonan guelpes:"
"Diz que son las martelladas"
"D’un martiellu persistente"
"Que martiella ya esmartiella,"
"Ya de día, ya de nueite."
"Sin parar ta clabuñandu"
"La gadaña de la muerte."
DE MIRANDA A LHUBARCA
"De Miranda a Lhubarca"
"de riu Nabia a riu Nalón,"
"Viva la fala gloriosa,"
"del gran Reinu de Lhiyón."
"Soutru día en lhionés,"
"dixiste cousas de preciu,"
"muitu bien emprencipiaras"
"a usare´l falax de nuesu."
"Mas agora tas arrepentíu"
"de falare asina en branheiru;"
"¡A min qe me puxa la groria,"
"an sere vaqeirín d´afeitu! "
Auguste Comte
Auguste Comte (17 de febreru de 1798 - 5 de setiembre de 1857), de nome completu Isidore Marie Auguste François Xavier Comte, foi un filósofu francés positivista, precursor de la Socioloxía.
Edgar Allan Poe
Edgar Allan Poe (Boston, 19 de xineru de 1809 - Baltimore, 7 d'ochobre de 1849) foi un escritor estaunidense del sieglu XIX, autor de poemes, noveles y rellatos. Ta consideráu como ún de los precursores de la lliteratura fantástica, policiaca y de la ciencia-ficción moderna. Foi renovador de la novela gótica, recordáu especialmente polos sos cuentos de terror. Consideráu l'inventor del rellatu detectivescu, contribuyó asinamesmo con varies obres al xéneru emerxente de la ciencia-ficción.
Foi bautizáu como Edgar Poe en Boston, Massachusetts, y so padre y so madre morrieron cuando yera neñu. Foi recoyíu por un matrimoniu adineráu de Richmond, Virxinia, Frances y John Allan, aunque nunca foi adoptáu oficialmente. Pasó un cursu académico na Universidá de Virxinia y posteriormente enrolóse, tamién por pocu tiempu, nel exércitu. Les sos rellaciones colos Allan franceríense nesa dómina, debío a les continues desavenencies col so padrastru, que venía desoyendo les sos peticiones d'ayuda y acabó desheredándolu. La so carrera lliteraria entamó con un llibru de poemes, "Tamerlane and Other Poems" (1827).
Llingua celta
Cincu llingües celtes son falaes entovía:
Tres del ramu britónicu: 
Dos del ramu gaélicu:
Joachim du Bellay
Joachim du Bellay ( 1522 - 1 de xineru de 1560) foi un poeta renacentista francés, fundador con Ronsard del grupu de poetes de la Pléiade.
Perú
La República del Perú ye un país allugáu na parte occidental d'América del Sur. Llenda'l norte con Ecuador y Colombia, al este con Brasil y Bolivia, al sur con Bolivia y Chile y al oeste col Océanu Pacíficu.
Ye un país de gran riqueza cultural y antropolóxica, conocíu sobremanera por ser el berciu del imperiu inca.
Dende 2002, Perú ta dividíu en 25 rexones, a les qu'hai qu'amestar la Provincia de Lima, que tien un réxime especial.
Perú ocupa una superficie de 1.285.220 km², y tien 2.414 km de costa. El país ta allugáu n'América del Sur, ente la llinia del Ecuador y el Trópicu de Capricorniu. Sicasí la so climatoloxía nun tien en tolos territorios les carauterístiques de los trópicos lluviosos, al intervenir dos factores perturbadores, la corriente oceánica d'Humboldt y la Cordillera de los Andes.
Los Andes fraccionen el territoriu peruanu en tres macrorexones naturales, caúna cola so personalidá climática, morfolóxica y cultural: la costa, la sierra y la selva.
Un de los cuatro ríos más grandes del mundu, l'Amazones, naz en Perú, onde s'axunten el Marañón y l'Ucayali.
Otros ríos importantes son el Tambopata y l'Urubamba. Perú comparte con Bolivia'l llagu Titicaca, allugáu nos Andes a 3.815 m d'altura d'una superficie de 8.300 km². 
Ente los recursos naturales, alcontramos el cobre, la plata, l'oru, el petroleu, el fierro, el carbón y los fosfatos. La pesca ye tamién un recursu natural importante.
Aparte de les inundaciones y los argayos provocaos pol fenómenu d'El Niño yá mentáu, el país ye propiciu a sufrir terremotos. En cambiu l'actividá volcánica ye pocu importante.
El territoriu del actual Perú foi l'escenariu onde se desenvolvieron varies cultures pre-incaiques, como la Chavín, la Mochica, la Nasca la Chachapoyas, la Huari y la Tiahuanuco. Estes civilizaciones tuvieron gran influencia nos inques, que crearon el imperiu más importante d'América del Sur, con capital en Cusco.
La llegada en 1532 de Francisco Pizarro punxo fin al imperiu inca en malapenes tres años, cola batalla de Cajamarca y posterior asesinatu del emperador Atahualpa. 
El sieglu XVII marca l'apoxéu del Perú colonial, cola creación del Virreinatu de Perú, que comprendía, amás de les audiencies de Lima, Santa Fe de Bogotá, Quito, Panamá, Chile, Buenos Aires y Charcas. Lima foi nesta dómina un de los centros de la cultura americana cola creación de la so universidá y de tres colexos reales. 
Mines como la de Potosí convirtieron al virreinatu na mayor fonte d'oru y plata del imperiu español y arriquecieron a la corte colonial. 
Nel sieglu XVIII entamó la escayencia de Perú, col restablecimientu del virreinatu de Nueva Granada (1739) y la creación del de Río de la Plata (1776), que -y menguaron la importancia de Lima como capital. El fenómenu viose agraváu poles estroces provocaes por terremotos como'l de 1746. Nesti mesmu sieglu tienen llugar les revueltes indies de Juan Santos Atahualpa (1742-1756) y Túpac Amaru (1780)
Perú declarose independiente d'España el 28 de xunetu de 1821, gracies a una alianza ente los exércitos de José de San Martín y de Simón Bolívar.
Ente 1836 y 1839 Perú y Bolivia axuntáronse nuna confederación que se disolvió tres d'un conflictu armáu con Chile y Arxentina.
A finales del sieglu XIX, pola mor del Tratáu de defensa mutua robláu con Bolivia en 1873, Perú viose involucráu na guerra del Pacíficu ente Bolivia y Chile. Tres d'esta guerra, entamó una época de reconstrucción nacional y de calma relativa.
Nel sieglu XX, el país conoció golpes d'estáu y una gran inestabilidá económica y social. 
Na década de 1980, tres doce años de réxime militar, Perú volvió a la democracia. Pero estos años tuvieron marcaos pola agravación de la economía y les acciones guerrilleres de Sendero Luminoso y del movimientu revolucionariu Tupac Amaru. 
En 1990 la política d'austeridá Alberto Fujimori, elixíu presidente col 62.5 % de los votos frente a Mario Vargas Llosa, permitió'l crecimientu económicu del país. La so popularidá medró sobremanera tres de l'arrestu d'Abimael Gumán Reynoso, cabezaleru de Sendero Luminoso. Pero la corrupción del so gobiernu y l'autoritarismu lleváronlu a perder el poder en 2000. Sustituyólu l'economista Alejandro Toledo Manrique en 2001, Alan García Pérez en 2006 y Ollanta Humala en 2011. Sustituyólu l'economista Pedro Pablo Kuczynski en 2016.
En 2004 Perú foi l'anfitrión de la nacencia de la Comunidá Suramericana de Naciones.
La República del Perú tien una sistema de gobiernu presidencialista, unitariu y descentralizáu. La so Constitución democrática de 1979 foi suspendida de magar, el 5 d'abril de 1992, el presidente Alberto Fujimori, col sofitu de les fuerces armaes, peslló el Congresu bicameral, destituyó a los miembros del poder xudicial y a los de los organismos autónomos de control del estáu, y asumió tolos poderes como cabezaleru d'un gobiernu que denomó de Emerxencia y Reconstrucción nacional. El 22 de payares de 1992 escoyose'l denomáu Congresu Constituyente Democráticu, que desempeñó les sos funciones hasta xunetu de 1995, fecha na qu'acababa tamién el mandatu llegal de Fujimori, elexíu el 10 de xunu de 1990, como presidente.
El 31 d'ochobre de 1993, col 52,9% de los votos a favor y el 47,1% en contra, aprobose en referéndum una nueva Constitución, que caltién el 65% de los artículos de l'anterior y presenta, como principales novedaes, la introducción de la pena de muerte pa los delitos de terrorismu, la posibilidá de reelección presidencial una única vegada y la conformación d'un congresu unicameral con 120 parllamentarios. Entró en vigor el 1 de xineru de 1994.
Esta Constitución foi reformada dempués en 2000, 2004 y 2005. Nuna de les reformes inclúise la imposibilidá de la reelección presidencial inmediata.
El gobiernu del Estáu divídese en tres poderes:
El presidente de la República ye, dende'l 28 de xunetu de 2011, Ollanta Humala. El presidente del congresu ye Ana María Solórzano y el del conseyu de ministros Ana Jara. Formen parte d'elli los siguientes ministerios y persones:
Los principales partíos políticos peruanos son :
La población del país ye, según la estimación pal 2011 del "Instituto Nacional de Estadística e Informática", de 29.797.694 habitantes. Según esi organismu, la distribución de la población por grupos étnicos nel 2007 yera la que vien darréu: mestizos, 57,6%; quechuas, 22,5%; blancos, 4,8%; aymarás, 2,7%; indíxenes de l'Amazonia, 1,7%; negros y mulatos, 1,5%; y xente d'otros grupos étnicos, 9,1%.
Les mayores ciudaes del país son les que vienen darréu. Toes les cifres correspuenden a la población del 2007, y la población recoyida embaxu l'epígrafe Lima compriende la población de la provincia de Lima y la Provincia Constitucional del Callao:
La cultura popular peruana ye'l resultáu de l'amestadura de diferentes cultures, principalmente la incaica y la hispánica. Pero esta cultura tamién arriqueció coles aportaciones d'otros pueblos asentaos nel país a lo llargo de la historia: africanos, asiáticos y otros países europeos.
Exemplos d'esta riqueza son la gastronomía, la música y la danza.
Perú cuenta con una de les gastronomíes más variaes del mundu. Por exemplu, na costa peruana hai más de 2.000 recetes diferentes de sopes, y en tol país conócense alredor de 250 postres tradicionales. Les causes d'esta gran variedá son la diversidá xeográfica de Perú, le mezcla de races y cultures y la adaptación la cocina moderna.
Ente les materies primeres usaes nesta cocina destaquen les que vienen darréu:
Ente los platos más conocíos de la gastronomía peruana destaquen la pachamanca na fastera andina y el ceviche na costa.
Les bebíes típiques son el pisco, y la chicha. La principal zona productora de vinu ye la Rexón d'Ica .
La riqueza cultural de perú vese tamién nes dances y na música. En delles rexones, como Cusco, la variedá ye tala, que cada pueblu tien el so baille típicu, na mayoría de los casos d'orixe precolombín.
La marinera, coles variantes de Lima y de Trujillo, ta considerada la danza nacional de Perú.
El huayno (o huayñu ) ye la danza más conocida de los Andes .
Perú ye un país multillingüe. La Constitución reconoz como oficiales l'español, el quechua, l'aymara y les demás llingües autóctones nes fasteres onde son mayoritaries. Convien amestar a estes llingües les d'otres comunidaes d'emigrantes extranxeros asentaos nel país.
La primera muestra de la lliteraria peruana ye la obra dramática "Ollantáy", escrita en quechua y d'autor desconocíu. 
Nel sieglu XVII, los "Comentarios reales de los incas" de Garcilaso de la Vega l'inca (1539-1616) son una prueba de la mestura entre la tradición autóctona y la cultura española. Nesti mesmu sieglu, en 1583 ta fecháu'l primer llibru impresu en Perú.
Nel sieglu XVIII, Pedro de Peralta Barnuevo ( 1663 - 1743) escribió la epopeya "Lima fundada o Conquista del Perú" ( 1711) y delles obres de teatru inspiraes de Corneille, Molière y Calderón.
Na época republicana alcontramos dellos narradores d'ideoloxía conservadora, como Felipe Pardo y José Antonio de Lavalle qu'evoquen el Perú colonial con una cierta señaldá. El tratamientu d'esta mesma época tien un calter más irónicu en "Tradiciones peruanas" de Ricardo Palma (1835-1919) .
Nel sieglu XX destaquen la figura del poeta César Vallejo (1892-1938) y les de los autores indianistes Ciro Alegría (1909 - 1967) y José María Arguedas (1911 - 1969).
Ente los narradores contemporáneos, los principales son Julio Ramón Ribeyro (1929 - 1994), Alfredo Bryce Echenique y Mario Vargas Llosa.
Perú cuenta con importantes recursos naturales. La so economía ta basada na esplotación de minerales como la plata (tercer productor mundial), el cinc (cuartu pustu), l'estañu (quintu ) y el cobre (octavu).
En 1983 descubrióse en Camisea (rexón de Cusco ) un importante xacimientu de gas natural. Esti gas esplótase principalmente pa consumu internu, anque hai un proyectu de construcción d'un gaseoductu ente Pisco y Chile, que permitiría la esportación a otros países d'América.
La agricultura ta concentrada mayormente en delles zones fértiles de la costa. Los principales cultivos son la caña d'azucre y l'algodón. Na sierra destaca la producción de maíz, cereales , pataques y, en dellos valles, cacáu, té, y café. La esplotación de la madera y del cauchu na selva vese dificultada pola falta d'accesos. 
Na costa destaca tamién l'actividá pesquera, na que Perú ocupa ún de los primeros puestos a nivel mundial.
L'actividá industrial ta concentrada nos alredores de Lima. Los sectores más importantes son el testil, la alimentación, los astilleros, los neumáticos el cementu y los productos farmacéuticos.
Los principales países destinatarios de les esportaciones peruanes son Estaos Xuníos ( 25 % en 1997 ), China ( 8 %) y Xapón ( 7 % ).
Na década de 1990, Perú lliberalizó la so economía y privatizó les empreses mineres, eléctriques y de telecomunicaciones. Nos caberos años d'esta década, el país sufrió les repercusiones de la crisis asiática y del impactu del Niño na agricultura.
Nos últimos años, la economía peruana evolucionó favorablemente cola disminución de la inflacción y del déficit presupuestariu, l'aumentu de les esportaciones y l'alza del cursu mundial del oru y del cobre. Sicasí, el crecimientu de la economía creó pocos empleos y la probitú sigue afectando a bona parte de la población: 
según les cifres de 2001, el 54 % de los peruanos viven pembaxo del nivel de probitú y el 24 % na estrema probitú.
Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang von Goethe (* 28 d'agostu de 1749 en Frankfurt am Mai, † 22 de marzu de 1832 en Weimar) yera un escritor y poeta alemán (amás de científicu, teóricu del arte y políticu). Ye'l representante más conocíu del periodu clásicu alemán ("Weimarer Klassik") y según la crítica ún de los meyores escritores en llingua alemana.
Casóse con Chistiane Vulpius, cola tuvo un fíu. Les sos caberes pallabres enantes de morrer foren ""Mehr Licht!"" (más lluz!).
Ente les sos obres más lleíes tan:
Immanuel Kant
Immanuel Kant (* 22 d'abril de 1724, Königsberg, Prusia oriental - † 12 de febreiru de 1804) ye un de los filósofos máis importantes na hestoria de la humanidá.
Medróu nuna familia relixosa ya estudióu teoloxía na universidá de la súa ciudá. Yá d'aquella vaise empobinandu ca vegada máis pal estudiu de la filosofía y de la ética, esciplinas sobre las que versan la mayor parte de los sóus trabayos, ente los que destacan:
Martín Luteru
Martín Lutero o Martin Luther (*10 de payares de 1483 - † 18 de febreru de 1546, Isleben, Alemaña), ye'l pai la reforma protestante alemana. Magar que'l so nome de nacencia yera "Martin Luder", camudólu por "Martin Luther" (del griegu "ελευθερος", "eleutheros": "lliberador") tres refugar les idees del catolicismu romanu y entamar la Reforma.
Como flaire augustinu, trabayó enseñando teoloxía na universidá de Wittemberg y pensó nun primer momentu algamar les reformes eclesiástiques dende dientro de la Ilesia Católica. Poro, depués de picar les famoses 95 tesis escontra les buldes católiques en portal mayor de la ilesia de Wittemberg, nun vió más remediu de frayar la xunidá del catolicismu.
Amás de la so actividá teolóxica tornó la Biblia al alemán del so tiempu. Esta torna ye inda güei la base de les versiones protestantes de la Biblia.
Albert Einstein
hy muy buenas a todos aqui einstein comentando en un gameplay de calle of dury 
Albert Einstein (14 de marzu de 1879 – 18 d'abril de 1955), yera un físicu alemán nacionalizáu estaounidense. Ta consideráu como un de los científicos más conocíos y trescendentes del sieglu XX.
En 1905, mientres trabayaba na oficina de patentes de Berna (Suiza) publicó un trabayu fundamental na física moderna, la Teoría de la Relatividá especial. D'esta teoría deduzse una de les fórmules más conocíes de la física, la ecuación d'equivalencia masa - enerxía, "E=mc". Esi mesmu añu publicó otros trabayos qu'afitaríen les bases de la física estadística y la mecánica cuántica.
En 1916 presentó la Teoría de la Relatividá xeneral, na que reformuló por completu el conceptu de gravedá. 
Dieron-y el Premiu Nobel de Física en 1921 pola explicación que fizo del efectu fotoeléctricu y demás contribuciones a la física teórica.
Extensible Messaging and Presence Protocol
Extensible Messaging and Presence Protocol (XMPP) (anteriormente denomáu Jabber) ye un protocolu llibre basáu nel estándar XML pa mensaxería instantánea. El protocolu ta xestionáu pola XMPP Standards Foundation (anteriormente denomáu Jabber Software Foundation). 
La rede de XMPP ta formada por miles de grandes y pequeños servidores en tol mundu. Úsenla normalmente alredor d'un millón de persones.
Ye'l proyeutu más aceptáu comu l'alternativa llibre al popular sistema MSN Messenger de Microsoft. Sicasí ye tovía un protocolu bastante minoritariu.
James Watt
James Watt (19 de xineru de 1736 - 19 d'agostu de 1819) foi un matemáticu y inxenieru escocés. 
Nació en Greenock, Escocia, y vivió y trabayó en Birmingham, Inglaterra. Foi un miembru clave de la Sociedá Llunar ("Lunar Society"). Munchos de los sos escritos consérvense na biblioteca "Birmingham Central".
Watt inventó'l movimientu paralelu pa convertir el movimientu circular a un movimientu cuasi rectilliniu, del que taba bien argullosu, y el mididor de presión pa determinar la presión del vapor nel cilindru a lo llargo de tol ciclu de trabayu de la máquina, mostrando asina la so eficiencia y ayudándolu a perfeccionala.
Les meyores qu'aportó a la máquina de vapor de Thomas Newcomen en 1763 representaron un pasu fundamental pa la revolución industrial. Watt descubrió que la máquina de Newcomen taba gastando cuasi tres cuartos de la enerxía del vapor en calecer el pistón y el cilindru. Watt desarrolló una cámara de condensación dixebrada que fizo medrar significativamente la eficiencia. 
Watt opúsose al usu de vapor a alta presión, y hai quien lu acusa de ralentizar el desarrollu de la máquina de vapor por otros inxenieros, hasta que les sos patentes espiraron nel añu1800. Xunto al so sociu Matthew Boulton lluchó contra inxenieros rivales como Jonathan Hornblower qu'intentó desarrollar máquines que nun cayeran dientro del ámbitu, estremadamente xeneralistas, de les patentes de Watt.
La unidá internacional de potencia, el vatiu (o "watt") lleva'l so nome.
Muhammad Ali
Muhammad Ali (Louisville, Kentucky, 17 de xineru de 1942-Phoenix, Arizona, 3 de xunu de 2016), nacíu col nome de Cassius Marcellus Clay Jr. foi un boxeador d'Estaos Xuníos d'América, conocíu como "El Más Grande" y consideráu por munchos como'l meyor de tolos tiempos na categoría de los pesos pesaos. Tamién destacó pol so activismu políticu y la llucha polos derechos civiles. En 1999, foi nomáu "Deportista del Sieglu" pola revista Sports Illustrated.
Cuando tenía 12 años, robáron-y la so bicicleta, fechu que denunció a un policía llamáu Joe Elsby Martin (que yera l'entrenador del programa de boxéu de Louisville). Foi Martin el qu'aconseyó a Cassius qu'entamara a pelear. Al otru siguiente, Clay apaeció nel Louisville's Columbia Gym y entamó lleiciones de boxéu con Martin. Baxo la so tutela Clay medró bien ceo nes categoríes inferiores del boxéu.
Clay ganó 6 veces los "guantes doraos de Kentucky", y graduóse a pesar de les sos baxes notes. Previendo'l futuru, el direutor anunció nuna ocasión al restu de los profesores de la escuela que Clay dalgún día fadría famosa a la institución. Tiempu depués, el boxeador fadría chancia sobre'l so probe historial académicu al afirmar: "Dixi que yera'l más grande, non el más intelixente".
Nos Xuegos Olímpicos de Roma 1960, obtuvo la medaya d'oru na categoría de pesos llixeros. Darréu, pasó al profesionalismu baxo la tutela d'otra llienda del boxéu: Angelo Dundee. Clay algamó bien ceo sonadía pol so estilu pocu ortodoxu pa un pesu pesáu, los sos resultaos espectaculares y la so constante autopromoción. Munches veces recitaba poemes compuestos por él mesmu nos que mencionaba en qué round noquearía al so oponente. Per otru llau, yeren reconocíes les sos allabancies a sí mesmu, con frases como "soi'l más grande" o "soi mozu, guapu, rápidu y naide me pue vencer".
El 29 d'ochobre de 1960, en Louisville, obtuvo la so primera victoria como profesional. Foi por puntos, nuna pelea a 6 "rounds" enfrentándose a Tunney Hunsaker, que yera'l xefe de policía de Fayetteville (Virxinia Occidental). Ente 1960 y 1963, un Clay mozu algamó un récor de 19-0, incluyendo 15 "knockouts". Derrotó a boxeadores del altor de Tony Esperti, Jim Robinson, Donnie Fleeman, Duke Sabedong, Alonzo Johnson, George Logan, Willi Besmanoff y Lamar Clark (que ganara les sos 40 pelees anteriores por "knockout").
Ente les victories más notories de Clay nesta dómina, deben resaltase les disputaes con Sonny Banks que consiguió tirar a la lona a Cassius na pelea, Alejandro Lavorante, y Archie Moore (una lleenda del boxéu que tenía nel so haber 200 victories). Estrañamente, mesmo Banks que Lavorante morrieron nel ring en combates posteriores. Cassius tresformóse nel contendiente númberu uno pol títulu que nesi tiempu ostentaba Sonny Liston. Liston yera temíu y respetáu, y prácticamente naide daba al xoven boxeador oportunidaes de derrotar al campeón. Liston non sólo consiguiera la corona al noquear nel primer asaltu a Floyd Patterson, sinón que tamién lu frayó na revancha. Igualmente despachó pela vía rápida a Cleveland Williams, Nino Valdés y Zora Folley. Sin embargo Cassius venciólu en gran forma.
Ali retiróse dafechu en 1981, con una carrera récor de 56 victories (37 por KO) y 5 derrotes.
El 3 de xunu de 2016 morrió por problemes respiratorios a la edá de 74 años nun hospital en Phoenix.
Adolf Hitler
Adolf Hitler (20 d'abril de 1889 en Braunau am Inn, Austria; † 30 d'abril de 1945 en Berlín, Alemaña), los sos restos mortales enxamás s'atoparon) foi dende 1921 cabezaleru o "Führer" del Partíu Nacionalsocialista Alemán de los Trabayadores (NSDAP) y algamó la cancillería del "Reich" alemán en 1933. Dende 1934 hasta l'añu 1945 foi'l xefe del Estáu alemán.
Entamó entós a desaniciar toles llibertaes y drechos democráticos, creando'l Tercer Reich ("Drittes Reich"). Cola so política racista, imperialista y militarista que desendolcó nos años siguientes foi'l responsable de qu'españare la Segunda Guerra Mundial y de la muerte en campos de concentración de seis millones de xudíos y de centenes de millares d'otres minoríes étniques (fechu que se conoz col nome d'Holocaustu).
Pa esplicar les sos idees, escribió'l llibru "Mein Kampf" ("La mio llucha").
Gerhard Schröder
Gerhard Fritz Kurt Schröder (7 d'abril de 1944 en Mossenberg-Wöhren, Alemaña) ye un políticu alemán del partíu socialdemócrata (SPD).
En 1963 ingresó nel SPD y declarábase marxista. Na década del 70, Schroeder almiraba a Willy Brandt, xefe del gobiernu, que cola so "Ostpolitik" («política haza l'este») buscó la meyora de les rellaciones d'Alemaña cola Europa comunista y la entós Xunión Soviética (URSS). Foi presidente de les mocedaes social-demócrates.
Foi d'Alemaña del añu 1998 al 2005, lliderando un gobiernu nomáu davezu "roxu y verde", por mor de que nél andecharon el SPD y Die Grüne (Partíu Ecoloxista). Les sos importantes reformes sociales, col oxetivu de que Alemaña colara del foyu económicu na que ta anguaño, nun tuvieron el sofitu del pueblu nin de dellos grupos nel so propiu partíu. 
Tres abondes derrotes nes eleiciones rexonales, Schröder convocó, nel branu de 2005, eleiciones xenerales alantaes (setiembre). Magar que la candidata de la CDU, Angela Merkel, algamara nelles la cancillería, los caberos esfuercios de Schröder y el miéu popular a les reformes económiques conservadores - penriba tou no que cinca al programa del cabezaleru de la CSU, Edmund Stoiber, presidente del "Land" de Baviera y esbilláu nun entamu pa ser ministru d'Economía nel gobiernu de Merkel (a la postre determinóse por quedar nel gobiernu rexonal) - dio-y al SPD un altu porcentax de diputaos, colos que foi a entrar nel nuevu gobiernu en collaboración. Anque Schröder nun recebió cargu, el SPD punxo ministros na metá les carteres (ocho: Desenrollu, Sanidá, Xusticia, Asuntos Estranxeros, Trabayu y Sociedá, Finances, Ecoloxía y Obres públiques) y nel cargu de Vicecanciller (Franz Müntefering, que tenía sío ministru con Schröder, secretariu xeneral y presidente del SPD, y que nel gobiernu de Merkel tamién foi nomáu responsable de Trabayu y Sociedá).
Día del Arguyu Gai
El Día del Arguyu Gai celébrase'l 28 de xunu como acordanza del Aniversariu de les "revueltes" de Stonewall. El 28 de xunu de 1969 la policía irrumpe nel bar gai de Stonewall Inn deteniendo a clientes y dueños de forma violenta. En viendo lo xabaz de l'actuación policial los parroquianos de los otros bares gais de la zona decidieron enfrentase a la policía desencadenando unes revueltes nes cais de Nueva York.
Esto desendolcará un cambéu nel Movimientu Gai qu'hasta l'intre yera visto como pacíficu y namái de vindicación poles apariencies p'apaeciere como un verdaderu movimientu de protesta ciudadana, basáu nel principiu de nun s'avergoñar de ser gai sinón de tar arguyosu de selu. 
Alrodiu d'esta data en tol planeta faense fiestes de reivindicación nes que destaquen les de San Francisco o Madrid. Como señal d'esti arguyu dellos edificios emblemáticos, como l'Empire State o'l Kursaal, apaecen cola bandera del Arcu la vieya, símbolu del Movimientu Gai.
Krzysztof Kieślowski
Nació en Varsovia y pela so infancia vivió en delles ciudaes polaques. A los 16 años apuntóse a un cursu de bomberos, pero dexólu a los tres meses. Foi entós cuando ingresó nel colexu pa técnicos de teatru en Varsovia, que taba dirixíu por un collaciu suyu. Decidió facese director de teatru.
Nesi periodu nun trata na so obra sobre la ficción, que-y paez daqué burgués; polo contrariu trabaya principalmente'l documental, na forma del curtiumetraxe, mediumetraxe y incluso con documentales de televisión.
Bien integráu na sociedá polaca, emplega el so llabor n'amosar les incongruencies internes del sistema: el protagonista, baxo la forma l'individuu, poderosu na so determinación, y la burocracia inoperante como frenu a la fuercia el protagonista.
Son les diez películes del "Decálogu" les que-y apurren celebridá mundial en 1988 y faen que dende Europa occidental s'abran les puertes pal direutor.
Darréu Kieslowski realiza la so obra más famosa, la triloxía "Azul", "Blanco" y "Rojo", n'honor a la bandera francesa.
De salú fráxil, muerre prematuramente el 13 de marzu de 1996, a la edá de 55 años en Varsovia, dexando ensin concluir una nueva triloxía: "Heaven".
Quechua
El quechua ( en quechua "runasimi", de "runa" "home" y "simi" "llingua" ) ye una llingua falada na zona occidental-andina d'América del Sur, dende'l sur de Colombia hasta'l norte d'Arxentina. Tien l'estatutu de llingua cooficial en Perú y Bolivia, col español y l'aymara. Foi la llingua vehicular del imperiu inca y tien una tradición escrita que remonta a la dómina colonial.
El quechua cuenta con alredor de 13 millones de falantes, principalmente en Perú (4 millones y mediu), Ecuador (dos millones) y Bolivia (millón y mediu)
Delles palabres del quechua, llegaron al asturianu a traviés del castellanu: cóndor, "guanu", "llama", "puma", "quinina", "vicuña".
Llingua aymara
L' aymara (n'aymara "aymar aru") ye una llingua de la familia aru falada por alredor de 2 millones de persones en Bolivia, Perú y Chile. Nos dos primeros países tien l'estatutu de llingua cooficial, col español y el quechua.
Na llingua aymara puen distinguise dos dialectos:
Giordano Bruno
Giordano Bruno (Nola -averada a Nápoles 1548 - Roma 17 de febreru de 1600).
Ye, ensin dulda, la figura más representativa de la lluchta de la razón sobre la fe o de la filosofía sobre la teoloxía, qu'apaez nel escomienzu del Humanismu y na dómina de les Guerres de Relixón qu'asolaron Europa na Edá Moderna. A la moza edá de 17 años toma los hábitos dominicos nel monasteriu de Santo Domenico Maggiore y dende esa edá emprincipien a columbrase les sos ideees cimeres que lu llevarán nuna fuxida contina de la Inquisición per tola Europa Reformista, Suiza, Francia, Inglaterra y la República Checa.
Nestos países enfréntase tanto a católicos romanos como a protestantes espardiendo les idees heliocéntriques copernicanes del Universu frente a les d'Aristóteles o santu Tomás d'Aquinu, que yeren la base del sistema de creyencies científiques de la dómina.
Engañáu, asilose en Venecia de la que esperaba -y defendiera del Vaticanu cosa que nun fixo y en 1593 la república adriática entrégalu al Santu Oficiu quien lu torturará, xulgará y condergará por heréticu. Sentenciáu a morrer na foguera, Giordano sedrá amordazáu enantes d'executalu pa que nun pueda esplayase nes sos ideees racionales. Enantes d'esto pronunció una de les frases más célebres de la Hestoria, dirixéndose a los que-y xulgaben dixo, "quiciabes tenéis más llercia vos quien xurdís esta sentencia que yo que la recibo".
La gran figura sirvió como exemplu para Galileo Galilei quien viéndose xulgáu y a puntu de ser condergáu a una pena asemeyada decidió nun siguir los pasos de Bruno y retráctase ante'l Santu Oficiu. Y son estos dos personaxes italianos xunto a Copérnicu los que cimenten las bases de la Ciencia Actual.
Son munches las aportaciones que Giordano Bruno fai a la ciencia y a la filosofía modernes, pero d'ente toaes destaquen:
Principales
Guernsey
Guernsey, oficialmente Bailiwick" de Guernsey (tamién "Guérnesei"; n'inglés, Guernsey y Bailiwick of Guernsey, pronunciación /(ˈbeɪlɪwik əv) ˈɡɜrnzi/; en francés, Guernesey y Bailliage de Guernesey, pronunciación /(bajaʒ də) ɡɛʁnəze/; n'anglonormandu, Guernési") ye una islla na Canal de la Mancha, parte del archipiélagu de les islles de la Canal. Ye una posesión de la corona del Reinu Xuníu. Tien una población de 58.870 persones y la capital ye Saint Pierre Port (en francés "Saint-Peter-Port"). Nel añu 933, la islla foi tomada pol Ducáu de Normandía. Cuando en 1066 los normandos invadieron Inglaterra, Normandía y Inglaterra foron xuníes baxo una monarquía. 
Amás de la islla de Guernsey, el "Bailiwick de Guernsey" ta formáu tamién poles islles vecines d'Alderney (población 2.400) y de Sark (población 610), y dalgunes otres islles más pequeñes. La llexislatura elexida del territoriu llámase "Los Estaos de Deliberación". El xefe de gobiernu ye un alministrador elexíu, al que llamen "Bailiff", y el xefe d'estáu ye'l "Teniente Gobernador", que ye designáu pola reina.
La economía de Guernsey básase nos servicios financieros como paraísu fiscal, el turismu y l'agricultura. Un serviciu de ferry conecta les islles con Gran Bretaña y Francia.
ISO 4217
L' ISO 4217 ye un estándar internacional establecíu pola ISO col envís de definir códigos de lletres pa nomar toles monedes del mundu. 
La nomenclatura del ISO 4217 val pa desaniciar les confusiones provocaes por nomes de delles divises, como dólar, francu, llibra o pesu emplegaes en varios países y con tipos de cambiu bien diferentes.
Cada moneda tien asignáu un códigu de tres lletres. Les dos primeres lletres coinciden coles del nome del país según la norma ISO 3166-1 . La tercera suel ser la inicial de la divisa. Asina por exemplu, el pesu colombianu conozse como COP y el dominicanu como DOP.
Les monedes supranacionales, como'l dólar del caribe oriental, el francu CFP o'l francu CFA tienen asignaos códigos qu'entamen por X : XCD, XPF y XAF respectivamente. Otru casu especial ye'l del euro, que se representa coles lletres EUR, anque EU nun seya un códigu nacional ISO 3166-1.
Sol (moneda)
El sol, abreviao en S/ o PEN según la norma ISO 4217, ye la moneda de cursu llegal en Perú dende 1991. Sustituyó al inti, que sufría nesta dómina una fuerte devaluación. Nel momentu del cambéu, un nuevu sol equivalía a un millón d'intis.
La paridá col dólar estauxunidense ta fixada diariamente pol Banco Central de Reserva del Perú, una entidá estatal independiente del executivu.
En xunu de 2005 la paridá yera de 0.25 euros y 0.30 dólar dólares estauxunidenses por un nuevu sol.
El nuevu sol ta dividíu en 100 céntimos, y anguaño circulen monedes de 1, 5, 10, 20, 50 céntimos, asina como de 1, 2 y 5 nuevos soles. Hai billetes de 10, 20, 50, 100 y 200 nuevos soles.
Serbiu
El serbiu ye un idioma faláu na antigua Serbia por estremaos pueblos eslavos.
El terminu llingüísticu xeneral ye serbiu. En Serbia, Montenegro y na República Serbia llámase oficialmente serbiu. 
Fálenlu serbios (8,4 millones), montenegrinos (600.000).
Amás ye usáu poles minoríes serbies y nos siguientes países: Hungría, Rumanía, nos EE.XX., Canadá, Australia, Suecia y Alemaña. 
Llingües eslaves
L'eslavu ye ún de los tueros con más falantes dientro del indoeuropéu, y, no que cinca a Europa, el que más falantes maternos tien.
Les llingües eslaves tan dixebraes en trés grupos:
Eslavu meridional:
Eslavu occidental:
Croata
El croata (hr:Hrvatski jezik) ye un idioma faláu en Croacia. 
Amás ye usáu por minoríes nos siguientes países: Australia, Hungría, Rumanía, EEUU.
Códigu ISO 191 / HRV / HR
Serbocroata
Idioma faláu na antigua Yugoslavia por diferentes pueblos eslavos.
Fálanlu los serbios (8, 5 mill.), los montenegrinos (600.000), los croatas (6,5 millones) y los musulmanes bosnios (2,1 mill.). Amás ye usáu tolos díes poles minoríes serbias y croatas nos siguientes países: Austria, Hungría, Rumanía, na provincia italiana de Molise (italocroata), nos EEUU, Canadá, Australia, Suecia y Alemaña.
El termu llingüísticu y xeneral ye serbo-croata. en Serbia y na República Serbia llámase oficialmente. 
Esta llingua tien cuatro nomes, ún hestóricu y llingüísticamente motiváu (serbocroata) y otres tres políticamente motivaos nún sentíu relixosu (étnicamente los tres pueblos -serbios, croatas y bosnios musulmanes- son de la mesma etnia: eslavos meridionales occidentales):
Hai tres dialeutos prencipales (que nun se cuerresponden coles denominaciones política-relixoses "serbiu"/"croata"/"bosniu"):
Dientru del štokavianu hai otra diferenciación dialeutal:
Diferencies lésiques
Los meses
Ollántay
Ollántay (o tamién Ollantay) ye'l títulu d'un poema en llingua quechua d'atribución incierta. Dalgunos consideren que ye obra d'un poeta quechua del tiempu de la colonia española, mientres qu'otros lu fechen na dómina precolombina.
Esti poema dramáticu cuenta l'amor sacrílegu qu'Ollanta, capitán favoritu del inca Pachacútec siente pola fía d'ésti, la princesa Kusi Qóyllur ("estrella gayolera"). 
Ollanta acabó derrotáu pol exércitu de Túpac Yupanqui, socesor de Pacacútec, pero a la fin l'inca perdona a los dos amantes y autoriza la so unión.
L'escritor arxentín Ricardo Rojas (1882 - 1957), pa escribir el drama "Ollántay, tragedia en los Andes", espublizáu en Buenos Aires en 1939.
Llinguaxe de programación C
C ye un llinguax de programación creyáu nos 1970s por Ken Thompson y Dennis Ritchie pal desendolcu del sistema operativu UNIX nos llaboratorios AT&T nos Estaos Uníos d'América.
Ye ún de los llinguaxes más emplegaos nel mundu de la informática, yá que tien versiones en too tipu de máquines. C ye per reconocíu pal diseñu de sistemes de baxu nivel, ainda ye emplegáu pa facer programes d'aplicación.
Equí ta'l clásicu exemplu "¡Hola Mundu!" en C:
Viesca
Una viesca ye una superficie con gran densidá d'árboles. Cuando la estensión de la viesca ye pequeña suelen emplegase términos como "viescu", "mata" o "monte".
Les viesques tópense en toles rexones nes que ye posible'l so crecimientu, hasta l'altitú llamada "la llinia de los árboles" (llinia tope imaxinaria según la que nun se da'l crecimientu, pola mor del fríu o de la escasez d'oxíxenu) y esceptu en zones de baxa pluviosidá o riesgu frecuente d'incendios naturales. 
Ye corriente estremar les viesques naturales ( o primaries ) y les artificiales, creaes pola intervención del home. En realidá, na mayoría de los casos esti desamecimientu nun tien munchu sentíu, ya que na práctica córtase madera en cuasi toles viesques. Sólo delles viesques tropicales o boreales siguen siendo naturales.
En xeneral, les viesques tienen un gran númberu d'árboles de diferentes especies y altures combinaos con capes de vexetación baxa, lo que fai una bona distribución de la lluz del sol.
Una viesca, na so forma natural, ye l'hábitat de munches especies animales y vexetales, y el pesu de la so biomasa nun quilómetru cuadráu ye mui altu comparáu con otros ecosistemes.
Danés
El danés (en danés "dansk, dansk sprog") pertenez al grupu de llingües xermániques y ente elles al de les llingües escandinaves. Foma parte de la rama del escandinavu oriental xunto col suecu.
El danés ye la única llingua territorial de Dinamarca y ta estandarizáu como Danés del reinu ("rigsdansk"). El so "Language Code" ye "da" y "dan" (nach ISO 639).
Ye la llingua materna de cinco millones de persones en Dinamarca, y tamién los hai en Groenlandia y Feroes (dambos territorios dependientes de Dinamarca), en Schleswig del sur, Islandia, Noruega, Suecia, Arxentina, Canadá y los EXA, por exemplu en Solvang (California).
Nes colonies recientes de Dinamarca nel oeste y este de la India y na Costa d'Oru el danés namás tuvo un estatus marxinal, anque se caltienen hasta güei nomes de llugares y fortaleces en danés.
El danés ye de facto la llingua oficial de Dinamarca, pesie a nun tar especificao nenyure. Ye la segunda llengua oficial de Groenlandia (xunto col groenlandés) y nes Feroes (xunto col feroés). N'Islandia enséñase como asignatura obligatoria, anque a partir de 1990 perdió l'estatus de primera llingua estranxera en favor del inglés. En Schleswig del sur tien estatus de llingua rexional y minoritaria.
Dende 1973, cuando Dinamarca entró na Unión Europea, ye una llingua oficial de la UE.
Nel norte d'Alemaña ta Schleswig del Sur llendando con Dinamarca, que dominó esti territoriu hasta l'añu 1864. En Schleswig del sur ye faláu por 50.000 persones pertenecientes a la minoría danesa 8.000–10.000 ciudadanos alemanes nel so día a día  y 20.000 que lu tienen como llingua materna en varios dialectos como'l danés estándar "puru", Sydslesvigdansk y Sønderjysk. De los 250.000 habitantes de Schleswig del Norte, aproximadamente 15.000 pertenecen a la minoría alemana autóctona.
El danés ta especialmente protexíu en Schleswig-Holstein gracies a la so constitución federal (Landesverfassung), hai clases de danés tanto'n colexos daneses como alemanes, sobremanera nel Landesteil d'Schleswig. Dende 2008 hai tamién cartelería bilingüe en Flensburg/Flensborg.
Anque no tocante al vocabulariu ta mui influenciáu pol baxo-alemán, la so frontera llingüística colos dialectos alemanes nun ye fluida dende un puntu de vista llingüísticu, sinón que ta bien definida. Percorría históricamente la llínia Eider-Treene-Eckernförde. Dende l'edá media (aprox. ente 1050 y 1250) l'alemán vien avanzando con fuercia al norte de Eider. Anguañu la frontera ente Dinamarca y Alemaña fai de frontera llingüística al mesmu tiempu.
En parte les llingües escrites escandinaves tán más averales les unes a les otres que los dialectos correspondientes de cada país, pero tamién esisten característiques específiques daneses, sueques y noruegues. Les fronteres dialectales ente les llingües presenten fales de transición y por ello fálase d'un continuum dialectal danés-noruegu-suecu.
Sicasí, por mor de la tradición política y cultural afitáronse tres llingües independientes. Pa ello foi decisivo que Dinamarca y Suecia desendolcasen les sos llingües escrites pal sieglu XVI. En Noruega esto pasó a partir de la independencia nel sieglu XIX, que llevó a la creación de dos llingües escrites, yá que'l danés permaneció como llingua normativa.
La variante bokmål del noruegu ta vista dende un puntu de vista llingüísticu como una variante de danés con influencies del noruegu. Sin embargu, histórica y culturalmente ta vista como una de les dos versiones oficiales de la llingua escrita noruega y sentida polos sos falantes como noruegu. Los partidarios del nynorsk, basáu nos dialectos noruegos, vienen polemizando contra la mentada llingua "danesa", más propia de la población de les ciudaes y les capes altes.
La cita de Max Weinreich "Una llingua ye un dialectu con un exércitu y una marina" puede aplicase a Escandinavia y el danés, el suecu y el noruegu podríen vese como dialectos d'una mesma, yá que son mutuamente intelixibles. Sin embargu nun hai nenguna Dachsprache, sinón que pa comunicación entre escandinavios utilízase una de les tres llingües propies, por dicilo d'algún xeitu, caún fala "escandinavo" a la so manera.
El danés, suecu y noruegu formen el grupu de les llingües escandinaves continetales. El noruegu ye una llingua nórdica occidental, mientres que'l danés y el suecu son orientales. Toes desdendolcáronse dende una llingua común protonórdica y los países escandinavos tuvieron per sieglos fuertemente venceyaos en sentíu políticu, cultural y económicu y solíen garrar toos barbarismos del baxo-alemán y depués del alto-alemán. Poro, foi surdiendo l'escandinavu "conteintal" en contraposición al escandinavu insular de les Islles Feroe ya Islandia que caltién un carácter más conservador.
Les coincidencies léxiques ente'l danés y el noruegu (bokmål) tán al rodíu del 95% y ente'l danés y el suecu 85-90%. Xunto a esto, la intercomunicación de les llingües falaes depende de la costume. Anguañu ocurre tamién que los escandinavos falen n'inglés. Nel planu escritu hai más intelixibilidá, tanto que xente non escandinavo con conocimientos de danés pueden entender testus en noruegu y suecu y vice versa.
L'escandinavu oriental o rama dano-sueca estrémase del occidental por mor de la "Monoftongación escandinava oriental "(a partir del añu 800):
Al rodíu del 1200 el danés allonxóse tanto del escandinavu oriental como del escandinavu occidental cuando les oclusives /p, t, k/ pasaron depués de vocal a /b, d, g/ (la llamada "lenición) y cuando les vocales átones /a, i, o~u/ debilitáronse nel soníu /ǝ". La partición n'escandinavu oriental y occidental dio llugar a una nueva agrupación norte-sur. La comparación de suecu y danés amuesa esta partición hasta güei:
El danés xébrase en tres dialectos principales:
Los dialectos de la islla oriental de Bornholm y de Xutlandia namás son difíciles d'entender pa los falantes non maternos. L'escaniu ta consideráu en Dinamarca como danés oriental, mientres qu'en Suecia como un dialectu suecu meridional.
El danés d'Schleswig del Sur ye una variante del danés estándar fuertemente influenciada pol baxo-alemán cuya filiación como variedá o llingua de contactu nun ta tovía decidida.
Los diaelctos tradicionales tán siendo influencias nes últimes décades pol danés estandar. Nes ciudaes más grandes surdieron nuevos sociolectos (por exemplu el "copenagués vulgar") que van espardiéndose peles zones rurales. La diferenciación social del danés tien llugar especialmente a partir de la segunda metá del sieglu XX. Les diferentes pronunciaciones de les capes sociales y xeneraciones son más abultables en danés que n'otres llingües xermániques, namás l'inglés ye comparable. 
El Petuh de la ciudá de Flensburg/Flensborg ta emparentáu col danés, siendo esta una variedá llingüística en parte con gramática danesa (la sintaxis) y danismos a esgaya pero con vocabulariu más averáu al alto- y baxo-alemán, conocíu n'alemán como "Petuh-Tanten-Deutsch". Surdió nel sieglu XIX y pue entendese como un intentu de daneses de falar alemán. el dialectu Schleswigsch d'Anglia, qu'influí al danés d'Anglia, ta tamién enllenu danismos y estrémase de los dialectos baxo-alemanes con que llenda pel sur; los intercambios llingüísticos empezaron nel sieglu XIX.
La ortografía danesa ta basada nel dialectu medieval de Seeland, que daquella yera'l dialectu central de Dinamarca, yá qu'Escania tamién formaba parte del reinu. La pronunciación de les capes sociales superiores de Copenague ye la qu'empobina güei. La escritura danesa ye relativamente conservadora, esto ye, munchos soníos que a lo llargo de la hestoria de la llingua cayeron siguen escribiéndose como antes, o mesmo escríbense allá onde nun tienen xustificación. Dalgunos exemplos:
Tamién hai característiques del vocalismu que nun coinciden na escritura y pronunciación:
Ye especialmente abultable la influencia del alemán, sobremanera el baxo-alemán. D'esti xeitu, una bona parte del vocabulariu danés (25%) ta compuestu de barbarismos y calcos del baxo-alemán.
Nel danés d'anguañu hai anglicismos a esgaya.
L'alfabetu danés inclúi ente otres les 26 lletres estándar del alfabetu llatín. Les lletres C, Q, W, X y Z apaecen namás n'estranxerismos, anque dellos se sustituyeron.
Amás hai qu'amestar tres caracteres especiales:
Estes lletres queden al final del alfabetu, poro: A, B, C, […] X, Y, Z, Æ, Ø, Å (Aa).
Correspondencia lletra - soníu:
El danés tien 25 diptongos:
El danés tien 17 consonantes
Fuente:
Hans Basbøll, "The phonology of Danish", Oxford 2005.
L'stød ['sd̥øð] ye una laringalización qu'acompaña vocales llargues y consonates. Nun hai anguañu regles fixes pa saber onde va l'stød, orixinalmente nun yera más que una característica de la oración en palabres monosílabes tóniques con vocal llarga o con consonantes sordes en posición final absoluta. Nun ye cuestión namás del dialectu, sinón tamién del sociolectu, les clases altes utilicen l'stød más davezu y na zona sur ta totalmente desaniciáu. Hai casos nos que palabres que s'escriben igual estrémense col stød, p.e. ['ænən] "otru" ~ ['ænˀən] "el coríu", ['ånən] "la respiración" ~ ['ånˀən] "l'espiritu", ['hεnɐ] "ocurre" ~ ['hɛnˀɐ] "manos".
L'stød danés tien la so correspondencia nes otres llingües escandinaves, concretamente en suecu y noruegu correspuéndese col acentu musical 1 qu'orixinalmente tenia presencia namás en palabres monosílabes.
Cuando se xulga que'l danés nun ye una llingua que se pronuncia acordies cola so escritura, refierse normalmente a la "D suave" (pronunciada como la D asturiana na pallabra "poder" y que ye fricativa, non oclusiva), pero tamién fai referencia a consonantes históriques que fueron volviéndose sordes o que nun se pronuncien pesie a tar presentes na escritura.
Los más de los casos son consonantes en posición final absoluta, /d/, /g/ y /t/ dientro la palabra y otres. Por exemplu "det "(eso)" "nun se pronuncia [det] sinón [de], los pronomes "mig "y "dig "(mi y te) pronúnciense [mai] y [dai]. Non toles consonantes sordes tán ehí por motivos etimolóxicos, por exemplu ta xustificada la D de "finde "(atopar), que sí foi pronunciada nel pasáu, pero non la de "mand" (home) que ta puesta por analoxía, véase inglés "man" y alemán "Mann".
La llingua estándar danesa tien dos xéneros gramaticales, el neutrum y el utrum. Nel utrum atópense los xéneros orixinales indoeuropeos masculín y femenín.
El danés, a esceición del xentivu, nun tien una flexión casual del sustantivu. El xenitivu constrúise amestándo-y una -s al final de la palabra, como en Københavns Lufthavn ("Aeropuertu de Copenague")
El danés tien dos artículos indeterminaos:
Pa la determinación améstense artículos sufixales, que ye común a otres llingües escandinaves:
Si hai un axetivu los artículos pónense delantre:
El comparativu fáise amestando -ere, el superlativu con -est:
ny ("nuevu") → nyere ("más nuevu"), nyest ("el más nuevu")
Dellos tienen Umlaut más -re:
Otros tienen un cambéu de raíz:
Pa barbarismos o la mayoría d'axetivos con trés sílabes o más tamién pue facese amestando delantre mere y mest: intelligent → mere intelligent, mest intelligent
Casi tolos pronomes tienen una forma oxetu:
Los pronomes posesivos tienen una pequena flexión por xéneru y númeru:
L'infinitivu acaba normalmente en -e, escepto cuando la raíz de la palabra acaba n'otra vocal. "komme" (venir) pero "tro "(creer).
La voz pasiva fórmase o bien amestándo-y un sufixu -s o col verbu auxiliar "blive" más el participiu de perfectu.
La voz pasiva con -s utilízase enforma pa construcciones impersonales:
Tamién val pa formes recíproques de los verbos:
Cerveza
"Pa otros usos d'esti términu ver Cerveza (dixebra)"
Denómase cerveza a una bébora alcohólica, non destilada, de tastu amargosu que se fabrica con granos de cebada o otros cereales nel que'l so aprestu, una vuelta remanáu, ye formentao n'agua y normalmente arumáu con llúpulu. D'ello conócense múltiples variantes con una estensa esbilla de matices debíos a los diversos mous d'ellaboración y a los ingredientes emplegaos. Xeneralmente presenta una color ámbare con tonos que van del mariellu oru al negru pasando pelos marrones bermeyos. Considéraselo "gaseoso" (caltién CO esllío en saturación que se manifiesta en burbuyes a la presión ambiente) y suel tar colmao d'un esplume más o menos persistente. El so fustaxe pue ser cristalín o turbiu. La so graduación alcohólica pue algamar los 30% vol., anque principalmente s'alcuentra ente los 3% vol. y 9% vol.
Esisten otres bébores alcohóliques con carauterístiques o apariencia diferentes pero fabricaes tamién a bas d'aprestu formentao que, cuando nun poseyen un nome específicu (como'l saque o'l pulque), son asimilaes a cerveces. Nesti últimu casu añádese un complementu al nome de "cerveza" al envís d'evitar malentendíos (por exemplu, cerveza de banana). La cerveza ensin alcohol ye un casu especial al cuntar con conteníu alcohólicu despreciable o ausente, anque comparte les mesmes carauterístiques de base que'l restu de les cerveces.
A diferencia de les bébores obteníes a partir de xugos de frutes formentaos (como los vinos), na cerveza, el cereal nun contién nin agua nin azucre, pecuñarizando dambes circunstancies el procesu d'ellaboración. P'algamar azucre a partir del aprestu, ye preciso modificalo per aciu'l maltiáu y somorguialo n'agua a la temperatura afayadiza a fin de completar la conversión. El llíquidu resultante, compuestu d'azucres, proteínes y residuos procedentes del cereal, cáltriase, fiérvese vigorosamente y se-y amiesta'l llúpulu. Llueu s'enfría hasta una temperatura que permita'l desenrollu del lleldu, añádense estes y s'anicia'l formientu que producirá l'alcohol y el CO.
Esisten delles versiones:
N'otros idiomes europeos empléguense derivaos del xermánicu "bier" (cerveza) como ye'l casu del inglés "beer". N'España (y en dalgunos países americanos hispanofalantes) emplégase, de xeitu coloquial, la pallabra italiana "birra", proveniente al empar de la romanización de l'avandicha pallabra xermánica "bier". 
Per último, hai que destacar que se podría clasificar el "saque" como cerveza d'arroz (si bien hai delles diferencies), pero en Xapón la cerveza, tal y como se conoz n'occidente, foi un productu importáu. Anguaño esisten fábriques de cerveza xaponeses y pa denomar dicha bébora adoptóse tamién la llocución "bier", pero cola intención d'adaptala a la escritura xaponesa dicha llocución tornó en "biiru".
Históricamente foi desenrollao polos antiguos pueblos elamites, exipcios y sumerios. Los nicios más antiguos de la produción de cerveza daten d'al rodiu de 3500 e.C., dellos allúguenlo conxuntamente cola apaición del pan ente 10.000 e.C. y 6.000 e.C. ya que constituyía la mesma preparación añadiendo más o menos agua. Paez ser que les cerveces primitives yeren más trupes que les actuales. Según la receta más antigua conocida, el Papiru de Zósimo de Panópolis (sieglu III), los exipcios ellaboraben la cerveza a partir de panes d'orgu poco cocíos que dexaben formentar n'agua. Antiguamente n'Oriente usábase arroz y tamién bambú.
Los restos arqueolóxicos más antiguos de produción de cerveza n'Europa descubriéronse nel xacimientu del valle d'Ambrona, dientro del conceyu castellanu de Miño de Medinaceli, (Soria, y daten d'al rodiu de 2400 e. C., según el trabayu arqueolóxicu del equipu dirixíu pol profesor Manuel Ángel Rojo Guerra, del Departamentu de Prehistoria de la Facultá de Filosofía y Lletres de la Universidá de Valladolid. Tamién alcontrárense nicios arqueolóxicos d'ellaboración de cerveza nel xacimientu de Genó, n'Aitona (Lleida, Cataluña), tres los trabayos de investigación arqueolóxica, dirixíos pol profesor José Luis Maya González, qu'establecieren qu'estos restos arqueolóxicos databen del 1100 e. C.
Los celtes conocíen la ellaboración de la cerveza y llevaron consigo esta conocencia cuando espardieron pela península Ibérica, onde'l so usu y su ellaboración desenrollóse mui ceo.
Col pasu de los sieglos, sobremanera dende la romanización, la mediterránea consolidó como una zona básicamente vinícola mentes que la cerveza se producía nel norte y centru d'Europa y adquiría la forma de lo que güei atalantamos por cerveza. D'esta miente, estiéndese l'usu de la malta como ingrediente principal y tamién s'empieza a introducir l'emplegu del llúpulu pa dar arume al productu. Esta planta cannabacea confier a la cerveza'l so tastu amargosu carauterísticu, al empar que favorez la so conservación.
Nel añu 1516, el duque Guillermu IV de Baviera redautó la primer llei que fixaba qué s'atalantaba por cerveza. Esta llei de pureza ("Reinheitsgebot") afitaba que namás se podía emplegar agua, malta de cebada y llúpulu pa ellaborar la cerveza.
La cerveza entamó a alitar la so presencia social na Península Ibérica dende'l reináu del emperador Carlos I, que truxo consigo mayestros cerveceros d'Alemaña. Pero daquella, la cerveza yera entá un productu de temporada y asina queda pela primer vegada rexistrao ente les pertenencies del emperador a la muerte d'ésti en Yuste pol so Secretariu Martín de Gaztelu. Nun se sabía caltener y cola calor perdía tola so fuercia. Hebo esperar hasta la Revolución Industrial, nel sieglu XIX, época na que se descubrió'l fríu como téunica de conservación, pa poder esfrutar de la cerveza a lo llargo de tol añu. Ello ye que nun se pueda falar d'una verdadera industria cervecera hasta'l sieglu XIX, cuando entamen a surdir pequeñes fábriques artesanales.
La ellaboración de la cerveza pue llevase a cabu con cualesquier cereal. Ésti ha ser acaldiao pa que los sos azucres seyan formentables. En dellos casos una simple coción ye abondo (como nel casu del maíz) y n'otros casos ye preciso «maltiar» el cereal. Na ellaboración de la cerveza empléguense numberosos cereales nel so estáu crudo o maltiáu, siendo la cebada l'únicu que s'ha maltiar necesariamente y el más emplegáu na cervecería ocidental.
Los azucres que caltién el granu de cebada nun son inmediatamente accesibles y, nuna fase previa, ye preciso activar unes enzimes presentes nel propiu granu que reducirán les llargues cadenes d'aprestu pa lliberar azucres. Esta operación consiste simplemente en facer guañar los granos. Cuando se cuida que l'activación enzimática de la xerminación d'alcuentra nel so puntu óptimu, apárase'l procesu reduciendo la humedá de la grana hasta'l so mínimu. Esti productu recibe'l nome de "malta verde". Dempués hai qu'enfornalu. A baxes temperatures, el tostáu ye mínimo y fálase de "maltes clares" (llamaes tamién "maltes Lager" o "Pale" según el país nel que se producen). Contra más aumenta la temperatura del fornu, la malta resultante ye cada vuelta más escuro. Pue llegar al puntu de rustilo, produciendo "malta negro". El grau de tostáu de la malta determina la color de la cerveza. Los demás cereales puen emplegase maltiándolos previamente, magar que namás ye indispensable facelo nel casu de la cebada. Colos demás cereales, el maltiáu sirve p'algamar arumes estremaos o efeutos téunicos concretos.
Meza refierse a la masa de granu que s'utilizará pa ellaborar el mostiu. Pue ser d'un únicu tipu de malta o'l resultáu d'una mestura de maltes, o de maltas y grana crudo. Les proporciones y los componentes d'esta meza son básicos pa determinar el tipu o estilu de cerveza que se quier producir.
Los distintos cereales que s'empleguen pa la cervecería presenten variedaes botániques que multipliquen les posibilidaes d'escoyeta del ellaborador. Güei puen alcontrarse nel mercáu hasta 60 tipos diferentes, cifra qu'aumenta considerablemente si tenemos en cuenta'l maltéu caseru. Básicamente los cereales estremen en cuatro categoríes:
La calidá de los cereales, les sos variedaes, y la calidá del procesu de maltéu inflúin en gran midida na calidá de la cerveza. Les bébores alcohóliques feches del formientu d'azucres obteníos d'otres fontes xeneralmente nun sao llámase sidra, el zume formentao de la pera llámase perada, y el zume d'uva formentao llámase vinu.
Quiciabes por nun ser una bébora con tanta sonadía y distribución nel noroeste peninsular como puedan tener otres como la sidra, l'asturianu nun poseye un falaxe especializáu d'ellaboración. Ello ye qu'en delles ocasiones, pondráse ente paréntesis la espresión alemana o inglesa pa dalgún procesu o etapa.
Esisten estremaos criterios de clasificación de les cerveces. Les diverses asociaciones y los espertos pun atroxaron nos años 1970 pa ellaborar una clasificación de les cerveces cincada nestos criterios y nos encartiches de los propios ellaboradores.
La cerveza nun tuvo una produción en masa hasta finales del sieglu XVIII, nun adquiriendo una relativa importancia hasta metanos del XIX. Fasta 1914 los primeros productores foron Alemaña y Gran Bretaña, de magar entós el primer productor foi Estaos Xuníos. Nel periodu d'ente guerres la produción mundial algamó los 250 millones d'hectollitros, siendo la XRSS ún de los principales productores.
Los principales estilos de cerveza son:
Formientu altu
Formientu baxu
Formientu bogayu
Cerveza ensin gluten
El gluten ye una proteína que s'alcuentra nos granos de trigu, cebada, centén y posiblemente n'avena. Ciertes persones son alérxiques al gluten y nun pueden consumir cerveza normal. Ver tamién: Celiaquía, artículu sobro la enfermedá.
Electrón (moneda)
"Pa otros usos d'esti términu, véyase Electrón (dixebra)." 
L'electrón ye la primer moneda que se conoz, y davezo ye considerada l'orixe del sistema monetariu. Apaez nel sieglu VI e.C. na Lidia, na actual costa oriental de Turquía. Mandóula acuñare Cresu, rei del país, a partir de la mesta ente la plata y l'ouru -d'ehí'l sou nome- que s'atopaban nas playas del sou reinu. Distínguense por ser un óvalu con estrías y una cabeza de lleón.
Apeles
Apeles (Colofón - islla de Cos, Grecia 352 e.C. - 308 e.C.), pintor de l'antigua Grecia.
Del más afamáu pintor de l'Antigüedá nun nos llegaron obres, si qu'asina se conoz tola so producción, estilu y téunica poles referencies lliteraries que sirvieron como inspiración a los artistes de la Renacencia.
Quiciabes la más conocida de les reproducciones de les obres d'Apeles seya "La Calumnia d'Apeles" pintada en 1495 por Botticelli, el xeniu italianu fíxola basándose nos comentarios lliterarios de les obres del helénicu.
La so temática foi estremada sindo'l pintor familiar de Filipu II de Macedonia y del so fíu Alexandru Magno, asina como de los sos xenerales. Foron recurrentes los temes mitolóxicos y les alegoríes sobre las virtúes y los vicios. Dalgunes de les sos téuniques sirvieron en sieglos posteriores, asina Rafael emplegó l'atramentun qu'usara Apeles nos sos cuadros, y que consistía na aplicación d'una capa de barniz prieto qu'espardía sobre ellos.
Macedonia Antigua
"Pa otros usos d'esti términu, véyase Macedonia (dixebra)." 
Macedonia (griegu: Μακεδονία) ye una rexón hestórica allugada nos Balcanes y que se formaba dende antigu pola xunión de las autuales Épiru, Tesalia y Tracia colu que güei conocemos como la Macedonia hestórica, ye diciere la Macedonia Griega -con capital en Tesalónica-, la provincia búlgara de Blagoevgrad (Pirin-Macedonia), l'estáu de República de Macedonia y dellas comarcas d'Albania oriental.
La filiación cultural de los macedonios nun paez tar clara, por embargu sí paez claru que la súa llingua yera indoeuropea pero abondo estremada de la griega quienes nun consideraban a Macedonia parte del sou enxeme cultura como lu amuesan los comentarios d'hestoriadores como Tucídides ou'l nome de bárbaros -estranxeiros- que los griegos de la dómina daban a los macedonios; y, si qu'asina, la hestoria del antiguu reinu de Macedonia ta enllazada cola de Grecia y Anatolia. Sigún estudios arqueolóxicos en 700 e.C. un pueblu nomeáu "mcedoniu" emigróu pal leste dende la súa tierra natal a la veira del ríu Aliacmón, espardiéndose ta la península Calcídica.
Macedonia algamóu una posición hexemónica dientru Grecia pente'l reináu de Filipu II (359-336 e.C.). Alexandru Magno, fíu de Filipu ya escolín del filósofu Aristóteles, llevóu los exércitos macedonios ta'l norte d'África, Arabia, Mesopotamia y la India. Abríendose con eillos la dómina conocida como Helenismu. 
Llevantáu nun curtu periodu de 11 anos, l'imperiu macedoniu helenizóu l'Oriente. Alexandru Magno fundóu una gran cantidá de ciudaes nas tierras conquistadas, ente eillas Alexandría, n'Exiptu.
Crisoelefantina
Crisoelefantina ye un términu que deriva del griegu "chryselephantinos", que sinifica feitu d'oru (chrysos) y mármore (elephas). Xeneralmente ta rellacionada cola escultura por que ye nesta Arte onde ye emplegada.
Usóuse davezo na Grecia antiga, y consistía en tapecere con una lliviana capa de mármore una estrutura de madera que, asina, quedaba invisible. Emplegábase mármore pa la cara, brazos y piernas d'una estatua mientres que los vestíos y las guedeyas facíanse d'oru.
L'escultore más famosu pola creyación d'estatuas con esta téunica foi l'helénicu Fidias, quien fixo las perdías estatuas de Zeus n'Olimpia y la d'Atenea nel Partenon.
Dinastía Ptolemaica
La dinastía Ptolemaica -tamién nomada Láxida- ye la que fundó Ptoloméu I Sóter, xeneral d'Alexandru Magnu y ún de los sos diádocos, a la muerte d'ésti. 
L'imperiu costruyíu pol macedoniu foi dividíu ente Antígonu, Seléucu y Ptoloméu Sóter; nesta xebra al postreru correspuénde-y Exiptu, rixendo los Ptolemaicos el país hasta l'añu 30 e.C. que ye cuando'l príncipe Augustu lu conquista y lu convierte en provincia de Roma.
Ptolomeu I entama la capital del so reinu n'Alexandría, la ciudá fundada por Alexandru Magnu, y desendolca nella l'actividá comercial y intelectual más importante de l'antigüedá.
Dende l'entamu la dinastía acueye de bon grau las tradiciones y cultura exipciana, amestando lo griego, lo macedonio y lo exipciano nuna nueva cultura que dará al pensamientu humanu una bayura de filósofos, pensadores y matemáticos.
Otra de les sos constantes foi l'enfrentamientu colos seléucides colos que compartía orixe y tamién final, yá que dambos estaos foron conquistaos pol Imperiu Romanu. 
Quiciabes, el gobernante más conocíu d'esta dinastía, foi la so postrera representante Cleopatra Selene, que tuvo un fíu, Cesarión, col xeneral César como definitiva midida pa salvar el so estáu, pero esti foi asesináu por orde d'Augustu.
Frankfurt
Frankfurt del Menu ("Frankfurt am Main" n'alemán) ye una ciudá asitiada nel estáu federáu de Hesse (Alemaña).
Tien unos 670.000 habitantes (2008) y ye la tiesta visible d'una de las rexones más dinámiques d'Europa, Rin-Menu (Rhein-Main), con una población na qu'hai abondos foriatos y gran variedá cultural.
Amás, ye'l centru financieru del país: nel centru la ciudá allúgase la Bolsa d'Alemaña, el Bancu Federal (Bundesbank), asina comu otros 370 grandes bancos. Xunta a ellos ta'l Bancu Central Européu.
El so aeropuertu ye'l segundu más importante d'Europa tres el de Londres.
Jim Morrison
Jim Morrison (8 d'avientu de 1943 - 3 de xunetu de 1971) yera un músicu de los Estaos Xuníos nacíu en Melbourne, Florida. Ye conocíu por ser el vocalista del grupu The Doors. En verdá llamábase "James Douglas Morrison". Morrió en París, Francia.
Xunto con Ray Manzarek nos teclaos, Robbie Krieger na guitarra y John Densmore na batería, formó'l grupu californianu The Doors. En 1967 sacaron el primer álbum. El "single" «Light my Fire» caltúvose munchu tiempu nos primeros puestos de la revista Billboard.
En 1971 Jim Morrison foi alcontráu muertu na bañera la so casa nel barriu de Marais en París.
Ta enterráu nel Cementeriu Père-Lachaise, y la so tumba ye la cuarta atracción turística más visitada de París. El so epitafiu ta escritu en griegu y quier dicir: "fiel al so espiritu"," d'acuerdu co'l so demoniu". Según dellos especialistes de la música, yera bon compositor, pero algamaba de ser abondo mediocre nel escenariu a causa de les drogues. Ye dafechu que nesi sen non fizo bon exemplu pa la mocedá de la época.
Diádocos
Diádocos yera'l nome dao a los socesores d'Alexandru Magno, que yeren los sos xenerales y que, a la muerte d'ésti, repartiéronse l'Imperiu separtándolu en cincu grandes zones. La so rivalidá fixo que l'imperiu alexandrín viviera más de venti años de guerres y de lluches pol poder. Esti nomatu vien del griegu y sinifica socesores o heriedos.
La división tres la muerte d'Alexandre foi la viniente:
A estos descedientes direutos d'Alexandre sostituyéron-yos los sous fíos conocíos como epígonos - o fíos en griegu () - qu'en munchs casos continuaron coles lluches de poder nos restos del antigu imperiu alexandrín.
Dinastía Antígona
La Dinastía Antíogona foi naugurada tres la muerte d'Alexandru Magno fíxose col poder en Macedonia y Grecia. Nun llegaría al sieglu, pues nel 168 e.C. sol reináu de Perséu, Roma vence a los exércitos macedonios y conquista práuticamente tola Penísula Helénica.
Ye, de toles dinasties diádoques, la más occidental en tanto que sigue les tradiciones hestóriques europees siendo xefe del exércitu'l rei y nun permitiendo la divinización de la figura real como si ocurrió coles Dinastíes Tolemáiques o la Dinastía Seléucida, dambes dos exemplos de sincretismu y d'orientalización relixosa.
Esta dinastía padeció tamién les lluches de poder escontra los otros diádocos quienes influyeren nos estaos helénicos pa que s'alzaren escontra Macedonia, como asina lo fixeren Tebas o Esparta. Tres la vitoria romana, Macedonia ye xabazmente tratada, suxétasela a tributu, sepártase en cuatro rexones, cauna taba incomunicada coles otres. Y fasta que nun pasa a ser provincia nun se desendolquen nella víes de comunicación que permitieren un mayor control sobro Macedonia.
Mar Mediterraneu
El mar Mediterraneu ye un mar del Atlánticu oriental, asitiáu ente Europa meridional, Asia occidental y África del Norte. Tien aprosimadamente 2,5 millones de km² y 3.860 km de lonxitú ya ye'l mar interior más grande del mundu. Les sos agües, que bañen les tres penínsules del sur d'Europa, (Ibérica, Itálica y Balcánica) y una d'Asia, Anatolia, comuniquen col océanu Atlánticu al través del estrechu de Xibraltar), col mar Negru (polos estrechos del Bósforo y de los Dardanelos), y cola mar Bermeya (pela canal de Suez). Formóse fai 6,5 millones d'años debío al agua que lo inundó pol estrechu de Xibraltar. 
El nome d'esti mar vien del latín "mar medi terraneum", que quier decir "mar en mediu de les tierres". Los romanos llamábenlo "Mare Nostrum" porque toles orielles yeren d'ellos.
El Mediterraneu tien como llendes les costes d'África, Asia y Europa comprendíes ente'l estrechu de Xibraltar al oeste y la entrada a los Dardanelos y la canal de Suez al este. Sodivídese en dos grandes cuenques: 
Llenden col Mediterraneu los siguientes estaos:
Esti mar sodivídese, según la Organización Hidrográfica Internacional, n'otros más pequeños. Según la enumeración de la tercer edición de "Limits of Oceans and Seas" (1953) estos son:
Hai otros mares que, magar que tán incluyíos na cuenca mediterránea, son consideraos pola OHI como mares independientes y ayenos a elli:
Israel
L'Estáu d'Israel ye un país d'Asia, asitiáu na oriella oriental del Mar Mediterraneu, na zona conocida como Mediu Oriente.
Llenda al norte con El Líbanu y Siria, al este con Xordania, al oeste col mar Mediterraneu y al sur col golfu d'Aqaba (Mar Bermeyu) y Exiptu.
Mientres los últimos trés mil años, Israel identificó, nel usu común y nel relixosu, tantu la Tierra d'Israel (Eretz Israel) como tol pueblu xudíu, el que siguió refiriéndose a l'anterior como la so patria, Tierra Santa o la Tierra Prometida , magar que darréu los romanos camudaron la denomamientu del territoriu pola de Siria Palestina n'entartallando la rebelión de Chigre Kojba.
El sustantivu vien de un pasaxe del Tanaj, la biblia hebrea, onde'l patriarca bíblicu Jacob provocó l'almiración d'un ánxel al vencénlu nuna llucha que duró toda una nueche. Ésti li bendíxo y camudó-y el so nome pol de Yisra'el , «élli llucha con Dios» (Xénesis, 32:28-30 ).[16] Les tribus confederaes que se reconocíen como descendientes de Jacob llamáronse asina mesmos Fíos d'Israel» o «israelites». Tocantes a l'arqueoloxía, el mentamientu más antiguu que se conoz del nome Israel inta a un nome personal ye un rellatu épicu grabáu nel cercu de Merenptah del Antiguu Exiptu, que data del añu 1210 e.C. onde ye emplegáu como un xentiliciu, designando a un pueblu o greyu de xente ensin venceyu con un llugar xeográficu concretu.
Col establecimientu del nuevu Estáu xudíu a mediaos del sieglu XX, embaraxáronse dellos nomes pal mesmu, como «Eretz Israel», «Sion», «Judea» y «Nueva Judea», que fueron finalmente tornaos. El nome modernu qu'adoptó'l país foi Medinat Yisrael n'hebréu y Dawlat Isrā'īl n'árabe, los dos idiomes oficiales, col mesmu significáu de «Estáu d'Israel». El xentiliciu del país n'asturianu ye israelín, y el so plural israelinos, adoptáu pol so gobiernu poques selmanes dempués de la independencia. El términu israelita suel utilizase en referencia a los antiguos habitantes del Reinu d'Israel, anque tamién s'emplega como sinónimu de xudíu o hebréu , ya inclusive d'israelín.
L'antigua tierra de Canaán, asitiada al suroeste del llamáu Creciente Fértil, foi dende antiguu tierra de tránsitu y puntu Entemedio ente les florecientes civilizaciones del ríu Tigris y el Éufrates, per un sitiu, y el valle del Nilu pol otru. La rexón tuvo estremada en pequeñes ciudaes-estáu o reinos locales independientes, como Moab, Edom, Xudá, Israel, Aram o Fenicia, qu'hubieron de faer frente a les socesives invasiones tantu d'imperios estremeros (Exiptu, Asiria o Babilonia ), como de nómades arábigos o los Pueblos del Mar como los filisteos. Nesa tierra vieron la lluz dos de los mayores afitaos de la civilización occidental: l'alfabetu semíticu, orixe de munchos alfabetos antiguu y modernu, y un monoteísmu del que proceden les relixones abrahámicas, estendiéndose dambos llogros por tou Occidente. Tamién vio nacer les primeres ciudaes del mundu (como Xericó), fai siete mil años, en plena revolución neolítica, según unu de los primeros puertos del mundu, l'antigua Jaffa.
La Tierra d'Israel foi sagrada pal pueblu xudíu dende tiempos bíblicos, allugando los llugares más sagraos del xudaísmu. Acordies con la Torá , foi prometida por Yahveh a los trés Patriarques del pueblu xudíu como la so patria; dellos estudiosos asitiaron esti periodu nos entamos del segundu mileniu e.C. En tiempos de Akenatón (c. 1350 e.C.) esistíen numberoses tribus hebrees asitiaes na ribera oriental del ríu Xordán, tratando de crucialo y asitiase nes tierres más fértiles de la ribera occidental. Nos últimos tiempos de Ramsés II, con Canaán estremada ente exipcios ya hitites, nueves tribus hebrees llegaron a veres del Xordán. Delles d'elles aliáronse pa invadir Canaán, realizando esta coalición a la manera tribal, identificándose como los descendientes de los fíos de Xacob, Yisra'el, nietu del patriarca Abraham , polo que se autodenominaron fíos d'Israel.
Estes tribus hebrees, que teníen el mesmu orixe que los amorreos y falaben un dialectu de la mesma llingua semítica que yá se falaba en Canaán, cruciaron el ríu Xordán alredor del añu 1240 e.C. y conquistaron Jericó, dende onde s'estendieron poles rexones montascoses de la zona, adoptando l'alfabetu semíticu y munchos otros aspeutos de la cultura cananea. Según la versión tradicional, a finales del sieglu XI e.C. Saúl estableció'l primeru d'una serie de reinos israelites en Canaán, los cuales gobernaríenla intermitentemente mientres los siguientes mil años. Escontra l'añu 1000 e.C. estableciéronse dos reinos, Israel y Xudá, que llegaron a formar una monarquía xunida n'oposición militar a los filisteos y otros pueblos estremeros. Según la hestoria tradicional basada nes Escritures, esti reinu unificáu foi gobernáu polos reis David y Salomón enantes de la so separación definitiva (nel añu 924 e.C.); el cercu de Tel Dan ye aceptada xeneralmente como la más antigua (y única hasta la fecha) evidencia arqueolóxica de la esistencia de la dinastía de David.
Darréu, bajo los socesivos dominios estranxeros d'Asiria, Babilonia, l'Imperiu aqueménida, Macedonia , y l'Imperiu seléucida, la presencia de xudíos viose sustancialmente menguada por cuenta de les socesives espulsiones de que fueron oxetu. El pueblu d'Israel foi independiente tan solo tres veces dempués del esiliu babilónicu: la primer ocasión foi mientres el dominiu seléucida, cuando surdió la dinastía asmonea, una oligarquía formada pola familia sacerdotal de los Macabeos. La dinastía asmonea consiguió lliberar del xugu seléucida y gobernó al pueblu xudíu a lo llargo d'un sieglu, dende l'añu 164 e.C. hasta'l 63 e.C., cuando'l país foi sometíu a Roma por Pompeyu. La segunda etapa independiente prodúxose mientres la Primer Guerra Xudeo-Romana (66-73), cuando los xudíos subleváronse per primer vegada contra Roma (instaurada yá n'imperiu). Mientres esta guerra produció la conquista de Xerusalem y la destrucción del Segundu Templu ,según la muerte de más d'un millón de xudíos y l'orixe del éxodo de munchos supervivientes.
L'últimu momentu de plena independencia del pueblu xudíu foi'l curtiu periodu de la rebelión de Bar Kojba. Mientres tres años (132-135) les fuerces xudíes aguantaron al Imperiu romanu, hasta que finalmente la revuelta foi entartallada pol emperador Adriano .El fracasu de la revuelta causó la espulsión definitiva de los xudíos del país y la reconstrucción de Xerusalén como colonia romana col nome de Aelia Capitolina. Una vegada destruyíu l'Estáu xudíu y exiliada la mayor parte de la so población, los romanos camudaron intencionadamente la denominación del país, que pasó a denominase Siria Palestina o a cencielles Palestina, un nome deriváu de los antiguos adversarios de los xudíos, los filisteos. Curiosamente la Mishná y el Talmud, dos de los testos más importantes del xudaísmu, fueron escritos nel esiliu a partir d'esta dómina.
Tres la división del Imperiu romanu, Palestina tuvo baxo'l dominiu de Bizanciu hasta l'añu 639, nel que se produxo la conquista árabe. La dinastía Omeya (661-750), pesie a los munchos problemes que la complexidá social y étnico del territoriu qu'apoderaben plantegaba, nun rexistró nin grandes problemes nacionales (ente les distintes etnies del imperiu, y especialmente ente los árabes y les demás) nin tampoco choques ente comunidaes relixoses, nin ente los non musulmanes y el poder central. El califatu Abasí (750-1258), tamién conocíu como Califatu de Baghdad, asocedió al omeya, y sustituyólu finalmente la dinastía Selyúcida (1071).
Ente 1096 y 1244 motivaos pol fervor relixosu, la perda de poder bizantín ante los turcos y l'imposibilidá de pelegrinar a Xerusalén, la nobleza europea promovio delles Cruzaes. La Primer Cruzada tuvo llugar en 1099 y remató cola conquista de Xerusalén y l'establecimientu de cuatro Estaos Cruciaos n'oriente mediu, ente ellos el Reinu de Xerusalén. Mientres la toma de Xerusalén los cruzaos fexeron una cruenta matanza, que nun respetó xudíos nin musulmanes. A lo llargo de les siguientes década de dominiu cristianu prodúxose l'asentamientu de colonos europeos, sobremanera italianos y francos y una notable medría comercial impulsáu poles Repúbliques marítimes. Saladín, (fundador de la dinastía Ayubí , n'aquel momentu sultán d'Exiptu y Siria) conquistó la ciudá de Xerusalén nel añu 1187, La Tercer Cruzada dexó la supervivencia del Reinu de Xerusalén, magar tuvo confináu a una estrecha franxa de tierra próxima a la mariña. La dinastía Ayubí sustituyóse pola de los Mamelucos en 1250, que cola toma d'Acre en 1291 acabaron col Reinu de Xerusalén.
En 1517 la rexón quedó somorguiada al Imperiu otomanu , que la so dominación enllargóse cuatro siglos (hasta 1917), mientres los que foi parte del vilayatu Damasco-Siriu, una de les munches provincies otomanes. Magar too, siempres se caltuvo una exigua comunidá xudía, que fluctuó considerablemente al traviés de los sieglos. En 1881, al respective de una población total envalorada de 470.000 habitantes, vivíen na zona de 20.000 a 25.000 xudíos, con una presencia principal en Xerusalén, onde escontra 1884 yeren una de les etnies mayoritaries, hasta aportar a mayoría absoluta en 1896 .
Dempués de diverses sublevaciones, los romanos destruyeron Xerusalén y obligaron a casi la totalidá de los xudíos a fuxir d'Israel, empezando un llargu periodu d'esiliu conocíu como Diáspora. Los xudíos de la diáspora naguaron por tornar a Israel mientres sieglos. Por exemplu, en 1141 el sefardín Yehuda Halevi realizó un llamamientu a los xudíos pa tornar a Eretz Israel, efectuando él mesmu'l regresu a Sión, onde atopó la muerte. Un sieglu dempués, el rabino español Nahmánides emigró a Xerusalén y dende entós caltúvose una presencia constante de xudíos, especialmente en Xerusalén. El tamién sefardín Yosef Caru emigró a la gran comunidá xudía de Safed en 1535. Folaes migratories tuvieron llugar, por casu, nel periodu 1209-1211. Foi tamién famosa la «aliyá de los rabinos de Francia ya Inglaterra» escontra Acre en 1258 y 1266. En 1260 Jehiel de París emigró a Acre al par del so fíu y un numberosu grupu de siguidores. Pequeñes foles migratories xudíes tuvieron llugar mientres el sieglu XVIII, como la de Menachem Mendel de Vitebsk y 300 de los sos siguidores, Judah he-Hasid y alredor de 1000 discípulos y más de 500 discípulos (y les sos families) de Gaón de Vilna conocíos como Perushim . Folaes d'estudiantes rabínicos inmigraron en 1808-1809, aséntandose en Tiberíades, Safed y dempués en Xerusalén.
En 1860, l'antigua comunidá xudía de Xerusalén empezó a construyir barrios de viviendes fuera de los murios de la Ciudá Vieya. En 1878, fundóse'l primer asentamientu agrícola modernu en Petaj Tikva.
La primera gran fola d'inmigración xudía a Palestina, conocida como aliyá , empecipióse en 1881, de resultes de les persecuciones a que yeren sometíos los xudíos n'Europa y les idees de Moses Hess, un sionista-socialista qu'abogaba pola redención del territoriu consideráu como la patria hebrea. Los xudíos mercaben tierres a les autoridaes otomanes y a los terratenientes árabes, surdiendo d'esta forma los primeros asentamientos agrícoles. Ye nesta dómina cuando pueden apreciase les primeres tensiones ente árabes y xudíos.
El surdimientu del sionismu, fundáu por Theodor Herzl, dio llugar a la segunda Aliyá (1904-1914) nel cursu de la cual emigraron a Israel unos 40.000 xudíos. En 1909 un grupu de xudíos rusos que llegaron dempués del fracasu de la revolución de 1905, fundaron Degania, el primera kibutz .
En 1917, el Ministru d'Asuntos Esteriores británicu, Arthur James Balfour, emitió una declaración onde se promovía la idea del establecimientu d'una patria en Palestina pal pueblu xudíu (la llamada Declaración Balfour). En 1920, Palestina foi axudicada al Reinu Xuníu pa la so alministración como Mandatu de la Sociedá de Naciones .
Ente 1916 y 1929, asocediéronse dellos ataques per parte de los árabes contra les comunidaes xudíes y cristianes residentes y contra los pelegrinos de Tierra Santa .Los más importantes fueron los de 1920 y los de 1929 en Safed y Hebrón. Yá enantes de 1919 los cristianos fueren acosaos polos árabes, gafos pola vienta de terrenes de la parte cristiana de Xerusalem a compradores xudíos.
En 1920 los ataques árabes atopáronse cola sorpresiva respuesta, non de los británicos qu'ignoraron les intenciones de los árabes d'atacar a la comunidá xudía, sinón de los grupos de defensa xudíos fundaos por, ente otros, Ze'ev Jabotinsky. Foi nesi añu cuando nació la Haganá .
Munchos de los ataques contra los xudíos fueron promovidos por Amin al-Husayni. Al-Husayni, antisemita militante y principal líder palestín mientres década, convertiríase años dempués nel principal aliáu árabe del Tercer Reich.
La meyora del nazismu en 1933 dio llugar a la Quinta Aliyá. Los xudíos en Palestina amontaron la so población d'un 11% en 1920 a un 30% en 1940 y yeren propietarios del 6% del territoriu del Mandatu británicu (incluyendo a l'actual Xordania) en 1943. L'Holocaustu ,xuntu cola negativa de les potencies occidentales d'abrir les sos fronteres, causó otra fola d'inmigrantes a Palestina, alzando'l so númberu hasta los 600.000 habitantes xudíos.
En 1939, los británicos abandonaron el compromisu de favorecer la creación d'un Estáu xudíu, según la de la partición de Palestina, abogando por un únicu Estáu na rexón. Amás, tomaron midíes pa llindar la inmigración xudía y acutaron la compra de tierres per parte de los xudíos. Magar ello, al españar la Segunda Guerra Mundial los líderes sionistes sofitaron decididamente a Gran Bretaña. Los británicos, sicasí, caltuvieron la prohibición d'inmigración xudía a Palestina mientres tola Segunda Guerra Mundial. Munchos xudíos foron interceptaos y devueltos a la Europa apoderada polos nazis, magar un gran númberu pudo entrar de forma clandestina nel país.
Mientres la guerra fría, los xudíos soviéticos fueron consideraos con frecuencia como traidores y espíes, con esa sida practicóse una vegada más l'antisemitismu oficial per parte de les autoridaes soviétiques. Munchos xudíos intentaron abandonar la URSS, pero bien pocos llograben el permisu correspondiente pa emigrar. La sola solicitú del visáu suponía un grave riesgu, pos traía de cutiu la perda de los sos trabayos, la confiscación de los sos bienes ya inclusive l'ostracismu de tola familia. Con posterioridá a la guerra de 1967, la situación de los xudíos a'l que se-yos refugaba'l visáu, conocíos yá como refuseniks , convirtióse nuna tema permanente de denuncia per parte de los grupos de derechos humanos occidentales. Dalgunos d'ellos, como Natan Sharansky, fueron confinaos en gulags mientres dellos años.
Coles polítiques de glásnost y perestroika , yá nos últimos años de la Xunión Soviética y una vegada llográu l'allampáu derechu de los refuseniks a emigrar, cientos de miles de xudíos decidieron abandonar la XRSS. Solo ente 1987 y 1991, más de mediu millón de xudíos salieron de la URSS, de los cual 350.000 dirixiéronse a Israel y 150.000 a los Estaos Xuníos.
Esta gran folada migratoria (ente los setecientos mil y el millón de persones pa una población total de seis millones d'israelines), que s'estendió mientres aprosimao 10 años, influyó notablemente nel equilibriu demográficu y nel desenvolvimientu económicu d'Israel, xenerando un saltu positivu tamién gracies a la cantidá de nuevos inmigrantes con bon nivel académicu en toles cañes de la ciencia y la tecnoloxía.
Hasta'l día de güei, siguen llegando a Israel inmigrantes y descendientes xudíos de tol mundu, a pesar de los últimos conflictos como la Segunda Guerra d'El Líbanu; asina, llegaron faciendo aliyá esi mesmu añu xudíos de países como Estaos Xuníos y Francia gracies a la Llei de la torna.
En 1947, tres l'españíu de la violencia por grupos militantes árabes y xudíos y ante la imposibilidá de conciliar a dambes poblaciones, el gobiernu británicu decidió retirase de Palestina y punxo en manos de la ONX el resolvimientu del conflictu. Tres l'informe de la comisión Peel, una comisión internacional qu'evaluó la situación sobre'l terrén, l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes aprobó'l 29 de payares de 1947 un plan qu'estremaba a Palestina en do Estaos, dando a los árabes y a los xudíos una estensión semeyante de terrén (el 54% del total pa Israel, pero incluyía'l desiertu del Neguev, que representaba de la mesma el 45% de la superficie del país). Xerusalén quedaría como una ciudá internacional alministrada poles Naciones Xuníes. La ONX nun adoptó nenguna disposición pa executar el Plan y, apenas dos semana dempués, nuna xunta pública celebrada'l 17 avientu, la Lliga Árabe aprobó otru resolvimientu que refugaba de forma taxativa la de la ONX y na qu'alvertía que, pa evitar la execución del plan de la ONX, emplegaría tolos medios al so algame, incluyendo la intervención armada.
El 14 de mayu de 1948 , día que expiraba el Mandatu británicu sobre Palestina ,l'Estáu d'Israel foi proclamáu nel territoriu otorgáu pol plan de les Naciones Xuníes, aboliendo como primer midida les lleis antiinmigratorias britániques que torgaben dende diba años la entrada llegal de nuevos xudíos a Palestina.
Nun hubo nengún intentu per parte de la ONX d'evitar la intervención armada que proclamara la Lliga Árabe meses atrás y, a otru día de la declaración d'independencia, los cinco países árabes vecinos declararon la guerra al naciente Estáu d'Israel y trataron d'invadilo. Na guerra intermitente que tuvo llugar mientres los siguientes 15 meses (con delles tregües promovidas pola ONX), Israel conquistó un 26% de terrén adicional al del antiguu mandatu, ente que Trexordania ocupó les árees de Judea y Samaria, anguaño conocíes como Cixordania , y Exiptu ocupó'l territoriu correspondiente a l'actual franxa de Gaza.
Al términu de la guerra , una población árabe envalorada ente 600.000 y 900.000 habitantes emigraron o fueron espulsaos per Israel del territoriu qu'ocupaben (les Naciones Xuníes da como cifra oficial 726.000 persones, anque, según la terminoloxía de la mesma ONX, solo un terciu son técnicamente «refuxáu», el restu, los que s'instalaron en Gaza y Cixordania, son «movíos» dientro del propiu país) y treslladóse a los países árabes estremeros, dando orixe al problema de los movíos y refuxáu palestinos que nunca se llegó a resolver del too. Pela otra parte, un númberu significativu de xudíos quedaron en territoriu árabe y fueron igualmente espulsaos, incluyíes delles comunidaes xudíes establecíes en Palestina dende antiguu, ente les que sobresal la de Xerusalén Este.
La inmigración de los supervivientes del Holocaustu y la de los refuxáu xudíos qu'habitaben en países árabes, en dellos casos dende enantes de l'arabización, dobló la población xudía en Palestina al añu de declarase la independencia d'Israel. Mientres la década siguiente aprosimao 600.000 xudíos orientales, una cifra equivalente a la de refuxáu palestinos, fuxeron o fueron espulsaos de territorios árabes, nos que delles comunidaes xudíes llevaben viviendo dende faía casi 2000 años, y abelugar n'Israel (adicionalmente unos 300.000 xudíos emigraron a Francia y a los Estaos Xuníos, quedando una ínfimo población xudía nos países árabes, principalmente en Marruecos y Túnez. En total unos 900.000 xudíos convirtiéronse nos otros refuxáu que se menta nel resolvimientu 242 de la ONX). (vease Éxodo xudíu de países árabes).
La guerra del Sinaí desencadenóse arriendes de la nacionalización de la canal de Suez per parte d'Exiptu y a los ataques de fedayines que sufría Israel. Francia ya Inglaterra establecieron una alianza militar secreta con Israel y atacaron por sorpresa y de forma coordinada a Exiptu, desmantelando por completu l'exércitu exipciu y aniquilando la so fuerza aéreo. En solo una selmana, Israel conquistó la península del Sinaí al completu, incluyendo zones estratéxiques, como Sharm el-Sheij, que ye clave pal accesu al estrechu de Tirán y el golfu de Akaba, fundamental pa lliberar la salida al mar dende'l puertu israelín de Eilat. Si los oxetivos d'Israel fueron tou un ésitu militar, pa Francia y Reinu Xuníu foi tou un fiascu, últimes rabotaes de los dos vieyes potencies colonialistes en cayente.
La guerra del Sinaí representó una derrota militar en toa regla pa Exiptu, pero una victoria moral y política. La presión diplomática conxunta de los Estaos Xuníos y de la Xunión Soviética, insólitamente d'alcuerdu frente a la sorpresiva maniobra de Londres y París que pretendíen recuperar la canal de Suez, obligó a Israel a retirase de la península del Sinaí y de la Franxa de Gaza, esto ye, tuvo que tornar a la situación pre-bélica que lu llevara a conquistar 60.000 kilómetros cuadraos en solo una selmana. Tres l'altu'l fueu decretáu pola ONX, Exiptu aceptó la fuerza d'interposición de la ONX na frontera (UNEF, una Fuerza d'Emerxencia creada al efeuto), pa caltener la desmilitarización de la rexón y evitar los incidentes fronterizos. A Israel costó-y arrenunciar a les enormes conquistes llograes nesta guerra rescamplu, pero en cuenta de la retirada llogró que la frontera con Exiptu quedara protexida d'infiltraciones guerrilleres, gracies al esplegue de la fuerza multinacional, y ganó con ello nueve años de tranquilidá.
Les consecuencies de la guerra de 1956 dexaron a la rexón nuna situación inestable, con una aparente paz fronteriza (anque los Estaos árabes siguíen ensin reconocer a Israel), pero con un ascensu del nasserismo panárabe que tien a la causa palestina como elementu movilizador. Siria, alliniada col bloque soviéticu ,empezó a patrocinar asaltos terroristes n'Israel a principios de los años 1960, como parte de la so «guerra de lliberación», col propósitu d'esviar l'atención de la oposición doméstica a la dictadura baazista.
En septiembre y ochobre de 1953 Israel empezó a esviar les agües del ríu Xordán, produciéndose graves tensiones. En 1964, Israel empezó a faer operativa la esviadura, estrayendo agua del ríu Xordán pal so acueductu nacional. Del 13 al 17 de xineru, tien llugar el cume árabe n'El Cairu, onde los dirixentes árabes afirmen la so oposición a la esviadura de les agües del ríu Xordán per parte d'Israel. Al añu siguiente, los Estaos árabes empecipiaron la construcción del Plan Diversión Enagua Cabecera .Al terminar, esviaría l'agua del Dan Banias por que nin entrara a Israel nin al Llagu Tiberiades, sinón que fluyera a un muriu de contención allugáu en Mukhaiba pa Xordania y Siria. Tamién esviaría l'agua del Hasbani al ríu Litani, n'El Líbanu. La esviadura amenorgaría la capacidá del tresporte d'agua escontra Israel n'aprosimao un 35%. A pesar de la esviadura, inda en 1990 la disponibilidad d'agua per cápita n'Israel yera de 470 metros cúbicos, ente que na vecina Xordania yera de 260 metros cúbicos un 45% menos que nel casu israelín. La Fuerces de Defensa d'Israel (FDI) atacaron el proyectu en Siria en marzu, mayu y agostu de 1965, perpetuando una serie enllargada d'actos de violencia na frontera que contribuyó directamente a los acontecimientos que llevaron a la guerra.
En 1996, bajo'l tratáu de paz Israel-Xordania, Israel alcordó aprovir a Xordania de 50 millones de metros cúbicos d'agua añalmente.
Pa la ONX, la escasez d'agua na rexón, caracterizada por un clima grebu y semiárido, ye considerada cada vez más una tema crucial pal bienestar de los sos países y pueblos. Los Territorios Palestinos, especialmente les zones elevaes de Cixordania , tienen una bayura de recursos hídricos anovables en comparanza col restu d'Oriente Mediu. Sicasí, les severes restricciones a la furadura d'agua, plantíu y riego qu'Israel impunxo a los palestinos caltuvieron nun baxu nivel la cantidá d'agua disponible pa la población palestina. La ONX afirma que les polítiques israelines garanticen que la mayor parte de l'agua de Cixordania penerar subterráneamente a Israel y que los colonos israelinos dispongan d'un accesu preferencial a los recursos hídricos. De resultes d'ello, una crisis de l'agua provocada pol home socava les condiciones de vida del pueblu palestín. L'agua ye unu de les varies temes que tán siendo trataos nes conversaciones multillaterales, ente que una amplia y xusta asignación de los recursos hídricos de la cuenca del ríu Xordán, Cixordania y de los acuíferos de Gaza entá nun s'axustó peles partes pertinentes.
La Guerra de los Seis Díes foi un conflictu armáu que tuvo llugar n'Oriente Mediu nel añu 1967. Alvertíu pola retirada de los Cascos Azules de la frontera del Sinaí, el bloquéu de los estrechos de Tirán y los movimientos de tropes d'Exiptu, Siria y Xordania al otru llau de la frontera, al par de la concentración d'unidaes iraquines y kuwaitíes y d'otros países árabes, Israel decidió pasar a la ofensiva pa esconxurar lo que suponía una inminente agresión y atacó a Exiptu . Magar que los medios de comunicación árabes prometíen la destrucción y aniquilación de tola población israelina, devolviendo al primer planu les alcordances de la shoá , otres fontes punxeron en dulda, con posterioridá, que los árabes fueren realmente a atacar Israel.
Mientres el conflictu, Israel conquistó a Exiptu la península del Sinaí hasta la Canal de Suez, empecipiando con posterioridá un plan de colonización de la península. En 1973 Exiptu recuperó la ribera esti de la Canal, mientres la llamada guerra de Yom Kipur; en tantu les tropes israelines, recuperaes de la sorpresa inicial, cruciaron la Canal, deteniéndose a 101 kilómetros de la capital d'Exiptu, El Cairu. Tres esta acción rescamplu, Exiptu foi l'únicu (amás Xordania) país árabe que robló la paz con Israel, formalizada nos alcuerdos de paz de Camp David, que tuvo como más señaláu resultáu la devolución de la península del Sinaí (quitando la Franxa de Gaza), la reconocencia del Estáu d'Israel per parte d'Exiptu, y l'establecimientu de rellaciones diplomátiques per primer vegada ente Israel y unu de los sos 4 países estremeros, incluyendo l'intercambiu d'embaxadores.
Tamién mientres la guerra de 1967 conquistaría Israel los territorios de Cisxordania con Xerusalén Este, entós bajo alministración de Xordania, según ocuparía los Altos del Golán, en territoriu siriu. N'ochobre de 1973 , mientres la guerra de Yom Kipur, les tropes siries atacaron les posiciones israelines nos Altos del Golán, ente qu'Exiptu lluchaba a lo llargo de la canal de Suez. Tres les primeres conquistes siries, Israel espulsó a los sirios de los Altos del Golán y avanzó hasta llegar a 32 kilómetros de Damascu. Tres l'alcuerdu de cese de fueu robláu ente Siria ya Israel en mayu de 1974, establecióse una zona desmilitarizada ente asítiesles siries ya israelines. Israel incorporó los Altos del Golán al so sistema alministrativu en 1981, nel Distritu Norte ,magar formalmente nun los hai anexionado.
A lo último, Israel caltuvo bajo ocupación militar mientres cerca de veinte años una franxa de terrén nel sur d'El Líbanu, la denominada per Israel «zona de seguridá», por cuenta de los continuos ataques que dende'l sur d'El Líbanu producíense contra les ciudaes del norte d'Israel per parte de los grupos armaos palestinos. Yá en 1978 el Tsahal efectuó la llamada Operación Litani, col fin de liquidar les bases palestines dende les que se llevaben a cabo infiltraciones guerrilleres contra Israel.
La invasión israelina d'El Líbanu, empecipiada'l 6 de xunu de 1982 tres l'asesinatu del embaxador israelín en Reinu Xuníu, Shlomo Argov, a manos del grupu de Abu Nidal, provocó la fuxida de la OLP a Túnez, ocupando'l so vacíu'l grupu armáu Hezbolá , sofitáu polos réximes siriu ya iranín. Israel retiróse unilateralmente d'esta zona'l 24 de mayu de 2000, acatando'l resolvimientu 425 del Conseyu de Seguridá de la ONX de 1978, por cuenta de la promesa electoral del primer ministru Ehud Barak de buscar una paz de compromisu tantu con Siria como con El Líbanu, propuesta de paz que darréu foi refugada pol réxime siriu, que caltuvo la so presencia n'El Líbanu hasta 2005 y el so encontu militar a Hezbolá .
En xunetu de 2006 , tres l'asesinatu d'ocho soldaos israelinos nuna emboscada na frontera y el secuestru d'otros dos per parte de milicianos de Hezbolá, Israel considerólo un actu de guerra» y desencadenóse la crisis israelo-libanesa de 2006.
El resolvimientu 303 de l'Asamblea Xeneral de la ONX, del 29 d'avientu de 1949, declaró: «La ciudá de Xerusalén va establecese como un corpus separatum bajo un réxime internacional especial y va ser alministrada poles Naciones Xuníes». Sicasí, la guerra que darréu dempués de la Declaración d'Independencia desencadenaron los países árabes contra Israel fixo inaplicable dicha resolvimientu. En 1950, tres l'armisticiu, Israel proclamó a Xerusalén como la capital del so nuevu Estáu. Esta declaración de capitalidad solo afectaba a la parte occidental de la ciudá, que yera l'alministrada per Israel, ente que la otra parte (incluyendo la Ciudá Vieya) quedó en manos de Xordania.
Na Guerra de los Seis Díes (1967), Israel conquistó tamién la parte oriental de la ciudá (la llamada Xerusalén Este).Darréu segrególa de Cisxordania y la anexionó de facto al restu del conceyu. En xunetu de 1980, pente medies de la Llei de Xerusalén, Israel axuntó na so lexislación nacional dambes partes nun solu conceyu, proclamándola como la so capital eterna y indivisible».
Namái un mes dempués, como midida de castigu pola anexón, la ONX aconseyó a les sos Estaos miembros que treslladaren les sos embaxaes a Tel Aviv. Los postreros n'adoptar esa midida fueron Costa Rica y El Salvador: el primeru anunció'l treslláu de see'l 16 d'agostu de 2006 y el segundu fíxolu el 25 d'agostu de 2006. Sicasí, Paraguái y Bolivia caltienen les suyes en Mevaseret Zion, un suburbio de Xerusalem. Pela so parte, Estaos Xuníos aprobó una llei en 1995 que declaraba que «Xerusalén tien de ser reconocida como la capital del Estáu d'Israel» y, acordies con dicha llei, tien previstu treslladar de nuevu la so embaxada a Xerusalén, anque nun lo realizó inda.
Israel ye una democracia parlamentaria con un sistema pluripartidista y separación de poderes con sufraxu universal. El sistema políticu israelín ta formáu pol poder lexislativu, el poder executivu y el xudicial. Les sos instituciones más importantes son el presidente, que se desempeña como xefe d'Estáu, la Kneset (el parllamentu unicameral del país), el primer ministru y el so Gabinete, que formen el gobiernu, y el sistema xudicial, que'l so más altu tribunal ye la Corte Suprema y la so independencia ta garantizada por llei.
Israel ta gobernáu por 120 miembros parlamentarios, conocíu como la Kneset. La Kneset básase na representación proporcional de los partido políticos. Les elecciones parlamentaries celébrense cada cuatro años, pero la Knesset puede eslleir el gobiernu en cualquier momentu por una Cuestión d'enfotu. Les Lleis fundamentales d'Israel funcionen con una constitución non escrita. En 2003, la Knesset empezó a redactar una constitución oficial sobre la base d'estes lleis.
El Sistema Xudicial d'Israel consiste d'un sistema de trés niveles. El nivel más baxu son los tribunales de magistrado, asitiáu na mayoría de les ciudaes de tol país. Percima d'ellos tán los Tribunales de Distritu, qu'actúen como tribunales de apelación y tribunales de primera instancia, que tán asitiaos en cinco de los seis Distritos d'Israel. El tercer y más altu nivel el Tribunal Supremu d'Israel, asitiáu en Xerusalén. Cumple un doble papel como Corte Suprema de xusticia y como Tribunal Cimeru de Xusticia. Nesti últimu papel, la Corte Suprema dicta normes como un tribunal de primera instancia, que dexa que les persones, tanto ciudadanos como non ciudadanos, presentar un pidimientu contra les decisiones de les autoridaes estatales. L'ordenamientu xurídicu d'Israel combina la Llei Inglesa de Derechu anglosaxón, derechu civil, y les Lleis Xudíu. Básase nel principiu de Stare decisis (precedente) y ye un sistema acusatorio, onde les partes nel pleitu tienen de presentar pruebes ante'l tribunal. Nel tribunal los casos son decidíos por xueces profesionales en llugar de xuraos. El matrimoniu y el divorciu tán so la xurisdicción de los tribunales relixosos: xudíu, musulmanes, drusos y cristianos. La elección de los maxistraos ye lleváu a cabu por un comité de miembros de la Kneset, maxistraos de la Corte Suprema, y miembros de la Asociacion d'Abogaos d'Israel.
El so grau de respetu a los derechos políticos y a les llibertaes civiles conviértenla nel únicu país de la rexón consideráu "llibre" d'alcuerdu a la evaluación qu'efectúa Freedom House. El nivel de llibertaes civiles dexa la crítica abierta en temes d'Estáu per parte de grupos tal como B'Tselem, una organización d'intelectuales israelinos de derechos humanos bien crítica coles actuaciones del gobiernu en Gaza y Cisxordania, amás d'otros grupos antisionistas o antiisraelíes qu'operen legalmente n'Israel.
El territoriu d'Israel ta estremáu en 6 distritos o "mejozot" (מחוזות), dirixíos por un comisariu designáu pol Ministeriu del Interior. Son los siguientes: Central, Haifa, Xerusalén, Norte, Meridional y Tel Aviv.
De la mesma los distritos estrémense en quince subdistritos conocíu como "nafot" (נפות), que son de la mesma estremaos en cincuenta "región naturales". Les rexones naturales" son unidaes non alministratives qu'utiliza'l Gobiernu d'Israel pa cuestiones estadístiques y el censu de población.
Los distritos son un heriedu del Imperiu otomanu y ente el so atribuciones atopen les d'ellaborar la lexislación local, controlar los impuestos y los presupuestos locales, aprobar los proyectos d'obres públiques y conceder creitos a los gobiernos locales.
Tocantes a los territorios ocupaos mientres la Guerra de los Seis Díes, los Altos del Golán tán integraos administrativamente nel Distritu Norte, y Cisxordania integra'l Distritu de Xudea y Samaria, solo reconocíu por Israel.
A efectos estadísticos, el país ta estremáu en tres árees metropolitanes: Tel Aviv y Gush Dan (con una población de 3.150.000), Haifa (con una población de 996.000), y Beerseba (población 531.600). Sicasí, la ciudá más grande d'Israel, tantu en población como en superficie, ye Xerusalén, con 732.100 habitantes nuna área de 126 kilómetros cuadraos. Tel Aviv, Haifa y Rishon LeZion atópense ente les ciudaes más poblaes d'Israel, con una población de 384.600, 267.000 y 222.300 respectivamente.
L'Estáu d'Israel partir El Líbanu nel norte, frontera reconocida oficialmente pola ONX tres la retirada israelina del sur de dichu país; con Xordania al este y con Exiptu al sur, dambes fronteres reconocíes a partir de los alcuerdos de paz roblaos con dambos países. 
Israel entá nun afitó les sos fronteres con Siria nin cola Autoridá Palestina na zona de Cixordania, anque nesti sentíu la comunidá internacional suel considerar como frontera la Llinia Verde, la llinia d'armisticiu ente Israel y los sos vecinos árabes que funcionó como frontera "de facto" hasta la Guerra de los Seis Díes. Israel tamién caltién grandes bloques d'asentamientos próximos a dicha llinia ya inclusive más allá, especialmente en redol a Xerusalén Este y el Bloque Etzión, y na ciudá d'Ariel en Cisxordania. En septiembre de 2005, Israel remató'l so retirada unilateral de la Franxa de Gaza hasta la Llinia Verde».
En 2007 Israel caltenía rellaciones diplomátiques con 161 países y disponía de 94 misiones diplomátiques en tol mundu. Tres miembro de la Lliga Árabe normalizaron les rellaciones con Israel: Exiptu y Xordania, que roblaron trataos de paz en 1979 y 1994 respectivamente y Mauritania, qu'optó por completes rellación diplomátiques con Israel en 1999. Dende 2003 les rellaciones con Marruecos caltiénense en constante aumentu y el Ministru d'Asuntos Esteriores d'Israel visitó'l país. En virtú de la lexislación israelina, El Líbanu, Siria, Arabia Saudita, Iraq y Yemen son países enemigos y los ciudadanos israelinos nun van poder visitalos ensin permisu del Ministeriu del Interior. Dende 1995 Israel ye miembru de Diálogu Mediterraneu, que fomenta la cooperación ente siete países de la Cuenca del Mediterraneu y los miembros de la Organización del Tratáu del Atlánticu Norte.
Estaos Xuníos, Turquía, Alemaña, Reinu Xuníu y India atópense ente los más íntimos aliáu d'Israel. Estaos Xuníos foi'l primer país en reconocer al Estáu d'Israel, siguíu pola Unión Soviética. Puede considerase a Israel como'l so principal aliáu en Asia Sudoccidental, sobre la base de polítiques compartíes y los valores relixosos. A pesar de nun establecer plenes rellaciones diplomátiques ente Turquía ya Israel hasta 1991, Turquía cooperó col Estáu desque confirmó la reconocencia d'Israel en 1949. Sicasí, los llazos de Turquía con otres naciones de mayoría musulmana de la rexón dieron llugar n'ocasiones a la presión de los Estaos árabes por que modere la so rellación con Israel. Fuertes venceyos ente Alemaña ya Israel inclúin la cooperación científico y educativo y dambos Estaos caltienen solíos venceyos nos sectores económico y militar. India estableció plenos llazos diplomáticos con Israel en 1992 y fomentó sólidos venceyos col país tantu nel sector militar como nel cultural dende entós. El Reinu Xuníu, que caltuvo rellaciones diplomátiques plenes con Israel dende la so formación, realizó dos visites del xefe d'estáu en 2007. Les rellaciones ente los dos países consolidáronse mientres el gobiernu del ex primer ministru Tony Blair por cuenta de los sos esfuerzos por atopar un resolvimientu a los dos estaos. El Reinu Xuníu ye vistu como una rellación natural" con Israel a cuenta del mandatu británicu de Palestina. Irán tenía rellaciones diplomátiques con Israel sol gobiernu de la dinastía Pahlevi, pero retiró la so reconocencia d'Israel mientres la Revolución iranina.
En 2009, tantu Venezuela como Bolivia rompieron rellaciones diplomátiques con Israel por mor del conflictu de la Franxa de Gaza de 2008-2009.
Nel casu de la India, Israel caltién rellaciones diplomátiques con dichu país dende 1991. Enantes d'esa fecha la India tenía una posición más pro-árabe y pro-soviética, votando inclusive en contra de la fundación d'Israel na Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes en 1948, argumentando que s'oponía a la creación de países basaos na relixón (como'l casu de la so oposición a la fundación del Pakistán islámicu y el Jalistán sij); sicasí, ye posible que dichu distanciamientu debiérase más a motivos geopolíticos. Sía que non, una serie de factores provocaron l'acercamientu d'India con Israel a partir de 1991, ente ellos la disolución de la Unión Soviética (que tenía fuertes venceyos cola India), la declaración de la Organización de la Conferencia Islámica de que Caxmir yera lexítimamente territoriu de Pakistán en 1986, y les crítiques de dicha organización contra India en materia de derechos humanos del musulmanes nel 2001, lo qu'alloñó a la India del mundu islámicu. La llegada al poder del Likud n'Israel, con Ariel Sharon al frente, y el Bharatiya Janata n'India, lideráu por Atal Bihari Vajpayee, tuvo tamién la so influencia, yá que tantu'l Likud como'l BJP son partíos conservadores, amestaos a grupos nacionalistes relixosos de xudíos y hindús respectivamente y que promueven una política de mano dura contra'l terrorismu islámicu. 
La visita de Ariel Sharón a la India en 2003 foi la primer visita d'un primer ministru israelín. Dicha visita foi avafada por airado protestes contra Sharón protagonizaes principalmente por musulmanes, onde se-y acusaba de xenocidiu y crímenes de guerra en pancartes. Jaswant Singh foi'l primera canciller de la India en visitar Israel nel añu 2000. Anque les rellaciones diplomátiques ente Israel y l'India permanecieron normales entá col cambéu de gobiernu al centru-izquierdista Congresu Nacional Indiu, el musulmanes d'India siguen siendo mayoritariamente pro-palestinos.
N'Israel estremen trés rexones xeomorfolóxiques, d'Oeste a Este: la enllanada litoral mediterránea, el cordal central y el Valle del Xordán (la depresión más fonda de la Tierra). A estos trés rexones, hai que sumar la del desiertu de Neguev, planicie y montes de caliar, asitiáu al sur d'Israel. Les rexones grebes ocupen más de la metá del territoriu d'Israel.
Entá siendo ermu bona parte del territoriu, nos valles abonden los llirios, y tamién los árboles como pinos, ocalitos, olivos y acacies. Les retames crecen esporádicamente nel desiertu del Neguev. Esisten iniciatives de reforestación que se lleven a cabu per tol país, especialmente nos montes, onde los pinos, carbayos, cipreses y lloreos enraigonen de forma esitosa.
Asitiáu ente los desiertos d'África y Asia, d'una parte, y del Mar Mediterraneu, templáu y húmedu, de la otra, Israel alcuéntrase nuna encruciada d'influencies climátiques que dexaron estremar hasta cuarenta tipos distintos de clima en tan amenorgada superficie. El réxime térmicu varia notablemente cola altitú y la continentalidad, especialmente pel hibiernu: d'oeste a esti va pasándose d'un clima típicu mediterraneu a unu continental. Les rexones montascoses suelen ser airoses y bien fríes -dacuando con nevaes-. El picu del Monte Hermón ta cubiertu de nieve la mayor parte del añu y Xerusalén xeneralmente recibe siquier una nevada cada añu. Les ciudaes costeres, como Tel Aviv y Haifa, tienen un típicu clima mediterraneu con fríu y lluviosu, con iviernos llargos y branos bien calorosos. Nel estremu sur, nel Golfu d'Eilat, el clima ye tropical secu.
La temperatura más alto del continente asiáticu (53,7° C o 129° F) rexistróse en 1942 nel kibutz Tirat Zvi, al norte del valle del Xordán. 
Polo xeneral apréciase una estación seca (abril-ochobre) y una lluviosa (dende ochobre-payares hasta abril). De mayu a setiembre, son rares les agües n'Israel. El mayor porcentaxe d'agües algámase ente mediaos de xineru y principios de marzu. La pluviosidá amóntase de sur a norte y d'este a oeste.
Con escasos recursos hídricos, Israel desenvolvió delles y variaes tecnoloxíes pal aforru d'agua, incluyíes les de riego por pinga. Los israelínes tamién aprovechen la considerable lluz solar disponible pa la enerxía solar, lo que fai d'Israel la nación líder n'usu per cápita de enerxía solar.
Israel ye consideráu como'l país más avanzáu del sudoeste d'Asia nel desenvolvimientu económicu ya industrial. El país clasificóse no más alto na rexón pol Ease of Doing Business Index del Bancu Mundial, según nel Índiz de Competitividá Global del Foru Económicu Mundial. Tien el segundu mayor númberu de compañíes Startup nel mundu (dempués de Estaos Xuníos) y el mayor númberu d'empreses que coticen na bolsa de NASDAQ fuera de América del Norte. En 2007, Israel ocupó la 44ª posición más alta del Productu Internu Brutu y el 22º más altu productu internu brutu "per cápita" (en paridá de poder adquisitivu) con O 232,7 mil millones de dólares y O 33,299, respectivamente. En 2007, Israel foi convidáu a xunise a la Organización pa la Cooperación y el Desenvolvimientu Económicu, que promueve la cooperación ente los países que se xunten a los principios democráticos y esplotar les economíes de llibre mercáu.
A pesar de los llindaos recursos naturales, el desenvolvimientu intensivu de l'agricultura y el sector industrial mientres les últimes década convirtió a Israel prácticamente n'autosuficiente na producción d'alimentos. Importantes importaciones a Israel, con un total d'O 47,8 mil millones en 2006, son los combustibles fósiles, materies primes y equipu militar.
Les principales esportaciones inclúin frutes, verduras, productos farmacéuticu, software, productos químicos, tecnoloxía militar, y diamantes; en 2006 les esportaciones israelines algamaron los 42,86 mil millones. Israel ye líder mundial nel caltenimientu de l'agua y la enerxía geotérmica, y el so desenvolvimientu de tecnoloxíes de vanguardia en software, comunicaciones y les ciencies de la vida han remembráu comparances con Silicon Valley.
Intel y Microsoft construyeron el so primeros centros estranxeros de Investigación y desenvolvimientu n'Israel. Tamién otres empreses multinacionales d'alta tecnoloxía, como IBM, Ciscu Systems y Motorola, abrieron centros tecnolóxicos nel país
N'Israel cultívase algodón de fibra llarga d'alta calidá y hai piscifactoríes especializaes na cría de truches, carpes y otros pexes. Cuenta tamién con fama reconocida nel campu de la moda y como destín turísticu. El turismu, especialmente'l turismu relixosu, ye otra industria importante n'Israel, con clima templáu, sableres, llugares arqueolóxicos y hestóricos, y xeografía singular, recurriendo tamién a los turistes. 
En 1998, la revista "Newsweek" asitió a Tel Aviv ente los diez ciudaes más influyentes del mundu nel ámbitu tecnolóxicu. Yá nos años 90 Israel propunxo al mundu árabe vecín tresformar al Mediu Oriente n'unu de los más importantes centros tecnolóxicos y financieros del mundu.
El turismu ye una industria fundamental d'Israel. Tar allugáu en Tierra Santa ufierta una gran variedá de llugares relixosos, hestóricos y d'importantes xacimientos arqueolóxicos. Amás, dispon de modernos centros turísticos nes sos sableres y rexones pa realizar ecoturismo.
Ye importante señalar la creciente importancia del turismu de sol y sablera, allugáu sobremanera na zona del Mar Muertu. Nesta zona hai tamién numberosos balnearios y spas.
Israel tien la mayor esperanza de vida escolar del sudoeste d'Asia, y ta xuntu con Xapón cola segunda más alta esperanza de vida escolar del continente asiáticu (dempués de Corea del Sur). Coles mesmes Israel tien la mayor tasa de alfabetización n'Asia Sudoccidental, acordies coles Naciones Xuníes. La Llei d'Educación del Estáu, aprobada en 1953, estableció cinco tipos d'escueles: estatal laicu, estatal relixosu, ultra ortodoxu, escueles comunales y les escueles árabes.
La educación ye Derechu a la educación obligatoria n'Israel pa los neños d'edaes entendíes ente los trés y dieciocho años. Los estudios estrémense en trés niveles - escuela primaria (graos 1-6), escuela entemediu (graos 7-9) y High school (graos 10-12) - que rematen colos exames del certificáu del Bagrut. Materies básiques como matemátiques, Torah, idioma hebréu, lliteratura hebrea y xeneral, inglés, historia y educación cívica son necesaries pa recibir un certificáu de Bagrut. N'escueles árabes, cristianes y druses, l'exame sobre los estudios de la Torah sustitúyense por un exame del islam, el cristianismu o'l patrimoniu drusu. En 2003, más de la metá de tolos israelinos aprobaron el docenu grau llogrando'l certificáu de matriculación.
Los ocho universidaes públiques d'Israel tán subvencionaes pol Estáu. La Universidá Hebrea de Xerusalén, la universidá más antigua d'Israel, alluga la Biblioteca Nacional d'Israel, el más grande repositorio de llibros de temes xudíu del mundu. En 2006, la Universidá Hebrea foi considerada 60ª y 119ª ente les meyores universidaes del mundu. Otres universidaes importantes nel país inclúin el Technion, el Institutu Weizmann de Ciencies, la Universidá de Tel Aviv, la Universidá Bar-Ilan, la Universidá de Haifa, y la Universidá Ben-Gurion del Néguev. Los siete universidaes d'investigación d'Israel (con esclusión de la Universidá Abierta) clasificáronse ente los meyores 500 nel mundu. Israel ocupa'l tercer llugar nel mundu col númberu de ciudadanos que tienen títulos universitarios (20 por cientu de la población). Mientres la década de 1990, una arribación d'un millón d'inmigrantes de la ex Unión Soviética (cuarenta por cientu de los cual son titulaos universitarios) emburriaron a Israel a aguiyar el sector de l'alta tecnoloxía.
Cuatro israelinos ganaron el Premiu Nobel en Ciencies. Los biólogos Avram Hershko y Aarón Ciechanover del Technion compartieron el Nobel de Química en 2004. El psicólogu americanu-israelín Daniel Kahneman ganó en 2002 el Nobel d'Economía. En 2005 Robert Aumann, de la Universidá Hebrea de Xerusalén, tamién ganó'l Nobel d'Economía. Israel lidera la producción de publicaciones científiques "per capita" nel mundu, siendo unu de los primeros estaos en dichu ranking; nun estudiu realizáu en 2006 ocupaba'l tercer puestu mundial, con 1018 artículos per añu y por cada 1.000.000 persones. Tamién presume de ser unu de los países con más patentes rexistraes "per cápita". En 2003, Ilan Ramon convirtióse nel primera astronauta israelín, qu'actuó como especialista del STS-107, na fatal misión del Tresbordador espacial Columbia. 
Apúrraslos israelinos a la ciencia y a la tecnoloxía fueron bien significatives y más si tiense en cuenta'l so pequeñu tamañu. Dende la so fundación, Israel dedicó notables esfuerzos a la ciencia y a la inxeniería. Los científicos israelinos realizaron contribuciones relevantes a la xenética, a la informática, a la electrónica, a la óptica y a otres industries d'alta tecnoloxía. La ciencia israelina ye bien conocida pola so vanguardista tecnoloxía militar. Israel foi tamién pionera en tecnoloxía agrícola avanzada. Israel tien una alta reputación en física teórica y tamién ye apreciada la so desenvuelta medicina.
Israel ocupa'l tercer puestu en gastu en Investigación y Desenvolvimientu, l'octavu en preparación tecnolóxica (d'alcuerdu al gastu de les sos compañíes en I+D, la creatividá de la so comunidá científica, el númberu d'ordenadores personales y l'índiz de penetración d'Internet), l'undécimu n'innovación, el decimosestu n'esportaciones d'alta tecnoloxía y el decimoséptimu en llogros tecnolóxicos na llista Nation Master de países nel mundu por estándares económicos.
Israel ye un país de tamañu pequenu, con una población de 7 millones d'habitantes (2005); d'ellos, el 78% son xudíos, y el 19% árabes. Nos territorios de Xudea y Samaria (tamién conocíos como Cixordania) y Xerusalén Este, en 2005 la población yera de 2,3 millones. Según el Ministeriu del Interior israelín viven unos 200.000 colonos israelinos nos asentamientos establecíos nos territorios palestinos.
En septiembre de 2005 les autoridaes israelines punxeron en marcha'l Plan de desconexón de la Franxa de Gaza, que pasó a ser alministrada pola Autoridá Nacional Palestina. El procesu de retirada del territoriu implicó conflictos dientro de la sociedá israelina, por cuenta de la retirada de casi 8.000 colonos xudíu que vivíen na Franxa de Gaza, frente a una población de 1,4 millones de palestinos.
En 1948, cuando naz el nuevu Estáu, la población total d'Israel yera de 914.700 habitantes, 156.000 d'ellos non xudíu (principalmente árabes). Ente 1948 y 1960 la población inmigrante xudía amontóse en 1,1 millones de persones, emigraos dende países musulmanes, por medrana a les represalies pola fundación del nuevu Estáu d'Israel, como Yemen (60.000), Iraq (140.000), Siria (35.000), El Líbanu (5.000), Túnez (120.000), Marruecos (400.000), Libia (150.000), Irán (200.000) y Arxelia (150.000). Tamién emigró al nuevu Estáu la exigua comunidá xudíu d'Europa tres el Holocaustu, menos d'un cuartu de millón de persones. Otros fluxos inmigratorios posteriores produciéronse tres la cayida de la Unión Soviética, tres la cual munchos xudíos de Rusia, Ucraína y Bielorrusia decidieron emigrar a Israel, según munchos xudíos d'Arxentina tres la grave crisis económica que sufrió esti país nos últimos años. La población sefardina nel Estáu d'Israel ye anguaño d'unes 500.000 persones.
Anguaño la población ta desigualmente partida pol territoriu, siendo la rexón central y la costera del Mediterraneu les más poblaes, con índices cimeros a los 300 habitantes por km². Nel sur la media nun supera los 55 habitantes por km². 
Apréciase una doble ocupación del territoriu: per un sitiu les ciudaes (Xerusalén, Tel Aviv, Haifa, Beersheba y Eilat son les principales), y per otru llau una ocupación rural en forma de kibutz, un establecimientu agrícola con una forma d'esplotación del terrén y convivencia comunal. 
En 2006, la Oficina Central d'Estadístiques israelina definía trés árees metropolitanes: Tel Aviv (3 millones d'habitantes), Haifa (980.600) y Xerusalén, la capital (706.368).
La diversidá cultural d'Israel derívase de la diversidá de la so población: xudíos de tol mundu llevaron les sos tradiciones cultural y relixosu consigo, creando un crisol de costumes y creencies de la cultura xudíu. Israel ye l'únicu país del mundu onde la vida xira en redol al calendariu hebréu. El trabayu y les vacaciones escolares son determinaes poles , y el día oficial de descansu ye'l sábadu, el Shabat. La importante minoría árabe d'Israel tamién dexó'l so calquier na cultura israelina n'esferes tal como l'arquitectura, música, y cocina.
La lliteratura israelina ye principalmente la poesía y la prosa escrita en hebréu, como parte de la renacencia del hebréu como llingua falada dende mediaos del sieglu XIX, anque un pequenu espaciu de la lliteratura publicar n'otros idiomes, como l'árabe y l'inglés. Por llei, dos copies de tolos impresos publicaos n'Israel tienen de ser depositaos na Biblioteca Nacional d'Israel y na Universidá Hebrea de Xerusalén. Nel 2001, la llei foi enmendada pa incluyir grabaciones d'audiu y vídeu según tamién otros medios de comunicación non impresos. Nel 2006, el 85 por cientu de los 8000 llibros treslladaos a la biblioteca taben n'hebréu. La Selmana del Llibru Hebréu (en ) celébrase en xunu con carauterístiques de les feries del llibru, llectures públiques y apariencies del autores israelinos por tol país. Mientres la selmana, el principal premiu lliterariu d'Israel, el Premiu Sapir, ye apurríu. En 1966 Shmuel Yosef Agnón compartió'l Premiu Nobel de Lliteratura col autor xudíu alemán Nelly Sachs.
La música israelina contién una gran variedá d'influencies procedentes de la Diáspora; música yemenita, melodíes Hasidicas, música árabe, música griega, jazz y pop rock y son toos parte de la escena musical, de la que fai bon usu d'elementos de la cultura moderna. Los cantares populares nacionales, conocíes como ("Shirei Eretz Israel" o ""Cantares de la Tierra d'Israel""), narren les esperiencies de los pioneros na construcción de la patria xudíu, Eretz Israel. Ente los Israelinos de fama mundial alcuéntrase la Orquesta Filarmónica d'Israel, que s'atopa n'actividá dende fai más de setenta años y anguaño realiza más de docientos conciertos cada añu. Israel tamién produció munchos músicos vultables, dalgunos llograron l'estrellalgu internacional. Noa, Itzhak Perlman y Pinches Zukerman son dalgunos de los músicos nacíos n'Israel aclamaos internacionalmente; tambien destaquen Mayumana o Dana International. N'otru orde de coses, Israel participó nel Festival del Cantar d'Eurovisión casi cada añu dende 1973, ganando la competencia tres vez y dos vez foi see de la mesma. Eilat entamó'l so propiu festival de música internacional, el Rede Sía Jazz Festival, cada branu dende 1987.
Siguiendo cola tradición del Teatru yiddish en Europa oriental, Israel caltién una vibrante escena. Fundáu en 1918, el Teatru Habima en Tel Aviv, ye la más antigua compañía de teatru de repertoriu y teatru nacional.
Tel Aviv, Haifa, Herzliya y Xerusalén tienen los más importantes museos d'arte, y munchos pueblos y kibutz disponen de pequenos museos.
El Muséu d'Israel na so capital, Xerusalén, ye una de les más importantes instituciones culturales d'Israel, onde s'agospien los manuscritos del Mar Muertu xuntu con una estensa colección d'arte popular y relixosu xudíu y arte europeo. El Muséu Nacional del Holocaustu, Yad Vashem, ye'l mayor agospiamientu del mundu d'archivos rellacionaos cola información sobre l'Holocaustu. El Beth Hatefutsoth (Muséu de la Diáspora), nel campus de la Universidá de Tel Aviv, ye un muséu interactivo dedicáu a la hestoria de les comunidaes xudíu de tol mundu. Amás de los principales los museos nes grandes ciudaes, hai bien alta calidá de "espacios d'arte" en munches ciudaes y kibutz. "Mishkan -y'Omanut" nel kibutz Ein Harod Meuhad ye'l mayor muséu d'arte nel norte del país.
N'Israel practicar davezu diversos deportes: dende la natación, fútbol, baloncestu y tenis, hasta la ximnasia, h.oquei, rugby, yudo, axedrez, atletismu, voleibol y balonmano.
Anque'l fútbol y el baloncestu son los deportes más populares, Israel llogró ésitos tamién n'otros deportes, como balonmano y atletismu.
Con 50.000 buzos licenciado, Israel tien la más alta tasa mundial de buzos per cápita. Un incentivu pal bucéu bríndalu la fascinante vida marina tropical nel Mar Coloráu. Otros populares deportes acuáticos inclúin windsurf, esquí acuáticu y saléu, según deportes de sablera como'l voleibol de sablera y les raquetes", un xuegu desenvueltu localmente que ye una especie de "ping pong de sablera".
A pesar de tar asitiáu xeográficamente n'Asia, Israel participa en competiciones internacionales deportives acomuñáu siempres a federaciones (UEFA, EHF) o competiciones europees (Eurobasket). Probablemente'l club israelín más conocíu internacionalmente ye'l Maccabi Tel Aviv, que llogró cinco títulos europeos de baloncestu (incluyendo dos euroliga en 2004 y 2005). 
Esto ye debíu al refugu de los países árabes, al par de dellos africanos y asiáticos, a participar con Israel n'eventos deportivos. La FIFA, dende'l mundial de 1970, decidió incluyir a Israel na UEFA pa evitar que los países árabes retirárense en masa.
Beerseba convirtióse nun centru nacional de axedrez y llar de munchu campeones d'axedrez de l'antigua Unión Soviética. La ciudá acoyó l'equipu Campeón del Mundu d'axedrez en 2005, y na ciudá enseña axedrez nos xardinos d'infancia. 
Dos años dempués, en 2007, un israelín llogró'l segundu llugar nel Campeonatu Mundial d'Axedrez. Hasta la fecha, Israel ganó seis medayes olímpiques dende la so primer victoria en 1992, incluyendo una medaya d'oru en windsurf nos Xuegos Olímpicos d'Atenes 2004.
Esisten tres religión principales practicaes n'Israel: xudaísmu (76%), islam (16%) y cristianismu (2,1%). Hai tamién dalgunes otres minoríes como drusos, bahá'ís ya inclusive budistes. El Derechu israelín garantiza de forma esplícita iguales derechos a tolos ciudadanos con independencia de la so relixón o grupu étnicu. Sicasí, la llei otorga tratu preferencial en determinaos aspeutos p'aquellos individuos que cumplen los criterios de la Llei de la Torna, lo cual ye un asuntu revesosu pos la mentada llei difier del criteriu relixosu sobre quién cumple'l estatus de xudíu. 
Festividaes menores:
Llingües xermániques
El xermánicu ye ún de los tueros llingüísticos con más falantes dientro del indoeuropéu.
Na primera mutación consonántica:
1.Les oclusives sordes orixinales tórnanse en fricatives sordes en xermánicu:
Indoxermánicu */p/, */t/, */k/ (> */ph/, */th/, */kh/) > Xermánicu /f/, /þ/, /h/
2.Les consonantes */b/, */d/, */g/ > xermánicu /p/, /t/, /k/
El tueru xermánicu ta xebráu en tres grupos de llingües:
Dientro d'esti grupu débese solliñar el xermánicu nórdicu occidental (col islandés y el feroés), y el xermánicu nórdicu oriental (col suecu, el danés y el noruegu). Esti últimu amuesa dos variantes, el Bokmål o noruegu de base danesa y el Nynorsk o noruegu de base dialeutal occidental (por agora pertenciente al xermánicu nórdicu oriental).
Llingües xermániques nórdiques:
Ye'l grupu con más falantes, pues inclúi l'inglés y l'alemán. D'un llau puen estramase l'inglés, el frisiu, el neerlandés o holandés (col afrikaans) y el baxu alemán y d'otru l'altu alemán (col yiddish), que sufrió la segunda mutación consonántica).
Llingües xermániques occidentales:
Anguaño estinguíu. Yera'l grupu del góticu y del xépidu.
Llingües xermániques orientales:
Tabla de comparanza ente les llingües xermániques:
Neerlandés
El neerlandés o holandés ye una llingua xermánica occidental falada nos actuales Países Baxos (u amás fálase frisón o frisiu), nes rexones flamenques de Bélxica, en delles ex-colonies holandeses en Sudamérica (Surinam) y en delles islles del Caribe (Aruba, etc.)
Históricamente pertenez al baxu alemán, xunto colos dialeutos baxoalemanes inda falaos nel norte d'Alemaña (Plattdeutsch).
Hestoria de les llingües xermániques
Mitoloxía griega
La mitoloxía griega recueye les hestories, ritos y festividaes de la relixosidá estinta de l'Antigua Grecia. Tolos datos que recueye esta mitoloxía tán amestaos ente les tradiciones orales y los escritos, superponiéndose a lo llargo d'una civilización que s'espardió permunchu nel tiempu; creyando davezu alloriu ente unos y otros personaxes asina como les sos alvocaciones que tamién camudaben dependiendo de la rexón helénica o del momentu hestóricu.
Pero, tamién ye ciertu que la relixosidá d'esta cultura y el papel que representaba caúna de les divinidaes dan una semeya perimportante del estadiu hestóricu y cultural de los pueblos helénicos nun intre dao y son de gran interés pa la ciencia hestórica.
Asinamesmu al traviés de los sos mitos esti pueblu representaba les fuercies de la Natura colos dioses asina como les estrelles y la so posición nel firmamentu. Pero tamién reconocíes el procesu hestóricu y asociaben la mutabilidá del trescursu hestóricu coles trés edaes de los dioses, los que facíen xurdir toos de Gaia la tierra, rellacionada coles más fértiles del Neolíticu; y a esta al empar del Caos.
El papel de dioses como Hécate o Gaia y la so importancia nun momentu o otru tamién son d'utilidá pa comprender la evolución cultural de los pueblos que conformaron sol exonóme romanu de griegos un enxeme cultural nel Mediterraneu oriental y que son base de gran parte de la cultura nomada ocidental.
Dioses Olímpicos
Los Dioses Griegos distínguense, principalmente, en dos grupos, los olímpicos y los que nun lo yeren. Amás caún representa una función o una condición bien humana bien de la Natura, o dacuando dambes.
Los Dioses Olímpicos yeren dolce, seis homes y seis muyeres, que rexentaben tolos asocedíos humanos y celestiales. Toman el so nome por vivir nel Olimpu. Los vinientes son siempre consideraos moradores del Olimpu:
Sicasí hai otros cuatro dioses esenciales que de xemes en cuando van sostituyise fasta formar la dolcena d’habitantes olímpicos, estos son:
Había tamién otres deidaes non menos importantes pero que yeren d’un orixe más antiguu o más escuru y que nun formaben parte del grupu rexente. Delles de les más conocíes son:
Artemisa
Artemisa yera la diosa griega de la caza, de la Lluna y de la natura xabaz, amás yera una de les tres vírxenes olímpiques -xunto a Atenea y Hestia-. Fía de Zeus y de Letu yera la ximielga d'Apolu. Con esti formaba'l duetu del día y la nueche, Apolu yera'l Sol y ella la Lluna.
Anque yera virxe -como la Natura- tamién auspiciaba los partos, yá qu'ella aidó a la so ma na nacencia del so ximielgu. Apolu-Artemisa sostitoyeron col tiempu, y sobre too na Grecia asiática onde yera munchu más adorada, a Heliu-Hécate respeutivamente. 
Foi precisamente n'Anatolia onde Artemisa algamó'l so mayor preste, principalmente n'Éfesu onde se costruyó nel so honor una de les Siete Maraviyes de l'Antigüedá, el templu d'Artemisa.
Cola ocupación y conquista de Grecia por Roma la diosa va pasar a la relixosidá romana encarnando los mesmos atributos (amestaos colos de la diosa etrusca Artume) sol nome de Diana.
Selva Prieta
La Selva Prieta o Viesca Prieta (n'alemán "Schwarzwald") ye'l nome dau a un macizu montañosu qu'abelluga una de les viesques más estenses d'Europa Occidental. El picu más altu ye'l Feldberg qu'algama los 1493 m. Espárdese dende la ciudá alemana de Baden-Baden ta Friburgu, nel suroeste del país.
Sierra de la Culiebra
Los cotos de la Sierra de la Culiebra tán allugaos nel oeste de la provincia de Zamora y pertencen a la fastera d'Aliste.
La Sierra de la Culiebra ye perconocida ente los biólogos pola so diversidá en fauna y flora, n'especial pol llobu y una mena d'esperteyu llamáu polos paisanos "abrenueiches". Magar les munches llumes que tienen asolada la Sierra, nos caberos años inda puen atopase viesques de carbayos y bardes.
Esguilu
Los esguilos (esguiles o esquiles) son roedores d'ente 38 y 45 cm de llonxitú.
Los esquilos tan espardíos por tol mundiu, sacante Australia. Comu tou roedor tien garres perfuertes de las que precisa pa se movere polas copas de las árboles, nas que vive na regra.
Burgas
Burgas ye una ciudá búlgara na costa del Mar Negru.
Checu
El checu ("čeština" ou "česky") ye una llingua indoeuropea del tueiru eslavu occidental. Forma un sogrupu col eslovacu, llingua cola que hai llexibilidá. 
Fálase na República Checa y na diáspora checa pol mundiu por prietu de 12 millones de presonas.
A, (Á), B, C, Č, D, (Ď), E, (É), (Ě), F, G, H, Ch, I, (Í), J, K, L, M, N, (Ň), O, (Ó), P, Q, R, Ř, S, Š, T, (Ť), U, (Ú), (Ů), V, W, X, Y, (Ý), Z, Ž.
Estrémanse tres dialeutos que correspuenden colas áreas xeográficas nas que pué se separtar el país:
Llingua Checu Online
Sorbiu
El sorbiu (serbšćina, serbska rěč) ye una llingua indoeuropea del tueiru eslavu occidental con dúas variantes na escrita:
Fálase nos Bundesländer alemanes de Saxonia y Brandemburgu por prietu de 60.000 presonas. Outru nome ye véndicu.
Artiodactyla
Los artiodáctilos ("Artiodactyla", del griegu "artios", ‘par’ y "dáktylos", ‘deu’) son mamíferos ungulaos con estremidaes que terminen n'un númberu par de deos, sofitándose nel suelu polo menos con dos.
Suidae
Góticu
La llingua gótica (gutisko razda) ye una llingua estinta del tueru xermánicu oriental (indoeuropéu).
Foi falada polos visigodos ya ostrogodos na baxa Edá Media nel este y sur d'Europa ((Rumanía, Bulgaria, Francia, Italia, España) por estos pueblos en continuu movimientu. Hasta'l sieglu XVIII foi falada nuna variante oriental na península de Crimea.
Ye conocida pola traducción de la Biblia pol obispu Vúlfila (311-382), primer escritor en llingua gótica ya inventor del alfabetu góticu.
Epigrafía
La epigrafía ye una ciencia histórica. El so oxetu d'estudiu son les inscripciones feches en materiales duros, y poro, duraderos nel tiempu, como la piedra, el güesu, el metal o la madera. Desendolca métodos pa interpretales y asina conseguir la so finalidá que ye'l descifráu ya interpretación d'estos escritos, col final de tener mayor información sobre la dómina o histórica de les mesmes. 
Les inscripciones feches en monedes nun s'estudien pola epigrafía sinon pola numismática.
La cienca epigráfica sodivídese pol calter intrínsecu col que foi fecha la inscripción, relixosa o profana y militar o civil, y al empar na dómina y cultura na que se fexo. Asina habrá, por exemplu, Epigrafía Relixosa Ibérica o Epigrafía Militar Romana.
Los tipos d'inscripciones defínense col oxetu d'alcordanza col que se fixeron, asina hailes:
Llingües itáliques
Les llingües itáliques constitúin un grupu de llingües indoeuropees con una serie de traces comunes. Inclúi a les llingües romances y a un ciertu númberu de llingües estintes, como'l llatín y otres llingües falaes na Antigüedá na Península itálica. 
Toles llingües itáliques comparten un bon númberu d'isogloses comunes; asina, toes elles son llingües "centum" que nun presenten palatalización de les (palato) velares indoeuropees /*k, *k, *g, *g, *g/. Curiosamente, les llingües romances sí presenten una palatalización posterior de los fonemes llatinos /k, g/, anque namái énte fonemes anteriores /ε,e,i/.
Les llingües itáliques subdivídense elles mesmes en dos grupos:
Numismática
La numismática ye la ciencia histórica que tien como oxetu l'estudiu de les monedes y medayes pa conseguir tola información sobre la dómina y cultura nel intre nel que se fixeron.
Anque'l so oxetu d'estudiu ye principalmente la moneda, esta ciencia nun se para ehí sinon que persigue ellaborar una idea sobre la hestoria económica d'aquellos qu'acuñon la moneda o medaya d'estudiu y dibuxar asina una precisa información básica pa los historiadores.
La numismática ye una ciencia de símbolos yá que l'estudiu de la moneda básase nes sos dos cares, la cruz y la cara; les dos siempre enllenes de curtios mensaxes y símbolos que deben ser descifraos pa una meyor compresión del momentu nes que se fixeron.
Llingües céltiques
Nómense celtes a los pueblos que falen o falaron llingües celtes, que nel sieglu I e.C. espardíense per gran parte d'Europa, dende la Turquía d'anguaño fasta Portugal. Esti términu ye d'orixe griegu (los griegos nomaben a estos pueblos 'keltoi') Los celtes nomábense siempres a sigo mesmos "galiain", o seya: galos (derivaos: gálata, galaicu).
El tueru célticu ye parte del grupu llingüísticu indoeuropéu.
Les llingües céltiques taben na prehistoria y fasta la conquista romana de la Galia ya Hispania muy espardíes per Europa.
Clasificación llingüística:
Roald Amundsen
Roald amundsen (Borje, Noruega, 16 de xunetu 1872- † nel Árticu, 1928), esplorador noruegu.
La so primera estancia nel Árticu foi en 1897, demientres la expedición del Gerlache. En 1903 descubrió'l pasu del Noroeste y bordió la costa norte del Canadá a bordu del Gjoa. El so envís principal yera la conquista del Polu Norte, pero, cuando preparaba la espedición p'algamar esti oxetivu, tuvo noticies de que'l norteamericanu Robert Peary yá se-y adelantara.
Home de gran flesibilidá, modificó los sos planes sobre la marcha y empobinóse pal Antárticu, cola gucia de ser el primeru n'aportar al Polu Sur. En xunu de 1910 zarpa oficialmente haza l'Estrechu de Bering y manda un telegrama a Scott: "Tomo llibertá d'informavos que tomo ruta haza l'Antártida". El 15 de xineru de 1911 instala'l so campu base na bahía de les Ballenes, na Antártida. Cuando'l "Terra Nova", el barcu de Scott, penetra na bahía de les Ballenes y ven el "Fram", queden sosprendíos pola calidá de la espedición noruega, la esperiencia de los homes y, sobre too, pol númberu de perros que lleva Amundsen. Ye por esta fuerte impresión polo que Scott asitiará'l so campamentu a 700 Km al Oeste del campu d'Amundsen, en Cap Evans. El 20 d'ochobre Amundsen, Olav Bjaaland, Helmer Hansen, Sverre Hassel y Oscar Wisting parten rumbu al Polu Sur. El 14 d'avientu de 1911 la espedición algama l'oxetivu. La preparación físico y téunico de la espedición, basada nel emplegu de trineos tiraos por perros y la participación d'esquiadores esperimentaos, asina como'l so ampliu conocimientu del tarrén, foron les claves que-y permitieron ser el primeru n'algamar esi oxetivu. D'esta miente superó por escasu marxe a la desgraciada espedición del capitán Robert Scott, qu'aportó al mesmu llugar poques selmanes dempués. Les sos restantes espediciones, qu'efectuó n'acabando la Primera Guerra Mundial, tuvieron por oxetivu algamar el Polu Norte, el so gran suañu, qu'enxamás vio cumplíu.
En 1925, con tres aviones, tuvo más vera del polu que naide, sacabte Peary. En 1926 fexo un nuevu intentu a bordu del dirixible de construcción italiana Norge, mandáu por Umberto Nobile, col que sobrevoló'l polu'l 12 d'abril. Tres l'accidente de Nobile y col so nuevu dirixible, l'Italia, en 1928, Amundsen partió'l 18 de xunetu, n'hidroavión, al rescate del italianu, empresa na qu'alcontró la muerte.
Distritu de Bergancia
El Distritu de Bergancia pertenez a la provincia tradicional de Tras-os-Montes y Altu Douru. Llenda al norte y al este con España, al sur col Distritu de la Guardia y col Distritu de Viseu y pol oeste col Distritu de Vila Real.
Tien una estesión de 6.608 km2 y un población residente de 148.808 habitantes. La so capital ye la ciudá de Bergancia o Braganza (en portugués, Bragança).
James Cook
James Cook (1728, Marton, Gran Bretaña - 1779, Kealakekua Bay, Hawai), esplorador británicu.
Fiu d'un inmigrante escocés ocupau en llabores rurales, asistió a la escuela fasta los doce años. Mas tarde, obtuvo trabayu como aprendiz nuna empresa naviera, y asina pusose en contauto cola mar y los barcos, que sedría a la postre la so gran pasión. Les sos habilidades pa col oficiu nel duru Mar del Norte valieron-y pa que con 27 años ofreciera-y el mandu d'un barcu. Poro'l xoven Cook decidió ingresar como voluntariu n'Armada Real, onde fizo una brillante carrera.
Foi cartógrafu na costa del Atlánticu Norte, y en 1768 llevó a cabo'l primer de los sos tres grandes viaxes d'exploración: al mandu la nave "Endeavour", tresportó un grupu d'astrónomos y al botánicu Joseph Banks a la islla de Tahití. Dende ellí siguió fasta Nueva Zelanda, onde cartografió un mapa de la costa tan precisu que durante casi un sieglu dempués siguío utilizándose. Asina mesmo, comprobó que Nueva Zelanda nun formaba parte duna estructura continental mayor (como dalgunos sosteníen entoncenes), circunnavegándola per completo. Cruzó tamién l'estrechu que separta les dos islles mayores y que lleven güei el so nome. Llueu pasó a la costa oriental d'Australia, que cartografió y bautizó como Nueva Gales del Sur, amás de izar la bandera británica nesti territoriu.
Enantes de regresar, navegó asina mesmo pente les islles de Java y Sumatra y demostró asina que yeren dos bloques de tierra separtaos. Un fechu de suma importancia nesti viaxe foi que nengún home de la so tripulación morrió d'escorbuto, afeición qu'había diezmao munches expediciones marítimes en dómines anteriores. Esto debióse na especial preocupación de Cook por ameyorar les condiciones d'hixiene y la dieta los sos subordinaos durante el viaxe, na que incluyó los cítricos como preventivos de la enfermedá, según un descubrimientu del médicu inglés Lind.
Una vegada en Inglaterra, foi promoviu a comandante y presentau al rei Jorge III. En 1772, partió al mandu la nave "Resolution" a la gueta de la Terra Australis, pensandose per entoncenes que Australia yera sólo una parte. Secundáu per otru barco, el "Adventure". Navegó rumbo sur fasta l'Antártida y el 16 de xineru de 1773 consiguió atravesar el círculo antárticu. Llueu llegó a les islles que güei lleven el so nome (denomindoles Hervey), un añu dempués algamó les islles Vanuatu, les Marqueses y la islla de Pascua. De regresu, descubrió les islles Sandwich del Sur y les Georgias del Sur.
Esta expedición demostró que nun existía tal continente austral, sino la masa de xielu antárticu. Al so regresu recibió un nuevu ascensu y foi condecorau cola medalla Copley y nomau miembru de la Royal Society. Nel so tercer gran viaxe, en xunetu de 1776, nuevamente al frente el buque "Resolution", foi a la gueta d'un pasu pente los océanos Atlánticu y Pacíficu pel noroeste.
Nel so camin alcontró un conxunto de islles nueves pertenecientes al grupu les Sandwich, güei nomaes Hawai. Nun tuvo ésitu nel so oxetivu orixinal de alcontrar aquella comunicación, poro cartografió la costa occidental d'Alaska y presentó un informe precisu sobre gran parte de la hidrografía americana con desembocadura nel Atlánticu.
Llegó fasta'l estrechu de Bering, poro debío de retroceder a causa'l xielu. Nel viaxe de regresu a Inglaterra, la expedición fondeó de nueu nes islles Sandwich, onde debió permanecer más tiempu del previstu a causa de dificultaes climátiques que facíen imposible la navegación. Esto xeneró tensiones colos indíxenes del llugar a causa de la escasez de provisiones, y, llueu delles reyertes, Cook mató a un nativu, poro foi apuñalado mortalmente por esti.
A pesar de que pasare gran parte de la so vida nel mar, tuvo ocasión de formar una familia; a la edá de treinta y cuatro años casose con Elizabeth Batts, matrimoniu del que nacieren seis fios, la mitá de los cuales morrieron na infancia. De los tres fios restantes, dos fueron marinos.
Francis Drake
Sir Francis Drake (1543, Crowndale - 28 de xineru de 1596, Portobelo) foi un famosu corsariu inglés.
Marineru dende mozu, foi abordáu por barcos españoles que afirmaben que la empresa familiar de buques mercantes que tenía, yera una tapadera namás pa exercer la piratería con impunidá. Esti fechu llevolu a vengase nel 1572 atacando'l puertu colombianu de Nome de Dios entamando asina la so andadura oficial como pirata.
A pesar de los desastrosos resultaos de les sos primeres campañes como pirata remuneráu pela corona inglesa, na qu'encadenó varies derrotes sucesives escontra l'Armada Española, Drake algamo a convencer a la reina Sabela I d'Inglaterra pa qu'esta siguiere financiando na solombra les sos actividaes piratesques, a cambeu duna parte la cacida.
Acompañáu, según cuenta la lleenda, duna tripulación formada por franceses y esclavos africanos, algamó una inmensa corexa n'oru, poro, según el propiu Drake contaba, tuvo de dexar detrás un importante cacida en plata ya que yera demasiau pesáu pa llevalo de regresu a Inglaterra. Nesta expedición a Nome Dios, Drake convirtióse nel primer inglés en ver l'océanu Pacíficu.
Pel montante lo arrampuñao a les naves españoles n'América, la reina Isabel I de Inglaterra premiolu otorgando-y en 1581 el títulu de Sir.
Foi'l primer inglés en cruzar l'estrechu de Magallanes y el primer inglés en dar la vuelta al mundiu en (1580). A raíz desto entamó una campaña propagandística pa facer ver qu'él foi el primer home en circunnavegar la Tierra, ignorando dafechu que'l español Juan Sebastián Elcano hubiere llograo l'azaña 60 años enantes. Pretendió tamién ser el primeru en descubrir que Tierra'l Fueu nun yera parte'l continente sino un archipiélagu, poro numberosos documentos de navegantes españoles prueben qu'esta foi sólo otra de les sos ególatres pretensiones. Amas d'esto, puso-y nome a lo que güei conozse como Estrechu de Drake, a pesar de que'l explorador español Francisco de Hoces hubiere descubierto esi estrechu, nomau Mar d'Hoces muncho enantes, en 1525.
Tras llargos viaxes y una cacida que según él, alcanzaba los 25 barcos, dedicose a la piratería nes Antilles y al tornar a Inglaterra atacó y saqueó Cádiz en 1587.
Francis Drake lluchó escontra l'Armada Invencible que intentaba invadir Inglaterra en 1588. A pesar de que a la fin Drake retiróse de la batalla, una lleenda inglesa entaila que Drake xugaba a los bolos en Plymouth cuandu recibió noticies de que se allterminaregaba la flota española, a lo cual repuso que primeru finaría la partía y llueu derrotaría a los españoles.
Finalmente nomáu Almirante embarcase nuna llarga y desastrosa campaña escontra l'América española, na que amorrenta varies derrotes consecutives. Cuando cumple col encargu d'atacar Puertu Ricu, los artilleros españoles del castiellu El Morro algamen el ponte'l so barcu, aunque Drake sobrevive. Pocu dempués, atacó de nueu San Juan de Puerto Rico, onde vovió a ser derrotáu. Ante les grandes pérdides económiques y humanes de la so campaña escontra puertos fortificaos españoles, prebó suerte coles poblaciones desprotexíes, anque a la fin muerre de disentería. La so tripulación saqueó y chamuscó la indefensa ciudá de Portobelo en honor d'él.
La casa onde ñació y vivió fasta aventurase pelos mares, alcuéntrase actualmente al borde duna carretera secundaria a unos cien quilómetros al oeste de Londres. Güei ta convertida nun hostal.
Quino
Joaquín Salvador Lavado (17 de xunetu de 1932), más conocíu como Quino, ye un humorista gráficu y creador d'historietes arxentín, nacíu en Guaymallén, provincia de Mendoza.
La so obra más famosa ye la tira cómica de "Mafalda", que foi publicada orixinalmente ente los años 1964 y 1973.
Depués d'abandonar la tira de "Mafalda"'l 25 de xunu de 1973, según él mesmu por escosar les idees, Quino treslladóse a Milán, dende onde continúa realizando les páxines d'humor que nunca dexó de facer.
Nel añu 2014 la Fundación Príncipe d'Asturies concéde-y el Premiu Príncipe d'Asturies de Comunicación y Humanidaes
Enrico Fermi
Enrico Fermi (Roma y 29 de setiembre de 1901-Chicago y 28 de payares de 1954) foi un perconocíu pol so trabayu de los rayos betas, pol desendolcu de la primer pila atómica y de la Teoría Cuántica.
Fermi conduxo la construcción de la primer pila atómica que produxo, al empar, la primer reaición nuclear en cadena controlada. Foi, amás, ún de los mayores líderes del Proyeutu Manhattan, que llevó a la realización de la bomba atómica.
A la edá de 14 años escomienza a interesase pola Física a partir de testos antiguos en llatín; tien una carrera académica escelente, algama'l doutoráu na universidá de Pisa en 1922. Punxo clases nes universidaes de Florencia y Roma. Foi en Gótinga y Leyden nos qu'escomienza facer estudios de campu de la física. Retorna a la universidá de Roma, autividá que comparte con la docencia nes universidaes estaunidenses de Columbia, Stanford y Chicago.
En 1938, Fermi consigui'l premiu Nobel de Física pola so identificación de los nuevos elementos de la radioautividá y el descubrimientu de las reaiciones nucleares per aciu de neutrones llentos"
Llevan el so nome les partícules fermiones; les estadístiques Femi, tamién conocides como partícules Fermi-Dirac, amestandose l'apellíu del físicu inglés Paul Adrien Maurice Dirac quien formuló la so esistencia d'una manera más rigurosa que l'italianu; L'Institutu Enrico Fermi de la Universidá de Chicago que yera departamentu de Física de la dita universidá u davezu trabayaba Fermi; el "Premiu Presidencial Enrico Fermi" pa los llogros científicos; ou'l Fermilab ou centru d'aceleración de partículas.
Fermi tamién ye perconocíu pola famosa frase ¿Úlos? ¿Por qué nun vimos nenguna güelga d'una vida intelixente estraterreste? Abriendo la céllebre Paradoxa de Fermi sobre la posibilidá de civilizaciones alieníxenas.
Él mesmu respondíase con que les civilizaciones teunolóxicamente anovades corríen un grave pelligru d'autodestruyise a traviés del emplegu d'armas nucleares, ye dicir, a más teunoloxía más facilidá d'autodestrución.
Constituin illustraciones claras de la importancia del análisis dimensional y de los métodos d'averamientu talos como "¿Cuántos afinadores de pianu trabayan en Chicago?
Hestia
Hestia yera la diosa griega que protexía'l fueu del llar, yera imprescindible en toles cases; la veneración a esta diosa, ensin ser plenamete olímpica, yera de gran importancia. Xunto a Atenea y Artemisa, yera una de les dioses vírxenes.
Otto von Bismarck
Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen (*1 d'abril de 1815, Schönhausen - † 31 de xunetu de 1898, Friedrichsruh, prietu d'Hamburgu), de postoriu "el Canciller de Fierru", foi un home d'estáu alemán.
Dende 1865 llamóse Conde de Bismarck-Schönhausen y tres 1871 Príncipe von Bismarck.
Carlomagnu
Carlomagnu (* 2 d'abril de 747, Prüm - 814, Aquisgrán), tamién llamáu Carlos el Grande, n'alemán "Karl der Große", en francés "Charlemagne", en llatín "Carolus Magnus", foi rei de los francos (de 771 a 814), de los lombardos (de 771 a 814) ya inda'l primeru en ser coronáu emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu'l 25 d'avientu de 800.
A la muerte del so padre, Pipín el Breve, Carlomagnu foi eleváu al tronu francu al par que'l so hermanu Carlomán, que morrió ceo. Asina quedó como únicu señor del Reinu Francu.
No que cinca a la política esterior espardió les sos fronteres d'un mou agresivu, polo qu'entró en guerra colos lombardos.
Tamién tentó llevar la guerra a los árabes qu'ocupaben la Península Ibérica, pero solo foi quien a crear la Marca Hispánica nel norte de Cataluña. N'Alemaña sometió a los saxones y n'Hungría destruyó a los ávaros. 
El 25 d'avientu del añu 800 el papa Lleón III coronólu en Roma Emperador d'Occidente, so la fórmula "Romanum gubernans Imperium". Acabante coronáu empeoraron les rellaciones col Imperiu Bizantín. 
Franz Ferdinand (archiduque)
Franz Ferdinand von Österreich-Este (18 d'avientu de 1863, Graz - † 28 de xunu de 1914, Sarajevo) foi un archiduque austriacu, amás d'herederu al tronu. Yera fíu de Karl Ludwig d'Austria y la princesa Maria Annunziata de Nápoles-Sicilia y nietu del emperador Franciscu Xosé I.
Anque nun fuere gobernante tomó parte activa na política esterior d'Austria. Cuidaba formar nuna provincia a croates, dálmates y bosnios, inda qu'a la escontra d'él munchos d'estos cavilaben xunise nun reinu de tolos eslavos del sur.
Foi asesináu en Sarayevu pol nacionalista serbiu Gavrilo Princip el 28 de xunetu, día nel que Serbia conmemora la derrota nos Campos del Nerbatu ("Kosovo Polje" o "Fushë Kosova"). La visita de Franz Ferdinand foi interpretada como una afrenta al pueblu serbiu. Esti asesinatu foi la chispa que dió aniciu a la Primera Guerra Mundial.
Vladimir Putin
Vladimir Vladimirovich Putin (*7 d'ochobre de 1952, San Petersburgu, nome en rusu: "Владимир Владимирович Путин") ye un políticu rusu y l'actual presidente de Rusia.
Tres rematar d'un mou bien brillante los sos estudios de derechu na universidá entró nel KGB. Trabayó na seición encargada d'asuntos esteriores y vivió n'Alemaña Oriental dende 1985 hasta 1990.
Tres el cambéu democráticu nos países comunistes dexó la KGB y foi nomáu axuntu del reutor de la universidá de San Petersburgu. Darréu fixóse nél l'alcalde de Moscú, que lu fai axuntu nel conceyu moscovín. N'agostu de 1996 yá ye axuntu del direutor d'asuntos esteriores del presidente Yeltsin. 
En 1998 ye nomáu direutor del Serviciu Federal de Seguranza (FSB), y en 1999 primer ministru de Yeltsin, que lu fai el so socesor. Tres l'arrenunciu de Yeltsin a la presidencia rusa tórnase en presidente interín. Nes eleiciones adelantaes de 2000 el pueblu rusu da-y el so enfotu con un marxe ampliu (53% de los votos).
Entamó dos guerres na república rusa de Chechenia respondiendo asina a los selvaxes atentaos terroristes chechenos qu'asolaron Moscú a finales de los años 90 y nel entamu d'esta década. Magar que los sos métodos llenden munches vegaes colo antidemocrático y el refugu de los derechos humanos, el so índiz de popularidá ye entovía mui altu.
The Velvet Underground
The Velvet Underground foi un grupu de rock estauniense activu ente 1964 y 1973.
Foi fundáu por Lou Reed (Long Island, 1942-2013) y Sterling Morrison (Long Island, 1942-1995), amigos na Universidá de Syracuse (NY). 
Xuntose-yos aína el músicu d'orixen galés John Cale (Crynant, 5 d'avientu 1940). Faciéndoyos falta un batería pala so primera xira, xunióse al grupu Maureen Tucker (Nueva Jersey, 1945), hermana d'un collaciu de Reed y Morrison en Syracuse. 
Ésta foi l'alliniación base de la so carrera, con delles aportaciones del baxista Doug Yule y la perimportante voz de l'alemana Nico (Colonia, 1938-Ibiza, 1988) nel so discu debú, que-y dio un xeitu únicu.
Boogaloo
El Boogaloo ye un xéneru musical xurdíu nos Estaos Xuníos nos años 1960. El boogaloo ensama les influencies prietes americanes (soul, funk, rhythm and blues) coles llatines, veníes de Cuba y Puertu Ricu (el son, per enriba too'l llamáu "montuno"). El resultáu yera una música enllena ritmu y enerxía, cola fuercia y l'esmanu la negritú. El so meyor tiempu foi nos caberos años 60, col ésitu de dellos músicos: Joe Bataan, Pete Rodriguez, Ray Barretto, the Lebron Brothers, the Joe Cuba Sextet...
Anguaño'l Boogaloo mantiense sólo por bailarines profesionales en distintos espectáculos. Aunque'l Boogaloo compuestu nos sesenta todavía ye frecuentemente escucháu nes fiestes de corte "mod", tamién llamaes "allnighters" (nelles, los "DJs" pinchen esclusivamente vinilos d'ésti y otros tipos de música "sixties", como freakbeat o northern soul). 
Helios
Helios ye una de les divinidaes preolímpiques, fíu de los Titanes Hiperión y Tía, ye hermanu de Selene -la Lluna- y Eos -l'aurora. Cuando Zeus vence al so pa Cronos y corónase dios de dioses distribui les fuercies de la Natura nun da a Heliu nengún poder. Poro enfurécese y creya la islla de Rodes onde tributaráse-y honor como dios proteutor.
Zeus decátase de la importancia d'esti aliáu y concéde-y poder sobre'l sol del que será'l so representante divín. 
Viaxaba d'oriente a occidente con un carru tiráu de cuatro caballos onde portaba al sol pa dar lluz a la Tierra, el so fíu Faetón en rebeldía adolescente cueye'l carru'l so pa y escapa, al nun poder domeñar a los caballos col sol arrasa Exiptu creyando un gran ermu, sacante lo que taba sol carru que ye'l valle del ríu Nilu. Asina esplayaben los griegos l'ermu nilóticu.
Col tiempu Helios pierde'l so poder frente a Apolu sobre to n'Asia Menor y a la final casique nun se-y distingue como dios solar. Foi na islla de Rodes qu'él creyó onde siempre rindieren-y cultu y pal so preste construin el Colosu de Rodes.
Rodes
Rodes ye la islla más grande del archipiélagu Dodecanesu, nel Mar Exéu. Tien 78 km de llargu y 38 km d'anchu. Cunta con unos 82.000 habitantes.
Hestóricamente foi un de los enclaves más importantes nel control del Mediterraneu oriental, sirviendo de base pa les Cruzaes y pa les órdenes militares como los Templarios o la Orde de Malta. Asinamesmo ye perconocia porque nella allugábase una de les Siete Maraviyas de l'Antigüedá, el Colosu de Rodes.
Edmund Hillary
Sir Edmund Hillary (Auckland, Nueva Zelanda, 1919 - 11 de xineru de 2008) foi un alpinista y esplorador neozelandés. Apicultor d'oficiu, pero con gran esperiencia comu escalador y montañeru, en 1953 foi escoyíu pol coronel C. John Hunt pa completar la so espedición al Everest. En mayu, el grupu d'alpinistes, compuestu por médicos, científicos y téunicos, algamó una altitú casi que de 6.500 metros, pero nun pudieron conquistar la cima pese a realizar diversos intentos. Entóncenes Hillary, acompañáu del sherpa Tenzing Norgay, intentó algamar la cume'l 29 de mayu, y pisaron por primera vegada'l techu'l mundiu, de 8.848 metros, a les 11.30 hores, deteniéndose nella apenes un cuartu d'hora.
La noticia llegó a Londres al tiempu na que se cellebraba la coronación de la reina Sabela II, el 2 de xunu; En volviendo a Inglaterra, el veteranu Hillary, de treinta y cuatro años, foi nomáu Caballeru pola reina. Postreramente, participó en delles espediciones de caráuter científicu, ente elles na que algamó la xesta d'atravesar el continente Antárticu fasta'l polu Sur, la cuala fízola en compañía del doctor Fuchs, que yera cabezaleru de la expedición Commonwealth Trans-Antarctic Expedition (1957- 1958); tamién ascendió por primera vegada al Herschel. Nomáronlu presidente honorariu del New York's Explorers Club, y demientres la década de 1970 regresó al Everest, pero nesta ocasión non pa escalalu, sinon p'aidar al pueblu nepalés a construyir escueles y hospitales, persuadiendo al gobiernu de Nueva Zelanda pa qu'unviare l'aida necesaria, tanto económica comu teunolóxica. D'esti mou algamó a fundar el Parque Nacional del Everest, pa la conservación de la rexón y el so mediu ambiente. Hillary desempeñó demientres munchos años el cargu d'Altu Comisionau de Nueva Zelanda na India.
Irlandés
La llingua irlandesa o gaélicu irlandés, denomada polos sos falantes "Gaeilge", "Gaoluinn" o "Gaeilge na hÉireann", ye la llingua oficial de la República d'Irlanda o Éire. Pertenez al tueru celta goidélicu del greyu de llingües indoeuropees.
L'irlandés pue lleese en tol país, pues la señalización n'Irlanda ye billingüe por llei. Nes fasteres u inda vive un porcentax altu de falantes (Gaeltacht) namái hai dellos lletreros n'irlandés.
Magar la oficialidá y les midíes de proteición tomaes pol gobiernu irlandés, na cai ye perdifícil oyer irlandés. Nes grandes ciudaes como Baile Átha Cliath (Dublín) o Corcaigh namái se fala irlandés nos departamentos de llingües céltiques nes universidaes o nes escueles nacionales acotaes "Gaeltacht Schools".
Nes fasteres de fala irlandesa ("Gaeltacht"), asitiaes sobre manera na costa oeste ye común oyer irlandés. Pa estos falantes y pa tolos irlandeses que deprenden la llingua (ye obrigatoria pa tolos escolinos) hai una emisora de radio pública (Raidió na Gaeltachta) y otra privada (Raidió na Life), una canal de televisión (Teilifís na Gaeilge) y delles revistes selmanales.
Amás na llingua inglesa falada na cai entraron dellos nomes n'irlandés como:
Abaxo namás dalgunos paradigmes de conxugación p'amosar la composición de la llingua:
Verbu de la clas 1, "bris" (romper)
O'l verbu de la clas 2 "ceannaigh" (mercar)
Traciu
El traciu ye una llingua indoeuropea ya estinguida pertenciente a la familia de las llinguas satem. Sigún los espertos asemeyaríase al daciu y tendría rellación col antiguu macedoniu.
Yera falada na Tracia, rexón espardida pol territoriu de los estaos actuales de Bulgaria, Macedonia, Rumanía, Norte de Grecia, parte occidental de Turquía y mesmu en deillas partes de Serbia ya Hungría.
Confuciu
Confucio (孔夫子, pinyin: Kǒng Fūzǐ, significa lliteralmente: "Maestru Kong") (tradicionalmente 551 e.C. - 479 e.C.) foi un filósofu chinu, creador del confucianismu y una de les figures más influyentes na hestoria China. Les enseñances de Confucio lleguen a los nuesos díes gracies a les Analectes que contienen dalgunes de les discusiones que caltuvo colos sos discípulos.
Ñació nel pueblu de Qufu nel antiguu país de Lu, autual provincia de Shandong, nel noble clan de los Kong. So pá morrió trés años depués que Confucio ñaciere, y dexó a la familia na probitú; Confucio, ensin embargu, recibió una esmerada educación.
Aínda de bien mozu, trabayó pa la alministración del estáu de Lu y llegó algamar el rangu de Ministru de Xusticia. Dimitió del cargu años depués, yá que nun taba d'alcuerdu cola política prauticada pol príncipe.
A los 50 años encomencipíó les sos enseñances. Solía viaxar d'un llau pa otru y instruyir a los sos cuntaos discípulos a los que reuniere en tornu a él. Con fama d'home de saber y caráuter, con gran veneración pa coles idees y vezos tradicionales, ceo s'espardieron pel principáu de Lu, y llueu a tola China.
Nun entamu les sos idees nun fueren bien aceutaes fasta que los gobernantes descubrieren que les enseñances de Confucio aseguraben qu'ellos yeren los únicos que teníen que gobernar al pueblu. De magar la dinastía Han, diversos emperadores inspiráronse na obra de Confucio pa organizar la sociedá china. Nos sieglos postreros les sos enseñances exercieron una poderosa influencia na filosofía china y na hestoria de China.
La esencia de les sos enseñances son la bona conducta na vida y el bon gobiernu del estáu, al traviés de la práutica de les virtúes principales (caridá, xusticia, amor filial y respetu pola xerarquía), el cuidáu de la tradición, l'estudiu y la meditación. La meyora de cada individuu conducirá al recobramientu del orde social, al traviés del exemplu y les aiciones virtuoses.
Pa Confucio, en cualesquier sociedá tien d'existir bones y harmóniques rellaciones ente: gobernante/súditu; home/muyer; pá/fíu; maestru/discípulo; y ente collacios. Les obligaciones nestes rellaciones tán siempre equilibraes y si daquien tien d'obedecer al so superior tamién pue alertalu nos equívocos d'esti. Una sociedá próspera algamaráse namás si les rellaciones se caltienen en dafecha harmonía.
Confucio creyía tamién qu'una parte mui importante p'algamar l'harmonía yeren la música y los rituales. Según Confucio, dambes coses sirven pa la comunicación del home col so contestu y p'alimentar y equilibrar les rellaciones sociales.
Safo
Safo (en griegu antiguu "Σαπφώ" y n'eoliu "Ψάπφω") foi una poetisa griega posiblemente de Mitilene, Lesbos, nacida circa 650 e.C. y que morrió en 580 e.C. De la vida d'esta gran poetisa namái nos queden unos pocos datos, casi toos ellos amestaos cola llenda. Pasó práuticamente tola so esistencia nesta islla de Lesbos, sacante los años que tuvo d'exiliase nes colonies heléniques de Sicilia pola mor del enfrentamientu familiar col tiranu Pítacu; yá que la hipótesis más fuerte caltién que la décima musa, como la llamara Platón, yera de familia aristocratíca y casó con un home de bona familia col que tuvo una fía a la que dedicó dellos de los sos más formosos versos, Cleis. 
Nel 593 e.C. Acompangada pola so familia refuxase en Sicilia y d'ehí nun torna hasta la desapaición de Pítacu, a la vuelta forma una escuela pa neñes que ye la que-y dio fama, amás de los sos versos, ente los sos coetáneos. Y na islla del Mar Exéu permaneció hasta la so muerte ocurrida cerca del 580 e.C.
Munches de les sos obres tan desapaecíes y namái se conserven restos escachaos de los sos poemas, otros son tan antiguos que son de difícil comprensión o lletura. De lo que se conoz, encadármase en 9 llibros d'Odes, Epitalamios, Cancios Nupciales y Himnos. De toles sos obres destácase “La Oda a Afrodita”.
La conocencia de la danza y la música, que se poníen na escuela pa neñes, permitió crear un metru y una estrofa nueves que plasmaben a la perfeición la frescura, la intensidá y la simple formosura de los sos versos. Esta métrica nueva conozse como estrofa o oda sáfica.
La oda sáfica, copiada intensamente nel helenicismu, consiste en 3 endecasílabos y 1 adónicu final d'once sílabes. 
La práutica totalidá de la obra de Safo ta traducida al asturianu sol títulu "Poemes y fragmentos", nun llibru editáu pola Academia de la Llingua Asturiana y traducíu dende l'orixinal griegu por Xosé Gago.
Anguaño sabemos que Safo nun yera homosexual sinón que canciaba a la muyer na so plenitú y formosura, munchos d'estos cancios yeren dedicaciones a les sos alumnes na nueche de bodes, y otres poesíes dedíca-yles a la so fía Creis. (Falta referencia)
Pero que seya considerada homosexual, d'ehí la pallabra lesbiana, débese a los poetas y filósofos atenienses de la dómina; debemos decatanos que L'Ática yera una rexón preminentemente machista u les muyeres teníen menos derechos, inclusive, que los esclavos, frente a Lesbos un estáu onde los ciudadanos nun sufríen diferencies de xéneru. Y poro los atenienses nun atalantaben -nin -yos prestaba- qu'una autora perconocida canciara la formosura de la muyer y non la del home. D'ehí la criación de la fama de Safo, cuidemos que na dómina del amor más baxo pa un ateniense yera'l que se tienen dos muyeres, amás pa los áticos la muyer nun tenía ánima colo que l'amor espiritual yera un imposible. D'esti xeitu xustificaben la escura posición llegal y social de les atenienses.
Por embargu hai un exemplu perclaru de que non toa Atenes yera asina, Platón tenía en tal alta estima la produción poética y la conduta personal de la de Mitilene que decidió nomala “la décima musa” igualándola colos dioses, ensin dulda'l mayor de los arguyos pa un griegu de la dómina.
Declaración de Seneca Falls
La Declaración de Séneca Falls (Nueva York y 19 de xunetu 1848) ye'l primer documentu del feminismu norteamericanu. Aprobóse na capiella metodista del llugar del mesmu nome del estáu de Nueva York.
Foi entamada por Lucretia Mott y Elizabeth Cady Stanton. El resultáu foi la publicación de la Declaración de Seneca Falls (o "Declaración de Sentimientos", como elles la llamaron), un documentu sofitáu na Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos nel que denunciaben les torgues, sobre manera polítiques, a les que taben sometíes les muyeres: nun poder votar nin presentase a eleciones, nin ocupar cargos públicos, nin afiliase a organizaciones polítiques, nin asistir a aconceyamientos políticos. 
"La hestoria de la Humanidá ye la hestoria de las repetidas vexaciones y usurpaciones por parte del home pa cola muyer, el so oxetivu direutu ye l'entamu d'una tiranía absoluta sobre ella. P'amosar esto, someteremos los fechos a un mundiu enfotáu. L'home enxamás nun permitió qu'ella disfrute del drechu inalienable al votu. Obligóla a sometese a unes lleis en que na so ellaboración nun tien voz.
Negó-yos el drechu que se conceden a los homes más ignorantes ya indinos, tanto indíxenes como estranxeros. En privándola d'esti primer drechu de tou ciudadanu, el del sufraxu, dexóla asina ensin representación nos aconceyamientos llexislativos, oprimióla dende tolos ángulos.
Esfarrapóla de tou drechu de propiedá, inclusives del xornal qu'ella mesma gana.
Moralmente covirtióla nun ser irresponsable, yá que pué cometer toa clas de delitos con impunidá, mientres seyyn cometíos en presencia'l so maríu."
Mercè Rodoreda
Mercè Rodoreda i Gurguí (Barcelona, 10 d'ochobre de 1908 - Girona, 13 d'abril de 1983), escritora catalana.
Esta autora ye la escritora más lleída y vertida de la Lliteratura Catalana en llingua catalana. Dende moza escomienza a espublizar cuentos curtios y ceo asoléyense les sos noveles. Toes tán enmarcaes dientro de la sociedá catalana de los años Venti, amosando dende una perspeutiva clara y non radical les diferencies de clas na sociedá barcelonesa. Quiciabes la so obra mayestra, y la más tornada y conocida, seya "La plaça del Diamant"; narra les vivencies d'una familia barcelonesa nos años de la República, nos de la Guerra Civil y nos primeros años de la Postguerra. La importancia que daba a la escritura queda espeyada nes sos propies pallabres:
N'asturianu:
Mercè Rodoreda nació'l 10 d'ochobre de 1908 nuna pequena casa con xardín de la cai de San Antonio, anguaño cai de Manuel Angelon, nel barriu de San Gervasio de Cassolas, Barcelona. Foi fía única del matrimoniu formáu por Andreu Rodoreda Sallent y Montserrat Gurguí Guàrdia, dambos yeren grandes amigos de la lliteratura y el teatru y, ello ye qu'asistieren a clases de declamación na Escuela d'Arte Dramático, que darréu sería l'Institutu del Teatru, impartíes por Adrià Gual.La so madre tamién tenía un gran interés pola música.
Rodoreda solo cursó la educación primaria mientres dos años, dende 1915 hasta 1917, y en dos escueles distintes: el Colexu de Lourdes del barriu de Sarriá y otru centru más cercanu a la so casa, na cai de Padua, al altor de la cai de Vallirana, en Barcelona. El güelu maternu, Pere Gurguí, yera un almirador de Xacintu Verdaguer -de quien fuera amigu- y collaborara como redactor nes revistes "La Renaixença" y "L'Arc de Sant Martí". Nel añu 1910, Pere Gurguí fixo llevantar un monumentu en memoria de Xacintu Verdaguer nel xardín de la so casa nel qu'había un grabáu colos dos obres más importantes del autor, " Canigó" y "La Atlántida "; esi espaciu convertir nel llugar de fiestes y xuntes de la familia. La figura del güelu marcó intensamente a Mercè y llegó a consideralo'l so «maestru». Gurguí -y inculcó un fondu sentimientu catalanista y un amor a la llingua catalana y a les flores, que quedaron bien reflexaos a lo llargo de tola obra de Mercè Rodoreda.
El 18 de mayu de 1913, con solu cinco años, actuó per primer vegada nuna obra de teatru col papel de la neña Ketty de la obra "El misteriosu Jimmy Samson", nel Teatru Torrent de les Flors. Años más tarde esti personaxe foi en ciertu mou recuperáu pal cuentu "El bany" dientro de la obra "Vint-i-dos contes".
Mientres la so infancia lleó sobremanera el autores catalanes clásicos y modernos como Xacintu Verdaguer, Ramón Llull, Joan Maragall, Sagarra y Josep Carner, ente otros, de xuru influyida, pol ambiente bohemiu que s'alendaba na casa familiar.
El 30 de mayu de 1920 participó nel drama "Quince díes de reináu" nel Colexu La nuesa Señora de Lourdes. Nel mesmu actu tamién recitó'l poema en catalán "La negra".
En 1921, por causa de la muerte del güelu maternu, Pere Gurguí, el so tíu Juan instalar na casa de la familia y camudó l'estilu vida imponiendo austeridá y orde convencional. Mercè Rodoreda tener idealizáu yá dende les cartes que recibiera enantes y acabó casándose a los venti años, col so tíu Juan Gurguí, catorce año mayor qu'ella y que debíu al grau de consanguinidá, precisaron una dispensa papal.
Dempués de la boda, el matrimoniu viaxó a París en viaxe de boda, y depués instalóse nuna casa de la cai Zaragoza en Barcelona. El so home fora a Arxentina de bien nuevu y volviera con una pequena fortuna.
El 23 de xunetu de 1929 nació'l so únicu fíu, Jordi Gurguí y Rodoreda. A partir d'esti momentu, Mercè Rodoreda empezó a faer pruebes lliteraries pa llograr lliberar de la dependencia económico y social que-y suponía la monótona vida de casada. Foi según empezó a concebir la escritura como un oficiu. Acaldía zarrábase mientres un ratu nun palombar azul qu'había na casa materna de Manuel Angelon, que posiblemente depués -y sirvió d'inspiración pa escribir "La plaça del Diamant". Mientres esi tiempu, escribió versos, una comedia teatral (que permanez sumida) y una novela. Mentanto, foi proclamada la Segunda República.
En 1931, Mercè Rodoreda empezó a recibir clases nel Licéu Dalmau onde ameyoró la so conocencia de la llingua en manos del pedagogu y llingüista Delfín Dalmau, que-y influyó descomanadamente y aguiyólu a formase, ente dambos surdió un gran venceyu de amistá. Mercè Rodoreda enseñaba lo qu'escribía a Dalmau, y él animar a faer públicos estos primeros testos. Según Dalmau, Mercè Rodoreda yera una alumna escepcional que tenía una plenitú espiritual y una prometedora alma de lliterata. Esta almiración escontra Mercè Rodoreda animó a Dalmau a pidi-y que contribuyera na so obra "Polémica"; ella contestó afirmativamente y la pieza publicar en 1934. Según reconoció'l maestru Delfí Dalmau, esta obra tamién fuera realizada coles observaciones de Rodoreda.
El 1 d'ochobre de 1933 empecipió la so carrera periodística na revista selmanal de "Clarisme" onde publicó veinticuatro contribuciones: cinco proses sobre cultura tradicional, trelce entevistes, dos reseñes, un cuentu y tres comentario de temática políticu-cultural, musical y cinematográficu. Aquel mesmu añu entró a formar parte de l'Asociación de la Prensa de Barcelona, fechu que ponía n'evidencia la intención de formalizar la so collaboración col trabayu periodísticu.
Na primavera de 1934, Mercè Rodoreda publicó la so segunda obra "Del que hom non pot fugir", nes ediciones de la revista "Clarisme". En mayu d'aquel mesmu añu, ganó'l Premiu del Casino Independiente de los Xuegos Florales de Lérida" col cuentu "La sireneta i el dofí", anguaño perdíu.
Dempués d'escribir esta segunda obra, Joan Puig i Ferreter, director d'Ediciones Proa, visitar ya interesóse pa publicar la so próxima obra:"Un día en la vida d'un home", publicada na seronda d'esi mesmu añu. Rodoreda empezó a introducise nel mundu lliterariu gracies a l'ayuda del mesmu Puig i Ferreter, que-y abrió les puertes del Club de los Novelistes, formáu por autores como Armand Obiols, Francesc Trabal o Joan Oliver, que tamién yeren antiguos miembros del «Grup de Sabadell». Naquel tiempu, enfusar na llectura de -yos noveles de Fiódor Dostoievski.
Dende 1935 hasta 1939, publicó un total de dieciséis cuentos infantiles nel periódicu "La Publicitat", na sección "Un rato con los niños". Amás, publicaba al empar cuentos nos medios de prensa como "La Revista", "La Veu de Catalunya" y "Mirador", ente otros.
Foi-y editada en 1936 la so cuarta novela "Crim". Darréu Rodoreda refugaría esta novela xuntu coles otres trés anteriores por considerales frutu de la inesperiencia.
Al empecipiase la Guerra Civil española, Rodoreda collaboró col cargu de corrector de catalán nel Comisariado de propaganda (Generralitat de Cataluña). Nesti ambiente conoció escritores de la dómina como Aurora Bertrana y Maria Teresa Vernet, y estableció llazos d'amistá con Susina Amat, Julieta Franquesa, Anna Murià y Carme Manrubia.
El Premiu Joan Crexells del añu 1937 otorgar a Mercè Rodoreda pola so obra entá non publicar "Aloma". N'este mesmu añu de 1937, Rodoreda punxo fin al so matrimoniu al dixebrase del so home. El so supuestu amigu,Andrés Nin, foi deteníu'l día 16 de xunu frente a la see del so partíu en La Rambla de Barcelona, onde díes más tarde foi torturáu y asesináu por axentes de la policía soviética por orde del Xeneral Alexander Orlov na prisión de Alcalá de Henares.
Nel añu 1938, foi publicada pola Institución de les Lletres Catalanes la quinta novela de Mercè Rodoreda titulada "Aloma". Esta foi la primer obra que Rodoreda aceptó como obra so, anque darréu reformar y publicó de nuevu. El mesmu añu, en representación del PEN Club de Cataluña, viaxó xuntu col escritor catalán Francesc Trabal, y lleó una bienvenida escrita por Carles Riba nel congresu internacional del PEN club en Praga.
El 23 de xineru de 1939 se exilió a Francia, Rodoreda creía que l'esiliu sería por poco tiempu y dexó al so fíu al cargu de la so madre.Anque Mercè Rodoreda nun participara nunca en política, se exilió por conseyu de la so madre, que tarrecía problemes por causa de les actividaes de collaboración con publicaciones en catalán y delles revistes d'esquierda d'años anteriores. Xuntu con otros intelectuales de la dómina, foi de Barcelona a Gerona con un bibliobús propiedá de la Conseyería de Cultura de la Generalitat de Cataluña, pa dempués siguir el camín escontra la frontera francesa y Perpiñán.
Instalar nos arrabaldes de París a finales de febreru y a principios d'abril treslladar a Roissy-en-Brie, una localidá cercana al este de la capital onde s'instaló nel castiellu de Roissy-en-Brie, una construcción del sieglu XVIII, que s'ufiertaba p'abelugar a escritores. Compartió casa con Anna Murià, Cesar August Xordana, Armand Obiols, Francesc Trabal y Carles Riba.
En Roissy-en-Brie surdieron delles relaciones amoroses, una d'elles foi ente Mercè Rodoreda y Joan Prat i Esteve, más conocíu col seudónimu de Armand Obiols. El problema nel castiellu surdió porque Armand Obiols taba casáu cola hermana de Francesc Trabal y teníen un fíu de mancomún que se quedara en Barcelona xuntu cola so madre. Amás, la suegra de Armand Obiols viaxara con Trabal hasta Roissy-en-Brie xuntu con otros miembros de la familia Trabal.Arriendes d'ello, esti adulteriu estremó a los exiliados catalanes en dos bandos contrapuestos. Según Anna Murià, Francesc Trabal oponíase non solo pola so hermana sinón por celos, yá que caltendría una relación con Mercè Rodoreda de callao en Barcelona que solo conocíen ellos dos y el so confidente. Rodoreda de toa esta hestoria quixo escribir un llibru tituláu "La novel·la de Roissy", sicasí, nun lo terminó nunca. L'ambiente d'estabilidá qu'ufiertaba'l castiellu foi alteriáu pol entamu de la Segunda Guerra Mundial. Nesi momentu dalgunos decidieron fuxir escontra países de Llatinoamérica y otros prefirieron quedase en Francia; esti últimu destín foi l'escoyíu por Rodoreda y Obiols. Arriendes d'ello, treslladáronse a casar "Villa Rosset", na periferia del pueblu.
Mercè Rodoreda, xuntu con otru escritores qu'entá s'abelugaben en Francia, tuvo que fuxir de París, a mediaos de xunu de 1940, pola meyora de los soldaos alemanes que diben en dirección a Orleans pela vía de Artenay. Josep Maria Esverd pudo consiguir una carroceta pa fuxir de Francia, sicasí, a otru día foi requisada poles tropes franceses.Tres un intentu fracasáu de coyer el tren, tuvieron que fuxir a cuerpu escontra'l sur. L'oxetivu yera travesar el ríu Loira pa poder entrar na zona ensin ocupar, pero poco primero de llegar a Orleans ver en llapaes y nun quedaba nenguna ponte de pies nesi tramu del ríu Loira, en consecuencia , esviar de la ruta fita.
Mientres doce díes abelugar nuna granxa hasta la firma del armisticiu del 22 de xunu de 1940, dempués de travesar el Loira al traviés de la localidá de Meung-sur-Loire que s'atopaba totalmente destruyida. D'ellí viaxaron entá más al sur hasta establecese esta vegada en Limoges.
En Limoges, instalar nuna habitación nel númberu 12 de la cai de les Fíes de Nôtre Dame. Fueron unos años duros pa l'autora, pos el 5 de xunu de 1941 el so compañeru sentimental Armand Obiols foi deteníu, y quedóse sola hasta ochobre d'esi mesmu añu. Mientres aquel tiempu, Armand Obiols tuvo que faer trabayos forzaos en Saillat-sur-Vienne nuna cantera. Sicasí, diverses xestiones de Rodoreda consiguieron que fuera destináu a Burdeos. Cuando Obiols yá tuvo en meyores condiciones de vida en Burdeos, Rodoreda arreyar nun círculu d'estudiu dedicáu a la llectura y l'aprendizaxe del inglés.
Mientres los meses posteriores, la relación ente Mercè Rodoreda y Armand Oriols foi sobremanera a distancia, y solo pudieron vese en persona poco tiempu. Nun foi hasta finales d'agostu de 1943, que Rodoreda treslladar al númberu 43 de la cai Chauffor de Burdeos onde se realcontró col so amante. En Burdeos vivió momentos bien duros y dedicóse a la cordura, según palabres sos, «hasta l'atoscamientu» nun almacén mientres gran parte del día, un trabayu que nun-y dexaba tiempu pa escribir.
El regresu a París tuvo llugar en septiembre de 1946 cuando Rodoreda y Armand Obiols treslladar a la casa de Rafael *Tasis|Rafael Tasis i Marca nel esiliu, que s'atopaba nel númberu 9 de la cai Coëtlogon. Poco tiempu dempués, la pareya treslladar a la sesta planta del númberu 21 de la cai Cherche-Midi, mui cerca de la zona residencial de Saint-Germain-des-Prés (París), que yera un llugar de xunta pa munchos intelectuales del momentu. Este foi'l so llar mientres ocho añu y, ello ye que non se desligó totalmente hasta l'añu 1977.
A principios de 1947, pudo dexar el trabayu de cordurera pa pasar a trabayar otra vegada como collaboradora na "Revista de Catalunya". Amás de publicar mientres esi añu narraciones nes diverses ediciones de la revista, tamién pudo publicar delles en Chile y Méxicu. Dende anguaño 1947 hasta 1953, Mercè Rodoreda nun pudo cultivar una lliteratura de gran estensión porque dende l'añu 1945 empezara a tener problemes de salú xuntu col remanecimientu d'un paralís somáticu nel brazu derechu. Por esta razón, intensificó la creación poética y atopó en Josep Carner el so maestru, con quien caltuvo una estrecha relación por correspondencia. En 1952, empezó una terapia de recuperación nel balneariu de Chátel-Guyon. Mientres los años que tuvo en París tamién empezó dos noveles que nun terminó.
En Los Xuegos Florales de la Llingua Catalana celebraos en Londres en 1947, ganó el so primera Flor Natural con seis sonetu: "Rosa", "Amor novell", "Adam i Eva", "Ocell" y dos sonetos más ensin títulu. Col poema "Món d'Ulises", Rodoreda consiguió per segunda vegada la "Flor Natural" de los Xuegos Florales de 1948 en París, el poema foi publicáu na revista "La nostra Revista" esi mesmu añu. "Albes i nits" foi la tercer victoria nel certamén de los Xuegos Florales y, arriendes d'ello, foi nomada "Mestre en Gai Saber" en Montevideo l'añu 1949.Esi mesmu añu visitó Barcelona per primer vegada dempués del so esiliu.
Nel añu 1951, interesada poles obres de pintores como Pablo Picasso, Paul Klee y Joan Miró , fixo delles creaciones propies, nuna carta a Armand Obiols del añu 1954, esplica que yá tien »un estilu y un mundu» na pintura, sicasí reconoz qu'el so llugar atopar na escritura. Per otra parte, Armand Obiols, empezó a trabayar como traductor pa la UNESCO, y dos años más tarde, en 1953, treslladóse definitivamente a Xinebra.
Nel añu 1954, Mercè Rodoreda y Armand Obiols treslladar a un apartamentu de la cai Violet, nun barriu burgués de la ciudá de Xinebra. Nesta ciudá, siempres se sintió exiliada, inclusive, reconoció que Xinebra «ye una ciudá bien aburrida, apta pa escribir». Pocu dempués, Obiols tuvo que treslladase a Viena por cuestiones de trabayu. Esi mesmu añu, Rodoreda fixo un viaxe a Barcelona p'asistir a la boda del so únicu fíu, Jordi Gurguí i Rodoreda. 
Nel añu 1956, ganó'l Premiu de Ensayo Joan Maragall con "Trés sonets i una cançó" que va ser publicáu nel suplementu lliterariu la Gaceta de Lletres de "La Nova Revista".Tamién foi premiada col Premiu Joan Santamaria pol so cuentu "Carnaval", que-y foi apurríu en Barcelona'l mesmu añu.
En 1958 publicar el llibru de cuentos escritos sol nome de "Vint-i-dos contes" qu'un añu antes recibiera'l prestixosu Premiu Víctor Catalán.Dalgunos d'estos cuentos fueren yá publicaos en Méxicu mientres l'esiliu en Francia, ente qu'otros yeren inéditos. Según confesó l'autora, esti llibru provenía d'una crisis de técniques que portó a un desigual nivel lliterariu ente los diversos cuentos, anque los rellacionaba una unidá temática. Según unes anotaciones inédites que falen de Xinebra, Rodoreda revélanos que mientres aquellos años conoció escritores como Eugeni Xammar, Julio Cortázar y la so muyer, y Jorge Semprún.
Mientres la llarga estancia en Xinebra y pola so afición a les plantes, creó un primer xardín que más palantre repitiría en Romanyà de la Selva. El gran volume de flores que la arrodiaben sirvió-y d'inspiración de mano a retratar les flores qu'acabaríen conformando "Flors de debò" dientro de "Viatges i Flors", xuntu colos viaxes que redactaría en Romanyà; esti llibru nun foi publicáu hasta l'añu 1980.
"La perla del llac" foi'l títulu d'una novela potencial de l'autora que quedó incompleta, y alcuéntrase nel arquivu del Institutu d'Estudios Catalanes. El títulu ye'l nome d'un restorán a veres del Llagu Léman nun rincón de Xinebra que Mercè Rodoreda frecuentaba. Yera un allugamientu cerca del edificiu de les Naciones Xuníes onde l'autora comía davezu, y dende onde ella gociaba d'una gran vista nos comedores de los pisos cimeros. Según descríbenos nel prólogu de "Mirall trencat", los güeyos de la protagonista Teresa Goday de Valldaura yeren los mesmos que la dama del Léman.
Nel 1958, presentó "Una mica d'història" nel Premiu Joanot Martorell, anque nun ganó, pos el ganador foi Ricard Salvat con "Animals destructors de lleis"; sicasí, esta novela foi publicada en 1967 esta vegada col títulu de "Jardí vora el mar". Tamién escribió'l cuentu "Rom Negrita" pal volume "Els 7 pecats capitals vistos per 21 contistes", anque depués formaría parte del volume "*Semblava de seda". Dende 1958 y ensin romper con Rodoreda, Armand Obiols caltenía una relación sentimental con una muyer en Xinebra hasta la muerte de Obiols.
Foi nesta ciudá na qu'escribió (1960) la so obra más aclamada, "La plaça del Diamant", considerada como la novela más importante de la narrativa catalana de la posguerra. Ambientada nel barriu barcelonés de Gràcia, la novela narra la hestoria de Colometa, una muyer como tantes otres a la que la guerra civil estroza la vida y les esperances. "La plaça del Diamant" ye al empar una novela histórica, psicolóxica y costumbrista. Empezar a escribir en 1959 col nome de "*Colometa", anque en 1962 sería publicada yá col so nome conocíu "La plaça del Diamant" pol Club dels Novel·listes. De la so dómina en Suiza son tamién la novela "El carrer de les Camèlies" (1966) según el recopilatorio de cuentos "La meva Cristina i altres contes" (1967). El director, naquel momentu del club, Joan Sales quedó almiráu pola novela de "La plaça del Diamant" y empezó a caltener contactu per correspondencia con Mercè Rodoreda, quien a partir d'esi momentu atopó nel Club editor un espaciu onde publicar la so obra lliteraria. Cuando la novela foi publicada nel añu 1962, yá taba reformada con una ampliación de capítulos y correcciones por indicación de Sales y Obiols. 
Nel añu 1965, Rodoreda fixo los primeros pasos na publicación de les sos "Obres Completes" tres un pidimientu de Joaquim Molas pa llevalo a cabu, sicasí, nun seríen publicaes n'Ediciones 62 hasta l'añu 1977. La obra nun incluyó nenguna de los sos primeres cuatro obres ("Soy una mujer honrada?", "De lo que no se puede huir", "Un día en la vida de un hombre" y "Crimen") porque consideraba que yeren frutu de la so inesperiencia y aceptó reescribir "Aloma" p'afaela al nivel de la so obra actual, y que sería reeditada nel añu 1969.En 1966 foi l'añu en que se publicar "El carrer de les Camèlies" que recibió'l Premiu Sant Jordi de novela ensin qu'ella presentara candidatura; esti fechu asocedió porque la dirección decidió premiar a una obra yá publicada. Con esta mesma novela recibió tamién el Premiu Crítica Serra d'Or de Lliteratura y Ensayu en 1967, y el Premiu Ramon Llull de novela en 1969.
Dende 1970 la so obra empezó a ser traducida a otros idiomes, anque la so primer obra traducida foi "La plaça del Diamant" n'español l'añu 1965.Nel añu 1971, acentuóse'l so sentimientu d'esiliu cola muerte nel Hospital de la Universidá de Viena del so compañeru de munchos años, Armand Obiols. Esti fechu, xuntu col descubrimientu d'otra amante de Obiols, dexar entá más sola y ablayada per tierres suices. Mientres estos díes, escribió un pequenu carné impresionante sobre los duros díes que pasó nel hospital, agora, esti carné caltener nel arquivu de Institutu d'Estudios Catalanes.
L'añu 1972 volvió a Cataluña, dempués de la muerte del so amante en Viena. Con Carme Manrubia y Susina Amat dos amigues de la dómina de la guerra civil española, na cual trabayó nel Comisariado de Propaganda instalar nel xalé "El senyal" de Manrubia de Romanyà de la Selva (Provincia de Girona).Nesta casa va vivir mientres seis año, hasta qu'en 1979 construyóse la so propia casa en Romanyà. El nome escoyíu poles dos amigues pa la casa, "El senyal", fai referencia al estigma de Caín na obra "Demian" de Hermann Hesse.
Ellí completó la so novela más ambiciosa, "Mirall trencat", qu'empezara en Xinebra años tras, esta obra ta considerada como la más perfecta de la escritora y publicóse l'añu 1974. Tamién escribió ellí'l conxuntu de cuentos "Viatges i flors" (1980) y la novela, "Quanta, quanta guerra...", que se publicar en 1980 y dexáron-y ganar el Premio Ciudá de Barcelona. Este mesmu añu fixo'l pregón de les Fiestes de la Mercé en Barcelona.Recibió'l Premiu d'Honor de les Lletres Catalanes, llegando con esto a la so consagración definitiva como escritora.L'añu 1978, publicóse "Semblava de seda i altres contes" que yera un conxuntu de cuentos escritos a lo llargo de la so vida.
Igualmente, Rodoreda abandonó'l chalé de Manrubia nel cual produxera los sos trés últimes obres y treslladóse nun pequeñu chalé que se pudiera construyir en Romanyà mesmu, al llau del de Manrubia. Según Anna Maria Salúes i Amat, esti abandonu de la casa de Manrubia producir pola necesidá de Rodoreda de siguir una vida en soledá propia del so calter y pola difícil convivencia ente dambes amigues.
En 1979, escribió la comedia teatral "El Maniquí" que foi estrenada'l mesmu añu pola compañía "Bruixes de Dol" nel Festival Internacional de Teatru de Sitges dirixida por Aracel·le i Bruch. Naquellos últimos años de la so vida, Rodoreda vio diverses vegaes el saltu de les sos noveles a la pequeña y gran pantalla. Primero foi na televisión cola so novela "Aloma" nel añu 1978. Más tarde, foi nel cine con "La plaça del Diamant" en 1982 con Sílvia Munt nel papel de la protagonista «Colometa» y so la dirección de Francesc Betriu.
Nel añu 1982, escribió unos artículos biográficos publicaos na revista "Serra d'Or", titulaos "Fitxers d'infantesa", tamién empezó a escribir "La mort i la primavera" (1985), (1985) pero la novela quedó inacabada. La escritora perteneció a l'Asociación d'Escritores en Llingua Catalana y foi miembru y sociu d'honor, dempués de la so torna a Cataluña.
Finalmente, Rodoreda morrió en Girona, a los 75 años d'edá, víctima d'un cáncer en 1983. Mientres los últimos díes que taba ingresada nun hospital de Gerona, Mercè Rodoreda reconciliar colos miembros de la so familia. Según esplica una íntima amiga de la escritora, Isabel Parés, cuando-y diagnosticaron el cáncer de fégadu a Rodoreda, l'autora entró nuna depresión y nun quería lluchar pa poder vivir.
El veloriu foi instalada nel Palau Solterra del departamentu de Cultura de la Generalitat de Cataluña y por voluntá propia, foi soterrada nel campusantu de Romanyà de la Selva, nun sepelio multitudinariu, al cual asistieron munchos compañeros d'oficiu y otres personalidaes del momentu.El so legáu intelectual foi donáu n'heriedu al Institutu d'Estudios Catalanes qu'años dempués creó la Fundación Mercè Rodoreda.
La narrativa foi'l principal campu lliterario de l'autora y pol que ye llargamente conocida. A la de clasificar el corpus narrativu de Rodoreda esiste una disparidad de criterios, anque principalmente estrémense según les etapes de la vida de l'autora, según el conteníu -psicolóxicu-realistes o míticu-simbólicos- o según los personaxes principales -adolescencia, mocedá, maduror, vieyera- muerte-. Mayormente optar por estremar les sos obres en tres etapes cronolóxiques y por separáu, un cuartu grupu onde s'inclúin los dos narraciones póstumes, "Isabel i Maria" y "La mort i la primavera". Los trés etapes seríen les obres d'antes de la guerra (1932-1938), onde s'atopen los cuatro primeres obres de Rodoreda y la primer versión de "Aloma"; les obres ente l'esiliu y la torna del mesmu (1958-1974), onde hai'l gruesu narrativu de Rodoreda que va dende la publicación de "Vint-i-dos contes" hasta "Mirall trencat" y dempués del regresu, onde s'atopen "Semblava de seda i altres contes", "Viatges i flors" y "Quanta, quanta guerra..."
La obra de Rodoreda ye'l frutu de la evolución personal y lliterario de l'autora. Apréciense sobremanera influencies de Marcel Proust, Joan Sales, Armand Obiols, Virginia Woolf, Thomas Mann, Víctor Català, Josep Carner y Delfín Dalmau. Anque puede atopase la buelga de distintos autores a lo llargo de tola so obra lliteraria, ye nes sos primeres obres, cuando buscaba l'estilu propiu, onde ésta influencia ye más latente. Por casu, en "Del que hom non pot fugir" la protagonista ta inspirada nel personaxe «Jacobé» de la obra "Jacobé i altres narracions" del autor Joaquim Ruyra.
La influencia qu'exercieron tantu Armand Obiols como Joan Sales, ta presente tantu nes obres como na correspondencia de maestría» que calteníen ente ellos. Armand Obiols, pareya sentimental mientres munchos años, tomó'l papel de conseyeru y llector críticu na repasada de les sos noveles ente 1939 y 1971, y influyir na organización y na estructuración de dalguna de les pieces más conocíes de l'autora. Obiols tamién-y amosaba les novedaes bibliográfiques del momentu y les sos propies referencies, que tamién acabaron influyéndola, como André Gide y Jean-Paul Sartre. Nes primeres obres, la influencia del Grupu de Sabadell», del que Obiols formaba parte, provocó un acercamientu al espaciu urbanu y a la crítica social; "Un día na vida d'un home" ye un bon esponente d'esta nueva manera de faer lliteratura. El valor d'universalidá de "La plaça del Diamant", como de la estructuración y coherencia, na hora de crear les complexes relaciones ente los personaxes de "Mirall trencat", tuvieron reforzaes polos conseyos de Armand Obiols. Anque qu'en menor cuantía, la buelga de Joan Sales tamién ye destacable, pos foi l'editor principal de los sos trabayos dende "La plaça del Diamant" y dende entós tomó'l papel d'asesor lliterariu. Joan Sales, al traviés d'esti asesoramientu sobre aspeutos llingüísticos y estilísticos, influyó y ayudó na evolución y meyora d'estilu de Rodoreda. Sicasí, la evolución final de les sos obres veníen marcaes pola decisión tomada pola autora, tal como apunta Anna Maria Salúes, de nun aceptar tolos conseyos y reomendaciones d'estos dos escritores.
La influencia de el escritores sicoloxistes europeos, especialmente de Virginia Woolf, Marcel Proust y Thomas Mann, ta presente en tol corpus narrativu de l'autora, quitando les obres míticu-simbóliques de la última etapa de la so vida. La obra de Mercè Rodoreda comparóse dacuando, por el so estilu y la so capacidá descriptiva, cola de Virginia Woolf, escritora a la que la catalana almiraba. Dalgunes de les característiques que se repiten na obra de Rodoreda son una temática básicamente femenina y protagonizada por una muyer, según un estilu narrativu poéticu y cargáu de simbolismu. Les protagonistes de les sos obres son muyeres fráxiles pero que coles mesmes demuestren una gran fuerza interior. Dos amueses clares son Natalia, la «Colometa» de "La plaça del Diamant" o Cecilia, protagonista de "El carrer de les Camèlies". Rodoreda supo describir como naide la sociedá catalana del sieglu XX y los cambeos que nella se producíen. La influencia de Marcel Proust ta presente na estructuración de les obres de Rodoreda, pos el tiempu avanza impasible y el pasáu recoyer tou, l'alcordanza d'un tiempu anterior, convertíu en congoxa, tresformar nun símbolu negativu nos protagonistes por causa de la imposibilidá de recuperar el tiempu perdíu».Rodoreda va siguir d'esti autor l'usu de l'alcordanza como l'actualización d'un tiempu anterior.Les sos obres tán ambientadas en llugares onde vivió, dende'l barriu barcelonés de Gràcia hasta Romanyà de la Selva, pasando por Xinebra. Otra traza característica que comparten ye la necesidá de l'alcordanza y del secretu nel desenvolvimientu de la narración. Na novela psicolóxica de dambos autores preséntase la esperanza del futuru, onde'l pruyimientu del futuru represneta la superación del presente y del pasáu agónicu.Rodoreda va intentar fuxir de la evolución natural de les coses al traviés de la creación d'universos ficticios con un tiempu y un espaciu distintu onde ye posible controlar el pasu del tiempu. La buelga más visible de Thomas Mann nes narraciones rodoredianas ye la universalización descriptiva al traviés de la inexactitud cronolóxica que facilita asina la fluidez y naturalidá.
Caterina Albert más conocida sol nome de Víctor Català, ta bien presente, sobremanera nes primeres obres creatives de Mercè Rodoreda -publicaciones ente 1932 y 1938-, especialmente influyíes pola novela "Solitud". Sicasí, pueden atopase dellos paralelismos nes obres posteriores de los años trenta, por casu, el cuentu "Carnaval" de Rodoreda recuerda obrar "Carnaval" de Víctor Catalá o dellos elementos de "La Mort i la primavera", recuerden a la obra "Solitud". Rodoreda lleera dalguna de les obres de Caterina Albert de les qu'estrayxo diverosos recursos espresivos como la falacia patética y diverses imaxes simbóliques como dellos elementos de la naturaleza.Nuna compartida de delles obres de dambes escritores atopen paralelismos na construcción de les trames, na constitución de los personaxes ya inclusive na temática.
El simbolismu ye un recursu lliterariu bien común nes obres de Mercè Rodoreda, especialmente na so obra narrativa. Va faer usu d'él, pa espresar los constantes pensamientos interiores de los sos personaxes; Rodoreda consigue tresformar al llector nun confidente involuntariu que vive la congoxa y agonía de los personaxes con solo la palabra, los símbolos y les imaxes.Los referentes de la realidá qu'utilizó nos sos símbolos provienen de la so imaxinación, a partir de les sos conocencies culturales, adquiríos a lo llargo de la so vida, en dellos casos, de la mitoloxía catalana como ye'l casu de les "muyeres de l'agua".Ensin abandonar estos referentes, crea un llinguaxe simbólicu, que pueda ser interpretáu pol llector, ensin demasiaes dificultaes y presenta un altu grau de fabulación en munches de les sos obres, especialmente nes sos últimes obres como "Viatges i flors".Según Pere Gimferrer en "Dietari 1979-80", frutu de la busca d'una perfección tantu formal como llingüística, Rodoreda tuvo una atención meticulosa a la de faer usu d'imaxes y símbolos conceptuales.
La obra lliteraria de Mercè Rodoreda caracterizar pol usu de personaxes principales femeninos nes sos noveles, quitando "Un día en la vida d'un home" y "Quanta, quanta guerra ..." Esti fechu provocó qu'equivocadamente se acomuñar a Rodoreda col movimientu feminista, anque Rodoreda en delles entrevistes desmentir.
A lo llargo de la so obra presentó un gran abanicu de muyeres pertenecientes a distintes sociedá de clases o edaes, a quien en dellos casos va dar voz propia al traviés del usu del autodiegesis o'l homodiegesis y el monólogu interior el cual ye bien característicu de l'autora.
Los personaxes protagonistes femeninos, amás de tar condicionaos pola problemática de la maternidá, tamién s'atopen sometíos a la problemática del home que, en munchos casos, provoca un deséu d'atopar un espaciu propiu.Como por casu, el personaxe masculín del «Quimet» en "La plaça del Diamant" torga la realización personal de «Natalia», que s'atopa sometida a la dominación masculina del so home y qu'inclusive-y llega a anular la so propia identidá imponiéndo-y otra («La Colometa»).
Gran parte de les muyeres de Rodoreda, por heriedu de Virginia Woolf, presenten el so llar como l'abelugu que-yos dexa aisllar se de la realidá esterior, que llega hasta tal puntu que salir al esterior de la so redolada familiar, produz-yos malestar y siéntense abandonaes. Tanto la casa, como'l xardín en dellos casos, como na obra "Aloma", convertir nun símbolu obsesivu que representa la madre que les protexe por demás del mundu esterior.
Según esplicó Mercè Rodoreda nel prólogu de "Mirall trencant", los ánxeles ye apaecen curiosamente en bona parte de les sos obres de forma involuntaria. Recuérdanos qu'el so güelu esplicólu qu'ella tenía un ánxel de guardar del que s'acabó namorando. Según cúntanos, podría ser que fuera productu d'esta alcordanza lo que-y induxera a faer apaecer ánxeles nes sos obres. Hasta qu'escribió "El carrer de les Camèlies" con «Cecilia C» nun se da cuenta. Sicasí, a partir d'esi momentu, toa presencia d'ánxeles nes sos obres posteriores apaez por voluntá de l'autora."La plaça del Diamant", "Mirall trencat" o "Semblava de seda" son exemplos d'obres nes que podemos atopar la presencia d'estos entes divinos.
La obra poética de Mercè Rodoreda concentróse principalmente ente los años 1950 y 1960, hasta que la abandonó pa dedicase dafechu a la creación novela lística. Esta creación poética pasara casi desapercibida, a pesar de recibir dellos premios, y foi póstumamente cuando s'afayó esti importante legáu de poemes que, según los espertos, son equiparables cualitativamente con otros poetes de la dómina. Josep Carner foi como un maestru pa Rodoreda y convirtióse nuna figura clave na creación poética rodorediana, yá que s'encargó dacuando d'emponer, revisar ya inclusive, adoctrinar les creaciones métriques de la poeta.
La poesía de Rodoreda caracterizar por siguir una tradición postsimbolista o neosimbolistabien marcada que se fai patente nel tratamientu de delles temátiques y na elección de la iconografía occidental clásica como por casu Ofelia, Judit, Nausícaa, ente otros.Según Abraham Mohino, la poesía de Rodoreda ta bien cercana, estilísticamente falando, a delles creaciones de Paul Valéry y tamién nes percepciones de Rainer Maria Rilke na tema de la muerte propia».
Mercè Rodoreda foi nomada Mestre en Gai Saber nos Xuegos Florales nel esiliu, en ganando nos años 1947, 1948 y 1949 , pero solo vio publicaos en vida una escoyeta de los sos poemes na revista lliteraria "Els Marges", que publicó unos sonetus de l'autora. Nun foi hasta l'añu 2002, casi veinte año dempués de la so muerte, qu'aquellos poemes fueron rescataos y publicaos nun compendiu tituláu "Agonía de Llum". La publicación ufierta cientu cinco poemes -101 sonetos y cuatro canciones-, de los cualos la mayoría son inéditos.En 1999, Nancy L. Bundy publicó una traducción en inglés de los poemes escritos na revista "Els Marges", nuna revista universitaria de Londres.Según Abraham Mohino, los poemes de Mercè Rodoreda son «trupos, herméticos, con un altu sentíu tráxicu y bien bellos».
Mohino entamó la obra poética de Rodoreda en cinco partes:"Món d'Ulisses", "Albes i nits", "D'amor i de mort", "Illa dels lliris vermells" y "Bestioles". El "Món d'Ulisses" contien un total de treinta y dos poemes como respuesta a un encargu de Josep Carner de faer una recreación de la Odisea en versu. Caracterizar por un sentimientu claru d'esiliu. "Albes y nits", formáu por siete poemes, y "D'amor i de mort", por ventisiete, esprenden un sentimientu de congoxa, de perda y d'imposibilidá amorosa. La "Illa dels lliris vermells" de diecinueve poemes y "Bestioles" de quince son versos más maduros, curtios y d'otru aire menos dramático que'l restu.
L'interés de Rodoreda pol teatru tien el so orixe cuando, con tan solu cinco años, actuó per primer vegada nun escenariu nel papel de la pequena "Ketty" na obra teatral "El misteriosu Jimmy Samson". Esti interés posiblemente heredar de los sos padres, que yeren unos grandes aficionaos y qu'inclusive recibieren clases de dramaturxa. L'amiga íntima de Rodoreda, Anna Murià, esplicó nuna entrevista que l'entusiasmu de Rodoreda pol teatru aumentó mientres l'esiliu.
La temática de les sos composiciones teatrales ye un calcu de la de la so obra narrativa, ta basada nes hestories d'amores imposibles, mayoritariamente condergaes al fracasu, que xiren alredor del desencantu esistencial, la murnia, el dolor y falsedá.Según Francesc Massip, una de les poques crítiques que se-y pueden faer a Mercè Rodoreda nes sos creaciones teatrales ye la falta de contactu cola práctica teatral» nos sos propios testos, que -y dexaren revisar «los sos testos dramáticos nun camín d'aprendizaxe de les riegles d'escena»".
Nel añu 1959, escribió la obra teatral "Un día" cola idea de presentala al Premiu Ignasi Iglésias de teatru, pero dexárase de convocar el certame. Al nun consiguir tampoco que se va estrenar en nengún teatru, acabó arrenunciando, darréu, "Un día" sirviría de base pa escribir una de les sos noveles más conocíes "Mirall trencat", tres reeleaborar y afaela en novela. Nun foi hasta dempués de la so muerte, en 1993, que "Un día" foi representada nos escenarios nuna producción de Calixto Bieito dientro del Festival del Teatru Griegu, que nun tuvo enforma ésitu; al añu siguiente volvió representase nel Mercat de les Flors tres una revisión dramatúrgica con meyores a partir de la novela."Un día" caracterizar por retrospecciones más propies del llinguaxe cinematográficu que del teatral, que torguen una estructura escénica eficaz.
En 1973, escribió "La senyora Florentina y el seu amor Homer", que consistía nuna hestoria de corte clásicu onde sobresalen les voces femenines característiques de l'autora. Sicasí, yá nel añu 1967 Rodoreda tenía escritu'l monólogu de la sirvienta Zerafina, cuidao que se publicar dientro de los cuentos de "Les meva Cristina". Mario Gas foi l'encargáu de llevar la pieza teatral en 1993 al Teatru Romea (Barcelona) que cuntó cola actriz Rosa Novell nel papel de protagonista.
La única obra teatral publicada en vida de Rodoreda foi'l relatu d'amor "El parc de les magnòlies" y foi na revista "Els Marges" l'añu 1976, como tamién en "Semblava de seda" (1979). Nel Teatru Prado dientro dela programación del XII Festival Internacional de Teatru de Sitges de 1979 estrenóse la comedia romántica de "L'hostal de les Tres Camèlies" que se convirtió na única pieza propia que l'autora vio representada nos escenarios.
"El maniquí 1" y "El maniquí 2" fueron escrites alredor de 1979 y yeren una representación del teatru del absurdu que teníen como protagonista a un maniquín. El primeru que s'estrenó foi en 1999 nel Teatre Nacional de Catalunya, foi la obra teatral «formalmente más innovadora y atrevida».
Mercè Rodoreda averar al campu de la pintura mientres un períodu de la so vida, que foi dende los últimos años que moró en París hasta que ganó'l Premio Víctor Catalán -l'añu 1957-, momentu nel que decidió dedicase namái a la escritura. Mientres esti períodu, Rodoreda intentó en dos causes faer una esposición de les sos pintures, anque en dambos casos foi en devanéu. El primer intentu mientres la seronda de 1953 na sala Mirador de París y el segundu, na primavera de 1957, yá en Barcelona. La so principal influencia na espresión plástica foi Paul Klee y en menor midida Joan Miró, Jean Dubuffet, Kandinsky o Pablo Picasso.
Calcúlase que Rodoreda llegó a pintar 150 cuadros de los cualos solo una ventena tán en posesión de la Fundación Mercè Rodoreda, y los otros queden partíos ente coleccionistes que se vendieron nuna esposición que se fixo en 1991 en Calldetenes onde se presentaron 122 obres, adquiríes mayoritariamente por particulares. Unos sesenta d'estos cientu cincuenta obres tener anguaño la familia Borràs-Gras. Rodoreda nun dató nengún de los sos cuadros, anque sí robló dalgunos.
L'estilu plásticu ta bien cercanu al de la so obra lliteraria y caracterízase pola cencellez. Rodoreda dixo que lo más senciello ye'l más malo de consiguir. Otru paralelismu cola so narrativa presentar nel interés de Rodoreda pol movimientu, que s'acolumbra tamién en delles de les sos pintures, según un interés por enllenar tol cuadru.
Mercè Rodoreda utilizó la pintura como un mediu d'espresión, cuando nun podía espresase al traviés de la novela llarga y vivía un momentu bien duru de la so vida. Inclusive, reconoció que si nun fuera pola espresión plástica tirárase'l ríu Sena, cuidao que lu sirvía d'un espaciu de fuximientu. Tamién lo fixo y sirviólu pa ganar un dineru extra, cuando perdió'l so trabayu de modista. Ente les sos pintures, hai un colax fechu con retayos de les llistes de muertos nos campu de exterminio o n'otru, fixo apaecer el conocíu caballu sicilianu col qu'amenaciaba a Carme Murià que volvería pa dexar buelga cola so obra, cuando taba viviendo unu de los sos peores momentos nel esiliu en Francia.
La reconocencia lliteraria a la figura de Mercè Rodoreda llegó-y poco primero de la so muerte al ganar el Premiu d'Honor de les Lletres Catalanes de 1980, sicasí, foi reconocida y valorada entá más a partir de la so muerte, Rodoreda foi una persona bien reservada y afayóse que yera muncho más poliédrica nel ámbitu de les artes de lo qu'ella nos dexó entender. Póstumamente, publicáronse dos noveles de l'autora: la primera, foi nel añu 1986 con "'La mort i la primavera" editada pol Club Editor en Barcelona y la segunda, que se publicar nel añu 1991 "Isabel i Maria" en Valencia por Edicions Trés i Quatre.
Tamién con posterioridá a la so muerte, en 2002, publicóse una escoyeta de tola producción poética rodorediana sol títulu "Agonia de Llum" estrayíu del títulu del poema XXXVIII del llibru de poesía donáu por Abraham Mohino y publicáu por Angle Editorial. Consta d'un total de cientu cinco poemes estremaos en cinco partes por poemes inéditos, editaos yá en revistas con anterioridá.
Tol corpus teatral de Rodoreda, quitando "El parc de les magnòlies", foi publicáu póstumamente; un exemplu d'esti fechu, foi la publicación en 1993 de la so pieza teatral "El torrent de les flors", que coles mesmes yera'l nome de la cai del teatru nel que Rodoreda estrenóse como actriz con solu cinco años.
En vida de Mercè Rodoreda, fixéronse les primeres adaptaciones audiovisuales de dalguna de les sos noveles. Nel añu 1982, foi llevada a la gran pantalla "La plaça del Diamant" basada na novela de Rodoreda que lleva'l mesmu títulu. Con esta película empobinada por Francesc Betriu, Rodoreda recibió una suma de dineru, que-y dio un bienestar económico suficiente pa dexar tras les importantes dificultaes vivíes mientres gran parte de la so vida.L'actriz Silvia Munt recibió'l premiu CEC a la meyor actriz revelación pol so papel de «Colometa» na película.Darréu fíxose una adaptación pa televisión.
El 10 d'ochobre de 1977 emitir por primer vegada l'adaptación pa la televisión de "Aloma" so la dirección de Lluís Pascual y yá póstumamente, l'añu 2002, producióse la segunda y última adaptación televisiva, hasta'l momentu, d'una obra de Mercè Rodoreda que fuela serie "Mirall trencat"."Mirall trencat" foi una serie en catalán de trece capítulo afechos por Josep Maria Benet i Jornet y empobinaos por Orestes Lara, que fueron producíos y emitíos pola cadena pública TV3.
Dientro de los actos del añu Rodoreda (2008) afixéronse tres noveles de Mercè Rodoreda al teatru. Sol mesmu títulu que la novela de Rodoreda, la obra "La plaça del Diamant", foi la primer novela afecha al teatru mientres l'añu Rodoreda. Esta representóse nel Teatre Nacional de Catalunya so la dirección de Josep Maria Benet i Jornet que se presentó con grandes dosis d'intensidá poética y realismu lliterariu.
La segunda adaptación teatral del añu foi "Un día. Mirall trencat", que yera la fusión d'una de les sos obres más esitoses, "Mirall trencat", cola obra teatral de la mesma autora "Un día". Nesti casu, representar nel Teatru Borrás al cargu de Ricard Salvat y cuntó con actores de la talla de Rosa Novell o Enrique Mayor.
La novela "Aloma", publicada per primer vegada en 1938 y reformada nel añu 1969, foi la tercer obra de Mercè Rodoreda afecha al teatru, nesti casu, en forma de musical. Lluís Alcarazo foi l'encargáu de convertir la novela nun testu musical por que dempués los actores de la compañía Dagoll Dagom la escenificaran na Sala Gran del Teatre Nacional de Catalunya. La obra recibió la collaboración del músicu Alfonso de Vilallonga, que tal como dixo'l director de la compañía teatral, Joan Lluís Bozzo, Vilallonga «tomó les primeres notes pa llevar a escena la novela en forma de musical».
Póstumamente, nomáronse, na so alcordanza, dellos espacios col nome de la escritora. Los Xardinos Mercè Rodoreda, foi'l nome escoyíu pol Conceyu de Barcelona pa designar un recintu ajardinado del distritu Sarriá-San Gervasio ente l'avenida República Arxentina y la cai La Mariña, dientro de los actos del añu Rodoreda.
El 30 d'abril de 2001, inauguróse la Biblioteca Pública Mercè Rodoreda nel conceyu de Playa d'Aro enfrente de la hestórica Masía Bas del sieglu XV- XVI.La ciudá de Barcelona, col nome de Biblioteca Guinardó Mercè Rodoreda, nomó la so biblioteca del distritu de Horta-Guinardó frutu d'una iniciativa a nivel de distritu d'adoptar nomes de muyeres significatives a nivel cultural, social o políticu, los nuevos equipamientos públicos del distritu.
Na Plaça del Diamant nel barriu de Gràcia (Barcelona), que dio nome a una de les obres más conocíes de Mercè Rodoreda, alcuéntrase la estatua «La Colometa», obra de Xavier Medina-Campeny, n'homenaxe a esta novela y arriendes d'ello, a la so autora. Amás, nel añu 2008 asitióse una placa na mesma plaza, en memoria de la escritora, Mercè Rodoreda.
En tola xeografía de los territorios de fala catalana nomáronse decenes cais, places y pasaxes col nome de la escritora. Les localidaes que nomaron dalguna cai, plaza o pasaxe Mercè Rodoreda fueron: Palma de Mallorca, Villarreal, Vergel, Casteldefels, Reus, Riudoms, Vilaseca, Salou, Vendrell, Liñola, Cubellas, San Esteban de Sasroviras, Cambrils, San Sadurní de Noya, Viladecans, Mollet del Vallès, Molins de Rey, Tarragona, Sardañola del Vallés, Montgat, Parets, Montmeló, Santa Perpetua de Moguda, San Cugat del Vallés, La Llagosta, Llinars del Vallés, Sabadell, Vich, Martorell, San Celoni, San Baudilio de Llobregat, Calella, San Vicente de Montalt, San Juan de Torruella, San Pol de Mar, Blanes, ente otres.Esisten tamién varies escuelas, principalmente Institutos, que lleven el nome de la escritora Mercè Rodoreda como en Martorell, Elx, Hospitalet de Llobregat, Badalona y Nou Barris (Barcelona).
La Fundación Mercè Rodoreda foi un organismu creáu póstumamente, que s'encarga de caltener los derechos intelectuales de l'autora, de sopelexar la figura y obra de Mercè Rodoreda y d'entamar los Premios Mercè Rodoreda, ente otros. Los Premios Mercè Rodoreda son los galardones otorgaos a los meyores trabayos y estudios d'investigación sobre la narrativa catalana del sieglu XX.
Nel añu 2008, celebróse «l'añu Rodoreda» pa conmemorar el centenariu de la nacencia de la escritora, entamáu pola Fundación Mercè Rodoreda, el Institut Ramon Llull, la Institución de les Lletres Catalanes y el Institutu d'Estudios Catalanes pa dar a conocer a Mercè Rodoreda y sopelexar la so obra. Los actos distribuyir poles contornes de les provincies de Girona y Barcelona. Ente estos actos hubo adaptaciones teatrales de les noveles rodoredianas, meses redondes, conferencies, esposiciones y audiovisuales sobre la vida de l'autora, nueves traducciones y ediciones d'obres de Rodoreda, ente otros. Dientro de los actos del añu Rodoreda destacó'l Congresu Internacional Mercè Rodoreda" que se celebró del 1 al 4 d'ochobre na ciudá de Barcelona, onde s'axuntaron un total de 150 especialistes de la obra de l'autora de too el mundu.
Ana María Matute
Ana María Matute (Barcelona, 26 de xunetu de 1925 – ibídem; 25 de xunu de 2014)) foi una escritora catalana.
Esta escritora en llingua castellana espublizó los sos primeros rellatos a la edá de selce años, mientres que la so primera novela asoléyase cuando cunta con 22 años. La so importancia dientro de la Lliteratura Internacional que, dende ceo, el so nome foi reconocíu en tolos países llega al puntu de tar de contino na riestra d'autores escoyíos p'acceder al Premiu Nobel. Amás ye tala la so proyeición lliteraria que dende l'añu 1996 ocupa un sillón na Real Academia de la Llingua Española siendo una de les poques muyeres qu'abeyuga, y abeyugó, esta Istitución. Considérase como la so obra principal, y una obra mayestra en sí mesma na impresionante producción de la escritora, "Olvidado Rey Gudú"; novela cimera de la Lliteratura Fantástica hispánica.
Quercus suber
Quercus suber (sufrera o sufresna) ye un árbole de tamañu mediu, de fueya perenne, llariegu d’Europa y el norte d’ África. Muy extendíu pola esplotación de la so corteya de la que se llogra la llexa.
Les sos fueyes tienen ente 4 y 7 cm de llongura, puen ser llobulaes o serraes, de collor verde escuro nel fexe y verde xaro pel revés. Les sos abeyotes son de 2 a 3 cm de llongura.
Tiene una corteya gorda y grebia. Les sufreres viven ente 150 y 250 años. La llexa virxe ye la que s’algama na primer coyeta que se fai cuando l’árbole tien 30-50 años de tiempu. Tres d’ello la llexa puéde acollecháse cada 9 o 14 años, según la estación na que s’afaye la llexa, dacordies cola cuantía de les lluvies. El gordor óptimu de coyeta márcalo’l diámetru de los tapones (que ye’l productu pescanciáu de la llexa col mayor valir añadíu). Un tapón estándar tien 24 mm, polo que un gordor perbonu de llexa sedría d’unos 30 mm. La coyeta de la llexa nun manca a l’árbole ya que puede añiciar una nueva capa, faciendo’l recursu renovable dafechu. Los sufrereos algamen una superficie de 2,5 millones de hectáries ente España, Arxelia, Marruecos, Francia, Italia, Túnez y Portugal ónde dáse’l 50% de la produción mundial.
La sufrera ye ún de los componentes de la viesca mediterráneo y precisa climes con iviernos más suaves y llentos que l’ Quercus ilex, que sustitúilu contramás avanza’l clima continental. Asina ye que’l desendolcu de la llexa paez ser frutu de la evolución de la especie pal percuru escontra’l fuéu, corriente n’esti clima de branos escariaos.
El so interés económicu permite la mantenencia d’estenses estayes de monte asina como’l so desendolcu sostenible. L’abeyota ye emplegada por una amplia gama d’animales p’alimentáse, dende non migratorios fasta ivernantes, como les grulles. Nel Parque Nacional de Doñana, la estaya de más altu valir ecolóxicu, conocía como "Las Pajareras", ye una formación de xigantesques sufreres espardíes na llende’l monte cola xunquera. La sufrera y el so aprovecimientu sostenible tamién favorez el mantenimientu de sistemes adevesaos de gran valir ecolóxicu.
Quercus robur
El carbayu, "Quercus robur" L. o "Quercus pedunculata" Ehrh., ye un árbole rixu, recacháu, que pue soperar los 40 metros d'altor, con groma amplia, ovoide, arrondada o irregular y "fueya cadoca". Tueru bigardu, curtiu y muy esgrebiu nos exemplares separtaos, les sos zapotes son esgrebies y daqué retorcíes; coriella de cullor buxu o blancucia, mui argayada y de tonalidá pardiña nos exemplares vieyos. "Fueyes" grandes, simples, n'arremangu alterno, con estípules allargaes que caen ceu; son llampiñes poles dos faces, de cullor verdi enceso pol fexe y más llacies, colos ñervios bien marcados, pola faz inferior; so forma ye obovada, con peciolu mui curtiu ( 2 a 7 mm), col carel fondamenti llobuláu y colos llóbulos despareyu y arrondaos, suelen medir unos 6 a 12 cm de llargo per unos 3 a 6 d'anchu. 
Flores masculines en fuxones colingantes, verdes-amarielludos, que ñacen solitarios o en gurupos de brixos del añu anterior. Llandes colingantes sobro un llargu pedúnculu, aováo-oblongos, con escodillines d'escames cuasi pandes. Cuando bilten les primeres fueyes, por abril o mayu: les buzcarres picolien en setiembre y caen n'ochobre.
Dende'l ras de la mar fasta unos 1000 m d'altor, nos suelos prefondos y frescos, prencipalmente nos raíos de cal y daqué abegosos. Precisa dun clima abegosu, oceánicu, ú se acútiese pocu la seca estival y ye daqué resistente al friyu. Suel asociase en fayeros o con robreres de Quercus petraea y Quercus pyrenaica, colos que forma híbridos con facilidá.
Na mayor parti Europa y n'Asia occidental. Falta nes Baleares y na Península enánchase, prencipalmente, peles rexones atlántiques; metá norti Portugal, Galicia, Cantabria, Asturies, Euskadi y Navarra, tamién en Cataluña; en frasca separtada tamién en delles montañes del interior y cautiváu dende abeyaná na Casa de Campo de Madrid.
El nome específicu escoyío por Linneo pa esta especie, "robur", emplegábenlu los romanos pa apellar a los robres y a cualisquier tipu maera dura y rixa. La maera d'esti robre ye de cullor pardu-llïonáu, muy dura, de bubu finu, con aniellos de medra bien marcaos, abondo pesada y mui resistenti al podrecimientu, inda dientro l'augua. 
El so emplegu pa les duelles de les carrales de vinu y llicores, se vien usando dende antiergu, igual que na construcción de barcos, da un bon carbón. Ye un árbole de llarga vida, pue soperar los mil años y tarda en florecer fasta 40 ó 50 años.
Acóyense, de cutio, tres subtribes:
Curuxa
La curuxa común ("Tyto alba"), tamén denomada en dellos llugares Coruxu, ó Rillu ye una ave rapaz qu'esnala de nueche. Tien cerca de 34 cm y pesa sobre 325 gramos y ensin desemeyanza aparente ente sexos. La so tiesta tien forma de corazón. Posee una vista y un oyíu peraguzáu. Suel facer ñeros n'árboles y roques.
L'área de distribución d'esti rapaz inclúi los cinco continentes, nos que podemos atopar delles subespecies. 
Tien un carauterísticu discu facial con forma de corazón y partes ventrales blanques en T. alba alba, anque pue variar n'otres subespecies. Los tarsos tán emplumaos, y tienen los deos cubiertos con plumes modificaes de color abuxáu.
Les nales, rellativamente curties y arrondaes, nun faciliten los vuelos llargos y poderosos, magar que la particular estructura de les filoplumes, especialmente nidies y desflecaes, permíten-y a esti rapaz un vuelu silenciosu, de mou qu'al veles volar, más paeciera que llexaren primero qu'aletiar.
Emiten un berru quexumosu y estridente, magar que la gran variedá de soníos que producen enzanca la identificación, a esceición del inconfundible "siséu" qu'emite cuando siéntese amenaciada o les críes piden alimentu. 
Polacu
El polacu ye un llingua eslava occidental del greyu indoeuropéu falada por cerca de 50 millones de persones, la mayoría d'elles viven en Polonia. Amás fálase en Lituania (400.000 falantes), Bielorrusia (un millón), Ucraína y nos Estaos Xuníos. Seique ye la llingua eslava más falada dempués del rusu.
Hai amás siete dígrafos: 
La llingua falada nes fasteres polaques nun s'estrema abondo. Pue falase de dialeutos namái nos siguientes casos:
La hestoria de la llingua polaca tien cuatro periodos:
Eslovenu
L'eslovenu ("slovenščina, slovenski jezik") ye una llingua eslava meridional del greyu indoeuropéu falada na República de Eslovenia y nas fasteiras llindantes d'Italia, Austria ya Hungría.
Los dialeutos principales son:
Pelayu
Pelayu (¿? - Cangues d'Onís, Asturies, 737) foi'l primer monarca del reinu d'Asturies que rixó hasta la so muerte. El so orixe ye controvertíu, anque se-y atribúin los oríxenes más variaos. La Crónica Albeldense conviértelu nún noble godu («. 1. Primum in Asturias Pelagius rg. in Canicas an. XVIIII. Iste, ut supra diximus, a Uittizzanc rege de Toleto expulsus Asturias ingressus.). El testamentu d'Alfonsu III, del añu 869, en que'l rei Magnu dona al presbíteru Sisnandu la ilesia de Santa María de Tenciana (Tiñana, Siero) que so tíu Alfonsu'l Castu ganara de les propiedaes pertenecientes a so bisgüelu Pelayu, vincula territorialmente a Pelayu col área central d'Asturies, anque ensin aportar datos sobro'l so llugar d'orixe. Frenó la espansión de los musulmanes haza'l norte, comenzó la conquista cristiana y considérase tradicionalmente como'l fundador del reinu d'Asturies, anque investigaciones arqueolóxiques recientes suxeren que podría tenelo fecho sobre una organización política llocal anterior.
Según la lleenda, Pelayu yera un noble visigodu, fíu del duque Favila. Por cuenta de les intrigues ente la nobleza visigoda, el rei Witiza conspiró p'asesinar a so padre. Pelayu fuxó a Asturies, onde tenía amigos o familia. Darréu, al sentise inseguru na Península, coló como pelegrín a Xerusalén. Ellí permaneció hasta la muerte de Witiza y entronización de Rodrigu, del que yera partidariu. Con ésti, ocupó'l cargu de conde d'espatarios o de la guardia del rei y como talu combatió na batalla de Guadalete n'abril o mayu del añu 711. Tres la batalla abellugóse en Toledo y, a la cayida de la ciudá (714), mentes otros escapaben a Francia, elli volvió a Asturies, supuestamente custodiando l'ayalga del rei visigodu.
Les primeres incursiones árabes nel norte fueron les de Musa ibn Nusair (conocíu como Muza) ente los años 712 y 714. Entró n'Asturies pel puertu de Tarna, remontó'l ríu Nalón y tomó "Lucus Asturum" (Lugo) y dempués Xixón, onde dexó a cargu al gobernador Munuza. Les families dominantes del restu de les ciudaes asturianes capitularon y probablemente tamién la familia de Pelayu.
En 718 tuvo llugar una primera revuelta encabezada por Pelayu (al paecer porque Munuza casárase pola fuerza con so hermana Adosinda), que fracasó. Detuvieron y unviaron a Pelayu a Córdoba. Sicasí, consiguió escapar y volver a Asturies, onde encabezó una segunda sublevación, refuxándose nos montes de Cuadonga y Cangues, onde se caltenía la resistencia.
En 722 Munuza unvió a un xeneral, Al Qama, a someter a los sublevaos. Al Qama empobinóse contra Bres (Piloña), onde s'atopaba Pelayu. Ésti marchó coles tropes hasta'l monte Auseva, nel valle de Cangues y ellí, na Batalla de Cuadonga, aniquiló al destacamentu d'Al Qama que venía de la península p'ayudar a sofocar definitivamente la resistencia nos montes cantábricos.
Tres la batalla, el gobernador militar al mandu de la metá norte de la península Ibérica, Munuza, que tenía como base Xixón, tentó escapar d'Asturies y algamar la seguranza de les sos posiciones na meseta, pero foi prindáu y executáu xunto col so séquitu y tropes nún valle del centru d'Asturies.
Sánscritu
El sánscritu (संस्कृत) ye una indoeuropea indoirania y la llingua clásica de India. Ye escrita n'alfabetu devanagari. Lliteralmente'l nome "sánscritu" quier dicire "perfeutamente feitu", y compónse de las raíces "sam"('completamente') y "kritá" ("kri") ('feitu'). 
Divídese en:
Caltiense un númberu inxente de lliteratura y documentos en sánscritu, puéis al sere la llingua sagrada del hinduismu los sacerdotes ponen tol sou enfotu en preservar una forma pura de la llingua.
Nesta llingua escribiénunse los testos clásicos del hinduismu. Pola súa importancia relixosa foi ayá estudiáu mui céu pol gramáticu Panini (sieglu VI e.C.)
N'época posterior separtánunse del sánscritu deillos dialeutos que formanun las llinguas modernas de la India comu'l hindi, el urdu y el bengalí.
Bruxeles
Bruxeles; neerlandés: "Brussel"; francés: "Bruxelles"; alemán: "Brüssel") ye la capital de Bélxica y tamién forma parte de la mayor ciudá el país, xunto col restu de conceyos que formen la Rexón de Bruxeles-Capital, con alredor d'un millón d'habitantes. Pol so caráuter de sede pa munchos muérganos de la Xunión Europea y de la OTAN, recibe a vegaes el calificativu de "capital d'Europa", magar que nun lo seya oficialmente.
George Bernard Shaw
George Bernard Shaw (26 de xunetu de 1856-2 de payares de 1950). Foi un dramaturgu irlandés premiáu col Nobel de Lliteratura en 1925.
Nació en Dublín nuna familia protestante irlandesa. So madre yera una talentosa cantante amateur y so padre un comerciante. La educación de George foi davezu irregular por mor del so tarrecimientu pa col enseñu organizáu, asina, de mozu va trabayar a una oficina a Londres. Ellí, convirtióse en conseyeru del barriu de St. Pancras, aplicando la so esperiencia en resolución de problemes cotidianos de la xente, y la reforma social del barriu, esto foi siempres una presencia na so obra y na so vida.
En 1884 axúntase a la Sociedá Fabiana onde trabayará por dar un aspeutu de respetabilidá al naciente socialismu, al traviés d'esta sociedá Shaw llegará a ser famosu polos sos enfotos socialistes na ciudá nos vinientes dolce años.
Ye a la final d'esa dómina cuando escomienza escribir les sos primeres obres, toes enllenes de racionalismu críticu y una falta absoluta del respetu pola ortodoxia, plasmándolos con astucia verbal. Los sos drames teatrales gocien más d'una presencia hestórica que los tradicionales, averándose más pa cola novela que pa col teatru. Les sos obres yeren perlleíes pero la dificultá de representales fixo que nun s'espardieren hasta los años venti del sieglu XX.
El cálter de la so obra ye un amiestu ente lo dramático, lo cómico y lo social que da a los drames de Shaw la so gran importancia lliteraria. En 1925 recibía'l Premiu Nobel de Lliteratura, qu'aceptó pero nun recoyó.
 Drames
Noveles y Ensayos
Linus Torvalds
Linus Benedict Torvalds (28 d'avientu de 1969)
Naz en Helsinki, Finlandia, dientro d'una familia de la minoría suecofalante del país. Estudió na Universidá de Helsinki.
Anguaño vive nel conceyu de Santa Clara, California con so muyer Tove y sos trés fíes. Nesta ciudá trabaya pa Transmeta Corporation.
La so importancia pa la informática actual ye pergrande pues ye'l creador del nucleu del sistema operativu GNU/Linux y güei en día ye'l coordinador del proyeutu internacional de desendolcu del kernel de GNU/Linux. Pa facer Linux tresformó una versión mini d'UNIX pal emplegu n'ordenadores domésticos.
Amás apurrió pal Linux, inclusive la so mascota personal, un pingüín perconocíu nomáu Tux, que se convirtió nel logotipu del sistema operativu.
La llei de Linus ye un principiu del software llibre inspirada por Torvalds y asoleyada por Eric S. Raimond y diz: "So la güeyada abonda, tolos errores de programación son superficiales". Si qu'asina, a la escontra de munchos componentes del software llibre la so actitú pa colos sistemes operativos propietarios foi siempre de respetu y discreición.
Documentu de Kesos
Como Documentu de Kesos o Nodicia de Kesos, conózse al primer escritu fechu en romance del Reinu de Llión (910-1230), ye dicir en l'antigua llingua asturllionesa, de la Hestoria. Fechu nel añu 959 conviértese nel primer documentu escritu nuna llingua romance de la Península Ibérica de los que se tienen conocencia.
Poro, podría dicise que l'antigua llingua asturllionesa, ye'l primer dialeutu romance hispánicu qu'apurre a la Hestoria de la Llingua un testu escritu, seyendo'l segundu tres los "Xuramentos d'Estrasbrugu", en francés. Anguaño caltiénse una copia col nome de Manuscritu 852 nel archivu catedraliciu de Llión. El documentu foi escritu nel pueblu d'Ardón, güei allugáu na provincia Llión.
"(Christus) Nodicia de / kesos que / 3 espisit frater / Semeno: In Labore / de fratres In ilo ba- / 6 celare / de cirka Sancte Ius- / te, kesos U; In ilo / 9 alio de apate, / II kesos; en que[e] / puseron ogano, / 12 kesos IIII; In ilo / de Kastrelo, I; / In Ila uinia maIore, / 15 II"
"/ que lebaron en fosado, / II, ad ila tore; / 18 que baron a Cegia, / II, quando la talia- / ron Ila mesa; II que / 21 lebaron LeIone; II / ...s...en / u...re... / 24...que... / ...c... / ...e...u... / 27 ...alio (?) ... / ... / ... / g...Uane Ece; alio ke le- / 30 ba de sopbrino de Gomi / de do...a...; IIII que espi- / seron quando llo rege / 33 uenit ad Rocola; / I qua Salbatore Ibi / uenit."
Eslovacu
L'eslovacu (slovenčina) ye una llingua eslava occidental del grupu indoeuropéu con un númberu aprosimáu de falantes de 6 millones (5 n'Eslovaquia y 1 nos Estaos Xuníos). Amás hai dellos falantes n'Hungría, Rumanía y na República Checa.
L'eslovacu faláu tien tres grupos prencipales de dialeutos:
Ucraín
L'ucraín (українська мова) ye una llingua eslava oriental (grupu indoeuropéu) falada n'Ucraína.
Ye ún de los tres miembros que faen parte del eslavu oriental xunta'l rusu y al bielorrusu. Estrémase d'estos nas influencias polacas que recibíu pente la dominación polaca de la Ucraína Occidental.
Como'l bielorrusu ye fíu del rutenu antiguu, del que se separtó pel sieglu XV.
Picä Tumilho
Picä Tumilho son un grupo de música rock que canta an lhéngua mirandesa. 
L sou purmeiru CD ye "Sacho, Gaçpóia i Rock’n’Roll". Muitos deilhas cançones son an lhéngua mirandesa, ousando ls anstrumientos típicos (gaita de fuolhes, caixa i bombo) ou sólo la boç típicas de l praino.
L CD sta eiditado por Sons da Terra.
Os Picä Tumilho son unha banda portuguesa de Miranda do Douro que canta en mirandés. Esta banda ten un estilo propio coñecido como "agrícola rock", nas palabras dos propios «cantan o "amor agrícola, á luz da candea", unha corrente musical progresiva a que alguén xa chamou "surrealismo rural"».
Os Picä Tumilho xurdiran polo Natal de 1998. O gosto común polo rock progresivo das décadas de 70 e 80 xuntou cinco xoves estudantes nun proxecto que, comezando nun ‘a-ver-o-que-sai-daqui’, completou xa unha década de existencia. Para trás un disco (Sacho, Gaçpóia i Rock n'Roll) e muitos concertos para públicos heteroxéneos.
Tal cal óperas-rock, tamén os Picä Tumilho crearon dúas personaxes que os acompañan para todo o lado, o casal Florinda e Alfredo Picä, quen o grupo desexa ver transpostos para unha cartoon en mirandés. Florinda é "unha doncela do campo, sinxela, meiga, traballadeira, madrugadora, que non perde unha misa, fá de música pimba [música kitsch de contido moi pobre, grazas fáceis e fraca calidade musical]".
Alfredo "é un vadío, borracho, preguizoso, playboy, roqueiro por natureza, que non perde unha noitada na discoteca".
Segundo a canción “Se quejires ser labrador (ténes que tener un trator)” Florinda lanzouse nos brazos de Picä despois de saber que este adquirira un tractor de mil cabalos, "no fundo unha crítica aos abusivos proxectos agrícolas extraídos á CEE (agora Unión Europea)".
República Serbia
La República Srpska (Република Српска) o República Serbia ye una de les dos entidaes polítiques que faen parte de Bosnia y Hercegovina. 
Llenda'l norte con Croacia, al noreste col distritu de Brcko, al este con Serbia y Montenegro y al sur cola Federación de Bosnia y Hercgovina.
Na guerra de1992-1995, tres la proclamación de la independencia de Bosnia y Hercegovina de Yugoslavia, los serbios que yeren una minoría na rexón iniciaron col sofitu del exércitu de Serbia y la inacción internacional una llimpieza étnica nel 70% del territoriu de Bosnia que controlaben con asesinatos masivos y violaciones de civiles con cerca de 100.000 víctimes mortales y munchos más desplazaos. En 1995, tres la masacre de Srebrenica na que fueron asesinaos unos 6.000 homes bosnios de la ciudá, los musulmanes bosnios y los croates col sofitu de la OTAN recuperaron parte del territoriu, teniendo los serbios que vivíen nes fasteres recuperaes que fuxir, siendo acoyíos na rexón de Bosnia que güei ye conocida pol nome de República Serbia o Republika Srpska.
La República Serbia ocupa un 49% de Bosnia y Hercegovina, tien unos 2 millones d'habitantes, el 93% d'ellos son d'etnia serbia y relixón cristiana ortodoxa.
Les ciudaes más grandes de la República Serbia son:
Na parte oeste:
Na parte este:
Lémnicu
El lémnicu yera la llingua preindoeuropea falada na islla griega de Lemnos y que tuvo viva mínimu ta'l sieglu V e.C. -anque calcúlase que seiría falada ta sieglos posteriores-. El exonome que los griegos daban a la llingua y a los habitantes yera'l de pelsagos -al igual que dacuando a los etruscos-. 
Nel sieglu VI e.C. la islla entra plenamente na Hestoria cola conquista ateniense.
La inscripción más conocida ye la de la Estela de Lemnos, la cuala atopouse en Karmina nel 1885 y tien 34 pallabras escritas nun dialetu emparentáu col etruscu.
Los datos sacaos d'esta estela xunta a outra documentación epigráfica muesa que la llingua lémnica formaba un grupu familiar con, a lu menos, l'etruscu y el réticu.
Llingua etrusca
La lingua etrusca falóse nel territoriu de l'antigua Etruria, na Italia central, que correspuende, casi que dafechu, a l'actual Toscana dende'l sieglu VIII e.C., hasta'l II d.C. 
Hai un corpus documental bien ampliu procedente de delles zones d'Italia, Francia, Córcega, Cerdeña y Cartagu. Malque se rellaciona col réticu, lo ciertu ye que cola única llingua que s'enllazó una familiaridá llingüística ye col lémnicu.
La so escritura preséntase n'inscriciones epigráfiques, numismátiques y nuna bayura d'oxetos estremaos, potes, xarres, espeyos de bronce, tumbes y sarcófagos. Davezu amuesen el nome del dueñu o del fináu y la so rellación personal. Los restos escritos más importantes nesta llingua son la "baldosa de Capua", la "estela de Peruxa", delles inscripciones en plomu, destacando la de "Volterra"; les "'tablines de Pyrgi", la "momia de Zágreb" o la "llibra d'oru".
Ye una llingua que semeya aisllada, sacante la rellación col lémnicu, y que paez ser non indoeuropea. Dalgunos llingüistes caltienen que pertenecería a una superfamilia nomada nostrática, y facen tener un orixe que remonta al Neolíticu allugándola n'antigüedá col vascu, que ye la llingua más antigua entá falada n'Europa. Dao que tolos testos escritos, magar de tar escritos nun alfabetu que ye variante del griegu, nun se pueden tornar y nun conocemos lo que dicen sigui siendo una dulda na llingüística l'orixe o familiaridá del etruscu.
Titán (mitoloxía)
Na mitoloxía griega los Titanes y les Titánides tán ente los dioses que llucharon escontra Zeus y los dioses olímpicos. Pa munchos historiadores y mitólogos esta llucha representa la convulsión social d'una dómina d'invasiones d'unos pueblos nuevos sobre otros antigos.
Como en, casique, tolo referente a la Mitoloxía griega la fonte más emplegada y conocida ye la Teogonía d'Hesiodu, anque nesti casu tamién hai referencies a la Titanomaquia de Tamiris. Poro, anque había notables diferencies ente les fontes davezu úsase la Teogonía pa la conocencia de los Titanes na relixosidá griega antigua.
Fálase normalmente de que dos xeneraciones de Titanes, los primixenios o descendientes d'Uranu y Gaia y los fíos d'aquellos. Los fíos de Gaia fueron soterraos por Uranu al ver lo terrible que yera la so descendencia, pero la madre alentó a Cronos que se rebelara y ésti, aidáu polos Cíclopes y los Hecatónquiros, venció al padre, a quien castró y asasinó; reinando dempués él cola hermana y esposa Rea.
Selene
La titánida Selene yera la divinidá griega qu'encarnaba a la Lluna. Según Hesíodu na so Teogonía yera fía de los titanes Hiperión y Tea, poro, titánida de segunda xeneración. Xunto a los sos hermanos Heliu, el Sol, y Eos, l'Aurora, gobernaban el día y la nueche y la tresición ente éstos.
Eos
Eos ye la divinidá griega qu'encarnaba l'aurora. Según Hesíodu yera una titánida de segunda xeneración fía d'Hiperión y Tea. Hermana d'Heliu y de Selene.
Ente los sos fíos ta Memnone, asasináu por Aquiles nel asediu de Troya; diz la tradición que dende aquel día l'aurora llora inconsolable pol so fíu cada mañana, y les sos llárimes l'orbayu. Poro, Homeru nómala como la diosa de los deos rosaos pol efectu que se ve nel cielu na alborada.
Independencia
Entiéndese por independencia en política la situación na que ta un país cuando nun ta sometíu a l'autoridá de nengún otru.
Ye estremada de l'autonomía, na que tovía hai venceya institucional ente dos territorios, anque caún d'ellos tenga poder pa decidir sobre ciertes materies.
Xunta Pola Defensa de la Llingua Asturiana
La Xunta Pola Defensa de la Llingua Asturiana ye una organización asturiana que dende 1984 vien trabayando na defensa del asturianu. 
Ente les sos iniciatives rescamplen la edición de panfletos y llibros, campañes revindicatives qu'incluyen hasta CD-singles de Músicos pola Oficialidá y la organización tolos años del Conciertu pola Oficialidá.
Tien una estaya de mocedá llamada "Xunta Moza".
Forma parte del "Conceyu Abiertu pola Oficialidá" (CAO) creáu pa presionar al gobiernu na futura reforma del Estatutu d'Autonomía d'Asturies y conformáu por más de 100 asociaciones y colectivos esmolecíos pol futuru de la llingua asturiana.
Facendera pola Llingua Llionesa
Facendera pola Llingua LLionesa ye una asociación llionesa que trabaya col propósitu de promocionar y caltener l'usu de la llingua llionesa, y d'avanzar nel so estudiu.
Conocida popularmente como Facendera nació na seronda de 1994 col propósitu de promocionar l'enseñu y esparder la conocencia de la llingua. Foi el primer coleutivu en poner clas de llionés de forma continuada, na ciudá de Llión, Astorga, La Bañeza, L'Alfoz de Llión, ciudá de Zamora o El Bierzu.
Esti coleutivu cultural maureció a partir de delles iniciatives conxuntes y foi sucesora de diverses aportaciones personales realizaes na década de los ochenta del sieglu XX. Participaron na so fundación y promoción, ente otres personalidaes de la cultura llionesa, los escritores Héctor Xil y Xosepe Vega, actual voceru de l'asociación.
La principal xera de "Facendera pola Llingua" ye trabayar na reivindicación col obxectivu d'algamar la conciencia social mayoritaria en favor de la defensa y promoción del asturleonés. El so mayor interés ye evitar ver baltaos los derechos llingüísticos y recortaes les sos posibilidaes de promoción social pola falta de reconocimientu y de proteición por parte de les instituciones.
Llionés (llingüística)
El llionés o lleonés (llamáu nes fales tradicionales como "cabreirés", "senabrés", "paḷḷuezu"...) ye'l glotónimu emplegáu pa facer referencia al conxuntu de fales romances vernácules del dominiu llingüísticu astur nes provincies de Llión y Zamora. Na provincia de Salamanca namái quedaríen restos llingüísticos na toponimia y nel vocabulariu, ya qu'anguaño nun esistiríen falantes patrimoniales. Estes fales pertenecen al bloque occidental del dominiu llingüísticu asturllionés, qu'abargana tamién a los dialeutos del occidente asturianu y a la llingua mirandesa de Miranda l Douro en Portugal. El llionés carez de norma escrita regulada oficialmente. Delles asociaciones propunxeren un estándar propiu, estremáu de los yá esistentes nel dominiu llingüísticu (como l'aplicable n'Asturies, reguláu pola Academia de la Llingua Asturiana, o l'Anstituto de la Lhéngua Mirandesa, aplicable al mirandés de Miranda l Douro), en tanto qu'otres asociaciones y escritores proponen siguir les normes ortográfiques de l'Academia de la Llingua Asturiana.
El términu llionés tamién se viniera emplegando históricamente por ciertos autores pa referise a la totalidá del dominiu llingüísticu, que s'espurre dende Cantabria fasta Estremadura y que se conoz principalmente como dominiu llingüísticu asturllionés.
Nun esiste nengún atroxu definíu alrodiu de si dientro del dominiu llingüísticu asturllionés, los denomaos llionés, asturianu o mirandés pueden considerase estrictamente como llingües diferentes dientro del conceutu d'Ausbausprache, si l'abstandschprache que les separta desixe que se xenere una esbilla d'Abstandsprache, o bien si se puede equiparar dominiu llingüísticu con idioma en forma de Dachsprache. 
El casu del lleonés, por tanto, podría allugase dientro de lo que se conoz filolóxicamente como continuum dialectal dientro de dominiu llingüísticu asturlleonés (dientro d'esti grupu, la evolución dende los tarabazos isoglóticos especialmente nel vocalismu y evolución de grupos cultos adícase una evolución dende'l mirandés, más averao al portugués haza'l lleonés, que caltién trazos compartíos col portugués y el castellanu, haza l'asturianu, onde la evolución presenta mayores asemeyances col castellanu) y del qu'alcontramos exemplos nes llingües xermániques nórdiques (noruegu, suecu y danés).
En Miranda l Douro, yá dende la Convención Ortográfica de la Llingua Mirandesa de 1999, si bien falen de 'zones lleoneses en Portugal', identifiquen al mirandés como un idioma que pesie pertenecer al mesmu dominiu llingüísticu asturlleonés la so grafía nun s'afaya a la ortografía del asturianu.
El Llibru Bermeyu de la UNESCO sobro Idiomes en Perligru noma per separtao a lleonés y asturianu, indicando que'l mirandés ye una variedá de lleonés.
El SIL otorga un únicu códigu ISO 639 ("ast") al asturllionés, tamién denomáu asturianu, lleonés o bable. Nel so encartiche del asturianu, l'asociación Ethnologue identifica al lleonés como un dialeutu de dicha llingua.
Dellos estudios sociollingüísticos afirmen qu'un 82,6% de los asturianos cuiden que nun esiste asturianu más alló de les llendes de la comunidá autónoma asturiana y un 72% de los lleoneses de la provincia de Lleón afirmen que lleonés y asturianu nun son la mesma llingua (namái un 8,1% dicíen que sí). Ello ye debío principalmente a qu'un 30% de la población lleonesa nun tien interiorizada la idea de que se trate d'un idioma nin que seya estremáu del castellanu. 
Per otra parte una cuarta parte de los lleoneses diz calletrar la fala tradicional y el 67,2% de los lleoneses amuésase favoratible a collaborar con Asturies en política llingüística. Cuasi'l 50% amuésase a favor de que la fala tradicional (seya yá denomada lleonés, arturlleonés, fala o bable) alquiera dafechu una reconocencia xurídica nel Estatutu d'Autonomía, énte un 42% que nun taría nada o poco d'alcuerdu.
La llingua caltiénse inda nel norte, sur y oeste de Llión y nel oeste de Zamora. En les arribes del Dueru y la Sierra de Gata (Salamanca) solo se caltién na toponimia y nel vocabulariu. Hai que notar que'l mirandés ye una llingua dialectal propia pero que s'engloba munches vegaes nel lleonés, si bien anguaño ye la única modalidá oficial de tol dominiu.
El lleonés preséntase como ún de los resultaos a los que llevó la evolución peculiar del llatín faláu na nuesa fastera. La so personalidá llinguística defínese por xuntar un refileru trazos peculiares que lu individualicen frente a les llinguües vecines, el gallego-portugués y el castellanu. Asina que como la presencia de resultaos idénticos colos del mirandés y l'asturianu dexa bien nidiu que ye parte d'un conxuntu llinguísticu definíu.
Cuasi tolos falantes de lleonés son diglósicos. Pue calculase que'l númberu de falantes ye de 55.000 persones: 42.000 na provincia de Lleón (Sayambre, Ḷḷaciana, El Bierzu, Cabreira, Maragatería, Argüeyos, La Valdería, Ribera l'Órbigu, Páramu Llionés, Oumaña, Ḷḷuna, Altu Sil o La Cepeda; 8.000 en Senabria y Aliste, y 3.000 en Sayagu y en Les Arribes, 500 na Sierra de Gata.
Forma parte del grupu iberorrománicu dientro del subgrupu nomáu asturlleonés. Esti ta compuestu por trés variedaes que se nomen llingues por delles razones historiques y culturales magar nun pue falase llingüísticamente de llingües estremaes:
El sistema vocálicu del lleonés estrema cinco fonemes, diferenciaos en trés graos d'abertura (mínima, media y másima) y trés allugamientos (central, anterior y posterior).
Ente les variedaes rexonales del lleonés pueden señalase treés grandes dialeutos, l'oriental, el central y l'occidental. El postreru ye'l más espardíu (esceición: Sayambre,Valdión y Valdeburon-Tierras de la Reina) y Zamora. El primeru ye faláu en Sayambre, Valdeón y la Sierra de Gata (Salamanca). El dialeutu de Les Arribes y de Sayagu (reviranu-seyagués) ta a mediu camín ente occidental y oriental.
El lleonés oriental tien un sodialeutu carauterizáu pol usu de la /h/, "hache aspirada". La /h/, "hache aspirada", sustitúi a la f- anicial en toles pallabres aú'l restu caltién f- (derivada, en cuasi tolos casos, del llatín) : fame / ḥambre ; fiyu / ḥiyu ; fabas / ḥabas ; fortiga / ḥortiga.
El dialectu occidental carauterízase pola diptongación decreciente "ei", "ou" (vega / veiga ; ferreru / ferreiru ; cosa / cousa ; oveya / ouveya).
Nel casu del lleonés central, poseye los diptongos decrecientes ei/ou; amás tendría confusión ente los soníos f/c y güe/bue al entamu de pallabra: cesoria/fesoria y buerta/güerta, siendo polo demás como l'oriental pero ensin el rasgu típicu d'esti que ye l'aspiracion de la f llatina.
La tresformación del llatín al lleonés produzse d'una manera progresiva y imperceptible como asocede nel restu de les llingües, así que ye imposible datar con precisión cuando'l llatín ye lleonés. A partir d'Asturies estendióse hasta casi Andalucía. Na Edá Media considerábase que'l lleonés yera más refináu que'l castellanu, y por tanto preferible pa la lliteratura. Sicasí, el castellán foi moviéndolu dende bien ceo.
Nel sieglu VIII, la llingua de la Ilesia y l'alministración yera tan distinta de la falada que yá se puede pensar en dos sistemes distintos: el llatín y el romance. Asina, nel sieglu X tenemos un escritu en llingua romance, la Nodicia de Kesos, na que'l romance d'esa dómina sustitúi al llatín nun actu rutinariu de compra-venta. Considérase a la llingua d'esti escritu como l'antoxana del asturlleonés.
 La llingua emplegada na escritura de tou tipu d'actos va ser progresivamente l'asturlleonés nel territoriu del Reinu de Lleón. Ye poro, una llingua que ye emplegada a nivel alministrativu, públicu y priváu: testamentos, cartes de venta, too nesti periodu ta redactáu en romance asturlleonés. Inclusive redáctense escritos llegales como pue ser el Fueru Xulgu y los fueros concedíos a estremaes ciudaes como Avilés, Uviéu, Lleón, Zamora o Salamanca. Nesti periodu percíbese un acercamientu escontra'l consiguimientu d'una homoxeneización llingüística que pudiera tener un usu cancillerescu. De la mesma, nesti periodu la lliteratura en lleonés fai presencia con obres como'l Llibru de Alexandre o la Disputa d'Elena y María.
Incluyíos yá los territorios lleoneses baxo la órbita castellana, y nel tiempu nel que se podríen dar les circunstancies afechisques pa un desenvolvimientu como llingua de prestixu y cultura, el castellán va sustituyir al lleonés nestos ámbitos, al igual que na vecina Galicia, retardándolu al usu oral, como pasara enantes col llatín. Arriendes d'ello, va haber un distanciamientu importante ente la llingua falada y la llingua escrita, el castellán.
Desde esti sieglu hasta'l sieglu XVIII puede falase d'esti periodu como'l de los sieglos escuros, onde al igual que n'otres zones de la península Ibérica y d'Europa, les llingües de los estaos resultantes, nun procesu de centralización, van marxinar a les del restu d'esos territorios, quitando homoxeneización llingüística y cultural que pon en peligru la esistencia de delles llingües y lleva a la fragmentación dialectal d'éstes.
Na Edá Moderna la producción en lleonés céntrase nel campu lliterariu onde autores como Juan del Enzina, Lucas Fernández o Torres Naharro publiquen obres utilizando'l lleonés, especialmente les centraes nes églogues.
Col movimientu de la ilustración adícase un impulsu pol recobramientu de les llingües (dialectos na terminoloxía de la dómina), con Xovellanos proponiendo la creación d'una Academia, una gramática y un diccionariu del "bable", nome aplicáu tamién al asturlleonés. Igualmente hai una actividá lliteraria que fai presentir la posibilidá d'una continuidá de la lliteratura asturlleonesa dende la Edá Media. Otru autor destacáu ye'l salamanquín Torres Villarroel.
Ye nesti momentu col Romanticismu, al igual qu'en toa Europa, cuando les llingües cobren un emburrie na lliteratura y na cultura d'entós. Nel dominiu llingüísticu asturlleonés síguese tamién esti camín. En Miranda tradúcense los Evanxelios, como en Lleón onde podemos añedir la esistencia de poesía de calter menor. Ye n'Asturies onde repón más fuerza, sobremanera por mor de la presencia de la universidá. Asina habrá propuestes de gramática, diccionarios y una bultable lliteratura con autores como José Caveda y Nava o Juan María Acebal.
A principios de sieglu sigue esti periodu de recobramientu con un averamientu a los modelos estéticos de la dómina, con xente como José García Peláez ("Pepín de Pría") y sobremanera'l Padre Galu Fernández ("Fernán Coronas"), autor d'una poesía en tonu señardosu na qu'encara la realidá llingüística d'Asturies, Lleón, Zamora y Miranda como base pal accesu a una llingua de prestixu. Cola Guerra Civil Española y el periodu posterior de la dictadura franquista, esti proyectu detiénse y cai nel escaezu. Nos años 70 vuelve retomase'l proyeutu y cuaya na creación de l'Academia de la Llingua, organismu oficial, nuna medría lliteraria y nuna demanda social pola llingua, que contribúi a la presencia de la mesma na escuela asturiana y mirandesa, al par d'un pidimientu ampliu pola oficialidá de la mesma (yá algamada nel casu mirandés). Namái quedaría incluyir a Lleón y Zamora nesi procesu normalizador que concierne a tol dominiu.Eva González Fernández, nacida en Palacios del Sil, ye la escritora más importante en llingua lleonesa d'esti periodu. La so escritura surde dafechu de la tradición oral, siguiendo inclusive la so métrica, estilu y mesmu ritmu. El so fíu Roberto González-Quevedo, miembru de l'Academia de la Llingua Asturiana, sigue col llabor de dignificación y espardimientu del lleonés entamada pola so ma. Frutu d'estremaes iniciatives colectives, y sucesora d'estremaes aportaciones personales realizaes na década de los ochenta, en 1994 naz en Lleón "Facendera pola Llengua", colectivu que defende un nuevu papel pal asturlleonés. Dende la so creación entama cursos, alderiques y tou tipu d'actividaes conducentes a enllenar los grandes valeros d'información que tien la sociedá lleonesa y zamorana. El so envís ye averar la realidá de la llingua asturlleonesa, la so hestoria, la so lliteratura y la so situación.
Florecimientu de la lliteratura lleonesa. Roberto González-Quevedo conviértese nel escritor más reconocíu y prolíficu en llingua lleonesa. Tres él surde una nueva xeneración d'escritores, apadrinaos na so mayoría pol escritor y editor Xosepe Vega Rodríguez y el proyectu editorial de "Llibros Filandón", que pretende sirvir d'encontu de desenvolvimientu a la lliteratura y la creación d'autores lleoneses, pero n'especial a la espresión creativa nes fales tradicionales d'esa rexón.
El fechu de que'l lleonés nun tea reconocíu por nenguna llexislación, pon-y torgues a esta conocencia. A esto xúnese que les alministraciones competentes nel enseñu nun tán sensibilizaes col estremu peligru que cuerre esta llingua de desapaecer.
Anque ye la llingua histórica, ye dicir la qu'esistió y desendolcó nel procesu históricu de conformación de Lleón y dempués na evolución del enxeme hispánicu. Darréu que hasta'l sieglu XIV nun llega'l castellnu a tar presente na alministración del reinu, dalgo que pa ser normal tardaría sieglos n'algamar tola rexón, el lleonés yera obviamente la llingua común y materna nos habitantes del reinu.
Anguaño, el lleonés presenta una situación diglósica que nun cambió nos últimos sieglos pero qu'agora se torna más peligrosa pensando en que la edá media de los falantes ye enforma alta y el númberu ye de 95.000 (nes cifres más optimistes) y enforma espardíu xeográficamente. 
Anguaño la única lexislación que reconoz al llionés, anque d'abonda importancia, ye la reforma del estatutu de Castiella y Lleón que diz nel so artítulu 5 del Títulu Preliminar:
«el lleonés sedrá oxetu de proteición específica por parte de les instituciones pol so particular valir dientro'l patrimoniu llinguísticu de la Comunidá. La so proteición, usu y promoción sedrán oxetu de regulación».
Asinamesmo, dende l'1 de xineru de 2009, el conceyu de Lleón espubliza tola so documentación de forma billingüe darreú qu'apaecerá tanto en castellanu como en lleonés. 
Nun esiste nin obligatoriedá nin optatividá nel enseñu públicu o priváu regláu d'esta llingua, nin tan siquier esiste nenguna presencia como asignatura de llibre eleición curricular o como materia estraescolar nos colexos, institutos o universidaes del país.
Pa ver l'actualidá de los cursos que se faen güei dir a enllaces
Dientro les propuestes toes tienen dellos puntos en común, ente los que destaquen:
Anque l'ámbitu de trabayu de l'Academia de la Llingua Asturiana nun cubre tolo lleonés, lo cierto ye que davezu los falantes acuden a la gramática del asturianu o a los trabayos d'esta institución a la hora de desendolcar proyeutos o cuandu tienen d'escribir na llingua y se-ys presenta dalguna controversia.
Véase en Wikillibros ("proyeutu zarráu").
Xapetu
Xapetu (titán)
Xapetu yera un titán de la primera xeneración d'eillos de la Mitoloxía Griega fíu d'Uranu y Gaia. Casó cola so sobrina la oceánide Clímene con quien tuvo a Atlas, Prometéu, Epiteméu y Meneciu. 
Relaciónase cola Humanidá; la civilización d'ésta produzse a traviés de los sos fíos.
Titán
Titán fai referencia a:
Ceu
Ceu yera un titán fíu d'Uranu y Gaia y, poro, ye consideráu un titán de primera xeneración. Casóse cola so hermana, la titánida Febe, con quien exendró a Leto y Asteria. Por ello tamién yera "güelu" de los dioses Apolu y Artemisa.
Críu
Críu yera un titán de la mitoloxía griega,fíu d'Uranu y Gaia, y poro ye consideráu un titán de primera xeneración. Casóse con Eurebe con quien tuvo a Palas (mitoloxía), Astréu y Perséu.
Hiperión
Col términu hiperión podemos referinos a:
Hiperión (mitoloxía)
Hiperión ye un titán griegu de la primera xeneración, ye dicier fíu d'Uranu y Gaia. Representa la xixilancia y la oservación. 
El sou nome sinifica aquel que precede al Sol y posiblemente fuera nas dóminas "escuras" griegas el diéus solar principal, estu paez confirmase con que ye'l pai d'el Sol, la Lluna y L'Aurora que son fruitu del casoriu cola súa hermana la titánida Tea; tamién eillos son consideraos titanes pero de segunda xeneración.
Hiperión (satélite)
Hiperión ye una lluna o satélite del planeta Saturnu, el sétimu n'orde de distancia dende'l planeta.
Ta n'órbita a una distancia media de 1.481.000 km, realiza una vuelta nun poco más de 21 díes y 6 hores. Ye llixeramente irregular, con un diámetru de cerca de 300 km. Tien una masa mil vegaes inferior a la de la Lluna. Probablemente tea formáu na so mayoría por xelu d'agua.
Descubriólu l'astrónomu William C. Bond en 1848.
Sid Vicious
Sid Vicious foi un músicu punk que nació'l 10 de mayu de 1957 en Londres y morrió'l 2 de febreru de 1979 en Nueva York.
La so fama caltiénse, penriba tou, por tener tocao nos Sex Pistols, grupu decisoriu na hestoria del punk, y pol so xeitu de vida, estremu y destructivu.
Réticu (preindoeuropéu)
El réticu ye l'exonome que los romanos diorun a la llingua falada na provincia de Rhaetia. Esta llingua dexóu numberosas iscriciones; seméyase un poucu al etruscu pero casique tolos investigadores creyen que una llingua aisllada. Tres la incorporación de la provincia, que correspuende más ou menos, a la rexón que ta ente los Alpes, l'Altu Danubiu y l'Inn el procesu de llatinización fou pergrande.
Romanche
El romanche, tamién conocíu como réticu ("Rumantsch" nel propiu idioma), ye una llingua románica, dientro del dominiu llingüísticu retorrománicu, que se fala nel territoriu de l'antigua Retia, y que correspuende al cantón de los Grisones, Suiza y otros territorios averaos. 
Si bien nos cantones onde se fala ta declaráu oficial y les alministraciones faen un gran esfuerciu por espardelu, la so situación anguaño ye estremadamente grave. Tien mui pocos falantes, siendo l'alemán la llingua d'emplegu habitual na cai. 
En realidá, más que d'un idioma, trátase d'un grupu formáu por cinco llingües, dotada caúna d'elles d'un estándar escritu: "sursilvan" (13.879 falantes ), "sutsilvan" (571 falantes), "surmiran" (2.085 falantes), "puter" (2.343 falantes) y "vallader" (5.138 falantes). Los dos últimos formen el subgrupu conocíu como ladín ("rumantsch ladin"). 
Esiste tamién una forma unificada de la llingua, el "Rumantsch grischun", na que s'editen dellos documentos oficiales y los manuales escolares.
Réticu
El réticu puede ser:
Iberorrománicu
L'Iberorrománicu o Iberromance ye un subgrupu de llingües romances que posiblemente formen un subgrupu filoxenéticu dientro de la familia romance. Les llingües iberromances desendólquense en territorios ocupaos polos romanos p'hacia l'añu 415, ello ye, la península ibérica, el sur de les Galies y el norte del Magreb y les sos conquistes posteriores (la Suevia). 
Llingües consideraes universalmente dientro del grupu iberromance son el galaico-portugués (y los sos modernos descendientes), l'asturlleonés y el castellán. Dellos autores inclúin tamién el navarroaragonés y les llingües occitano-romániques. Toes estes llingües formen un "continuum" xeollectal con alta intelixibilidá ente les llingües axacentes.
Les llingües iberorromances son una agrupación convencional de les llingües romances, munchos autores usen el términu nun sentíu xeográficu, anque non necesariamente filoxenéticu. Filoxenéticamente, esisten discrepancies sobre qué llingües han de se considerar dientro del grupu iberorromance, yá que por casu dellos autores consideren que les ibero-orientales, tamién llamaes occitano-romániques, podríen tar más estrechamente rellacionaes coles llingües del norte d'Italia que coles llingües ibériques orientales (iberrromance nuclear). Y la posición del aragonés dientro de les llingües romances de la península ibérica tamién causa discrepancies. 
Una agrupación xeográfica convencional frecuente ye la siguiente:
No que sigue va usase'l signu convencional † pa les llingües muertes.
L'iberorromance occidental presenta un númberu de traces gramaticales y fonolóxiques definitories que tán ausentes nel llamáu iberorromance oriental que de la mesma presenta carauterístiques comunes col galorromance o'l galoitalianu pero non presentes nes llingües iberromances occidentales. Dellos autores consideren que les llingües iberorromances tomen namái al grupu occidental y nuclear y que'l llamáu "iberorromace oriental" realmente constitúi un grupu filoxenéticu a parte con carauterístiques entemedies ente'l iberorromance y el galorromance.
Les llingües iberrromances occidentales son:
Les llingües iberromances orientales, tamién conocíes como occitanorromance, formen un grupu estremáu y la so inclusión dientro de les llingües iberorromances ye problemática, yá que ye discutible si tienen de ser consideraes como más cercanes a les llingües iberorromances occidentales, o a les llingües galorromances o galoitalianes. Acordies con "Etnologue" les llingües iberorromances orientales son:
La clasificación d"'Etnologue" inclúi un grupu de llingües romances de la península Ibérica duldosu formáu pol navarroaragonés y pol mozárabe. Anque munchos especialistes consideren qu'esa xebra nun ye un grupu válidu nin alcuentren demasiaos argumentos pa postular una especial rellación ente l'aragonés y el mozárabe.
El grupu pirenaico-mozárabe suel clasificase de delles maneres, y nun esiste un consensu global sobre la so filiación. Les teoríes más aceptaes son:
Dada la gran cercanía que tienen les llingües iberorromances per tola Península Ibérica (y en delles fasteres d'América del sur), esisten árees onde se falen llingües mestes o variedaes llingüístiques de transición que presenten carauterístiques mestes a les de les llingües iberorromances axacentes. Estes llingües mestes son:
En munches árees d'África y América, particularmente en zones onde históricamente esistió un importante tráficu d'esclavos y por tanto contautu de falantes de llingües estremaes, desendolcáronse "pidgins" como mediu d'intercambéu, que dieron llugar a numberoses llingües criolles de base española y portuguesa:
El proyeutu de comparación sistemática ASJP basáu na similaridá léxica midida como la distancia de levenshtein d'una llista de cognaos construyó árboles cladísticos que dan una aproximación valoratible al parentescu filoxenéticu d'una bayura families. Nel casu de les llingües iberorromances mentaes enantes, l'árbol cladísticu tien la forma:
Esisten dellos anovamientos fonéticos comunes a les llingües iberorromances:
L'inventariu consonánticu del proto-iberorromance coincide colos inventarios del español medieval y del portugués medieval:
Esti sistema cuasi idénticu al del italianu estándar (sacantes pol fechu de que l'italianu carez de /*ʒ/ y de la oposición /*ɾ/-/*r/). El fonema ye complicáu porque, anque apaez mesmo en portugués que n'español, en dambes llingües remanez de diferentes grupos llatinos, polo que ye posible qu'en proto-iberorromance esti fonema nun esistiere como talu y la so presencia débase namái a desendolcos posteriores. Equí postúlase porque ocasionalmente n'español se tienen procedente de llatín ( port. y esp. "ancho", > esp. "chopo", port. "choupo").
En cuanto a les evoluciones posteriores:
L'inventariu vocálicu reconstruyíu pa la sílaba tónica ta formáu por siete vocales .
La siguiente table resume los cambeos ente'l proto-iberorromance y les llingües modernes:
Tabla comparativa ente les llingües romances vives na Península Ibérica.
Los numberales en diferentes variedaes iberorromances y occitanorromances son:
Galorrománicu
El galorrománicu ye'l grupu de llingües evolucionaes dende'l llatín y que se falen, o falaron, nes antigües provincies romanes de Les Galies.
El principal rasgu común que tienen estes llingües, más o menos marcaes pol sustratu galu, ye la evolución de la /u/ llatina a /y/, como se pue ver nes diferentes evoluciones dende'l llatín "luna(m)" : 
Suel considerase que pertenecen a esti grupu les llingües que vienen darréu:
[Les llingües en cursiva tán desapaecíes anguaño]
Sicasí, dellos llingüístes, como Pierre Bec, estimen que l'occitanu, el gascón (consideráu como una llingua estremada del restu de los dialectos occitanos) y el catalán formen un grupu propiu dientro de les llingües romanes. Los idiomes d'esti grupu, conocíu como occitanorrománicu comparten delles carauterístiques del iberorrománicu y del galorrománicu.
Aranés
L'aranés ye la variante del gascón falada nel valle d'Arán. Nesti valle ye l'únicu llugar u l'occitanu tien oficialidá por mor de la llei de la Xeneralidá catalana de 1990 qu'entama la súa oficialidá xunta'l catalán y el castellanu.
Las calterísticas más definitorias del aranés y que comparte con tolos dialeutos gascones son:
Información del Valle d'Arán
Balcanorrománicu
El balcanu-románicu ye'l grupu más orienal de les llingües evolucionaes dende'l llatín y que se falen, o falaron, nes antigües provincies romanes de Dacia, Macedonia, Grecia y Iliria.
Compuesta pol estintu dálmata y el rumanu; ésta última llingua ye la más peculiar de tola Romania por atopase nuna islla llingüística arrodiada de países de fala eslava .
Los grupos y les sos llingües principales, incluyéndose en cursiva les estintes.0000000 son:
Xerséi
La Islla de Xerséi (n'inglés Jersey [ ˈdʒɜrzi ], en francés Jersey [ ʒɛʁzɛ ] y en "jèrriais" Jèrri [ ʒɛri ]) y oficialmente n'inglés Bailiwick of Jersey y en francés Bailliage de Jersey, ye una de les islles de la Canal, nes costes de Normandía, Francia. 
Xerséi tien unos 116 km². Ta tarazada en 12 parroquies:
Macedorrumanu
El macedorrumanu o arrumanu (en macedorrumanu "limba Makedon-armânâ", "armâneashti" o "armãneashce") ye una llingua falada por ente 300 000 y 600 000 persones nel sureste d'Europa. Col rumanu, l'istrio-rumanu y el megleno-rumanu forma'l grupu oriental de la familia de les llingües romániques.
Los falantes de macedorrumanu, conocíos como "arrumanos" o "valacos" viven en comunidaes disperses de Grecia, Macedonia, Bulgaria, Albania, Serbia o Montenegro. Tamién hai dalgunos falantes ente los emigrantes espardíos per América y Oceanía. 
El testu más antiguu nesta llingua data de 1731 y ye una inscripción nun iconu. L'escritor más conocíu ye George Murnu (1868-1957)
Cuentos de Lleón
Cuentos de Lleón (antoloxía d'escritores lleoneses de güei) ye un ensame de rellatos que marca, quiciabes, el puntu dende'l que s'escomienza a considerar la posibilidá de recobramientu y espardimientu de la llingua llionesa, yá que munchos de los sos autores yeren nuevos falantes -amás de manera autodidacta- de la variedá rexonal del asturllionés. Espublizóse pola editorial Alborá de Xixón en 1996, tuvo una tirada de mil exemplares que s'agotó al poco del so asoleyamientu.
La so importancia nun radica namái no anterior, sinon qu'amás yeren variedaes dialectales toes llioneses, dende'l pachuezu (Las tres fichas), al cepedanu (Ríu Gándara), pasando pol central d'Asturies (Camientos Astrautos) o una primera prueba d'estandarización del llionés (Rellumu de Lluna).
ISBN 84-8756-12-4
Ríu Nalón
El Ríu Nalón (yá conocíu na Antigüedá col nome de "Naelo" o "Naelus") ye, con 145 quilómetros de llonxitú, el más llargu de los ríos que nacen y muerren n'Asturies. Naz na Fonte la Nalona, que brota cerca'l cumal de El Puertu en Tarna, a 1.440 m. d'altitú, tien un caudal mediu de 56,40 m³/s y desemboca ente San Esteban (Muros) y L'Arena (Sotu'l Barcu). 
Dende la so nacencia al mar, atraviesa los conceyos de: Casu, Sobrescobiu, Llaviana, Samartín del Rei Aurelio, Llangréu, La Ribera, Uviéu, Grau, Les Regueres, Candamu, Pravia, Sotu'l barcu y Muros. 
La so cuenca dispón d'una gran reserva de carbón, que les sos principales esplotaciones atópense nel conceyu de Llangréu. Traviesa llocalidades dedicaes a l'agricultura y ganadería: Tarna, Pendones, La Foz, Bezanes, Sotu, Veneros, Casu, &c. Dende Sotrondio hasta'l mar, yera habitual que les sos agües s'escureciesen pola mor del usu del so caudal pa los llavaderos de les cuenques mineres de Llangréu y Mieres. Por esti usu, les truches tornaben hacia les fontes del ríu, au la pesca yera más abondosa.
El Nalón siempres foi un atractor de población y fonte de riqueza. Na Edá Media había cuatro territorios diferenciaos alredor de la so cuenca: el valle de Casu, au conflúi col Ríu Orllé, el territoriu uvieín, la comarca de Candamu, y finalmente'l territoriu Sauto, dende'l Candamu hasta la mar, na estaya ente Muros y la sierra Gamonéu, que a entamos del sieglu XII empecipia a alternar col nome de Pravia. Mentanto'l sieglu XVIII proyeutóse facelu navegable pa favorecer el treslláu del carbón dende la incipiente cuenca minera hasta Xixón, pero Xovellanos, que tenía contempláu esi proyeutu, considerólu inviable. 
El so nome camudó a lo llargo los tiempos. Estrabón ye'l que fai la primer mención d'esti ríu que consigna como "Melsos"; pero ye enforma probable, según opinión de José Manuel González, que'l tal "Melsos" nun seya más qu'una helenización de "Naelus" o "Nailos" que ye como apaez en Ptoloméu nun intentu de trescribir el nome del ríu que cuerre per tierres ástures, acasu "*Náelo" o "*Nelo".
Nos documentos del reinu asturianu apaez como "Nilo,-onis" (constatación ensin dubia d'influxu bíblicu), con variantes del tipu "Nalo, -onis" que s'avera a la actual espresión Nalón. Nesta probablemente s'entrecrucen delles influencies fonétiques ente les qu'hai de solliñar la exercido pol verbu asturianu nalar ‘nadar’, esnalar ‘mover les ales’.
El mesmu González, sospecha qu'atopámosnos énte una base indoeuropea *NER, *NAR, con posibles variantes *NEL, *NAL, y significáu de ‘agua’, que desplicaríen el nome de dalgunos ríos asturianos. 
Tres el so nacimientu, y depués de percorrer dellos quilómetros, a l'altura Campu Casu, forma, pol relieve kársticu del terrén, la Cueva Deboyu, pa volver a la superficie más p'abaxu de l'aldea de Les Yanes, nel mesmu conceyu de Casu. A l'altura de Covalles, nun llugar agora somorguiáu na cola'l pantanu de Tañes, recibe pela izquierda les agües del ríu Caliao. Tres travesar el conceyu de Sobrescobiu y dexar atrás los pantanos de Tañes y Rusecu empobínase pal conceyu de Llaviana, onde pasa al llau de El Condao y podemos ver el famosu Torruxón, una obra medieval del sieglu XIV, de planta rectangular con paredes a base de mampostería y sillares, con ventana y escudu. Y unos kilómetros más abaxo, El Puente d'Arcu, que ye un puente romanu de datación incierta. 
Depués traviesa Samartín del Rei Aurelio, nel que recibe pela izquierda, ente más otros, les agües del ríu de Santa Bárbola. Tres travesar el conceyu de Llangréu, nel que s'amiesta coles agües que-y apurre'l ríu Candín pela so oriella derecha, entra nel d'Uviéu per Veguín.
El cursu mediu empecipia nel conceyu d'Uviéu, conceyu pel qu'atraviesa llocalidaes con Udrión, Olloniego, o Pintoria. Abandona'l conceyu uvieín pa pasar pal de La Ribera, nel que s'alcuentra la presa que-y apurre agua a la central térmica de Soto Ribera y nel que recibe, pela izquierda, les agües que'l ríu Caudal trae dende los conceyos de Morcín y Riosa, Mieres, Ayer y Ḷḷena. 
De vuelta n'Uviéu, y tres pasar per tierres de les parroquies de Puerto y Caces llega a Trubia, ú recibe pela izquierda les agües del ríu homónimu. Dende ellí hasta la xuntura col ríu Nora, a l'altura del pueblu moscón de Tahoces, el Nalón, embalsáu por dos vegaes nes preses del Furacón y de Priañes, fai de frontera ente los conceyos de Uviéu y Grau. Tres amestase coles agües del yá citáu Nora, que lu aborda pela derecha, sigue, camín del mar, per tierres del conceyu de Grau.
El Nalón sigui'l so cursu pelos conceyos de Candamu y Pravia. Nesti últimu, cerca'l pueblu de Forcinas, recibe pela izquierda'l ríu Narcea, que trae l'agua de los conceyos de Cangas del Narcea, Allande, Tinéu, Miranda y Somiedu ente más otros. Col caudal mui aumentáu pol importante aporte del Narcea, pasa a la vera la villa de Pravia, que queda a la so derecha, y empobina hacia'l mar. Envuelve l'isllote d'Arcubín, cubiertu anguaño de plantes de quivi, y tres pasar perbaxu de la vieya ponte de la N-632, forma la ría de San Esteban. Depués de dexar la villa y puertu de San Esteban a la manzorga y la villa de L'Arena a la mandrecha muerre mansulino nel mar Cantábricu, tres percorrer, como yá se dixera, 145 quilómetros y tener recoyío les agües de los 4.839 km² que formen la cuenca hidrográfica del Nalón-Narcea.
La complexa rede d'afluentes del Nalón desendólcase fundamentalmente pela esquierda, que ye per onde recibe los ríes que drenen les cordoleres allugaes ente'l Puertu Tarna al Este y el de Lleitariegos al Oeste. Los afluentes que recibe pela drecha son curtios y caudalosos pola cercanía de les sierres de Pandemules y Xiblatiella y del Cordal de Ponga, siendo'l más importante'l ríu Nora con 98 Km. de recorríu.
Fundación del Software Llibre
La Fundación del Software Llibre o Free Software Foundation ye una organización creada por Richard Stallman pa difundir el movimientu del software llibre. Tien como oxetivos eliminar les restricciones que hai pa copiar, modificar y usar llibremente los programas de ordenador. 
Tamién desarrolla el conxunto d'aplicaciones GNU, que son conocías sobre todo por formar xunto al kernel Linux el sistema operativu GNU/Linux.
LA FSF ye responsable de llicencias de software como la GPL o la GFDL.
Organización del Tratáu del Atlánticu Norte
La Organización del Tratáu del Atlánticu Norte (OTAN) ye una organización establecía en 1949 col oxetivu de collaborar na defensa política, económica y militar de los países miembros. Nació a raíz d'un alcuerdu firmáu en Washington DC el 4 d'abril de 1949, llamáu Tratáu del Atlánticu Norte. En inglés y la mayor parte del mundu ye conocía como North Atlantic Treaty Organisation (NATO).
Listado de países miembros y la fecha en que ingresaron a la organización:
Lleonés (dixebra)
Washington
Washington pue ser varies coses:
Llei
Una llei (del llatín, "lex, legis") ye una regla o norma constante e invariable de les coses. 
En derechu, les lleis puen ser:
Friulanu
La llingua friulana, qu'en friulanu se llama "furlan" ye una fala románica del greyu retorrománicu; davezu inclúise dientro del ladín col que tien munches analoxíes pero estrémase nes influyencies d'otres llingües asina como pola so perceución social.
La so formación llévase a cabu sobre l'añu 1000, mientres que les sos primeres espresiones lliteraries apaecen nel sieglu XIII cola poesía "Piruc myo doz inculurit" (El mio frutu, dulce y coloríu). Nel sieglu XVI el poeta Ermes de Colloredo dio a la llingua dignidá lliteraria coles sos obres sobro problemes diarios. Pero ye'l sieglu XIX cuando, cola obra poética de Pietro Zorutti y la prosa de Caterina Percoto, se vive la renacencia de les lletres friulanes.
Nesti mesmu sieglu naz el primer pallabreru friulanu, obra del Abade Pirona, y ye la principal figura friulana, el llingüista Graziado Isaia Ascoli, el que saca de la escuridá a esta llingua y crea la Sociedá Filolóxica Friulana pal espardimientu de la fala.
Esencialmente, distínguense cuatro, recíprocamente comprensibles ente toes elles. La distinción básase na terminación común de los sustantivos de la viniente forma:
Ladinu (dixebra)
Ladinu puede facer referencia a:
Premiu Nobel de Química
Premiu Nobel de Física
The Flowers of Romance
The Flowers of Romance yera un grupu de música punk formáu nel branu de 1976 por Jo Faull y Sarah Hall. El grupu nunca nun tocó en directu nin grabó nengún discu. Como los London SS o The Masters of the Backsides son más conocíos polos miembros que triunfaron dempués nel mundu la música, como Sid Vicious colos Sex Pistols, Keith Levene con The Clash y llueu con Public Image Ltd o Palmolive y Viv Albertine, que fundaron The Slits.
En 1981 el grupu Public Image Ltd publicó un discu col mesmu nome.
En 1999 una nueva banda emplegó'l nome y dixeron que yeran los sucesores del grupu de los 70, anque nun cuntaba con nengún de los miembros orixinales. 
Premiu Nobel en Fisioloxía o Medicina
Premiu Nobel de Lliteratura
El Premiu Nobel de Lliteratura ye un de los 5 premios específicamente señalaos nel testamentu del millonariu escandinavu Alfred Nobel. Según sus pallabres, el premiu tien que dase ca añu ""a quien haya producío nel campu de la lliteratura la obra más destacada, na dirección correuta"". La institución encargada de seleccionar al ganador ye la Academia Sueca (en suecu, "Svenska Akademien").
Premiu Nobel de la Paz
El Premiu Nobel de la Paz ye ún de los cinco premios Nobel instituyíu pol inventor y industrial suecu Alfred Nobel. Mientres que los de Física, Química, Medicina y Lliteratura son entregaos n'Estocolmu, el Premiu Nobel de la Paz ye entregáu n'Oslo, la capital de Noruega.
Poloniu
El poloniu ye un elementu químicu de númberu atómicu 84 y símbolu Po, allugáu nel grupu 16 de la tabla periódica de los elementos.
Esti metaloide, del qu'apaecen traces nos minerales d'uraniu, ye mui poco frecuente n'estáu natural. A temperatura ambiente alcuéntrase n'estáu sólidu.
Al ser el primer elementu que descubrió Marie Curie, nel 1898, toma'l so nome del país natal d'esta investigadora, Polonia.
Ente les sos carauterístiques tán la de sublimar mui aína, penriba los 50 °C, y la de ser mui radioactivu, muncho más que'l radiu.
El poloniu ye enforma peligrosu, incluso en dósis ínfimes, en casu d'inhalación o inxestión. Al tar presente nos abonos a base de fosfatu de calciu, el tabacu contién poloniu. Poro, el fumu inhalao polos fumadores contién una proporción escasa pero peligrosa de poloniu.
Llista de presidentes de la Generalitat de Cataluña
Premios Nobel
Los Premios Nobel danse a les persones que ficieron investigaciones sobresalientes, inventaron técniques o equipamientos revolucionarios o ficieron contribuciones notables a la sociedá. Los premios instituyéronse como voluntá final d'Alfred Nobel, un industrial suecu inventor de la dinamita.
Dublín
Dublín (Baile Átha Cliath n'irlandés y Dublin n'inglés) ye la capital de la República d'Irlanda, asitiada nel centru de la costa este irlandesa na boca'l ríu Liffey. Anguaño alminístrase como condáu independiente, dientro de la Rexón de Dublín.
Ye la ciudá más grande de la República d'Irlanda con una población de 527.612 habitantes y 1.804.156 na estaya metropolitana. Amás ye la capital de la cultura irlandesa.
La primer referencia de la ciudá tenémosla nes escritures de Claudiu Ptoloméu, xeógrafu griegu quien, sobre l’añu 140 e.C. noma a la ciudá "Eblana Civitas". Pero los sos oríxenes vienen del sieglu X col asentamientu viquingu "An Dubh Linn" (Pozu prietu) d'onde remanez el nome d'anguaño y l'asentamientu celta "Áth Cliath" (Váu xunqueru). Tres la invasión de los normandos, Dublín sustitúi a Tara como capital d'Irlanda calteniéndose asina hasta'l día de güei.
Italorrománicu
L' italu-románicu ye'l grupu de llinguas evolucionadas dende'l llatín y que se falan, ou falorun, nas antigas provincias romanas de la península Itálica y la islla de Córcega.
Ensin dulda ye'l grupu romance más lluendio d'estruturare dao que, dependiendo de la escuela filolóxica, la distribución de las súas llinguas y variantes ye estremada. Asina dacuando nesti grupu inclúise al dálmata y escluínse las variedaes del norte d'Italia. 
Si qu'asina, anguaño nesti grupu tan incluyidas tolas variedaes llingüísticas de filiación averada al italianu malque presenten rasgos de llinguas pontes ou d'outros greyos de llinguas romances como'l galorrománicu.
Los sous principales subgrupos y las súas llinguas son:
Presidentes de los Estaos Xuníos d'América
El Presidente de los Estaos Xuníos d'América ye'l xefe d'estáu de los Estaos Xuníos. Baxo la Constitución de los Estaos Xuníos, el Presidente ye tamién el xefe de gobiernu del gobiernu federal y el comandante en xefe de les Fuercies Armaes.
Los poderes del Presidente de los Estaos Xuníos son amplios. Arriendes de ser el cabezaleru del poder executivu del gobiernu federal, qu'inclúi alrodiu de 4 millones de funcionarios, ente ellos un millón de personal en serviciu activu, tien importantes funciones nes estayes llexislativa y xudicial.
El Llistáu de Presidentes de los Estaos Xuníos consiste de 43 xefes d'estáu de la hestoria de los Estaos Xuníos d'América. Esta riestra namái inclui a aquelles presonas escoyíes según les lleis vixentes y cola ratificación de la Constitución de los Estaos Xuníos aprobada en 1789; nun incluyéndose los líderes anteriores a esta data o cualaquier otru nun esbilláu siguiendo la llexislación de los Estaos Xuníos.
La numberación de caún nun ye polos mandatos continuos sinón pola primer vegada que foi escoyíu presidente, sacantes Grover Cleveland quien foi xefe d'estáu por dos vueltes separtaes y non consecutives.
Dione
Dione pue ser:
Dione (mitoloxía)
Dione yera una titanide de la primera xeneración de la Mitoloxía Griega, fía d'Uranu y Gaia.
La so posición ente los mitos ye mui lluendiu, dacuando ye considerada ma d'Afrodita y otres vegaes muyer de Zeus, en llugar d'Hera; nun siempres ye allugada ente les titánides sinón ente les Pléyades o les Oceánides.
Dau'l so nome, sí que paez clara la so importancia yá que Dione ye un términu indoeuropéu que significa Diosa, l'equivalente femenín de Zeus; rellacionáu col nome romanu d'Artemisa, Diana.
Febe
Febe puede ser:
Febe (mitoloxía)
Febe () ye na mitoloxía griega, el "rellumu del inteleutu", la de la corona d’oru; ye fía d’Uranu y Gaia y, poro, una de les titánides orixinales. Tuvo dos fíes col hermanu Ceu: Asteria y Leto.
Davezu relaciónase cola Lluna y como yera güela d’Apolu y Artemisa, dexó n’herencia a los sos nietos el control del oráculu de Delfos de Tetis pal primeru y l’alvocación de la Lluna pa la segunda.
Estaos d'Estaos Xuníos
Los estaos de los Estaos Xuníos d'América son 50 amás del Distritu de Columbia u ta asitiada la capital de la nación, Washington.
Mozárabe
Mozárabe (del árabe ["mustarab"], «arabizado») ye'l nome habitual col qu'el historiadores conocen a la población cristiana, d'orixe hispanovisigodo, que vivía nel territoriu de al-Ándalus. Mientres el primer sieglu dende la islamización de la península, suponíen ente'l 90 y el 95 % del total de los habitantes de la zona, p'amenorgase al 50 % aprosimao a lo llargo del sieglu XI de resultes de la so paulatina conversión al islam. Ello da una imaxe de la so importancia demográfica.
Sufrieron intermitentes persecuciones a lo llargo de la hestoria. La de los Mártires de Córdoba (850-859) puede considerase la primera de les grandes persecuciones. La masiva deportación de 1126 al norte d'África supunxo la desapaición de tolos cristianos de les zones urbanes del territoriu musulmán. 
Los mozárabes teníen na sociedá árabe'l estatus llegal de dimmíes —que compartíen colos xudíos—, como "non creyentes" nel Islam. A efectos prácticos la so cultura, organización política y práctica relixosa yeren toleraes, y cuntaben con cierta cobertoria llegal. Sicasí, tamién se víen obligaos a tributar impuestos de los qu'el musulmanes víense eximidos, amás de cuntar con otru tipu de restricciones, pos nun se destruyíen les ilesies yá edificaes pero nun se dexaba construyir otres nin iguar les yá esistentes. A midida que la cultura islámicu-oriental enraigonó nos territorios peninsulares apoderaos polos musulmanes, los mozárabes fuéronse arabizando y munchos d'ellos, por diversu motivos, convertir al islam. Los motivos yeren tantu relixosos como fiscales, dexando de ser mozárabes y pasando a ser designaos muladíye. Como dellos autores señalen, la lexislación islámica protexía a los grupos "ayenos", pero favorecía la so integración nel Islam con midíes d'orde bien diversu. Les comunidaes mozárabes rexir pol Liber Iudicorum y los sos xueces ("quḍāt al-nașārà" o "iudices") caltuvieron, nos primeros sieglos del dominiu islámicu, la tradición de la cultura visigoda, anque la so xurisdicción solo púnxose en práctica cuando dambes partes en pleitu yeren cristianes. Los casos mistos, como se deriva de Ibn Sahl, yeren resueltos pol cadí o'l "șahib al-šurta". El xefe de la comunidá cristiana, llamáu "comes" o 'conde' tenía funciones recaldatories ("exceptor", "mustajriŷ") y xudiciales ("qādī al-ˁaŷam"), que solía delegar.
Los árabes empecipiaron la invasión de la Península Ibérica l'añu 711, atopando al pueblu hispanovisigodo qu'heredara, reformándolos, los principios social y llegal de la dómina romana, combinaos col cristianismu. Los hispanorromanos y hispanogodos defendieron coles armes la so identidá como pueblu y como comunidá cristiana, anque se sabe de numberosos casos en que los nobles cristianos cooperaron en collaboracionismu contra los mesmos cristianos d'otros reinos.
El calter inestable de les fronteres y l'enllargada presencia árabe na Península Ibérica favorecieron la integración ente cultures bien diverses ente sigo. Dáu'l calter eminentemente relixosu de la sociedá islámica, cola progresiva integración (non yá llingüística y llegal, sinón tamién relixosa y cultural) facilitóse que col pasu del tiempu los herederos de la sociedá preislámica pasaren a adquirir la considerancia de musulmanes. La conversión, por tanto, representaba muncho más qu'un xestu de índole relixosa. Comoquier, hanse documentado igualmente casos de "falses conversiones", anque na so mayoría -y motivaos por razones socioeconómicas y culturales, o por simple olvidu de l'antigua relixón- los cristianos fueron asimilándose progresivamente al Islam, con éses los cristianos apoderaos polos musulmanes, se arabizaron culturalmente polo que fueron llamaos mozárabes (arabizados), anque siguieron siendo cristianos.
Esti procesu foi, polo xeneral, pacíficu, anque eso nun esplica que los mozárabes fuxeren costantemente a la España cristiana, y que les reclamaciones de la comunidá cristiana solíen trate refalgaes polos xuristes islámicos y en dalguna ocasión la parcialidá llegal provocó revueltes, motinos y martirios voluntarios. De la mesma, l'autoridá árabe primía a los cristianos pa facilitar la so asimilación: La persecución del Islam contra los cristianos foi dacuando violenta, como asocedió especialmente nel Sur del país, o en Toledo, onde fueron asesinaos nel martiriu unos 5.000 cristianos mozárabes nel famosu «día de la Hoya».
Los mozárabes que vivíen en territorios que fueron reconquistaos polos reinos cristianos del norte, acabaron fundiéndose colos conquistadores, colos que compartíen relixón. Sicasí, mientres dalgún tiempu caltener en dellos llugares una identidá claramente dixebrada pa dambos grupos, por casu na ciudá de Toledo.
Diverses parroquies de Toledo usaben nos oficios relixosos un "ritu mozárabe" distintu al del norte d'España: parroquies de San Torcuato, San Sebastián, Santes Xusta y Rufina, San Marcos, Santolaya y San Lucas. Esti ritu entá susbsiste por tradición en delles ilesies de la ciudá:
Misa y oficiu celébrense diariamente en llatín na Capiya del Corpus Christi de la Catedral Primada de Toledo; la misa en Ritu Hispanu Mozárabe celebrar n'español semanalmente (cada martes, a les 19 h.) nel monesteriu de les Hermanes Clarises de Madrid -al pie de Cibeles-; mensualmente nel Monesteriu de Santa María de Valdediós (Asturies); según calendariu na Catedral Vieya de Salamanca y, esporádicamente, en munchos llugares d'España.
Nel añu 1992, foi presentáu al papa Juan Pablo II el primer volume del Nuevu Misal Hispanu-Mozárabe. Celebró entós, el mesmu, la Santa Misa nesti ritu'l 28 de mayu del mesmu añu, siendo asina la primer vegada que lo faía un Papa.
Por cuenta de la celebración del 800 aniversariu de la conquista de la ciudá de Alcaraz, na actual provincia de Albacete, pol rei Alfonso VIII de Castiella, vieno celebrase na mesma'l 23 de mayu de 2013, na Parroquia de la Santísima Trinidá y Santa María, una misa por esti ritu, presidida pol arzobispu de Toledo y superior del Ritu Mozárabe, queriendo reconocer con esti xestu los esfuerzos de caltenimientu d'esti legáu a lo llargo de los sieglos.
Estos caballeros son descendientes directos d'aquellos cristianos que vivieron so dominación musulmana na ciudá de Toledo y qu'ayudaron al Rei Alfonso VI a conquistar la ciudá. Alfonso VI Reconoció la cristiandá d'estos caballeros otorgándo-yos el "Fueru Mozarabus" y concediéndo-yos nel añu 1085 el privilexu, ente otros, de poder ser armaos caballeros, que nesi tiempu yera concede-yos la fidalguía, pos namá los nobles teníen accesu al estamentu militar. 
El 20 de marzu de 2001, conmemorar en Toledo, (acordies con el Programa d'actos y ponencies preparáu ), los 900 años de la concesión, por Alfonso VI, Rei de Castiella y Llión, del Fueru, Privilexu o "Charta Firmitatis", en XIII kalendas d'abril de la Era 1130 (20 de marzu de 1101), favoreciendo "ad totos Mozárabes de Toleto, tam Cavalleros quam Pedones", pol que, en traducción del medieval "LLIBRU DE LOS PRIVILEXOS DE TOLEDO", "absolver de toa Lex de subjectión antigua et dó vos prescripta llibertá", facultándo-yos a siguir rixéndose pol "Llibru del Fueru Judgo antiguu" y -principalmente- "doles llibertá que si dalgunu fora de entrellos de pies y quixera y oviere poder, que sía Cavallero", que foi los mesmu que declara-yos nobles, pos nesi tiempu la milicia yera puramente militar. Ye'l más antiguu Fueru Xentiliciu calteníu, transcrito lliteralmente del orixinal "escritu en lletra gótica, en pergamín de cueru", na confirmación de Pedro I, dada nes Cortes de Valladolid, a 25 d'ochobre de 1351, viniendo de él la calidá y denominación honorífica, hasta güei vixente, de "Caballero" o "Dama Mozárabe de Toledo". Naz tamién d'esti Fueru, onde se declara, ente otres coses la fidalguía de los mozárabes, confirmáu pola mayoría de los Reis de Castiella y d'España, la Pernomada Comunidá Mozárabe de Toledo, integrada güei per cerca de 2.000 families d'esta calidá, ritu y xurisdicción parroquial personal.
La comunidá Mozárabe, formada por families, cuenta na actualidá con una caña social, la Hermandá de Caballeros
y Dames Mozárabes que desfilen na Procesión del Corpus Christi, ente otros actos, arrexuntar en redol a los dos parroquies matrices de les Santes Xusta y Rufina y de Santa Eulalía y San Marcos, en Toledo. La cabeza de la mozarabía ye'l Cardenal Primáu de les Españas y Arzobispu de Toledo, amás d'esistir una caña cultural, al traviés del institutu d'Estudios Visigóticu-Mozárabes de Toledo.
El Cardenal Francisco Jiménez de Cisneros fixo construyir na Catedral de Toledo la capiya del Corpus Christi por que en ella, por privilexu papal, celébrese la misa y l'oficiu coral según el Ritu Mozárabe o Lliturxa Hispánica, supervivencia de la lliturxa hispanovisigoda, caltenida polos cristianos que vivieron sometíos al dominiu árabe. Protexía por una rexa gótica zarra nel so interior un mosaicu de la Virxe col Neñu, mandáu construyir en Roma pol Cardenal Lorenzana, y una gran pintura mural de Juan de Borgoña conmemorativa de la toma de Orán pol Cardenal Cisneros, rexente del Reinu en 1509, so una cúpula octogonal obra de Jorge Manuel Theotocópuli, fíu del Greco.
Anguaño los Caballeros Mozárabes participen na procesión del Corpus Christi de Toledo a mayor Gloria de Dios. Dende l'añu 2005 la entidá atópase hermanada cola Real Confrería de Caballeros Cubicularios de Zamora.
Pa ésti tipu d'actos visten mantu de pañu azul con birrete del mesmu color y cola cruz de Alfonso VI bordada sobre'l brazu esquierdu (birrete y pañu con detalles doraos).
Polo que se refier a la llingua mozárabe, tuvo constituyida por distintos dialectos romances. Nun había unidá ente ellos y, a diferencia d'otres llingües romániques, escribir en alfabetu árabe en cuenta de alfabetu llatinu. Según Sola-Solé, el mozárabe formó "parte de la fala propia de les comunidaes cristianes que, sometíes al Islam, siguíen viviendo nos grandes centros urbanos del antiguu reinu visigóticu." Conocer poles jarchas (estrofes finales de les poesíes denominaes moaxajas) de los poetes andalusíes, que n'ocasiones usaben estribillos romances con dellos arabismos y hebraísmos. Atribuyir al sustrato mozárabe varies de les diferencies ente'l valencianu y el balear respectu al catalán, y el portugués, y característiques de fales sureñes del castellán como'l panocho o'l andaluz.
Según Sola-Solé, la llingua mozárabe ye un amiestu de 40% de términos orientales y 60% de vocablos romances y de estes palabres orientales, la mayoría son sustantivos y los verbos son muncho menos frecuentes.
Unos exemplos de palabres españoles modernes derivaes del árabe
En dellos aspeutos, el mozárabe ye más arcaicu que les otres llingües romances. Basáu nos documentos escritos identificaos como mozárabe, unos exemplos d'estes característiques arcaiques son la preservación de grupos consonánticos del llatín () y de consonantes sordes intervocáliques () como nes palabres "lopa" (lloba), "toto" (tou), y "formica" (formiga).
La morfoloxía d'unes palabres ye más similar al llatín qu'a otres llingües romances polo xeneral. Esta variedá romance tuvo un impactu substancial na formación del portugués, español, y en particular l'español d'Andalucía, lo cual esplica por qué estos idiomes tienen palabres d'orixe árabe andalusí.
L'alderique qu'arrodia la traducción del mozárabe enfocar nes vocales del árabe. Vemos enforma esti discutiniu na traducción de les jarchas porque cada traducción vien ser una opinión o una aldovinación educada. Lo que crea esta dificultá ye la falta de vocales na ortografía del árabe y tamién tien que ver cola diversidá d'influencies nel mozárabe. Una y bones el mozárabe foi una llingua entemecida, cada rexón que la falaba tenía un amiestu distinto. El mozárabe de distintes rexones tendría enclinos, riegles, y pautes distintes de los otros. Por eso hai enforma alderique y dificultá na traducción del mozárabe y en particular les jarchas.
Mozárabe (llingua)
Nómase llingua mozárabe al enxame de dialeutos romances que se falaron na Península Ibérica nes fasteres sol dominiu musulmán. Nun esistía xunidá ente les sos variantes; y conocémoslos poles jarchas y moaxajas de los poetes andalusíes. Amás considérase a esta llingua la base ente les diferencies del catalán y del valencianu; del portugués col gallegu o del estremeñu pa col ástur. Tamién ye'l sustratu de les diferencies ente'l castellanu coles fales del sur como'l panocho o l'andaluz.
Estremeñu
L'estremeñu o altoestremeñu (en contrapisicón al dialectu estremeñu del castellán falao na mayor parte de la rexón d'Estremadura) ye una llingua falada nel norte de la provincia de Cáceres y sur de la de Salamanca, considerada como parte del asturlleonés por autores como Méndez Pidal o el PROEL y como parte del castellán pol Ethnologue.
Tamién recibe'l nome de castúo, anque esti nome s'emplega tamién pales fales castellanes de tránsitu col llionés o d'influencia llionesa.
Fálase nes comarques de Sierra de Gata, Las Hurdes, Guijo de Santa Bárbara, Valle del Alagón, Riberos del Tajo-Alagón, Riberos del Tajo-Almonte, poblaciones del Valle del Jerte y de las Villuercas-Guadalupe.
El so númberu de falantes ye perescasu, sicasí, nun se conocen cifres oficiales.
L'estremeñu nun tien unes regles ortográfiques ampliamente aceptaes nin reconocimientu oficial dalu. Sicasí, esiste l'Órgano de seguimiento y coordinación del extremeño y su cultura (OSCEC) que pretende normativizar y puxar pol idioma, y utiliza la propuesta ortográfica d'Ismael Carmona Garcia en "Ortografía del extremeño".
Nome binomial
En bioloxía el nome binomial ye un conveniu estándar utilizáu pa denominar les especies. Como se deduz de la pallabra «binomial», el nome científicu de les especies ye una combinación de dos pallabres (“nomes”) en llatín: el nome del xéneru y l'axetivu específicu.
Istriorrumanu
L'istriorrumanu ye una variante llingüística del rumanu y poro una llingua romance del grupu balcanorrománicu falada por unas 1.500 personas nun territoriu enforma pequeñu de la península croata d'Istria.
Nun tien cuasi tradición lliteraria escrita lo que fai que, xunta'l númberu de falantes, tea n'estremu peligru d'esapaición.
Megleno-rumanu
El megleno-rumanu, nomatu deriváu del distritu de Meglen en Salónica, ou meglesíticu ye un dialeutu del rumanu -dacuando ta consideráu como llingua- faláu en deillos pueblos de la Grecia setentrional y de los Balcanes.
El sou númberu de falantes ye perpequeñu, al rodiu de 5.000; amás dao que la política lingüística griega ye enforma pechada colas minorías del país nun se conoz dafeito la cifra esauta.
Nun presenta casique produción lliteraria y ye una llingua n'estremu peligru de desapaición.
Estáu de les llingües n'Europa
La situación actual de les llingües d'Europa ye enforma estremada dependiendo de munchos fautores; ente otros la hestoria, el númberu de falantes y les polítiques de proteición que cda estáu fai pa promover una llingua. 
Los estudios filolóxicos determinen que cada dos selmanes desapaez una llingua nel mundu; l'ayalga intanxible que son les variedaes llingüístiques ye perimportante y ta en munchos casos nun estremu peligru y Europa nun ye una esceición a la norma.
L'estáu de les llingües divídese en:
Albacete
Albacete ye una ciudá española, capital de la provincia d'Albacete, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha.
Mastín español
Na nuesa llingua, la pallabra mastín, val tantu como "mansu", "noble".Deberia llámase mastín llïones que ye el nome del animal en Llïon, la su tierra.
La so historia empicipia coles invasiones de los pueblos de pregueros-guerreros indoeuropeos, al traviés de los Pirineos. Esti fechu supunxo la entrada d'un bon númberu de cusos emplegaos mesmo na defensa de l'armentiu y de la reciella, que como canes de combate. El so llugar d'aniciu sedríen les estepes asiátiques.
N'Asturies, nel castru la Campa Torres aprucienon güesos de perru de bon tamañu (unos 60cm d'altor).
Nes ordenances del Conceyu de Grau fechaes en 1779, dizse que too aquellos que caltengan diez vaques bones col so güé y perru mastín queden esimíos de gabeles conceyiles, ya que nos llugares arrimaos al puertu tán obligaos los ganaderos a tener perru mastín pa escorrer los llobos.
El reverendu Joseph Towsend, nel so viaxe per Asturies de 1786, parllando de de Somiedu, diz que los pregueiros mentantu guarez el ganáu nel monte, déxenlu al curiáu de rebustos canes armaos con carrancles.
Tamién del conceyu de Somiedu, fala Constantino Cabal al referise a los mastinos de propiedá del común, calteníos ente tolos del pueblu, y del so trabayu nes brañes.
La propiedá comunal o particular del can dependía de si les families podíen o non. En Santibanes de Murias (Ayer) yeren cuatru les families acomodaes con peaes de fasta trenta vaques, ya cada peada curiábala un mastín.
Nesti sieglu pasáu ye de solliñar el trabayu fechu nel so recobramientu y na del Carea Llionés o Perru Pastor Llionés y espoxigue polos criadores de los conceyos de Babia, Ḷḷaciana y Ḷḷena.
Gochu'l país
El gochu'l país o gochu astur, o gochu celta ye una raza de gochu que tien el so orixe n'Asturies y que ta emparentáu con otres tribes del mesmu tueru celta: En Francia cola "craonesa", la "normanda", la "bretona", l'"alsaciana", la "meusiana" y la "champenoise". En Bélxica: la "flamenca", la "hesbignon" y l'"ardanesa". En Dinamarca: el "jutland" y el "seeland". En Rusia la "polonesa". N'Alemaña, mesmo qu'en Suecia ya Noruega tamien queden castres de esti aniciu, asina como n'Austria ya n'Hungría. En Suiza tamien se caltién el denomáu "Schwyzoise", anque averáu al desaniciu.
Blimea
Blimea ye una de les cinco parroquies actuales del conceyu de Samartín del Rei Aurelio (Asturies), la que se topa más al oriente. Por Decretu-Llei d'avientu de 2007, la villa de Blimea xúntase a L'Entregu y Sotrondio pa perfacer la ciudá de Samartín, siendo la villa de Blimea ún de los sos distritos.
El ríu Nalón divídela en dos grandes metaes y forma una amplia vega que ye onde se llevanta la villa de Blimea capital de la parroquia. Amás de la villa, componen el territoriu blimeín les fasteres de La Cabezá y La Cuesta, na lladera a la mandrecha'l ríu Nalón, y les de Sanamiés y La Capellanía Sienra na de la manzorga. No que cinca a les llendes territoriales de la parroquia hai que constatar que na década de los cincuenta del sieglu XX una de les sos fasteres tradicionales, "El Valle de la Cerezal", pasó a formar parte de la parroquia de Santa Bárbola, cola que siempre tuvo integrada tanto no hidrográfico como no llingüístico. Les llendes actuales de la parroquia de Blimea son: al norte, el conceyu de Bimenes y la parroquia de Cocañín; al este'l conceyu de Llaviana; al sur la parroquia de Santa Bárbola y al oeste la parroquia de Samartín.
Trátase d'una parroquia antigua que yá figura como tala y col nome de ""Vimea"" nel Inventariu de Parroquies ellaboráu por orde del Obispu d'Uviéu, D. Gutierre de Toledo ente los años 1385-1386. Como ""Bimeda"" conséñase nel "Libro de la hermita de Santa Bárbora" nos años de 1687 y 1784.
En 1834, na Primera Guerra Carlista, fuercies carlistes baten en territoriu la parroquia a una columna lliberal, ayudando a semar l'alarma na fastera centro-occidental d'Asturies.
Frank Herbert
Frank Patrick Herbert (Tacoma, Estaos Xuníos; 8 d'ochobre de 1920 - Madison, "ibídem"; 11 de febreru de 1986) foi un escritor estadounidense de ciencia ficción, conocíu principalmente pola serie de llibros de Les Cróniques de Dune.
Nació en Tacoma, Washington. Trabayó en múltiples trabayos como fotógrafu, cámara de televisión, presentador de radiu, inclusive de pescador d'orca o analista. En 1965 presenta Dune con gran ésitu de públicu y crítica, consigue'l Premiu Hugo y el premiu Nébula amás del premiu Internacional de Fantasía (xuntu cola novela: El señor de les mosques). Dempués ampliaría esta novela con otros cinco más hasta la so muerte, siguiendo otru escritores con otros títulos pero cola mesma referencia.
Gran parte de la so obra reflexa'l so interés pola ecoloxía y la psicoloxía. Nos sos últimos venti años y xuntu cola so familia moraron nuna granxa biolóxica», primero cerca de Washington y más tarde en Hawaii, viviendo de forma autosuficiente y en plenu contactu cola naturaleza.
Ye una de les noveles más vendíes del mundu, popularizó na ciencia ficción la tema de la ecoloxía. Nesta novela amás fálase de la supervivencia de la especie humana, la so evolución, les interacciones ente'l poder, la relixón y la política.
La novela desenvolver nun futuru alloñáu sobre un planeta grebu, Arrakis o Dune, bien importante por apurrir la especia Melange, exa fundamental del Imperiu Galácticu. Nesti escenariu, un adolescente perteneciente a una de les castes de la nobleza, Paul Atreides, ta destináu a convertise nel mesíes, dictador y mártir del pueblu del desiertu, los Fremen.
En collaboración con Bill Ransom publicó:
En collaboración con Brian Herbert publicó "L'home de dos mundos" (1986)
Amás, Les cróniques de Dune completar con dos noveles escrites por Brian Herbert y Kevin J. Anderson ellaboraes a partir de notes dexaes por Frank Herbert nuna caxa de depósitu que tuvo que ser abierta con parafusa, y que solo fueron atopaes hasta dempués de la so muerte:
"Ediciones Debolsillo" editó la "Saga completa de Dune", de la que solo los seis primeros volumes correspuenden a Frank Herbert:
Orson Scott Card
Orson Scott Card (n. 24 d'agostu de 1951) ye un escritor estadounidense de ciencia ficción y otros xéneros lliterarios. La so obra más conocida ye "El xuegu de Ender".
Nacíu en Richland, Washington, Card creció en California, Arizona y Utah. Vivió en Brasil dos años como misioneru para La Ilesia de Xesucristo de los Santos de los Últimos Díes (Ilesia mormona). Ye llicenciáu pola Brigham Young University en 1975 y l'Universidá de Utah en 1981. Anguaño vive en Greensboro, Carolina del Norte. Él y la so muyer, Kristine, son padres de cinco neños: Michael Geoffrey, Emily Janice, Charres Benjamin, Zina Margaret y Erin Louisa, llamaos asina por Geoffrey Chaucer, Emily Brontë y Emily Dickinson, Charres Dickens, Margaret Mitchell, y Louisa May Alcott, respectivamente.
Escritor prolíficu, Card ye autor de numberoses noveles individuales ("Neños perdíos", "L'arca de l'ayalga") y diverses sagues como "La Saga de la Torna" o les hestories de "Alvin el Facedor".
Ganó numberosos premios Hugo y Nébula, como'l Nébula de 1985 y l'Hugo de 1986 a la meyor novela por "El xuegu de Ender" y el Nébula de 1986 y Hugo de 1987 por "La voz de los muertos".
Card enfusóse nel mundu del cómic al escribir el guión ente'l 2005 y el 2006 de la miniserie Ultimate Iron Man.
Card ye unu de los seis fíos de Willard y Peggy Card, y hermanu mayor de Arlen Card. Nació en Richland, Washington, y creció en Santa Clara, California según en Mesa, Arizona y Orem, Utah. Sirvió como misioneru para La Ilesia de Xesucristo de los Santos de los Últimos Díes en Brasil y graduóse na Universidá Brigham Young y na Universidá de Utah; tamién tuvo un añu realizando un programa de doctoráu na Universidá de Notre-Dame. Anguaño vive en Greensboro, Carolina del Norte un ambiente que xugó un papel importante en "El xuegu de Ender" y en munches otres obres sos.
La práctica de Card de la religión mormona ye un elementu importante de la so vida. Unu de los sos tatarabuelos yera Brigham Young, un importante líder de La Ilesia de Xesucristo de los Santos de los Últimos Díes, y tolos sos antepasaos nes últimes trés xeneraciones fueron mormonos. Ente'l so ancestros inclúyense otros mormonos destacaos como Charres Ora Card, fundador de la colonia mormona de Cardston, na provincia canadiense de Alberta. La so fe foi una fonte d'inspiración qu'influyó les sos obres y opiniones personales.
Nel añu 2006, un día antes de les elecciones presidenciales nos Estaos Xuníos, Card escribió un artículu d'opinión en RealClearPolitics, na qu'a pesar de ser un demócrata, animaba a los votantes a sofitar al partíu republicanu.
N'otru artículu escritu pal "Mormon Times", condergaba la decisión de cualquier gobiernu qu'aprobara'l matrimoniu gai afirmando que "ensin importar la llei, el matrimoniu namá tien una definición, y cualquier gobiernu qu'intente camudala ye'l mio enemigu mortal. Voi Actuar pa destruyir esi gobiernu y acabar con él..." Nel añu 2009 Card convertir en miembru de la National Organization for Marriage, un grupu que trata de torgar la llegalización de los matrimonios ente'l mesmu sexu. Card pidió que les lleis contra la conducta homosexual permanezan nos llibros y un regresu a los valores d'América na década de 1960.
Anque sofita la investigación de fontes d'enerxía alternatives y la superación del usu de combustibles fósiles, Card criticó con frecuencia les acciones pa evitar el calentamientu global y afirma que los presuntos peligros del calentamientu global "convirtiéronse nuna ortodoxa científica qu'atrabanca la investigación y l'alderique".
El so relatu curtiu "Angles" amuesa a unos científicos que tarrecen siguir la so investigación porque diría en contra del dogma científicu establecíu. Tamién, quiciabes poles sos creencia relixoses, amosó la so rocea respecto al darwinismo n'oposición a la pseudo teoría del Diseñu intelixente (de la que tamién resabia, pero por razones distintes). Anque critica a los científicos qu'afirmen qu'el darwinismo esplica por completu'l funcionamientu de la evolución, Card tamién dixo que "la ciencia nunca demostró nin va poder demostrar nunca'l Diseñu Intelixente."
Dientro de la so estensa obra destaca La saga de Ender formada por seis llibros: 
La voz de los muertos (1986), *
Ender el xenocida (1991), *
Fíos de la mente (1996), *
Guerra de regalos (2007), *
Ender nel esiliu (2008).
Anque Scott Card afirmó que nun prosiguir la saga de Ender, escribió una nueva saga paralela a la Saga de Ender, formada hasta'l momentu por cinco llibros: 
Traición (1988) reelaboración de "Un planeta llamáu traición". 
Cai de maxa, (2005)
La puerta oculta (2012)
Ruines (2013). (Pathfinder 2).
Códigu d'Hammurabi
El Códigu d'Hammurabi, datáu hacia l'añu 1692 e.C., ye'l primer conxuntu de lleis que se conocen de tola Hestoria. Nesti, Hammurabi escribe les lleis unviaes pol dios Marduk pa desendolcar el bon entendimientu ente les persones. 
La durez de los sos castigos foron recordaos al traviés de la historia, siendo la base de la famosa frase bíblica "güeyu por güeyu y diente por diente", de la Llei del Talión; amás de la fonte de dellos vezos del Derechu consuetudinariu antiguu y medieval. 
Les condergues consistíen n'aplicar el mesmu castigu que'l delitu que se fixera. Y sirvieron pa regular el respetu a los contratos y a la xusticia nuna dómina histórica onde les sociedaes tal como les conocemos agora escomenzaben a desendolcase. Amás, al nun esistir un sistema de cárceles desendolcáu la pena más normal yera la capital.
Un exemplu de lo dicho pue vese nes 30 primeres lleis del códigu que s'amuesen darréu:
[[Categoría:Derechu]]
[[Categoría:Mesopotamia]]
Hammurabi
Hammurabi (escomienzos del sieglu XVIII e.C.) foi un príncipe de Babilonia que xubió al tronu d'esta ciudá-estáu mesopotámica nel 1972 e.C.
El so recuerdu históricu ye perimportante por mor de la tresformación del so pequeñu reinu de 50 km2 nun imperiu que controlaba rexones fuera de Mesopotamia. Esta política d'espansión herédala del so pa Sinmuballit aprovechando'l tapecer d'Asiria pa facese un sitiu na política internacional de la dómina.
Pal 1759 e.C. el control de Babilonia espárdese dende'l Golfu Pérsicu pa colos montes septentrionales, incluyéndose nesti territoriu a Súmer, Akkad y Elam. Asina pa poder gobernar conxuntamente estos estaos tan estremaos, desendolcará una política de xunidá llingüística, cultural y económica frutu de la cual ye'l perconocíu Códigu d'Hammurabi.
Valón
El valón (walon) ye una llingua románica del subgrey galu-románicu falada en Valonia, al sur de Bélxica; nel departamentu francés d'Adernas y polos descendientes de valones n'Estaos Xuníos.
Ye perimportante nun enquivocase col nome, dao que munches vegaes nómase valón a la llingua francesa falada en Bélxica cola que nun hai cuasique diferencies; pero'l valón como llingua románica ye perdiferente del francés, inda tengan orixe común, pola so evolución hestórica propia asina como pola aportación de pallabres xermániques procedentes del flamencu o del alemán.
Al igual que'l francés, el valón ye una llingua derivada del subgreyu de Llinguas d'Oil, ye dicir les llingues más setentrionales de la Romanía; pero a diferencia d'esta ye muncho más conservadora y presenta fuertes semeyances na so evolución con otres llingues romániques "'perifériques" rumana o la rética.
Dende entamos del sieglu XX el valón vese arrequexonáu en Valonia por mor de la implantación del francés rexonal, nesti momentu yera mayoritariu, amenorgo la so presencia ta lleegar ser la llingua materna d'un 40% de la población de la rexón. Si qu'inda dende 1990 l'Estáu federal Belxicanu recueye a la llingua como propia y fomenta'l so emplegu.
Anguaño'l valón, códigu ISO 639-1 wa; ta trabayando nun estándar de normativización pala xunión gráfica de los dialeutos de la llingua.
Dacia
Dacia pue ser:
Dacia (provincia romana)
Dacia, na Antigüedá, yera'l país de los dacios -nomaos tamién Xetas-, taba bordiada polos Cárpatos nel norte, el ríu Danubiu nel sur; el ríu Tisza nel oeste; y pal este por ríu Nistru. Lo que correspuende, "a grosso modo", cola autual Rumanía.
Los habitantes yeran parte del enxeme cultural traciu y el sou nome fou un exonome dau polos romanos que-ys chamorun dacios; los griegos nomórun-ys Xetas.
Los dacios tenían un altu nivel cultural cuando contautorun colos romanos. La súa creyencia basábase na inmortalidá de l'ánima , considerando la muerte como daqué habitual y necesariu. El ritual xiraba alrodiu del sacerdote que yera la másima figura como representante del diéus supremu, Zamolxis na Tierra.
Yera una sociedá dividida en dúas clase: aristocracia, con privilexos y que se creyen son los precedentes de los boyardos rumanos; y el proletariáu.
La súa economía centrábase na agricultura y na ganadería. Tamién conocías las esplotaciones auríferas y arxentíferas; asina como'l comerciu esterior que pola numismática sabemos fou pergrande.
La conquista por Roma escomienza nel 89 e.C., chegando a un alcuerdu pol que los dacios pagarán a Domicianu un tributu cadañeru pero siguirán seyendo independientes. Nun ye ta Trayanu nel 106 d.C. que se toma tola Dacia y conviértese en provincia romana.
La provincia taba costituyía por Transilvania y Oltenia; yera dirixida por un gobernador pretorianu. La Legio XIII Gemina taba asitada en Dacia de continu pa protexere a los colonos romanos de las guerras colos dacios. Fundáronse dellas ciudaes qu'inda perviven como Apulum (Alba Iulia, Napoca (Cluj-Napoca) y Potaissa Turda.
Los dacios, al igual que los outros pueblos conquistaos por Roma, sufrieron un procesu d'aculturización relixosa y tamién llingüística; lu que llevóu a qu'anguaño se fale una llingua románica como'l rumanu nuna zona eslava.
Nel 129, Hadrianu, dividíu la Dacia en Dacia Superior (Transilvania) y Dacia Inferior (Oltenia ou Valaquia). Por embargo, Marcu Aureliu tornóu a dividila en tres:
Porolissensis, Apulensis y Malvensis, malque las tres formaban un enxeme con capital en Ulpia Traiana (Sarmizegetusa) con un aconceyamientu común. Malque militarmente fueran provincias independientes unas d'outras.
Tres las invasiones góticas de la provincia nel 270 Aurelianu decide dexar la provincia y trellada las tropas y colonos a la provincia de Mesia, al sur del Danubiu onde creya la Dacia Aureliana. Esta volvería a dividise en Dacia Ripuaria y Dacia Mediterránea -capital en Sofía-. Si qu'asina esta cabera fou outra vegada dividia en Dardania y en Dacia Mediterránea ta l'intre nel que pasa a formar parte del Imperiu Romanu d'Oriente.
Premios Nébula
Los Premios Nébula concédelos, dende 1965, l'Asociación d'escritores de Ciencia Ficción y Fantasía d'Estaos Xuníos. Nun tien nenguna cantidá económica asociada al premiu y el gallardón ye un bloque tresparente con una nebulosa incrustada rellumante; sicasí ye, xunto al Premiu Hugo, el gallardón más importante nel xéneru.
Otórgase cada primavera al traviés del votu de los miembros de l'asociación estremándose cuatro categoríes:
Premios Hugo
Los premios Hugo son un perimportante galardón otorgáu a escritores de Ciencia Ficción y de Fantasía, asina como a artistes gráficos, guionistes y/o editores. Magar que la so relevancia ye menor qu'en décades pasaes entá ye xunto al premiu Nébula, el premiu de mayor prestixu na Ciencia Ficción.
Esti galardón recibe'l so nome por Hugo Gernsback, fundador de la revista Amazing Stories pionera nesti tipu de Lliteraturia, amás de ser l'inventor del términu Ciencia Ficción.
Los premios concédense anualmente dende 1953, anque ye dende 1955 que se fai dende la Sociedá Mundial de Ciencia Ficción a traviés de la Worldcon ou Convención Mundial de Ciencia Ficción, que se cellebra en branu (agostu o setiembre) n'Estaos Uníos. Los premios otórgense un añu dempués del so asoleyamientu.
El galardón ye una nave espacial d'aceru inoxidable.
Los premios Hugo a la meyor novela vienen ufiertándose dende 1953, namái en dous años quedóu ensin otorgase. Esiste tamién el galardón "retro" p'años enanteriores a la data de creyación del premiu ou n'años nos que s'otorgorun:
Idioma armeniu
L'armeniu ye una llingua de greyu indoeuropéu falada nel Cáucasu (n'especial n'Armenia y en delles fasteres de Turquía) y n'otres zones del mundiu pola diáspora armenia.
L'armeniu emplega un alfabetu propiu, creáu pol santu Mesrop Mashtots nel 406 d.C.
Fahd bin Abd Aziz
El Rei Fahd bin Abdul Aziz Al-Saud foi un rei y primer ministru d'Arabia Saudita y líder de la Casa de Saud. Dende que-y diera un infartu en 1995 dexó en manos del so hermanascu Abdullah bin Abdul Aziz la rexencia del estáu. 
Llitru
El llitru ye una unidá de volumen, utilizada normalmente pa midir líquidos, y que ye igual a un decímetru cúbicu o a una milésima de metru cúbicu. 
Un llitru d'agua, en condiciones estándar, pesa un kilogramu.
La abreviatura ye la lletra l o L, pa evitar problemes cuando la l pue confundise col númberu 1.
Armenia
Armenia ye un país asiáticu asitiáu nel Cáucasu. Tien llendes al norte con Xeorxa, al este con Azerbaixán, al sur col Irán y al oeste con Turquía y la fastera azerbaijana de Nakhichevan. La capital ye Yereván.
Mnemósine
Mnemósine na Mitoloxía Griega yera la personificación de la memoria. Por ser fía de Gaia y Uranu ye considerada una titánide de primera xeneración.
Amás ye la ma de les Muses qu'enxendró con Zeus.
Mesopotamia
Mesopotamia (del griegu tierra ente dous riúes) yera antigamente la rexón allugada ente'l riéu Tigris y el riéu Eufrates y el Golfu Pérsicu. Considerába-ylu como un verxel, yá que fuera d'esas fronteras naturales namái a un greyu d'ermos. Ye'l llugar u naciorun las primeras ciudaes-estaos talas como Ur, Uruk y Lagash dao que dende'l 5000 e.C. desendólcase la civilización sumeria, siendo una de las primeras de tol mundiu.
Ye considerada'l bierzu de la civilización yá que nella desendólcase la primera escritura de la que tenemos noticia, la cuneiforme, asina como la navegación, los primeros testos xurídicos ou el primer estáu, la ciudá de Súmer.
La necesidá del cambéu nas condiciones de vida fixo que las nuevas civilizaciones enchenaran esta rexón de grandes canales que facilitaban el riegu y el sou emplegu posterior comu tierras d'agricultura; amás nesta estaya apaecen las primeras norias y los primeros embalses, éstos emplegaban l'escedente del augua de las crecidas de los riéus principales que conforman Mesopotamia.
La rexón divídese noutras dúas nomada baxa y alta. La Mesopotamia Baxa ou Caldea, tuvo habitada por sumerios y acadios que yeran más agrícolas y menos guerreros que los habitantes de la Mesopotamia Alta ou Asiria, más montañosa y habitada polos asirios, una cultura principalmente dedicada a la guerra.
Eiquí fou'l primer llugar del mundiu onde apaez la escritura, hai más de 5.000 años, comu resultáu del xorrecimientu de las ciudaes, y con eillas de las civilizaciones. Xurde comu final d'un procesu de creyación cultural, comu rexistru de la estrutura d'una sociedá y las súas rieglas: económica, llegales, gubernativas. Más tarde seiria la simiente de los llibros sagraos y de las súas mitoloxías.
Esta primera forma de rexistrare las pallabras ye conocida comu alfabetu cuneiforme, y nun principiu representaba a la llingua sumeria, ésta ye de duldosa filiación y entá nun ta claru nin el sou orixen nin si yera una llingua aisllada ou emparentada con outras.
Esta gran rexón, comu cruz de caminos, fou una tierra convulsa y nel estensu periodu que vivíu comu xunidá hestórica tuvo cuatru marcadas dóminas, entamadas polos pueblos que gobernorun tol enxeme cultural mesopotámicu.
La sociedá yera piramidal col rei nu cimeiru, de siguíu diban los sacerdotes, dempués los funcionarios; ente los que destacaba la figura del escriba. Na base taban los campesinos, los artesanos y entá más abaxu los esclavos y las muyeres, dau que dambas clases yeran consideradas propiedaes.
Pa regular esta sociedá fuertemente estruturada xurdíu'l primer códex llegal, el códigu d'Hammurabi.
Xana
La Xana ye ún de los personaxes más conocíos nes mitoloxíes asturiana y llionesa. Ye una figura femenina qu'habita nes fontes y cursos d'agua puro y cristalino como los regatos; tamién vive nos llagos, nos pozos ya inclusives na mar. Nun ye polo xeneral una figura proteutora, sacante la Xana de les Cien Doncelles, sinon más bien inconsciente de la so ansia de venganza, ye perpeligrosa. Davezo, sal nes nueches de San Xuan en busca de mozos que l'acompanguen nes fondures de los llagos o regatos per tola eternidá.
Paez provenir del nome llatín que los romanos dieron a la diosa de la natura Diana y que la evolución fonética astur fexo que produxera la forma xana (medieval sedría "jana", con una pronunciación asemeyada al portugués actual). Amás la figura de la xana ta intimamente rellacionada coles ninfes acuátiques romanes. Tamién parez guardar rellación col términu Lamna griegu, que fai referencia a una mítica muyer que quedó ensin fiyos y naguaba polos de les demás muyeres.
En cualquier casu, nun tien que s'escaecer la rellación de les xanes coles fontes y "güeyos" de ríos y regatos; asina como la divinización d'estos llugares colos nomes de Deua "diosa", de lo que tamién pudiere defendese un aniciu del nome de la xana dende un reconstruyíu *Deuana, esto ye, "divina" o "ser de la Deva".
Dependiendo d'au vivan recibirán un nomatu estremáu. Dividiéndose en xanes, ondines y sirenes.
Son moces, davezu más encantadores que fermoses; nun ye habitual que tean representaes con atributos, dependiendo les comarques o conceyos llevarán una rueca, un fusiu o dacuando un puñal d'oru ou plata; siempres como instrumentos de la so venganza.
Ye necesario indicar que los topónimos que, en tola xeografía del dominiu llingüísticu ástur, apaecen semeyaos fonéticamente a xana, nun tienen, de primeres, nenguna conexón, sinon que deriven de la peculiar evolución fonética que'l llionés medieval produxo del greyu consonánticu llatín "pl-"; ésti desendolcóse nun soníu abondo asemeyáu a la "j" portuguesa d'anguaño (y per ende a la "x" asturllionesa), faciendo que les pallabres "planum" y "planam" ("llanada") tornaren en /janu/ y /jana/. 
Sicasí, pue caltenese qu'en dellos topónimos, per enriba too n'Asturies, ye posible un enllaz col elementu mitolóxicu, por mor de la so abondancia y fasta en llugares o nomes que nun paecen xuníos a la idea de "llanada": La Peña les Xanes (Piloña) o La Cueva Las Inxanas (Llanes, Cabrales).
Dacuandu dalgunes xanes, pero raro porque habiten soles, apaecen acompañaes por un collaciu de nome Xanu, qu'a vegaes ta representáu como Xuan Xuanucu, la figura mitolóxica que fai les truenes y vuela sentáu nes nubles (el Nuberu). Ya, inda menos, preséntense fíos nomaos "xaninos" y "xanines"; malque na mitoloxía llionesa estes dos figures nun apaecen, sí lo faen na asturiana.
En delles comarques de Llión conócense col nome de "nianinas". La presencia de "janas" nel sureste de Llión ye claramente por mor de la castellanización de la rexón, yá qu'esta figura namás se presénta nes relixosidaes populares asturiana y llionesa.
Ayalga
L'ayalga ye una figura de la mitoloxía asturiana rellacionada coles agües como la xana. Ye una figura encantadora que guarda, como'l so nome indica, grandes ayalgues nel fondu de ríos, llagos y llamargales. Sedría l'equivalente femenín acuáticu de los moros que vivíen nos montes y cuetos.
Dacuando, raramente, ta acompañada d'un cuélebre. Sedría xunto a les xanes y les llumies, la tríada femenina de la mitoloxía asturiana. L'ayalga ye capaz de comunicase colos animales y plantes.
Ayelga, yelga.
Star Trek
El terminu Star Trek refiérse de manera conxunta a seyes series de televisión de ciencia ficción (726 episodios en total), diez películes, cientos de noveles, videoxuegos ya otres obres de ficción, toes enmarcaes nel mesmu universu ficticiu creáu por Gene Roddenberry en 1966. Amuesa una visión optimista del futuru nel que los homes tienen superao la fame, la enfermedá, el racismu y la miseria. Los personaxes principales esploren la galaxa a la gueta de nuevos mundos y civilizaciones.
L'Angariella
L'Angariella ye la zona onde se llevanta l'Institutu de Enseñances Medies, na llende cola parroquia de Samartín. Dello de L'Angariella pertenez a Sotrondio y otro a Blimea. La llende ta nel cantu del xerru, enfrente mesmo d'onde se atopaba el puestu de la Cruz Roxa. Poro, l'Institutu ta llantáu en terren blimeíno.
La Bobia
La Bobia ye un pueblu na parte riba la fastera d'El Valle Sanamiés na parroquia Blimea. La so rodiada llenda cola fastera barboliega de La Cerezal. Yá apaez conseñao en documentos del Obispáu d'Uviéu de la dómina mediaval.
Santa Bárbola
Santa Bárbola ("Santa Bárbara" en castellanu) ye una parroquía del conceyu asturianu de Samartín del Rei Aurelio. Ocupa la parte sur del conceyu, y ye parroquia independiente dende'l 1886, añu nel que se dixebró de la de Samartín. Tien una superficie de 18,51 km² y cuenta con 541 habitantes (INE, 2005), que se reparten ente los llugares de Les Argayaes, L'Azorea, El Batán, El Bericiusu, Les Caecima, Los Caleyos, El Cantu, El Cantu les Mates, La Casanueva, Les Cases de Baxo, La Casuca, La Caya, El Colláu Escobal, El Corral de Vayuetu, El Corralón, El Costayu, La Cruz, L'Escobal, La Espesura, La Gallega, L'Edráu, Miera, El Molín, La Nespral, Paniceres, La Paré, Perabeles, La Potoxa, El Praón, El Rezaleru, El Riocerezal, La Robellá, Les Sayetes, La Seca l'Agua, La Vallica l'Agua y Veró.
Burganeo
Burganeo ye un pueblu na parte riba na fastera "La Cuesta" na parroquia Blimea. Per riba llenda cola parroquia de Samartín. Son 5 viviendes, tando 3 d'elles desocupaes.
Les Quintanes (Samartín)
Les Quintanes ye un pueblu de la parroquia de Blimea, na lladera mandrecha d"'El Ríu Tiyera", dientru la fastera de "La Cuesta". Ta formáu por estos barrios: "La Riega l'Aciu", "La Mosnera", "El Cantu", "La Vallina", "La Casa Riba" y "La Casorra". Tien 10 viviendes. El nome del pueblu apaez en documentos del sieglu XVIII.
Sanamiés
Sanamiés ye el nome que designa, nun sen amplíu, el valle que va dende La Bobia, pelo cimero, hasta'l ríu Nalón, per baxo, too ello a la manzorga de El Nalón. Nun sen estrictu ye un de los pueblos del valle anterior na parroquia Blimea con una vega mui grande y abondosa. Tien 25 viviendes. El nome del pueblu apaez en documentos del sieglu XVIII.
Unión del Pueblo Leonés
Unión del Pueblo Leonés (UPL) ye un partíu políticu llionesista con representación nel parllamentu de la Comunidá Autónoma de Castiella y Llión que nagua pola autonomía de la rexón Llionesa.
El sou presidente ye Melchor Moreno y el sou Secretariu Xeneral Joaquín Otero Pereira.
Sienra
Sienra ye un pueblu de la parroquia de Blimea asitiáu na oriella manzorga del ríu Nalón, cerca la llende col conceyu Llaviana. Fue capellanía a partir de 1720 y abarcaba dellos pueblos de la manzorga del ríu Nalón dende "Laisancho" hasta "El Sutu". El so allugamientu, na mesma oriella el ríu Nalón, obligólu a aguantar grandes enriaes que camudaron con frecuencia el paisax de la so rodiada. Por eso se siente a los paisanos l'antigua fras de que ""A Sienra va a llevala un enchente"". Tien 21 viviendes.
Conceyu Xoven
Conceyu Xoven ye una organización moza lleonesista que nagua por recuperar la xunidá y l'autogobiernu del País Llionés y de tolos territorios de cultura lleonesa. Tien comités en cuasi toles comarques de la provincia de Llión, en Zamora y en Salamanca.
Sigún esta organización, per aciu de la perda total de la soberanía y el sometimientu del País Llionés a dos gobiernos foriatos, la Rexón Llionesa alcuéntrase xebrada en delles provincies, comunidaes autónomes y en dos Estaos, l'español y el portugués. 
Villalaz
Villalaz ye un pueblu de la parroquia Blimea cerca d"'EL Cimenteriu". Divídese en dos barrios: "Villalaz de Riba" y "Villalaz de Baxo" y tien 25 viviendes. El so nome apaez yá conseñau nel añu 1370.
VIII llexislatura n'España
Nas eleiciones pal cogresu de los diputaos del Estáu Español de 14 de marzu de 2004 hebo los siguientes resultaos:
La mesa del Parllamentu ta formada por:
Golda Meir
Golda Meir (nacida Golda Mabovitz en Kiev (Ucraína), el 3 de mayu de 1898-Xerusalén (Israel), 8 d'avientu de 1978).
Foi una de les fundadores del estáu d'Israel, u desempeñó los cargos de Ministra de Trabayu, Ministra d'Esteriores y Primer Ministra dende'l 17 de marzu de 1969 fasta l'11 de marzu de 1974, convertiéndose, asina, na tercera muyer nel mundiu en pertener un cargu de tala importancia tres de Sirimavo Bandaranaike de Sri Lanka y Indira Gandhi de la India.
El so nome -de casada Golda Myerson- cambiólu pa que'l so apellíu significara n'hebréu "amburar rellumantemente".
La familia de Golda yera orixinaria d'Ucraína d'u emigró pa los Estaos Xuníos nos años 1903 y 1906, ellí asentáronse nel estáu de Milwaukee. Los sos pas llevaron consigo tamién les tradiciones culturales y a la edá de 14 años Golda foi prometida a un home munchoo mayor qu'ella, lo que fixo que fuxera del llar paternu pa cola so hermana que vivía en Denver; ellí conoció'l so futuru maríu, Morris Myerson, col que casaría en 1917.
En 1921 Golda y la so pareya decidieron trabayar nun kibbutz nes Tierres d'Israel, entóncenes dientro del Proteutoráu inglés de Palestina, onde vivieron fasta 1924. Emplegando'l kibbutz como trampolín políticu al traviés del Histadrut u desendolcará una fuerte actividá política que la empobinará a que'l 14 de mayu de 1948, xunto a otres 24 persones, robre la Declaración del Entamu del Estáu d'Israel, siendo una de les dos muyeres presentes na acta.
Al viniente día, Israel ye atacáu pol enxeme de fuercies formáu por Exiptu, Siria, Líbanu, Tresxordania y Iraq; decidida a sacar alantre al so país Golda Meir viaxa a los Estaos Xuníos; sedrá la primer ciudadana israelina con pasaporte. Ellí consigue fondos pal xorrecimientu del Estáu d'Israel y la so defensa.
A so vuelta sedrá nomada embaxadora na XRSS, cargu que pertendría fasta 1949, añu nel qu'entra a facer parte del Knesset ou Parlamentu d'Israel fasta 1974.
El gobiernu de Golda Meir zarróse cola guerra del Yom Kippur onde los enquivocos estratéxicos y la falta de lideralgu fixeron que dimitiera pa ser asocedida por Isaac Rabin.
Mary Shelley
Mary Shelley (Londres, 30 d'agostu de 1797 - íd., 1 de febreru de 1851) foi una escritora inglesa y una de les principales figures del romanticismu inglés.
Yera fía única de la feminista Mary Wollstonecraft y del filósofu William Godwin, tamién ye conocida como Mary Shelley yá que casó col poeta románticu inglés Percy Bysshe Shelley. Asina, Mary tuvo una educación lliberal basada nel romanticismu d'izquierdes de los sos padres.
Cuando Wollstonecraft tenía 24 años abandonóla Shelley, quien la dexó con un neñu de 2 años; cinco años dempués tuvo qu'emigrar pa Inglaterra y en viéndose refugada por una sociedá que nun veía bien el so casoriu, decidió trabayar como escritora pa caltener a so padre y al so fíu. Gracies a esti trabayu conoció a escritores, artistes y políticos de la dómina.
Con 48 años la escritora queda inválida y seis años dempués muerre por mor d'un tumor cerebral.
Wollstonecraft crea esti presonax y la novela nunu de los famosos filandones lliterarios con Lord Byron y Percy Bysshe Shelley, na so estancia nel llagu Xinebra en Suiza. Emplegó a Frankenstein como una forma de fuxir de les terribles desgracies qu'asocedíen na época, asina como la terrible vida marital con continuos y públicos enfrentamientos na pareya, quien tres perder dos fíos nun fixo sinón agravar los sos desatopos. Sicasí, Shelley facía que Mary s'arriquecería al traviés del so desendolcu inteleutual y personal.
Escritu nesta nueche, Mary, que tenía 20 años, fixóse nel so proxenitor pa crear al doctor suizu Víctor Frankenstein quien se convertía nun nuevu dios al facer vida de la nada gracias, y nesto la escritora foi una visionaria, a la llétricidá.
Espublizada en 1818 col nome de "Frankenstein o El modernu Prometeu", conviértese en tou un ésitu y agalma la posición de clásicu de la Lliteratura Universal al dibuxar dos personaxes monstruosos, el doctor pola so falta de decencia y humildá y l'otru, un monstruu n'apariencia pero con una complexidá pergrande nos sos actos.
Mary Wollstonecraft (dixebra)
Mary Wollstonecraft
Mary Wollstonecraft (27 d'abril de 1759 - 10 de setiembre de 1797), foi una escritora británica, filósofa y temprana feminista, autora de delles noveles, ensayos y llibros ifantiles; sicasí ye perafamada pola so obra "Vindication of the Rights of Men" ("Una Vindicación de los Drechos de los Homes", 1790); una crítica al panfletu d'Edmund Burke sobre la Revolución Francesa. Y sobre too pol so trabayu tituláu "A Vindication of the Rights of Woman" ("Una Vindicación de los Drechos de la Muyer", 1792), consideráu'l so llabor más importante.
La Wollstonecrat arguyía que la natura de la muyer del momentu nun yera sinón productu de la so educación impuesta polos homes y que'l casamientu nun yera más qu'una forma de llegalizar la prostitución; caltenía que l'orde xustu taría entamáu na razón llibre de prexuicios o superticiones.
Casó col filósofu William Godwin, fondamente atéu y promotor del movimientu anarquista; y tuvo una fía: Mary Shelley, autora de "Frankenstein". Morrió d'una infeición orixinada nel partu de la so fía.
Federación de Bosnia y Hercegovina
La Federación de Bosnia y Hercegovina (Federacija Bosne i Hercegovine, Федерација Босне и Херцеговине) ye una de les dos entidaes polítiques que formen l'Estáu de Bosnia y Hercegovina, xunto a la República Serbia.
Mayoritariamente ta habitada por bosnios musulmanes (o bosnios) y bosnios croates (o croates). Por esti motivu tamién ye, popularmente, nomada como "Federación Croatomusulmana"; sicasí los serbios fueron declaraos el tercer greyu étnicu consitutiyente de federación nel 2001 pol Tribunal Constitucional quien, tamién, declaró lo mesmo colos bosnios y los croates na República Serbia.
Esta entidá creóse polos alcuerdos de Washington robraos el 18 de marzu de 1994, qu'entamaben un Aconceyamientu Constituyente, que se disolvió en 1996. Creóse p'abeyugar les poblaciones bosnies y croates nun territoriu llibre de los paramilitares serbios que na terrible guerra civil llevaron a términu un procesu de llimpieza étnica escontra los bosnios; asina como asegurar a esta nación una autonomía plena que-y permitiera autogobernase ensin frañir l'estáu bosniu.
Poro, anguaño, la federación tien la so propia capital, gobiernu, bandera y escudu, presidente, parllamentu, departamentu de policía, sistema postal y llinia aérea asina como exércitu (Vojska Federacije Bosne i Hercegovine), sol control del Ministeriu de Defensa de Bosnia y Herzegovina.
Bosniu
Bosniu ("bosanski" / "босански") ye'l serbo-croata faláu en Bosnia y Hercegovina; a lo llargo del sieglu XX el términu dexó d'emplegase en favor de serbiu y de croata, pero na década de los 90 volvio a apaecer. Anguaño esta llingua comparte oficialidá xunto col serbiu y el croata. La llingua emplega l'alfabetu llatín con signos diacríticos y esiste una gran intercomprensión col serbiu y col croata.
Más de 15 millones de persones fálenlu, principalmente en Bosnia y Hercegovina, Serbia, Montenegro y Croacia; amás de los emigrantes espardíos pela Xunión Europea y Norteamérica.
Radovan Karadžić
Radovan Karadžić (19 de xunu de 1945, Petnjica, Montenegro), , ye un ex-políticu, psiquiatra, y poeta serbiu acusáu de crímenes de guerra.
En 1989 fundó'l Partíu Democráticu Serbiu (SDS) na república yugoslava de Bosnia y Hercegovina col enfotu de protexer los intereses de los serbios énte la supuesta radicalización integrista de parte de la población musulmana.
Dirixó la República Serbia pente los años 1990 tres la cayida del comunismu en Yugoslavia.
Radovan Karadžić ta acusáu pol Tribunal Penal Internacional de crímenes cometíos na guerra civil de Bosnia y Hercegovina, talos como la Masacre de Srebrenica.
Karadžić ñació en Petnjica cerca de Šavnik, Montenegro, Yugoslavia. So pá, Vuko, foi miembru de los Chetniks - Los restos del exércitu del Reinu de Yugoslavia. So pa ingresó na cárcel cuando Karadžić entá yera un neñu. Radovan Karadžić treslladóse a Sarajevo (Bosnia y Hercegovina) en 1960 pa continuar los sos estudios en psiquiatría y trabayar nel Hospital de Koševo. Nesta dómina fizo daqué de poesía y nótense les influyencies del escritor serbiu Dobrica Cosic, foi élli que lu afalagó pa dedicase a la política. Con 23 años asoleyó la so primer coleición poética, "La llanza lloca". ""Amiyemos a la ciudá, matemos a dalgún inútil"": ye'l títulu d'un poema de Karadžić que data de 1971. En 1985 pasó 11 meses na cárcel por fraude.
En 1989 foi cofundador del Partíu Democráticu de Serbia ("Srpska Demokratska Stranka") en Bosnia y Hercegovina y dende él afalagó a recolleutar serbios de los países de la redolada pa la República de Serbia, siendo'l so oxetivu ensamar lo que se denomaba la Gran Serbia. El 24 d'ochobre de 1991 formóse una xunión de países, col envís de representar a los Serbios en Bosnia y Hercegovina. El partíu políticu serbiu que gobernaba en Bosnia y Hercegovina, llideráu por Radovan Karadžić, organizó la creación de "Provincies Autónomes de Serbia" (SAOs) en Bosnia y afitó una asamblea pa la so representación. En payares de 1991, los serbios de Bosnia tuvieren un referéndum y el so resultáu ufría una mayoría absoluta en favor de permanecer nun estáu en común con Serbia y Montenegro. El 9 de xineru de 1992 l'asamblea serbia proclamó la "República de Bosnia y Hercegovina" (Република српског народа Босне и Херцеговина / Republika srpskog naroda Bosne i Hercegovine). El 28 de febreru de 1992, foi adoptada la constitución de la República de Bosnia y Hercegovina na que declaraba que los territorios autónomos serbios, les municipalidaes y les entidaes étniques serbies en Bosnia y Herzegovina yeren baxo esta constitución parte del estáu federal de Yugoslavia.
El 29 de febreru y l'1 de marzu de 1992 celebróse un referéndum sobro la independencia de Bosnia y Hercegovina de la Yugoslavia. Los serbios boicotiaron el referéndum mentantu que los bosnios y los croates, que representaben un 64% del total del votu, algamaren el resultáu final que foi d'un 98% en favor de la independencia. El 6 d'abril de 1992, Bosnia foi reconocida poles Naciones Xuníes como un estáu independiente. Karadžić entamó d'esta miente a ser el primer presidente de los bosnios n'alministración serbia de Pale aprosimadamente'l 13 de mayu de 1992 tres del colapsu de Yugoslavia. Al empar qu'asumía esti nuevu cargu, alquiría talo y como describe la constitución de l'alministración serbobosnia'l mandu del exércitu en tiempos de guerra y paz, teniendo la capacidá de promocionar o de degradar a cualesquier oficial del exércitu.
Sicasí, continuando cola idea d'una Gran Serbia, Karadžić nun tuvo dubia n'alcontrar sofitu dientro d'aquellos países siguidores mayoritariamente de la fe ortodoxa tales como Rusia y Grecia. En febreru de 1994, por exemplu, contautó en secretu col gobiernu griegu cola idea de crear una "Confederación Greco-Serbia" fundamentada na conocida "amistá serbogriega", una idea que Miloševic ya propunxo en 1992.
Exerció un control permanente sobro les cuatro cadarmes armaes qu'efeutuaben la "llimpieza" d'unes 41 rexones, más de la metada de l'antigua república yugoslava. L'Exércitu de la República Serbia, los paramilitares, la Defensa territorial y la Policía, a les órdenes de Karadžić, dedicáronse con tolos recursos posibles, a afarar con tola población que nun fuera serbio, ye dicir, cásique'l 50%
Ta acusáu d'haber ordenao la llimpieza étnico de bosnios y croates. En 1995 el Tribunal Penal Internacional pa la ex-Yugoslavia (TPIY) abrió una vista escontra Karadžić y la so mano drecha, el xeneral Ratko Mladic, inculpándolos por xenocidiu. Consiguió caltenese na presidencia hasta'l mes de xunetu de 1996, y en 1997, cuando les órdenes de captura escontra élli se multiplicaren y alquirieron un tono más amenazador, l'ex-psiquiatra fuxó. Foi deteníu el 21 de xunetu de 2008.
Emir Kusturica
Emir Kusturica (24 de payares de 1954), en serbocroata "Емир Кустурица". Director de cine, actor, músicu y guionista d'orixe serbiu. Mui comprometíu cola so cultura xitana de los Balcanes, la so abondosa producción va de la mano de la collaboración del compositor serbiu Goran Bregovic.
"Otac na sluzbenom putu" (Papá ta en viaxe de negocios)(1985)
"Dom za vesanje" (1989) (El tiempu de los xitanos)
"Arizona Dream" (1993) (El suañu d'Arizona)
"Underground" (1995)
"Crna macka, beli macor" (Gatu negru, gatu blancu) (1998)
"Zivot je cudo" (La vida ye un milagru) (2004)
Patrice Leconte (2000) "La veuve de Saint-Pierre" (La vilda de Saint-Pierre)
Neil Jordan (2002) "The Good Thief" (El bon lladrón)
Emir Kusturica (1985) "Zivot je cudo" 
Emir Kusturica (1989) "Dom za vesanje" (El tiempu de los xitanos)
Emir Kusturica (1993) "Arizona Dream" (El suañu d'Arizona)
Emir Kusturica (1998) "Crna macka, beli macor" (Gatu negru, gatu blancu)
Emir Kusturica (2004) "Zivot je cudo" 
Niš
Niš (en serbiu na grafía cirílica "Ниш") ye la ciudá más grande del sur de Serbia, y la tercera del país por númberu d'habitantes dempués de Belgráu y Novi Sad. Según el censu de 2011 viven nella 183.164 persones, demientres que la so área metropolitana, formada pol so núcleu urbanu, la ciudá de Niška Banja y 68 barrios que s'esparden per un territoriu de 597 km², tien una población de 260.237 habitantes. Niš ye'l centru alministrativu del distritu de Nišava.
Niš ye una de las ciudaes más vieyas de los Balcanes y de toa Europa, y tien fama dende l'Antigüedá de ser un llugar de pasu ente l'Este y l'Oeste del continente. Fundada col nome de Navissos polos escordiscos nel añu 279 e.C., foi conquistada polos romanos nel añu 75. Comunicada col restu l'imperiu pola "Via Militaris", construyida nesi mesmu sieglu I, la ciudá ye'l llugar de nacencia de los emperadores Constantinu I el Grande, fundador de Constantinopla, y Constanciu III. Nel suburbiu de Mediana consérvase una de les ilesies más vieyes de Serbia, llevantada nel sieglu IV.
Anguaño la ciudá ye ún de los centros industriales más importantes de Serbia, con empreses electróniques, d'inxeniería mecánica, testiles y de manufactura de tabacu. Ye tamién la sé de la Universidá de Niš, que tien diez facultaes y 14.000 estudiantes.
Demientres la ocupación alemana na Segunda Guerra Mundial instalose, na rodiada de la ciudá, el primer campu de concentración de Yugoslavia. En 1942 una revolución armada nelli acabó cola fuga de dellos guerrilleros de la resistencia que foran capturaos polos alemanes na batalla de Kozara. L'episodiu cuéntase na película "Lager Niš", dirixida por Miomir Stamenković en 1987.
El conceyu de Nix ta formáu poles siguientes freguesíes:
Turbofolk
Turbofolk ye un tipu de música balcánicu mui espardíu per Serbia, peles repúbliques de la estinta Yugoslavia, y por Bulgaria, au tien el nome de Chalga.
De raigañu balcánicu y amestáu cola música griega, turca y xitana, mui popular pente les clases sociales más desfavorecías, fíxose famosu nel entamu de los años 90 del sieglu XX. 
Anguaño la esplotación comercial d'esti tipu de música por discográfiques como Payner creó una vibrante escena en tol país. 
Ente los cantantes más conocíos tán Ceca y Ivan Gavrilović, Slavi Trifonov, Azis, Glorija y Anelija. Güei ye la música más oyida en Serbia, Montenegro y Bosnia y Hercegovina por mor de la gran aceutación de les canales de televisión Pink TV y Palma TV.
Temis (mitoloxía)
Temis () na mitoloxía griega yera la personificación de la Xusticia. Por ser fía de Gaia y Uranu ye considerada una titánide de primera xeneración. Amás ye la ma de les Muses qu'enxendró con Zeus.
Hesíodu caltenía que xuntu con Zeus tuvo a les Moiras si qu'asina otros autores clásicos dicíen qu'estes nacieran con Temis de les fontes y los regatos. Yera, quiciabes, una de las divinidaes más antigües del panteón griegu, hasta'l puntu que foi una de les detentadores del fueu del Oráculu de Delfos, xuntu con Gaia, primeru y Febe dempués.
Como divinidá de la xusticia yera la que regulaba les bones rellaciones ente la pareya, la familia y la sociedá, nun-y la representaba con violencia sinon a traviés de la so maxestá; quien repartía los castigos yera Némesis; yera asina hasta nel Olimpu. Ellí yera la xueza de munches de las confrontaciones ente'l restu de divinidaes. Nel cielu ta titánide, por voluntá propia dao lo terrible del comportamientu humanu, vivía na constelación de Virgu.
El so equivalente romanu foo Iustitas.
Con Zeus tuvo a Astrea a les Horas; estes representen la rectitú del Orde dientro del Tiempu o les Oportunidaes.
Temis
El términu Temis pue facer referencia a:
Llai
Llai ye un pueblu de la parroquia Blimea, allugau na fastera de "La Cabezá", cerca del castiellu. Tien 20 viviendes. El nome del pueblu ye probable que yá apaeza nún manuscritu del sieglu XVIII.
""Comprobaziones delas Dilixencias de Unica Contribuzión De Todo el Conzejo de Langreo"". Añu 1761. Manuscritu depositáu nel Archivu de Simancas.
Aries
Aries ye una de les constelaciones del zodiacu; ta allugada ente Piscis al oeste y Tauru al este.
Les estrelles d'Aries son davezu débiles, sacante Hamal (α Arietis) y Sharatan (β Arietis).
Los pocos oxetos del cielu fondu d'Aries son, tamién, enforma febles. Ente eillos, les galaxes NGC 697 (al noroeste de β), NGC 772 (al sudeste de β), NGC 972 (n'ángulu norte de la constelación) y NGC 1156 (al noroeste de δ).
Esti ye'l carneru que portaron los argonautes pa la Cólquide na so fuxida. A la llegada sacrificóse y cola so muerte amosó-yos el vellocín d'oru que Xasón y los de so tanto buscaben. Paez qu'ente les civilizaciones mediterránees antigües hebo alcuerdu na forma y nome d'esta constelación.
Esta constelación ta arreyada al signu astrolóxicu d'Aries (21 de marciu-19 d'abril). Ye'l primer de los signos y ta asociáu col fueu, como ún de los cuatro elementos, y asina xunta Saxitariu y Lleo y un signu de fueu. El so opuestu ye Llibra
Eslavu Meridional
Eslavu Meridional ye'l nome dau al subgrupu de les llingües eslaves falaes nos Balcanes. Al rodiu de 30 millones de persones falen dalguna llingua eslava meridional. Tán separtaes del restu de llingües eslaves pol húngaru y rumanu.
Clasificación:
Eslavu Occidental
Eslavu Occidental ye'l nome dau al subgrupu de les llingües eslaves falaes n'Europa Central. Inclúi'l checu, eslovacu, sorbiu, polacu ya otres llingües leh.íticas.
Cachubu
El cachubu (kaszëbsczi jãzëk) ye una llingua eslava del tueiru occidental falada nel norte de Polonia por 53.000 presonas.
Turcu
El turcu ("türkçe" ou "türk dili") ye una llingua pertenciente al grupu túrquicu, consideráu davezu un subgrupu dientro de les llingües altaiques. Anque otres llingües del grupu túrquicu asemeyense abondo al turcu (l'azerbaixanu, el turcomanu), les diferencies d'orde fonolóxicu, morfosintácticu y léxicu lleguen a ser importantes. 
Al turcu faláu en países como Bulgaria, Grecia, Iraq, la República de Macedonia y Rumanía conózse-y tamién como "turcu otomanu ("Osmanlı Türkçesi"). Pal "World Agenda" en 1999 yeren más de 61 millones los falantes, 46 millones na propia Turquía.
Tien tamién abondos falantes nos países onde viven numberoses comunidaes d'emigrantes turcos: Alemaña, Austria, Bélxica, Suiza y Francia
Tipolóxicamente ye una llingua aglutinante, na que s'usen básicamente sufixos y perpocos prefixos. Ye amás una llingua SOV (Suxetu-Oxetu-Verbu) y fai usu d'un sistema percomplexu d'harmonía vocálica. 
El turcu conoció munchos sistemes d'escritura, per orde cronolóxicu: l'alfabetu del Orkhon, l'alfabetu uygur y l'alfabetu árabe. Esti caberu ye'l que s'usó pal turcu anatoliu dende'l sieglu XIII al 1 de payares de 1928, data na que se proclamó oficial la nueva escritura llatina decidida por Mustafa Kemal, "Atatürk", dientro les sos polítiques al tiempu nacionalistes y modernizadores de la sociedá turca. 
L'alfabetu turcu tien 29 lletres: A, B, C, Ç, D, E, F, G, Ğ, H, I, İ, J, K, L, M, N, O, Ö, P, R, S, Ş, T, U, Ü, V, Y, Z
El turcu tien sufixos a esgaya, y namái una clas de prefixos: los superlativos reduplicaos ("beyaz" = "blancu", "bembeyaz" = perblancu; "mavi" = azul, "masmavi"= mui azul, etc.). Cada palabra pue llevar abondos sufixos: dalgunos creen nueves palabres, otros valen pa indicar la función gramatical 
Ente los gramaticales, el sustantivu turcu lleva, bien sufixos de casu, bien sufixos posesivos, bien delles formes pospuestes del verbu "olmak" (ser, tar), pero toos desixen siempre harmonía vocálica coles formes del sustantivu: p.ex.: "Uvieu'da (n'Uviéu) pero "Madrid'de(en Madrid). Más exemplos de la sufixación turca: 
Los axetivos turcos nun se declinen d'esta manera, nun siendo cuando tán sustantivaos. 
Otru exemplu tenémoslo nesta fras sacada del periódicu Cumhuriyet del 16 d'agostu de 2005: 
Türkiye'de modayı gazete sayfalarına taşıyan, gazetemiz yazarlarından N. S. yaşamını yitirdi
onde apaecen tolos casos posibles menos el xenitivu
traducíu: 
Morrió ún de los escritores del nuesu periódicu, N.S, quien llevó la moda a les páxines de los periódicos en Turquía. 
El sistema verbal turcu caracterízase pola bayura de distinciones de tiempu, mou y aspectu: 
Más exemplos 
El turcu emplega dafechu'l so calter aglutinante pa formar pallabres nueves a partir de nomes y raíces de verbos
Un exemplu a partir d'un sustantivu: 
La mayor parte del cuerpu léxicu turcu ye d'orixe altaicu. Sicasí, desque los turcos se conviertieren al Islam, los empréstamos de voces árabes y perses nun dexaron de medrar. Inda güei, tres la reforma entamada por Atatürk, l'emplegu d'estes formes ta perespardíu, y el diccionariu de l'Academia Turca ("Türk Dil Kurumu", TDK) recueye 6500 arabismos y cásique 1500 persianismos.
"cevap", "rempuesta"; "aile", "familia"; "saat", "hora; "kitap", "llibru"; "kelime", "palabra", "misafir", "parroquianu"; etc.
"tembel", "vagu"; "rüzgâr", "vientu"; "zor", "difícil, abegosu"; etc.
El diccionariu de la TDK recueye casi 5000 galicismos, adaptaos siempre a la ortografía turca: 
"şoför", "xofer"; "asansör" "ascensor; "kalite" "calidá"; etc.
Por aciu del superestratu árabe, les llingües iberorrómaniques comparten col turcu dellos vocablos desconocíos n'otres llingües romániques: tr "zeytin" - "azeituna / aceituna"; tr "bornoz" - "albornoz"; tr "mahzen" - "armazém / almacén"; tr "hatta" - "até /hasta"; etc.
Tauru
Tauru () ye una de les constelaciones del zodiacu. Ye grande y prominente nel cielu hibernal, ta allugada ente Aries al oeste y Xéminis al este; pal norte alcuéntrase Perséu y l'Áuriga, al sudoeste Orión y al sudeste Eridanus y Cetus.
En mediu d'esta constelación alcuéntrase una de les poques estrelles de primer magnitú del cielu, Aldebarán. Los cuernos del güe espárdense pal oeste, nuna punta por Elnath (Beta Tauri) y (Zeta Tauri).
Na rexón este de la constelación alcuéntrase uno de les concentraciones d'estrelles más afamada, les Pléyades, visibles a simple vista. Tras Aldebarán allúguense les Hyades otru enxeme d'estrelles que formen la V que marca nel cielu la tiesta del güe.
Tamién ye visible, con telescopiu, la Nebulosa del Cangrexu (M1), un restu de supernova de Zeta Tauri. La so esplosión foi visible dende la Tierra, el 4 de xunetu de 1054, y foi de tala magnitú qu'en dellos díes yera posible vela en plenu día, como conseñen los rexistros escritos de los hestoriadores chinos y de los indios d'América.
Esta constelación ta asociada col signu astrolóxicu de Tauru (20 d'abril-20 de mayu). Ta rellacionáu col elementu de la Tierra y, poro, ye un signu de tierra, al igual que Virgu y Capricorniu. El so opuestu ye Escuripión.
Jacques Derrida
Jacques Derrida (15 de xunetu de 1930, El Biar, Arxelia - 9 d'ochobre de 2004, París) foi un filósofu francés. Derrida foi famosu por aniciar el métodu conocíu como decostrución, que munchos otros filósofos y artistes -él mesmu ente ellos- esploraríen col tiempu. Esti conceutu fai crítica de les presuposiciones nel llinguaxe y les palabres. El so oxetivu ye atopar el sentíu de la palabra "nel orixen", dexándola "nidia" ensin les capes de sentíos que la hestoria y l'usu téngan-y añadío. Morrió en París d'un cáncer nel páncreas. 
Ye, sicasí, el pensador de finales del sieglu XX que más polémica llevantó.
(NOTA: de dellos títulos danse tornes lliterales, el llinguaxe de Derrida ta enllenu de xeitos a los que-yos faríen falta munchos más comentarios). 
Heteroglotónimu
El térmenu heteroglotónimu refierse al nome col que se conoz una llingua per parte de quienes nun la falen, ye dicir, un exónimu pal nome d'una llingua. 
Al empar que los autoglotónimos pueden poseyer valir despectivu, por exemplu:
Hai delles llingües que tienen un elleváu númberu d'heteroglogónimos d'estremaos orixes lléxicos. Los heteroglotónimos son especialmente bayurosos pa denomar a la llingua de pequeñes naciones indíxenes que vivíen en contautu con otres naciones más numberoses, de les que la so llingua suel proceder l'heteroglotónimu. Por exemplu, los nomes "ostyak" y "vogul" son heteroglotónimos d'orixe rusu pa referise a la llingua de pueblos urálicos.
Autoglotónimu
Autoglotónimu ye'l nome pol que conoz una llingua el pueblu que la fala. D'avezu, esi nome amuesa traces de l'imaxen sociollingüística que'l pueblu tién de la so llingua.
Exemplos:
وملي
Ver tamién: Heteroglotónimu
Luxemburgués
El luxemburgués ye un dialeutu moselofranconiu altoalemán (xermánicu occidental) faláu por 300.000 presonas nel Ducáu de Luxemburgu elleváu a llingua oficial (xunta'l francés y alemán) en 1984.
Gaia
Gaia (tamién "Gea") ye una de les divinidaes primordiales de la Mitoloxía Griega; personificaba la Tierra y, poro, yera ma de tolos seres.
Hesiodu diz que xurdió del Caos, dando vida a les fuercies de la Natura: mares, montes y cielu (Uranu). Con esti tuvo 6 titanes y 6 titánides o 7 dependiendo de la fonte clásica; los Cíclopes y los Hecatónquiros.
Xunto al so hermanu, Tártaru dió vida al monstruosu Tifón.
Cronos rebelóse escontra Uranu'l so pá, aidando a la so ma, Gaia, tazándo-y los xenitales del so sangre nacieron los Xigantes y les Erinias, amás de que de la espluma que fixeron al cayer a la mar nació Afrodita cerca de la islla de Xipre.
Al ser, quiciabes, un cultu neolíticu que foi adulces perdiendo fuercia; ye que Gaia ye la primera en pertener l'Oráculu de Delfos, y cuando Apolu quier costruyir el so propiu na ciudá tien de destruyir l'emblema de la sierpe, representación de la Tierra, de Gaia.
Nes primeres cultures hestóriques griegues, representáu nes obres homériques la diosa apaez como xixilante de los xuramentos, yá qu'a ella nada pue superala na Tierra.
Joseph Brodsky
Joseph Brodsky (Иосиф Александрович Бродский), poeta rusu, nacionalizáu nos Estaos Xuníos d'América, nació'l 24 de mayu de 1940 y morrió'l 28 de xineru de 1996. Recibió'l Premiu Nobel de Lliteratura en 1987.
Brodsky pasó la infancia y mocedá en Leningráu (güei San Petersburgu), nun pisu compartíu colos pas (el pá yera un fotógrafu d'orixen xudíu, la ma yera rusa) y otres families; de fechu, esto reducía'l pisu de los Brodsky a un cuartu, como'l poeta desplicara nun artículu del so llibru "Less than one" ("Menos qu'ún", 1986). Depués del octavu cursu, a los 15 años, Brodsky dexó la escuela y entamó a trabayar. Ente los sos llugares de llabor cuéntense un hospital, una morgue y una espedición xeolóxica. Enfotáu pol conseyu positivu de la poeta Anna Akhmatova y pol so interés nes artes, Brodsky adicaba tol tiempu a la llectura y la escrita.
En 1963, foi xulgáu pol cargu de "parasitismu pa la sociedá" ("тунеядство"). Les actes del xuiciu, espublizaes años depués, tán enllenes de situaciones qu'al llector-y sedríen cómiques si nun foren reales, imaxes de la represión nel sistema soviéticu:
Xuez: ¿En qué trabayes?
Brodsky: Escribo poemes. Faigo tornes. Creyo...
Xuez: Nun queremos les tos creyencies...
Xuez: Nun mos interesen les tos creyencies. Respuéndeme, ¿por qué nun trabayabes? 
Brodsky: Trabayaba. Escribía poemes.
Xuez: Eso nun mos interesa...
Xuez: ¿Quién te dixo que yeres poeta? ¿Quién te diera'l llugar de poeta? ¿Fixisti un cursu de poesía nuna institución? ¿Preparástite na universidá pa deprender a escribila?
Brodsky: Nun creyo que la poesía se deprienda. 
Xuez: Bon, ¿d'ú vien entós? 
Xuez: Va ser meyor que nos despliques como puen andechar les tos contribuciones al gran camín alantre del Comunismu...
Brodsky: Costruyir el comunismu nun ye sole trabayar nun tornu o col aráu nel campu. Tamién hai un trabayu del espíritu, y...
Xuez: ¡Otra vuelta! ¡Nun entames con frases inflaes! Prestaríanos oyer sobre la to vida trabayadora nel futuru.
Brodsky: Petecíame escribir poemes y facer tornes. Pero si eso ye contrario a les normes sociales, atoparé un trabayu y caltendré la poesía.
Abogáu Tiagli: Tol mundu trabaya nesta sociedá. ¿Cómo dibes pasate tou esi tiempu ensin facer nada?
Foi condenáu a cincu años nun campu de trabayos forzaos na fastera de Arkhangelsk, pero tuvo ellí namás que 18 meses, gracies a les protestes de dellos intelectuales soviéticos y d'otros países, como'l mesmu Jean Paul Sartre. Los sos problemes políticos, por embargu, nun terminaran entovía, ya que'l 4 de xunu de 1972 foi desiliáu. Caleyó por dellos países de Europa fasta qu'escoyó dir pa los Estaos Xuníos, onde atopó'l padrinazgu del poeta W.H. Auden y un puestu de profesor na Universidá de Mount Holyoke. En 1977 nacionalizóse nesti país.
Morrió en Nueva York, (EE.XX.), magar que lu sotierraron nel cemeteriu de Isola di San Michele, Venecia, la ciudá na que tuvo vivío munchos iviernos y a la que-y dedicara'l llibru en prosa "Watermark" ("Marca d'agua", 1992).
Fonoloxía
Ye un área con muita rellación cola fonética, inda que las dúas tengan focos d'estudiu estremaos, puéis la fonética analiza los soníos de la fala (fones) ensin se preocupare del sou sinificáu, y la fonoloxía describe cómu funcionan los soníos d'una llingua determinada. Por exemplu, en llionés/asturianu /f/ y /n/ son unidaes distintivas de soníu (fonemas): facere/nacere. A estas pallabras que sinifican cousas diverxentes poru que namái s'estreman n'un soníu llámanselos pares mínimos.
Dioses ctónicos
Ctónicu (χθονιος "pertenecientes a la tierra") fai referencia na Mitoloxía Griega a los dioses o divinidaes del inframundu por oposición a les deidaes celestes; dacuando son nomaos como "telúricos".
La pallabra griega χθών (khthōn) refiérse típicamente al interior del suelu más qu'a la superficie del mesmu -como lo fairía gaia; ye un xuegu de pallabres por qu'al empar sinifica abondacia y tumba.
Pa los dioses ctónicos facíase los sacrifícios, d'animales, nel bothros o nel megaron (pozu y cámara fundida respeutivamente, mientres que nel cultu olímpicu facíase nel bomos [altar]). Amás les ofrendes solíen ser dafechu amburaes o soterraes y nun repartíes ente los fieles, como pasaba nel cultu olímpicu.
Xeneralmente los dioses ctónicos teníen rellación cola fertilidá, malque compartíen dicha función colos dioses olímpicos (como Deméter y la so fía Perséfone que tutelaben l'Agricultura, de forma olímpica la primera y ctónica la segunda). Amás yera tan poco clara la xebra que, davezu, dambes yeren oraes nel mesmu altar y col mesmu ritual.
Del mesmu xeitu, había dioses olímpicos que tamién lo yeren ctónicos, talos como Zeus y Hermes; esistíen divinidaes como Asclepiu o Heracles que, dependiendo de la rexón, yeren dioses olímpicos o héroes ctónicos.
Na relixosidá antigua griega hai divinidaes de difícil ascripción, Hécate, que siguía un ritual propiu y que nun yera siempre designada como ctónica pero enxamás como divinidá olímpica; nestos casos dependiendo de las fontes queden ensin categoría na mitoloxía griega.
Noam Chomsky
Avram Noam Chomsky (7 d'avientu de 1928, Philadelphia, Pennsylvania, Estaos Uníos) ye un profesor de llingüística nel Institutu de Teunoloxía de Massachusetts (MIT).
Ye conocíu por formular la teoría llingüística na que se basa la gramática xenerativa. La so otra pasión ye polemizar sobro la política esterior de los Estados Xuníos.
Barranquenhu
Barranquenhu (barranqueñu n'ortografía asturiana) ye un dialeutu portugués con influencia andaluza (adstratu). Ye faláu por unos 2.500 habitantes de la población portuguesa d'Os Barrancos na raya de Portugal, distritu de Beja, xunto a la provincia de Huelva.
Xéminis
Xéminis ("Gemini") ye una de las constelaciones del zodiacu, forman parte del cielu ivernal, allugándose ente Tauru al oeste y Cáncer al este, nel norte l'Áuriga y la casi invisible Lynx, al sur con Monoceros y Canis Minor.
Xéminis contién duas estrelles rellumantes, que tienen el nome de los dous ximielgos mitolóxicos griegos, los Dióscuros: Castor (mitoloxía) ou α Geminorum y Pólux ou β Geminorum. Ésta ye la más rellumante, amás tamién puede columbrase γ Geminorum ou Alehna.
L'oxetu del fondu cielu más rellumante de Xéminis ye M35 un enxeme d'estrelas de quinta magnitú, a 2.800 años luz de la Tierra. Ta nel noroeste de η Geminorum; averáu al veru la constelación.
Amás, en 1930, descubríuse nesta constelación Plutón, averáu pa la estrella δ Geminorum ou Wasat.
Esta constelación correspuéndse a los Dióscuros, Cástor y Pólux que dan nome a las dúas estrelles más rellumantes. Estos hermanos que nun ximielgos -yá que yeran fíos d'estremaos páis- yera hermanos d'Helena de Troya y di Clitemnestra.
Ta asociada al signu astrolóxicu del mesmu nome (21 de mayu-20 de xunu). Rellaciónase col Aire, y poro ye nomáu signu d'aire, xunta Llibra y Acuariu. El sou opuestu ye Saxitariu.
Númberu
Un númberu ye una entidá usada pa describir cantidá. Asina yera hasta que s'inventaren los númberos complexos, pa lo qu'hubo que facela mas abierta. Calteniendo les idees de "cantidá" salvo cuando haiga orden total, ún puede definir númberu como cualquier elementu de un dominiu d'integridá.
Son los más familiares. Son infinitos y el so símbolu ye N. 
Dellos exemplos:
Son los formaos polos númberos naturales, más los negativus y el cero. El so síbolu ye Z
Son tolos númberos que puen expresase como una fracción de enteros, recordando que los enteros tamién son racionales ya que puen ponese como fracción namás que dividiéndolo por 1. El conxuntu de tolos númberos racionales denótase por Q.
El soconxuntu de los númberos racionales con un númberu finitu de cifres decimales na representación decimal llamense fracciones decimales o númberos decimales, raramente puede vese denotao por D.
Los númberos reales, R, puen tener un númberu infinitu y non periódicu de cifres decimales. Los númberos reales que nun son racionales llamense númberos irracionales.
De los númberos reales puen obtenese por extensión los númberos complexos C, col que ya tenemos un cuerpu alxebraicamente cerráu nel que tou polinómiu con coeficientes complexos puede ser factorizáu.
Tamién se usa pa los conxuntos anteriores la notación:
Les raíces de los polinómios con númberos racionales lleven a los númberos alxebráicos, y aquellos númberos complexos que nun son alxebráicos llámense númberos trascendentales. 
Coles unidaes imaxinaries de los complexos obtenemos los cuaterniones H, perdiendo la commutatividá de la multiplicación, y depués podemos llegar a los octoniones, perdiendo la asociatividá y amás dexándonos un álxebra de división.
Hai qu'estremar los númberos de los "numberales", que son los símbolos colos que representamos los númberos. La notación de los númberos como símbolos pue vese en los sistemas numberales.
Hapas
Hapas ye un términu llingüísticu y lexicolóxicu, con orixen nel griegu clásicu: 'απαξ (λεγόμενον), "hapax (legomenon)", "(díxose) solo una vegada". 
Falando de llingües muertes o clásiques, el hapas ye una pallabra, forma de pallabra o mou d'espresión que aparez solo una vegada nun corpus (el conxuntu de testos del que se tien conocencia). Delles vegaes, el hapas nun ye más que un erru na escrita. Esisten, amás, otres formes derivaes pa falar de pallabres que s'atopen poques vegaes: "dis legomenon" (dues), "tris legomenon" (tres) y "tetrakis legomenon" (cuatro). Cinco consíderase yá un númeru abondu de menciones pa asitiar una pallabra ente'l léxicu "normal". Dellos exemplos de hapases:
Nos estudos clásicos y bíblicos, l'atopada de hapas ye un mou periportante pal asitiamientu d'un autor, y pa da-y reconocencia d'autoría a un testu o refuga-yla.
Nes llingües vives, pue calificase de hapas al neoloxismu d'un autor que nun emprega naide más. Casu, per exemplu, del sonetu "en -ix" de Mallarmé y el términu "ptyx", o un bon númeru de palabres nel llibru Gargantúa y Pantagruel de Rabelais.
Gilles Deleuze
Gilles Deleuze (París, 18 de xineru de 1925 - París, 4 de payares de 1995), filósofu francés.
N'andecha con Félix Guattari:
Cáncer (constelación)
Cáncer ("Cancer") ye una de las dolce constelaciones del zodiacu. Cáncer ye pequeñu y poucu rellumante, y pa muitas presonas nun se paez ren a un cangrexu. Allúgase ente Xéminis al oeste y Lleo al este. Nel norte allúgase Lynx y al sur Canis Minor y Hidra.
La estrella más rellumante ye β Cancri; nomada Al Tarf (el fin de la pincia del cangrexu), nuna distancia averada a 200 años lluz. Outras estrelles son Acubens (&alfa; Cancri) y las Asellis (los burros), Asellus Borealis (γ Cancri) y Australis δ Cancri que se correspuenden colos burros que Bacu y Silenu montorun na batalla.
Amás la estrella 55 Cancri tién un sistema planetariu con dous planetas, en referencia a Xúpiter el primeiru ye 0,84 vegadas y el segundu cinco vegadas la masa d'aquelli.
Ye perafamada por tener la "Praesepe" (M44), un enxame estelar de forma careuterística, que contién a η Cancri. Ta a 520 años lluz y ye de sesta magnitú. Tamién ta l'enxame estelar de M67, ún de los más vieyos y ta a 2.700 años lluz y ye de sétima magnitú.
Yera un pequeñu cangrexu que prebóu a torgare a Heracles de destruyire a la Hidra y fou aplastáu.
Ta rellacionada col signu astrolóxicu de Cáncer (21 de xunu-22 de xunetu). Ta asociáu al elementu del Agua, xunta Escuripión y Piscis. El sou opuestu ye Capricorniu.
Bielorrusu
El bielorrusu ("беларуская мова") ye una llingua eslava oriental falada en Bielorrusia por dos cuartes partes de la población y na redolada de Bialystok en Polonia xunto al polacu. N'antigüedá yera conocida pol nome de rutenu o rusu blancu.
Emplega l'alfabetu cirílicu y l'alfabetu llatín.
El bielorrusu ye una llingua dialeutalmente mui estremada que forma l'enllaz direutu ente ll'ucraín y el rusu:
Eslavu Oriental
Eslavu Oriental ye'l nome dau al sogreyu de les llingües eslaves falaes na Europa más oriental. Ye'l grupu de llingües eslaves con mayor númberu de falantes, y inclúi el rusu, el bielorrusu y l'ucraín., amás d'otres llingües menores. Ente elles destaca'l rusínicu, que ye consideráu por dalgunos como un dialectu del ucraín y por otros como una llingua aparte.
Les llingües del grupu eslavu oriental ñacieron d'un tueru común, que ye la llingua falada nel Rus de Kiev (sieglos IX-XIII). Les diferenciaciones rexonales d'esa llingua yeren consideraes, na Rusia zarista (sieglu XVI-1917), dialectos del rusu. Ansina, nel censu imperial de 1897 l'idioma rusu ("Russkij") taba sodividíu en "Vjelikorusskij" (Gran Rusu), "Malorusskij" (Rusu Pequeñu) y "Bjelorusskij" (Rusu Blancu). A lo llargo del sieglu XX el primero d'esos dialectos pasó a ser conocíu como rusu, el segundu como ucraín y el terceru como bielorrusu.
Sistema temporal
El sistema temporal ye un conxuntu d'elementos que contribúin direuta o indireutamente a espresar tiempu nuna llingua. Estos elementos tán organizaos al rodiu les formes verbales finites, que son les qu'espresen primermente tiempu.
Otros elementos qu'espresen tiempu son la persona, el númberu, el mou, l'aspeutu verbal, los alverbios y les conxunciones. 
Móu d'aición
El móu d'aición ye la medición del procesu verbal nel tiempu. Pue dir implícitu nel propriu lesema del verbu ou dependere de los complementos oracionales. Estrémase del aspeutu verbal.
Aspeutu verbal
L'aspeutu verbal ye una categoría verbal enllazada cola de tiempu. Procede de la gramática de las llinguas eslavas, ú ye ye una categoría llesicalizada que nas llinguas románicas cinca al desendoldu d'una aición verbal sometida al tiempu. 
Cáncer (dixebra)
Esti términu fai referencia a:
Galu
El galu foi una llingua pertenceciente al grupu de les llingües céltiques de la familia indoeuropea. Falábase nel área de l'antigua Galia. 
Galó
El galó o britorromance ("galo" o "brito-romaen" en galó, gallo o britto-roman en francés) ye una llingua románica, que se fala na fastera oriental de Bretaña. Pertenez al grupu de les llingües d'Oil. 
El galó ye, xunto al bretón (llingua céltica) y al francés una de les llingües que se fala güei en Bretaña. Les rellaciones ente les tres llingües son bastante estreches y pue dicise que'l galó sirvió de ponte pa la introducción de dellos empriestos del francés en bretón. Per otra parte la influencia mutua ente'l bretón y el galó fue bastante importante a lo llargo de la historia.
El galó divídese en tres dialectos: galó del norte, galó central y galó del sur.
Dende 1977 el galó ta presente na enseñanza primaria y secundaria como opción facultativa. Ye tamién una opción nos diplomes d'estudios xenerales de la Universidá de Rennes dende 1996.
Llingües d'Oïl
El términu llingües d'oïl refierse, pa estremales del occitanu o grupu de llingües d'oc, a les llingües del norte del dominiu galorrománicu. Amás del francés, llingua que s'impunxo a les otres como oficial, nesti grupu atópense:
En Francia, les llingües d'oïl, como'l restu les llingües minoritaries, nun tienen una reconocencia oficial de les instituciones polítiques. Dellos dialeutos del normandu fálense nes Islles Normandes del canal de la Mancha, onde tienen una cierta protección, lo mesmo que'l valón en (Bélxica).
Belgráu
Belgráu (en serbiu "Београд" o "Beograd", ) ye la capital de Serbia. 
Lleo
Lleo ("Leo") ye una constelación del zodiacu; allúgase ente Cáncer al oeste y Virgo al este.
Esta constelación contién munches estrelles rellumantes, como Regulus (α Leonis) que ta señalada como'l corazón del lléón, Denébola (β Leonis) o Algiega (γ Leonis).
Regulus, η Leonis y Algieba xunto a les débiles ζ Leonis, μ Leonis y υ Leonis; representa la tiesta y la clina del lleón.
Por embargu, la cola del lleón ta representada por otra constelación, Coma Berenices.
Lleo contién munches galaxes rellumantes como M65, M66, M95 y M96.
Representa al lleón de Nemea que, na mitoloxía griega, Heracles tuvo de matar nún de los sos trabayos; asinamesmo los exipcianos adoraben esta constelación porque na so presencia nel cielu coincidía col periodu de mayor abondancia d'agua nel Nilu.
Esta constelación ta asociada col signu de Lleo (23 de xunetu-22 d'agostu); rellaciónase col elementu del fueu xunto a Aries y Saxitariu.
Sofía
Sofía (en búlgaru София) ye la capital y el centru industrial y cultural de Bulgaria. Ta allugada nel oeste del país. 
Sofía ye la tercera capital más vieya d'Europa, habitada dende'l sieglu XVIII e.C. Orixinalmente foi un asentamientu traciu. Los romanos diéron-y el nome de Serdica, faciéndola la capial de la Dacia Mediterránea.
Foi destruyida polos hunos en 447 y reconstruyida pol emperador bizantín Xustinianu I col nome de Triadica. Tres la invasión de los pueblos búlgaros el nome pasó a ser "Sredec", camudándolu pol definitivu Sofía en 1376.
En 1382 cayó baxo poder otomanu. Pasó a formar parte del pueblu búlgaru en 1878, convirtiéndose na capital del estáu modernu de Bulgaria.
Vreme na nasilie
Vreme na nasilie ("Време на насилие" en búlgaru, "Tiempu de violencia" n'asturianu) ye una película búlgara del direutor Lyudmil Staykov premiada col premiu de la Federación Internacional de Clubes de Cine en 1988.
Narra la vida d'un valle de la rexón de los Rodopes na dómina del imperiu otomanu, el recrutamientu de mozos búlgaros cristianos qu'han de servir y lluchar de por vida al llau del enemigu turcu escontra la so propria xente (xenízaros) y los escesos daquella.
Mila Rodino
Mila Rodino ye, dende 1964, l'himnu oficial de Bulgaria. Foi escritu y compuestu por Tsvetan Tsvetkov Radoslavov enantes de dir a la Guerra Serbo-Búlgara en 1885. 
!Мила родино
!Mila Rodino
!Amada patria
Горда Стара планина,
до ней Дунава синей,
слънце Тракия огрява,
над Пирина пламеней.
"Припев:"
Мила Родино,
ти си земен рай,
твойта хубост, твойта прелест,
ах, те нямат край.
Gorda Stara planina,
do nei Dunava sinei,
slunce Trakia ogriava,
nad Pirina plamenei,
"Pripev:"
Mila Rodino,
ti si zemen rai,
tvoita hubost, tvoita prelest,
ah, te niamat krai.
Arguyosos Balcanes,
averaos a eillos las corrientes del Danubiu,
el sol arrama la súa lluz sobru Tracia,
rellumando sobru Pirina.
Amada patria, 
tú yes el paraísu na tierra, 
la túa formosura y el tou feitizu,
ah, eillos enxamás nun acaban.
Fonética
La fonética (del griegu φωνή "fōnḗ" "soníu" o "voz") ye l'estudiu de los soníos físicos del discursu humanu. Ye la caña de la llingüística qu'estudia la producción y percepción de los soníos d'una llingua con al respective de les sos manifestaciones "físiques". Les sos principales cañes son: fonética articulatoria, fonética acústica y fonética auditiva o perceptiva. Dende otru puntu de vista, tamién se fala de la fonética esperimental como caña estreme.
La fonética esperimental son les propiedaes acústiques y físiques de los soníos de la fala, axuntando y cuantificando los datos sobre la emisión y la producción de les ondes sonores que configuren el soníu articuláu. Utiliza preseos como l'espectrógrafu, el nasómetro, el glotógrafo, el palatógrafo, etc., qu'amuesen bien sía les ondes sonores de la fala provenientes de la boca o de la ñariz o de la larinxe, yá descompuestes, o les distintes zones del cielu la boca onde la llingua tocó El conxuntu de los datos analizaos al midir los soníos, depende namá de la precisión de la presea, lo mesmo que de otres conocencies conexes. Nos estudios esperimentales, partir de la fala de dellos informantes y utilícense medios estadísticos pa establecer los enclinos xenerales na naturaleza de los soníos.
Gracies a la fonética esperimental sábese que la mayoría de los soníos, cuantimás les vocales, tán constituyíos por combinaciones d'unes poques frecuencies, los llamaos formantes, que dexen al escuchu reconocer dichu soníu. La esistencia de formantes ta rellacionada col fechu de que dichos soníos son de fechu ondes sonores. Otros soníos como les fricatives escarecen de formantes y presenten una combinación d'ondes aperiódicas nuna banda amplia de frecuencies.
Ye la qu'estudia los soníos d'una llingua dende'l puntu de vista fisiolóxicu; esto ye, describe qué órganos orales intervienen na so producción, en qué posición s'atopen y cómo eses posiciones varien los distintos caminos que puede siguir l'aire cuando sale pela boca, ñariz, o gargüelu, por que se produzan soníos distintos. Nun s'ocupa de toles actividaes qu'intervienen na producción d'un soníu, sinón qu'escueye namá les que tienen que ver col llugar y la forma d'articulación. Los símbolos fonéticos y les sos definiciones articulatories son les descripciones embrivíes de tales actividaes. Los símbolos fonéticos que s'usen más frecuentemente son los adoptaos pola Asociación Fonética Internacional nel alfabetu fonéticu internacional (A.F.I.) que s'escriben ente corchetes.
Los órganos qu'intervienen na articulación móviles los llabius, la quexal, la llingua y les cuerdes vocales, que dacuando reciben el nome d'órganos articulatorios. Cola so ayuda'l falante modifica la salida del aire que vien de los pulmones. Son fixos los dientes, los alveolos, el cielu la boca y el velo del cielu la boca. Los soníos prodúcense cuando se ponen en contacto dos órganos articulatorios, por casu el billabial (p), qu'esixe'l contactu ente los dos llabios; tamién cuando se ponen en contactu un órganu fixu y otru articulatoriu, y el soníu nomar colos órganos que producen la juntura, o puntu d'articulación, como por casu el soníu labiodental (f) qu'esixe'l contactu ente'l llabiu inferior y los incisivos cimeros. Cuando ye la llingua l'órganu móvil nun se fai referencia a ella na denominación del soníu. Asina, el soníu (t), que se produz cuando la llingua toca la parte posterior de los incisivos cimeros, llámase dental.
El manera d'articulación determinar pola disposición de los órganos móviles nel cuévanu bucal y cómo torguen o dexen llibre'l pasu del aire. Esta acción puede consistir na interrupción instantánea y completa del pasu del aire pa les implosivas; en dexar abiertu'l pasu nasal, pero atayáu l'oral pa les nasales; nun ye básicamente lo mesmo producir un contactu cola llingua, pero dexar llibre'l pasu del aire a unu y otru llau pa les llaterales; o producir una leve interrupción primeru y dexar el pasu llibre dempués pa les africaes; o dexar el pasu del aire por un pasu estrechu pol que l'aire pasa raspiando pa les fricatives, y dexar el pasu llibre del aire pel centru de la llingua ensin resfregón dalgunu pa les vocales.
Emítense distintes clases de vocales según varie la posición de la llingua, tantu a partir de la so exa vertical (alta, media y baxa), como a partir de la so exa horizontal (anterior, central y posterior). Por casu, n'español son vocales altes les vocales de la palabra "fuxir"; esto ye, la [i] y la [o]. Son vocales medies la [y] y la [o]; esto ye, les vocales de la palabra "pero" y "ye" vocal baxa la [a] de la palabra "va". Asina, la llingua va de baxo enriba pa pronunciar los dos vocales siguíes de la palabra "aire", pero baxa a una posición media pa pronunciar la so postrera vocal. Fai'l camín contrariu de riba abaxo pa pronunciar "puerta". Son vocales anteriores del español la [i] y la [y]; esto ye, les vocales siguíes de la palabra "piel"; les vocales posteriores son la [o] y la [o]; esto ye, les vocales de la palabra "muriu"; la [a] ye la vocal central. La llingua muévese de tras escontra alantre pa emitir les vocales de la palabra "totales", y fai el camín contrariu pa emitir les vocales de la palabra "piélagu". Les posiciones que caltien la llingua pa emitir les vocales o, i y a constitúin los vértices del llamáu esquema vocálicu uai.
Ye l'estudiu de la fonética dende'l puntu de vista de les ondes sonores. Ocupar de la midida científica de les ondes de soníu que se crean nel aire cuando falamos. Según a los fonemes atribuyímoslos unos traces articulatories, a los soníos podremos atribuyi-yos unes traces acústiques: vocálicu/non vocálicu y consonánticu/non consonánticu, compautu/difusu sonoru/sordu, nasal/oral, intercepto/continuu, estridente/mate, grave/agudu. Estes midíes reflexar n'espectrogrames, nos que queden reflexaos los distintos formantes en que se descomponen los soníos.
La fonética auditiva ye una de los trés cañes básiques de la fonética, al pie de la fonética articulatoria y l'acústica, qu'estudia'l soníu dende'l puntu de vista del receptor, esto ye, estudia los mecanismos de la percepción del soníu.
La fonética auditiva, tamién denominada fonética perceptiva, "trata de la percepción al traviés del oyíu de los soníos de la fala" (George Yule). Considera la fonética dende'l puntu de vista del oyente. Estudia la manera cómo l'oyíu reacciona ante les ondes sonores (audición) según la interpretación de tales ondes (percepción).
El oyíu ye un dispositivu que tien como misión recoyer la enerxía, que lleva una onda acústica, nel tímpanu y convertila n'impulsos nerviosos. Consta de trés partes: oyíu esternu, oyíu mediu y oyíu internu.
El conxuntu de soníos alófonos fonéticamente distintos d'una llingua puede ser bien ampliu, sicasí, dende'l puntu de vista llingüísticu non toos estos soníos tienen de ser consideraos independientes. De fechu la fonoloxía aduz razones estructurales poles cualos tienen de ser consideraos "equivalentes" o simples variantes d'una entidá más astracta llamada fonema. De fechu un fonema puede ser entendíu como una clase d'equivalencia de soníos. 
Los fonemas tán configuraos tamién por unidaes mínimes que los estremen ente sigo y son los llamaos traces distintives. La única diferencia qu'esiste ente'l fonema /p/ que correspuende a una consonante billabial, oclusiva, sorda y el fonema /b/ que correspuende a una consonante billabial, oclusiva sonora, ye la so sonoridá: sorda la primera, frente a la segunda que ye sonora. Non siempres se caltienen como fonemes distintos les diferencies que vienen de un solu traza distintiva, por casu la primera  de la palabra  correspuende a una consonante dental oclusiva sonora [d], y la segunda ye dental fricativa sonora [ð]. Nesti casu nun tamos ante dos fonemes sinón ante dos valores del mesmu fonema.
Dacuando dos fonemes distintos nuna llingua dada son el mesmu n'otra, por casu l'español caltien la diferencia fonético y fonolóxico ente los soníos [r] y [l], pero'l xaponés non. 
Acordies con tou esto hai qu'estremar ente soníos (fonos), fonemes y lletres (grafemas), anque esisten munches coincidencies tamién hai desalcuerdos bien importantes que sofiten esta diferencia. El fonema ye un conceutu mental, el fono ye descriptible en términos de fonética articulatoria y acústica y l'escritura ye un sistema convencional pa representar el nivel fonolóxicu. Sicasí, la escritura basada xeneralmente en grafemes o "lletres" xeneralmente nun ye una representación na que cada grafema correspuenda a un fonema. Por casu, la lletra  del español actual correspuende al fonema /b/ que ye una consonante billabial, oclusiva, sonora; pero'l fonema /v/ que correspuende a una consonante labiodental, fricativa, sonora sumió nel sistema fonéticu actual, sobre'l que s'alderica si tuvo presente nel castellán antiguu. Amás hai lletres que nun representen fonema dalgunu como ye'l casu de la lletra  que ye muda na nuesa llingua. Escribir como alcordanza histórica d'una aspiración o d'una  inicial del llatín, pero nun tien valor fonéticu. Per otru llau, delles lletres representen dellos soníos, como la : [θ] y [k] n'España, y [s] y [k] en Hispanoamérica, zones d'Andalucía y Canaries.
Estudiando la comunicación y el so procesu puede captase meyor ónde y cuándo intervien cada área fonética. Dubois indica que la comunicación "ye'l procesu en que'l so intre la significación qu'un interlocutor acomuña a los soníos ye la mesma que la que l'oyente acomuña a esos mesmos soníos".
El proceso de comunicación tien seis elemento fundamentales: emisor, receptor, códigu, mensaxe, canal y fenómenos extralingüísticos. L'articulación, que ye la última etapa del mensaxe nel emisor, estudiar la la llamada fonética articulatoria. Avanzóse enforma nel área acústica. Esta pertenez al dominiu de la física, una y bones el fenómenu del soníu ye un fechu puramente físicu, na etapa que va de la boca del emisor al escuchu del receptor. La fonética auditiva estudia'l comportamientu de la onda sonora nel oyíu, pos se sabe qu'hasta l'oyíu internu sigue tando la onda sonora; a partir del órganu de Corti, que conecta col nerviu auditivu, yá nun van esistir ondes sonores, sinón solu impulsos nerviosos.
Poro, la fonética articulatoria rellacionar col emisor del mensaxe. Esti tresmitir por una canal en forma d'ondes sonores (fonética acústica). Y la fonética auditiva acomuñar al receptor del mensaxe.
Cola fonética articulatoria l'emisor codifica el mensaxe; cola fonética auditiva'l receptor descodifica dichu mensaxe. 
Anque se fale de trés fonétiques, nun hai que pensar que son tres aspecto separaos. La fonética ye una sola. Esos trés partes son tres punto de vista del mesmu fenómenu. En cada momentu podrá adoptase el puntu de vista más fayadizu pa describir un fenómenu, pero por fuerza esa perspectiva va tar rellacionada colos otros dos aspeutos. Ello ye que la onda sonora, anque fuera asitiada fora del emisor y del receptor, aniciar nel primeru y ye recibida pel segundu.
Pragmática
Deben s'estremare nesti campu los siguientes conceutos:
Semántica
El términu semántica referir a los aspeutos del significáu, sentíu o interpretación de signos llingüísticos como símbolos, palabres, espresiones o representaciones formales. En principiu les espresiones del llinguaxe formal o d'una llingua natural almiten dalgún tipu de correspondencia con situaciones o conxuntos de coses que s'atopen nel mundu físicu o astractu que puede ser descritu por dichu mediu d'espresión.
La semántica puede estudiase dende distintos puntos de vista:
La llingüística ye la disciplina onde originalmente introducióse'l conceutu de semántica. La semántica llingüística ye l'estudiu del significáu de les palabres del llinguaxe. La semántica llingüística oldea con otros dos aspeutos qu'intervienen nuna espresión con significáu: la sintaxis y la pragmática. 
La semántica ye l'estudiu del significáu atribuyible a espresiones sintácticamente bien formaes. La sintaxis estudia solo les riegles y principios sobre cómo construyir espresiones interpretables semánticamente a partir d'espresiones más simples, pero en sí mesma nun dexa atribuyir significaos. 
La semántica esamina la manera en que los significaos atribuyir a les palabres, los sos cambeos al traviés del tiempu y entá los sos cambeos por nuevu significaos. La lexicografía ye otra parte de la semántica que trata de describir el significáu de les palabres d'un idioma nun momentu dáu, y suel esibir la so resultancia na confección de diccionarios.
Per otru llau, la pragmática referir a cómo les circunstancies y el contestu ayuden a decidir ente alternatives d'usu o interpretación; gracies a la pragmática'l llinguaxe puede ser usáu con fines humorísticos o irónicos. Amás la pragmática amenorga l'ambigüedá de les espresiones, escoyendo solo un conxuntu fayadizu d'interpretaciones nun determináu contestu.
En matemática usen llinguaxes formales o espresiones formales, que'l so significáu ye interpretable sobre conxuntos que cumplen ciertes propiedaes astractes recoyíes nes espresiones formales. La teoría de modelos inclúi'l conceutu d'interpretación d'un conxuntu de símbolos, en diches interpretaciones los signos referir a elementos d'un ciertu conxuntu preconstruido o conocíu, la veracidá d'una espresión so una determinada interpretación, depende de que'l conxuntu sobre'l que s'interpreten les espresiones satisfaigan o non determinaes condiciones.
La semántica en ciencies cognitives tien relación cola combinación de signos y la manera en que la mente atribúi relaciones permanentes ente estes combinaciones de signos y otros fechos ensin rellacionar por naturaleza con estos símbolos. Tamién ye bien especial, yá que ye la manera d'introducir significaos daos d'unu mesmu. Por casu, la percepción qu'esiste de "siella" na que la mesma tien 4 pates, respaldu, una base de sofitu horizontal, etc. Sicasí, anque hai sielles con más y con menos pates, tratar de deslizamiento de sentíos, que se constrúi na mente a partir del casu central o "prototipu".
Sociollingüística
La sociollingüística ye un subgrupu de la llingüística y de la socioloxía, y como tal de caráuter interdisciplinar.
Estudia la rellación ente la llingua y la sociedá o l'efeutu de caún de los aspeutos de la sociedá nel xeitu nel que s'usa'l llinguaxe. Inclúi les normes culturales y el contestu cultural.
El primer llingüista decatase de la importancia de la sociollingüística foi Labov nos años 1960.
Llingües Uráliques
Les llingües uráliques son una familia de llingües con cerca de 20 millones de falantes n'Europa y n'Asia. Les llingües uráliques con más falantes son l'húngaru, l'estonianu y el finlandés.
Estrémanse dos grandes tueros, les llingües fino-ugries y les llingües samoyedes:
Ente les carauterístiques estructurales d'esti grupu de llingües rescamplen les vinientes:
Llingües africanes
Les llingües africanes formen un grupu de llingües xeográfiques que pertenecen a una familia llingüística única.
Sacante les indoeuropees falaes n'África comu l'inglés, el francés, l'español, el portugués o'l afrikaans, les llingües que se consideren como realmente "africanes" son:
Skopie
Skopje ye la capital y el centru comercial y cultural de Macedonia. 
Skopje foi dundada nel tercer sieglu e.C. polos dardanianos. Denomada "Skopidia" polos griegos y "Justiniana Prima" polos romanos foi afarada por un terremotu en 518. En 1392 pasó a tar baxo poder turcu y pasó a denomase Üsküb.
Cinco sieglos dempués, en 1913 la ciudá, un fervideru de tensiones étniques ente eslavos, albaneses, turcos, xitanos y griegos, foi conquistada polos serbios.
En 1991 convirtióse na capital de Macedonia.
Montenegro
La República de Montenegro (tamién "Montenegru") ye un estáu montañosu de la rexón de los Balcanes, a la vera la mar Adriática, y qu'anguaño ta dixebráu del Estáu de Serbia. Ente 1945 y 2003 foi parte de la república de Yugoslavia.
La xunión con Serbia foi consideráda un erru por gran parte de la población, que sufrió les sanciones impuestes pola ONX por mor de les violaciones de derechos humanos atribuyíes a Serbia en Bosnia y Hercegovina y pola guerra de Kosovo. Asina, tres de planteáse una dixebra del país en dos estaos (Serbia y Montenegro), en febreru de 2003 camúdase'l nome del Estáu yugoslavu reconociendo una peramplia autonomía pa les dos repúbliques del Estáu. Nel referendu celebráu'l 21 de mayu de 2006, los montenegrinos aprobaron la so dixebra de Serbia con un 55,5% de los votos. El 28 de xunu pasó a ser el miembru númberu 192 de la ONU.
Arkhanguelsk
Arkhanguelsk (Архангельск) ye una ciudá de Rusia, na oriella del ríu Dbina Norte , cerca del Mar Blancu ), na llenda con Finlandia. El so puertu, na Edá Media, foi'l mayor de Rusia y sigue siendo anguaño ún de los más importantes del país.
Hécate
Hécate (Εκάτη) yera una de les dioses griegues de mayor presencia, pero que nun foi considerada como una de les grandes. Amás foi una de les poques divinidaes primordiales que pasaron pa les creyencies olímpiques.
D'orixe traciu, taba rellacionada cola Lluna, pero cola parte espiritual d'esta, asina como coles pesadielles y malos suaños, polo que ta considerada una diosa ctónica y tamién una divinidá llunar.
Y como'l so nome indica, εκατρις significa baille de manes; sobre la so proteición y alvocación taben tamién la maxa, xeomancia y l'aldovinación.
Nun yera davezu representada, pero describíasela con trés tiestes, una de perru, una de caballu y una de sierpe, amás llevaba na frente un creciente llunar, ún o dos hachos nes manes y sierpes en cuellu. Rindíase-y cultu nes encrucixaes de caminos; esto heredólu'l so equivalente romanu Trivia, onde dexáronse sacrificios fasta bien entrada la Edá Media.
Si bien nun taba nel Panteón Olímpicu, los griegos teníenla como una de les dioses principales tando penriba d'Artemisa na consideración de los sos fieles como representación de la Lluna, amás como diosa ctónica tenía poder sobre la vexetación y sobre l'otru mundu, de tal manera qu'ella aconseyaba a los xueces de los Muertos.
La rellación cola Hekat exipciana, con funciones y atributos asemeyaos, lleva a pensar qu'esta divinidá yera una representación común nes cultures matriarcales mediterránees antigües como alegoría de la Lluna y la fertilidá y pasó a les posteriores cultures heléniques como heriede na figura d'Hécate la fía de los titanes Perséu y Asteria; anque'l so orixe fora anterior y habría considerala una divinidá primordial.
Al tar rellacionada col matriarcáu prehistóricu, nel pasu d'esti al patriarcáu ella devieno tolo escuro, la maxa, los fechizos ya incluso la muerte. Asina, Hécate, ye una de les poques divinidaes, que tenía poder nel cielu, na tierra y nel Hades, lo qu'amuesa'l so gran poder y importancia na relixosidá antigua griega.
Hécate xunióse primero a Forcis tuvo a Escila, a Aestes; con quien enxendró a les bruxes Circe y Medea.
Esti tríu formábenlu les trés divinidaes representantes de la Lluna:
Escila
Escila yera un monstruu marín de la Mitoloxía Griega. Fíu d'Hécate y Forcis habitaba nuna gruta frente al peligrosu torbolín Charybdis. Tenía seis tiestes y dolce piernes coles qu'atrapaba a los marinos nes sos naves, cuando al evitar el torbolín, empobinábense pal so abeyugu. Según la tradición, la rapaza enforma fermosa yera amada por Poseidón, pero Anfitrite celosa, envenenó l'agua onde nalaba y tresformola nesa horrible criatura.
Paez ser que la so gruta allúgase nel estrechu de Mesina y que, quiciabes, esti monstruu yera la personificación del pulpu que vive nestes agües mediterranees.
Ganímedes (mitoloxía)
Ganímedes, ye un personaxe de la mitoloxía griega, fíu d'Eritoniu
Homeru cunta na Ilida que Zeus se namora de la formosura del mozu, ta'l puntu de raptalu, ufiertando al pai una pareya de caballos divinos en compensación. Nun tradición posterior dizse que Zeus tresformóuse nuna águila pa llevalu al Olimpu, y ellí convertise nel coperu de los dioses, sostituyendo a la espulsada Hebe.
Elena Paparizou
Elena o Helena Paparizou, (en griegu "Έλενα Παπαρίζου") ye una cantante sueca d'orixen griegu famosa pol cantar ganador nel Festival d'Eurovisión de 2005.
Nacióu en Gotemburgu (Suecia) el 31 de xineru de 1982, fía de padres griegos. 
Foi cantante del grupu Antique, y en nadal de 2003 sacóu'l sou primer single en solitariu.
Hiroshima
Hiroshima (広島市) ye una ciudá xaponesa asitiada na provincia del mesmu nome. 
En 2003 na ciudá vivían 1.136.684 habitantes nun área total de 741,75 km².
Ficóu conocida pol tol mundiu tres l'ataque atómicu norteamericanu el 6 d'agostu de 1945, que dexóu cientos de millares de muertos.
Dinosauriu
Dinosauriu ye'l nome de cualesquier miembru d'un grupu d'arcosauros surdíu nel caberu periodu del Triásicu (hai cerca de 230 millones d'años). Foi la especie dominante de la fauna terrestre pente'l mayor tiempu de la era mesozoica, dende l'aniciu del xurásicu hasta l'acabu del periodu cretácicu (hai casi 65 millones d'años)
'Orde Saurischia'
Virgu
Virgu ("Virgo") ye una constelación del zodiacu. Allúgase ente Lleo al oeste y Llibra al este, y ye una de les más grandes constelaciones del cielu. Alcuéntrase fácil por mor de la so rellumante estrella α Virginis o Spical.
La estrella más prominente ye &alpha Virginis, que representa una espiega de trigu na manu de la virxen, esta llocalizase siguiendo la curva de laOsa Mayor pa Arturu y continuando la mesma curva.
Otres estrelles rellumantes en Virgu son :Zavijah (β Virginis), Porrima (γ Virginis), Auva (δ Virginis) e Vindemiatrix (ε Virginix). Outras estrelles más débiles son: Heze (ζ Virginis), Zaniah (η Virginis), Syrma (ι Virginis) e Rijl al Awwa (μ Virginis).
La estrella 70 Virginis tién un sistema planetariu con un planeta confirmáu, con una masa de 6,6 vgadas la de Xúpiter
Esta constelación ye enforma rica en galaxes, gracies a la presencia al Enxeme de Virgu, el más averáu cúmulu de galaxes. 
En nengún casu representa a la figura de la Virxen María; sinon que dependiendo de la cultura tuvo rellacionada con una u otra diosa principal d'eses cultures, Ishtar, Atenea, Isis, Deméter o Cibeles.
Según una versión clásica de la Mitoloxía Griega representa a la titánide Astrea; que yera una de les divinidaes alegóriques de la Xusticia, y poro ye Llibra la viniente que ta representada cola balancia que xulga los pecaos. Según la llenda ella alministraba'l mundiu de la forma más xusta. Davezu tamién ye rellacionada con Perséfone pues la constelación ye principalmente en primavera, cuando se creyía que la diosa salía del Hades pa visitar a la so má, Deméter.
Esta constellación ta rellacionada col signu astrolóxicu de Virgu (23 d'agostu-22 de setiembre). El so elementu ye la Tierra, xunto a Tauru y a Capricorniu. El so opuestu ye Piscis.
Llibra (constelación)
Llibra ("Balancia") ye una constelación del zodiacu; ye de pequeñu tamañu, y nun contién estrelles de magnitú aparente. Allúgase ente Virgu al oeste y Escuripión. Esta constelación fou, nuna dómina, considerada parte d'Escuripión como facen referencia los sous nomes.
Las siete estrelles más rellumantes de Llibra forman un rectángulu:
α y β Librae son el fiel de la Balancia mientres que γ e δ son los dous platos.
Esta constelación que, n'orixen, facía parte de las pincias del Escuripión, ye la más nueva del Zodiacu, amás ye la única que nun representa a un ser vivu. Esta balancia yera la qu'emplegaba Astrea como divinidá de la xusticia.
Constelación ta rellacionada col signu astrolóxicu de Llibra (23 de setiembre – 22 d'outubre. Ye un signu de d'Aire, por ser esti elementu el que-y rixe, xunta Xéminis y a Acuariu. El sou opuestu ye Aries.
Triceratops
El triceratops ("Triceratops horridus") foi una especie de dinosauriu yerbívoru y cuadrúpedu. Vivió pal acabu'l periodu cretácicu no qu'anguaño ye América del Norte. El so nome, significa "cara con tres cuernos"
Midía por vuelta de 9 metros y pesaba prietu de 6 tonelaes.
Los machos lluchaben ente sí pol control des femes, pero nestos combates los cuernos taben al marxe, pues namái s'emplegaben emburriones y lluches colos cuernos trabaos. Poro, ta demostráu qu'estes lluches llegaben a una gran violencia, pues los paleontólogos atoparon numberoses plaques ósees de triceraptos francíes.
Llibra
Llibra puede referise a:
Xeografía física d'Europa
Xeográficamente Europa ye parte de la zona continental conocida pol nome d'Eurasia. Europa espárdese dafeche per 43 países (o 49 sigún criterios políticos) nuna estensión de 10.532.000 qm². La orografía europea ye mui variada. Nesti continente viven 700 millones de persones.
Les llendes ente Europa y Asia defínense xeográficamente polos Montes Urales nel este y l'Océanu Atlánticu nel oeste.
Les fasteres xeográfiques principales d'Europa son de norte a sur:
El clima d'Europa ye moderáu. Nes fasteres occidentales correspuenden al dominiu atlánticu, con una temperatura media añal de 10 °C, amenorgando col altor, y perabundantes precipitaciones, de ñeve n'altura mentanto l'iviernu en bona parte de la Europa Setentrional. Nes fasteres allugaes alredor del Mar Mediterraneu'l clima ye mediterráneo, suave n'iviernu y calorosu en branu con escases precipitaciones n'iviernu, primavera y seronda. 
N'Europa hai una gran bayura d'especies vexetales y animales.
Ente las vexetales domeñan nel norte, centru y norleste d'Europa los carbayos, arces, bidules, teixos, acebales y pinos, xunta a pastos de montaña y praderes alpines nes rexones de los Alpes. Nel sur d'Europa atópense enzineos, sufreirales y árboles frutales comu zrezales, piescales y naranxales.
La riqueza del reinu vexetal trae consigu una gran variedá de fauna. Dende los animales domésticos, pasando poles vaques, oveyes, cabres, caballos o gües amás d'otres especies salvaxes en peligru d'estinción comu l'osu, el llobu, el xabaril, l'esguilu, la llóndriga, l'argaille, el venáu o'l robezu.
Los ríos más llargos d'Europa son:
Los llagos más grandes son:
La orografía europea ta domeñada polos Urales nel este, los Alpes en Centroeuropa y los cordales de les penínsules balcánica, itálica ya ibérica nel sur. 
Ente los cordales máis importantes d'Europa tán:
Xeografía humana d'Europa
La población europea ye de color blancu, estremándose ente dos grandes grupos étnicos: pueblos indoeuropeos y pueblos non-indoeuropeos.
Ente los pueblos indoeuropeos estrémense los nórdicos cola piel blanco nidio y pelo roxo y los mediterráneos que puen tener la piel blanco nidio fasta la piel moreno prieto, pelo castaño o prieto. El pelo ye ondalao nos dos grupos.
El meyor criteriu pa estremar la etnicidá de los pueblos europeos ye la llingua que falen
Daneses
Alemanes 
Ingleses
Frisios
Holandeses
Flamencos
Noruegos
Feroeses
Islandeses
Suecos
Búlgaros/Macedonios
Serbios/Croates/Bosnios
Eslovenos
Checos/Eslovacos
Polacos/Cachubos
Sorbios
Rusos/Bielorrusos/Ucraínos
Letonios
Lituanos
Asturianos/Lleoneses
Gallegos/Portugueses
Españoles/Castellanos
Aragoneses
Catalanes/Provenzales
Franceses
Italianos
Sardos
Rumanos
Arrumanos
Retorromanos
Bretones
Irlandeses
Maneses
Escoceses
Galeses
Griegos
Albanos
Osetos
Estonianos
Finlandeses
Carelios
Húngaros
Komi
Mordvinos
Sami
Udmutos
Vepsos
Votos
Turcos
Gaugasianos
Tártaros de Crimea
Chuvashianos
Bashkirios
Kalmucos
Malteses
Vascos
Balcanes
Los Balcanes o península Balcánica ye una rexón del sudeste d'Europa. 
Ta separada d'Asia pelos estrechos de Dardanelos y el Bósforo, ente los mares Negro, Adriáticu, Xónicu y Exéu, Mármara, el Danubio y el Mediterraneu. 
Los países incluíos na rexón, xunto cola parte europea de Turquía (Estambul), son:
Rumania, Croacia y Eslovenia delles vegaes tamién se tomen como parte d'esta llista.
Martín de Braga
San Martín de Braga fo obispu de Braga y santu pola Ilesia Católica. Nació en Panonia en 520 y morrió l'añu 579. Vieno a la Península Ibérica en 550. En 561 foi proclamáu obispu de Braga, dende u lluchó escontra'l paganismu de los suevos, que daquella ocupaben el norte de Portugal, Galicia y grandes partes d'Asturies y Llión.
Ye famosu pol so llibru "De correctione rusticorum", u espón les dificultaes que tien la Ilesia Católica pa implantase nel oeste peninsular, especialmente nel ocidente asturianu, nes fasteres del Cordal Cantábricu y nel este del Macizu Galaico-portugués (anguaño El Bierzu, La Cabreira, Senabria y redolada de Bragança).
Según él los degorrios espulsaos del cielu inda se sienten "nos ríos, nes fontes, nes viesques, y entovía hai xentes ignorantes del Señor que los consideren dioses y que na mar adoren a Neptunu, nos ríos a les llamies, nes fontes a les ninfes y nes viesques a les dianes". 
Obres de Martín de Braga (n'orixinal)
Orión
Orión fai referencia a:
Orión (mitoloxía)
Orión ye un xigante de la mitoloxía griega, fíu de Poseidón y d'Eurial.
Yera'l meyor cazador d'ente los dioses y el so pá dió-y el poder de caminar sobre les agües de la mar. Diz la lleenda qu'Enopión rei de Chíos encargo-y matar a les besties qu'invadíen el so reinu, tres facer l'encargu namoróse de la fía d'aquel, Merope. Pero'l rei nun quería tal casoriu y emborrachólu, sacó-y los güeyos y dexólu al debalu na vera la mar. Entóncenes pidió aida a un neñu pa que-y indicara au nacía'l sol, viaxó con él hasta que lo atopó y gracies a eso retornó a ver. Cuando tornó Enopión fuxera a una gruta, na so busca pisó, ensin querer, a un pequeñu allacrán que, col so velenu, matólu. Entós Zeus, apiadáu del xigante, convirtiólu na constelación d'Orión.
Yera tan amáu esti xigante ente los dioses y tan reconocíu'l so valir como cazador que nel so honor, non sólo xubieron-y a él a los cielos sinón tamién a los sos dos perros favoritos como les constelaciones de Can Major y Can Minor xunto a una llebre (Lepus) pa siguir cazando. N'honor de la fuercia de los más pequeños escontra los más grandes, y como una alcordanza pa toos, los dioses ficieron que l'allacrán tuviera nos cielos como la constelación d'Escuripión.
Na posición qu'ocupa nel cielu contina la hestoria xunta los sos perros y a la llebre, ta nel llau opuestu d'Escuripión y sigue a Merope y a les sos hermanes les Pléyades.
Asturianu occidental
Asturianu Occidental ye'l nome de la modalidá llingüística del asturianu propia del les tierres asturianes occidentales ente los ríos Navia y Nalón, y norte de la provincia de Llión.
Dacordies col consonantismu, Diego Catalán xebra l'Asturianu occidental en cuatro faces:
Algama Muros, Candamu, Grau, Cuideiru y Pravia. Vocalismu común de Occidente y consonantismu propiu de les fazes centrales: 
a) /éi, óu/: veiga, cantéi, touro, cantóu.
b) /ié-ya/ yara/yera, ya/y, /ué-uá-uó/ puablu-pueblu-puoblu. 
c) -u-us, -i -is, -a/-as // u-os, -u-es. -a/-es: gatu gatus, fonti/fontis, vaca/ vacas. En dellos llugares (Pravia o Cuideiru) señálase fuerte tendencia a las vocales finales zarraes /-i, -u/.
d) -oriu o, -oria que concueya coles fales centrales: Cobertoria, taladraoria, casoriu.
e) /ll/ pa los derivaos de /l-, -ll-, pl-, kl-, fl-/: lluna, valle, llave, llover, llama. Nun siendo n'interior de pallabra onde /y/: ayalga
f) /ñ/ pa /-nn-/: cabaña; y frecuencia de /ñ/ inicial: ñarbasu, ñarigón.
g) /ch/ viniente de /kt, ult/: trucha, cuchu, munchu.
h) /y/ viniente de /ly, k'l/: muyer, vieya. Particularidá d'esta faza ye que /-y-/ tres vocal palatal pueé desapaecer: viea - vieya, abea - abeya, ouvea - ouveya, ourea - oureya.
Nel planu morfolóxicu conséñase en dellos llugares (Santianes de Pravia) casos de concueyamientu de sustantivos femeninos con axetivos en /-u/, lo qu'indica estensión p'hacia Occidente de la oposición continuo / /discontinuo: La tierra tá ricudíu. Endientro d'esta faza alcuéntrase la faliella de Cuideiru nomada pixuatu.
Algama Quirós, Teberga, Proaza y caltria nes tierres lleoneses de Babia y norte de Ḷḷuna.
a) El vocalismu concueya no fundamental con la faza A. Ha señalase menor tendencia a vocales zarraes finales /i, u/, entá que nun hay uniformidá ente les parroquies. Quirós amuesa mayor bayura de finales /e, o/ ú non esisten finales en -us/-un "comierun", "xatus", que siéntense como pronunciaciones teberganes.
b) -oriu o, -oria que concueya coles fales centrales: Cobertoria, taladraoria, casoriu.
c) /ḷḷ/ en cuenta de /ll/ de la faza anterior: ḷḷuna, vaḷḷe, ḷḷave, ḷḷover, ḷḷama. Nun siendo n'interior de palabra onde /ch/: achalga
d) /-n-/ en cuenta de /-ñ-/: pena, cabana, farina. 
e) Mesmo que na faza D, resultáu /ch/ para /ly, k'l/: mucher, viecha.
f) Únicu nel conxuntu del Asturianu; /ts/ pa /kt, ult/: cutso, mutso, otso, cotse.
Nesta faza establezse la llende del diptongu ya/yas; concreto en Teverga, nun siendo ya conocíu en Quirós (sacantes les parroquies de Bermiego, Ricao y Faeo). La faliella de Quirós o quirosán tien trazos ermunos y orixinales que-y dan dello personalidá endientro la faza.
Valles baxos de Cangas del Narcea, Tinéu y Ḷḷuarca. Faza con islles de faza D.
a) Vocalismu que concueya coles faces anteriores. Hay mayor númberu de diptongos decrecientes per aciu de la vocalización de ciertes consonantes finales en grupu interior. "nueite, truita, muitu".
b) -oiru o, -oira con metátesis de /i/: versatoriu> "versadoiro, Cubertoira".
c) Consonantismu que concueya cola faza A pa /y/ procedente de /ly, k'l/: "muyer, vieya".
d) Consonantismu que concueya cola faza B na solución /ḷḷ/: "ḷḷuna, vaḷḷe, ḷḷave, ḷḷover, ḷḷama". Nun siendo n'interior de palabra onde /y/: "ayalga"
e) Coesistencia de resultaos /ch/ y /ḷḷ/ enicial pa los grupos /pl, kl, fl/: "chuver" / "ḷḷover".
f) Enxertu duna /u/ pol influxu de /w/ na sílaba viniente: "augua", "lleugua", "yeugua", "fraugua", "senauguas" 'enagües' etc. .
g) Nesta faza, estremu ente les contraiciones conxunción más artículu "nu" < in+illu y "nel" < in+ille. El primeru úsase delantre consonante: "nu camín", "nu chanu", mientres que'l segundu fáelo ante vocal "nel eiru", "nel uzal".
Inclui Somiedu, Brañes de Cangas del Narcea, Degaña y caltria peles tierres lleoneses de Ḷḷaciana y Ribas de Sil, amás de los enclaves de la faza C.
Vocalismu y consonantismu que concueya cola faza C, nun siendo el resultáu /ch/ procedente de /ly, k'l/ en mucher, navacha, y de /-cl-, -pl-, y -fl-/: achalga, mesmo que’n faza B. Endientro d'esta faza alcuéntrase la faliella de Trabáu en Degaña y nes collaciones de Il Bau y A Estierna dambes n'Ibias nomada tixileiru.
Los entamos pa la clasificación de les fales de la faza occidental apaecen nel cuadru:
Cuatro ḷḷobus baxonun pul vaḷḷe de Ḷḷaciana. Fuonun diciendu a Sumiedu ḷḷume, ḷḷeite, ḷḷinu, ḷḷana. Unu d’eiḷḷus baxou esplayase iḷḷina xunta Santibañe de la Ḷḷomba onde afayou una ugüeya y díxu-ye: - Ugüeya vou añuesgate que teu muita fame.
- ¿Agora mesmamente que tou criandu dous fiyus? Déixalu pa más p’alantre, y entoncias nun pundréi reparu dengún.
El ḷḷobu aceptou-y el reḷḷatu y dexouse cunvencere. Creyéu güenus lus aḷḷegatus de la ugüeya, dexóula y fouse rabu ente piernas pur si n’outra parte yera muxor recibidu. A lus poucus días, vulviéu a purfiare untavía cun más fame. La ugüeya repitióu-y las razones y ón sacou outras nuevas. El ḷḷobu nun se cunvencía, y la ugüeya propuso q’unus carneirus y una yegua que pacían nu Cutáu, dieran sou faḷḷu n’aquel pleitu: Si debía añuesgala ensin asperare más, u si tenería obligación de deixala hasta ver lus fiyus criaus. Faza C.
Lus gochus pasaban cuasi tou’l día nu campu la Cuérguila. La xente ḷḷevábalus pula mañana ya pula tardiquina cada unu recuchía el dél. A lus guchinus prestába-ḷḷes muitu tar pur aiḷḷí, purque yara un bon ḷḷugare pa fuzare na ḷḷueza ya revulcáse. 
El tíu Carape mandaba tous lus días la sua gocha que tinía siete guchinus. Peru’n día que marchóu pal ríu Pedrosu pur un carráu de ḷḷeña tardóu muitu ya nun chegóu a buscare la gocha antis d’escurecere. Yara de nueite piechu cuandu la gocha quixu dáse cuenta tinía delantre un ḷḷubazu arregañándu lus culmieḷḷus ya metiéndu-ḷḷe miedu a eḷḷa ya lus guchinus. Entre lus gochus ya’l ḷḷobu había una presa que diba dar a un mulín. Ya dixu la gocha: - Ḷḷobu, asperaba pur ti, pa que me pasaras lus guchinus. Si nun me los pasas póngome a gruñire ya vien el mieou amu ya mátate. Peru si m’ayudas a pasálus, doíte pa ti'l furón. Faza D. Cangas de Narcea.
Llingües caucásiques
Les llingües caucásiques son una familia xenética de llingües falaes nel Cáucasu. Nel Cáucasu fálense tamién otres llingües como'l rusu o l'armeniu que nun pertencen a esta familia xenética.
Anguaño los llingüistes reconocen cuatro subgreyos de llingües caucásiques:
Pléyades
Fai referencia a:
Llingües sino-tibetanes
Les llingües sino-tibetanes son una familia llingüística xenética del estremu oriente asiáticu.
Pléyades (mitoloxía)
Les Pléyades (en griegu Πλειας Pleias, "munches"; Πλειάδες Pleiades, "fíes de Pléyone"; o Πελειαδες Peleiades, "fíes de palombes") yeren, na mitoloxía griega, les siete fíes del titán Atlas y de la ninfa marina Pléyone, y nacieran nel monte Cileno. Son hermanes de Calipso, Hiante, les Híades y les Hespérides. Xunto coles siete Híades yeren nomaes Atlántides, Dodónides o Nisíades, una y bones yeren les niñeres y mayestres del infante Dionisu. Les Pléyades yeren ninfes nel cortexu d'Artemisa, gustába-yos la caza como a ella y tamién queríen, igual qu'ella, caltenese vírxenes.
Hai varios alderiques sobro l'orixe del so nome. Magar que de siempres taba aceptao que derivaba del de so ma, Pléyone, ye más probable que derive del vocablu πλεϊν, (‘navegar’), porque'l grupu d'estrelles homónimu ye visible pela nueche nel Mediterraneu nel veranu, de mediaos de mayu al entamu de payares, que yera la temporada de navegación na Antigüedá. Esta etimoloxía, amás, ya yera conocida polos antiguos; Virxiliu fai referencia a ella nes sos Xeórxiques.
Les Pléyades yeren, de xuru, perguapes, porque dellos de los más importantes dioses olímpicos, Zeus incluyíu, amoriaron con elles. D'eses cópules ñacieron dellos fíos:
Na constelación de les Pléyades namái seis brillen enforma. La séptima ye Mérope, que brilla seliquino porque ta eternamente avergoñada de tener amoriao con un mortal, Sísifu. N'otres versiones del mitu dizse que la que no brilla ye Electra, enllutada pola muerte de Dárdano, o tamién Estérope.
Dempués de qu'Atlas fora obligáu a cargar col mundu al hombru Orión persiguió demientres cinco años a les Pléyades. Pa escondeles Zeus camudoles primeru en palombes y dempués, pa consolar a so pa, n'estrelles. Dizque Orión sigue persiguiéndoles pel cielu nocherniegu. N'otres versiones de la hestoria les siete hermanes, amurniaes pola suerte de so pa o pola muerte les sos hermanes les Híades, suicidáronse, y Zeus entós inmortalizoles xubiéndoles al cielu.
Hai mención d'elles na obra d'Hesíodu "Los trabayos y los díes". Una y bones son estrelles braniegues, tienen un papel destacáu nel antiguu calendariu agrícola.
Tea (mitoloxía)
Tea () ye una titánide de la mitoloxía griega, fía d’Uranu y Gaia yera nomada tamién "Eurifaesa" (la d’enampliu rellumu), yera la divinidá asociada a la vista y por estensión la que daba al oru, la plata y las xemes el so rellumu y valir.
Tea esposóse con Hiperión, titán que xixilaba’l sol, con quien tuvo a Helios, Selene y Eos. Dempués de la Titanomaquia, en que les titánides permanecieron neutrales, refuxóue nel palaciu d’Helios.
Llingües austronésiques
Les llingües austronésiques formen una familia xenética de llingües falaes en Taiwán y nel sureste asiáticu. Nun tienen venceya coles llingües síniques.
Estrémense dos subgrupos, les llingües formosianes y les malayo-polinesies:
Llingües indoiranies
Les llingües indoiranies formen el subgreyu de llingües indoeuropees que más al este s'atopen. Ente elles alcuéntrense delles llingües indoeuropees cola más antigua tradición escrita como'l sánscritu. 
Fálense al sur del Mar Caspiu, n'Irán, Afganistán, Pakistán y na India.
Llingües irániques
Les llingües irániques son un tueru de llingües pertencientes al subgrupu de les llingües indoiranies indoeuropees.
Equí tán recoyíes namái que les llingües más importantes:
Equivalencies ente les divinidaes griegues y romanes
Divinidaes primordiales griegues (xenealoxía)
Na Xenealoxía de les Divinidaes Primordiales tratárase de la descendencia d'estes divinidaes, ensin reparar en que los fíos nun seyan consideraos como divinidaes primordiales.
Hecatónquiros
Los Hecatónquiros yeran na mitoloxía griega los monstruosos fíos d'Uranu y Gaia; poseyían cien brazos y ciencuenta tiestas.
Como yeran tan horribles, Uranu avergoñóuse d'eillos y aprixonóulos nel Tártaru; pero Gaia confabulóu con Cronos pa que sacara a los sous hermanos de la cárcere y lluitara escontra Uranu. Asina fixórunlu y fuorun los que ayudorun a Cronos a tazar los xenitales del sou pai, de los cuales xurdiría Afrodita y a coronase réi de dieuses. Tres la guerra, los titanes volviorun a trancalos nel Tártaru.
Cuando Zeus lluitóu contra Cronos pol poder, cuntóu col sou sofitu esencial, dao que fuorun eillos los que llanciaban piedras nas Guerras Titánidas torgando la fuxida ou l'ataque a los Titanes. N'agradecimientu Zeus concedióulos la guardia del Tártaru nel palaciu d'Océanu pa protexelu.
Los hecatónquiros recibían los nomes de Briareus, Cottos y Gyges.
Llingüística hestórica
La llingüística hestórica, conocida d'outru xeitu por "llingüística diacrónica" ou "evolutiva", ye un subgreyu de la llingüística y de la hestoria, y comu tala de caráuter interdisciplinar.
Estudia'l desendolcu de las llinguas y de los greyos llingüísticos nel percorrer del tiempu, asina comu la súa rellación xenética. Pa eillo analiza la sintase, la morfoloxía y el pallabreiru de las llinguas.
Nel entamu de la llingüística hestórica alcuéntrase la gramática comparada y el métodu comparativu desendolcáu pol filólogu alemán August Schleicher nel sieglu XIX pa averase a la hestoria de las llinguas románicas y de las outras llinguas indoeuropeas.
August Schleicher
August Schleicher (*19 de febreiru de 1821 en Meiningen; † 6 d'avientu de 1868 en Jena) foi un llingüista alemán del sieglu XIX.
Schleicher ye ún de los pais de la llingüística hestórica, fundador de la teoría de la xenealoxía llingüística y, xunta a Franz Bopp, ún de los primeiros eruditos en se somorguiare nel estudiu del indoeuropéu.
Ferdinand de Saussure
Ferdinand de Saussure foi un llingüista suizu del entamu'l sieglu XX, fundador de l'analís estruturalista. Ye'l pá de la lligüística moderna col so Cursu de llingüística xeneral publicáu póstumamente. 
Ilesia Ortodoxa
La Ilesia Católica Apostólica Ortodoxa ye una comunidá cristiana que la so antigüedá, según la tradición, remóntase a Xesucristu y a los dolce apóstoles, a traviés d'una non torgada socesión apostólica. Ye la tercera de les tres grandes ilesies o comunidaes cristianes, xunto cola Ilesia Católica Romana y el conxuntu d'ilesies protestantes, y cunta con aprosimadamente 215 millones de fieles en tol mundu. 
La Ilesia Ortodoxa ye la heriede de toles comunidaes cristianes de la metá oriental del Mediterraneu. La so doctrina teolóxica afitóse nun riestra de conceyos, de los que los más importantes son los Siete Conceyos Ecuménicos, que tuvieren llugar ente los sieglos IV y VIII. Tres dellos desalcuentros y resmes, la Ilesia Ortodoxa separtóse de lo qu'anguaño ye la Ilesia Católica na denomada Cisma d'Oriente y Occidente, el 16 de xunetu de 1054. El cristianismu ortodoxu espardióse per Europa Oriental gracies al prestixu del Imperiu Bizantín y a la xera de numberosos grupos misioneros.
La Ilesia Ortodoxa ye una de les tres comunidaes cristianes más grandes xunto a la Ilesia Católica y les Ilesies Evanxéliques. Cunta con 250 millones de fregueses en tol mundu.
Ye'l resultáu de la primer gran cisma del cristianismu nel añu 1054, que separtó los fregueses en católicos y ortodoxos como consecuencia de les griesques polítiques qu'había d'aquella ente l'Imperiu Romanu d'Occidente (que ficó católicu) y l'Imperiu Romanu d'Oriente (ortodoxu).
Ente los países ortodoxos más importantes tán Rusia, Ucraína, Bielorrusia, Rumanía, Serbia, Montenegro, Bulgaria, Macedonia, Grecia y Xipre. 
La doctrina ortodoxa ye práuticamente la mesma que la católica. Les dos ilesies estrémense na triba de ritu. 
Les llingües de la Ortodoxa son el griegu pa les ilesies grieges y d'Oriente Mediu, l'antiguu eslavu eclesiásticu o antiguu búlgaru pa les ilesies eslaves y les llingües llocales pa les demás.
Anguaño, el cristianismu ortodoxu ye la relixón dominante en Grecia, Xipre, Rusia, Ucraína, Bielorrusia, Serbia, Montenegro, Macedonia, Bosnia y Hercegovina, Rumanía, Moldavia, Bulgaria, Xeorxa y Armenia. Darréu de la emigración hai delles comunidaes importantes nos Estaos Xuníos, Canadá y Australia. 
La Ilesia Ortodoxa reconoz l'autoridá, namái simbólica, d'alcuerdu al patriarcáu que correspuendan, Ex: Patriarcáu d'Antioquía, de Constantinopla, Patriarcáu Griegu, etc
Los patriarcaos ortodoxos o ilesies ortodoxes son:
Otres ilesies:
Llingües de los Balcanes
Nos Balcanes fálense un refileru de llingües indoeuropees del grupu eslavu, llatín, griegu y albanés, xunta'l turcu y gaugásicu. Na llista siguiente recuéyense les llingües falaes na Península Balcánica y los estaos u se falen. 
Relixón de los Balcanes
Los Balcanes ye un crisol de pueblos y relixones estremadas. Esto creyóu y creya un enorme potencial de confitos étnicos y relixosos comu las Guerras de Yugoslavia, la Guerra de Kosovo ou'l terrorismu albanés en Macedonia. Nun hai de esquecese que la Primeira Guerra Mundial españóu en Sarajevo.
L'Imperiu Otomanu ubrigóu a dalgunos pueblos balcánicos comu los ou albaneses a convertise al Islam (lo cualo ye conocíu pol nome d"'islamización") y desiguóu d'esti xeitu l'equilibriu relixosu eisistente ta esa época ente la Ilesia Ortodoxa y la Ilesia Católica.
La llista recueye la relixón mayoritaria por país
Cristianismu:
Ilesia ortodoxa: 
Ilesia Católica: 
Islam: 
Estaos con una grande amestura relixosas:
Briareus
Briareus o "Briaréu" yera ún de los Hecatónquiros griegos, al igual que los sos dos hermanos yera d'apariencia monstruosa. Aidó a Cronos a derrocar al so pá y a Zeusa deponer a ésti. N'agradecimientu Zeus diólos a la guardia del Tártaru.
Esto fizo que Briareus y los sos hermanos Cottos y Gyges, tuvieren peragradecíos y acudieren a la llamada de Tetis cuando Hera, Atenea y Poseidón rebeláronse escontra Zeus, faciendo que ganara esta batalla.
Zodiacu
El Zodiacu ta ensamáu por doce signos o por catorce constelaciones. El nome zodiacu remanez del griegu "zooidion", que ye un diminutivu de "zoon", "figurina" (asina lo usa Herodotu y Aristóteles), magar que la creyencia de que vien de "zoo", animal, ye un error etimolóxicu abondo estendíu.
El zodiacu ye una estaya sobro la esfera celeste, que s'estiende unos 8º a dambos llaos de la eclíptica pela que se desplacen el Sol y los planetes. Los griegos dixebraron esta faza del cielu en 12 estayes imaxinaries, con una estensión aprosimao de 30º d'arcu, bautizaes col nome de les 12 constelaciones más solliñaes, que yeren a columbrar en cada una d'estes 12 estayes.
Agora bien, dende que s'identificaren les 12 estayes del zodiacu (correspondientes a les 12 constelaciones qu'atraviesa el Sol), la precesión de los equinoccios desplazó la banda zodiacal del cielu, alcontrándonos con qu'anguaño el Sol pasa pela constelación d'Ofiucu
Ye por ello, que'l Zodiacu nun caltién doce, sinón catorce constelaciones. La númberu 13, como yá se dixere, ye Ofiucu, y la númberu 14 ye Cetus.
Según l'Astroloxía, les persones nacíes baxo un signu común del zodiacu tienen un abicañu y futuru común, que dependen del signu baxo'l que nacieren. Los signos zodiacales utilícense como métodu d'aldovinación y albidru del futuru de les persones y pa la confecha d'horóscopos.
Isaac Newton propunxo la teoría de que los doce nomes de les antiquísimes constelaciones zodiacales rendíen homenax al mitu de ""Xasón y los argonautes"" y el so viaxe tres de la Badana d'oru. D'esta miente, Aries refierse a la propia badana (que yera d'oveya), Lleo al héroe Heracles (Hércules romanu), que vestía la pelliza del lleón de Citerón, Xéminis a los ximielgos Cástor y Pólux, Virgu a la sacerdotisa del templu au se curiaba la badana d'oru, etc.
Llingües dravídiques
Les llingües dravídiques son una familia xenética de llingües qu'inclúi 26 llingües falaes por cerca de 200 millones de persones nel sur de la India y en Sri Lanka.
Estes llingües clasifíquense xeográfica y llingüísticamente en cuatro grupos. Les llingües más importantes son:
Cepedanu
Cepedanu ye'l xentiliciu de los habitantes de la comarca llionesa de La Cepeda, pero ye más conocíu'l términu por referise a una variedá oriental del llionés faláu na comarca.
Quiciabes la obra que meyor representa esta variedá llingüística, y pola que caltién una posición privilexada nes variantes del llionés, ye pola obra "Cuentos en dialecto leonés "(1907) de Caitano Bardón. Amás de ser una de les variedaes más estudiaes y, siendo les sos peculiaridaes tan asemeyaes a les del mirandés, tiénse como una de les variantes del asturllionés más pures.
Amás de lo que lóxicamente comparte con tol dominiu llingüísticu ástur esta modalidá presenta dalgunes carauterístiques propies de les modalidaes occidentales.
1.- Plurales en -as y tiempos verbales -an.
2.- Diptongos decrecientes /ei/, /ou/.
3.- Enxertu de -e tres infinitivos "cantare" y llíquida "siñore".
4.- Piesllu vocálicu átonu /o/ y /e/: "Flurina", "siñore".
5.- Formes del verbu ser en "ye", "yes", "yeran".
6.- Otros trazos:
Metafonía d'e y d'o tóniques.
Verbu Ir frente a Dir/Dire
Emplegu del diminutivu -icu frente a -ín/inu.
Tártaru
Tártaru pue facer referencia a:
Podgorica
Podgorica (baxo'l comunismu conocida tamién pol nome de Titográu) ye la capital de l'actual república de Montenegro.
Željko Joksimović
Željko Joksimović (en serbiu Жељко Јоксимовић; 20 d'abril de 1972) ye un cantante serbiu y ún de los más populares de Serbia, Montenegro y Bosnia y Hercegovina.
Representó a Serbia y Montenegro nel Festival de la Canción d'Eurovisión de 2004 col cantar "Lane moje", algamando'l segundu llugar tres la cantante ucraína Ruslana y fízolo de nuevo en 2012 representando a Serbia. Escribió otros dos canciones pal festival.
Ophiuchus
Ophiuchus (el "serpentariu", el que lleva la sierpe; o "Ofiucu") ye una de les trelce constelaciones del zodiacu, magar que ye la única que nun tien asociáu nengún signu zodiacal; asina mesmo ye una de les 48 orixinaries que noma Ptoloméu).
El cuerpu del serpentariu dixebra la constelación en dos, Serpens Caput y Serpens Cauda, dambes consideraes davezu como una sola constelación.
Les estrelles más rellumantes d'Ophiuchus son α Ophiuchi, Ras Alhague y λ Ophiuchi, que ye una estrella triple.
Nesta constelación allúgase la Estrella de Barnard, una de les cuatro estrelles más averaes al nuesu sol.
Ophiuchus contién numberosos enxemes estelares como IC 4665, NGC 6633, M9, M10, M12, M14, M19, M62, M107, y la nebulosa IC 4603-4604. Tamién ta nesta constelación la rara galaxa doble NGC 6240.
L'españíu d'una supernova'l 10 d' ochobre de 1604 averada a θ Ophiuchi, fixo que, tres columbrala, Johannes Kepler espublizara los resultaos na so obra "De stella nova in pede Serpentarii". Galileo emplegó esta curtia aparición como prueba escontra l'aristotélicu de la inmutabilidá del cielu.
Esta constelación ta presente como representación d'Asclepiu, fíu d'Apolu, que foi mélicu de tala bondá y de gran esperiencia, qu'a la so muerte Zeus decidió concede-y l'honor de tar nos cielos so la constelación d'Ophiuchus. Amás la sierpe en munches cultures ye la representación de la melecina, como por exemplu anguaño simbolizamos esta ciencia (y tamién la farmacéutica) col caducéu
Al igual que les otres dolce constelaciones, Ophiuchus, ta na eclíptica y por embargu nun-y correspuende nenguna de les estayes d'igual tamañu nes que se divide'l cielu, por tanto ye la única que nun tien asociáu un signu astrolóxicu.
Islam
L'islam (pallabra árabe que significa "sumisión", n'árabe الإسلام) ye una de les tres relixones monoteístes xunto col cristianismu y el xudaísmu. Algama'l segundu llugar pol númberu de siguidores tres la Ilesia Católica. 
Los sos siguidores conócense pol nome de musulmanes o mahometanos. Anguaño'l términu más espardíu ye'l primeru, yá que'l segundu ye ofensivu pal islam ortodoxu (nel islam la divinidá ye Alá, non el profeta Mahoma).
Surdió nel sieglu VII n'Arabia y llueu espardióse per Oriente Mediu y pel norte d'África, llegando mesmo hasta la Península Ibérica.
Arabia enantes de Mahoma taba escasamente poblada por habitantes de fala árabe. Dalgunos yeren beduínos, pastores nómades entamaos por tribus. Dalgunos yeren llabradores, que vivíen n'oasis nel norte, o nes árees más fértiles y trupes nel sur (no que se conoz agora como Yemen y Omán). Nesi tiempu, la mayoría de los árabes yeren siguidores de les relixones politeístes, anque unes poques tribus siguíen el xudaísmu, el cristianismu (incluyíu'l nestorianismu) o zoroastrianismu. La ciudá de La Meca yera un centru relixosu pa dellos politeístes árabes norteños, yá que contenía'l muriu sagráu del Zamzam y un pequeñu templu, la Kaaba.
La hestoria del islam empieza na Arabia nel sieglu VII cola predicación del profeta Mahoma, siguida de la violenta conquista de los mayores Estaos de la dómina: l'imperiu persa sasánida, bona parte del Imperiu romanu y el reinu visigodu.
A Omar, asocediólu Uthman ibn Affan, otru de los primeros siguidores de Mahoma. Baxo Uthman, el Nuevu califatu viose sumíu nuna guerra civil a la que se-y denomó la Fitna, o "desorde". Munchos de los familiares y primeros siguidores de Mahoma taben descontentos con Uthman, porque sentíen que taba favoreciendo indebidamente a los sos parientes y actuando menos como un líder relixosu y más paecíu a un rei. Soldaos rebalbos mataron a Uthman y ufiertaron el lideralgu a Ali ibn Abi Talib, el primu y xenru de Mahoma. Munchos musulmanes (en particular los que teníen los sos propios candidatos al califatu) refugaron aceutar a Ali como líder, polo qu'ésti pasó'l so curtiu califatu lluchando escontra les faiciones disidentes y los parientes d'Uthman, los Omeyes. Ali morrió a manes d'un asesín "jariyí", y los Omeyes reclamaron el califatu. Ellos llograron retener el lideralgu de la mayoría de los musulmanes por delles xeneraciones, pero namái por un curtiu periodu y nunca volvieron gobernar sobre un imperiu islámicu non estremáu. La fe islámica diverxó tamién, dixebrándose nes principales de l'actualidá: los Suníes y los Xiínes.
Na hestoria del islam esisten diverses dinastíes que s'apostaron los califatos o'l lideralgu del islam y munchos Estaos islámicos qu'ufiertaben una mínima o nenguna obediencia al califa.
Sicasí, l'imperiu de los califes abbasíes y el de los turcos selyuquíes cuntábense ente los más poderosos de la so dómina. Dempués de la desastrosa derrota de los bizantinos na batalla de Manzikert en 1071, la Europa cristiana llevó a cabu delles Cruzaes. Tres la Primer Cruzada, los occidentales llograron prindar y gobernar por dalgún tiempu Xerusalén. Saladín, sicasí, restableció la unidá islámica nel Oriente Próximu y ganó a los xiínos fatimíes.
Ente los sieglos XIV y el XVII, ún de los más poderosos imperios foi l'Imperiu de Mali, que la so capital yera Tombuctú. Sicasí, esta cultura tuvo fondamente pautada pola árabe (inclusive nel idioma), nun siendo realmente orixinal.
Nel sieglu XVIII, hubo trés grandes imperios musulmanes: l'otomanu en Turquía, Oriente Próximu y Mediterraneu; el safaví n'Irán y el mongol na India. Nel sieglu XIX, estos imperios cayeren so la dominación del poder políticu y económicu d'Europa. Dempués de la Primer Guerra Mundial, el remanente del Imperiu otomanu estremóse en protectoraos o esferes d'influencia europees. L'islam y el poder políticu del islam esperimentaron un resurdimientu nel sieglu XX, en bona midida gracies al petroleu. Sicasí, les rellaciones ente Occidente y ciertu númberu d'Estaos de mayoría musulmana siguen siendo precaries cuando non tirantes.
Depués de les perdes posteriores a la primer guerra mundial, los restos del Imperiu otomanu espardiéronse protectoraos europeos. Dende entós la mayoría de les sociedaes musulmanes convirtiéronse en naciones independientes, y adquirieron prominencia nuevos temes, como la riqueza petrolera y les rellaciones col Estáu d'Israel.
Los enseños del profeta Mahoma recuéyense nel Corán (""Qur'an"" ye una de les pallabres árabes col significáu de "llibru"), llibru santu del islam escritu polos primeros siguidores de Mahoma tres recitar esti la pallabra divina por intervención del "ánxel Gabriel".
Sacante'l Corán, les creencies y práutiques del islam básense na lliteratura "Hadith", qu'aclara les pallabres del profeta.
Tolos fregueses, profesen el chiísmu o'l sunismu, creyen nos mesmos principios:
Los cinco deberes sagraos qu'obliga l'islam a prauticar a los sos siguidores son:
La fe islámica ye mayoritaria en tolos países d'etnia y llingua árabe (sacante Malta), Turquía, Irán, Afganistán, Pakistán, Asia central y sureste asiáticu. N'Europa ye mayoritaria n'Albania y en Bosnia y Hercegovina. Hai importantes minoríes islámiques tamién en Macedonia, Bulgaria, Serbia, Montenegro, Francia y Alemaña.
Hai distintos puntos de vista d'alcuerdu a la enseñanza del Corán al respeutive d'otres relixones. Esisten grupos non musulmanes que enfaticen la siguiente azora qu'indica:
Sicasí, los musulmanes consideren que xulgar al islam en partes ye como un llector que, al lleer, tápase un güeyu y nun quier lleer col otru, yá qu'hai testos que reprenden esti actu. Amás nel Corán, na vida de Mahoma y na hestoria del islam, tamién hai exemplos pa la misericordia colos non musulmanes.
L'islam afirma que tolos profetes foron musulmanes y que nengún d'ellos afirmó que la so relixón fuera'l xudaísmu o'l cristianismu, poro, creen qu'Abraham nun yera xudíu nin cristianu. Asinamesmo aseguren que Moisés y Xesús predicaron l'islam.
De la mesma manera'l Corán indica na "azora":
El musulmanes respetaron a los xudíos y a los cristianos como "xente del llibru", pero aseguren qu'abandonaron el monoteísmu y malváu les sagraes escritures. L'islam tolera a xudíos y cristianos, pos déxase-yos vivir y prauticar la so relixón en territorios musulmanes, magar que tienen que pagar un impuestu especial, la ""Yizia"", sustitutiva del azaque. Ta prohibíu l'usu de la fuerza pa convertir al incrédulu al islam.
L'apostasía ta penada (cola muerte) so la llei islámica según indícase na "Sura XVI", 106
Sicasí, los non musulmanes sufren persecución en ciertos países islámicos, y asina lo amuesen determinaos informes de Human Rights Watch. Por exemplu, los Ahmadis n'Arabia Saudita o n'Indonesia ; xudíos, cristianos, protestantes y baha'is en Irán ; cristianos en Exiptu , cristianos y animistes en Sudán , etc.
Tártaru (mitoloxía)
El Tártaru na Mitoloxía Griega vien a significar dos coses, per un llau'l llugar u tán asitiaos los Infiernos; y per otru la mesma deidá primordial que lo representa.
N'orixe taba allugáu nel mundu soterráneu, embaxo los infiernos; nos que se diferenciaba d'estos nel so emplegu, dao que'l Tártaru sirvía de cárcele pa los nemigos de los Dioses Primordiales, ehí encarceláronse a los Hecatónquiros, los Cíclopes y a los Xigantes.
Col tiempu esti llugar foi identificáu como'l llugar de los castigos pa los condergaos polos sos crímenes, en contraposición de los Campos Elíseos que yera'l premiu pa los qu'obraren bien na so vida. Amás el Tártaru griegu posee la especifidá de ser un infiernu personalizáu, como nos casos de Tántalu o Sísifu.
Asinamesmu, Tártaru ye la divinidá primordial que lu personifica, siendo fíu del Caos tuvo cola so hermana Gaia, tamién productu d'una partenoxénesis del Caos; a los monstruos Equidna y Tifón.
Equidna (mitoloxía)
Equidna yera una figura de la Mitoloxía Griega, fía de Gaia y de Pontos. 
Yera monstruosa, metá muyer metá sierpe (el so nome significa viébora, y alimentábase con carne humano. Xunióse al so hermanu Tifón col que tuvo a otros monstruos:
Senabria
Senabria ye'l nome d'un territoriu asitiáu al nordés de la provincia de Zamora.
Asitíase ente los cimbrios de les sierres de La Culebra, Segundeira y Cabreira, atestando con Galicia, Cabreira, La Carbayeda, Los Valles y Portugal.
Na mayor parte'l so territoriu fálase (anguaño con poca vitalidá) l'asturllionés. Na zona occidental fálase gallegu, llingua que tien mayor vitalidá que l'anterior.
Los romanos fundaron l'actual La Puebla baxo'l nome d"'Urbs Senabria", agrupándola nel mesmu conventu xunto a la rexón de Bragança.
En 921 constrúise'l monesteriu de Samartín de Castañeda, al que'l rei llionés Ramiru II reconoz en 940 los drechos de posesión a los frades. En 952 Ordoñu III da-yos los drechos de pesca sobre'l llagu de Senabria. El dominiu del monesteriu ye mui fuerte na redolada hasta l'aniciu del sieglu XIX.
En 1103 el rei Alfonsu IX concede'l Fueru de Senabria.
Llista de conceyos de Senabria:
Cristianismu
El cristianismu o relixón cristiana ye una relixón basada na doctrina, preceutos ya idees de Xesucristu.
Ye la relixón más espardida pel mundu y una de les trés grandes relixones monoteístes xunto col xudaísmu y ' islam, colos que tienen en comuña ciertos rasgos básicos.
El cristianismu considera como llibros sagraos el Vieyu Testamentu (los xudíos nómenlu "Torá") y el Nuevu Testamentu, ú se recueyen les enseñances de Xesucristu.
Equí namás s'alcuentren les ilesies cristianes mayores:
Senabrés
El senabrés (pachuocu" o "machuecu pa los sos falantes) ye un dialectu del idioma asturllionés que se fala na comarca zamorana de Senabria, anque dellos de los sos trazos llingüísticos penetren en Portugal.
La mayoría de los llingüistes enmarquen al senabrés como una variedá del asturianu occidental. Por embargu, amuesa una serie de carauterístiques propies y orixinales que lu doten d'una personalidá autónoma dientro d'esti bloque, siendo una fala que venceya les modalidaes de Llión col mirandés.
Anguaño alcuéntrase nun claru retrocesu, al ser los más de los sos falantes persones d'árees rurales y d'edá avanzada. Ello ye que too paez apuntar a una pronta desapaición. 
El Senabrés presenta los principales rasgos xenerales del asturiano-llionés:
Concuaya tamién col asturianu occidental nos vinientes trazos:
Magar d'ello, xébrase del asturianu occidental no siguiente:
Suelen estremase dos grandes árees. El senabrés nortizu ye'l de mayor estensión y contién una fala na parroquia de San Ciprián con trazos orixinales al que los falantes denomen charru. Al sur allúgase'l curixegu. Les sos isogloses son:
Dientro d'esta variedá llingüística hai que señalar la fala de San Ciprián. La so diferencia radica en que ye la única modalidá occidental que poseye los plurales femeninos en -es y los tiempos verbales en -en, como n'asturianu central, si bien la so pronunciación ye más averada a una /i/. Asina, sedría "'couses'" frente a ""cousas"" y ""es cases"" frente a ""las casas"".
Ya na llende con Portugal (Guadramil y Rueidenore) dase una tercer fala, güei mui erosionada, rellacionada enforma col senabrés. Ésta presenta una bayura de traces gallego-portugueses. Les sos carauterístiques mixtes defínenla como una fala de transición ente dambos dominios.
Senabrés nortizu
Vengu achegare'l tou caballu p'abaixu das llameiras. Eillí junta'l carballicu da igrexa taban juñidas as tuas irmanas comendu coñus tous sobrinus, y trujónenme ua cuonca de lleite con ñatas. Faléi con eillas y a us fillicus cuntéi-les el cuontu da lloba y us uoitu cabriticus. Lluogu continuéi'l mieu caminu.
Senabrés nortizu. Faliella charra
Vengu atsegare'l tou caballu p'abaixu des llameires. Eillí junta'l carballicu da igrexa taben juñídes es túes irmanes comendu coñus tues sobrinus, y trujónenme ua cuonca de lleite con ñates. Faléi con eilles y a us fillicus cuntéi-les el cuontu da lloba y us uoitu cabriticus. Lluogu continuéi'l mieu caminu.
Senabrés del sur. Curixegu
Vengu achegare'l tou caballu p'abaixu das llameiras. Eillí xunta’l carballitsu da igrexa taban xuñidas as tuas irmanas comendu coñus tous sobrinus, y truxónunme ua cuonca de lleite con ñatas. Faléi con eillas y a us fillitsus cuntéi-lles el cuontu da lloba y us uoitu cabrititsus. Lluogu continuéi'l mieu caminu.
Senabrés de Portugal
Veñu achegare'l teu cabalu p'abaixu das lameiras. Eilí xunta’l carbayicu da igrexa, taban xunidas as tuas irmás comendu conos teus sobriños, y truxónonme ua cuonca de leite con natas. Faléi con eilas y a us fiyicos cuntéi-lles el cuontu da loba y us uoitu cabriticos. Luogu continuéi'l mieu camiñu.
Estensu estudiu del Senabrés
Alfabetu cirílicu serbiu
L'alfabetu cirílicu serbiu (en serbiu: српска ћирилица ~ "srpska ćirilica", pronunciao /sr̩̂pskaː tɕirǐlitsa/) ye una adaptación de la escritura cirílica pa la llingua serbia, desendolcada en 1818 pol llingüista serbiu Vuk Karadžić. Esti ye ún de los dos alfabetos modernos estándar usaos pa escribir la llingua serbia y bosnia, siendo l'otru'l llatín. Tradicionalmente, ye'l cirílicu l'alfabetu oficial de Serbia.
Karadžić basóse na escritura cirílica, siguiendo'l principiu d'«"escribi como fales y llei como escribes"». Los alfabetos llatín y cirílicu serbios tienen una equivalencia un a un, colos dígrafos llatinos «"lj"», «"nj"» y «"dž"» contaos como lletres independientes, al igual que les lletres con diacríticos «"ć"», «"č"», «"š"» y «"ž"».
L'alfabetu cirílicu ye vistu como'l más tradicional, y tien l'status d'oficial en Serbia (asina indicao na Constitución como la "escritura oficial", en comparanza col status del llatín serbiu d"'escritura d'usu oficial" según una llei de menor rangu), Bosnia y Hercegovina, y Montenegro (xunto cola escritura llatina). A lo llargo'l sieglu XX l'alfabetu llatín ganó puxu y convirtióse nel más usáu, especialmente en Bosnia y Hercegovina y Montenegro.
La tabla que vien darréu amuesa los carácteres mayúsculos y minúsculos del alfabetu cirílicu serbiu, xunto a la equivalencia nel alfabetu llatín serbiu y la so trescripción fonética según l'AFI:
Les dos escritures eslaves, la cirílica y la glagolítica, según la tradición, foron inventaes polos hermanos y misioneros cristianos bizantinos Cirilu y Metodiu pela década de 860, entemedies la cristianización de los eslavos. Paez ser más vieya la escritura glagolítica, con una data d'introducción anterior a la del propiu cristianismu, solo formalizada por Cirilu y desendolcada pa representar los soníos que nun había en griegu. El cirílicu paez ser una creación de los discípulos de Cirilu, quiciabes na Escuela Lliteraria de Preslav nos años 890.
La forma primitiva del cirílicu foi l"'ustav", basáu na escritura uncial griega, enantada con lligadures y lletres del alfabetu glagolíticu pa los soníos consonánticos que nun apaecíen en griegu. Nun había distinción ente lletres mayúscules y minúscules. La llingua lliteraria eslava basóse nel dialectu eslavu antiguu de Tesalónica. 
Les obres medievales más importantes escrites n'alfabetos cirílicos inclúin:
Vuk Stefanović Karadžić (1787–1864) fuxó de Serbia pa Viena en 1813, nel tiempu de la Revolución serbia. Ellí conoció a Jernej Kopitar, un llingüista interesáu na eslavística. Kopitar y Sava Mrkalj aidaron a Vuk na reforma de la llingua y ortografía serbies. Terminó l'alfabetu en 1818, col "Diccionariu serbiu".
Karadžić reformó la llingua lliteraria serbia y estandarizó l'alfabetu cirílicu serbiu siguiendo estrictamente los principios fonéticos del modelu alemán y del alfabetu checu de Jan Hus. Les reformes de Karadžić modernizaron la llingua lliteraria serbia alloñándola del eslavónicu llitúrxicu rusu y serbiu, y averándola al llinguaxe falao popular, especialmente al dialectu de la zona oriental d'Herzegovina, que yera'l qu'elli falaba. Karadžić foi, xunto con Đuro Daničić, el firmante principal serbiu del Acuerdu Lliterariu de Viena de 1850 col que, afaláu poles autoridaes austriaques, entamó dafechu la llingua serbia, que delles de les sos formes s'usen anguaño polos serbios en Serbia, Montenegro, Bosnia y Hercegovina y Croacia. Karadžić tamién tradució al serbiu'l "Nuevu Testamentu", espublizáu en 1868.
Escribió dellos llibros; "Mala prostonarodna slaveno-serbska pesnarica" y "Pismenica serbskoga jezika" en 1814, y más dos en 1815 y 1818, aínda col alfabetu en desendolcu. Nes sos cartes, ente 1815 y 1818, usaba les lletres Ю, Я, Ы and Ѳ. Nel so cancioneru de 1815 volvió usar el carácter Ѣ.
L'alfabetu adoptóse oficialmente en 1868, cuatro años depués de la so muerte. La escritura llatina correspondiente ("latinica") úsase tamién pa escribir esta llingua.
De la escritura eslava antigua caltuvo estes venticuatru lletres:
Añadió una lletra llatina:
Y añadió cinco nueves:
Eliminó:
Les ordenances promulgaes el 3 y 13 d'ochobre de 1914 prohibíen l'usu del cirílicu serbiu en Croacia, permitiéndolu solo nel enseñu relixosu. El 3 de xineru de 1915 aprobóse un decretu qu'abolía'l derechu de dirixise a les autoridaes en cirílicu. El 25 d'ochobre de 1915 una orde imperial prohibía l'usu del cirílicu serbiu en Bosnia-Hercegovina, sacantes "nel ámbitu de les autoridaes de la Ilesia Ortodoxa serbia".
La escritura cirílica serbia foi una de les dos escritures oficiales usaes pa escribir la llingua serbocroata en Yugoslavia dende'l so establecimientu en 1918.
Col fin de Yugoslavia nos años 90 del sieglu XX, el serbocroata xebróse nes sos variantes por mor de la etnicidá de los sos falantes (como yera entantes de la creación de Yugoslavia), y el cirílicu yá nun s'usa oficialmente en Croacia, mientres qu'en Serbia, Bosnia y Hercegovina y Montenegro caltuvo la so oficialidá; Eslovenia y Macedonia nunca usaron oficialmente la llingua serbocroata.
Según la Constitución de Serbia de 2006, la escritura cirílica ye la única pal usu oficial.
Les lligadures ⟨Љ⟩ y ⟨Њ⟩, xunto coles lletres ⟨Џ⟩, ⟨Ђ⟩ y ⟨Ћ⟩ foron desendolcaes especialmente pal alfabetu serbiu.
El cirílicu serbiu nun usa dalgunes de les lletres que se puen atopar n'otros alfabetos cirílicos eslavos. Nun usa'l signu duru (ъ) nin el blandiu (ь), sacantes la lligadura avandicha en delles lletres col signu blandiu. Nun usa la vocal Э del rusu o del bielorrusu, les semivocales Й o Ў, nin tampoco les lletres iotizaes Я o Ю (rusu y búlgaru), Є (ucraín), Ї o Ё (rusu), escribiendo entós dos lletres separaes: JА, JЕ, JИ, JО, JУ. J úsase tamién como semivocal. La lletra Щ (rusu, búlgaru) nun s'usa tampoco; si ye preciso, trescríbese poles secuencies ШЧ o ШT.
Les formes cursives y caligráfiques serbies y macedonies pa les lletres minúscules б, п, г, д, y т diferénciense de les usaes n'otros alfabetos cirílicos (en serbiu, ш sollíñase opcionalmente, mientres qu'en macedoniu ye obligao). Esto ye una torga nos modelos Unicode, darréu que'l carácter ye diferente solo nes versiones cursives. La tipografía profesional serbia usa fontes afayadices creaes especialmente pa solucionar el problema, pero los testos imprentaos na mayoría d'ordenadores caltienen los tipos eslavos orientales en vez de los tipos cursivos serbios.
Liútenitsa
Liútenitsa (en búlgaru "лютеница", en serbiu "Љутеница") ye un tipu de mueyu de pimientos y tomates preparaos con una plizca de sal gordu, aceite vexetal ya outras especias.
Tifón (dixebra)
El términu Tifón pue facer referencia a:
Equidna
El términu equidna puede facer referencia a:
Tifón (mitoloxía)
Tifón ye una figura de la mitoloxía griega, fíu de Gaia y Tártaru. 
Al igual que la so hermana Equidna yera d'apariencia monstruosa, con un cientu de tiestes de dragón con sierpes nes sos piernes y una voz como un ruxíu. Tuvo de lluchar escontra Zeus quien lu venció y lu unvió a les fondures del Etna. Poro Tifón ye consideráu la divinidá ctónica de los volcanes, como Hefestos lo yera olímpica.
Tamién foi consideráu'l pá de los vientos impestuosos (tifones).
En Grecia yera representáu como un xigante aláu, con piernes terminaes en sierpes.
Con Equidna tuvo la viniente descendencia:
Radamantis
Radamantis ("Radamantu") yera fíu de Zeus y de la ninfa Europa; hemanu de Minos, rei de Creta y Sarpedón.
Foi criáu por Asterión y tuvo de fuxir polos celos del so hermanu; casóse con Alcmena, la mai d'Herácles.
Foi afamáu en vida pol so xacíu y la so xusticia. Poro, al morrer, concediéron-y l'honor de ser ún de los trés xueces del Hades (xunto a Éacu y al so hermanu Minos); concretamente él xulgaba a los asiáticos.
Yugoslavia
Yugoslavia foi'l nome d'un estáu européu allugáu nos Balcanes occidentales ente 1918 y 2003.
Pente los cuasi 85 años qu'eisistió Yugoslavia, el país sufrió cambeos grandes nos nomes que se-y dieron y nos sos caberos años tamién nos territorios que fixeron parte del estáu yugoslavu:
Con república propria:
Nacionalidaes con estatutu de "provincia autónoma":
Éacu
Éacu ye na mitoloxía griega'l fíu de Zeus y de la ninfa Aegina ("Exina"); la so ma dio nome a la islla homónima cuando ella foi llevada ellí por Zeus pa salvala de los celos destructores d'Hera.
Yera tan xustu y piadosu que ganó tal fama que dende tola Grecia acudíen pa pidi-y aída; yeren tales les sos virtúes que Zeus probó pa facelu inmortal pero les Parques nun-y lo permitieron; por embargo Zeus fixo que'l so fíu fuera ún de los tres xueces del Hades; concretamente, él xulgaba les ánimes de los helenos (europeos); los otros dos xueces yeren Radamantis y Minos.
Ente los llogros de la so piedá rescampla que, gracies a los sos ruegos, llogró que Zeus convirtiera n'homes les formigues que, en forma de plaga, Hera unvió pa castigar al reinu del fíu bastardu del so home. Estes formigues convirtiéronse nos Mirmidones, que na Guerra de Troya sedríen los soldaos d'Aquiles. Tamién foi, Éacu, quien construyó les grandioses muries de Troya pal rei Laomedonte.
Tuvo un fíu, Phocus ("Focu") cola ninfa Psamate; esti foi asesináu polos sos fíos Telamón y Peléu, so la incitación de la so ma; cuando Psamate enteróse de la muerte de Phocus, tresformóse en lloba y acabó col ganáu de la islla d'Exina.
Éacu foi l'ancestru de la mena de los Eacidas, que tien como figura más afamada a Alexandru Magno, que lo yera por vía materna.
Josip Broz Tito
Josip Broz (1892-1980), conocíu pol alcuñu de Tito, foi un estadista y dictador comunista yugoslavu.
Foi premier-ministru de Yugoslavia ente 1945 y 1953 y presidente dende 1953 ta la súa muerte en 1980. Pente la Primeira Guerra Mundial, servíu na infantería austro-húngara y foi feitu prisioneiro en Rusia. Escapóu y tornóu a Yugoslavia, ú militóu nel Partíu Comunista. Tres la invasión alemana de Yugoslavia na Segunda Guerra Mundial organizóu a los partisanos serbios y bosnios. Tres la lliberación en 1945 surxíu un nuevu estáu federal del que Tito foi'l líder.
Minos
Minos ye una figura de la Mitoloxía Griega, fíu de Zeus y d'Europa. Ye ún de los tres xueces del Hades, xunta Radamantis y a Éacu; sin embargu, el so poder yera mayor yá que tenía'l poder de desempatar o decidir finalmente.
Colos sos hermanos Radamantis y Sarpedón foi criáu en Creta pol rei Asterión, a la muerte d'esti, Minos (xenru del rei) foi escoyíu como rexente de la islla, que fixo que los sos hermanos fuxeran del reinu. 
P'amosar que yera'l llexítimu gobernante, fixo una altar n'honor de Poseidón y pidió que-y unviara un güe pal sacrificiu, asina se fíxo, pero'l güe yera tan formosu que la muyer de Minos, Pasifae, namoróse d'él y tuvo un fíu'l, Minotauru. Minos enzarrólu nun llaberintu fechu por Dédalu, la obra sería'l llaberintu'l Minotauru.
Na so espansión, Minos impunxo a los atenienses un tributu añal d'una rapaza pal Minotauru, tributu que se caltuvo hasta que Teséu, aidáu pola fía de Minos, Ariadana, mató al monstru.
Minos tuvo 8 fíos: Catreo, Deucalión, Glaucu, Androgeus, Acalla, Senodice, Ariadna y Fedra.
Minos ye'l personaxe que da'l nome a la talasocracia cretense, nomada minóica; paez ser como afirmaba Tucídides qu'esta figura foi más real ya histórica que mitolóxica. Amás munchos de los elementos del mitu tán presentes nos restos arqueolóxicos de tala civilización.
Civilización Minoica.
Georgi Parvanov
Georgi Sedefchov Parvanov (en búlgaru "Георги Седефчов Първанов") , ye un políticu búlgaru, presidente de la República dende'l 22 de xineru de 2002 hasta'l 22 de xineru de 2012.
Ye doctor n'historia pola Universidá de Sofía y miembru del partíu socialista búlgaru, pol que foi diputáu nel parlamentu dende 1994 ta 2001. 
Llagu d'Ohrid
El llagu d'Ohrid (en macedoniu "Охридско Езеро", n'albanés "Liqeni i Ohrit") ye'l mayor llagu de los Balcanes. Ta allugáu na fronteira ente Macedonia y Albania a un altitú de 695 metros sobre'l nivel del mar. Ocupa 349 km².
Family
Family foi un grupu de pop vascu, formáu polos músicos Javier Aramburu (voz, guitarres, programaciones) ya Iñaki Gametxogoikoetxea (baxu y programaciones), qu'influyó abondo na música española nel fin del sieglu XX.
Family espublizó namás dellos EPs y el discu "Un soplo en el corazón" (Elefant Records, 1994). El grupu refugó d'avezu les entrevistes y la publicidá, espardiendo una sola semeya pelos medios (la cuala, por un lóxicu efeutu, ye perconocía anguaño y na que se ve los músicos nel sablón de La Concha, San Sebastián). Tres esti discu, el grupu nun dio más nueves su les sos intenciones futures. Javier Aramburu ye güei ún los grafistes más nomaos nel mundu musical español.
Sicasí l'influxu que la música de Family caltién n'España ye perimportante, al puntu que puea dicise, ensin erru, que nun hai un grupu nel greyu alternativu (indie) con un pesu paecíu. Pue mentase l'esceución del perfamosu grupu granaínu Los Planetas, que quiciás seya inda más seguíu nos años caberos, poro nun ye posible escaecer el deprendimientu de Family que esti mesmu grupu tuvo.
Bona imaxen d'esto ye que, nel añu 2003, la discográfica Elefant, n'andecha cola revista Rockdelux, espublizó un discu ("Resoplidos al corazón") nel que dellos grupos españoles tornaben los cancios orixinales de Family col propiu xeitu. La llista el discu, acullá idees comerciales, amuesa que Family ye entovía un trabe esencial na música española: La Buena Vida, Chucho, Astrud, Nosoträsh, Fangoria o Los Planetas.
El estilu de Family, allugáu por dellos críticos nel Soníu San Sebastián, tién un raigón británicu, nun llonxanu de grupos como New Order o, en certu mou, The Smiths.
Romaní
El romaní ye una llingua indoeuropea, del grupu indoariu septentrional, tamién ye nomada llingua "xitana" por ser la fala vernácula d'esta etnia.
Por mor de les migraciones de los romá (endonome de los xitanos), dende'l noroeste de la India; la llingua sufrióu munches aportaciones y alteraciones; tando anguaño mui dixebrada. Orixinaria de la zona noroeste de l'antigua India y el centru de Pakistán, arriquecida con pallabres emprestaes de les llingües que se falaben nos países polos que los xitanos foron pasando. Calcúlase que tien más de 1.000 años d'esistencia y anguaño ye falada n'Europa, oeste d'Asia, norte d'África y América.
El númberu de falantes nun ta claru pero paez que sedría d'ente 6 y 10 millones; destacando pola so vitalidá y población les variantes vlax (valaca) y balcánica del romaní.
Dellos Estaos pertenecientes al Conseyu d'Europa (organismu qu'axunta a tolos Estaos d'Europa, sacantes Bielorrusia por falta de garantíes democrátiques y Kosovo por ser recién la so independencia y nun tar reconocíu por toos) roblaron el tratáu internacional Carta Europea de les Llingües Minoritaries o Rexonales comprometiéndose a protexer esta llingua.
Nesti tratáu cada Estáu escueye los idiomes a protexer y en qué midida. Los que falen de protexer eromaní son; Alemaña, Austria, Eslovaquia, Eslovenia, Finlandia, Montenegro, Países Baxos, Rumanía, Serbia y Suecia. Queda ensin protexer la llingua en comunidaes d'Albania, Bosnia y Hercegovina, Bulgaria, Croacia, República Checa, España, Estonia, Francia, Grecia, Hungría, Italia, Letonia, Lituania, Macedonia, Moldavia, Noruega, Polonia, Portugal, Reinu Xuníu, Rusia, Suiza, Turquía y Ucraína.
Pola mestura al traviés de los sieglos d'esta llingua, anguaño cada greyu ye sodividíu en variedaes plenas y paravariedaes. La diferencia ta en que nel primer casu ye una variedá propia del romani (romaní de Gales) y na otra ye que la llingua mayoritaria del país poseye la gramática y la estructura mientras que'l romaní-y apurre'l léxicu, como ye'l casu del caló.
Europa (dixebra)
Hai delles coses que se llamen Europa:
Fala riberana
Güei considérasela estinta, anque tovía se conserva nel usu un númberu indetermináu de lexicu y espresiones d'ésta nes xeneraciones más vieyes. Asina, presentaba asemeyances col asturllionés de la vecina Sayagu, na provincia de Zamora, ya que contenía dalgunes carauterístiques dialectales de la variante occidental del mesmu.
Xunto a les carauterístiques xenerales que compartía col restu del asturllionés puen estremase les específiques d'esta fastera:
A nivel consonánticu
A nivel vocálicu
A nivel semanticu
Etna
L'Etna ye un volcán activu na costa este de Sicilia, ente les provincies de Messina y Catania; con 3.340 m d'altor ye'l mayor volcán activu d'Europa, y el puntu más altu d'Italia que nun ta nos Alpes. Tien un área de 1.190km.
Según la Mitoloxía Griega, nesti volcán taban las fraugas d'Hefestos, que trabayaba eiquí colos Cíclopes y los Xigantes.
Nun debe confudise Etna, que ye'l volcán, col monte que lu abelluga, que se llama Mongibello. El nome d'Etna paez derivar del griegu "aitho" (quemar) o del feniciu "attano", col mesmu significáu. Los árabes llamáronlu "Gibel Utlamat" (la montaña del fueu), más alantre esti nome se corrompería en Mons Gibel (del llatín "Mons" y del árabe "Djebel", dambos signifiquen monte), designando d'esti mou, el monte aú ta'l volcán, Mongibello.
Etna (dixebra)
Etna puede facer referencia a:
Tonada
La Tonada, tamién nomada Asturianada o Canción Asturiana, ye un estilu musical tradicional asturianu de xeitu popular ("folclor").
Nun se tienen atopao testimonios na escritura so la tonada fasta 1885, cuando'l estudiosu avilesín Nuevo y Miranda recueye munchos d'estos cantares. Magar que nun se tenga afayao abondo sol percorrer "ocultu" del xéneru, pue creyese que, como'l flamencu n'Andalucía, la tonada asitiase nel mesmu raigón hestóricu del pueblu. La tonada, per ende, amuesa daqué del folclor, d'esi "espíritu del pueblu" (Volksgeist) que estudiaren dellos filósofos del Romanticismu.
La tonada asturiana moderna naz del alcuentru ente los compositores del Nacionalismu Musical Asturianu, movimientu musical que se correspuende con otros asemeyaos n'Europa y América, y les voces tradicionales dela dómina.
Tres del ésitu algamáu a finales del sieglu XIX y primeros del XX por Ramón García Tuero, "El Gaiteru Llibardón", una llarga serie de voces empiecen a adquirir nome. Diez ye'l númberu de voces daquellos primeros años de sieglu XX qu'algamaron la consideración de clásicos. Diez voces que nacieron nel escasu intervalu de tiempu de doce años y que, del mayor al más pequeñu, fueron: Ángel González Rodríguez, "El Maragatu"; José Menéndez Carreño, "Cuchichi"; José María Martínez Suárez, "Botón"; Enrique Claverol Estrada, "Claverol"; Enrique Cienfuegos Martínez, "Quin el Pescador"; Santos Luciano Sánchez Muñiz, "Santos Bandera"; Obdulia Álvarez Díaz, "La Busdonga"; Vicente Miranda Rodríguez, "Miranda"; Prudencio Merino Álvarez, "El Polenchu de Grao"; y Joaquín Martínez González, "Xuacu'l de Sama".
A estes diez voces, a lo llargo del sieglu y hasta los nuestros díes fueron amestándose les d'otra llarga serie d'elles que siguen formando parte de la memoria collectiva de la música asturiana: José Santos, "Pepe'l Pantuxu de Sama"; Laureano Menéndez González, "Lauro"; Manuel Alonso Díaz, "El Panaderu"; Juan Menéndez Muñiz, "Juanín de Mieres"; Josefina Fernández; Leonides Fernández; Diamantina Rodríguez; Luís Rodríguez García, "El Ruiseñor de Carreño"; José Ramón Morán Huergo, "Morán"; José Requejo Castañón, "Pepe Requejo"; Silvino Argüelles; José Noriega; Enrique García Palicio, "L'Abogáu"... y un llargu etcétera, hasta llegar a los nuestros díes nos que siguen siendo grandes voces les d'un bon númberu de cantadores como los ganadores de les últimes ediciones del Memorial "Silvino Argüelles", el premiu más prestixosu de la tonada moderna: José Manuel Collado, José García González ("El Che de Cabaños"), Ismael Tomás Montes, Jorge Tuya, Sergio Agüeros, Liliana Castañón, Mariluz Cristóbal Caunedo, Rosario González, Ángeles González, Anabel Santiago, Bibiana Sánchez, María Sánchez Blanco, Urbano Prieto, Rogelio Suárez, Jeremías Cuello, Laudelina Hortal, José Manuel Robledo ("Lolo'l de Cabranes") o Marisa Valle Roso.
Nel llibru "La Tonada", los estudiosos Xaime Gabriel ya Ismael González Arias cuiden que, nel tarrén musical, nun pue falase d'Asturies como d'un conceutu claru, nin pue acutase'l xéneru de la tonada a les llendes d'anguañu, al tar el xéneru espardíu hestóricamente pelos territorios de lo que dellos estudiosos nomen dominiu llingüísticu astur (Asturies, Llión y Zamora; delles fasteres de Salamanca, Cantabria, Portugal y Estremadura).
Ye perinteresante mentar que, nel tiempu que tuvo viaxando per España col grupu teatral La Barraca, el poeta Federico García Lorca, estudiosu del folclor, recoyó tamién cantares populares d'Asturies y, na so célebre conferencia, "Les añaes infantiles", amuesa el influxu que los cantares pa nenos n'Asturies ("añaes") y Galicia tuvieran nel folclor andaluz.
El mesmu xeitu s'alcuentra nesti testu del escritor asturianu Xuan Bello, espublizáu nel llibru "Cómo facer l'Habana ensin salir d'Asturies"; les carauterístiques que Bello atopa na tonada malapenes s'estremen de les qu'amuesen otres músiques populares, como'l flamencu: "L’asturianu canta con egoísmu de fonte. Al contrariu d’otros pueblos, más afechos a los cantares colectivos, la tonada naz solitaria y con vocación d’individualizase, de permanecer inmutable nuna armónica combinación de matices vocálicos y tonales. L’asturianu que canta tonada, nel chigre o de vuelta a casa, tien una conciencia, instintiva pero plena, d’esos versos de Salvatore Quasimodo que traduzo pa esta ocasión: Cadún ta solu en mediu de la tierra / trespasáu por un rayu de sol. // Y, de súpeto, escurez. La voz del que canta, yá digo que con egoísmu de fonte, remanez pura espalmando nel aire -solo en mitá de la tierra- y el que canta sábese poseedor d’un momentu de gracia, como si supiere qu’efectivamente, nesi momentu, ta trespasáu por un rayu de sol y pudiera mover el mundu. La tonada sigue arreyada al corazón de los asturianos: ye la so voz".
Por Decretu 32/2015, de 7 de mayu, la Conseyería d'Educación, Cultura y Deporte declaró Bien d'Interés Cultural de carácter inmaterial a l'asturianada.
Joy Division
Joy Division foi un grupu de post punk que xurdió en 1977 en Manchester (Inglaterra); disolvióse en mayu de 1980 tres el suicidiu del cantante, Ian Curtis. 
El restu los músicos siguieran andechando nel grupu New Order, nacíu dellos meses depués. Joy Division foi un grupu perimportante nel desenrrollu el estilu nomáu "rock góticu", xunto a nomes como The Cure o Siouxsie & the Banshees.
Tres dir xuntos a un conciertu de Sex Pistols en Manchester en 1976, el guitarrista Bernard Sumner y el baxista Peter Hook alcordaron entamar una banda. 
Gracies a un anunciu, xuniéronseyos el cantante Ian Curtis y el batería Tony Tabac. 
El nome la banda foi una tema llarga, delles vegaes anunciáronse col nome "The Stiff Kittens" ("Los gatinos ríxidos") que-yos suxirió Pete Shelley del grupu punk The Buzzcocks, pero, enantes el primer conciertu (29 de mayu de 1977), xunto a los propios Buzzcocks, camudáronlu por "Warsaw" ("Varsovia"), paez que n'homenaxe a David Bowie y el so canciu "Warzsava", del discu "Low". 
Tres dellos camudamientos na banda, atoparon, tamién por anunciu, al batería Stephen Morris, que tenía estudiao xunto a Curtis na universidá. 
Morris foi el primer batería que amuesaba pescanciar el xeitu la banda, gracies a les influencies que en so estilu tenía del ritmu "matemáticu" y reiterativu del "krautrock" alemán. 
Na seronda de 1977, pa dixebrase del grupu de Londres Warsaw Pakt, camudaron el nome a Joy Division.
El nome xurde del llibru "La casa les muñeques", escritu en hebréu pola sobreviviente al Holocaustu Yehiel De-Nur col alcuñu Ka-Tzetnik 135633, que yera el so númberu en Auschwitz ("ka-tzenik" vién de la abreviatura alemana pa "campu de concentración", "KZ"). 
Nel llibru fálase de la ""Freudendivision"" ("División del gozu"), grupu de muyeres que el exércitu Nazi emplegaba como esclaves sexuales.
Tres espublizar el EP "An Ideal for Living" (xunu de 1978), la conocencia que el públicu tenía de Joy Division diba afondándose. Curtis foi portada na prestixosa revista "New Musical Express" (NME), el grupu grabó nes perfamoses sesiones "Peel" de la BBC (pol nomáu críticu John Peel) y en mayu tocaron en Londres xunto a The Cure. 
N'abril la banda llanzó el so discu debú, "Unknown Pleasures".
Nel entamu de 1980, y col sofitu de les ventes del discu, la banda fexo una xira per Europa, pero munchos conciertos anuláronse polos problemes de salú de Curtis, l'epilepsia.
En abril llancen el single "Love Will Tear Us Apart", que col percorrer los años farase el so tema más conocíu, y entamen a grabar el segundu discu. 
En mayu la banda alcuerda tomar dos semanes de descansu enantes la primer xira pelos Estaos Xuníos. 
Nesi tiempu, el matrimoniu de Curtis taba esmoronándose poles crisis psicolóxiques de Ian, pero tamién pola so infidelidá con Annick Honoré, una moza belxicana que conociera de xira. 
Deborah, la muyer de Curtis, coló del pisu el 17 de mayu, mentes Ian ascuchaba el primer discu d'Iggy Pop, "The Idiot", y vía una película de Werner Herzog, "Stroszek"; un día dempués, 18 de mayu, Deborah torna y atopa a Ian aforcáu na cocina.
Magar que el suicidiu de Curtis paeció ser sólo el resultáu de problemes personales, Deborah, nel llibru "Touching from a Distance", desplicaría que Ian siempre tuvo l'envís, real o ficticiu, de morrer mozo. 
Robert Smith, cantante de The Cure, dixo dempués que el suicidiu de Curtis llibrólu del so propiu.
En xunetu de 1980, la banda espublizó "Closer", el so segundu y últimu álbum
Llista de conceyos de Llión
Llista de conceyos de la provincia de Llión:
Llista de conceyos de Zamora
Llista de conceyos de la provincia de Zamora:
Llista de conceyos de la provincia de Salamanca
Esta ye la llista de los conceyos de la provincia de Salamanca:
El Bierzu
El Bierzu o El Bierciu ("O Bierzo" en gallegu, "El Bierzo" en castellanu), ye una comarca de la provincia de Lleón, qu'ocupa una superficie de 2.828 km², dividida en 38 conceyos. Ye la única comarca reconocida por llei en Castiella y Lleón, creada el 21 de marzu de 1991 poles sos peculiaridaes xeográfiques, históriques, sociales y económiques que la diferencien del restu de la comunidá.
La so capital ye Ponferrada.
El Bierzu ye xunto a L'Alfoz la comarca más dinámica de Lleón, poseyendo cierta autonomía al traviés del Conseyu Comarcal del Bierzu. Hai que sorrayar que'amás de la fastera d'El Bierzu nesta división alministrativa hai conceyos d'otres comarques que, por decisión propia y democrática, decidieron facer parte d'ésta; ensin perder conciencia de ser culturalmente parte d'otra, como nos casos de Benuza (La Cabreira), Páramu de Sil (Altu Sil) o Peranzanes (Furnieḷḷa).
Na so bandera recuéyese la Cruz de San Andrés encarnada sobre fondu blancu derivada de la cruz de San Andrés del históricu pendón de la milicia ponferradina na Guerra Peninsular. La bandera amiesta tamién l'azul y el blancu atendiendo a les colores del bercianismu políticu na presente etada democrática, y que representen al ríu Sil.
Formó parte de la Provincia del Vierzo, na división territorial de 1822, mentes el Trieniu Lliberal. Dempués en 1833, tres la dixebra territorial de 1833 la provincia del Vierzo foi dixebrada en dos partes: El Bierzu actual, na Provincia de Llión y Valdeorras na Provincia d'Ourense, tres numberosos intentos de recuperar la provincia, intentos que continuaron produciéndose posteriormente.
Amás d'un turismu rural basáu na guapura de los sos paisaxes naturales; como ye'l casu de los Ancares, o creaos pol home como As Médulas, una esplotación d'oru realizada polos ástures baxo mandatu romanu y agora declarada Patrimoniu de la Humanidá; asina como'l camín de Santiagu. N'El Bierzu puen atopase delles de los más importantes amueses del arte mozárabe, como la ilesia de Santiagu de Peñalba y la de Santu Tomás de las Ollas. Tamién podemos alcontrar ente'l so ricu patrimoniu históricu exemplos importantes de tolos periodos artísticos; románicu, góticu, barrocu...
Xeográficamente trátase d'un "fuexu" ente los Montes Aquilianos y los Montes de Lleón, que fai qu'esfrute d'un microclima mediterraneu, resultáu de la combinación del clima atlánticu y del mediterraneu continental. Destaca la so producción agrícola con delles denominaciones d'orixe de gran calidá, como nes peres, manzanes, castañes, cereces o uva. Por esta forma pecuñar munchos vieron nel nome d'El Bierzu una reminiscencia col so significáu de "trubiecu"; anque la so procedencia venga del términu "Bergidum", qu'apaez pela primer vegada nos importantes escritos lleoneses del monesteriu de San Pedru de Montes en 1243 na forma que güei conocemos.
La Virxe de La Encina es la Patrona d'El Bierzu (coronada como tala en 1908). La so imaxe reverénciase na Basílica de la Nuesa Señora de La Encina, na ciudá de Ponferrada.
El ríu principal de la fastera ye'l Sil, afluente del Miño. Un dichu popular diz "«el Sil lleva l'agua y el Miño, la fama»".
Dende cuantayá esta zona individualizárase poles sos carauterístiques propies y va poseyer siempre una consideración señorial y alministrativa cincada nel so desllinde xeográficu y la so importancia estratéxica como llugar de pasu (Tomás Mañanes)
Esiste un gran desconocimientu de la prehistoria y protohistoria n'El Bierzu únicamente sopiada, en parte, gracies a puntuales xeres arqueolóxiques y la epigrafía. Hasta aportar a la dómina prerromana, de la que poseyemos un conocimientu más precisu, les afayadures correspondientes a la Edá del Bronce o anteriores fueron casuales y non frutu d'investigaciones o escavaciones arqueolóxiques. Esa ausencia de prospeiciones arqueolóxiques motivó que dellos autores afirmaren qu'El Bierzu tuvo despobláu nel Paleolíticu y nel Neolíticu, afirmación desmentida, anguaño, con afayadures que permiten certificar un doblamientu prehistóricu d'El Bierzu. Alcontrárense numberoses pieces nes terraces del ríu Cúa catalogaes ente'l 300.000 y el 100.000 e.C. (la orografía accidentada debió dificultar la comunicación y el comerciu que n'otres zones, el casu de la Meseta, foi más habitual, dificultando la datación cronolóxica de les pieces). Esisten delles afayadures correspondientes al neolíticu, sobremanera brueses pulimentaes en distintos llugares de la comarca (Ancares, Ponferrada, Corbón del Sil).
Esisten restos d'esta dómina, cerámica precampaniforme, na Cueva de las Trés Ventanas (Toral de los Vados) y destacar les pintures rupestres afayaes na redolada de Sésamu y Llibrán, posiblemente pertenecientes a esta dómina.
Esisten dalgunes afayadures correspondientes a la Edá del Bronce (puntes de llanza, ferramientes, cerámica...), correspondientes a toles sos estaes intermedies. Nesta tamién dátense tamién, mayoritariamente, los ídolos de Ñuceda y Vilafranca, manque hai duldes sobre esta datación.
Les carauterístiques siguen siendo les d'una economía de subsistencia que pali que pali reciben influyencies esternes, que va desenrollándose na dómina siguiente.
N'El Bierzu, como nel restu del Norte peninsular desenvolvióse la cultura castreña 
L'aperturismu incipiente nes sos rellaciones comerciales, avistáu na anterior estada, vese curtiáu tres la invasión romana de la Meseta nel sieglu II e. C.
Son munches les xacees y les afayadures correspondientes a esta dómina. Exemplos de castros son, Castru Bergidum (prieto de Cacabelos) y el Castru del Chanu (Chanu, Furnieļļa) ente otros munchos y ente los afayadures estremaos utensilios pétreos y metálicos destinaos a distintes funciones y ayalguines como la del Castru de Chanu.
L'inxertu d'El Bierzu nel mundiu romanu fíxose rápido y de manera xabaz, resultando de les riqueces auríferes de la rexón berciana (As Médulas ente otres esplotaciones auríferes) grandes cambeos tanto na organización social como na económica y na xeográfica, desplazándose nucleos de población y creándose nueves ciudaes (Interamnium Flavium).
Esti procesu nun foi continuu sinón que se desenrollaron en delles etapes, volviéndose El Bierzu nuna cantera abierta, coles consiguientes infraestructures empobinaes a esti fin ensin que la cultura romana llegare a ser más qu'un barniz que desapaecería al cayer l'Imperiu Romanu.
Son numberoses les xacees arqueolóxiques correspondientes a ta dómina, destacar les xacees auríferes d'As Médulas (patrimoniu de la humanidá), Castropodame, y Paradaseca, ente otros, la romanización de numberosos castros como'l Castrelín de San Xuan de Paluezas y ciudaes como Bergidum (zona de La Edrada, Cacabelos) asina como numberosísimes afayadures: utensilios, epigrafíes (ara de San Pedro de Trones) y una ayalga de singular importancia, l'Edictu d'Augustu, más conocíu como Bronce d'El Bierzu (edictu en Bronce del Emperador Augustu) que permitió un mayor conocimientu de les rellaciones y pactos del Imperiu Romanu coles tribus indíxenes. La fastera actual d'El Bierzu perteneció al Conventus Asturicensis, con capital n'Asturica Augusta, que formaba parte a la provincia Tarraconensis. Por mor de les reformes de Dioclecianu, nel sieglu III, dichu conventu foi conseñáu a Gallaecia, provincia de nueva creación arrincada de la Tarraconensis..
Tres la entrada de los pueblos xermanos na Península, los suevos y los vándalos asdingos (que posteriormente treslladaríense a la Bética) instaláronse na provincia de Gallaecia na que s'inclúi El Bierzu. La información sobre la dómina sueva ye mui escasa, sábese qu'El Bierzu taba dientro d'esi territoriu pol Parrochiale Suevum y dagunes afayadures arqueolóxiques.
El dominiu suevu sobre El Bierzu fina tres d'una riestra de sucesos qu'entamen nel llevantamientu d'Aspidiu escontra'l rei visigodu Leoviguildu, apoyáu aquelli pol rei suevu Miru que muerre llueu de sofitar al fíu de Leoviguildu, Hermeneguildu contra so padre. Tres 177 años los visigodos afecharon col reinu suevu. 
Del dominiu visigodu d'El Bierzu esiste mayor información, proporcionada ésta tanto por fontes escrites, como por exemplu la "Vida de San Fructuosu", escrita, probablemente por San Valeriu, y otres obres d'esti Santu y estremaos restos arqueolóxicos y ayalgues numismátiques de importancia como son dos monedes, una que correspuende al rei Sisebutu que pue lleese nel aviesu "Bergio Pius", faciendo referencia a Castru Bergidum onde esistió un enclave visigodu y un tremisse alcontráu nel Castiellu de Ponferrada de Recesvintu.
Gracies a la "Vida de San Fructuosu" conocemos que'l padre d'ésti yera dux de Gallaecia y que munches de les sos propiedaes alcontrábase nuna zona d'esa provincia llamada "Bergidensis territori" (territoriu Bergidensi).
Lo más destacao d'esta dómina ye la creación de la denomada Tebaida Berciana, un florecimientu monésticu n'El Bierzu que llevo a numberoses fundaciones, siendo'l so principal aguiyador a San Fructuosu, entamando pol desapaecíu Monesteriu de Compludu, destacando asinamesmo la fundación del Monesteriu de San Pedru de Montes. Gracies a la fundación d'estos centros monacales escomencipia a surdir un texíu cultural que continuará nos sieglos posteriores.
Desconocemos la evolución de les ciudades y los pueblos bercianos, probablemente les escavaciones arqueolóxiques que güei se realicen en Castru Bergidum contribuyan a aclaralo, recadando que nesi emplazamientu allúgase a priori una ceca visigoda llamada Bergium.
De la dominación musulmana, tres la invasión de la península ibérica nel 711, poseyemos poca información, suponse que tres la rápida ocupación peninsular per parte musulmana, asitiríense guarniciones encargaes de cobrar tributos.
Tres la Batalla de Cuadonga los reis asturianos, dempués de controlar gran parte de Galicia, tenten de realizar lo mesmo en territoriu bercianu. Bermudu I (o Vermudu I) cai derrotáu na batalla del Burbia (Vilafranca), nel 791, y abdica voluntariamente. Los monarques asturianos nun llograríen un dominiu absolutu sobre El Bierzu hasta los reinaos d'Alfonsu II y de Ramiru I, teniendo pasao de manes musulmanes a cristianes alternativamente. D'esta dómina queden testimonios, más o menos llexendarios, sobre les distinte batalles n'El Bierzu, destaquen ente elles la toma del Castiellu de Sarracín (Veiga de Valcarce) heroicamente, fechu que quedará reflexáu nel escudu de dichu conceyu.
El surdimientu del monacatu bercianu tres d'el paréntesis de la invasión musulmana ye un fechu, destacando les fundaciones y refundaciones llevaes a cabu por San Xenadiu de Santiagu de Peñalba y del Monesteriu de San Pedru de Montes. Los monumentos y restos arqueolóxicos que conocemos son mui abondosos y l'arte sacru bercianu ye mui destacáu, como exemplos la Cruz de Peñalba y el Cáliz y la Patena del Abá Pelayu.
Esta dómina de transición abarca dende últimos del sieglu IX hasta'l sieglu XIII, inclusive.
Ente'l periodu Altomedieval y el Baxomedieval d'El Bierzu vienen distinguiéndose, de cutio, polos historiadores, una estapa denomada, "El Bierzu Feudal."
Trátase duna denomación socio-económica na qu'unos grupos poseyen la tierra y otros la esploten, basándose la economía na esplotación agraria y ganadera. Namás a partir del sieglu XII tien llugar una diversificación progresiva de la economía, enanchándose a la minería y tresformación de los recursos minerales (ferreríes), la pesca y entamando a desenrollase'l comerciu al traviés de feries y mercaos y pequeños "empresarios" dedicaos a la compra-venta-tresporte de mercaderíes.
La propiedá concéntrase en poques manes realizándose una distinción ente propiedaes de calter eclesiásticu, de los que los pincipales esponentes son los monesterios de San Pedru de Montes y de San Andrés de Veiga de Espiñadera (benedictinos) y el Santa María de Carracedo y de San Miguel de las Dueñas (cistercienses), y propiedaes de realengu y nobiliar, ensin escaecer el papel desempeñáu poles órdenes militares de Santiagu, l'Hospital y el Temple. L'analís del sistema de propiedaes y su evolución ye enforma estensu y complexu, y imposible de resumir en poques pallabres. Sorrayar que los conflictos ente los conceyos y los señores, ensin importar qu'éstos seyan eclesiásticos o nobiliares.
Alministrativamente, El Bierzu, hasta l'añu 910, como indicáremos yá, integrábase nel reinu d'Asturies, y nel de Lleón ente'l 910 y el 1037, a partir d'esi añu inclúise na Corona de Castiella, pa tornar al de Lleón nel 1157 y terminar nel 1230 de vuelta na Corona de Castiella. A partir de 1187 El Bierzu pasa a ser señoríu, y tien por tal a D. Velasco Fernández, pasando, a entamos del sieglu XII a tener gobernadores, ún de los más conocíos foi D. Gonzalo Peláez y nel añu 1243 apaez, como merín d'El Bierzu, D. García Carnota. El Bierzu nesta estapa divídese en tenencies (Ancares, Ulver, Bueza, Aguiar, Valcarce, y tenencies d'un ámbitu territorial más reducíu nes que podemos incluyir a les villes) dientro d'otra mayor (Tenencia mayor). A partir de mediaos del sieglu XIII estes tenencias dan pasu a les merindaes mayores que terminarán tornándose, posteriormente, n'adelatamientos. 
Queden bien d'exemplos artísticos d'esta dómina, destacando'l Monesteriu de Santa María de Carracedo y el Castiellu de Ponferrada (nes partes que correspuenden a esti periodu) y la ilesia de San Miguel de Corullón, en cuantes a edificaciones y numberoses representaciones marianes y de crucificaos de gran valir artísticu como'l Calvariu de Corullón.
La Baxa Edá media n'El Bierzu carauterízase, principalmente, pola crisis de los señoríos monásticos y l'auxe, munches veces a costa d'éstos, de los llaicos, personificaos na figura de ciertos nobles qu'empleguen la encomienda como instrumentu pa usurpar munchos de los bienes de los señoríos monásticos.
Destacar ente los señoríos llaicos el de Bimbibre, entamando en 1304 por Alfonso de la Cerda (bicácanu d'Alfonsu X), integráu, al empiezu, na Casa de Medinaceli; y el de Vilafranca que correspuende a la familia de los Osorio, "integráu" nel Condáu de Lemos, posteriormente tresformóse en marquesáu.
Tienen llugar numberosos conflictos sociales producíos por esti cambéu. Destaca la Revuelta Irmandiña que causó non poques amarraces y la guerra civil de la década de los ochenta del sieglu XV.
Alministrativamente debemos tener en cuenta qu'El Bierzu que pasa, a mediaos del XIII, de les tenencies a les Merindaes Mayores la fragmentación territorial que supón los señoríos de la que se llibra la villa de Ponferrada, comprada polos Reis Católicos en 1486, constituyéndose en Correximientu en 1494 hasta l'añu 1780.
Como espresión de la singularidá d'El Bierzu y la so fuerte identidá dende cuantayá hai que sorrayar la carta unviada al ayuntamientu de la ciudá de Lleón, en 1567, y que continua una correspondencia d'avientu 1563 d'intención asemeyada solicitando que la provincia d'El Bierzu (sic) se dixebrare del Adelantamientu de Lleón, argumentando esta pretensión pola llonxanza xeográfica, pidiendo que l'audiencia (de los negocios d'El Bierzu) s'atienda na persona del Correxidor de Ponferrada y pa facelo pretenden pidilo "por capítulu de Cortes". 
Nel apartáu artísticu, les edificaciones militares tienen una importancia relevante dao'l poder de los señoríos. Destacar ente ellos el de Ponferrada, que medra enormemente en tamañu calteniendo gran parte de les sos muries orixinales templaries (sieglos XI-XII), Castiellu de Cornatel, de Sarracín d'Autares, Balboa,…
Esti periodu abarca dende'l sieglu XVI hasta entamos del XIX. Diérase-y en llamar, tamién, "feudalismu desenrolláu" ya que caltién munches de les carauterístiques medievales.
N'El Bierzu asoceden socesivos cambeos demográficos a lo llargo d'esti periodu, estaes de medría, estancamientu y descensu, por mor de les respeutives estaes de bonanza y crisis económiques, producíes éstes por males colleches y pestes, y ye qu'El Bierzu sigui siendo prencipalmente agrariu, siendo la vide'l so prencipal produtu, y nes estayes montesines ganaderu, heriedando del periodu medieval el minifundismu y la gran cantidá de tierres en manes d'eclesiásticos. Destacar la introducción nesti periodu (sieglu XVII) d'ún de los produtos que tendrá mayor sonadía y calidá, el pemientu.
El comerciu continua nún espoxigue incipiente. Feries y mercaos marquen l'autividá comercial nes prencipales villes (Ponferrada, Bembibre, Vilafranca y Cacabelos) nes qu'existen tenderos y dalgún mercader espoxigando'l comerciu ambulante gracies a ancareses y fornelos pesie de la precariedá de les víes de comunicación y los impuestos al treviesar les llendes internes, llamaos equí pontazgos (protalgos), y dalgún otru d'estremada natura.
Na estaya industrial destaca la industria testil, manque numberoses veces nun tapez más que l'autoabastimientu. En Bembibre y na merindá de Cornatel ellaboraben unos paños de llienzu blanco llamaos bierzos que tovieron gran éxitu y reconocimientu y comercializaron fuera d'El Bierzu con gran demanda. Tamién destaquen les numberoses ferreríes, delles con una produción significativa que llevó a intentar producir aceru ya inclusive una fábrica d'armes, en 1779, en Vilafranca.
La sociedá taba organizada en tres estamentos: cleru, ñobleza y el pueblu llanu o Estáu llanu.
El primer, el cleru, aparte de la so gran enfluyencia ideolóxica y cultural , acentuada pola so doyura padrimonial, tán exentos de pagar impuestos y la so gran cantidá proporcional, respeutu al restu de la sociedá, de presones que formen parte d'esti estamentu, unas 1000 pa caberos del sieglu XVIII, refuercia'l so poder y enfluyencia.
El casu de la ñobleza ye distintu, ya que nesti estamentu cueyen dende los Grandes d'España, la que podríamos llamar, ñobleza más "alto" , fasta los fidalgos, l'aviesu, nesti caberu gurupu, el de los fidalgos ye especialmente significativu el gran númberu de presones que formaben parte d'elli nesta rexón pa caberos del sieglu XVIII, albídrase que n'El Bierzu el 50% de les presonas incluyíense nesti estamentu, y d'ellos, de los más, fidalgos. Sicasí, dellos, ensinón munchos d'estos fidalgos, malvivíen de pequeños españamientos agrarios de cuasi subsistencia, amatando esi allugamientu baxo esi titulu de "baxa" ñobleza.
L'Estáu llanu, el tercer estamentu, fromábenlu, aproximadamente, pa caberos del sieglu XVIII, el 38% de la sociedá (ensin cuntar parte de los fidalgos que, como endiciáremos, tendríen más que ver con esti estamentu que col de la ñobleza). Encadarmábenlu llabraores, artesanos y comerciantes sobreviviendo magüer sofrir les mayores cargues impositives.
Demientres los sieglos modernos y fasta les reformes del sieglu XIX, El Bierzu formó parte duna enantada Intendencia-Provincia integrada pol Partíu de Llión, el Principáu d'Asturies y el Partíu de Ponferrada. No tocántenes a El Bierzu d'anguañu, incluyíase dientro'l Partíu de Ponferrada el cual incluyía otres zones que güei nun formen parte d'El Bierzu: merindá d'Aguiar, anguaño comarca de Valdiorras y la xurisdición de Lluciellu. Esti Partíu yera gobernáu dende Ponferrada, villa realenga, por un correxidor de nomamiento rial, subdividiéndose El Bierzu en merindaes, cuetos, conceyos, xurisdiciones. Inda dependiendo'l noyu "central", Ponferrada, estes subdivisiones yeren, na práutica, cuasi autónomes, siendo señoríos llaicos o eclesiásticos na so mayoría y unos pocos percaciaren xurisdición propia.
El Conseyu Comarcal d'El Bierzu ye la institución pública llocal encargada del gobiernu y alministración de la Comarca d'El Bierzu.
Atendiendo a las pecuñariedaes hestóriques, xeográfiques y culturales d'esta gran comarca, compuesta por 37 conceyos, nun se podría dicir que ye una comarca xunitaria, cuásique podría dicise que ye una provincia dientro la Rexón de Llión. 
La dixebra tradicional del Bierzu cíncase nel altor medio de los sos conceyos, y amás dicha dixebra ye atalantada como tala polos sos habitantes:
Ye importante sorrayar qu'esta comarca nun entendiéu de divisiones atendiendo a les llingües falaes nun conceyu u otru, dao que les sodivisiones siñalaes enantes incluyen conceyos del domeñu llingúísitu gallegu y astur.
Tamién débese endiciar que, anque dacuando se nome a L.laciana y Cabreira como bercianas, dambes les dos tan estrenchamente arreyaes con otres estayes xeohestóriques de la rexón; poseyendo, amás, una perfuerte personalidá cultural ya identitaria.
La llingua predominante ye'l castellán, pero con importantes enfluyencies del gallegu y del llionés que van aduciendo sigún vase d'oriente a occidente y el norte reupectivamente. L'emplegu del gallegu y del llionés nel usu de cutio tien suertes dispares, magar que dambos gociaren duna reciente revitalización per aciu'l llabor d'estramaes asociaciones que promueven el so usu y estudiu, siendo, el gallegu'l más favorecíu, enantándose'l so emplegu na so zona d'enfluyencia, y el llionés continúa sofriendo un usu mui llimitáu.
Coxitárase siempres a El Bierzu como una ponte ente'l gallegu y el llionés; pero con cálteres propios mui estremaos, que llevaron a encartichar esi falaxe d'El Bierzu como dialeutu bercianu nel sieglu XIX recoyíu posteriormente en diverses espublizaciones.
Una llende imaxinaria que parte del Altu Cúa fasta parte del anguaño conceyu de Ponferrada (Fontesnuevas y Dehesas) dixebra los territorios llingüísticos.
Dende antiguu dambos foren la fala o falaxe de cutio o tradicional. 
Güei, evitando les poblaciones más urbanes, onde lo llariegu, llingüísticamente falando, práuticamente desaniciara, nótase como hibrídense, dacuando, y como mesturen resultados fonéticos gallegos y llioneses (y entá castiellanos) coesistiendo dambes formes en dellos casos. D'otra miente, munchos de los valles o comarques que formen El Bierzu caltienen significatives pecuñariedaes na so fala, surdiendo asina xergues como'l burón (xerga de los vendedores y albarderos ambulantes de Fornela), y el dialeutu ancarés.
Esiste una gran autividá fabril na comarca alrodiu les estayes del carbón emplegáu pa la produción de lletricidá, n'El Bierzu fundó L'Estáu ENDESA en 1944 pa la produción d'enerxía lléctrico y continúa presente al tresvel del Compostilla II, la segunda central termolléctrica más grande d'España (5 gurupos térmicos) , la estaya siderúrxica (Roldán), eólicu (Comonor, LM), la estración de cayuela (numberoses emprese), y presencia nes estayes del vidriu, el cementu (Cosmos) y la costruición (Martínez Nuñez, Begar). Asinamesmo posee un texíu de pequeñes empreses nes tres estayes. La estaya servicios al empar que nel restu'l país va alquiriendo más pesu de la que se desmantela la estaya secundaria. Tou ello xuníu a una industria agroalimentaria en progresión tantu en cantidá como en calidá y prestixu(vinu, industries cárniques,hortofrutícoles).
El clima bercianu posibilita una produción perbona de frutes y berces. Asina como una magnífica variedá de vinos, ente los que destaquen los que tán iscritos na Denomación d'Orixe d'El Bierzu.
L'agricultura berciana duxñebrase en dos partes, la del Bierzu Altu y la de la Zona baxa de la Comarca. El Bierzu Altu pecuñarízase pola abundancia d'agricultura de tipu tradicional y a tiempo parcial. Magüer, na Zona baxa, desenrróllase una agricultura moderna cincada nel regadíu y cultivos con bona salida nel mercáu.
Empreses como Minero Siderurgica de Ponferrada, Uminsa, HCCSA, Grupo Alto Bierzo, Carbones Arlanza, Minas de Valdeloso tienen los sos noyos de trabayu nel Bierzu y na vecina comarca de L.laciana.
Trubiecu de los dos prencipales gurupos empresariales de Castiella y Llión. Begar (Begar, UFC, Televisión Castilla y León, Punto Radio y l'antigua empresa de cable Retecal, alquirida ONO) de la mán de José Luis Ulibarri, y del Grupo Martínez Núñez (Teconsa, Proinsa, La Estrella, GH, "La Cronica de León") propiedá de José Martínez Nuñez.
Delles de les sos más típiques bayures culinaries son el botiellu, l'androlla, los pemientos, la manzana reineta, la pera conferencia, les castañes, les zreces y los sos vinos de la variedá mencía baxo la Denominación d'Orixe Bierzu.
La comarca posee un texíu cultural del que podríase destacar el "Campus del Bierzu" en Ponferrada, perteneciente a la Universidá de Llión y los movimientos culturales xeneraos por iniciativa del ayuntamientu ponferradín (per aciu de los museos conceyiles y de la Casa de la Cultura), la Obra Social de Caxa España, "Ediciones Hontanar" ya l"'Istitutu d'Estudios Bercianos". Asinamesmo, n'El Bierzu tán presentes les emisores de radio: Ondacero, RNE, Onda Bierzo-Punto Radio, COPE, Radio Bierzo-Cadena Ser, Fórmula Hit; la prensa escrita: Diario de León, La Crónica del Bierzo, Bierzo 7, asina como estremaos medios de prensa dixital y televisiones locales y por Internet: InfoBierzo.com, El Bierzo Digital, Bierzo TV.
Orixinarios d'El Bierzu son:
En Vilafranca pasa delles estaes el compositor Cristóbal Halffter.
Ye a sorrayase que l'enfluyente políticu del sieglu XIX José María Queipo de Llano llevó'l títulu de la llocalidá berciana de Torenu, siendo conocíu na hestoria como Conde de Torenu.
En Páramu del Sil, pasó tres años de la so vida alitándose de tuberculosis, el poeta Ángel González.
Franco Battiato
Franco Battiato (Jonia di Riposto, Catania, 23 de marzu de 1945), ye un cantautor, editor y director de cine italianu. Ta consideráu como un personaxe únicu na música europea de los caberos venti años. Escéntricu y camudante, Battiato refuga etiquetes ya idees afitaes pa amestar nel so estilu raigones tan estremaos como'l pop progresivu, la música culta, les melodíes populares los años '50 y '60 o la música étnica. Tamién tien andechao, en discos y películes, col filósofu Manlio Sgalambro.
(Amuésense solo los álbumes orixinales italianos, magar que Battiato tien espublizao versiones de los sos discos n'inglés y español. Calcando nel nome de los discos puen atopase comentarios y cites de los cantares).
Ponte de Domingo Flórez
A Ponte de Domingos Flórez ("Puente de Domingo Flórez"); ye un conceyu cabreirés de fala gallega y ellí pueden visitase "Las Médulas", nel llugar de Lleres, ún de los munchos restos romanos d'esplotación aurífera que se pueden atopar nel occidente y centru de Llión. La so denominación provién por ser más pequeñaes que Las Médulas que s'atopen enforma averaes a esta, anque que las d'esti conceyu seyan de menor importancia arqueolóxica.
Con una altitú media de 376 m, fai frontera cola provincia d'Ourense y pertenez a la comarca de Cabreira.
La so economía básase principalmente n'agricultura, y sobre too nes vides yá que ye una de les meyores zones de producción de vinu del Bierzu, pero tamién d'otros productos de la tierra, anguañu ta emprincipiando un incipiente desendolcu del turismu rural.
Arrirock
Arrirock ye un festival de música rock que tien llugar na llocalidá arribeña de Llimiares dende 1998 el vienres y el sábadu de la segunda selmana d'agostu.
Ta sofitáu económicamente pol ensame xuvenil Mol y el conceyu de Santa María de Llimiares. Actúan polo xeneral grupos de rock o agrorock inda non mui conocíos de Lleón, Portugal, Galicia y Asturies.
Alixa
Alixa ("Alija del Infantado") ye un conceyu del sur de Lleón, llendante con Zamora, en plenu procesu despoblación, pola absorción de los dos grandes núcleos cercanos, La Bañeza y Benavente .
La fundación de la población que tien l'Ayuntamientu considérase orixinaria de la población astur Aligantiam, teniendo una historia perllarga como indiquen los despoblaos de Bécares, o la presencia de monumentos de gran antigüedá como la Bodega d'Ozaniegu datada del sieglu XII o los monumentos nacionales de la ilesia de San Estebán (templaria) y el castiellu del conceyu.
La so adscripción a una o otra comarca ye percomplicada dao que comparte rasgos col Páramu baxu, los Valles de Benavente y la Vega del Órbigu, onde s'alluga como subcomarca. 
La so agricultura ta torgada por mor de nun tar modernizaos los sistemes d'esplotación, al igual que la ganadería. La so economía pretende xirar sobre'l desendolcu turísticu gracies a la so monumentalidá si qu'asina'l texíu industrial d'esti seutor nun ta nin tan siquier desendolcáu.
Climáticamente ye continental, nun teniendo nenguna diferencia coles zones restantes a nun ser pola humedá presente al so allugamientu pente la Sierra d'Arrabalde y el ríu Órbigu.
Páxina del Conceyu d'Alixa
Música griega
La música griega ye la música que tien el so orixe en Grecia o Xipre.
Ye un conceutu ampliu qu'abelluga estilos musicales mui estremaos:
Laiká
Laiká (en griegu "Λαϊκή μουσική") ye'l nome d'un estilu de música griega folk mui popular en Grecia, y Xipre.
Nacíu como música pop na Grecia de los años 50 y 60 del caberu sieglu resultáu d'una amestadura ente'l pop, la música tradicional griega y ritmos balcánicos y orientales. Los cantantes más conocíos fonon Monolis Angelopoulos, Stelios Kazantzidis y Stratos Dionisiou.
N'otros países balcánicos nómasela chalga (Bulgaria) o turbofolk (Serbia).
Música búlgara
La música búlgara ye la música feita en Bulgaria ou de raigu búlgaru.
La tradición musical búlgara forma parte al cabu la música serbia y griega de la música tradicional de los Balcanes.
Ye un conceutu ampliu que'abelluga estilos musicales mui estremaos:
Instrumentos de la música popular y folk búlgara:
Chaotic Hope
Chaotic Hope ye un grupu arribeñu de Black Metal fundáu nel hibiernu de 1997 col finxu de caciar música heavy de calidá en llingua llïonesa. Canta en llïonés ya inglés.
"Chaotic Hope" fai un Black Metal con rápidas y frayantes gitarras alternadas con grandes atmósferas y tou eillu salpicáu con deillas influencias del Death Metal. 
Rembetika
Rembétika (en griegu "ρεμπέτικα") ye'l nome d'un estilu de música griega underground con influencia folk surdíu nas urbes griegas nel sieglu XIX.
Esti estilu nacíu tres la Guerra d'Independencia Griega del Imperiu Otomanu en 1821. Los cantares de la rembetika cántanlos personas que taban embora la orden social y tan chenos de pasión y señaldá. 
Música serbia
La música serbia ye la música fecha en Serbia y na República Serbia o nos territorios de raigañu serbiu.
La tradición musical serbia forma parte al cabu la música búlgara y griega de la música tradicional de los Balcanes.
Instrumentos de la música popular y folk serbia:
Música del mundu
The Beatles
The Beatles foi un grupu de música inglés, con raigañu pop y rock, xurdíu en Liverpool en 1957 y que se disolvió en 1970. El tamañu de la so influencia, na que ye perdifícil dixebrar lo musical de lo cultural, llegó a bien d'estayes de la sociedá del so tiempu.. 
Aunque Lennon y McCartney fueron los principales compositores, Harrison y Starr ficieron valoratibles contribuciones al maurecimientu del grupu a traviés de los años. George Martin produxo tolos sos álbumes sacante'l de "Let It Be", que foi producíu por Phil Spector.
Na segunda mitá de la década de 1950, John Lennon y los sos amigos Pete Shotton, Nigel Valley y Ivan Vaughan formaron un grupu de música al que llamaron The Quarrymen y al que, na fiesta parroquial de la ilesia de San Peter en Woolton del 6 de xunetu de 1957, se-y amestó Paul McCartney; al que siguió un poco más sero George Harrison, que yera amigo de Paul. The Quarrymen entamó a tocar en dellos locales de Liverpool, momentu nel que se-yos xunió el pintor Stuart Sutcliffe al que convencieron pa que se comprara un baxu colos beneficios d'una esposición de pintura. El nome del grupu diría camudando y asina tenemos "Johnny and the Moondogs", "Long John and Silver Beatles", "The Silver Beatles", hasta optar finalmente pol de "The Beatles".
Yeren autodidactes, influyíos pol rock'n'roll, (Chuck Berry, Buddy Holly, Elvis Presley, Little Richard, Gene Vincent en particular) y el blues negru americanu, toquen fragmento de los éxitos de rock del momentu d'oyíes, ensin partitura, escuchándolos na radio o nos discos.
El grupu de Liverpool entamó a garrar esperiencia escénica na ciudá de Hamburgu, Alemaña a onde llegaron n'agostu de 1960. Cola promesa de tocar regularmente nel club Kaiserkeller, dirixíu por Bruno Koschmider, Alan Williams envió a los Silver Beatles a Hamburgu. Foi enantes de la so marcha cuando al grupo se-y amestó Pete Best como baterista, miembru que facía falta. Otru gran cambió foi'l cambiu del nome Silver Beatles por sólo Beatles.
Pero'l quintetu entró nuna completa desilusión. Nun taben tocando nel Kaiserkeller, sinon nun puercu y murniu llugar llamáu Indra Club. The Beatles tenía que tocar una gran cantidad d'hores y a cambiu Bruno apurría-yos un llugar onde vivir. Pasó'l tiempu y el contratu de The Beatles foi ampliáu, de manera que pasaron a tocar por fin nel Kaiserkeller. Pero nun duró muncho más la so rellación con Koschmider, yá que'n acabando el so contratu pasaron a un nuev club llamáu Top Ten. Cuando Bruno s'enteró de la "traición" mandó-yos a la policía, qu'obligó a George a tornar a Liverpool debido a que nun tenía 18 años y faltaba-y documentación para trabayar. Una vez más el grupu de John atopaba una piedra nel camín.
Toos tornaron a Liverpool. Pero una vez que George cumplió 18 años, volvieron a Hamburgu a presentase nel club Top Ten. Durante la so segunda estancia en Hamburgu, depués d'una de les sos funciones, el grupu foi xabazmente atacáu por una pandilla de Teddy Boys, que-y provocaron a Sutcliffe un tumor cerebral, que foi, tiempu depués, el factor de la so muerte. The Beatles regresaron hacia los 60 a Liverpool, y Stu quedóse en Hamburgu con Astrid, una fotógrafa que conocidera allí. La formación de The Beatles quedó definitivamente afitada con John, Paul, George y Pete Best.
Cuando tornaron a la so ciudá natal yeren tan populares qu'un rapaz que taba encargáu de la sección de discos nun negociu familiar de venta de muebles y electrodomésticos (NEMS) foi a velos tocar. El rapaz yera Brian Epstein, que se convirtió nel so "manager". 
Los Beatles fueron rechazaos por munches compañíes de discos, como la Decca, que después contrataría a los Rolling Stones pa enmendar el so error. Foi George Martin, un mozu productor d'una subdivisión de EMI, l'hasta entós impopular Parlophone la que los admitió pa grabar un primer discu, aunque cola condición de emplear a un baterista profesional, llugar que por entós ocupaba Pete Best. Debido a diferencies musicales y el supuestu desinterés de Best col grupu, los otros Beatles decidieron despedilu y reemplazalu por Ringo Starr (nacíu Richard Starkey) que los ayudaba cuando Best nun se sentía motiváu pa collaborar cola banda. El resultáu foi'l so primer "single", "Love Me Do", qu'algamó un buen puestu nes llistes de ventes pa ser un primer discu, pero que nun foi un númberu uno.
Yá en 1963, "Please, please me" y poco depués "From me to you" y "She loves you" subiríen de nuevo a puestos d'honor nes llistes britániques. El so primer LP "Please Please Me" (1963), grabáu dafechu nun solu día, tuvo 29 selmanes nel númberu 1 y 61 selmanes nel "top" 10, batiendo'l récord de permanencia d'un discu no cimero del escalafón británicu. Depués siguieron con "With The Beatles".
Lo qu'había que facer darréu, según Epstein, yera invadir el mercáu norteamericanu. Con gran anticipación publicitaria y con un nuevu senciellu baxo'l brazu, el popular "I Want To Hold Your Hand", los Beatles llegaron a Estaos Uníos el 7 de febreru de 1964, sólo unos meses depués del asesinatu del presidente John F. Kennedy. Algamaron el númberu 1 nos Estaos Uníos xusto enantes de la xira americana de 1964, un país históricamente contrariu a los grupos británicos, batiendo récords d'audiencia nes sos actuaciones televisives (nel Show de Ed Sullivan) y vendiendo millones de discos.
Esti fenómenu foi denomináu "Beatlemanía", especialmente porque les sos admiradores glayaben y bailaben al ritmu de les sos canciones.
Rodaron la so primer película "A Hard Day’s Night" consiguiendo buenes crítiques, comparándolos colos mesmísimos hermanos Marx. El discu de la banda sonora de la película "A Hard Day’s Night" y "Beatles For Sale" foi llanzáu en 1964.
En 1965 rodaríen otra película "Help!", dando llugar al discu del mesmo títulu, nel que s'incluyía la canción "Yesterday", titulada orixinalmente por McCartney "Scrambled eggs".
Tamién nel 65 editaríen otru discu nel que yá se veíen aires de cambiu na música, "Rubber Soul". Nesti discu la música de los Beatles yá se veía más complexa de too lo anterior escuchao del grupu, grandes melodíes, más efectos de soníu y unos Beatles que teníen un plus d'inspiración pola so entrada nel mundu de les drogues, quiciás esti factor permitió que'ellos tuvieren más llibertá na creación y esperimentación de la música y esti discu foi'l nexu ente la beatlemanía y la desinhibición musical que vemos na so siguiente dómina, quiciás la más bayurosa.
Nel so siguiente álbum, "Revolver", que sal al mercáu n'agostu de 1966 pue vese un trabayu ciclopeu de producción arropando melodíes y ritmos nuevos, frescos y vanguardistes. George Martin ficiérase perfechu cómpliz de les inquietúes del cuartetu y amoldóse a los nuevos paisaxes qu'ufiertaba la música de "Revolver", paisaxes que diben de lo clasicista a lo iconoclasta, de lo simple a lo complexo, demostrándo a lo llargo de les sos múltiples tresformaciones la presencia d'un amigu poderosu y estremáu a tolo qu'enantes fuera materia primero pa la inspiración del grupu: el LSD, vieyu conocíu y recuerdu de les sos recientes xires per América, y presente yá, magar que de manera tímida en dellos pasaxes de "Rubber soul", yera aquí en "Revolver" el protagonista.
Pero, a pesar de tantos éxitos, el grupu tendría que facer frente a dellos escándalos, siendo'l más destacable'l producíu con motivu d'una entrevista de John Lennon na qu'afirmaba que «los Beatles yeren nesi momentu más famosos que Xesucristu» (en realidá lo que Lennon quisiera dicir yera qu'«El Cristianismu ta tan n'escayencia que Los Beatles son más famosos que Xesús»). Nuna montonera de países fanáticos relixosos entamaríen fogueres con discos y el grupu foi vetáu na radio.
Los Beatles abandonaron les xires definitivamente, depués de les agresiones de Filipines y les amenaces del Ku Klux Klan, siendo'l conciertu de San Francisco el día 29 d'agostu de 1966 l'ultimu de la so carrera. Depués d'esto'l grupu dedicaríase a aselar y a preparar el so siguiente discu (Sgt. Pepper's Lonely Hearts club Band).
A finales de 1966, asoléyase un álbum recopilatoriu de Parlophone llamáu "A Collection of Beatles' Oldies", nel que s'inxeren los éxitos antiguos, incluyendo un tema inéditu del rockeru Larry Williams "Bad Boy", de la dómina del Cavern Club.
El 1 de xunu de 1967 llanzaron la so obra más innovadora, "Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band", un LP que marcaría el nacimientu de la música psicodélica y que supuso un rotundu éxitu mundial, algamando'l númberu uno simultáneamente nes llistes britániques y estaunidenses. La memorable portada foi fecha por Peter Blake, nella apaecen los cuatro beatles murnios del muséu de cera de Madame Tussaud paecen asistir al so propiu funeral, mientres que los cuatro verdaderos beatles, convertíos en músicos de fanfarria bigotudos, asemeyen tener cambiao d'identidá y una muñeca anuncia «Welcome the Rolling Stones». Esta tapa fizo que la EMI duldara polos problemes que-yos podría traer yá que nesti collage taben casi cien cares de famosos, y la compañía nun quería tener conflictos xudiciales, polo que s'eliminaron les imáxenes de Ghandi y de Xesucristu pa nun xenerar conflictos tanto na India como na comunidá cristiana, yá dolida poles declaraciones de Lennon.
Los Beatles seríen los representantes del Reinu Xuníu na primera emisión vía satélite en televisión pa tol mundu, interpretando "All you need is love" el 25 de xunu de 1967.
El 27 d'agostu de 1967 muerre'l so "mánager" Brian Epstein d'una sobredosis accidental de medicamentos (magar que tamién se contempló la hipótesis del suicidiu), depués d'esti fallecimientu los Beatles nunca llevantarán cabeza nel planu económicu embarcándose en proyectos que fracasarán dafechu y que serán otru motivu a tener en cuenta na disolución de la banda. Tamién en 1967, baxo una idea de Paul McCartney, produxeron la película pa televisión "Magical Mystery Tour", cola posterior edición del trabayu discográficu del mesmu nome.
En 1968 asoleyen l'álbum y la película "Yellow Submarine". John Lennon conoz per esti tiempu a l'artista xaponesa Yoko Ono, que lu influiará enormemente, creando rocees dientro'l grupu.
Cola gran cantidá de canciones compuestes na India y al so regresu en Londres, editaron el doble LP "The Beatles", más conocíu como l'"Álbum Blancu". Esta dómina del grupu pesllaríase con "Hey Jude" siendo ún de los "singles" más vendíos de la historia.
Pero les tensiones dientro del grupu diben siendo cada vez más notables. Too esto quedaría grabao nel siguiente trabayu, el documental qu'entamó llamándose "Get Back" pa terminar siendo "Let It Be". Depués de dar el famosu "conciertu de l'azotea" nel edificiu del so sellu discográficu Apple nel centru de Londres el 30 de xineru de 1969, los Beatles nun quedaron contentos col discu y nun s'asoleyaría hasta casi un añu depués con orquestación a cargu de Phil Spector.
Los Beatles decidieron entrar nel estudiu por última vez pa grabar el que diba a ser el so últimu discu (magar que salió al mercáu enantes que "Let it be"), l'imprescindible "Abbey Road" (1969), quen se convertiría nel so discu más vendíu, depués de "Sgt. Pepper".
Depués de la publicación de "Let It Be", en 1970, les desavenencies y rocees nel somantu de la formación acabaron cola disolución de la mesma cuando, el 10 d'abril d'aquel añu, McCartney saca'l so primer discu en solitario y anuncia que dexa'l grupu y cada miembru continúa la so carrera musical en solitario, ensin que guañase ningún de los intentos de volver a aconceyalos. Paul va conocer un gran éxitu comercial col so grupu nuevu, Wings, John continúa faciendo cantares más comprometíos como "Working class hero" (la qu'algamó mayor sonadía sería "Imagine", que xunta "Give peace a chance" convirtióse nun himnu de la so dómina) hasta'l so asesinatu el 8 d'avientu de 1980 por un desequilibráu al que-y firmara un autografu delles hores anantes al pie del so apartamentu nel Dakota Building de Nueva York.
Asina como la producción d'una película d'animación, "Yellow submarine", en 1968. Los cuatro Beatles apaecen nuna breve secuencia nel cierre de la película. 
"The Beatles" foi igualmente'l nome d'un dibuxu animáu nel que se fizo intervenir a los cuatro Beatles col so "look" anterior (ensin bigotes nin gafes) y foi emitíu nos Estaos Xunidos. Les voces de los personaxes del dibuxu nun teníen nada que ver coles de los verdaderos Beatles, el so acentu de Liverpool consideróse como dificilmente comprensible pol públicu estaunidense. 
Xunión Soviética
La Xunión Soviética ( tr.: "Sovietsky Soyuz"), oficialmente nomada Xunión de Repúbliques Socialistes Soviétiques (XRSS, tr.: "Soyuz Sovétskij Sotsialistícheskij Respublik"; ; abreviáu СССР, "SSSR") foi un Estáu federal constitucionalmente socialista qu’esistió n’Eurasia ente 1922 y 1991. El nome empregáu informalmente ente los residentes foi la Xunión ("Soyuz"). 
La Xunión Soviética tuvo un sistema políticu de partíu únicu domináu pol Partíu Comunista hasta 1990 y anque yera una xunión federal de 15 repúbliques soviéticas subnacionales, l’Estáu soviéticu foi estructuráu baxo un Gobiernu nacional y una economía altamente centralizaos.
La revolución rusa de 1917, que provocó la cayida del Imperiu rusu, tuvo como sucesor al Gobiernu Provisional Rusu, que foi de corta duración, debíu a que los bolcheviques gañaron la Guerra Civil Rusa y fundaron la Xunión Soviética n’avientu de 1922 cola fusión de la República Socialista Federativa Soviética de Rusia, la República Federal Socialista Soviética de Transcaucasia, la República Socialista Soviética d’Ucrania y la República Socialista Soviética de Bielorrusia.
Tres el decesu del primer líder soviéticu, Vladímir Lenin, en 1924, Iósif Stalin acabó ganando la llucha pol poder y dirixió’l país a traviés d’una industrialización a gran escala con una economía centralizada y, al mesmu tiempu, con represión política. En xuno de 1941, mientres la Segunda Guerra Mundial, Alemaña xunto a los sos aliaos invadió la Xunión Soviética, un país col que firmó un pactu de non-agresión. Cuatro años dempués d’una guerra brutal, la Xunión Soviética emerxió victoriosa como una de les dos superpotencies del mundu, xunto a los Estaos Xuníos.
La Xunión Soviética y los sos Estaos satélites d’Europa oriental tuvieron involucraos na Guerra Fría, que foi una llarga llucha ideolóxica y política mundial escontra los Estaos Xuníos y los sos aliaos del bloque occidental; finalmente la XRSS cedió énte los problemes económicos y los disturbios políticos internos y esternos. Mientres esta dómina, la Xunión Soviética consiguió ser el modelu de referencia pa futuros Estaos socialistes. Dende 1945 hasta 1991, la Xunión Soviética y los Estaos Xuníos dominaron l’axenda mundial de la política económica, asuntos esteriores, operaciones militares, intercambiu cultural, progresos científicos, incluyendo l'entamu de la esploración espacial, y deportes (incluyíos los Xuegos Olímpicos). A finales de la década de 1980, l’últimu líder soviéticu Miḥaíl Gorbachov trató de reformar l’Estáu coles sos polítiques de la "perestroika" y "glasnost", pero la Xunión Soviética derrumbóse y foi disuelta formalmente n’avientu de 1991 tres el fallíu intentu de golpe d’Estáu d’agostu. Dempués d’esto, la Federación de Rusia asumió los sos derechos y obligaciones.
Los llindares xeográficos de la Xunión Soviética variaron conl tiempu, pero tres les sos postreres anexiones territoriales principales y la ocupación de los países Bálticos (Lituania, Letonia, y Estonia), del este de Polonia, Besarabia, y dellos otros territorios mientres la Segunda Guerra Mundial, dende 1945 hasta la disolución, los llindares correspondieron aprosimádamente a aquellos de la estinta Rusia Imperial, coles esclusiones notables de Polonia, la mayor parte de Finlandia, y Alaska.
Tocotronic
Tocotronic ye un grupu de rock alemán que entamó en 1993. Fórmenlu el baxu Jan Müller, el batería Arne Zank y el cantante / guitarrista Dirk von Lotzow. Dende'l so álbum caberu, "Pure Vernunft darf niemals siegen", trabaya con ellos el guitarrista y tecleru Rick McPhail, que tenía andechao en delles xires. El nome del grupu vién d'una máquina de vidioxuegos xaponesa.
Tocotronic xurdió d'Hamburgu y tién espublizao ensembre en "L'Age D'Or", compañía que ye un trabe na música alemaña de güei y per enrriba too no que d'avezu se noma Hamburger Schule ("Escuela d'Hamburgu"), escenariu alternativu nel que tamién s'alcuentren bandes como Die Sterne ("Les estrelles"), Blumfeld ("Campu flores") o Tomte (pallabra sueca pa un trasgu de Nadal). L'estilu de Tocotronic pue resumir munchos los xeitos d'esta "Escuela": llucha social, esmolecimientu pol valor "lliterariu" de les lletres (xuegos de pallabres, ironíes, etc) y guitarres frayantes, poru tamién esperimentales, con desendolcos suañadores y jazzísticos (comu s'atopen nos grupos indies estaunidenses de los '80 y '90: Sonic Youth, Dinosaur Jr., My Bloody Valentine, etc). 
Magar que el so influxu musical seya fondu na mocedá alemaña, tamién ye perimportante nes traces y la ropa, comu pue decatase nes grandes ciudaes (Hamburgu, Berlín, Frankfurt): "uniforme" que amesta vieyes chaquetes de deporte, camisetes d'anuncios y playeres.
Villadecanes
El conceyu de Villadecanes ("Villadecanes" ou "Viladecaes" en gallegu) ta compuestu por dúas localidaes la epónima y la de Toral de los Vaos ("Toral de los Vados" ou "Toral dos Vaos" en gallegu), ú ta allugáu l'Ayuntamientu. Pertenez a la comarca del Bierzu, concretamente al Bierzu baxu, ye un conceyu muito dinámicu por mor de la cercanía a Ponferrada y la presencia d'industrias, del cementu ou de servicios. Amás ye perimportante l'agricultura d'alta calidá. 
Culturalmente esti conceyu, si qu'asina la súa llingua común, amás obviamente del castellán, ye'l gallegu. llionesa.
D'ente la súa gastronomía, escelente como en tola rexón, ye perfamosa la empanada berciana que difier de la llionesa en que nun lleva tomate y por embargo sí acelgues y pataques.
Santovenia de la Valdoncina
Santovenia de la Valdoncina ye un conceyu de la provincia de Llión, na comarca de L'Alfoz; el sou nome amuesa'l sou orixe; paez ser que la localidá tiesta del conceyu creyóuse al rodiu d'una ilesia n'honor de Santa Ovenia (en castellán Eufemia ou Eugenia) nel valle del pequeñu riéu Oncina averáu a la capital.
Bisuyu (Ayande)
Bisuyu ye una parroquia del conceyu asturianu d'Ayande.
Llenda al norte cola parroquia de Viḷḷaverde, al este con Viḷḷar de Sapos, al oeste con Berducedo y Samartín y al sur col conceyu de Cangas del Narcea.
Nos sos 14,14 km² habiten un total de 109 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de:
Argüeyos
Los Argüeyos ye una de les comarques históriques más tradicionales de Llión, y ye productu de la xunión de los valles au nacen los ríos Toríu, Bernesga y Curueñu. 
El nome de la comarca paez remanecer del nome medieval, que ye cuando créyase, "Arbolium" y por derivación fonética del llionés central da'l nome d'anguaño. Fúndase na Alta Edá Media pa defender les poblaciones ástures y romanizaes de les invasiones árabe-musulmanes que llegaben a la Península. Foi tan bona la so aición que nel sieglu XV concéde-y la'l drechu de nomar xueces pa les sos tierres.
Anguaño ta nun claru procesu de despoblación por mor de la cayída xeneral de la economía rexonal que fai de la emigración la única salida d'una zona eminentemente ganadera, como amuesa que fuera'l puertu de Vegará, nel conceyu de Ḷḷugueros, ún de los puntos u nacía la principal cañada, la Real.
Amás, n'actualidá la comarca hestórica ta dividida ente dos grandes comarques o mancomunidaes, la de los Cuatro Vaḷḷes y la del Curueñu.
Llingüísticamente, entá pervive la variedá llionesa que nesta comarca de tres valles pertenez a la estaya central pero cola presencia de la ḷḷ (o che vaqueira), siendo la zona más oriental d'esti rasgu fonéticu. Presenta confusión de c/f y de güe/bue como en tola estaya de la variante llionesa central pero non metafonía de a/e como l'asturianu estandar. Les diferencies ente esta comarca y la de Ḷḷena yeren mínimes, sacante la mentada metafonía y el rasgu llionés de sofitar los infinitivos con una e final.
Dominiu llingüísticu ástur
El dominiu llingüísticu ástur fai referencia al conxuntu de los territorios onde anguaño se fala la llingua conocida polos glotónimos asturianu, lleonés o mirandés, y que constitúi una unidá llingüística propia. Ye una designación de consensu acuñada nun intentu de nun dotar de nenguna connotación xeográfica a un dominiu que s'esparde per rexones históriques bien definíes y consiguiendo asina una xunidá que permitiere esparder l'emplegu de la llingua ensin atopar torgues innecesaries. 
L'usu del términu asturlleonés lleva arreyáu'l conceutu equívocu de "dos territorios, dos llingües", cuando en realidá trátase de una mesma fala nuna estensión pelos territorios históricos, principalmente d'Asturies y Lleón. Xeográficamente abarca no qu'antaño foi la tierra de les tribus ástures, "Conventus Asturicensis", que dellos llingüistes asitien como la causa fundamental de la diferenciación llingüística del romance asturlleonés respeutu del castellanu o'l gallegu-portugués.
El dominiu tien una población d'alredor de 1.250.000 habitantes, y unos 620.000 falantes, de los que 110.000 son patrimoniales.
Los territorios que pertenecen a esti espaciu son:
Dellos seutores, por estremaos motivos sociales, hestóricos y alministrativos tienen una tendencia a denomar como llingua a la que se fala en cadún de los territorios, sicasí, dende un puntu de vista científicu y filolóxicu toles variedaes del dominiu llingüísticu astur formen parte d'una mesma llingua.
El nome de "dominiu llingüísticu ástur" ye una designación de consensu acuñada pol llingüista, ex-presidente de l'Academia de la Llingua Asturiana, Xosé Lluis García Arias, nun intentu de nun dotar de nenguna connotación xeográfica a un dominiu que s'esparde per tres rexones históriques bien definíes y consiguiendo asina una xunidá que permitiere esparder l'emplegu de la llingua ensin atopar torgues innecesaries.
El nome vien a sostituyir a otres acepciones emplegaes dende finales del sieglu XIX y que, d'una forma o otra, primaben a una rexón sobre otra; reparando en que les llingües son la peculiar evolución del llatín nun pueblu qu'habitó tol dominiu; decidióse emplegar esti nome como midida pa caltener una xunidá pernecesaria.
El dominiu tien el so orixe nel llatín vulgar, ye dicir na fala común de les xentes que l'Imperiu Romanu apurrió, principalmente nes llexones de procedencia norteafricana asitiaes n'Asturica Augusta y en Legio VI, pa les tierres habitaes polos astures. La suplantación d'esta llingua pola indíxena foi llenta pero imparable, dao que l'emplegu de la llingua imperial yera la puerta pa munchos drechos y llibertaes, ente ellos el más importante: la ciudadanía romana.
La presencia de les antediches fuercies militares sirvió permuncho nel procesu d'aculturización de les poblaciones indíxenes, siendo más fuerte la oposición nes zones más allonxaes, como'l Cordal Cantábricu, la Cabreira, o el Bierzu y más sele nes estayes más accesibles; asina mesmo la creyación del conventu asturicense con capital n'Astorga nun fixo sinon entainar el procesu, dao que les mines de Las Médulas yeren indispensables pal Imperiu y, esti quería garantizar la estabilidá na rexón, eso reparando en que casi tol territoriu astur nun taba so dominiu imperial.
El peculiar desendolcu del llatín a traviés del astur nel actual grupu llingüísticu nun foi espontánea nin allugada xeográficamente; sinon que paulatinamente la fala itálica foi tresformándose ta que nel sieglu X yá ye lu abondo estremada como pa ser considerada una modalidá romance propia. Nenguna de les dos divisiones del conventu, Cismontana (Llión) y Transmontana (Asturies), ye'l bierzu orixinariu únicu del dominiu, sinon que nes dos xurde al empar, namás dividida poles gens o tribus que formaben l'enxeme cultural astur, y que como xebra dialeutal dica güei caltiénense axuntando una y otra rexón ensin atender a divisiones alministratives.
Esta evolución nel percorrer de los sieglos da como resultáu que, a mediaos del sieglu X, apaezan les primeres llinies nesti romance, el Documentu de Kesos; nun cenobiu de Lleón. Amás dirán apaeciendo una bayura de documentos llegales nesti romance por tolos monesterios d'Asturies y de Lleón, qu'indiquen la importancia na sociedá de la llingua, lóxico siendo la llingua común na corona de Llión; poro apaecen documentos romanceaos en Palencia y vestixos llingüísticos de la fala nos dialeutos de trensición como l'estremeñu, aportaú ellí polos repobladores, nun debemos escaecnos de que la Estremadura actual correspuéndese casi toa cola Estremadura llionesa, respondiendo asina a la importancia de la llingua natural del reinu más importante de la Corona.
Que nun s'atopen casi nengún documentu nun llegal, y estos emprincipian xurdire na Plena Edá Media como cambéu d'una mentalidá, débese a que los reinos d'Asturies y de Lleón considerábense heriedos direutos del visigóticu Reinu de Toledo, y p'afirmar la so idea d'un Reinu de Lleón o Hispánicu usaron el llatín p'amosar a los otros gobiernos peninsulares, y principalmente a al-Ándalus que yera consideráu como l'antigua Hispania; la so preponderancia sobro los otros.
El sistema llingüísticu estáyase tradicionalmente en tres faces: oriental, central y occidental. Pero a esto hai d'añader una división que taza estes tres y que pasa pol Cordal, y ye la que divide'l dominiu llingüístiu en septentrional y meridional. Amás que dientro de cada greyu nun esisten nidies llendes y tienen subdialeutos con estremaes peculiaridaes.
Fálase ente'l ríu Seya y la llínia que marca'l ríu Purón nel valle de Pendueles en Llanes, y la llende de Cabrales con Peñamellera Alta. Introdúzse na provincia de Lleón y algama les tierres d'Oseya.
Cabrales: "Era un díi fríu y andabin per un camín llenu d’elu. La muyer y el so hombri llegarin colos ñeños a la ḥuonti las Llameras pela ñochi. Entamó llover y garró-yos munchu agua y abellugarinse nuna de las cabañas ḥechas de ḥuoya del Llosu ondi aviarin un ḥuou nel llar y llechi con ñatas".
L’infiestu: "Yera un díe fríu y andaben per un camín llenu de xelu. La muyer y el so home llegaren colos ñeños a la ḥuente les Llameres pela ñuechi. Entamó llover y garró-yos muncho agua y abellugarense nuna de les cabañes feches de ḥueya del Llosu onde aviaren un ḥueu nel llar y llechi con ñates".
Uviéu: "Yera un día fríu y andaben per un camín llenu de xelu. La muyer y el so home llegaren colos neños a la fonte les Llameres pela nueche. Entamó llover y garró-yos muncho agua y abellugarense nuna de les cabañes feches de fueya del Llosu onde aviaren un fueu nel llar y lleche con nates".
Caracterizáu pol fenómenu metafónicu, fálase nos conceyos de Mieres, Ḷḷena y Ayer y introduzse en tierres lleoneses pela rexón de Los Argüeyos. 
Ayer: "Yera un día fríu y andaban per un camín ḷḷinu de xilu. La muyer y el so home yegoren colos nenos a la fonte las Ḷḷameras pela nuitse. Entamó yover y garró-yos muntso agua y abeḷḷugorense nuna de las cabanas fetsas de fueya del Ḷḷusu onde avioren un fuíu nel ḷḷar y ḷḷetsi con natas".
Ésti ye'l grupu onde pue falase con más claridá territorial d'un "astur-lleonés". Presente como segunda modalidá por falantes y vitalidá nel Principáu d'Asturies.
Algama Muros, Candamu, Grau, Cuideiru y Pravia. Vocalismu común de Occidente y consonantismu propiu de les fazes centrales.
Candamu: "Yara un día fríu y andaban per un camín llenu de xelu. La muyer ya’l sou home llegarun colos neños a la fonti las Llameiras pela nuochi. Entamóu llover ya garróu-ys muncha agua ya abellugarunse nuna de las cabanas fechas de fuoya del Llousu onde aviarun un fuou nel llar ya llechi con natas".
Algama Quirós, Teberga y Proaza. Introdúzse en tierres lleoneses peles rexones de Babia y Ḷḷuna . 
Algama Valles baxos de Cangas de Narcea, Tinéu y Ḷḷuarca. Faza con islles de faza D.
Ḷḷuarca: "Yara un día fríu y andaban per un camín ḷḷen de xelu. La muyer ya’l sou home ḷḷegaran conos nenos a la fonte las Ḷḷameiras pula nueite. Entamóu ḷḷover ya garróu-ys muita augua ya abeḷḷugaranse nuna de las cabanas feitas de fueya del Ḷḷousu onde aviaran un fueu nu ḷḷar ya ḷḷeite con natas".
Inclui Somiedu, Brañes de Cangas, Degaña, más los enclaves de la faza C. Introdúzse en tierres lleoneses peles rexones de Viḷḷablinu, Ḷḷaciana y Sil, sieendo la modalidá más fuerte en númberos de falantes en Lleón y consideráu la base d'una futura normativización del llionés.
Degaña: "Yara un día fríu y andaban per un camín chen de xelu. La mucher ya’l sou home chegonun conos nenos a la fonte las Ḷḷameiras pula nueite. Entamóu chover ya garróu-ḷḷes muita augua ya abeḷḷugonunse nuna de las cabanas feitas de fuecha del Chousu onde avionun un fueu nu ḷḷar y ḷḷeite con natas".
Fálase nes rexones lleoneses de Oumañas, La Cepeda ("cepedanu"), Maragatería y Aliste.
Tamién nomáu Berciano-Cabreirés. Fálase nes rexones lleoneses de Bierzu y Cabreira.
Cabreira: "Yera un día fríou y andaban per un caminu chenu de xelu. La muyere y el sou home chegorun coñus ñeñus a la fuente las Llameiras pur la ñueite. Entamóu chovere y garróu-yis mueita augua y abellugarunse ñuna de las cabañas feitas de fueya del Chousu onde aviorun un fueu ñu llare y lleite con ñatas".
Tamién Pahuocu o Machuocu, fálase nes rexón Zamorana de Senabria y cuenta con tres falielles Nortizu, Charru y Curixegu.
Galende: "Yera un día fríu y andaban per un caminu chenu de gelu. A mullere y el sou home chegonen coñus ñeñus a fuonte as Llameiras pur a ñuoite. Entamóu chovere y garróu-les muita augua y abelluganense ñuna das cabañas feitas de fuolla del Chousu onde avionen un fuou ñu llare y lleite con ñatas".
San Cibrián. "Yera un día fríu y andaben per un caminu chenu de gelu. A mullere y el sou home chegonen coñus ñeñus a fuonte es Llameires pur a ñuoite. Entamóu chovere y garróu-les muita augua y abelluganense ñuna des cabañes feites de fuolla del Chousu onde avionen un fuou ñu llare y lleite con ñates."
Santa Cruz d’Abranes. "Yera un día fríu y andaban per un caminu tsenu de xelu. A mullere y el sou home tsegonun coñus ñeñus a fuonte as Llameiras pur a ñuoite. Entamóu tsovere y garróu-lles muita augua y abelluganunse ñuna das cabañas feitas de fuolla del Tsousu onde avionun un fuou ñu llare y lleite con ñatas."
En Portugal fálase principalmente nel conceyu de Miranda d l Douro, y en dos aldees del conceyu de Bumioso; Angueira, y Bilasseco y gocia de reconocencia oficial. Leite de Vasconcellos dixebró trés variedaes dientro del mirandés: el mirandés nortizu o rayanu, faláu en delles aldees na llende con España; el mirandés del sur o sendinés, y el mirandés central que ye faláu nes restantes aldees y que foi adoptáu como patrón pola Convención Ortográfica de la Llingua Mirandesa. 
Amás d'estos trés tendríase d'añader otru más que seríen los dialeutos de transición:
Nun esisten un estudiu en conxuntu de las tres rexones del grupu, yá qu'en Lleón nun se fixeren inda les investigaciones estadístiques necesaries. Si bien sí qu'hai una aprosimación que daría la cifra de 620.000 falantes.
Oficina de Política Llingüística d'Asturies
Bustantigo
Bustantigo ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande.
Llenda al norte col conceyu de Villayón, al este col de Tinéu y al sur cola parroquia de Santa Colomba.
Nel llugar de Bustantigo habiten 13 persones. Ta asitiáu a 720 metros d'altitú, na fastera izquierda del valle que forma'l Ríu del Ouro, nel Picoutel. La so ilesia parroquial, d'una sola nave, tien una imaxe de San Xosé. Como ye habitual en munches de les ilesies d'Asturies, tien a la salida de la mesma un texu, árbol sagráu pa los celtes.
Nos sos 15,14 km² habiten un total de 19 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de:
L'era del cinghiale bianco
L'era del cinghiale bianco ye un discu de Franco Battiato.
Tres los singles de música "comercial", d'estilu abondo italianu, nos caberos años 60 y dellos discos mui esperimentales nos 70, Battiato espubliza esti discu que pue considerase el primer col so xeitu más "propiu".
El canciu que da nome al discu ("La dómina el xabalí blancu") fou tamién el single.
Patriots
Patriots ye un discu de Franco Battiato.
La voce del padrone
La voce del padrone ye un discu de Franco Battiato.
Astur
El términu astur pue facer referencia a:
L'arca di Noè
L'arca di Noè ye un discu de Franco Battiato.
Orizzonti perduti
Orizzonti perduti ye un discu de Franco Battiato.
Unknown Pleasures
Unknown Pleasures ye un discu de Joy Division.
"Unknown Pleasures" amosaba una escuridá estraña na dómina: el baxu como trabe la música, les bateríes afogaes nún ruxerrux, les guitarres raspiantes y la voz de barítonu de Ian Curtis, que camudaba de sópitu la indiferencia pol glayíu. Si'l punk yera públicu, el post-punk de Joy Division yera priváu, zarráu nel mesmu, magar que caltuviere'l xeitu agresivu y violentu del punk. 
Closer
Closer ye un discu de Joy Division.
Closer caltién el xeitu musical del discu previu, Unknown Pleasures, pero equí la murnia y el miéu de Ian Curtis paecen xurdir de les coraes les canciones, dándoyos una intensidá tovía mayor.
Paolo Conte
Paolo Conte (Asti, Italia, 6 de xineru de 1937) ye un cantautor italianu perimportante na música europea los caberos venti años. Munchos estudiosos alléguenlu en fondura ya importancia a los meyores "chansonniers", como Jacques Brel, Serge Gainsbourg, Georges Brassens o, na nuesa época, Tom Waits. 
Hjalmar Söderberg
Hjalmar Söderberg foi un escritor y periodista suecu. 
Hjalmar Söderberg nació nel barriu d'Östermalm, n'Estocolmu. 
Tuvo casáu dos vegaes: ente 1899 y 1917 con Märta Abenius, cola que tuvo tres fíos (Dora, Tom y Mikael), y dende 1917 dica la so muerte con Emilie Voss. 
Söderberg vivió los caberos venti años en Dinamarca, d'u yera la segunda muyer, ente Copenhague y la ciudá islleña de Frederiksberg. Ellí siguió trabayando como articulista nos periódicos, dende onde lluchó tamién polos drechos l'obreru y nel refugu les idees nazis.
Foi enterráu en Copenhague, nel cemeteriu de Vestre (un trasgu qu'Odín allugó al oeste -"väst", d'ehí'l nome - del cielu pa que lu caltuviere).
Sísifu
Sísifu yera na Mitoloxía Griega el fundador y rei d'Éfira, asina como esposu de Merope. Fíu d'Eolu y Enarete foi'l padre d'Odiseu con Anticlea; tamién foi padre del marín Glaucu cola so muyer.
Yera consideráu'l más astutu ente los homes y tanto foi asina que cuando la Muerte (Tánatos) llegó pa buscalu, decidió apresala con arcoxos; poro, naide morría nel Mundiu hasta qu'Ares la lliberó y unvió a Sísifu al Hades. Enantes de marchar dixo a la so muyer que nun fixera ofrendes a los dioses pola so muerte, asina cuando llegó, en viendo que la so muyer cumplía'l mandáu, convenció a Hades pa que lu dexara tonar al mundiu los vivos pa convencer a la so esposa. Pero namái regresar nun quixo volver al Hades hasta qu'Hermes foi buscalu y devolviólu pal inframundiu. 
La so conderga, ensin dulda la más famosa de la mitoloxía, consistía n'emburriar una piedra hasta lo más cimero d'un monte y cuando llegaba, volvía a cayer, teniendo que facer esti trabayu per tola eternidá. Enxamás nun se supo bien cuálu fuera'l pecáu cometíu pa que-y aplicaren esti castigu pero paez ser que desveló a los humanos los designios de los dioses.
La conderga de Sísifu foi, y inda ye, un tema recurrente na filosofía y lliteratures occidentales, como, por exemplu, el llibru d'Albert Camus "El mitu de Sísifu", onde l'escritor francés lu punxo de símbolu pa lo que llamaba, "el sentimientu absurdu": la llucha del home escontra un mundiu que nun pescancia. 
Xera (grupu)
Xera ye un grupu de San Andrés, nel conceyu d'Uviéu (Asturies). El grupu ñaz col enfotu d'amestar alta inxeniería de soníu con conceutos musicales sinfónicos sofitaos na música tradicional asturiana. El fundamentu del so soníu sofítase nel contraste en tou momentu y nuna tímbrica percuriada, acordies coles sensaciones pretendíes en tolos pasaxes sonoros de caún de los sones.
Babia
Babia ye una comarca hestórica y tradicional de la Montaña occidental llionesa. Ye una de les que meyor guarda la llingua y la cultura de la rexón, magar qu'anguaño ta nun grave procesu de despoblación. Como toles comarques monteses ye primordialmente ganadera, si bien anguaño tamién ta desendolcando un turismu rural perimportante dada la so guapura natural y cultural. Davezu ta incluyida nuna comarca más grande que se denoma los Cuatro Vaḷḷes poles fuertes rellaciones coles comarques vecines.
El topónimu remanez del términu llatín medieval de Vadavia polo que se caltién la lletra v nel nome de la comarca, al contrariu de lu qu'asocede en llingua castellana, y nel asturianu estándar.
Averada a Asturies, de la que la separta Somiedu y el Puertu de Ventana presenta grandes torres siendo Peña Ubiña, el puntu más altu. Ta cruciada pel ríu Torrestíu que ye afluente del Ḷḷuna que dará nome a la comarca vecina.
Amás presenta tala riqueza de fauna y flora que nel añu 2004 foi declarada Reserva de la Biosfera pola UNESCO.
L'emplegu d'esti refrán, sobre manera en castellán, vien del vezu de los reis de Llión de descansar y cazar na comarca, escaeciéndose de los asuntos reales. Yá que les comunicaciones yeren pésimes, principalmente n'iviernu; el rei taba incomunicáu y d'ehí l'emplegu d'esta frase.
Ye una de les estayes au meyor conserven la llingua asturiana dialeutalmente pertenez al asturianu occidental y más concretamente na variante pachueza, qu'emplega la ḷḷ (che vaqueira) y la conversión del grupu llatín lj en ch, muyere/muchere. Esta modalidá compártela coles otres comarques vecines como Ḷḷaciana, Ḷḷuna y Umaña.
Páxina de los Cuatro Vaḷḷes
Acebéu
Acebéu ye un conceyu asitiáu na Montaña Oriental lleonesa, preminentemente ganaderu y llendante con Asturies. Ta englobáu na comarca de la Montaña de Riañu; arrodiáu poles reserves nacionales de Mampodre y Riañu.
Cruciáu de norte a sur pol ríu Esla ye dende antiguu zona de poblamientu, afayándose na Cueva de La Uña restos de poblamientu prehistóricu. Nesti sen tamién hai xacimientos arqueolóxicos romanos y medievales. Pero, nun ye hasta'l sieglu XII qu'esti conceyu apaez nomáu nos documentos medievales del reinu.
Al igual que tola Montaña Oriental, y la ribera del Esla, l'aluche ye'l deporte más prauticáu y con mayor númberu de siguidores.
Escorpión (constelación)
L'Escorpión ("Scorpio") ye una constelación del zodiacu. Allúgase ente Llibra al oeste y Saxitariu al este. Ye estensa, y asítiase nel hemisferiu meridional, enforma averada al centru de la Vía Láctea.
L'escorpión tien munches estrelles rellumantes, ente les que destaquen Antares (α Sco), Graffias (β Sco), Dschubba (δ Sco), Sargas (θ Sco), Shaula (λ Sco), Jabah (ν Sco), Grafias (ξ Sco), Alniyat (σ Sco), Alniyat (τ Sco) e Lesath (υ Sco).
Sigún la Mitoloxía Griega, esta constelación ta representada pol escorpión que la diosa Gaia, unvió pa matar al poderosu cazador Orión, y asina fíxolu perdiendo la vida cuando la divinidá mandólu atacar. Poro apaez en posición d'ataque y ta nel llau opuestu a la constelación d'Orión.
Hai otra versión que diz qu'esti escorpión foi'l qu'axorizó a los caballos del carru solar d'Heliu cuando yeren empobinaos por Faetón, lo que fixo qu'Exiptu fuera un ermu.
Esta constelación ta rellacionada col signu del mesmu nome, y que rixe a los nacíos ente'l 23 d'ochobre y el 21 de payares. El so elementu ye l'Agua, xunta los signos de Cáncer y Piscis. El so opuestu ye Tauru.
Chico Buarque
Chico Buarque ye l'alcuñu de Francisco Buarque de Hollanda, músicu, compositor, novelista, y dramaturgu brasilanu, nacíu el 19 de xunu de 1944 en Rio de Janeiro.
Nació nel somantu d'una familia intelectual y privilexada. So padre, Sergio Buarque de Hollanda, yera un conocíu historiador y sociólogu. Buarque foi un neñu estudiosu con un interés precoz na música y la escritura. Abondo ceo quedó impresionáu pola música, sobre tod la bossa nova y n'especial el trabayu de João Gilberto.
Entamó arquitectura ya urbanismu na Universidá de São Paulo, pero dexó l'estudiu nel quintu añu, cuandu ya yera conocíu pola música.
Buarque foi abondo críticu escontra la dictadura (1964 - 1984) y, pa afuxir d'ella, camudó per un tiempu de nomatu, emplegando el de "Julinho da Adelaide". Tamién tuvo esiliáu en Roma ente 1969 y 1970.
Casó cola actriz Marieta Severo, cola que tuvo tres fíes (Sílvia, Helena y Luísa).
2006
Amás la so obra teatral, mui amestada cola so música, Buarque tién espublizao abondos llibros.
El primer llibru (1966) recuelle les lletres los sos cancios, el cuentu "Ulises" y un testu de Carlos Drummond de Andrade so "A Banda", obra teatral de Buarque. En 1974 espubliza Fazenda modelo y en 1979 Chapeuzinho Amarelo, un llibru-poema pa guah.es. En 1981 espubliza A bordo do Rui Barbosa, que tenía escrito ente 1963 y 1964. En 1991, la novela Estorvo; en 1995, Benjamim y en 2003, Budapeste, que guañó el Premiu Jabuti en 2004.
San Andrés (Uviéu)
San Andrés ye un llugar de la parroquia de Trubia, nel conceyu d'Uviéu (Asturies). 
Ta habitáu por 144 vecinos (INE 2009) y ta a unos 13 kilometros de la capital carbayona, na marxe drecha'l ríu Trubia. Pasa pol mediu'l pueblu la carretera AS-228.
Les fiestes patronales son el 2 y 7 d'ochobre. 
Zea mays
El maíz ( tamién conocíu como "maís", "meíz", "millu" o borona) ye una planta yerbácea añal, de la familia de les gramínees que se cultiva pa consumu tanto humanu como animal. El so nome científicu ye Zea mays. 
Esta especie, orixinaria de Méxicu (Valle de Tehuacán), llegó a Europa nel sieglu XVI y cultívase anguaño en tol mundu, siendo'l cereal más plantáu, per delantre del trigu y del arroz.
El país ye una planta yerbácea añal de tamañu variable (ente 40 cm. y hasta 10 m.). Les variedaes más ultivaes tienen ente un y tres metros d'altor.
El tueru o narbasu, lleñosu y güecu aseméyase al del bambú. Componse de tres capes: una epidermis esterior, impermeable y tresparente, una parede per onde circulen les sustancies alimenticies y una médula esponxosa y blanca onde s'almacenen les reserves alimenticies.
El narbasu divídese en varios entenuedos d'alredor de 20 cm., separaos por nuedos. En cada nuedu hai una fueya, alternativamente de cada llau del tueru. 
Les fueyes tienen una forma allargada y salen del tueru con la punta pa contra baxo. D'elles nacen les panoyes, cubiertes por fileres de granos en númberu variable (ente ocho y trenta).
El granu ta formáu d'un embrión y d'una sustancia de reserva, l'albume. L'albume ta constituyíu esencialmente d'almidón y ye lo que -y da'l color al granu de maíz, xeneralmente amariellu, pero tamién blancu, coloráu o negru.
Les flores, a diferencia d'otres gramínees, son unisexuales y axúntesne en inflorescencies masculines y femenines. Le masculines atópense nos estremos terminales de la planta y les femenines nes vaines axilares.
El sistema racinal comprende un gran númberu de raices que nacen de los nuedos allugaos na base del narbasu y que formen corones sucesives, tanto nos nuedos enterraos como nos primeros nuedos aéreos, nuna parte onde los entenuedos son bastante curtios.
El maíz ye'l cereal más cultiváu nel mundu, per delantre del arroz y del trigu. La producción mundial en 2003 fue de 638 millones de tonelaes. Los principales países productores son:
Na Xunión Europea los principales productores son Francia y Italia.
La consumición mundial en 1999 fue de 593 millones de tonelaes:
El maíz tien principalmente un usu alimentariu, tantu pal consumu humanu como pal animal. 
En munchos países, principalmente d'Iberoamérica, el maíz ye un componente esencial de la dieta de los sos habitantes. 
Suel consumise o bien en forma de granos enteros (separaos o na panoya), o bien reducío a fariña preparada en forma de papielles o de tortes cocíes. Tamién entra na composición de delles preparaciones industriales, como los cereales pa almorzar o les "palomites" ("popcorn").
L'aceite de maíz, ye un de los más baratos y úsase pa frir alimentos.
Polo que respecta a l'alimentación animal, pue aprovechase la planta entera, fresca o ensilada pal consumu de bovinos, aves y gochos principalmente.
L'usu industrial nun se reduz a la industria alimentaria, yá que tamién s'emplega na producción de cola pa la industria testil, como edulcorante, como espesante o na industria farmacéutica. Asina, el maíz entra na composición de numberosos productos como deterxentes, pintures, cosméticos, antibióticos o dentífricos.
A partir del maíz tamién s'obtien un alcohol, que mezcláu con bencina pue emplegase como carburante. Delles esperiencies industriales busquen facer del maíz una alternativa al petroleu.
El maíz empezó a cultivase n’Asturies a finales del sieglu XVI, anque suel atribuyise la primer coyecha, fechada en 1605 nel conceyu de Tapia, a Gonzalo Menéndez Cancio, almirante y capitán xeneral de la Florida, territoriu américanu d'au, según delles fontes, s'adentró n'Europa el maíz. De fechu, en 2003, el conceyu de Tapia entamó, xunta'l Serviciu Rexonal d'Investigación y Desenrollu Alimentariu d'Asturies (Serida) y delles empreses de la zona, un proyeutu pal cultivu del tipu de maíz d'aquella primer coyecha de 1605, y la ellaboración de farines de calidá alta pal consumu humanu. 
Esti cultivu xeneralizóse nel primer terciu del sieglu XVII, lo que representó una revolución nel campu asturianu, al tener un altísimu rendimientu y permitir un aprovechamientu más intensivu del suelu. Sicasí nun desplazó a otros cereales de menor rendimientu, como’l trigu o la escanda, colos que taba asociáu’l so cultivu: nes meyores tierres llegaben a obtenese tres colleches en dos años, semando primero trigu y escanda, depués nabos y alcacer, y a lo último del ciclu maíz y fabes.
El maíz tamién favoreció el desarrollu de la ganadería, al asociase el so cultivu col de los nabos y l’alcacer y aprovechase pa l’alimentación animal los tarucos y el narbasu, y hasta la fariña en dellos casos. En cambiu, la so llegada provocó un retrocesu na superficie d’arboláu, especialmente na d’árboles frutales como les castañales.
El maíz convirtióse bastante rápido nel alimentu básicu de los asturianos. Suel ponese en rellación l’incrementu demográficu del sieglu XVII , nel que duplicó la población asturiana, cola introducción del so cultivu. Hasta époques recientes la so fariña usábase pa facer la boroña o consumíase cocida con agua y sal (fariñes), con lleche o nel pote. 
Tradicionalmente el maíz solía guardase nos horros y paneres, lo qu’esplica l’abondanza d’esti tipu de construcciones n’Asturies.
El llabor de quitar la fueya a les panoyes y enrestrales, la esfoyaza, yera un acontecimientu de gran importancia nel que participaba tol mundu, vieyos y mozos, con tarees especíques pa caún. Les esfoyaces representaben asina, n’Asturies rural, un momentu privilexiáu pa cortexar y compartir cantares, xuegos y cosadielles.
Bernaldo de Quirós
Bernaldo (o Bernardo) de Quirós (1675 - 1710) ye'l nome pol que lliterariamente se conoz a "Francisco Bernardo de Quirós y Benavides", l'únicu escritor n'asturianu del sieglu XVII, con Antón de Marirreguera, de los que se conserva dalguna obra.
Ye perimportante nun tracamundialu col autor de teatru, en castellán, Francisco Bernardo de Quirós (1580 - 1668), nin col militar del mesmu nome (1650 - 1708).
La vida de Bernaldo de Quirós ye escura abondo, anque pertenecía a una de les families de mayor nombradía de l'Asturies del sieglu XVII. Ye probable que'l nuestru autor seya'l Bernaldo de Quirós que nació en Ḷḷena hacia 1675, participó na guerra de sucesión con Felipe V y morrió inda mozu na batalla de Zaragoza. 
Paez que foi poeta nomáu na so dómina y que compunxo un númberu importante d'obres. Asina, González de Posada cuenta que siendo estudiante llegó a copiar un volume enteru coles obres suyes, "toes elles romances". Sicasí solo llegó hasta nós el poema "El caballu". 
"El caballu" ye un romance de 330 versos qu'adopta la forma epistolar. L'autor empondera les cualidaes d'un caballu que'l narrador quier vende-y al alférez mayor d'Uviéu pa que lu monte nes funciones reales y lleve'l pendón de la ciudá. Nel poema destaca'l tonu paródicu y la ironía que, con otros recursos como les hipérboles o les imáxenes forzaes, conviértenlu nun exemplu típicu de la estética barroca, a dicir del profesor Ramos Corrada.
La obra de Bernaldo de Quirós recibió emponderances de varios autores, ente elles les del Padre Feijóo y, más cerca de nós, les de Xuan Xosé Sánchez Vicente: 
"Era sujeto de exquisita vivacidad y penetración, de portentosa facilidad y elegancia en explicarse, de admirable facultad memorativa, insigne Poeta, Historiador, Humanista, Matemático, Filósofo. Sobre todo, la valentía de su numen poético, y la gracia y agudeza de su conversación, tanto en lo festivo como en lo serio, excedían a cuanto yo puedo explicar. Certifico, que las pocas veces que logré oírle, me tenía absorto y sin aliento para hablar una palabra, tanto por no interrumpir la corriente de las preciosidades que derramaba, cuanto por conocer que todo lo que yo podría decir parecía cosa vil a vista de la variedad y hermosura de sus noticias, juntas con la facilidad, energía, y delicadeza de sus expresiones" (Benito Jerónimo Feijóo: "Teatro crítico universal", tomu 4, discursu 14, seición XXIII).
"Esti ye'l meyor poema, quiciabis, de la lliteratura asturiana. Ye dende llueu el más llibre d'influencies castellanes, non polos aspectos esternos, sinón fondamentalmente por razones de mena interna; porque'l mundu referencial y conceptual de la llingua ye talamente bable, anque'l tema seya netamente ciudadanu" (Xuan Xosé Sánchez Vicente, prólogu a la "Esvilla de poesíes en llingua asturiana", 1979).
Andrés do Barro
Andrés do Barro foi el nomatu artísticu d"'Andrés Lapique do Barro", músicu gallegu que nació en Ferrol en 1947 y morrió en Madrid en 1989.
El so mayor méritu fou entamar a espublizar cancios en gallegu tovía na dómina franquista, colos problemes que sofríen toles llingües non uficiales nel Estáu.
Dalgunes les lletres los cancios escribióyles el novelista Xavier Alcalá, amigu de Do Barro dende guah.e en Ferrol.
Acullá la so defensa la llingua, tién de caltenese que Do Barro yera un músicu y lletrista d'abondu talentu. Magar el tiempu pasáu dende que s'espublizaron, munchos cancios amuesen tovía un xeitu musical permodernu.
Algadefe
Algadefe ye un pequeñu conceyu unipoblacional del sur de la provincia de Lleón, na vega del ríu Esla. Como parte de la comarca del Páramu Lleonés ye eminentemnte agrícola.
El so orixe paez fixase nes repoblaciones mozárabes que na Edá Media asentaron na zona, esto caltiénse pol significáu del nome árabe "a la vera"; poro la so nacencia pue buscase nos fines del sieglu VIII o emprencipiando'l IX.
Per un pugno di samba
Per un pugno di samba ye un discu de Chico Buarque n'andecha con Ennio Morricone y Sergio Bardotti.
El discu grabose mentes Buarque taba esiliáu en Roma (1969 - 1970). Nél Morricone y Bardotti faen delles adautaciones musicales -nun mui estremaes de los orixinales (nuevos coros y greyos de cuerdes, etc.)- de cantares de Buarque yá espublizaos en Brasil. Les lletres en portugués tornáronse tamién n'italianu.
Eris
Eris ye la personificación na mitoloxía griega de la Discordia. El so orixe ye escuru, pa unos ye fía de Zeus y d'Hera mientres que pa otros yelo de Nyx, esta tradición ye la más aceutada polos mitólogos.
Sigún Hesiodu yera ma, paez que por partenoxénesis, de:
La presencia más conocida d'esta diosa nos mitos foi como aniciadora de la Guerra de Troya. Celebrábase'l casoriu de Peléu y Tetis con cásique toles divinidaes convidaes, sacante Eris, que pol so cálter nun lo foi. Asina que la diosa, presentose na folixa con una mazana d'oru que dicía "kallisti", pa la más fermosa.
Al empar, llanciáronse Atenea, Afrodita y Hera pero nenguna fíxose cola fruta dorada, asina que nomaron a Paris, fíu del rei de Troya, como arbitru. Sol fechizu de la trincha d'Afrodita, el mozu escoyió a la citerea como ganadora; esto fexo que les perdedores se vengaren d'él obligándolu a namorase d'Helena de Troya y raptala, emprincipiando asina la guerra de Troya.
Saboya
Saboya puede facer referencia a:
Saboya (rexón)
Saboya ("Savouè" n'arpitán, "Savoie" en francés) ye'l nome d'un ducáu que se convirtión nel nucleu de les posesones de la familia conocida como Casa de Saboya.
En 1419 l'emperador romanu-xermánicu n'alcuerdu con Amadéu VIII de Saboya convierte a la rexón nun condáu independiente.
El ducáu de Saboya ou Saboya taba dividíu en provincies:
A partir del tratáu de Turín, en 1860, el ducáu de Saboya integróse na república francesa, dando llugar a dos departamentos, Savoie y Haute savoie.
Escalagüertu
L'escalagüertu (tamién conocíu como ""escalagüerzu"", ""esculibiertu"", ""alagüezu"", o ""escolanciu"", nome científicu: Anguis fragilis) ye un reptil ápodu (ensin pates).
Magar que munches vegaes se lu tracamundie coles culiebres, l'escalagüertu ye un llagartu. Como'l restu llagartos, l'escalagüertu pué soltar el rabu p'afuxir d'un predador; esti rabu medra otra vuelta, poro ye raro que cola mesma llargura.
Ye un reptil carnívoru y aliméntase davezu con llimiagos y merucos, razón pola que-y lu atopa munches vegaes ente l'herba alto y nes sebes.
Los escalagüertos nun tienen velenu y son perbonos nos xardines y güertes pol gran númberu d'inseutos que comen. 
Na familia l'escalagüertu hai dos subespecies, l' "Anguis fragilis fragilis", espardíu per toa Europa (y, per ende, el que se conoz n'Asturies y Llión), y l"'Anguis fragilis colchicus", que s'atopa nel sureste d'Europa, el Cáucasu ya Irán.
Manuel Asur
Manuel Asur González García ye un escritor de Samartín del Rei Aurelio (Asturies).
Naz el 12 d'ochobre de 1947 en La Güerta / La Güeria Carrocera, Samartín del Rei Aurelio, Asturies. Ye un poeta asturianu d'estremaos rexistros y perimportante nel desendolcu del Surdimientu. Miembru de númberu de l'Academia de la Llingua Asturiana y Doctor en filosofía.
La so poesía, social y comprometida, alterna con otra de tipu amorosu y de calter más intimista. Nos años 70 dalgunos de los sos poemes fueron musicaos pol grupu Nuberu, consolidándose la figura del poeta, que pasó a convertise nel autor más representativu d'esos años y un espeyu nel que mirase pa futures xeneraciones d'escritores. 
Lutra lutra
La llóndriga, ("Lutra lutra") o llundria europea, ye un mamíferu carnívoru que pertenez a la familia de los mustélidos.
El so cuerpu ye grande, finu y lixeramente aplanáu, suel midir ente 59 y 85 cm, a esto hai qu'añedir la cola, que ye ancha na base y afilada na final -mide ente 25 y 60 cm- y representa davezu más de la metá de la llonxitú del restu. Tien pates curties y ente les dees tien una membrana qu'atapez tola so llonxitú.
Nel casu de la llundria común (Lutra lutra) habita nos ríos y llagos d'agües fríes y llimpies; polo que'l so hábitat y presencia ta en peligru, sobremanera nos países europeos indutrializaos, dada la contaminación fluvial causao polos vertíos industriales a los acuíferos.
Na Península Ibérica ye difícil vela y ye más "abondante" nos ríos montesinos del Cordal Cantábricu y de los Pirineos.
Baden-Württemberg
Baden-Württemberg ye ún de los dieciseis estaos federaos d'Alemaña. Esti "Bundesland" asítiase nel suroeste del país, al este del ríu Rin, y tien una estensión de 35.742 km², que fain d'elli el terceru mayor del país. Tien una población de 10,7 millones d'habitantes (la tercera mayor de los "Bundeslander" del país) y les sos ciudaes principales son, amás de la capital Stuttgart, Karlsruhe, Mannheim, Heilbronn, Heidelberg, Friburgu de Brisgovia y Pforzheim. Ye'l resultáu de la xuntura, dende 1952 y tres d'una consulta popular, de los antiguos estaos independientes de Baden, Württemberg-Baden y Württemberg-Hohenzollern.
Llenda'l norte col estáu de Hesse, al noreste y al este col de Baviera, al sur con Suiza, al oeste cola Alsacia francesa y al noroeste col ríu Rin y l'estáu de Renania-Palatináu.
Baxa Saxonia
Baxa Saxonia ye un estáu federal alemán. Tien una superficie de 47.618,24 km² y . Ta asitiáu nel norte d'Alemaña. Ye'l tercer mayor estáu alemán. La so capital ye Hannover.
Estáu Llibre de Baviera
Baviera (n'alemán Bayern; ) o, na so denominación oficial, Estáu Llibre de Baviera (Freistaat Bayern), ye ún de los 16 estaos federaos d'Alemaña. La so capital ye Munich. 
Con 70.500 km2 ye'l mayor estáu d'Alemaña y el segundu más pobláu darréu de Renania del Norte-Westfalia con 12,8 millones d'habitantes.
Llenda pel este cola República Checa, sureste y este con Austria, suroeste col Bodensee y con otros estaos alemanes como Baden-Württemberg nel oeste, Hesse al noroeste, Turinxa al norte y Saxonia al noreste. La ciudá más grande de Baviera ye Munich, siguíu por Nürnberg y Augsburg. 
Pel sur da cola fastera oriental de la cordelera de los Alpes, siendo tola parte sur del estáu territoriu prealpín hasta'l ríu Danubiu. Del ríu p'arriba hai un tarrén con montes de menor altor.
Baviera ye una república parlamentaria col Parlamentu bávaru como poder llexislativu y el Gobiernu bávaru con un primer ministru como poder executivu. 
Nel añu 555 d.C. debió existir un condáu tribal (Stammesherzog) baxo'l poder merovinxu formara parte de la zona de dominación francona. Ente los años 1180 y 1805 Baviera convirtióse'n condáu territorial (Territorialherzogtum) y ente los años 1806 y 1808 foi una monarquía absoluta baxo'l poder de la Casa Wittelsbach. Al recibir una constitución en 1808, 1818 y 1848 Baviera pasó a ser una monarquía constitucional. 
Napoleón Bonaparte impunxo en 1805 el reinu de Baviera y la proclamación del primer rei tuvo llugar el primeru de xineru de 1806 y a él se-y venceyó la soveranía. 
Baviera salió mui beneficiada del Congresu de Viena en 1814 yá que ganó una gran parte del so territoriu, l'actual Baviera del Norte, un cachu de Suabia, y el Palatináu a la vega izquierda del ríu Rin. Nel 1918 desanicióse la monarquía de los Wittelsbach cuando la Revolución de Noviembre. 
Tres la ocupación de les tropes americanes Baviera quedó en 1949 como parte de la recién fundada república federal. Entamó un espoxigue económicu y el desendolcu del estáu agrariu nun estáu industrial. 
Casi toa Baviera ta asitiada nel espaciu llingüísticu del altoalemán y xébrase tradicionalmente en trés partes: Franconia (les actuales provincies de Franconia superior, Franconia media y Franconia superior), Suabia (provincia del mesmu nome) y la Vieya Baviera (provincies del Altu Palatináu, Alta Baviera y Baxa Baviera). 
Ente'l 3900 y el 3500 e.C. desendolcóse la cultura Altheim cuando los asentamientos agrícoles taben rodiaos ya por fortificaciones. Atopamos abondos restos de la Edá de Bronce (1800-1200 e.C.) y finalmente na Edá de Fierro, que nesta zona llámase Hallstatt.
Mientres el periodu Hallstat atopamos l'apaición de celtes en Baviera. Una de les sos característiques sociales yeren los sos fuertes llazos familiares y de claens. Una d'estes tribus, los "vindileci", asentáronse nel territoriu allugáu ente los ríos Inn y Lech y fundaron la so capital en Manching, cerca d'Ingolstadt.
Los celtes bávaros teníen una gran relación col ámbitu mediterraneu, especialmente con etruscos y griegos, con quienes comerciaben. Ciudaes como Ratisbona (Regensburg), Kempten, Straubing y Passau son de fundación celta.
L'añu 15 e.C. les llexones romanes, baxo'l mandu de Druso y Tiberio, derrotaron a los pueblos celtes y aportaron al Danubiu. Esti riu constituyóse como frontera (limes) del imperiu. El sur de Baviera xebróse en dos provincies: Raetia y Noricum. La ciudá de Vindelicorum, actualmente Augsburg, foi fundada pol emperador César Augustu, d'au provién el so nome (ciudá d'Augustu) y foi la ciudá princnipal d'esti área.
Nel sieglu III, les tribus xermanes de los marcomanos y los alamanos atacaron Raetia y Noricum. Les primeres incursiones fueron refugaes por Marcu Aureliu, pero les dos provincies fueron devastaes fa inales del sieglu III poles invasiones y guerres civiles. Yá pacificaes, vivieron cien años de tranquilidá, hasta que nueves invasiones dexaron finalmente la zona baxo dominiu xermánicu.
Nun ta nidiu l'orixe de los pueblos bávaros, pero se cree que provienen d'una tribu conocida polos romanos como baiovarii que s'agospiaron al sur de Baviera ente'l 450 y el 550 d.C., y paez que provienen de l'actual Bohemia. Les tribus d'alamanos convirtiéronse nos vecinos occidentales de los baiovarii, separaos pol ríu Lech, mientres que la rexón allugada al norte a l'otru llau del Danubiu foi ocupada polos francos. La situación permaneció estable hasta l'actualidá, cola suma d'estos trés territorios y l'anexión de Franconia nel 1803.
Nun principiu'l paganismu pervivió llargu tiempu hasta que los misioneros irlandeses, anglosaxones y francos entamaron la cristianización d'esta rexión dende principios del sieglu VII. Nesta dómina fundáronse los obispaos de Passau, Freising, Passau y l'actual Salzburgu, que taben baxo'l control directu del obispu misioneru anglosaxón Bonifaciu de Crediton.
Los monasterios benedictinos, como el de Weltenburg y Benediktbeuern, tamién tuvieron gran importancia nel establecimientu del cristianismu y el desendolcu cultural dende finales del sieglu VII y principios del VIII.
El Ducáu de Baviera foi fundáu a mediaos del sieglu VI, cola dinastía de los Agilofing, que provenía probablemente de los territorios del estáu merovinxu allugáu al oeste, del que yera vasallu.
El primer duque de Baviera de quien tenemos noticia foi Garibaldu I (555-591). Según la "Lex Naiuvariorum", el primer códigu legal bávaru, el ducáu pertenecía a esta dinastía.
Pa perpetuar el so estatus, los Agilofing entamaron una política de matrimonios con dinastíes d'alamanos, longobardos y francos. El papel de los duques nesta dómina yera basicamente guerreru y xudicial. La principal ciudá yera Ratisbona y el ducáu espoxigó hasta lo que depués foi Austria.
Baxo'l reináu de Tassil III (748-788), últimu duque de la dinastía Gilofing, el ducáu espardióse hasta la rexón austríaca de Carintia.
Foi un estáu independiente hasta'l 1871, cuando s'incorpora nel segundu imperiu alemán sin dexar de ser un reinu (fuéralo desde'l 1806 cola disolución del primer imperiu). La monarquía bávara, como l'imperiu alemán, foi abolida al final de la Primera Guerra Mundial, cuando foi proclamáu l'actual estáu llibre federáu, que s'incorporó a la República de Weimar.
Baviera ta dividida nunes provincies nomaes Regierungsbezirke o "Kreise" según la so constitución. Cada Regierungsbezirk tien el so propiu gobiernu con un presidente escoyíu directamente pol ministru d'interior bávaru.
Al rodíu del 16% de la población alemana vive en Baviera. Depués d'Inglaterra y Renania del Norte-Westfalia Baviera ye la tercera entidá subnacional más poblada de la Unión Europea y ún de los estaos federaos más poblaos del mundu occidental. Baviera tien más habitantes que la mayoría de los estaos medianos, si Baviera fuera un estáu independiente taría entre los diez estaos más poblaos d'Europa.
La población de Baviera medra continuamente. Nel recuentu poblacional de 1979 había más de 10 millones d'habitantes . Al rodíu del 50,92% de la población son muyeres. Casi una quinta parte de la población total yera menor de 18 años y poco menos d'otra quinta parte mayor de 65. Nel 2012 nacieron nel estáu de Baviera 107.039 persones, hubo 125.448 muertes, 845.228 inmigrantes y 753.642 emigrantes, que resulta nun aumentu poblacional de 73.177 persones.
Como en toa Alemaña, nos años 50 aportaron inmigrantes a esgaya, especialmente de Turquía, Yugoslavia ya Italia, por mor del milagru económicu alemán y a más munchos a partir de los 90 cola fin de la Guerra fría dende la Europa oriental.
Baviera ta formada por "cuatro pueblos": los francos, los suabos y los bávaros de la Vieya Baviera que dan nome al estáu xunto cola población alemana de Boemia qu'inmigró trés la segunda guerra mundial. Estos pueblos diferénciense pola llingua (falen bávaru, fráncicu y alemánicu, diferentes tradiciones, gastronomía, vestimenta y en parte estilos arquitectónicos. 
Depués de 1945 al rodíu de dos millones de refuxaos y exiliaos, sobremanera sudetes de Bohemia, Moravia y Silesia, emigraron a Baviera. Estos alemanes sudetes fueron nomaos por Franz Josef Satrauß "cuartu pueblu", pesie a que los alemanes de Bohemia, Moravia y Silesia vienen d'espacios llingüísticos y culturales diferentes dientro de l'antigua Checoslovaquia. Los sinti y los yeniches tamién tienen una llarga tradición en Baviera, anque la so situación nun ta reconocida.
N'Alemaña ye perconocida la llarga disputa ente Franconia y la Vieya Baviera por mor del presuntu tratu desigual pa colos francos por parte de los bávaros. Acordies a algunes organizaciones, los francos taríen infrarrepresentaos nes estructures de los partíos políticos y recibiríen menos finanzación, amás que los problemes y asuntos de los gobiernos de les Bezirke francones tendríen menor atención. Dacuando desíxese tamién la devolución d'obres artístiques que'l reinu de Baviera confiscara de ciudaes y cámares de Franconia.. 
Con un 52,1% de la población católica, Baviera ye l'estáu d'Alemaña depués del Sarre con mayor númberu de población católica romana d'Alemaña. El 19,4% de la población ye, pola so parte, protestante. La distribución de creencies nun ye xeográficamente uniforme, por exemplu la Vieya Baviera y la Franconia inferior son más bien católiques, mientres que la Franconia media y superior son protestantes. Tanto Ansbach y Bayreuth como munches otres riques ciudaes llibres como Nürnberg o Rothenburg ob der Tauber son centros luteranos y fueron ciudaes importantes cuando la Reforma protestante. 
Los dialectos de Baviera pueden organizase de la siguiente manera (de norte a sur):
Dialectos medio-alemanes:
Dialectos alto-alemanes:
Hai dialectos de transición ente estes variedaes que nun se pueden clasificar con facilidá. Existe'l fráncicu-bávaru (na zona de Nürnberg), el bávaru-suabu (na zona de Lechrain) y el suabu-fráncicu (na zona de Dinkelsbühl y Hesselberggebiet), hai mesmo variedaes mezcla de bávaru, suabu y fráncicu por exemplu na zoan de Treuchtlingen y Eichstätt.
Fuera de les grandes ciudaes estos dialectos/llingües tienen muncha pervivencia, a diferencia nes aglomeraciones urbanes como Múnich, onde se pue observar como va desapaeciendo la llingua local.
Berlín
Berlín (pronúnciase [bɛɐ̯ˈliːn]) ye la capital d'Alemaña y uno de los sos dieciséis estaos. Ye, colos sos 3,45 millones d'habitantes, la mayor ciudá del país. Ye, tamién, la segunda ciudá y la séptima área metropolitana mayor de tola Unión Europea.. Asitiada na gran llanura europea, tien un clima templáu. Atraviésenla los ríos Spree y Havel, y alredor d'una tercera parte del so territoriu ta formada por viesques, parques y xardines, ríos y llagos.
Fundada en 1237 col nome de Cölln, foi demientres la so historia capital del reinu de Prusia (1701–1918), del Imperiu Alemán (1871–1918), de la República de Weimar (1919–1933) y del Tercer Reich (1933–1945).. La ciudá, que yera la tercera mayor del mundu nos na década de 1920, quedó partida en dos dempués de la Segunda Guerra Mundial. La parte oriental (Berlin-Pankow) convirtióse na capital de la República Democrática d'Alemaña, y la parte occidental quedó como un enclave de l'Alemaña Federal que tuvo arrodiáu, de 1961 a 1989, por un muru. Tres la reunificación alemana en 1990 la ciudá recuperó'l so estatus de capital alemana.
La ciudá ye, pola so posición nel continente, un importante ñudu de comunicaciones aérees y ferroviaries. Ye, tamién, un importante destinu turísticu, y sé de numberoses empreses farmacéutiques, d'inxeniería biomédica, biotecnolóxiques, electróniques... Ye la sé de varies universidaes y institutos d'investigación, y tien importantes orquestas y museos.
Nos sieglos II e.C. - I d.C. la redolada de Berlín emprimó a ser habitada por tribus desconocíes que asitiáronse nes marxenes de los ríos Spree e Havel. Nel sieglu VI tribes eslaves construyeren fortificaciónes nes acutuales zones suburbanes de Spandau y Köpenick. 
Hebo d'esperar fasta'l sieglu XI pa ver comu Berlín tornase xermana de la man del guerreru saxón Albrecht, primer conde de Brandemburgu. D'aquella los xermanos entamaben a espardise al este del ríu Elba, aportando a Berlín colonistes del valle del Rhín y de Franconia.
La primera referencia histórica ye d'un cartafueyos del añu 1237. Berlín nun foi conocíu fasta munchu tiempu dempués, de la man del príncipe Friedrich Wilhelm von Hohenzollern nel sieglu XVII, que fixo un plan de desendolcu pa Berlín cola base nes muries de la ciudá, la construcción d'una canal que xunciera los ríos Spree ya Oder y nel embellecimientu del centru. La ciudá algamó nos caberos años del sieglu XVII 20.000 habitantes.
Pocos años dempués'l rei Federicu III de Prusia remocica Brandemburgu nun réinu y pon la capital en Berlín. Ye la domina dorada de la Berlín brandemburguesa: surden les Academies de Belles Artes y de la Ciencia, constrúyense edifícios grandonos comu'l "Zeughaus" o'l castillu de Branu (en Charlottenburg).
Varna
Varna (en búlgaru "Варна") ye una ciudá de Bulgaria asitiada na costa del Mar Negru. Nómasela la capital búlgara de branu.
Plovdiv
Plovdiv (en búlgaru "Пловдив") ye la segunda ciudá más grande de Bulgaria. Ta asitiada nel llanu traquiu, nel sur del país. 
Ye una de les ciudaes más vieyes d'Europa, fundada va 6.000 años polos traquios baxo'l nome d'Eumolpia. Dempués foi conquistada por Alexandru Magno, los romanos y los eslavos.
Veliko Tarnovo
Veliko Tarnovo (en búlgaru "Велико Търново", en torna direuta "Grande Tarnovo") ye'l centru cultural del norte de Bulgaria. Allugáu a 250 km de Sofía y a la veira'l riéu Yantra la ciudá foi fundada polos tracios y nel períou de máis esplendor del Imperiu Búlgaru na alta idá media foi la capital del país.
El turismu ye al cabu la industria testil el seutor prencipal de la autividá económica de la ciudá. Ente los monumentos máis visitados tan:
Stara Zagora
Stara Zagora (en búlgaru "Стара Загора") ye una ciudá asitiada na parte centro-meridional de Bulgaria ente Plovdiv y Burgas, a prietu de 230 km de la capital Sofía. 
Política de Bulgaria
Bulgaria ye una democracia pluripartidista dende 1990. 
El paisaxe políticu ta mui dividíu y los partíos suelen agrupase en coaliciones pa les eleiciones. Asina, la Coalición Por Bulgaria ta formada por ocho partíos d'izquierda, agrupaos alredor del Partíu Socialista (BSP). La Unión de Fuercies Democrátiques axunta a otros cinco partíos, nesti casu conservadores.
Imperiu Otomanu
L'Imperiu Otomanu foi un estáu islámicu qu'esistió ente 1281 y 1923 y que nel momentu de másima estensión espardíase per Anatolia, Oriente Mediu, el Norte d'África y los Balcanes.
Foi fundáu por Osman I. Tres la conquista de Constantinopla en 1453 esta ciudá, güei Estambul, foi'l centru d'esti estáu. Nos sieglos XVI y XVII yera una de les principales potencies del mundiu. 
Caltuvo ocupados los Balcanes hasta la segunda metá del sieglu XIX (Bosnia y Albania hasta 1912).
L'Imperiu Otomanu yera un estáu pluri-étnicu basáu na fuercia militar de la clas dirixente turca y nel Islam, relixón que foi adoptada pola población balcánica d'Albania y Bosnia y Hercegovina. Grecia, Bulgaria, Serbia y Montenegro caltuvieron el cristianismu baxo grandes penes, ente les que taben:
Y anque en bien de casos éstes nun s'aplicaron, el despiadáu sistema de gobiernu del imperiu otomanu yera una dinámica estructural nesta rexón europea, basada nes formes económiques feudales de la Europa Oriental, enforma más fuerte que la de Francia o Alemaña; toa esta situación dió llugar a sistemes sociales arcaicos y anacrónicos na Europa de la dómina como son los boyardos rumanos que se caltuvieron nesta estaya europea hasta bien entráu'l sieglu XX.
Canis mesomelas
Al cabu d'un añu, el chacal de llombu negru algama'l maduror sexual. Tienen camaes de 4 a 8 críes, precisando un periodu de xestación de dos meses aprosimao. 
El so pesu d'adultu ye d'ente 10 y 15 kg, un llargor de 80 cms a un metru, y una cola d'unos 20 cms.
Ye de costumes nocherniegues, y mientres el día escapa del calor abelugáu na so lluriga, so un saliente predresu o so les carbes. Tien una gran resistencia que-y dexa andar grandes distancies mientres toa una nueche si ye preciso. A pesar d'analayar solu, atopóse-y en grupos formaos por miembros de la so mesma familia. Aliméntase de pequeños mamíferos, inseutos y reptiles, pero sobremanera de carroña. Ye precisamente polos sos vezos carroñeros que suel vese xunto con hienes y utres en derredor de les llacuaes de los grandes carnívoros africanos, como lleones, guepardos y lleopardos.
Intégrase ensin mieu nos núcleos de población, ensin saber que ye llargamente tarrecíu pol home, al ser tresmisor de la rabia.
Conócense les siguientes subespecies: 
Músicu
Un músicu ye una persona que sabe componer o executen pieces musicales. Nel casu de que componga pieces falamos d'un compositor, demientres que quienes executen pueden ser cantantes, tou tipu d'instrumentalistes (como violinistes y gaiteros, por exemplu), direutores d'orquestes, etc. Tamién son musicos quienes faen arreglos musicales y orquestaciones. Na música popular ye mui común los cantautores, que componen y interpreten cancios.
Almanza
Almanza ye un conceyu asitiáu nel oriente llionés, llendante con Palencia; ye agrícola aprovechando les riqueces de la vega del ríu Esla.
El so orixe ye antiguu, considerándose pola toponímia la so nacencia con poblaciones mozárabes nos sieglos IX-X. Como centru de comunicaciones ente Castiella y Llión gozó d'una bona salú económica hasta que, cola cayida de tola rexón, el centru económicu desplázase pal centru peninsular. De la so importancia queden como testigos los restos de la muria del sieglu XII y el castiellu del XV, edificáu sobre ún anterior del XII.
Erithacus rubecula
El raitán européu (Erithacus rubecula) ye una especie d'ave paseriforme de la familia Muscicapidae. Ta distribuyíu por toa Europa, principalmente na rexón meridional y occidental del continente, onde habita tol añu, siendo migrante parcial nel norte d'Europa y noroeste d'África. 
El raitán ye un páxaru sociable, atrevíu y curiosu qu'acostuma a salir del monte y llantase a metá d'un camín pa ver quién llega al so territoriu, emitiendo la so característica voz d'alerta: un chip-chip metálicu y secu. El so cantar ye un garllo musical, bien melódicu, paecíu al del ruiseñor. 
L'ave adulta mide 12,5-14,0 cm de llargu, pesa 16-22 g y tien una valumbu de 20-22 cm. El plumaxe del machu y de la fema ye asemeyada: el pechu y la cara naranxa, bordiáu por un gris azuláu nos llaos del pescuezu y del pechu. Les partes cimeres son de color marrón y el banduyu ablancazáu, ente que les piernes y los pies son de color marrón. El picu y los güeyos tienen un color negru. Los xuveniles escarecen de color anaranxáu y son marcadamente motudos de pardu escuru y ocráceo, con parches de color naranxa apaeciendo gradualmente nel pechu y la cara.
El raitán européu foi orixinalmente descritu col nome de "Motacilla rubecula" por Linnaeus na so obra del sieglu XVIII "Systema Naturae". El so epítetu específicu "rubecula" ye un diminutivu deriváu de la palabra llatín "ruber" ('colloráu'). El xéneru "Erithacus" foi creáu pol naturalista francés Georges Cuvier en 1800, dando a l'ave'l so actual nome binomial de "Y. rubecula".
El raitán européu pertenez a un grupu d'aves principalmente insectívores que primeramente fueron asignaos a los tordos o papamoscas, dependiendo de cómo estos grupos fueron percibíos taxonómicamente. Finalmente, volvió analizase'l conxuntu de los papamoscas-tordos y el xéneru Erithacus foi asignáu a la tribu Saxicolini, un grupu de verdaderos papamoscas-tordos que tamién inclúi'l ruiseñor común y los Saxicolinae del Vieyu Mundu.
Dos especies del Paleárticu oriental, "Y. akahige" y "Y. komadori" —esi postreru con una distribución insular llindada— asítiense xeneralmente nel xéneru "Erithacus". Sicasí, datos biogeográficos y les secuencies de ADNmt citocromo "b" indiquen qu'estes podríen meyor ser clasificaes con dellos "ruiseñores" del Estremu Oriente, dexando namái les especies europees en "Erithacus".
James Clements reconoz les siguientes subespecies (2014):
Na mayor parte continental de la so amplia área de distribución euroasiático, los raitanes varian un pocu, pero nun formen poblaciones discretes que podríen considerase subespecies. Poro, les subespecies estrémense principalmente poles poblaciones residentes n'islles y en zones montascoses. 
La subespecie qu'habita la mayor parte d'Europa occidental, inclusive les islles britániques, "Erithacus rubecula melophilus", tamién apaez como vagante nes rexones axacentes. "Y. r. witherbyi" del noroeste d'África, Córcega y Cerdeña aseméyase enforma a "Y. r. melophilus", pero estremar por tener una valumbu menor. "Y. r. tataricus", la subespecie más nororiental, ye relativamente grande y tien un plumaxe con tonos más apagaos. Nel sureste de la área de distribución, "Y. r. valens" de la península de Crimea, "Y. r. caucasicus" del Cáucasu y Transcaucasia y "Y. r. hyrcanus" en Irán son xeneralmente aceptaos como significativamente distintos.
La población local en Madeira y los Azores describióse como "Y. r. microrhynchos". Anque nun tien una morfoloxía distinta, el so aislamientu paez confirmar la validez de la so clasificación como subespecie (vease más embaxo pa más información).
Les subespecies más distintes son les de Gran Canaria ("Y. r. marionae") y Tenerife ("Y. r. superbus"), que pueden considerase dos especies distintes o a lo menos dos subespecies distintes. Estremar por un aníu ocular blancu, una intensa coloración del pechu, y una llinia gris que dixebra'l colloráu anaranxáu del marrón. El so banduyu ye totalmente blancu.
Los datos de secuencies de citocromo "b" y les vocalizaciones indiquen que los raitanes de Gran Canaria y Tenerife son bien distintos y probablemente derivaos de la colonización d'aves del continente fai alredor de 2 millones d'años.
En 2003 Christian Dietzen, Hans-Hinrich Witt y Michael Wink publicaron un estudiu na revista "Avian Science" tituláu "The phylogeographic differentiation of the European robin Erithacus rubecula on the Canary Islands revealed by mitochondrial DNA sequence data and morphometrics: evidence for a new robin taxon on Gran Canaria?". Llegaron a la conclusión que'l raitán de Gran Canaria dixebróse genéticamente de los sos parientes europeos yá dende fai 2 300 000 d'años, y que los de Tenerife tomaron mediu millón d'años más pa faer esti saltu, esto ye, fai 1,8 millones d'años. La razón sería una colonización distinta de les Canaries por esti páxaru, que llegó primero a la isla más antigua, Gran Canaria, y darréu treslladóse a la isla vecina Tenerife. 
Una comparanza minuciosa ente "marionae" y "superbus" ta pindiu pa confirmar si'l primeru ye efectivamente una subespecie distinta. Les resultancies preliminares suxuren que les aves de Gran Canaria tienen les nales alredor d'un 10 % más curties que les de Tenerife.
Les poblaciones de les islles Canaries occidentales son más nueves (Pleistocenu Mediu) y la so diverxencia xenética namái ye incipiente. Los raitanes de les islles Canaries occidentales de El Fierro, La Palma y La Gomera ("Y. (r.) microrhynchus") son asemeyaos al raitán continental ("Erithacus rubecula").
Finalmente, los raitanes atopaos en Fuerteventura son aves continentales, lo que nun ye sorprendente, una y bones la especie nun añera nin nesta isla, nin na isla cercana de Lanzarote; tratar d'aves qu'enviernen o que son de camín mientres la migración ente África y Europa.
La so área de distribución toma Europa, el noroeste d'Asia y el norte d'África, y estiéndese hasta l'oeste de Siberia nel oriente, nel sureste hasta'l cordal del Cáucasu, y nel sur hasta Arxelia. Inclúi tamién les islles britániques y la Macaronesia. Nun s'atopa en Islandia. 
Los raitanes de Escandinavia y Rusia migren escontra Europa occidental pa escapar de los iviernos más fríos nel so territoriu de anidación. Estes aves migratories estremar pol tonu gris de la parte cimera del so cuerpu y el color naranxa más apagáu del pechu.
Nel norte d'Europa'l so hábitat preferíu ye'l monte de pícea, ente que nes islles britániques tien una preferencia polos parques y xardinos.
A finales del sieglu XIX hubo dellos intentos d'introducir esta especie en Australia y Nueva Zelanda pero nun tuvieron ésitu. Les aves fueron lliberaes alredor de Melbourne, Auckland, Christchurch, Wellington y Dunedin por delles sociedad d'aclimatación, pero nun llograron establecese. Hubo una resultancia similar n'América del Norte onde les aves introducíes nun llograron establecese en siendo lliberaes en Long Island, Nueva York en 1852, Oregón en 1889-92, y la península de Saanich en Columbia Británica en 1908-10.
Ye un ave diurna, anque dacuando caza insectos nes nueches de lluna, o cerca de lluz artificial. Aliméntase principalmente de invertebraos terrestres, como arañes, lombriz y insectos. Na seronda ya iviernu, complementa la so dieta habitual d'invertebraos, con bayes y frutes. Tamién come los amiestos de granes asitiaes n'alimentadores de páxaros.
Ta relativamente acostumáu a la presencia de seres humanos y suel averase cuando daquién ta removiendo la tierra, cola esperanza d'atrapar merucos y otres preses que puedan apaecer. N'efectu, nes islles britániques el raitán considérase l'amigu del xardineru y nun ye perxudicáu por delles razones folclóriques. Na Europa continental, onde los raitanes fueron cazaos al igual que munches otres aves pequeñes, volviéronse más cautelosos. En busca de dalgún alimentu que pudiera ser traíu a la superficie, el raitán avérase tamién a grandes animales monteses, como'l xabalín y otros animales qu'alterien el suelu.
Los machos tienen un comportamientu territorial bastante agresivu. Ataquen a otros machos que s'estremen nos sos territorios, y tamién fueron reparaos atacando a otres aves pequeñes ensin prevocación aparente. Estos ataques pueden resultar n'incidentes mortales, y en ciertes árees puede representar hasta un 10% de les muertes de los raitanes adultos.
Esta especie ta infestada pola pulga "Dasypsyllus gallinulae".
Puede escoyer una gran variedá de sitios p'añerar, tou sitiu que tenga dalguna depresión o un furacu puede ser consideráu pa faer el so nial. Amás de los resquiebros habituales, o los bancos protexíos, los oxetos más estraños inclúin pieces de maquinaria, barbacoes, manillares de bicicleta, olles refugaes, regaderas, tiestos, ya inclusive sombreros. Constrúi'l nial con mofu, fueyes y campera y lo reveste con yerba fino, pelo y plumes. Mientres la temporada de cría, de marzu/abril hasta agostu/setiembre, pon dos o trés puestes de cinco o seis güevos. 
Los güevos son de color crema, beige o blancu, motudu o enllordiáu con marrón acoloratao, de cutiu en mayor midida nel estremu más llargu. 
Cuando la fema ta criando la segunda puesta, el machu encargar de l'alimentación de la primera. El periodu d'incubación ye 13-14 díes. Los naciellos empiecen a volar a los 13-14 díes de salir del güevu.
Cuando les aves nueves son de color marrón motudu. Pasaos de dos a tres meses fuera del nial, apaecen les primeres plumes de color naranxa sol so cazu, y nos siguientes dos o trés meses estiende'l color naranxa gradualmente hasta completar la primer muda y tener l'apariencia de los adultos.
Tien un cantar estriao y trinado mientres la dómina de cría, cuando de cutiu canta na nueche, dacuando hasta bien tarde, lo que puede llevar a confundilo col ruiseñor ("Luscinia megarhynchos"). El cantar nocherniego nes zones urbanes producir en llugares que suelen ser ruidoses mientres el día, lo que suxure que canta pela nueche porque la tranquilidá dexa qu'el so mensaxe arrobinar con mayor claridá. Mientres l'iviernu, cuando los machos y les femes tienen territorios separaos, los cantares de dambos sexos suenen más quexumosos que mientres el branu. Mientres l'iviernu la fema sale del territoriu de anidación y muévese a una área cercanu, más fayadizu pa buscar alimentos. El machu permanez nel territoriu de anidación mientres tol añu.
La brúxula magnética aviar del raitán européu foi llargamente estudiada y utiliza magnetorrecepción basada na visión, nel cual la capacidá de detectar el campu magnético de la tierra pal saléu vese afectáu pola lluz qu'entra nel güeyu de l'ave. Anque inda nun s'entiende por completu'l mecanismu físicu del so sentíu magnéticu, considérase que podría incluyir entrelazamiento cuánticu d'espines d'electrones.
El raitán ocupa un llugar destacáu nel folclore británicu y del noroeste de Francia, pero menos prominente n'otres partes d'Europa. Na mitoloxía nórdica considerar un páxaru de nube, sagráu para Thor, el dios del truenu. Figura tamién nun cuentu infantil tradicional, "Babes in the Wood", nel cual cubre los cuerpos de los neños muertos. Más apocayá foi acomuñáu cola Navidá, xugando un rol prominente en munches tarxetes navidiegues dende mediaos del sieglu XIX. Tamién apaeció en munchos sellos postales navidiegos. Una antigua lleenda británica busca esplicar el color distintivu del so pechu y cuenta que cuando Jesús taba morriendo na cruz, el raitán, entós a cencielles de color marrón, poner al so llau y cantó nel so oyíu pa consolalo nel so dolor. El sangre de les sos feríes enllordió'l pechu del raitán, y dende entós tolos raitanes tienen la marca d'el sangre de Cristu. Otra lleenda diz qu'el so pechu quemar al buscar agua pa les almes del purgatoriu. Sicasí, l'asociación cola Navidá débese probablemente al fechu de que los carteros británicos mientres la dómina victoriana vistíen uniformes coloraos y fueron moteyaos "Robin" ("raitán"); esto suxure que la so apariencia en tarxetes navidiegues ye más bien un emblema del carteru qu'apurre la tarxeta.
Felis silvestris
L'algaire ou gatu montés ("felis silvestris"), ye'l segundu felinu xabaz d'Europa, tres el llobu cerval. El so tamañu nun ye muncho más grande que'l d'un gatu domésticu.
Distribúise por Europa, Oriente medio, sur y centru d'Asia y gran parte d'África. La forma europea ta dende'l Caucasu y Asia Menor ta Escocia y el mar Bálticu y el mar del Norte. Pero, por mor de la so cacia y esfaimientu del hábitat yá nun ta presente en munches zones d'Europa Central y na Europa meridional, sacante la Península Ibérica, escomienza a tar nun grave peligru, polo que dende hai años llévase a términu una política de proteición que fai que poco a poco les poblaciones d'esti felinu xorrezan. Quiciabes, la rexón europea au ta más presente seya los Cárpatos.
Ye de constitución fuerte, con capa de pelo espesa y rabu peludu. Vive en fasteres rocoses y en viesques; aliméntase de roedores, coneyos y cervatos. Ye nuecherniegu y, poro, ye dificil de ver, yá qu'amás refuxe a les persones.
L'apareamientu tién llugar en febreru y marzu; les críes nacen nes aregayadures de les roques (paez que d'eso vien el so nome, del árabe la cueva) ou nos furacos de los árboles. Fuera del territoriu d'alimentación de la so familia (más ou menos 2 km), esti animal ye solitariu. 
Martín López-Vega
Martín López-Vega (1975, Po, Llanes) ye un poeta asturianu que tien espublizao llibros n'asturianu ya castellán. 
López-Vega vien desenrrollando un llabor lliterariu tan llargu como fondu. La so poesía ye andariega y señaldosa, pero al empar caltién l'enllaz col ámbitu campesín ya rural. Nos sos poemes hai un amestamientu continu d'arte ya remembrances, de viaxes y cites lliteraries, nún esfuerciu por atopar una identidá presonal que seya a caltenese nel tiempu - per embargu, el propiu poeta pescancia que esti esfuerciu ye vanu, rezón del caráuter elexiacu que percuerre la so obra. 
Tamién tien fecho esbilles de lliteratura n'asturianu con tornes en castellán, como "Fruta del tiempo" (poesía) o "La tierra escrita" (narrativa).
Tetis (mitoloxía)
Tetis ye una titánide de la mitoloxía griega, el nome sinifica "neñera", "güela" o "tía". Taba asociada a la mar, y yera hermana y esposa d'Océanu. D'esta xunión nacieron les trés mil Oceánides (ninfes de la mar) y tolos Potamoi, o ríos del mundiu.
Dacuando, tracamúndiase con Tetis la nereida más d'Aquiles.
Un mitu fai referencia a esta divinidá como diosa niñera d'Hera, ésta taba farta del allugamientu de Calistu y d'Arcas nel cielu como les constelaciones de la Osa Mayor y Menor respectivamente; asina que llamó a la titánida quien güeyóles faciendo que siempres xiraran al rodiu la Tierra ensin amiyare del horizonte, esto esplica por qué les diches constelaciones son circumpolares.
Tetis
Aeas
Aeas yera un oceánidu griegu que representaba al ríu homónimu de Tesalia, fíu de Tetis y Océanu. Foi, según Ovidiu, el sofitu del so hermanu Penéu, cuando la fía d'ésti tresformose en lloréu fuxendo d'Apolu.
Alféu (mitoloxía)
Alféu () yera un oceánidu que representaba’l ríu homónimu de la Hélide y d’Arcadia, na península griega del Peloponesu. 
Namoróse d’Artemisa a la que dacuando rindía cultu como Artemisa Alpheiaia y tamién de la ninfa Aretusa, a la que tomó y llevó pal fondu la mar, na islla de Sicilia.
Los ríos tributarios d’Alféu tamién foron nomaos como divinidaes alegóriques, Ladon, Eyrmanthus, Cladeus y Cytherus.
Evanxeliu de Matéu
L'Evanxeliu de "Matéu" ye unu de los cuatro evanxelios del Nuevu Testamentu de la Biblia cristiana.
La so primer versión n'asturianu espublizose en Londres en 1861, tornada pol relixosu Manuel Fernández de Castro y Menéndez Hevia, con una tirada de 200 exemplares. Más recientemente foi espublizáu en 1997 dientro del volume Nuevu Testamentu y Salmos (Sociedá Bíblica, ISBN 84-8083-052-2).
Llan de Cubel
Llan de Cubel ye ún de los más veteranos (dende 1984) y el de mayor repercusión, internacional de los grupos del folk asturianu. El so nome ta sacáu del Picu Llan de Cubel ente los conceyos de Cuideiru y Pravia.
La so música ta basada nel repertoriu tradicional asturianu (popular y ensin autor reconocíu).
El so soníu ye acústicu y apoyen les sos melodíes na gaita asturiana, el vigulín y la flauta travesera de maera, pa la percusión tiren de tambor tradicional y de bodhran mientres que l'armonía ye cosa de la guitara acústica y del bouzouki. Tamién usen dalgún mediu llétricu pa pasaxes mui concretos de la mesma forma qu'a pesar de ser un grupu de clara vocación instrumental, tamién recueyen cantares nel so repertoriu.
El so repertoriu ye na so mayoría de temes asturianos (alboraes, marches, pasucáis, saltones, muñeires, polques, entemedios de misa, tonaes, vaqueiraes, villancicos, cantares mariñanos, de llabor, de chigre, etc...). Anque tamén tienen fecho guiños a temes tradicionales d'otros paises del Arcu Atlánticu.
La primer formación xuntó al nucleu carbayón d'Elías García, Fonsu Mielgo, Susi Bello y Daniel Lombas, col pixuetu de Guzmán Marqués y Marcos Llope. D'esta primer formación aguañu siguen Elías García, Fonsu Mielgo y Marcos Llope, xunto con Xel Pereda (1995), Simon Bradley (1996) y Xuan Rodríguez (1997). Tamién tuvieron nel grupu Flavio Rodríguez y J.M.Cano.
Gaiteru Libardón
Ramón García Tuero (1864 - 1932), conocíu como'l gaiteru Libardón foi un gaiteru y cantaor asturianu de gran popularidá. Fixo xires per Europa y América, participó en varies esposiciones universales y grabó'l primer discu de gaita asturiana .
Ramón García Tuero Nació en Molín del Matu (Arroes – Villaviciosa) el 6 de febreru de 1864. L'alcuñu de "Gaiteru Libardón" col que ye conocíu vien–y del nome castellanizáu del pueblu de Lliberdón, del que yera la so muyer, María Caravera, y onde fue a vivir tres casar con ella en 1890.
García Tuero solía actuar solu o acompañáu al tambor, les más de les veces por José García, conocíu como'l "Tambor de l'Abadía". Tenía la peculiaridá de tocar la gaita y cantar a la vez, improvisando munches veces los cantares.
Anque yá yera conocíu como músicu nes romeríes, algamó la fama a los 25 años, cuando en 1889 representó a la empresa de sidra "El Horreo", de Colunga, na Esposición Mundial de París d'esi mesmu añu y participó depués n'otres como les de 1900 na mesma ciudá de París, en Buenos Aires (1911) o Barcelona y Sevilla (1929). 
Prueba del so ésitu son tamién les xires que tien fecho per Europa y América, les numberoses condecoraciones españoles y estranxeres que recibió y el tratu que llegó a tener col rei Alfonsu XIII o con Miguel Primo de Rivera.
Nuna época na que la industria fonográfica taba nos entamos, fue un artista pioneru y grabó'l primer discu de gaita asturiana en 1909. Dos años más tarde firmó un contratu en Milán por diez años pol que se comprometía a grabar cuarenta cantares.
García Tuero morrió en Lliberdón el 21 d'ochobre de 1932.
El 10 d'agostu de 1969 rindióse-y un homenax en so casa de La Quintana, que tovía se pue visitar anguaño y na que se guarden parte de los instrumentos y ropa qu'usó nes sos actuaciones.
En 1986 el gobiernu del Principáu editó un discu con una seleición de los sos temes más populares.
Lliberdón
Lliberdón ye una parroquia del conceyu asturianu de Colunga. Ocupa'l so estremu suroccidental, y llenda colos conceyos de Piloña (parroquies d'Anayo y Borines) y col de Villaviciosa (parroquia de Valles). Tien una estensión de 16,2 km² y una población (INE, 2007) de 222 habitantes, que se reparten ente los llugares de Carrandena (Baxu y Riba), L'Esllavayu, La Trapa, Fanu, El Colláu, Lliberdón y Raicéu.
Ramón García Tuero (1864-1932), más conocíu comu'l Gaiteru Libardón, foi ún de los vecinos más famosos del pueblu. Foi un gaiteru de sonadía, el primeru en grabar un discu d'ente tolos intérpretes de música asturiana. 
Almón
Almón yera un oceánidu que representaba al afluente del mesmu nome, del ríu Tíber. A él dirixíen les sos oraciones los augures y llavaben una imaxe de la ma de los dioses nes sos agües. 
Foi'l pá de la náyade Lara quién perdió la so llingua por charrar de los amoríos de Zeus con Yuturna.
Aquelou
Aquelou fai referencia al oceánidu que yera l'alegoría del ríu; y tamién ríu del mesmu nome que lu representaba.
Aquelou ("Achelous") yera un oceánidu de la mitoloxia griega que representaba al ríu homónimu de la rexón d'Etolia. Taba representáu con un cuernu de güe na tiesta y la metá del cuerpu yera de sierpe. 
Tuvo enforma presente nuna bayura de mitos con presonaxes como Heracles o Teséu. Amás yera'l pá de les Sirenes que, dependiendo de la versión del mitu, túvoles con Melpómene, Terpsícore o Esterope.
El ríu Aquelou naz nos Montes Píndaros, y atraviesa la provincia d'Etolia y Acarnania nel occidente griegu, pa desembocar na mar Xónica, cerca del Golfu de Corintu. De vieyo esti ríu sirvía como llende ente la Étolia y l'Acarnania.
Pleven
Pleven (en búlgaru Плевен) ye una ciudá asitiada na parte setentrional de Bulgaria a la veira'l riéu Tutchenitsa. Cunta con 138.887 habitantes y ye la sétima ciudá más grande de Bulgaria y la terceira del norte del país tres Varna y Ruse.
Asopu
Asopu ("Asopus") yera una figura de la Mitoloxía Griega de los Oceánides, y representaba a los dos ríos homónimos griegos de les rexones de Beocia y del Peloponesu. Tuvo con Metope venti fíes conocíes como les Náyades y dos fíos. 
Vidin
Vidin ye una ciudá asitiada nel puntu más noroccidental de Bulgaria, a la vera'l ríu Danubiu. Ye'l primer puertu fluvial n'orde d'importancia del país.
La rexón de Vidin foi una de les caberes fasteres de Bulgaria que foi sometida polos turcos nel sieglu XIV.
Serbia
La República de Serbia, (en serbiu: Република Србија o Republika Srbija), ye un Estáu Soberanu constituyíu n'Estáu social y democráticu de Drechu gobernáu baxo'l sistema de República parllamentaria. Allugáu na Península Balcánica, nel sureste d'Europa, allenda con Hungría al norte, Rumanía y Bulgaria al este, Macedonia y Albania al sur y Bosnia y Hercegovina, Croacia y Montenegro al oeste. La so capital y ciudá más poblada ye Belgráu.
Serbia foi un reinu medieval que se tornó n'imperiu, algamando la so mayor superficie nel sieglu XIV. Nel sieglu XVI el territoriu serbiu foi conquistao pol Imperiu Otomanu, al que perteneció hasta'l sieglu XIX, cuando recuperó la so independencia y espardió'l so territoriu. Tres la fin de la Primer Guerra Mundial Serbia formó xunto con otros territorios balcánicos el Reinu de Yugoslavia. Dempués de la Segunda Guerra Mundial pasó a ser parte de la República Federal Socialista de Yugoslavia, que finó desaniciándose tres les guerres de los Balcanes nos años noventa. Serbia tornóse de nuevu nun Estáu independiente en 2006 tres la disolución del estáu de "Serbia y Montenegro".
El 17 de febreru de 2008 el parlamentu provisional de Kosovo, provincia del sur de Serbia de mayoría étnica albanesa, declarió la so independencia de Serbia de miente unilateral. Esta independencia nun ye reconocida pol gobiernu serbiu, que considera a la provincia un territoriu autónomu serbiu.
Serbia ye miembru de Naciones Xuníes de la Organizacón pa la Seguridá y l'Andecha n'Europa y del Conseyu d'Europa, calteniendo la presidencia d'esti en 2007. Ye ún de los potenciales candidatos pa inxirise na Xunión Europea.
El nome de Serbia ("Srbija", o tierra de los serbios) recíbelu polos sos más antiguos pobladores eslavos, los serbios ("srbi"), d'orixe desinfiníu. Acordies cola "Crónica de Néstor", hestoria del primer estáu eslavu oriental, los serbios tán ente los cinco primeros pueblos eslavos que foron conocíos pol so nome modernu.
Camiéntase que los "serbios" son mentaos per primer vegada por Claudiu Ptolomeo nel sieglu II nel so "Geographia" pa referise a los "Serboi", una tribu qu'aniaba en Sarmacia, escurque al norte del Cáucasu, xunto al baxu Volga, o xunto al Mar Negru. Contemporáneos de Ptolomeo como Tácitu y Pliniu'l Vieyu refiérense tamién a los "Serboi" na redolada del Cáucasu.
Una de les hipótesis más aceptaes ye la de que los sorbios o sorabos ("Serbja" n'altu sorabu qu'anien en Lusacia comparten ascendencoa colos serbios (en serbiu, "sorbiu" dizse "Lužički Srbi", o "serbiu de Lusacia"). Según esta hipótesis, los eslavos "serboi" que nel sieglu V marcharon del Cáucasu hacia Europa son los ancestros comunes de serbios y sorbios, que se dixebraron en dos grupos. Ún de los grupos (los antepasaos de los serbios), conocíu como los serbios blancos ("beli srbi") emigró a los Balcanes hacia 610-626 llideraos pol Arconte Desconocíu. Pol so gabitu al emperador Heracliu nes sos lluches escontra los ávaros, ésti dexó-yos asitiar una fastera de Macedonia averada a l'anguaño ciudá griega de Servia. Más sero foron espardiéndose hacia'l norte.
Les cultures de Vinča y Starčevo foron les primeres civilizaciones neolítiques nel llugar qu'anguaño ocupa Serbia, ente'l VII y el III mileniu a. C.. El yacimientu arqueolóxicu más importante d'esta dómina ye Lepenski Vir. Les más antigües civilizaciones paleobalcániques qu'aniaron nel llugar entantes de la conquista romana, asocedía nel s. I a. C. foron los ilirios, tracios, dacios y celtes. Los celtes aniciaron munches fortificaciones, y atribúise-yos la fundación de munches ciudades modernes en Serbia, como Kalemagdan ("Singidunum", Belgráu). Los griegos llegaron nel so espardimientu al sur de la Serbia moderna nel sieglu IV e.C., algamando'l puntu más septentrional del imperiu d'Alexandru Magnu. La Serbia d'anguaño ta formada (totalmente o en parte) poles provincies clásiques de Mesia, Panonia, Praevalitana, Dalmacia, Dacia y Macedonia. La ciudá del norte, "Sirmium", foi una de les capitales del Imperiu romanu durante la tetrarquía. Tamién s'atoparon importantes güelgues en "Viminacium". Al menos 17 emperadores romanos nacieron na rexón na qu'anguaño s'alluga Serbia.
Nel añu 395, l'Imperiu Romanu d'Oriente, nel que taba inxirida la Península Balcánica, tornóse nel Imperiu Bizantín. Ente l'añu 500 y el 700 entamaron a llegar los primeros eslavos, que veníen del norte de los Cárpatos, hacia la fastera allugada ente'l Danubiu y el Mar Adriáticu. Tres aidar a los bizantinos escontra los intentos d'invasión de los ávaros, y llideraos pol Arconte Desconocíu, los primeros protoserbios, que veníen de Sorabia, recibieron el preste por parte del emperador Heracliu p'asitiar na provincia de Macedonia, pa migrar dempués hacia'l norte.
Les estremaes tribus que foron poblando'l llugar dende l'entamu del sieglu VII, ameciéronse en 845 pa formar Rascia, un estáu medieval dientro del Imperiu Bizantín, y formáu polos anguaño sureste de Serbia, Kosovo y parte de Montenegro. La so definitiva cristianización asocedió ente 867 y 869, cuando l'emperador bizantín Basiliu I envió sacerdotes, dempués de que'l Knez Mutimir reconociera la soberanía bizantina. A lo llargo del sieglu XI el Gran župan de Rascia, Stefan Nemanja, féxose co Zeta, Doclea y territorios de la redolada pa formar el primer gran Reinu Serbiu. Los sos socesores, sobromanera Stefan II Nemanjić, Stefan Dragutin, Stefan Uroš II Milutin y Stefan Uroš III Dečanski enantaron tovía más el territoriu.
En 1346, el Zar Stefan Uroš IV Dušan, fíu de Stefan Uroš III, proclamó l'Imperiu Serbiu. Nel so gobiernu Serbia algamó'l so esplendor territorial, tornándose nún de los estaos más grandes d'Europa. Dušan foi asocedíu como emperador por so fíu Stefan Uroš V quien, per aciu de la so mocedá, nun foi quien a caltener el dominiu sobro l'imperiu aniciáu por so, faciendo que s'escachara nun grupu de principaos. Stefan morrió ensin fíos, n'avientu de 1371, dempués de que gran parte de la nobleza serbia fora desaniciada pol emerxente Imperiu Otomanu na batalla de Marizta nel entamu d'esi añu. El noble Lazr Hrebeljanović féxose col lideralgu del Reinu Serbiu y en 1389 anició un gran exércitu con tola nobleza serbia pa detener l'avance de los otomanos, anque foron derrotaos por ellos na batalla de Kosovo. Cola cayida de Belgráu en 1521 tol imperiu quedó baxo la soberanía otomana, siendo'l Despotáu de Serbia, que cayó en 1459, el caberu llugar de resistencia.
La dómina de dominiu turcu supunxo una gran represión pa los serbios, qu'amás foron obligaos a tornase al Islam, polo qu'hubo una gran migración de población hacia'l norte. Gran parte d'ella afuyó hacia'l Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, onde l'emperador Lleopoldu I acoyió a bona parte d'ellos na anguaño Vojvodina. Tres la guerra austro-otomana de 1716-1718, esta fastera foi quien a independizase de los turcos como reinu baxo la soberanía Habsburgu, pero los otomanos lu reconquistaron en 1739, tres la guerra de 1736-1739.
El descontentu serbiu cola alministración turca supunxo la Primer Insurrección Serbia de 1804, cuando Đorđe Petrović, "Karađorđe", lideró una revuelta que foi reprimida en 1813.
En 1815 españó la Segunda Insurrección Serbia, liderada pol Príncipe Miloš Obrenović. Anque los turcos triaron la rebelión en 1817, Serbia ganó una cierta autonomía baxo la soberanía otomana, con Obrenović nel poder como príncipe y gobernante absolutu. Nació asina'l Principáu de Serbia. Los decretos del Sultán de 1830 y 1833 enantaron los sos drechos sobro un territoriu más grande, y permitieron afitar en Belgráu un patriarcáu de la Ilesia ortodoxa serbia, independiente del Patriarcáu de Constantinopla. La condición de Rusia como garante de l'autonomía de Serbia foi tamién importante. 
Por aciu de nuevos xareos ente l'exércitu otomanu y grupos de civiles en Belgráu en 1862, y baxo la presión de les grandes potencies, en 1867 los caberos soldaos turcos marcharon del principáu. Pola mor de la promulgación d'una nueva constitución, los diplomáticos de Serbia confirmaron la independencia del país, reconocida internacionalmente nel Congresu de Berlín de 1878. Esti punxo fin a la Guerra Ruso-Turca. Esti tratáu, sicasí, prohibía l'amecedura de Serbia col Principáu de Montenegro y asitiaba les rexones de Bosnia y Hercegovina baxo l'alministración del Imperiu austrohúngaru.
Los serbios de Vojvodina, baxo xurisdicción del Imperiu Austriacu, participaron nes revueltes de 1848 escontra los Habsburgu, afitándose la rexón autónoma del Vojvodatu de Serbia y Banatu de Timișoara. La so autonomía foi abolida en 1860, cuando pasó a formar parte del Reinu d'Hungría.
El 23 de marzu de 1882, el príncipe serbiu, Milan IV Obrenović, proclamó'l Reinu de Serbia, siendo él el so primer monarca baxo'l nome de Milan I. En 1903, la Casa Real de Karađorđević, (descendientes del líder revolucionariu Karađorđe asumió'l poder tres l'asesinatu del rei Alexandru I en Belgráu por un grupu de conspiradores qu'asaltó'l palaciu. El so socesor, Pedru I, alióse con Bulgaria, Montenegro y Grecia (aniciando la Lliga de los Balcanes) pa enfrentase al Imperiu Otomanu na Primer Guerra de los Balcanes (1912-1913), y llueu (aliáu con turcos, montenegrinos, rumanos y griegos) escontra Bulgaria na Segunda Guerra de los Balcanes. Estes finaron colos trataos de Londres y Bucarest en 1913, polos que'l Reinu de Serbia triplicó'l so territoriu per aciu de l'amestadura de parte de Macedonia, Kosovo y partes de la propia Serbia.
El 28 de xunu de 1914 foron asesinaos l'archiduque Franciscu Fernandu d'Austria y so esposa Sofía Chotek en Sarajevo, entós perteneciente al "land" bosniu dientro del Imperiu Austrohúngaru. L'autor del asesinatu foi Gavrilo Princip, miembru del grupu revolucionariu Moza Bosnia, una organizacón que foi davezu venceyada al nacionalismu serbiu y a la organización Xunión o Muerte. Esti fechu llevó a Austria-Hungría a declariar la guerra al Reinu de Serbia. L'Rusia salió en defensa de Serbia y entamó la movilización de les sos tropes, lo que llevó a los austrohúngaros y a los sos aliaos del Imperiu Alemán a declariar la guerra tamién a Rusia l'1 d'agostu de 1914. La represalia d'Austria-Hungría escontra Serbia activó una riestra d'aliances-militares (la Triple Entente y la Triple Alianza) que provocaron una reacción en cadena de declaraciones de guerra en tol continente, lo que llevó nun mes al españíu de la Primer Guerra Mundial. L'Imperiu Otomanu y más sero'l Reinu de Bulgaria amestáronse del llau austrohúngaru, ente que Rusia y Serbia recibieron el sofitu de Francia y el Reinu Xuníu.
El 12 d'agostu les tropes austriaques cruciaron el Drina y entamaron la invasión de Serbia. L'exércitu serbiu llogró delles importantes victorias escontra Austria-Hungría al entamu de la guerra, como la Batalla de Cer y la Batalla de Kolubara, constituyendo les primeres victories aliaes escontra les Potencies Centrales de tol conflictu. Magar l'éxitu del entamu los serbios foron a la fin derrotaos poles fuercies conxuntes del Imperiu alemán, Austria-Hungría y Bulgaria, y en payares de 1915 el gruesu del exércitu serbiu y miles de civiles retiráronse hacia Grecia y, al traviés d'Albania, a Corfú. Dempués reagrupáronse en Salónica y ameciéronse a una fuercia multinacional con franceses, británicos, griegos y italianos y volvieron al frente de Macedonia, onde en setiembre de 1918 fexeron la gran ofensiva aliada que supunxo la capitulación de Bulgaria y la lliberación de Serbia.
Tres la guerra les ex-provincies austrohúngares de Croacia-Eslavonia y Carniola y la provincia imperial de Bosnia y Hercegovina, ameciéronse nel efímeru Estáu de los Eslovenos, Croatas y Serbios. Magar les rocees de dalgunes potencies europees, esti estáu amestóse a Serbia y Montenegro na Declaración de Corfú pa proclamar, l'1 d'avientu de 1918, una monarquía parllamentaria, el Reinu de los Serbios, Croatas y Eslovenos. Tamién pasaron a formar parte del nuevu estáu Vojvodina de la parte húngara del imperiu y parte d'Estiria y la mayor parte de Dalmacia del llau austriacu. 
Ceo esti espardimientu xeográficu viose escontra los intereses d'Italia, que vindicaba más fasteres de la costa dálmata, mientres el nuevu reinu desixía la península d'Istria. Otramiente, la rivalidá ente serbios y croates enantó, y el 20 de xunu de 1928, nel parllamentu, un diputáu montenegrín disparó al políticu croata Stjepan Radić, que morrió díes más sero. Esti fechu sirvió al rei Alexandru I Karadorđorđević (qu'en 1921 asocediera'l so pa, Pedru I) p'abolir la Constitución de 1920 y proclamar la dictadura real. El 3 d'ochobre de 1929 el Reinu de los Serbios, Croatas y Eslovenos pasó a llamase Reinu de Yugoslavia.
La dómina d'enteguerres nun traxo bayu al nuevu estáu. Les tensiones étniques ente serbios y croates foron enantando, y el 9 d'ochobre de 1934 el rei Alexandru I foi asesináu en Marsella, nuna visita oficial a Francia, por un miembru de la Organización Interna Revolucionaria de Macedonia. Amás el nuevu rexente, el Príncipe Pablu Karađorđević afitó rellaciones d'amistá colos emerxentes estaos totalitarios d'Alemaña y Italia.
La invasión de Polonia por parte del exércitu alemán, en setiembre de 1939, foi'l detonante del españíu de la Segunda Guerra Mundial. Ante la llercia a una invasión por parte d'Alemaña, el Príncipe Pablu firmó'l Pautu Tripartitu coles Potencies del Exe'l 25 de marzu de 1941, lo que provocó disturbios en Serbia. El 27 de marzu, Pablu foi derrocáu por un güelpe d'Estáu sofitáu polos potencies aliaes y sostituyíu pol rei Pedru II Karađorđević, socesor llexítimu del tronu.
Magar el nuevu gobiernu nun declarió formalmente la so enemistá col Exe, el 6 d'abril de 1941 Adolf Hitler punxo en marcha la "Operación Castigu", ordenando la Invasión de Yugoslavia. Esi mesmu día la Luftwaffe bombardió Belgráu y el 17 d'abril firmóse la rendición incondicional del país. Tres la invasión el Reinu de Yugoslavia foi sumíu: en Serbia afitóse un gobiernu militar colaboracionista, xestionáu pol xeneral Milan Nedić; otres fasteres foron repartíes ente los países del Exe, y con Croacia y Bosnia anicióse l'Estáu Independiente de Croacia, baxo'l gobiernu d'Ante Pavelić, xefe del partíu fascista croata "Ustacha".
La resistencia a la ocupación organizóse en dos frentes: por un llau'l movimientu partisanu, d'inspiración comunista y lideráu por Josip Broz Tito, y por otro los Chetniks, d'empobine monárquicu y proserbiu, que teníen por comandante a Draža Mihajlović. Mientres estes fuercies s'enfrentaben a los invasores, en Croacia entamó l'esterminiu sistemáticu de serbios, xudíos y xitanos, dirixíu pol réxime "ustashi", qu'afitó dellos campos de concentración, siendo'l más importante'l de Jasenovac. Albídrase qu'ente 500.000 y 700.000 serbios foron asesinaos pol réxime colaboracionista d'Ante Pavelić.
Nel entamu de 1944 los partisanos foron la fuercia cimera de resistencia en Bosnia, Montenegro, Eslovenia y Hercegovina. En Serbia, sicasí, sobremanera nes fasteres rurales, la población simpatizó más colos "chetniks". En setiembre de 1944 l'avance del Exércitu Bermeyu cuasi algamaba Yugoslavia, poro, Tito viaxó a Moscú y coordinó con Stalin l'acción conxunta escontra les fuercies del Exe. El 20 d'ochobre de 1944 les tropes partisanes y l'Exércitu Bermeyu tomaron Belgráu nuna operación amecida, y pa la fin d'añu, la mitá oriental de Yugoslavia fora lliberada dafechu. N'abril de 1945 Sarayevu foi lliberada tamién, y Croacia y Eslovenia'l mes siguiente. Enantes d'entamar la pacificación del país, los partisanos tuvieron facer frente a los chetniks, lo que supunxo un verdaderu conflictu civil ente dambes fuercies.
Dempués de la guerra, Tito y el Partíu Comunista de Yugoslavia entamaron el procesu de gobiernu de la República Democrática Federal de Yugoslavia. Aprobóse una nueva llei electoral y convocáronse elecciones. Éstes cellebráronse en payares de 1945 con una llista única nomada "Frente Popular" y dominada polos comunistes, qu'obtuvo más del 90% de los votos. L'asamblea constitucional proclamó l'abolición de la monarquía y afitóse un gobiernu monopartidista plurinacional. El 31 de xineru de 1946 afitóse la República Federal Socialista de Yugoslavia, formada por seyes repúbliques socialistes: Eslovenia, Croacia, Bosnia y Hercegovina, Macedonia, Montenegro y Serbia.
L'estáu entamó con un bultable dominiu de la República Socialiesta de Serbia sobre la política federal, centralizáu al entamu na so capital, Belgráu. La rápida socialización económica y los Planes Quinquenales venceyaron un importante desenvolvimientu industrial. La llegada masiva d'emigrantes, qu'aseguraben la mano d'obra, de la probe Albania (especialmente a l'averada Kosovo) y el so estraordinariu españíu demográficu provocó que'l númberu d'albaneses en Kosovo se duplicara dende la fin de la Segunda Guerra Mundial, algamando la cifra de 916.168 nel censu yugoslavu de 1971, lo que la tornó na rexón con mayor crecimientu demográficu de Yugoslavia y d'Europa.
L'aniciu nes estremaes repúbliques de grupos nacionalistes cobró fuercia y aceñaben la estabilidá política de la federación, lo que puxó la descentralización del poder. Asina, en 1974, acordóse l'aniciu de les provincies autónomes de Kosovo y Metohija y Vojvodina dientro de Serbia, pa satisfacer les vindicaciones de los estremaos grupos étnicos que les componíen.
Tito, que caltuviera Yugoslavia baxo una terria política multiétnica dende 1945, morrió en 1980, lo que venceyó un espoxigue de los movimientos nacionalistes agraváu pola crisis económica yugoslava. Na década de los ochenta los albaneses de Kosovo enantaron les sos esixencies de que la provincia tuviera estatus de república como primer paso hacia un posible autodetermín. Les tensiones étniques ente serbios y albaneses de Kosovo supunxeron violencia y tuvieron una gran influencia na fin de Yugoslavia.
En 1989 xubió al poder en Serbia Slobodan Milošević, de la Lliga de los Comunistes de Serbia, que s'esfixera de los sos opositores al traviés d'un xeitu d'intrigues y intimidación. Una de les sos primeres midíes foi l'abolición de l'autonomía de les provincies serbies de Kosovo y Vojvodina. El 28 de xunu de 1989, en plenu fervor nacionalista, Milošević presentóse en Kosovo Polje, l'escenariu de la Batalla de Kosovo nel 600 aniversariu de la derrota escontra los turcos, donde, ante una multitú d'ente 500.000 y 1.000.000 de serbios, pronunció l'afamáu "discursu de Gazimestan", nel qu'emponderó los ideales serbios que traxo graves consecuencies.
Les guerres que provocaron el desaniciu de Yugoslavia tuvieron el so aniciu'l 27 de xunu de 1991, cuando entamó la Guerra d'Independencia d'Eslovenia, na que foi sorprendío l'Exércitu Popular Yugoslavu. La independencia eslovena nun afeutó a otres nacionalidaes, porque yera étnicamente homoxénea, pero prendió la mecha axebriega nes demás repúbliques. Esti curtiu conflictu nun se repitió nes sangrientes Guerra Croata d'Independencia y Guerra de Bosnia qu'avagaríen hasta 1995 causando cientos de miles de muertos y millones de refuxaos, y onde las amplias comunidaes serbias provocaron y sufrieron graves socesos de llimpieza étnica y xenocidiu.
En 1992 los gobiernos de Serbia y Montenegro acordaron l'aniciu d'una nueva federación col nome de República Federal de Yugoslavia, de miente que s'abandonaba'l nome d'antaño y el sistema comunista y s'adoptaba la democracia. El 23 de xunetu de 1997 Milošević foi proclamáu Presidente de la República Federal de Yugoslavia.
La violencia étnica na provincia de Kosovo féxose más dura y algamó'l so másimu en [[1998], cuando los enfrentamientos ente l'exércitu federal y la guerrilla albanesa [[Exércitu de Lliberación de Kosovo]] (UÇK) llegaron a tornase nuna guerra abierta. Los asesinatos y deportaciones masives de civiles en dambos llaos punxeron a Kosovo nel puntu de mira de la opinión pública occidental. Entós, la [[OTAN]] intervieno pa detener la [[Guerra de Kosovo]] y fexo una entrulladura comerciar escontra la República Federal Yugoslava, forciando les [[Conferencia de Rambouillet|converses de paz]] de [[Rambouillet]] (xineru de [[1999]]), que fracasaron per aciu de la negativa de Serbia d'aceptar les condiciones propuestes. La [[OTAN]] dio un ultimátum a les autoridaes federales y fexo una campaña d'ataques aéreos qu'arrasó les infraestructures serbies y fundió la so economía, amás de dexar una güelga de 3.000 civiles muertos y 10.000 firíos. El 12 de xunu llegó a Kosovo'l continxente internacional de tropes [[KFOR]] encargáu de pacificar la zona, que quedó baxo l'alministración de la [[Misión d'Alministración Provisional de les Naciones Xuníes en Kosovo]] (MINUK).
De magar setiembre de 2000, tres les ellecciones federales y col país en [[bancarrota]], los partíos d'oposición entamaron a acusar de fraude a Milošević. Les [[Socesos del 5 d'ochobre de 2000 en Yugoslavia|protestes caleyeres y manifestaciones]] en toda Serbia puxáronlu a dar el poder a la Oposición Democrática de Serbia, una gran coalición de partíos reformistes, lo que sacó a Serbia del so aislamientu internacional. El [[28 de xunu]] de [[2001]] Milošević foi apurríu poles autoridaes serbies al [[Tribunal Penal Internacional pa la ex-Yugoslavia]], que lu acusaba d'afalar crímenes de guerra y crímenes escontra la humanidá nes guerres en Croacia, Bosnia y Kosovo. El so xuiciu allargóse hasta la so muerte en [[L'Haya]] en [[2006]].
El [[4 de febreru]] de [[2003]] entró en vigor una nueva Constitución y eliminóse'l nome de Yugoslavia, pasando'l país a nomase [[Serbia y Montenegro]] (oficialmente Xunión Estatal de Serbia y Montenegro). El primer ministru serbiu [[Zoran Đinđić]], responsable de la entrega de Slobodan Milošević, y qu'entamara una política d'apertura y averamientu a occidente, foi asesináu en [[Belgráu]] el [[12 de marzu]] de [[2003]], nun atentáu afalau pola mafia serbia, venceyada con Milošević.
Los socesivos gobiernos de [[Boris Tadić]], presidente de Serbia dende [[2004]] continuaron l'averamientu de Serbia a la comunidá internacional y a la [[Xunión Europea]], y la so política internacional supunxo la normalización de les rellaciones internacionales en xeneral y coles otres ex-repúbliques yugoslaves en particular.
El [[21 de mayu]] de [[2006]] féxose en [[Montenegro]] un referéndum pa determinar si se procedía a rematar l'amecedura con Serbia. Los resultaos amosaron un 55,4% de votantes favoratibles pa cola independencia, polo que'l Parllamentu de Montenegro proclamó la independencia del estáu, el [[3 de xunu]] de 2006. Esi día Serbia declarióse estáu soberanu y socesor del anterior.
La situación de Kosovo enredóse cuando'l [[17 de febreru]] de [[2008]] los sos dirixentes proclamaron unilateralmente la independencia. El gobiernu serbiu dio anuncia de que se trataba d'una violación del Drechu Internacional y que nunca reconocería la so independencia. Un grupu de países reconocieron al nuevu estáu, pero otros nun lo fixeron, poro, el so estatus quedó nel aire.
La normalización de les rellaciones internacionales del país y les sos aspiraciones d'[[Accesu de Serbia a la Xunión Europea|accesu a la Xunión Europea]] viéronse postiaes pola prindada y aportación a la xusticia internacionales, por parte del gobiernu de Tadić, de los dos homes más esqueraos pol so papel nes guerres yugoslaves: [[Radovan Karadžić]] y [[Ratko Mladić]], apurríos en 2008 y 2011 respectivamente y que aniaben dafurtu nel país.
Serbia tien una estensión de 88.361 km² de los que 10.887 correspuenden a Kosovo, que s'afaya autogobernáu y en disputa, poro, el territoriu baxo alministración serbia ye de 77.474 km².
La llende ente Serbia y Kosovo ye de 352 km y xuntes les sos llendes son: pol norte 151 km con [[Hungría]], pol sur 112 km con [[Albania]] y 62 km con [[República de Macedonia|Macedonia]]; pol este 476 km con [[Rumanía]] y 318 con [[Bulgaria]]; y pol oeste 241 km con [[Croacia]], 302 km con [[Bosnia y Hercegovina]] y 203 km con [[Montenegro]].
El ríu [[Danubiu]] fai de llende natural nun gran tramu con Rumanía y n'otro con Croacia, asina como'l [[Sava]] y el [[Drina]] (ésti per 150 km) con Bosnia y Hercegovina.
Serbia allúgase nel cruceru ente [[Europa Central]], [[Europa del Sur|del Sur]] y [[Europa del Este|del Este]], ente la [[península de los Balcanes]] y el llanu de [[Panonia]].
La provincia de [[Vojvodina]], qu'ocupa'l terciu norte del país, afáyase dafechu dientro del llanu panónicu centroeuropéu. L'estremu más oriental de Serbia espárdese pol llanu de [[Valaquia]]. La llende noreste del país ta determinada pola cordal de los [[Cárpatos]], qu'ataviesen el conxuntu d'Europa Central. Los Cárpatos del Sur xúntense colos [[Montes Balcanes]] nel sureste del país, siguiendo'l calce del ríu [[Velika Morava|Gran Morava]], d'unos 500 km de llargo (parcialmente navegables). Pol sur la cordal de los Balcanes alcuéntrase colos [[cuetos Ródope]]. Los [[Alpes Dináricos]] de Serbia siguen, en direición este-suroeste, el cursu del ríu [[Drina]] (350 km navegables namái por embarcaciones pequeñes), con vistes a los cuetos Dináricos de la oriella opuesta, en Bosnia y Hercegovina. Los [[Montes Šar]] de Kosovo formen la llende con Albania, y tienen los cuetos más altos del país, el [[Đeravica]] (2.656 m.), [[Peskovi]] (2.651 m) y [[Bistra]] (2.609 m.). Fuera de Kosovo les mayores elevaciones son el [[Midžor]] (2.168 m.) y el [[Dupljak]] (2.032 m.) nos Balcanes y el [[Cuetu Pančić]] (2.017 m.) nos Alpes Dináricos.
Anque'l país nun tien costa, hai alredor de 2.000 km navegables en ríos y canales, ameciendo Serbia col norte y oeste d'Europa (al traviés de la [[Canal Rin-Menu-Danubiu]]), con Europa del Este (vía Tisza, Timiș, Begej, Danubiu y les rutes del [[mar Negru]]) y col sur d'Europa (al traviés del ríu Sava). Dos de les mayores ciudaes de Serbia, Belgráu y Novi Sad, son los cimeros puertos fluviales del Danubiu.
El 27% del territoriu serbiu ta añubríu por viesques. En [[2010]], según lo albidrao, los parques nacionales y reserves naturales ocuparán un 10% del territoriu total del país. Serbia correspondíase nun entamu col bioma [[viesca templada de frondoses]]. La [[World Wide Fund for Nature|WWF]] axebra'l país en cuatro [[Ecorrexón|ecorrexones]]:
Los ríos de Serbia pertenecen a les cuenques del [[Mar Negru]], [[Adriáticu]] y [[Mar Exéu|Exéu]], y nun hai grandes llagos nel so territoriu anque sí dalgunos banzaos, como'l [[Banzáu de Đerdap]] y llagos artificiales como'l [[Llagu Vlasina|Vlasina]] y el [[Llagu de Ledinci|Ledinci]]. El país nun tien salida al [[mar]].
Hidrográficamente Serbia encadármase a lo llargo de dos exes fluviales cimeros. El Danubiu fluye dende'l norte al este a lo llargo de 588 km. Dende l'apertura de la canal Rin-Meno-Danubiu en [[1992]], afayóse'l tráficu fluvial de [[Rotterdam]] al mar Negru, afitando la importancia de la fastera serbia, na que s'anició una rede de canales de más de 600 km, amestando colos ríos [[Sava]] y [[Tisza]]. L'otru exe cimeru nel que s'enconta'l sistema fluvial ye'l ríu [[Morava]], que dibuxa la so cuenca de norte a sur del país, atravesando dalgunes de les sos ciudaes cimeres, lo que lu fai estratéxicamente importante.
Los diez ríos de mayor llonxitú qu'atraviesen territoriu serbiu son los siguientes:
El clima serbiu camuda ente un [[clima continental]] nel norte, con iviernos fríos y branos calecíos y llentos con precipitaciones bien distribuyíes, y un clima más "[[adriáticu]]" nel sur, con branos calecíos y secos y serondes y iviernos relativamente fríos con bones nevaes nel interior. Les diferencies d'altitú, lo averáu del [[mar Adriáticu]] y les grandes cuenques fluviales, asina como la so esposición a los vientos marquen les diferencies climátiques. Vojvodina tien un clima continental típicu, con mases d'aire del norte y oeste d'Europa qu'alterien el so perfil climáticu. El sur y suroeste de Serbia tán influenciaos pol [[Clima mediterraneu]]. Sicasí, los Alpes Dináricos y otres cordales contribúin al enfriamientu de la mayoría de les mases d'aire caliente. Los iviernos son duros na rexón de [[Sandžak]], per aciu de les montañes qu'arodeian la meseta.
La temperatura media añal del aire na dómina [[1961]]-[[1990]] nel llugar con una altitú d'hasta 300 m. foi de 10,9 °C. Los llugares con una altitú d'ente 300 y 500 m. tuvieron una temperatura media añal d'alredor de 10 °C y con más de 1000 m. d'altitú en tornu a 6 °C. La menor temperatura rexistrada en Serbia foi -39,5 °C ([[13 de xineru]] de [[1985]], Karajukića Bunari, en [[Pešter]]), y la más alta de 44,9 °C ([[24 de xunetu]] de [[2007]], [[Smedervska Palanka]]).
En Serbia allúguense 5 [[Parque nacional|parques nacionales]], 10 [[Reserva natural|reserves naturales]] y 12 [[Cueva|cueves naturales]]. Los parques nacionales son:
L'abondancia de ríos, viesques y llugares montañosos fain que la [[fauna]] en Serbia sía bayurosa. Ente les especies protexíes que s'atopen nos sos [[hábitat]]s figuren el [[ciervu]], el [[llobu]], el [[llince européu]] y el [[raposu común]]. Otros [[mamíferu|mamíferos]] presentes nel país son la [[llebre europea]], el [[xabalín]], el [[robecu]] y el [[moflón]]. En total tán presentes 90 especies de mamíferos y unes 110 especies de [[peces d'agua doce]], incluyíos 14 [[soespecie]]s que s'alcuentren namái na rexón y otres 7 qu'apaecen na [[Llista Bermeya de la UICN]]. Tamién hai 70 especies de [[reptil]]es. El llugar llamarguizu de [[Carska Bara]], en Voivodina, ye una reserva natural declariada [[Conveniu de Ramsar|Llugar Ramsar]] y que s'afaya ente los llugares de gran valir ecolóxicu de la [[UNESCO]].
Pero la mayor bayura faunística de Serbia ye la [[Ornitoloxía|ornitolóxica]]. La rexón balcánica supón ún de los llugares d'observancia d'[[ave]]s más importantes d'Europa. Hai 379 especies catalogaes, cinco d'elles protexíes: l'[[águila imperial]], la [[gran avutarda]], el [[patu xabaz de Madagascar]], el [[cernícalu primilla]] y el [[crex crex]]. Munches d'estes aves atopen nel país un hábitat afayadizu pal aniciu en branu, mientres qu'otres lleguen dende'l norte n'iviernu. Ente les aves de cría hai 103 que son camentaes d'interés pol Conseyu Européu de Conservación. Serbia tien una importante proporción de les poblaciones europées d'aves como'l [[falcón sacre]], l'[[Ixobrychus minutus|avetorrillu]], la [[garza imperial]], l'[[Otus|autillu]], el [[Dendrocopos medius|picu medianu]] y el [[Dendrocopos syriacus|picu siriu]].
Magar ser un país relativamente pequeñu, hai en Serbia un númberu anormalmente grande d'especies, dalgunes d'elles [[Endemismu|endémiques]]. Camiéntense hábitats cimeros los llugares d'[[alta montaña]], [[viesca de coníferes]], [[Viesca mediterránea|viesca somediterránea]], vexetación mediterránea de montaña, [[estepa]] y estepa con viesca.
Ente Serbia y [[Montenegro]] abelluguen 4.300 especies de [[planta|plantes]], lo que supón el 2% del total mundial, 400 d'elles endémiques. Ente éstes, encalquen dos variedaes de [[pinu]], el "munika" y el "molika", y una d'[[abetu]], l"'omorika", descubierta nel [[sieglu XX]]. Munches de les plantes montesines más abondantes son el [[carbayu]], el [[negrillu]], l'[[arce]], la [[nogal]], la [[castañal]], el [[fresnu]], el [[salgueru]] y el [[teyu]].
La proteición de la [[natura]] ye supervisada pola Axencia de Proteición de la Natura de la República de Serbia (SEPA), una estaya del Ministeriu de Ciencia y Proteición de la Natura. Según los datos de la mesma, los [[bombardeos de la OTAN de 1999]] foron dañibles pa cola natura serbia, con dellos miles de tonelaes [[Productu químicu|productos químicos]] tóxicos que s'alcontraben almacenaos en fábriques y foron vertíos al suelu, l'atmósfera y les cuenques hidrográfiques, afeutando a los seres humanos y la fauna.
El [[reciclaxe]] ye una autividá que tovía principia nel país, con solo'l 15% de los refugos tornaos pa la so reutilización, anque'l Ministeriu de Ciencia y Proteición de la Natura trabaya pa meyorar la situación. En mayu de 2002 anicióse l'Axencia Serbia d'Eficiencia Enerxética (SCAE), una organización nacional ensin fines de lucru, que desendolca y propón programes y midíes, y coordina y afala actividaes empobinaes a llograr un usu racional y d'aforru d'enerxía, asina como l'aumentu de la eficiencia del usu de la enerxía en toles estayes del consumu. El país puxa tamién pa qu'haiga un mayor emplegu de les [[enerxíes renovables]], desendolcando un [[parque eólicu]] de 20 MW en [[Belo Blato]], como parte d'un plan de desenrollu que quier algamar los 300 MW.
Oficialmente, la República de Serbia, ta formada pola rexón hestórica de Serbia (anguaño conocida como [[Serbia Central]]) y les provincies autónomes de [[Vojvodina]] ("Аутономна Покрајина Војводина / Autonomna Pokrajina Vojvodina" en [[idioma serbiu|serbiu]]), al norte, y [[Provincia Autónoma de Kosovo y Metohija (1990 - 1999)|Kosovo y Metohija]] ("Косово и Метохија / Kosovo i Metohija"), al sur. Ta axebrada alministrativamente en 29 distritos ("Округ" / "Okrug" en serbiu) y la [[Ciudá de Belgráu]].
De los 30 distritos (incluyía la ciudá de Belgráu), 7 tán allugaos en Vojvodina, 18 en Serbia Central y los 4 restantes en [[Kosovo]]. Esta rexón alcuéntrase fuera de l'alministración gubernamental dende [[1999]], cuando la [[Misión d'Alministración Provisional de les Naciones Xuníes en Kosovo]] se fexo cargu de la mesma. El [[17 de febreru]] de [[2008]] Kosovo proclamó la so independencia, non reconocida por Serbia, y que s'alcuentra en disputa na [[Organización de les Naciones Xuníes]].
Los distritos, pola so parte, axébranse en conceyos, en total 192: 108 en Serbia Central, 54 en Vojvodina y 30 en Kosovo.
NOTA: (*) "Esta ye la división alministrativa oficial de la República de Serbia. Los distritos de la Provincia de Kosovo y Metohija: Kosovo, Kosovo-Pomoravlje, Kosovo-Mitrovica, Peć y Prizren alcuéntranse alministraos pol autoproclamáu Gobiernu de Kosovo, con una nueva organización alministrativa y baxo disputa internacional. (Ver [[Divisiones alministratives de Kosovo]]).
Fonte: Los datos correspuenden al censu fechu en [[2002]] pola Oficina d'Estadístiques de la República de Serbia.
El [[30 de setiembre]] de [[2006]], tres el desaniciu de [[Serbia y Montenegro]], el parlamentu serbiu decidió renunciar a la [[bandera de Yugoslavia]] y tornó en constitucional la que representara al país na so dómina como [[Reinu de Serbia]]. La nueva enseña tien los colores del [[paneslavismu]]: bermeyu na estaya cimera, azul nel mediu y blancu na estaya baxera. Esta bandera vien de [[1804]], cuando foi emplegada na [[Primer Insurrección Serbia]] escontra l'[[Imperiu Otomanu]].
Tamién se fexo oficial l'escudu del Reinu de Serbia, col [[águila bicéfala]], la [[cruz de Serbia]] y la [[corona real]]. Al recuperase esti antiguu escudu, decidióse caltener tolos sos elementos, magar nun se restauró la monarquía. L'escudu tien dos versiones, dambes oficiales, la yá citada, y otra más grande con un mantu real en [[púrpura (heráldica)|púrpura]] qu'añubre l'anterior.
L'[[himnu nacional]] de Serbia según l'Artículu 7 de la Constitución ye "[[Bože Pravde]]" ("Dios de la xusticia"), que tamién foi himnu del Reinu de Serbia, escritu en [[1872]] como una composición teatral pero que per aciu de la so gran popularidá se tornó n'himnu del país. Llueu foi adoptáu por Serbia na so amestadura con Montenegro, n'agostu de [[2004]], anque l'himnu oficial de la federación yera "[[Hej Sloveni]]".
La forma de gobiernu de la República Serbia ye, dende la so dixebra de Montenegro en [[2006]], la [[república parllamentaria]]. El [[30 d'ochobre]] de 2006 los ciudadanos aprobaron una nueva [[Constitución]], que tenía l'envís de garantizar "el postéu de la democracia y del Estáu de drechu en Serbia". La constitución entró en vigor el [[10 de payares]] de 2006.
El [[Poder executivu]] osténtenlu'l xefe del estáu, que ye'l [[Presidente de Serbia|Presidente]], y el xefe del gobiernu, que ye'l [[Primer Ministru de Serbia|Primer Ministru]]. El cargu de Presidente, qu'avaga 5 años, decídese per aciu de referéndum, ente que'l Primer Ministru lu elixe l'Asamblea Nacional.
El Presidente de Serbia ye, dende l'[[11 de xunetu]] de [[2004]], [[Boris Tadić]], que foi reelexíu'l [[3 de febreru]] de [[2008]]. Otramiente, el cargu de Primer Ministru ocúpalu dende [[xunetu]] de [[2008]] [[Mirko Cvetković]], qu'ocupaba'l cargu de Ministru de Finances.
El [[Poder llexislativu]] afítase sobro l'[[Asamblea Nacional Serbia]], que ye'l so [[parllamentu unicameral]]. Compónenlu 250 diputaos, que son escoyíos en referéndum cada 4 años. Los partíos políticos con mayor representación son el [[Partíu Democráticu (Serbia)|Partíu Demócrata]] (DS), el [[Partíu Radical Serbiu|Partíu Radical]] (SRS, el [[G17 Plus]] (G17+), el [[Partíu Democráticu de Serbia]] (DSS) y el [[Partíu Progresista Serbiu|Partíu Progresista]] (SNS).
El [[sistema ellectoral]] básase nel [[sufraxu universal]] y la mayoría d'edá afítase en 18 años.
La [[Provincia Autónoma de Kosovo y Metohija (1990-1999)|provincia serbia de Kosovo y Metohija]], tres una riestra de conflictos, foi alministrada pola [[Misión d'Alministración Provisional de les Naciones Xuníes en Kosovo]] (UNMIK) hasta que'l [[17 de febreru]] de 2008 [[Declaración d'independencia de Kosovo|proclamó unilateralmente la so independencia]]. El gobiernu serbiu dio anuncia de que se trataba d'una violación del [[Drechu Internacional]] y que nunca reconocería la so independencia.
Sicasí, un grupu de países, encabezaos polos [[Estaos Xuníos]] y parte de la [[Xunión Europea]] aguantaron a reconocer la soberanía del nuevu estáu, ente qu'otros, como [[Rusia]], [[España]] y parte de la [[Xunión Europea]] espresaron el so determín de nun reconocer a Kosovo como estáu independiente. El [[8 d'ochobre]] de [[2008]] l'[[Asamblea Xeneral de Naciones Xuníes]] aprobó una resolución a propuesta serbia pa pescudar al [[Tribunal Internacional de Xusticia]] si la Declaración d'Independencia de Kosovo foi compatible col [[Drechu Internacional]]. Les delegaciones de Serbia y Kosovo presentaron les sos alegaciones en [[L'Haya]] nel mes d'avientu de [[2009]], y el [[22 de xunetu]] de [[2010]] el tribunal comunicó la so conclusión de que la declaración d'independencia nun violó'l drechu internacional nin la [[resolución 1244 del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes]].
Na fin de 2009 la situación de Kosovo calteníase nes mesmes condiciones: nun ye un estáu reconocío pola [[ONX]] y sigue siendo "[[de iure]]" una provincia serbia, anque "[[de facto]]" el gobiernu serbiu nun tien autoridá denguna sobro'l llugar, que ye alministráu políticamente pol [[Gobiernu de Kosovo]], y militarmente pol continxente internacional [[KFOR]], encargáu de pacificar el territoriu. Sicasí, según la ONX, la situación nel llugar sigue siendo de tensión y inseguridá.
Les Fuercies Armaes tán subordinaes al Ministeriu de Defensa y tán dixebraes n'[[Exércitu de Tierra de Serbia|Exércitu de Tierra]], [[Fuercia Aérea Serbia|Fuercia Aérea]] y [[Comandos de Formación del Exércitu de Serbia|Comandos de Formación]]. Como país ensin costa, Serbia nun tien Armada, anque opera una [[flotilla]] de ríos como serviciu independiente. Constitucionalmente'l comandante de les Fuercies Armaes ye'l Presidente de Serbia.
Les guerres y crisis de la década de los noventa aprobeció bultablemente l'exércitu, que dende entós sufrió la falta de financiación y baxes tases d'alistamientu. En [[2006]], cuando se dixebraron Serbia y Montenegro, les fuercies armaes de la federación contaben con 65.700 efectivos, ente qu'en [[2009]]'l so númberu amenorgara a 30.000. Los gastos militares mermaron del 5% del PIB na fin de 1990, a un 2,1% en 2009. El gobiernu tien albidraes fondes reformes y la profesionalización dafechu, pero la falta de recursos fexo más sele'l procesu. El serviciu militar de 6 meses sigue siendo obligaroriu pero un gran númberu de reclutes s'acueyen a la [[oxeción de conciencia]], pudiendo servir 9 meses n'emprestaciones sociales.
Serbia participa nel programa [[Asociación pa la Paz]] pero pol momentu nun amosó inclín d'una integración dafechu na [[OTAN]], per aciu d'un importante refugu social, en gran midida venceyáu colos bombardeos a los que sometió l'Alianza en 1999 a Yugoslavia. El país tamién soscribió'l [[Pautu d'Estabilidá pal Sureste d'Europa]] y el [[Tratáu d'Ottawa|Tratáu anti-mines d'Ottawa]]. Participa en misiones de caltenimientu de paz de la [[ONX]] en [[República Democrática d'El Congu]], [[Costa de Marfil]], [[Liberia]] y [[Chad]].
Serbia ye miembru de les cimeres organizaciones internacionales, como la [[ONX]], el [[Conseyu d'Europa]], la [[OSCE]], [[Interpol]], [[Bancu Mundial]], [[Asociación pa la Paz]], [[Pautu d'Estabilidá pal Sureste d'Europa]], [[UNCTAD]], [[UNESCO]], [[UNHCR]], [[UNIDO]], [[Misión de les Naciones Xuníes en Liberia|UNMIL]], [[Operación de les Naciones Xuníes en Costa de Marfil|UNOCI]], [[Organización Mundial del Turismu]], [[Xunión Postal Universal]], [[Confederación Mundial del Trabayu]], [[Organización Mundial d'Aduanes]], [[Organización Meteorolóxica Mundial]] y [[Organización Mundial de la Salú]].
Asinamesmu, mentó'l so inclín d'[[Accesu de Serbia a la Xunión Europea|inxerise na Xunión Europea]]. Serbia acometió'l pasu previu pa solicitar la so adhesión, l'[[Alcuerdu d'Estabilización y Asociación]] (SAA) en [[2007]]. Entós recibió'l vetu d'[[Holanda]], que se negó a la firma, poniendo como condición l'aportadura al [[Tribunal Penal Internacional pa la ex-Yugoslavia]], por parte de les autoridaes serbies, de criminales de guerra de les [[Guerres yugoslaves]], que presuntamente s'ancultaben en territoriu serbiu. La firma del alcuerdu féxose, a la fin, el [[29 d'abril]] de [[2008]] en [[Bruxeles]]. El gobiernu serbiu comprometióse a acomuñar col tribunal, y, nesti marcu, asocedió la prindada y aportadura de [[Stojan Župljanin]] y, sobro too, de [[Radovan Karadžić]] en xunu de 2008, ún de los afuxíos más esqueraos pola xusticia internacional. Magar esta collaboración, [[L'Haya]] siguió reclamando a Belgráu la prindada de [[Goran Hadžić]] y [[Ratko Mladić]], los caberos prófugos del tribunal, que se camentaba s'ancultaben en Serbia. Sicasí, en [[payares de 2009]] el Ministru serbio d'Asuntos Esteriores, [[Vuk Jeremić]], afirmó que Serbia presentaría la so candidatura d'accesu a la XE enantes de fin d'añu, y el [[22 d'avientu]] de [[2009]], el presidente [[Boris Tadić]] presentó oficialmente la solicitú d'ingresu del país na xunión. Tadić marcó amás un añu, [[2014]], como oxetivu inicial d'ingresu, anque'l comisariu européu [[Olli Rehn]] alvirtió que'l plazu podría allargase hasta los diez años.
La candidatura cumplió con una de les sos cimeres condiciones cuando'l presidente serbiu dio anuncia, el [[26 de mayu]] de [[2011]], de la prindada de Ratko Mladić y el so procesu d'[[estradición]] a [[L'Haya]]. El [[20 de xunetu]], cumplió tamién cola prindada de Goran Hadžić.
Los datos de población de Serbia camuden abondo per aciu de los postreros acontecimientos asocedíos na [[ex-Yugoslavia|antigua Yugoslavia]], y asoleyen un bultable censu de [[población flotante]] aniciada, sobro too, por [[refuxaos]] d'otres ex-repúbliques que s'aballaron a territoriu serbiu y nun consten en dengún censu. Demientres la [[Guerra de Kosovo]] hubo un argayu de refuxaos serbios (denunciada por [[ACNUR]]) que dexaron el territoriu kosovar y aniaron en Serbia. Estos refuxaos (camiéntase que 200.000, anque'l gobiernu serbiu cuida que son munchos más) nun aprucen en dengún censu, ya que'l postrer censu oficial foi fechu en [[2002]], y nel mesmu nun s'incluyeron datos de Kosovo. El siguiente será fechu en [[2010]].
Según les fontes, el númberu de [[desplazaos]] y refuxaos en territoriu serbiu cimbria ente los 350.000 y los 800.000. El Comisionáu Serbiu pa Refuxaos, a comuña con ACNUR, anició un censu según el cual el 63% d'esti collectivu procedía de los llugares serbios de [[Krajina]] y [[Eslavonia]], en [[Croacia]], y el 36% de l'anguaño [[Federación de Bosnia y Hercegovina]]. Estes persones viven en campos de refuxaos espardíos pol pais, y en dalgunos casos, con familiares.
Según los datos del postrer censu, la población de Serbia yera la siguiente (2002):
Según los datos del "[[The World Factbook]]" publicáu pola [[CIA]] en [[2009]], los datos relativos a Serbia y Kosovo son los siguientes (estimaciones de 2009):
Una estimación de [[:en:Bradt Travel Guides|Brad Travel Guides]] aporta a Serbia (incluyendo a Kosovo) 10.150.265 habitantes en [[2007]].
Por edaes, el 15,4% de la población tien ente 0 y 14 años, el 67,8% ente 15 y 64 y el 16,8% tienen 65 años o más
Además, según estimaciones, hai cuasi 2 millones de [[serbios]] n'otres antigües repúbliques yugoslaves (1,7 millones d'ellos en [[Bosnia y Hercegovina]]. El 32% de la población total de [[Montenegro]] (620.145 habitantes) declárense serbios.
Según los datos del censu de 2002, les 20 ciudaes más habitaes de Serbia, ensin incluir Kosovo, son les siguientes (población del conceyu):
La ciudá más poblada de Kosovo ye la so capital, [[Prishtina]], con 550.000 habitantes.
Según el censu de [[2002]] (nel que nun s'inclúin datos de Kosovo), les cimeres [[etnia|etnies]] qu'aniaben en Serbia yeren les siguientes, en númberu d'individuos:
Serbia ye un estáu multiconfesional. La relixón mayoritaria del país (ensin incluir Kosovo) ye la [[Ilesia Ortodoxa Serbia|Ortodoxa serbia]], profesada por un 85% de los sos habitantes. Anque afitada en [[1219]], la Ilesia ortodoxa serbia foi reconocida en [[1922]] pol [[Ilesia Ortodoxa de Constantinopla|Patriarcáu Ecuménicu de Constantinopla]]. La so cimera autoridá ye'l Patriarca de Serbia, col títulu completu d’"Arzobispu de Peć, Metropolita de Belgráu y Karlovci, y Patriarca de los serbios". El cargu ta ocupáu, dende ochobre de 2010, por [[Ireneu I]], que sostituyó al fináu [[Patriarca Pablu II|Pablu II]].
Aparte de los ortodoxos, esiste un 5,5% de [[Catolicismu|católicos]], un 1,1% de [[Protestantismu|protestantes]], un 3,2% de [[musulmán]]es y un 5,2% d'[[Ateísmu|ateos]], de relixón desconocida y otres. Les minoríes eslovaca y alemana de Vojvodina son les que profesen el protestantismu, mientres l'islam ye la relixón de les minoríes bosnia y albanesa. En Kosovo, aprosimadamente'l 90% de la población ye musulmana.
La llingua oficial del país ye'l [[serbiu]], que ye faláu pol 88,3% de la población. Un 3,8% fala [[húngaru]] y el 1,8% [[romaní]]. En Vojvodina son cooficiales el [[rumanu]], húngaru, [[eslovacu]], [[ucraín]] y [[croata]]. Estos datos nun inclúin Kosovo, onde son cooficiales el serbiu y l'[[albanés]], que ye faláu por un 90% de la población.
El serbiu ye una [[Llingües eslaves meridionales|llingua eslava meridional]] y el so sistema d'escritura permite l'[[alfabetu llatín]] y el [[cirílicu]]. Los sos cimeros dialeutos son el štokavski y el torlački, y ye oficial en Serbia y [[Bosnia y Hercegovina]]; camiéntase que lu falen unos 12 millones de persones. Tamién ye faláu por minoríes en [[Croacia]], [[República de Macedonia|Macedonia]], [[Rumanía]], [[Montenegro]] y [[Hungría]].
La moneda oficial de Serbia ye'l [[Dinar serbiu]] ([[ISO 4217|código ISO]]: RSD), que se dixebra en 100 "para" y que foi adoptáu en [[2003]] pa sostituir al [[Dinar yugoslavu]]. La so cotización, en febreru de [[2011]] ye de 1€ = 103,2 RSD.
El Bancu Central del país ye'l [[Bancu Nacional de Serbia]], siendo les sos funciones el determín y aplicación de la política monetaria, remanar les reserves de divises, la emisión de billetes y monedes, y el caltenimientuo de los sistemes financieros.
De magar [[2002]] en Kosovo úsase l'[[euro]] como moneda oficial, declarada por [[UNMIK]].
Con una [[Paridá de poder adquisitivu|PPA]] pa [[2008]] camentada en 79.662 millones de [[dólar]]es, y una [[renta per cápita]] de 10.792 $, la economía serbia ye considerada pol [[Bancu Mundial]] d'un nivel mediu-altu. La IED ([[Inversión Foriata Direuta]]) en [[2006]] foi de 5.850 millones de dólares. La IED en [[2007]] amenorgó a 4.200 millones, mientres que'l [[PIB]] real per cápita s'albidraba qu'algamara los 6.781 $ en [[2009]]. La tasa de crecimientu del PIB amosó un aumentu del 6,3% en [[2005]] y un 5,8% en 2006, algamando'l 7,5% en 2007 y el 8,7% en 2008, siendo asina la economía de más rápidu medru na rexón. Según datos d'[[Eurostat]], el PIB serbiu per cápita asitióse nel 37% de la media de la [[Xunión Europea]] en 2008.
Al entamu de la transición económica, en [[1989]], el gobiernu yugoslavu columbró unes perspectives económiques favoratibles. Pero les sanciones económiques de [[1992]] a [[1995]] asina como los daños sufríos pola industria durante la [[guerra de Kosovo]] estragaron la economía serbia. Los daños causaos polos bombardeos albidráronse en más de 30.000 millones de dólares y l'aniciu industrial cayó un 70%. Les pérdides del mercáu de l'antigua Yugoslavia y del [[COMECON]] tamién tuvieron un impautu fatal sobro les esportaciones.
Tres el derrocamientu del ex-presidente [[República Federal de Yugoslavia|federal yugoslavu]] [[Slobodan Milošević]] n'ochobre de [[2000]], el país esperimentó un mayor medru económicu, y avió la so inxeridura na Xunión Europea, el so sociu comercial más importante.
La recuperación de la economía tovía s'enfrenta a munchos problemes, ente ellos asítiense como los más importantes un desemplegu del 16-18%, l'altu déficit de la [[balanza comercial]] (esportaciones: 8.800 millones de dólares, importaciones: 18.300) y una bultable [[deuda esterna]] de 26.240 millones de $ (la [[deuda pública]] algamó en 2007 el 37% del PIB). Les previsiones del gobiernu esperen dalgún puxu económicu importante y mayores tases de medru nos prósimos años, siguiendo na llinia ascendente de los trés postreros, que promediaron un 6,6%.
Amás del so alcuerdu de llibre comerciu cola XE como miembru asociáu, Serbia ye l'únicu país européu fuera de l'antigua [[Xunión Soviética]] que tien alcuerdos de [[llibre comerciu]] cola [[Federación de Rusia]] y, más recientemente, tamién con [[Bielorrusia]]. Amás d'estos favoratibles alcuerdos económicos, el gobiernu tien albidrao soscribir importantes alcuerdos con [[Turquía]] y [[Irán]]. D'estamiente Serbia cuida aniciar una economía empobinada a la esportación.
Les cimeres empreses con inversiones en Serbia son [[U.S. Steel]], [[Philip Morris]], [[Microsoft]], [[Grupu Fiat]], [[Coca-Cola]], [[Lafarge]], [[Siemens AG|Siemens]], [[Carlsberg]] y otres menores. Nel campu de la enerxía les mayores inversiones cuerren a cargu de les multinacionales ruses [[Lukoil]] y [[Gazprom]]. La estaya bancaria tien inversiones de [[Banca Intesa]] ([[Italia]]), [[Crédit Agricole]] y [[Société Générale]] ([[Francia]]), [[Hypo Real Estate|HVB Bank]] ([[Alemaña]]), [[Erste Bank]] ([[Austria]]), [[Eurobank EFG]] y [[Piraeus Bank]] ([[Grecia]]) y otros. Na estaya comercial, los cimeros inversores foriatos son [[Intermarché]] de Francia, l'alemana [[Metro AG|Metro Cash & Carry]], la griega [[Veropoulos]] y [[Mercator (empresa)|Mercator]], d'Eslovenia.
Albídrase que les inversiones foriates nel país medren per aciu de la so política fiscal, empobinada a favorecer l'afitamientu de compañías de fuera y a la captación de capitales. Asina, en [[2009]], el [[Fondu Monetariu Internacional]] y el [[Bancu Mundial]] alcordaron la concesión d'empréstamos de 402,5 y 34,9 millones d'euros, respectivamente, p'aguyar la so economía. La inversión foriata en Serbia foi de 1.596 millones d'euros en [[2008]], de los que se vieron mui beneficiaos la estaya financiera (47%), inmobiliaria (22,4%), industria de tresformación (21,4%) y comerciu (15,5%). Los países que fixeron más inversión foron [[Holanda]], [[Italia]], [[Austria]], [[Croacia]], [[Suiza]], [[Eslovenia]], [[Alemaña]] y [[Francia]].
Dos actividaes industriales importantes del país son les venceyaes cola [[minería]] y l'[[aniciu d'enerxía lléctrica]]. Serbia tien abondantes recursos minerales, qu'incluin mines de [[carbón]], [[plomu]], [[cobre]], [[zinc]], [[plata]] y [[oru]]. L'aniciu lléctricu afítase nes numberoses [[central hidrolléctrica|centrales hidrolléctriques]] nel cursu de los ríos [[Danubiu]], [[Drina]], [[Vlasina]] y [[ríu Lim|Lim]], asina como nes [[central térmica|centrales térmiques]], asitiándose les cimeres n'[[Obrenovac]], [[Kostolac]] y [[Obilic]]. En [[2004]], l'aniciu d'enerxía lléctrica foi de 33,87 billones de kWh. Asina y too, el país sigue teniendo un importante déficit lléctricu, y vese obligao a importar gran parte de la llectricidá que consume. Poro, el gobiernu tien espresao la necesidá d'aniciar nueves centrales lléctriques.
Tamién tienen importancia la [[industria alimentaria]] y la [[industria testil|testil]], amás de les empobinaes al procesamientu de metales y l'aniciu d'automóviles. Hai tamién factoríes d'aniciu de maquinaria agrícola, [[llectrodomésticu|llectrodomésticos]], productos petroquímicos y productos farmacéuticos. La industria agrícola tien recibío un emburrie importante col afitamientu de factoríes d'aniciu de [[fertilizantes]] minerales.
Les cimeres empreses nacionales son [[Nafta Industrija Srbije]], líder de la industria petrolífera y [[Elektroprivreda Srbije]], dedicada al aniciu de llectricidá y a la minería.
La [[Tierra arable|superficie cultivable]] de Serbia ye de 4.867.000 [[Hectárea|ha]], mui favoratible pa l'[[agricultura]] per aciu de la triba de suelu y les condiciones climátiques. Los llanos de [[Vojvodina]], [[Kosovo]], [[Posavina]], [[Tamnava]], [[Krusevac]] y [[Leskovac]] son les árees qu'ufren unes condiciones más favoratibles pa los cultivos mecanizaos y l'aniciu d'[[hortalexes]].
Según datos del gobiernu serbiu, 1.305.426 persones (el 17,3% de la población total) dedíquense a llabores agrícoles o [[ganadería|ganaderes]], una estaya de población que ta avieyando rápido. Por actividá, un 43% d'éstos dedícase a la cría de ganáu, el 42% a cultivos estensivos, el 12% al aniciu de frutes y vinu y el 3% a otros cultivos.
L'aniciu agrícola ta dominao pol [[maíz]] (6.158.000 [[Tonelada|t]]/añu), [[remolacha de zucre]] (2.300.000 t/a), [[alfalfa]] (1.070.000 t/a), [[pataca|pataques]] (844.000 t/a) y [[xirasol]]es (454.000 t/a). Amás Serbia anicia cerca d'un terciu de les [[frambuesa|frambueses]] del mercáu mundial y ye'l cimeru esportador de fruta xelada.
La [[ganadería|cabaña ganadera]] taba compuesta, en [[2008]], por 3.594.000 tiestes de [[ganáu porcín]], 1.605.000 de [[ganáu ovín]], 1.057.000 de [[ganáu vacunu]] y 154.000 de [[ganáu caprín]].
El 89% de los fogagares en Serbia dispón de telefonía fixa y el númberu d'usuarios de [[teléfonu móvil|teléfonos móviles]] supera al númberu de la población del propiu país nun 30%, ya qu'esisten 9,61 millones d'usuarios. Por empreses, [[Telekom Srbija]] tien 5,65 millones d'usuarios, [[Telenos]] 3,1 millones y [[Vip mobile]] el restu. El 46,8% de los fogares disponen d'ordenador, el 27% usa [[Internet]] (2,93 millones d'usuarios) y el 42% tienen [[televisión por cable]], lo qu'asitia al país por delantre de dalgunos Estaos miembros de la XE.
Los [[Prensa escrita|periódicos]] de mayor tirada en Serbia son "[[Blic]]", "[[Politika]]" y "[[Danas]]". En cuantes a les [[Canal de televisión|canales de televisión]], les de mayor audiencia durante 2008 foron: [[Radio-Televizija Srbije|RTS1]] (26,2% de "[[Cuota de pantalla|share]]"), [[RTV Pink]] (21,7%), [[B92]] (8,7%), [[Radio-Televizija Srbije|RTS2]] (7,6%) y [[Fox televizija|FOX]] con un 3,7%.
Hestóricamente Serbia, y particularmente'l valle del [[Velika Morava|Morava]], foi considerada fastera de pasu ente Oriente y Occidente, lo que tamién tien condicionao la so turbulente hestoria. La ruta del valle del Morava, qu'evita les rexones montañoses, ye la manera más fácil de viaxar por tierra dende la Europa continental a [[Grecia]] y [[Asia Menor]].
Esta fastera foi pionera nos Balcanes nel afitamientu del [[ferrocarril]]: en [[1858]] el primer tren llegó a [[Vršac]], entós [[Imperiu austrohúngaru|Austria-Hungría]]. En [[1884]], completóse l'enllaz ente Belgráu y Niš. La empresa pública [[Ferrocarriles de Serbia]] encárgase de los enllazos ferroviarios en tol país, que suponen 3.808 km de vía férrea, un terciu de la cual ye electrificada. Les cifres de pasaxeros de los ferrocarriles serbios foron de 7.234.000 en [[2003]], 7.569.000 en [[2004]] 6.492.000 en [[2005]] y 6.445.000 en [[2006]].
Serbia tamién ta asucada por una bultable rede de [[carretera|carreteres]], 42.692 km d'[[esfaltu]] y 24.860 km d'[[hormigón]]. Les rutes europees [[Ruta europea E65|E65]], [[Ruta europea E70|E70]], [[Ruta europea E75|E75]] y [[Ruta europea E80|E80]], asina como la [[Ruta europea E662|E662]], [[Ruta europea E761|E761]], [[Ruta europea E762|E762]], [[Ruta europea E763|E763]], [[Ruta europea E771|E771]] y [[Ruta europea E851|E851]] pasen al traviés del país. La E70, al oeste de Belgráu y la mayor parte de la E75, son carreteres modernes y en bon estáu. Asina y too, l'estáu de les carreteres serbies ye malu, polo qu'esiste un plan encesu cola fin de la so renovación. En 2007, en Serbia esistíen matriculaos 1.476.642 automóviles, 24.897 motocicletes, 8.887 autobuses, 129.877 camiones, 25.802 vehículos de tresponrte especial, 127.263 tractores y 26.389 trailers.
El ríu Danubiu, l'amecedura d'[[Europa central]] col [[Mar Negru]], fluye al traviés de Serbia. Tamién ye accesible'l [[Mar del Norte]] al traviés de la Canal Rin-Menu-Danubiu. El [[ríu Tisza]] ufre una amecedura con [[Europa del Este]], mientres que'l ríu [[Sava]] coneuta al oeste con otres ex-repúbliques yugoslaves, cerca del [[Mar Adriáticu]]. Asina y too, el tresporte fluvial en Serbia aprovéchase namás nun 5% en rellación con otres formes de tresporte. Poro, el gobiernu serbiu alcordó en 2009 un ambiciosu plan pa aniciar esta triba de tresporte, con una nueva llei de navegación y la firma d'importantes alcuerdos con otros países.
El país tien cuatro aeropuertos internacionales: l'[[Aeropuertu de Belgráu-Nikola Tesla|Belgráu-Nikola Tesla]], el remocicáu [[Aeropuertu Costantinu el Grande de Niš|Niš-Constantín el Grande]], l'[[Aeropuertu Internacional de Vršsac]] y l'[[Aeropuertu de Prishtina]], anque ésti ye xestionao pol autoproclamáu [[Kosovo|Gobiernu de Kosovo]].
El númberu de pasaxeros qu'utilizaron l'avión como preseo de tresporte nel país foi de 1.615.000 en [[2003]], 1.814.000 en [[2004]], 1.824.000 en [[2005]] y 1.328.000 en [[2006]]. El [[tresporte de mercancíes]], sicasí, enantó bultablemente: 7.417 [[Tonelada|T]] en [[2003]], 9.898 en [[2004]], 8.889 en [[2005]] y 9.034 en [[2006]].
Serbia tien una de les aerollinies más antigües del mundu, [[JAT Airways]], aniciada'l [[17 de xunu]] de [[1927]]. Salvo l'alemana [[Germanwings]], en [[2008]] tovía denguna [[Aerollinia de baxu coste]] asitiara en Serbia.
La ufierta turística de Serbia dixébrase ente'l turismu urbanu, afitáu nes grandes ciudaes de [[Belgráu]], [[Novi Sad]] y [[Niš]], y el venceyáu con fasteres rurales (sobremanera los sos monesterios) y natura (árees montañoses de [[Zlatibor]], [[Kopaonik]], y [[Tara (montaña)|Tara]]). En [[2007]] visitaron Serbia 2,2 millones de turistes, con una xuba del 15% respective de 2006.
Serbia tien cuatro llugares declaraos [[Patrimoniu de la Humanidá]] pola [[UNESCO]], son los siguientes:
Les tres cimeres árees montañoses (y les más visitaes) de Serbia son les montañes de [[Zlatibor]], [[Kopaonik]] y [[Tara (montaña)|Tara]]. Kopaonik ye'l centru ivernizu más importante del país, y el de meyores infraestructures pa la práutica del [[esquí]]. Zlatibor, asitiada nel suroeste, tien tamién una bultable estación d'esquí, y Tara encalca polos sos paisaxes bien acuchaos, anque tamién tien instalaciones d'esquí y importantes infraestructures hoteleres.
Ente les fasteres más visitaes hai qu'incluyir les formaciones volcániques de [[Đavolja varoš]], les [[pelegrinación|pelegrinaciones]] per tol país, y los cruceros a lo llargo de los ríos Danubiu, Sava y Tisza. Ente los festivales más importantes encalquen el [[Festival EXIT]] en Novi Sad (emponderáu meyor festival musical d'Europa nos "UK Festival Awards" del [[Reinu Xuníu]] en 2007) y el Festival de la trompeta de [[Guča]]. 
Tamién hai bien de balnearios, siendo ún de los cimeros Vrnjacka Banja. Otros centros termales d'importancia son Soko Banja y Niska Banja.
La so situación xeográfica, nes llindes d'Oriente y Occidente, y les sos socesives invasiones por parte d'estremaos imperios, orixinaron fuertes contrastes ente les estremaes rexones de Serbia: el norte ta más venceyao a [[Europa Occidental]] y el sur agambándose hacia los [[Balcanes]] y el [[Mar Mediterraneu]].
Pesia estes influencies, la identidá serbia considérase sólida abondo, siendo descrita como "el más occidentalizáu de los pueblos ortodoxos orientales, tanto social como culturalmente" pola "[[Enciclopedia d'Hestoria Universal]]" (2001).
La influencia del [[Imperiu bizantín]] na cultura Serbia foi fonda aesgaya, pola mor de la inxertadura de la [[Ilesia ortodoxa de Grecia]] dende'l [[sieglu VII]] (dempués [[Ilesia Ortodoxa Serbia]]). Tamién hai bultables influencies de la dómina [[Imperiu otomanu|otomana]] y [[Imperiu austrohúngaru|austrohúngara]].
Los monesterios de Serbia, aniciaos cuasi toos durante la [[Edá Media]], son una de les más valioses y visibles güelgues de l'asociación medieval de Serbia con [[Bizanciu]] y el mundu ortodoxu, pero tamién col [[Arte románicu|románicu]] d'[[Europa Occidental]], cola que Serbia tuvo arreyos na dómina medieval, al traviés de matrimonios ente monarques. Serbia tien cuatro llugares desinaos como [[Patrimoniu de la Humanidá]] pola [[UNESCO]].
La pintura serbia tuvo'l so mayor rellume ente [[1850]] y [[1950]] con [[Đura Jakšić]] ([[1832]]-[[1878]]), [[Petar Dobrović]] ([[1890]]-[[1942]]) o [[Nadežda Petrović]] ([[1873]]-[[1915]]). Pero foron [[Paja Jovanović]], ([[1859]]-[[1957]]) y [[Uroš Predić]] ([[1857]]-[[1953]]) la elite del [[realismu pictóricu|realismu]] serbiu de los sieglos [[sieglu XIX|XIX]]-[[siglo XX|XX]]. [[Sava Šumanović]] ([[1896]]-[[1942]]) foi pioneru en xeitos como'l [[cubismu]] y l'[[espresionismu]], y [[Đorđe Andrejević-Kun]] ([[1904]]-[[1964]]) foi'l pintor por escelencia de la dómina yugoslava.
El muséu más importante del país ye'l [[Muséu Nacional de Serbia|Muséu Nacional]], fundáu en [[1844]], qu'atecha una coleición de más de 400.000 oxetos (incluyendo más de 5.600 pintures y 8.400 dibuxos y grabaos), munchos consideraos obres mayestres. Dispón de'estayes d'[[arqueoloxía]], [[arte medieval]], arte postmedieval y [[Arte modernu|modernu]] y [[numismática]].
La [[lliteratura de Serbia]] dátase davezu dende'l "[[Evanxeliu de Miroslav]]", un [[manuscritu]] de [[1180]] incluyíu pola [[UNESCO]] na [[Programa Memoria del Mundu|llista de la Memoria del Mundu]].
La [[poesía épica]] serbia tuvo un encalcáu papel na tresmisión a estremaes xeneracionies de fechos bélicos hestóricos como la [[Batalla de Kosovo]] ([[1389]]), que se tornó en too un símbolu pa los ideales serbios.
[[Vuk Stefanović Karadžić]] y [[Đuro Daničić]] desenvolvieron un papel fonderu en remocicar l'idioma serbiu modernu. Ya nel [[sieglu XX]] florió la lliteratura en serbiu con escritores como [[Ivo Andrić]] (anque él mesmu siempres se consideró "yugoslavu"), [[Premiu Nobel de Lliteratura]] en [[1961]], [[Danilo Kiš]], [[Meša Selimović]], [[Borislav Pekić]], [[Milorad Pavić]] y [[Dobrica Ćosić]].
Los compositores [[Kornelije Stanković]] ([[1831]]-[[1865]]) y [[Stevan Stojanović Mokranjac|Stevan Mokranjac]] ([[1856]]-[[1914]]) son consideraos davezu los precursores de la [[música sinfónica]] serbia. Otres figures cimeres de los sieglos XIX-XX foron [[Petar Konjović]], [[Stevan Hristić]] y [[Josif Marinković]].
La figura que más encalcó na música serbia contemporánea ye [[Goran Bregović]], con una singular amecedura de ritmos modernos con xeitos populares de los Balcanes. Tamién algamó cierta fama la cantante [[Marija Šerifović]], tras afitar la victoria pa Serbia nel [[Festival del Cantar d'Eurovisión 2007]].
La tradición teatral serbia materialízase col afitamientu en [[1861]] del [[Teatru Nacional de Serbia]], el más antiguu del país, en [[Novi Sad]]. A fines del sieglu XIX entamaron ellí les representaciones d'[[ópera]], que se tornaron en permanentes dende [[1947]]. En [[1868]] inaguróse'l [[Teatru Nacional de Belgráu]].
El BITEF, Festival Internacional de Teatru de Belgráu, ye ún de los festivales de teatru más antiguos del mundu. Fundáu en [[1967]], cerniose pos amosar siempres les postreres tendencies, tornándose nún de los cinco festivales europeos más importantes.
Tres la dómina yugoslava, el cine serbiu remaneció afaláu polos conflictos nacionales qu'esgayaron el país. Nesti contestu, [[Emir Kusturica]] consiguó la [[Palma d'Oro]] del [[Festival de cine de Cannes]] en [[1995]] con "[[Underground (película)|Underground]]", una película cola que repasaba los postreros 50 años d'hestoria de [[Yugoslavia]]. En [[1998]], Kusturica ganó'l [[Lleón de plata]] pola direición de "[[Gato negro, gato blanco]]".
El otro gran direutor serbiu contemporáneu ye [[Goran Paskaljević]], que ha consiguió tres vegaes [[Espiga d'Oru]] de la [[Selmana Internacional de Cine de Valladolid]], coles películes "[[La otra América]]", "[[Optimisti]]" y "[[Honeymoons]]".
La gran aportación serbia al mundu de la ciencia foi'l [[Física|físicu]], [[Matemátiques|matemáticu]], [[Electricidá|inxenieru eléctricu]] y afamáu [[inventor]] [[Nikola Tesla]] ([[1856]]-[[1943]]). Anque nació en [[Smiljan]] (daquella [[Imperiu austriacu]] y anguaño [[Croacia]]), Tesla yera fíu y nietu de sacerdotes de la [[Ilesia ortodoxa serbia]], y siempres evitó la escoyeta ente serbiu y croata, llegando a manifestar ""siéntome tan arguyosu de los míos raigones serbios como de la mio patria croata"". Cuando morrió en [[Nueva York]], el so féretru foi cobiertu coles banderes de Yugoslavia y de [[Estaos Xuníos]].
Consideráu'l descubridor de la [[corriente alterna]], y precursor del [[radar]], el [[control remotu]], la [[telegrafía]] y los [[rayos X]], los inventos de Tesla revolucionaron el mundu científicu de fines del [[sieglu XIX]], polo que ta consideráu l'inventor más influyente del cambiu de sieglu. En [[1943]], tres un llargu llitixu y dempués de la so muerte, la [[Corte Suprema d'Estaos Xuníos]] reconoció como suya la patente de la [[Onda de radio|radio]], que s'atribuyera erróneamente a [[Guglielmo Marconi]].
En Serbia, Tesla ye consideráu un héroe nacional, y en [[1952]] anicióse'l [[Muséu Nikola Tesla]] en [[Belgráu]], donde s'afaya la urna coles sos cenices, amás de los sos instrumentos, proyeutos y oxetos personales y la so biblioteca. Amás, los billetes de 100 [[dinar serbiu|dinares]] lleven la so imaxe nel anversu, y el aeropuertu cimeru del país foi renomáu en [[2006]] como [[Aeropuertu de Belgráu-Nikola Tesla]]. Tamién una [[Tesla (unidá)|unidá de medida]], un [[Tesla (cráter)cráter de la Lluna]] y un [[(2244) Tesla|asteroide]] lleven el so nome.
La educación en Serbia ta regulada pol Ministeriu d'Educación. Esta entama nos centros preescolinos y continúa cola [[educación primaria]]. Los neños ingresen nes escueles primaries (en serbiu: "Osnovna škola") a la edá de siete años y asitien ellí durante ocho años (dómina obligaroria). La [[educación secundaria]] puede seguise, dependiendo de les calificaciones obteníes, nos institutos d'Educación Secundaria ("gimnazija", cuatro años), nos Colexos profesionales ("stručna škola", cuatro años) o en [[Formación Profesional]] ("zanatska škola, trés años). L'acesu a la [[Universidá]] faise sobre los resultaos de la educación secundaria y una preba d'acesu.
La [[Universidá de Belgráu]] ye la más antigua y importante de Serbia. Afitada en [[1808]], tien 31 facultaes, y dende la so fundación, cúidase que formó a 330.000 [[Títulu de gráu|llicenciaos]]. Otres universidaes con un importante númberu de facultaes y alumnos son les de [[Universidá de Novi Sad|Novi Sad]] (fundada en [[1960]]), [[Universidá de Kragujevac|Kragujevac]] (fundada en [[1976]]) y [[Universidá de Niš|Niš]] ([[1965]])
La [[gastronomía]] de Serbia, allugada na llamada [[Gastronomía de los Balcanes|cocina balcánica]], tien la influencia direuta de la [[cocina mediterránea]], sobre manera la [[Gastronomía de Grecia|cocina griega]], [[Gastronomía de Bulgaria|búlgara]], [[Gastronomía de Turquía|turca]] y [[Gastronomía de Hungría|húngara]], lo que-y aporta un calter heteroxéneu, formáu por una remestura d'estremaes tradiciones. Encalca pola variedá de les sos salses y aromes, asina como la diversidá de los sos postres.
La base de la ufierta gastronómica turística constitúila la carne a la parriya, amás d'estremaos platos de verdures. Los platos más tradicionales del país son:
El postre más afamáu ye'l [[gibanica]], una pasta aniciada con quesu y güuevu, y la [[bebida nacional]] el [[slivovitz]] ("sljivovica"), de fuerte conteníu [[bebida alcohólica|alcohólicu]], resultante de la [[destilación]] y [[fermentación]] del xugu de [[nisa]], bien paecida al [[brandy]].
Magar Serbia ye considerad la socesora deportiva de les selleiciones yugoslaves, la so participación axebrada en competiciones deportives oficiales nun se produz hasta xunu de 2006, cuando s'afita'l desaniciu del estáu formáu por [[Serbia y Montenegro]], y la so proclamación como estáu soberanu. Entós Serbia a ocupó'l llugar del antiguu estáu nel [[Comité Olímpicu Internacional]], que reconoció a Montenegro como nuevu miembru nel so conceyu de [[Guatemala]] de xunetu de [[2007]].
Los deportes más afamaos y con mayor númberu de siguidores nel país son el [[fútbol]], el [[baloncestu]] y el [[balonmano]].
La primer participacón de la [[Seleición de fútbol de Serbia]] nuna competición oficial foi pola mor del tornéu de clasificación pa la [[Eurocopa 2008]], pa la que nun consiguió clasificase. Sicasí nel tornéu de [[Clasificación de UEFA pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010#Grupu 7|Clasificación pa la Copa Mundial de Fútbol de 2010]], tuvo'l primer puestu del so grupu, per delantre de [[Seleición de fútbol de Francia|Francia]] y tuvo la clasificación direuta pal [[Copa Mundial de Fútbol|Campeonatu Mundial]] de [[Copa Mundial de Fútbol de 2010|Suráfrica 2010]], anque [[Serbia na Copa Mundial de Fútbol de 2010|foi eliminada]] na primer fas del campeonatu. Dalgunos de los integrantes xueguen n'equipos de tol continente, como [[Nemanja Vidić]], [[Branislav Ivanović]], [[Miloš Krasić]], [[Neven Subotić]], [[Dejan Stanković]] y [[Nikola Žigić]].
El campeonatu de lliga serbiu, la [[Superlliga Serbia]] ye la competición cimera por equipos del país. El campeón la dómina 2009/10 foi'l [[Partizan de Belgráu]], per delantre del [[Estrella Bermeya de Belgráu]], l'equipu más llauriáu del país. Dambos protagonicen el [[Derby Eternu de Belgráu]], el clásicu más afamáu del fútbol serbiu.
Socesora del exitosu equipu nacional yugoslavu, consideráu la tercer meyor selleición de la hestoria del baloncestu pol númberu de medayes conseguíes, y cinco vegaes vencedora del [[Campeonatu mundial de baloncestu]], la [[Seleición de baloncestu de Serbia]] consiguió'l segundu puestu nel [[Campeonatu Européu de Baloncestu Masculín de 2009|Campeonatu d'Europa de 2009]], tres perder na fin ante la selleición d'[[Seleición de baloncestu d'España|España]] por 63-85. Dellos xugadores serbios militaron n'equipos de la cimera lliga de baloncestu del mundu, la [[NBA]], como [[Vlade Divac]], [[Predrag Stojaković]], [[Nenad Krstić]], [[Darko Miličić]] y [[Vladimir Radmanović]] ente otros.
La lliga serbia de baloncestu, la [[Naša Sinalko Liga]], ye la cimera competición de clubes de Serbia. El vixente campeón ye'l [[KK Partizan]] de Belgráu, que se proclamó campeón por 8ª vegada consecutiva, per delantre del [[Estrella Bermeya de Belgráu (baloncestu)|Estrella Bermeya]], la dómina 2008/09.
Otros deportes d'equipu onde Serbia tien una importante relevancia son el [[balonmano]], disciplina na que la [[Seleición de balonmano de Serbia|seleición nacional]] afitó'l 8º puestu nel [[Campeonatu Mundial de Balonmano Masculín de 2009|Campeonatu Mundial de 2009]], y el [[waterpolo]], nel que la [[Seleición de waterpolo de Serbia|seleición serbia]] ye vixente campeona del mundu tres vencer na fin del [[Campeonatu Mundial de Waterpolo Masculín de 2009|Campeonatu Mundial de 2009]] a [[Seleición de waterpolo d'España|España na [[tanda de penalties]]. Amás, la seleición serbia de [[voleibol]] afitó'l primer puestu del [[Campeonatu Européu de Voleibol Masculín de 2011|Campeonatu Européu de Voleibol de 2011]] cellebráu n'[[Austria]] y [[República Checa]], mientres que la seleición femenina fexo igual nel [[Campeonatu Européu de Voleibol Femenín|Campeonatu Européu de Voleibol Femenín de 2011]].
Otros deportistes serbios que s'alcuentren en primer nivel mundial son los [[tenis]]tes [[Novak Đoković]] (vencedor del [[Abiertu d'Australia]] en [[2008]], [[2011]] y [[2012]]), ganador de la edición de [[2011]] del [[Campeonatu de Wimbledon]], y del [[Abiertu d'Estaos Xuníos (tenis)|Abiertu d'Estaos Xuníos]] en [[2011]]: [[Ana Ivanović]] (que ganó [[Roland Garros]] en 2008) y [[Jelena Janković]] (finalista del [[Abiertu d'Estaos Xuníos]] en 2008) y el [[natación|nadador]] [[Milorad Čavić]], 6 vegaes [[Campeonatu Européu de Natación|campeón d'Europa]], 1 vegada [[Campeonatu Mundial de Natación de 2009|campeón del mundu]] y medaya de plata nos [[Xuegos Olímpicos]] de [[Natación nos Xuegos Olímpicos de Pequín 2008|Pequín 2008]].
[[Archivu:Serbia cities02.png|thumb|center|250px]]
[[Categoría:Serbia]]
Cebren
Cebren ("Cebren") fai referencia a la griega que representaba al ríu, y al ríu d'Asia Menor que lu representaba.
Cebren yera una divinidá alegórica de la mitoloxía griega del grupu de los Oceánides y, poro, yera la deidá que representaba al ríu anatoliu homónimu. Tuvo dos fíes, Oinone y Asterope.
El Cebren ye un afluente del Escamandru, que yera'l ríu de Troya; allúgase nel noroeste de Mesia, n'Anatolia, u naz nos cuetos del monte Ida, averáu al llugar de Kebrene, del que recibe'l nome.
Munich
Munich o Múnich (n'alemán München, en bávaru Minga y en checu Mnichov) ye una ciudá n'Alemaña, capital y principal ciudá del estáu llibre de Baviera. Asitiada a la vera del ríu Isar, al norte de los Alpes Bávaros, la ciudá ye la tercera mayor d'Alemaña y la décimosegunda mayor de la Xunión Europea, con una población d'alredor de 1.450.381 habitantes, y de seis millones na so área metropolitana. La ciudá, considerada la primera d'Alemaña y la cuarta d'Europa en calidá de vida (encuesta Mercer, 2015), ye ún de los principales centros culturales, de tecnoloxía y finances, educativu, financieru y turísticu del país y del continente.
El nome de la ciudá deriva de la pallabra del alemán antiguu "Munichen", que significa "polos monxos". y fae referencia a los monxos benedictinos que vivíen nún monasteriu asitiáu nel llugar qu'anguaño ocupa'l cascu antiguu de la ciudá. La primera mención documental de la ciudá remóntase a 1158; de magar 1255 la ciudá foi el llugar de residencia de los duques de Bavaria. Los collores oru y prietu, los collores del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, tienen sío los collores oficiales de la ciudá de magar la dómina de Lluis IV de Baviera, que fizo de la ciudá la sé de la residencia imperial. Tres de la xunificación definitiva, tres d'un periodu de más de 200 años de divisiones y sodivisiones, de Baviera, la ciudá convirtiose na so capital en 1506.
La católica Munich foi un baluarte cultural de la Contrarreforma, y llugar de combates na posterior Guerra de los Trenta Años. Sicasí, caltúvose físicamente intacta pesie a la ocupación de los protestantes suecos, porque l'alcalde prefirió abri-yos les puertes de la ciudá a los invasores a soportar un sitiu y la destrucción y el saqueo que lu habrían de siguir. 
La ciudá, que pasó de ser capital d'un ducáu a capital d'un electoráu en 1623, y en 1806 d'un reinu soberanu, aprovechó esta cabera circunstancia pa dir ganando, demientres el sieglu XIX, el so calter de centru artísticu, cultural y científicu, pa lo qu'aprovechó'l sofitu de los reis de Baviera. En 1918, demientres la Revolución Alemana, la casa de Wittelsbach, que tenía gobernao Bavaria dende 1180, foi obligada a abdicar en Munich, a lo que siguió la proclamación d'una efímera república socialista.
Na década de 1920 la ciudá foi el llugar de nacencia de dellos partíos políticos: el más destacáu foi el partíu nazi (NSDAP), fundáu nella en 1920. Magar qu'el primer intentu nazi de baltar el gobiernu alemán en 1923, el conocíu como Putsch de Munich, fracasó al ser albortáu pola policía bavara, los nazis, dempués d'algamar el poder, declararon la ciudá como "Hauptstadt der Bewegun" (capital del movimientu). Demientres la Segunda Guerra Mundial la ciudá foi fuertemente bombardeada, de forma que más del 50% de toa la ciudá, incluyíu'l 90% del so cascu históricu, foi destruyíu poles bombes aliaes.
El periodu postbélicu entamó cola ocupación de la ciudá, hasta 1949, pol exércitu de los Estaos Xuníos. Dempués de que colaran entamó la medría de la so población y del so crecimientu económicu, nel periodu conocíu como "Wirtschaftswunder" (milagru económicu). A diferencia d'otres ciudaes alemanas que foran destruyíes polos bombardeos demientres la guerra, Munich reconstruyó la mayoría del so paisaxe arquitectónicu tradicional, que complementó con edificaciones modernes destinaes a agospiar los Xuegos Olímpicos de 1972. Nes décades vinientes Munich y la so rodiada conocieron un importante crecimientu económicu, que llevó a ella a industries d'alta tecnoloxía ya instituciones científiques de sonadía. La ciudá, que tien tases de desempléu perbaxes, ye la sé d'importantes multinacionales como BMW, Siemens, MAN, Linde o Allianz, y tamién de cientos de pequeñes y medianes empreses. Hai na ciudá importantes universidaes, museos y teatros, que, xunto colos eventos deportivos, festivales y la fiesta del Oktoberfest, atraen a la ciudá a millones de visitantes añalmente. 
La ciudá nun foi fundada tan ceo como otres de la redolada. "Munichen" foi fundáu en 1158 y algamó'l títulu de ciudá mediu sieglu depués.
En 1327 un fuéu destruyó tola ciudá, que foi reconstruida pol emperador Lluís IV.
Cronos
Cronos, tamién Cronu ("Kronos" y "Cronus"); yera el más poderosu de los titanes y el que se punxo a la tiesta de la revuelta que llevaría a la castriación del so pa, Uranu y a la final del gobiernu de las Deidaes primordiales en favor de los titanes. 
Baxu la direición de so ma, Gaia quién taba dolida pol tratu dau por Uranu a los sos fíos, los Hecatónquiros y los Cíclopes, Cronos decidió derrocar a so pa. Buscólu y atopólu nos brazos de Nyx, nesi momentu con una foz de pedernal castró a so pa y derrocólu. Del sangre que chiscó xurdieron los Xigantes, les Erinias y les Melies. Amás en tazando los xenitales d'Uranu, Cronos tira la foz qu'al caer crea la islla de Corfú, y cuando los tolanos caen a la mar producen una divina espluma de la que naz Afrodita.
Davezu, representa'l tiempu y les dómines, anque sedría más acertáu dicir que representaba'l tiempu comu l'elementu que termina con too. Foi l'encargáu d'ordenar el cosmos na Edá d'Oru, dempués de destronar al Cielu (Uranu), cumplió esta función hasta que'l so fíu, Zeus, repitió la hestoria matándolu y coronándose como rei de los dioses, colo qu'emprincipia el tiempu de los Dioses Olímpicos.
Tamién veneráronlu como dios del trigu, yá que'l granu y l'oru siempres tuvieron relacionaos pol color y el so valir; representábaselu con una foz qu'emplegaba pa la collecha y cola que castró a Uranu pa facese col poder nos cielos. Nel so honor festexábase la Kronia como folixa pola collecha.
Quiciabes seya la final de Cronos la más representada nel arte de tolos tiempos, yá que sabedor de que diba repetise la so muerte, el dios comió a tolos fíos pa que nun lu derrocara. Pero Rea, la so muyer, engañólu y salvó al menor de los fíos; abellugándolu nel monte Ida onde sería criáu (según el mitu más xeneralizáu) pola cabra Amaltea. Col tiempu, Zeus desterraría a so pa al Tártaru por tola eternidá. Esti episodiu foi el que Fracisco de Goya pintó na afamada pintura "Saturno devorando a su hijo".
Nazismu
El nazismu o nacionalsocialismu (del alemán "Nationalsozialismus") ye la ideoloxía y práctiques del Partíu Nacional Socialista de los Trabayadores Alemanes (NSDAP) d'Adolf Hitler; y les polítiques adoptaes pol gobiernu de l'Alemaña Nazi dende 1933 hasta 1945, un periodu conocíu tamién como Tercer Reich. El nome oficial alemán del partíu yera "Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei" 'NSDAP). El nacionalsocialismu taba rellacionáu col facismu, razón pola que dellos autores consideráronlu como la versión más radical y violenta d'ésti, sobre too poles consideraciones racistes, especialmente antisemites. Dalgunos otros elementos definidores d'esta ideoloxía son l'antiparllamentarismu, el nacionalismu étnicu, la oposición al lliberalismusocial, políticu y económicu, l'anticomunismu, la ideoloxía de sangre y tierra o la euxenesia de «vida non merecedora de vida» que derivaría nel Holocaustu.
El términu "nazi" foi acuñáu pela primer vegada pol ministru de propaganda Joseph Goebbels, que servirá pa referise a los miembros del so partíu, el Partíu Nacionalsocialista de los Trabayadors Alemanes (NSDAP), nun de los sos discursos. Por estensión, la pallabra nazi empezará a utilitzase con tolo rellacionao col réxime y la ideoloxía nacionalsocialistes. El discursu nazi promulgaba la conquista del "Lebensraum" ("espaciu vital") pola raza aria al tiempu que la desapaición de tolos individuos, grupos y etnies consideraes indeseables nel Tercer Reich, qu'acabará nun xenocidiu a gran escala, cola creación de campos de concentración y campos d'esterminiu. L'esterminiu industrial de los xudíos ye una característica esclusiva del nazismu, comparáu con otros totalitarismes, colos que comparte por embargu l'antisemitismu, el racismu, el colonialismu, la contra-ilustración. Otros totalitarismos utilizarán esta única diferencia ente'l nazismu y nuna tentativa de rehabilitar, por exemplu, el facismu italianu.
Ninfa
Les ninfes na mitoloxía griega yeren la representación femenina de los espíritus de la natura y que taben rellacionaos con llugares o elementos particulares. Como representaciones alegóriques solíen acompangar a los dioses y les dioses, amás, davezu, yeren persiguíes polos sátiros como amuesen les representaciones piutóriques dende l'Antigüedá o los propios mitos.
El so llar ta, dependiendo'l tipu de ninfa, nos árboles, nes fontes, nos ríos y regatos, nos montes, nos valles o nes cueves. Siguíen a les divinidaes mayores con carauterísitiques naturales como Artemisa, Dionisiu, Pan o Hermes.
Distinguíense según l'elementu de la Natura que representaben o habitaben, asina había:
Adolfo Camilo Díaz
Adolfo Camilo Díaz López ye un escritor, home de teatru y xestor cultural asturianu. Como escritor destaca como autor de testos teatrales y de noveles curties y tien ganaos dellos de los premios más prestixosos de la lliteratura asturiana, como'l Xosefa de Xovellanos (en dos ocasiones) o'l de novela curtia de l'Academia de la Llingua Asturiana.
Adolfo Camilo Díaz nació en Caborana (Ayer) en 1963 y llicencióse en Historia na Universidá d'Uviéu. 
En 1979 fundó'l grupu de teatru esperimental Güestia, nel que coincidió con Xuan Bello. El grupu acabó disolviéndose y dando pasu a una banda de rock del mesmu nome, qu'asoleyó un discu tituláu "Inaux". Años más tarde, en 1984, formó el coleutivu teatral "Amorecer", col que presentó varios espectáculos entre los que destaca "El suañu la razón" (1985). Esti espectáculu ta basáu nun collage de testos de Goethe, Kafka, Mediero y el propiu Adolfo Camilo Díaz.
Nel ámbitu institucional trabayó como animador cultural nos conceyos de Carreño y Corvera y, dende 2004, ye director de cultura del ayuntamientu d'Avilés. Tamién forma parte del Conseyu d'Alministración de la Radiotelevisión asturiana.
Aparte de la fundación de la revista "Al Bellume" (espublizada ente 1986 y 1989) y de les sos collaboraciones na prensa (en La Nueva España y Les Noticies) asoleyó hasta la fecha 17 llibros, principalmente de narrativa o rellacionaos col teatru. Ye tamién traductor de la obra de José Viale Moutinho y de Jules Verne. 
Pixapu
El "pixapu" ye'l nome xeneral pol que se conoz a un greyu pergrande de pexes, los "Gobiidae", que tien al rodiu de 2000 especies conocíes y ta espardíu per tol mundu. Davezu nun son pexes d'un tamañu importante, sacante los del xéneru "Gobioides" qu'algamen los 30 centímetros de llonxitú. Magar que nun s'empleguen muncho na cocina, son un pegoyu nel bon desenrollu la pesca, al ser un cebu curiosu pa otros pexes (bacaláu, abadexu, llinguáu...).
Los pixapos habiten n'agües poco fondes, onde hebia yerbes marines. Tamién se los pue atopar pela llamarga na baxamar, nes ríes y nos furacos les roques.
El más espardíu peles costes cantábriques - y, per ende, al que propiamente se-y llama "pixapu" nel dominiu llingüísticu astur - ye'l "Gobius niger", pexe que, como'l so nome científicu amuesa, ye de color prieto. En Galicia y Portugal alcuéntrase más el "Gobius paganellus", que nun s'estrema enforma del pixapu cantábricu, sacante na color (castaño).
República Democrática Alemana
La República Democrática Alemana (RDA, n'alemán "Deutsche Demokratische Republik" ou "DDR") ye'l nome dau a la zona oriental d'Alemaña (en rialidá central, puéis los territorios alemanes nel leste pasanun tres la Segunda Guerra Mundial a alministración polaca) que se constituíu n'estáu en 1949 poniendo fin a la ocupación de los aliados rusos.
La RDA foi integrante del asina denomináu "bloque del leste" ou países "tres la muria de fierru". Foi independiente hasta 1990. Nesi añu viénose abaxu'l sistema socialista n'Europa y con él la muria de Berlín, posibilitando esto la rexunificación d'Alemaña.
Angela Merkel
Angela Dorothea Merkel () nacida col nome de Angela Dorothea Kasner, ye una física y política alemana que desempeña les funciones de canciller del so país dende 2005. En 2016 Merkel foi considerada pola revista "Forbes" como la muyer más poderosa del mundu per décima ocasión según el llistáu añal de la publicación.
Merkel ye presidente de la Unión Demócrata Cristiana d'Alemaña (CDU poles sos sigles en alemán) dende 2000, exerciendo al empar como diputada del Bundestag, cámara baxa del parlamentu alemán, onde representa a un grupu de distritos qu'inclúi los de Pomerania Occidental y Rügen, según la ciudá de Greifswald.
Tres la so elección como Canciller d'Alemaña en 2005, Merkel lideró una coalición política» constituyida pola Unión Demócrata Cristiana d'Alemaña, el so partíu hermanu, la Unión Social Cristiana de Baviera y el Partíu Socialdemócrata d'Alemaña, que perduró hasta 2009, añu en que la CDU constitúi una nueva coalición, formada pola Unión Social Cristiana de Baviera y el Partíu Democráticu Lliberal (FDP poles sos sigles en alemán). Nes elecciones federales de 2013, Merkel lideró per tercer vegada a la CDU/CSU, llogrando una aplastante victoria con cerca del 42 % de los votos. Volvió formar coalición col Partíu Socialdemócrata d'Alemaña. Nes elecciones federales de 2017 el so partíu volvió llograr mayoría relativa, polo qu'anguaño Merkel atopar en procesu de formar gobiernu.
Dende l'empiezu'l so gobiernu enfocóse en caltener la productividá alemana y siguir col so fortalecimientu económicu y políticu nel continente européu, con un vultable acercamientu a Rusia y una clara predominancia sobre la Unión Europea. Igualmente destacó Merkel pol manexu que-y dio a la Crisis económica de 2008-2013, executando una ferrial política d'austeridá y disciplina en Europa, amás de llograr caltener los efectos de la mesma al marxe de la economía alemana, lo cual dexó-y gociar d'una vultable popularidá na so nación.
Merkel presidió'l G8 y tamién foi presidente del Conseyu Européu, siendo la segunda muyer na hestoria en desempeñar dambos cargos, solo precedida en dichu méritu pola ex primer ministra del Reinu Xuníu, Margaret Thatcher. Igualmente la so influencia sobre la Unión Europea y les decisiones que se vinieron tomando al traviés de la mesma nos últimos años, foi tan vultable dende'l so ascensu al poder, que-y la considera la líder "de facto" de dicha entidá, recibiendo l'apellativu "The Decider". Amás desempeñó un rol clave na materialización del Tratáu de Lisboa y foi la impulsora de la Declaración de Berlín.
En materia doméstico llevó a cabu una Reforma del Sistema de Salú en Alemaña y enfocóse nel desenvolvimientu enerxéticu del so país, defendiendo l'usu de la enerxía nuclear, según impulsando programes pa la fortificación de fontes alternatives de enerxía nel país xermanu.
Parte de la prensa europea comparó a Angela Merkel cola ex primer ministra británica Margaret Thatcher: dambes formen parte de partíos de derecha y la so formación ye científica. Por ello, inclusive dalgunos llámenlu 039;'la Dama de Fierro", magar munchos analistes políticos ven poques semeyances ente la ideoloxía de la política británica cola política alemana, lo que fai que sía'l so estilu pragmáticu y la forma en qu'executen les sos polítiques, la principal razón de la comparanza. Anque sol contestu de la crisis migratoria que traviesa Europa diversos medios de comunicación otorgar el títulu de "Ma Angela" (traducíu al alemán como "Mutter Angela") en referencia a les polítiques de solidaridá colos abelugaos víctimes de los conflictos sociales y militares nel Mediu Oriente.
Apodera'l rusu y el inglés. La so oficina particular ta afatada con una imaxe de la zarina d'orixe alemán Catalina la Grande.
Nacida en Hamburgo (RFA) en 1954, ye fía del pastor luteranu Horst Kasner (1926-2011) y de Herlind Jentzsch, nacida en 1928 en Danzig (agora Gdańsk, Polonia), profesora de llatín y inglés. Angela Merkel tien dos hermanos más nuevos, Marcus (nacíu'l 7 de xunetu de 1957) ya Irene (n. el 19 d'agostu de 1964). Al poco de nacer, el so padre recibió un pastorado na ilesia de Quitzow, na República Democrática Alemana, polo que la familia camudar a la ciudá de Templin, unos 80 km al norte de Berlín, anque mientres años el réxime dexó a la familia cruciar llibremente la frontera. Angela foi militante de la Mocedá Llibre Alemana, les Mocedaes Comunistes de la RDA. En 1977 casar col físicu Ulrich Merkel, de quien se divorció en 1982 y de quien toma'l so apellíu actual, que non solo caltuvo tres el divorciu, sinón en habiéndose casáu en segundes nupcias en 1998 con Joachim Sauer, catedráticu de química en Berlín. La pareya nun tien fíos.
Foi estudiante de Física na Universidá de Leipzig ente 1973 y 1978, na que se doctoró en 1986 con una tesis sobre química cuántica titulada «Influencia de la correlación espacial de la velocidá de reacción bimolecular de reacciones elementales nos medios trupos», onde llogró una calificación de «sobresaliente».
En 1989 Merkel sumar al creciente movimientu democráticu tres la cayida del Muriu de Berlín y xunióse al nuevu partíu Demokratischer Aufbruch. Tres les primeres elecciones democrátiques na RDA, convertir na viceportavoz del nuevu gobiernu de Lothar de Maizière. Participó tamién nes primeres elecciones tres la reunificación alemana y foi darréu nomada ministra pa la Muyer y Mocedá nel gobiernu del canciller federal Helmut Kohl n'avientu de 1990. En 1993, foi designada presidente rexonal de la CDU en Mecklemburgo-Pomerania Occidental. En 1994 foi nomada ministra de Mediu Ambiente y Seguridá Nuclear. La carrera política de Merkel foi tutelada pol entós canciller Kohl, que la llamaba "mein Mädchen" (la mio moza).
Cuando'l gobiernu de Kohl foi ganáu nes elecciones federales de 1998, Merkel foi designada secretaria xeneral de la CDU. So la so dirección, la CDU encadenó una serie de victories cristianodemócratas en seis de los siete elecciones provinciales que se celebraron hasta 2002, rompiendo la mayoría de la coalición rojiverde (socialdemócrates y verdes) nel Bundesrat, la cámara alta del parlamentu alemán.
Como resultáu d'un escándalu de financiamientu illegal del so partíu, que comprometía a dellos de los sos líderes (ente ellos el mesmu Kohl y l'entós presidente del partíu, Wolfgang Schäuble, que Kohl escoyera a deu), Merkel ganó fuerza. Criticó al so antiguu mentor, Kohl, y pidió una renovación de la CDU, que tendría d'empezar por prescindir d'el ex canciller. De cuenta que Schäuble foi destituyíu y foi la mesma Merkel quien-y reemplazó al mandu de la CDU, siendo la primer muyer n'ocupar dichu puestu. En payares de 2001, a pesar del so compromisu de «llimpiar» el partíu, refugó llevar a cabu nueves investigaciones sobre'l financiamientu illegal. La elección de Merkel el 10 d'abril de 2000 foi una sorpresa: les sos característiques y creencies nun encaxar nel partíu que consiguiera liderar. Merkel pertenez a la mayoría protestante del norte d'Alemaña y, sicasí, la CSU ye un partíu de fondos raigaños católiques, apoderáu por homes, conservador y orixinariu del sur d'Alemaña.
Tres la elección de Merkel como líder de la CDU, esfrutó de gran popularidá ente'l alemanes y yera la preferida pa enfrentase a Gerhard Schröder nes elecciones de 2002. Sicasí, nun yera bien apreciada dientro de la Unión Social Cristiana de Baviera (CSU), el partíu hermanu de la CDU. Por eso foi'l líder de la CSU, Edmund Stoiber, quien finalmente s'enfrentó a Schröder. Pero Stoiber desperdició l'amplia ventaya que-y daben los sondeos sobre'l canciller socialdemócrata.
Tres la derrota de Stoiber en 2002, y como presidente de la CDU, convertir na líder de la oposición conservadora nel Bundestag, la cámara baxa, sustituyendo a Friedrich Merz.
Na primavera de 2003, Merkel reprochó al gobiernu nun contribuyir a evitar la invasión d'Iraq, sinón faela inclusive más probable al debilitar l'amenaza de represalies contra'l gobiernu del líder iraquín Sadam Husein.
Merkel recuperar al alloñase de felicidaes propuestes. A pesar d'ello, siguió siendo menos popular y carismática que Schröder. Mientres los últimos díes de la campaña, la ventaya inicial de la CDU habíase evaporado hasta quedar en redol a un 5-10 %, ya inclusive nes últimes hores anulárase dafechu.
Finalmente, la CDU ganó les elecciones, llogrando tan solo un puntu de ventaya sobre los socialdemócrates. En númberu d'escaños, la CDU consiguió 226 contra 222 del SPD. Estes resultancies tan afeches imposibilitaban tantu l'alianza rojiverde (ente Bündnis 90/Die Grünen y el SPD) como la negru-mariella (ente'l conservadores y los lliberales de la FDP). D'esta miente abrióse la posibilidá d'una gran coalición ente los dos partíos mayoritarios, anque primeramente fuera refugada polos dos candidatos. Al cabu de tres semana d'intenses negociaciones, el 10 d'ochobre de 2005 llegar a un alcuerdu, pol cual Merkel asumiría la cancillería. A cambéu, el SPD llograría más carteres ministeriales. El documentu definitivu pa crear la gran coalición cerróse'l 11 de payares de 2005, poniendo fin a otru mes de discutinios ya inclusive dalguna crisis, como la provocada por Edmund Stoiber al arrenunciar a la cartera d'Economía que lu asignara Merkel.
El 22 de payares de 2005, el Bundestag escoyó a Merkel canciller d'Alemaña cola mayoría de los votos de la gran coalición. Ye la primer muyer qu'ocupa la cancillería y la primera en gobernar Alemaña dende los tiempos de la emperatriz Teófano Skleraina (956-991), y la primer persona de l'antigua RDA n'aportar a la cancillería de l'Alemaña unificada.
El 27 de setiembre de 2009, Merkel ganó les elecciones, al ser la so candidatura la más votada.
El 30 de mayu de 2005 Merkel foi escoyida candidata pola CDU/CSU a la cancillería federal. Enfrentar al Partíu Socialdemócrata d'Alemaña (SPD) de Schröder nes elecciones federales de 2005. El so partíu empezó con una ventaya de 21 puntos sobre los socialdemócrates nes encuestes d'opinión. Sicasí, la so popularidá foi cayendo al mesmu ritmu que Schröder recuperaba'l sofitu perdíu. El mayor golpe que recibió mientres la campaña electoral foi cuando confundió los conceutos de renta neta y renta bruta nun alderique televisáu.
Mientres el congresu de 2007 la CDU se autodefinió como "cristiana y de centru". Mientres l'eventu los delegaos aprobaron un programa conservador. La CDU defendió valores cristianos: el respetu a la vida (non al albuertu en periodos avanzaos d'embaranzu, non a la clonación, non a la eutanasia); la familia como fundamentu de la sociedá; una integración de los estranxeros que fai énfasis en qu'éstos respeten y afáiganse a la cultura alemana. Tamién s'oponen al salariu mínimu y a arrenunciar a retrasar la xubilación hasta los 67 años. Dellos d'estos puntos tán en contradicción colos sos socios de gobiernu del SPD.
En política esterior, el Gobiernu de Merkel amosóse favorable al fortalecimientu de la "alianza trasatlántica" con América del Norte, según a un aumentu de los intercambios con Asia Central.
Dende payares de 2007 el cargu de vicecanciller ye ocupáu pol ministru del Esterior, Frank-Walter Steinmeier. El cargu foi confirmáu pol líder socialdemócrata, Kurt Beck, dempués d'una xunta de la cúpula del partíu. Esi mesmu mes, Merkel rexistró la so mayor cota de popularidá xusto cuando se cumplía la metá del so períodu al frente del gobiernu.
A mediaos de 2013, el marcu de les revelaciones sobre vixilancia masiva, afayóse que'l teléfonu móvil de Merkel fuera espiáu mientres años pola intelixencia estadounidense; más tarde conocióse qu'Estaos Xuníos, dende la so céntrica embaxada en Berlín, tuviera interceptando les comunicaciones del distritu gubernamental de Berlín, see del gobiernu y el parlamentu. Ante esto, Merkel comparó a la NSA estadounidense cola Stasi; en respuesta, Susan Rice, Conseyera de Seguridá Nacional, prometió que Estaos Xuníos abandonaría estes práctiques, anque esclarió que nun se roblaría nengún alcuerdu de «non espionaxe» ente dambos países.
Les polítiques adoptaes pol gobiernu de Merkel en cuestión a la trayida de refuxaos a la UE foi duramente criticada por un espectru políticu y social d'Alemaña y de la Unión Europea, especialmente tres la socesiva d'atentaos asocedíos en 2016 cola firma de refuxaos y sol Estáu Islámicu. 
Antes de 2004, Merkel opunxérase a la entrada de Turquía na Unión Europea (UE) como miembru de plenu derechu, compartiendo la opinión de la mayoría d'el alemanes, que refuguen la adhesión de Turquía a la UE, sobremanera por medrana a un aumentu de la inmigración turca n'Alemaña que creen supondría una carga pal país y una medría de la influencia islámica dientro la UE. Sicasí, tres l'entamu formal de les negociaciones ente la UE y Turquía y una vegada nel gobiernu, Merkel comprometióse a respetar los compromisos adquiríos poles instituciones de la Unión.
Mientres la Presidencia alemana del Conseyu de la Unión Europea 2007 que Merkel dirixió conjuntamente col Ministru d'Asuntos esteriores, el socialdemócrata Frank-Walter Steinmeier, Alemaña reafitó en marzu de 2007 el so compromisu institucional per mediu de la Declaración de Berlín que recueye los valores y ambiciones» de la Unión. Esi mesmu mes, el Conseyu Européu presidíu por Merkel aprobó un plan enerxéticu obligatoriu qu'inclúi un retayu del 20 % de les sos emisiones de dióxidu de carbono antes del añu 2020 y consumir más enerxíes anovables por que representen el 20 % del consumu total de la UE (contra'l 7 % en 2006).
En xunu de 2007, a la fin del so períodu na Presidencia de la UE consiguióse aprobar l'alcuerdu que dio orixe al Tratáu européu de Lisboa que reemplazó a la fallida Constitución Europea. Asina na ceremonia de firma del tratáu n'avientu de 2007, el Presidente del Conseyu y el de la Comisión Merkel reconocieron qu'ensin intervención de Merkel nun se pudiera llegar a la firma del Tratáu. Pola so contribución nesti procesu, Merkel recibió'l Premiu Carlomagno al europeísmu na so edición de 2008, según el conceyu de Aquisgrán.
Como Canciller, Merkel amosóse partidaria del establecimientu de mancomún d'un exércitu européu de calter permanente, oponiéndose al empar a la creación d'una Europa «federal». Merkel cree que la UE nun consiguió establecer unos intereses comunes «pa les guerres comerciales del futuru», agora que se llogró l'oxetivu comuñal de caltener la paz y la llibertá mientres la Guerra Fría. Sicasí, el creciente sentíu del propiu interés qu'empezó a espuntar dende l'últimu gobiernu de Kohl y que foi señaláu y criticáu nos gobiernos de Gerhard Schröder polos observadores comuñales, nun paez menguar, sinón al contrariu, nel primer mandatu de Merkel como Canciller Federal, apruciendo particularmente nes negociaciones a nivel comuñal pa encetar la crisis económica en 2009 dende una política común. Magar ello en 2017, Merkel destacó xuntu al presidente de Francia Emmanuel Macron la necesidá d'entamar la refundación de la Unión Europea.
Tocantes a les históricamente conflictives relaciones ente Alemaña y Polonia, en 2007 Merkel y el primer ministru polacu, Donald Tusk buscaron abrir un nuevu capítulu nes sos relaciones, anque'l final del mandatu de Tusk llevó a una nuevu enfriamientu de les políca billateral. Sicasí, en 2017 los ultraconservadores gobernantes polacos amuésense cercanos a Merkel, a la que habian criticáu por dexar la entrada de refuxaos.
Conurbación d'Avilés
El cascu urbanu d'Avilés ye un casu atípicu, ya que sobrepasa los llímites del conceyu d'Avilés y entra nos conceyos vecinos de Corvera, Castrillón y Gozón.
Estímase que nel cascu urbanu viven alrodiu de 120.000 persones (2003).
Anatolia
Anatolia (del griegu: "anatholé": oriente) o Asia Menor, ye una península allugada nel Mediu Oriente, anguaño representa la parte asiática de Turquía.
Llenda al norte col Mar Prietu, al este colos Montes Tauru y col Antitauru, al sur col Mar Mediterraneu y al oeste col Mar Exéu y el Mar de Mármara. Ta separtada d'Europa pol estrechu del Bósforo.
Ente los griegos antiguos nomábase cenciellamente como Asia, nomatu que dempués espardióse pa tol continente.
Como ponte ente Europa y Asia, yá que xeográficamente pertenez a la segunda pero hestóricamente a la primera, foi abeyugu de dellos pueblos y imperios, ente los que destaquen, Troya, l'Imperiu Hitita, Frixia, Lidia, l'Imperiu Bizantín y l'Imperiu Otomanu.
Alseides
Les Alseides son les ninfes de la mitoloxía que curiaben de les flores, más concretamente de les que viven nes viesques. El so nome provién d'Aliseide, un espíritu que salvó les semientes de papueles y llirios unos segundos enantes de que Zeus, nun ataque de furia, decidiera destruyir la viesca Eleusín. Dempués viendo l'esfaimientu , avergoñóse de la so conducta y pol valir amosáu por Alseide; en premiu revivió la viesca y entregó-yla a la ninfa.
Melíades
Les Melíades yeren ninfes del grupu de les Driades, ye dicir, proteutores de dalgún árbole, nesti casu del fresnu. Tamién, dacuando, nomóseles como representación de les abeyes y del miel.
La importancia d'esta planta yera vital nel mundu griegu antiguu dao que foi'l primer tipu de madera qu'emplegaron na fabricación de los barcos, tan importantes pa la necesaria colonización del Mediterraneu na supervivencia demográfica y económica d'esti pueblu.
Les Meliades nacieron cuando'l sangre d'Uranu saltó dende los sos xenitales pa Gaia, lo que fizo qu'ésta, la Tierra, tuviera a estos espíritus de la Natura.
Según Hesiodu la so descendencia foron la raza de los Homes Violentos, la tercer xeneración de mortales, que Zeus fizo concebir a estes ninfes. Pero yeren tan terribles que namái comprendíen la guerra y siguíen a Ares, asina que la so final foi la muerte poles sos propies manes y acabaron nel Hades.
Pixín
El pixín (nome científicu: "Lophius piscatorius") ye un pexe que s'atopa en dellos mares atlánticos, como'l mar Cantábricu o'l Mar del Norte, y nel Mediterraneu. 
La llonxitú va de los 40 centímetros a los 2 metros y algama dica 40 kg. de pesu. 
Tien el cuerpu deprimíu, cola rexón cefálica tan desenrollada que xunto'l tueru fai un discu, siguíu pol restu del cuerpu, estrenchu y cónicu. Les branquies alcuéntrense tres les aletes pectorales, con munches espines al rodiu. Nun tien escames. Amuesa dos aletes dorsales, la primera d'elles colos radios sueltos. Ún d'ellos ye más llargu y el pixín emplégalu p'atrayer preses.
La boca ye pergrande y los güeyos tán allugaos nel dorsu la tiesta. Tien dos dentámenes enforma afilaos.
La color ye davezu aceituna escura; dacuando pue ser más clara o amosar manches. El banduyu ye ablancazáu y les aletes pectorales tán arrodiaes d'una estrencha banda prieta.
N'Asturies conozse col nome de pixín aguarón al "Lophius budegassa" menos apreciáu gastronómicamente.
Epimélides
Les Epimélides yeren les ninfes que representaben a los praos y pastos, asina como a les oveyes y castrones. Tamién taben rellacionaes coles mazanales.
Munches vegaes tán englobaes dientro de les Oceánides, yá que son fíes d'Océanu y Ourea, divinidá primordial de los montes. 
Na actual rexón d'Apulia, n'Italia, los mozos pastores retaron a les Epimélides. Esti retu consistía en ver la gracia y resistencia de ca grupu; llóxicamente ganaron les ninfes y la conderga pol atrevimientu foi la de ser tresformaos n'árboles, quiciabes mazanales.
Papaver rhoeas
La papuela ("Papaver rhoeas") ye una flor añal, d'apariencia fráxil y formosa, de la familia de les Papaveraceae, abondante nel hemisferiu norte, que ye enforma cultivada pa decoración, fabricación d'anestésicos, opiu y, inclusives, pa comer.
L'ovariu de la papuela allúgase enriba'l receptáculu inxertáu nos estames y colos pétalos embaxo d'él.
Cultívase pa la producción famacolóxica d'anestésicos o na producción de terapies d'herbes medicinales yá que'l so efeutu sedante ye perforte. Nos dous sieglos enanteriores emplegóse pa la fabricación del opiu, que como droga, anguaño illegalizada, tuvo un papel importante nes sociedaes europees de los sieglos XIX y XX.
Ourea
Ourea yera na mitoloxía griega la divinidá primordial de los Montes. Yera fía por partenoxénesis de Gaia. 
Los antiguos griegos consideraben que cada monte tenía un espíritu o deidá proteutor, representábenlos como vieyos barbaos, y yeren fíos d'Ourea. Amás esta divinidá tuvo con Océanu a les ninfes Epimélides.
Moros (mitoloxía)
Moros () yera na mitoloxía griega la personificación másculina del fau, del destín, cola muerte como final.
Yera fíu de Nyx por partenoxénesis, y xunta los sos hermanos, Tánatos y Queres, representaben a la muerte nes sos diverses formes, nesti casu como procesu inevitable. Mientres que Tánatos lo yera como daqué pacetible, tranquilu y Queres por un fechu violentu o por amalecimientu.
Moros
El términu Moros pue facer referencia a:
Uranu (mitoloxía)
Uranu ("Ouranos") yera na mitoloxía griega la representación de la bóveda celeste, el cielu estrelláu, fíu y esposu de Gaia, la Tierra, yera l'antecesor de munchos de los dioses como los Titanes o los Olímpicos. Yera representáu, davezu, como la bóveda celeste más que d'un xeitu antropomórficu. El raigañu del so nome tien rellación col dios hindú Varuna, lo qu'amuesa que foi una divinidá propia de los pueblos indoeuropeos.
Foi, xunto a Gaia, el rexente de los dioses nos tiempos primixenios pero cometió l'error de desterrar a los Hecatónquiros y Xigantes, los sos fíos, por monstruosos pal Tártaru. Si qu'asina Gaia emplegó a los Titanes, fíos de dambos pa sacalos del Tártaru; pa esto animó a Cronos a rebelase escontra'l so pá y dió-y una foz de pedernal cola que castró a Uranu mientres xacía con Nyx. De los xenitales d'Uranu nació Afrodita y del sangre les Melíades.
D'esti xeitu fina'l tiempu de los Protoxenos o dioses primordiales, y escomienza la dómina del gobiernu de los Titanes, con Cronos y Rea ocupando'l llugar dexáu por Gaia y Uranu.
Xenealoxía d'Uranu
Zagreb
Zagreb ye la capital de Croacia. Ellí viven cerca de 973.667 habitantes (2005), ca. 1.200.000 si se cunta l'área metropolitana que inclúi Samobor, Velika Gorica y Zaprešić. La ciudá allúgase na saya'l macizu Medvednica, a la vera del ríu Sava. Ta dividida en 16 distritos urbanos ("gradske četvrti").
Los habitantes eslavos meridionales de les fasteres de la autual Croacia central tomaron les tierres del Sava nos sieglos VI-VII.
La primera mención de Zagreb data del sieglu XI, añu nel que'l rei húngaru Ladislao fundó un monesteriu no que güei ye'l centru de la ciudá. Xunta'l monesteriu xurdió la futura ciudá, que sufrió les consecuencies de les invasiones mogoles de 1242. Tres les inavasiones el rei Bela IV fixo a Zagreb ciudá real del reinu húngaru.
Nyx
Nyx (tamién Nix y Nicte) yera na mitoloxía griega la personificación de la nueche. Nació de forma espontánea del Caos primordial.
Nun yera una divinidá que tuviera un cultu entamáu como otres deidaes, la única referencia paez ser la del oráculu de Megara. Si qu'asina si que taba rellacionada colos cultos dionisiácos, citereos o los órficos. Tamién paez qu'hebo un cultu establecíu n'Esparta a los ximielgos Suañu y Muerte, fíos de la diosa. Preséntase, en munchos casos, como daqué escuru, más averada a los temibles dioses ctónicos que como una representación d'una figura primordial.
Rijeka
Rijeka (n'italianu "Fiume", que comu en croata significa "riéu") ye una ciudá portuaria a la veira del regatu Rječina nel golfu de Kvarna, en Croacia. Cunta con 144.000 habitantes (2001).
Nix (dixebra)
El términu Nix puede facer referencia a:
Krk
Krk (n'italianu Veglia) ye la islla más grande del Adriáticu. Ta asitiada enl golfu de Kvarna al surleste de la ciudá de Rijeka, pertenciendo a Croacia. Nun área de 409,9 km² viven cerca de 16.000 habitantes. Ta xunida al continente por un ponte.
Moros (personaxe)
Los moros o mouros son figures de la mitoloxía asturiana; representaes como persones pero ensin l'apariencia común que teníen los campesinos de la dómina, a los que-yos los otorgaba una procedencia perantigua y qu'escondieron maraviyoses ayalgues en cueves, montes y viesques.
Dacuando, viose una estrecha rellación ente los moros y los hispano-musulmanes, a los que na Edá Media referíense nes poblaciones hispano-cristianes como moros; si qu'asina esta venceya nun paez tener nenguna base, sinón que ye una mera coincidencia nos nomes. 
Los moros tán presentes na toponímia de tol noroeste peninsular, esta figura tamién ye típica de la mitoloxía gallega, y sedría l'equivalente masculín de l'Ayalga asturiana.
Rea
Rea (del griegu Reia que significa "fluxu menstrual" o "facilidá nel partu") yera na mitoloxía griega una de les titánides, fía de Gaia y Uranu, foi la reina de los dioses na dómina de los Titanes, tamién llamada Edá d'Oru. Ente los romanos taba representada por Ops.
Casóse col so hermanu, tamién titán, Cronos con quien gobernó a los dioses y humanos y con quien tuvo a los dioses olímpicos; como Cronos fuera avisáu de qu'un de los sos fíos acabaría con él igual qu'él fixo con so pa, decidió comer a la so proxenie. Entós, Rea decidió salvar al so fíu más pequeñu, Zeus, pariendo na islla de Creta, llugar de proteición de la divinidá, y dexándolu criar pola cabra Amaltea. Esti col tiempu fadría xusticia y derrocaría a so pa obligándolu antes a vomitar a los sos hermanos.
Representábasela nun carru tirada por dos lleones, tamién pola lluna anque nun fuera parte de la triada llunar, formada por Selene, Hécate y Artemisa; esta representación nun carru fixo que n'Asia Menor munches vegaes fuera fusionada cola diosa Cibeles.
Heracles
Heracles (na mitoloxía romana Hércules) ye'l nome d'un semidiós (dacuando consideráu héroe) de la mitoloxía griega. Yera fíu de Zeus y Alcmena, aquel sabedor de la infidelidá de la muyer tresformóse nel so esposu pa concebir a Heracles. So pá dotólu d'una fuercia maraviyosa y sobrehumana que lu averaba a los dioses.
Por mor d'esta infelidá del so cónyuxe, Hera siempre-y guardó un fuerte tarrecimientu a Heracles; d'esta miente, cuando taba en bierzu la diosa unvió-y dos culiebres pa que lu mataran, pero la descomunal fuercia del semidiós fexo que pudiera afogales. 
Tamién diz un mitu que siendo neñu taba mamando de so ma, y a esta arramóse-y una gota de lleche, que foi la que creó la Vía Lláctea. Hai que se decatar de que la pallabra galaxa provién del griegu "galasias", que significa llácteu.
Cuando yera adultu aidó a Tebes na so llucha colos minios, y como la so fuercia foi decisiva pa ganar, el rei de Tebes concedió-y por esposa a la so fía Mégara; esta dio-y tres fíos pero Hera nun escaecía qu'Heracles yera una prueba viviente de la traición de Zeus. Asina que fexo alloquecer al fíu del so maríu, y neses Heracles asesinó a la so muyer y los sos fíos. Cuando tornó a la cordura decidió facer penitencia, pa lo que visitó al so primu Euristéu, que-y mandó les Dolce Llabores.
Representábaselu vistíu colos pelleyos del lleón de Nemea al que mató y espelleyó coles sos propies manes.
Lleón de Nemea
El Lleón de Nemea ye una criatura enxendrada por Ortos y Equidna. Allerciada pola monstruosidá del lleón, Equidna, dexolu cola so hermana la Esfinxe de Tebes al curiáu de la titánide Selene.
Acabar col lleón neméu foi'l primer trabayu qu'Euristeu dió a Heracles. La diosa Hera en constante vengaza d'Heracles punxo al monstruu na rexón de Nemea, n'Argólida.
Heracles sorprende al lleón na faza d'un oteru, disimuladamente llanza un ataque coles fleches qu'Apolu-y diera p'acabar col trabayu, pero éstes nun dañen a la bestia yá que reboten na so pelleya. Entós, el lleón atrométese escontra Heracles quien evita l'asaltu y esti armáu col so garrote d'olivu golpía al lleón y dempués afuégalu, trés d'esto espelleya a la bestia emplegando les sos garres y vístese con ella. Al so retornu a Tirintu, Heracles llancia la pelleya pa Euristeu quien s'axoriza y diz que dexe los trofeos nes muries de la ciudá y nun vuelva falar con él, sinón col so heraldu, Copreu.
Zeus, apiadáu del fíu d'Edquina decide ponelu en cielu baxo la representación de la constelación del lleón, Lleo.
Fraxinus excelsior
El Fresnu pertenez a la gran familia de las Oleaceae, na subfamilia Fraxinus, que comprende casique 65 especies d'árbores de fueya caduca, orixinariu de les zones templaes del hemisferiu septentrional, son de medra rápida y resistentes a les condiciones ambientales adverses, resisten bien les temperatures baxes y altes. La especie más espardida na Península Ibérica ye la "Fraxinus excelsior", nomáu comúnmente "fresnu".
El fresnu alcuéntrase xeneralmente a plenu sol o en mediu la solombra, adáutase con facilidá al tarrén, incluso si ye frescu y escuru, soporta bien los llugares húmedos y con mal drenaxe. La Multiplicación realízase cola semiella y el tresplante de les plantes de 2-4 años.
Árbore altu, que algama hasta los 40 m. y un diámetru de tueru de 1 m. El tueru ye llisu y grisáu que se taya cola edá. 
Tien fueyes opuestes, compuestes d'ente 7 y 15 foliolos dentaos, color verde escuru. Pequeñas flores de color arroxáo, los sexos tan separtaos, pero dacuando apaecen hermafrodites. Floréz ente abril y mayu, nel hemisferiu norte. 
Ye de madera abondo duro, elástico, de color blancu nacaráu y apreciada na confecha de muebles.
Novi Sad
Novi Sad (en serbiu "Нови Сад", n'húngaru "Újvidék") ye una ciudá asitiada a la vera'l ríu Danubiu nel norte de Serbia. 
Ye la capital de la provincia autónoma de Vojvodina. Cunta oficialmente con 231.798 habitantes, inda que cola población refuxada serbia de Bosnia y Hercegovina y Kosovo el númberu d'habitantes elévase a cerca de 341.625.
Gurrión
El gurrión o pardal ("Passer domesticus") ye un páxaru fácil d'atopar en toa Europa, na Península Ibérica ta perpresente so la subespecie "Passer hispanolensis" o gurrión, ya que ye la especie que nós más conocemos y cola que nos rellacionamos. 
Ye de pequeñu tamañu, con 15 cm de llonxitú y semeyáu al raitán. Esisten diferencies nel color ente machos y femes, asina aquellos presenten llombu de color prietu, la nucla castaña y la gorxa prieta, por embargu elles son de color más uniforme y fálta-yos el color prietu del plumaxe. Como curiosidá señalar que los tonos del color nel plumaxe camuden cuando'l páxaru nun s'atopa en llibertá.
Ye enforma versátil y dende Europa, a traviés de les colonizaciones, espardióse pa tolos continentes habitaos. Ta presente nes urbes dao que busca abellugu nes construcciones humanes, amás nun ye migratoria polu que la so presencia ye continua y habitual.
Ye omnívoru yá que s'alimenta por igual de granu, frutes ya inseutos. Dao la so facilidá d'adautación y la rapidez cola que se multiplica en dalgunos países, ta consideráu como una plaga mientres que n'otros la caza abusiva como frenu pal so desendolcu llevó a que tea perdiendo presencia d'una manera preocupante. En sieglos anteriores el gurrión introdúxose nos otros continentes como mediu de parar les plagues insectívores qu'asolaben les colleches.
El gurrión ye ovíparu y tien una puesta continua, sacante los meses más duros del iviernu; tien de 4 a 6 güevos por puesta. Si nos decatamos de que tienen una vida promediu d' 8 años entederemos que en dalgunos llugares seya consideráu una verdadera plaga.
Acostumen baxar a tierra pa catar comida, dando bracaes, a diferencia de les palombes que faenlu a ablagos. Xinta inseutos y semientes, magar que tamién xinta borrayes del home, pola mor de la so allegancia con elli. En primavera tamién xinta caparines y flores.
Protexen con enfotu l'área alredor del ñeru, tantu d'otres tribes comu de la so mesma. Los machos arremeten escontra otros machos y les femes faen lo mesmu con otres femes. 
En xeitos urbanos, tienen más enfotu col home que nes aldees. Siempre s'afaya próximu de xeitos anigaos; cais, parques, xardines, praos, huertos o faciendes.
Ye un páxaru sedentariu.
Prensa escrito
La prensa escrito ye un mediu de comunicación impresu qu'espubliza noticias d'interés xeneral. 
La prensa foi'l primer espaciu d'actividá profesional del periodismu por muitu tiempu.
La prensa de güei amuesa dous formatos:
Estrémanse los siguientes:
En negrina ta la prensa que recueye seiciones, ou que se presenta dafeito, escritas en llionés ou asturianu.
Nueva Orleans
Nueva Orleans (New Orleans n'inglés), ye la ciudá de más grande de Louisiana, nos Estaos Uníos. Ye tamién el principal puertu del ríu Mississippi. Nel añu 2000 la su población yera de 484.674 habitantes. Destruyóla parcialmente'lfuracán Katrina en 2005.
Nueva Orleans ye una ciudá multicultural del sur de los Estaos Uníos, altamente conocida poles sos folixes y la música y la cocina.
Nueva Orleans fundáronla colonizadores franceses dirixíos por Jean Baptiste Lemoyne, Señor de Bienville, en 1718, col nome de Nouvelle-Orléans. El sitiu escoyéronlu por ser un llanu natural cerca del ríu Mississippi. Nueva Orleans convirtióse na capital de la Luisiana francesa en 1772.
A finales d'agostu de 2005, el furacán Katrina, de categoría cuatro, tocó tierra nel estáu de Lluisiana y arrasó l'este de la ciudá. Los fuertes vientos dañaron la infraestructura física de la ciudá y provocaron inundaciones. Gran parte de los diques que separaben la ciudá del llagu Pontchartrain rompió pola fuerza del aire y les agües colaron pa la ciudá. Como resultáu, Nueva Orleans quedó somorguiada casique dafechu. El 30 d'agostu Kathleen Blanco, gobernadora de Lluisiana, ordenó la evacuación total de la ciudá.
Cuadonga
Cuadonga ("Covadonga" en castellanu) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Cangues d'Onís. Ta asitiada nos Picos d'Europa y según diz la lleenda ellí tuvo llugar la primer victoria de los cristianos sobre los moros nel sieglu VIII. 
Anguaño ye un santuariu dedicáu a la Virxen de Cuadonga.
El significáu de «Cuadonga», vien de "Cova d'onnica" quier dicir "la fonte la cueva". El deriváu *"onnika" "fonte" entama nel célticu *"onna" "ríu" y confecha na zona abondos hidrónimos como Güeña (< *onna), Isongu (< *Isonniko) "fonte del ríu Is", Triongu (< *Trionniko)"tres fontes", Candongu (< *Kandonniko)"fonte clara", etc.
Saturnu (planeta)
Saturnu ye'l sestu planeta del Sistema Solar, el segundu en tamañu y masa dempués de Xúpiter y l'únicu con un sistema d'aniellos visible dende'l nuesu planeta. El so nome remanez del dios romanu Saturnu. Forma parte de los denominaos planetes esteriores o gaseosos. L'aspeutu más carauterísticu de Saturnu son los sos brillosos aniellos. Enantes de la invención del telescopiu, Saturnu yera'l más alloñáu de los planetes conocíos y, a güeyu, nun paecía lluminosu nin interesante. El primeru en reparar los aniellos foi Galiléu en 1610, pero'l baxu enclín de los aniellos y el baxu resolvimientu del so telescopiu fixéron-y pensar nun principiu que se trataba de grandes llunes. Christiaan Huygens con meyores medios d'observación pudo en 1659 reparar con claridá los aniellos. James Clerk Maxwell en 1859 demostró matemáticamente que los aniellos nun podíen ser un únicu oxetu sólidu sinón que teníen de ser l'agrupación de millones de partícules de menor tamañu. Les partícules que componen los aniellos de Saturnu xiren a una velocidá de 48.000 km/h, 15 vegaes más rápido qu'una bala.
Por cuenta de la so posición orbital más alloñada que Xúpiter, los antiguos romanos dáben-y el nome del padre de Xúpiter al planeta Saturnu. Na mitoloxía romana, Saturnu yera l'equivalente del antiguu titán griegu Crono, fíu de Uranu y Xea, que gobernaba'l mundu de los dioses y los homes taramiando a los sos fíos en cuanto nacíen por que nun lo destronaren. Zeus, unu d'ellos, consiguió tornar esti destín y finalmente derrocó al so padre pa convertise nel dios supremu.
Los griegos y romanos, herederos de los sumerios nes sos conocencies del cielu, establecieren en siete'l númberu d'astros que se movíen nel firmamentu: el Sol, la Lluna, y los planetes Mercuriu, Venus, Marte, Xúpiter y Saturnu, les estrelles errantes» que, a distintes velocidaes, orbitaben en redol a la Tierra, centru del Universu. De los cinco planetes, Saturnu ye'l de movimientu más lentu, emplega unos trenta años (29,457 años) en completar la so órbita, casi'l triple que Xúpiter (11,862 años) y al respeutive de Mercuriu, Venus y Marte la diferencia ye enforma mayor. Saturnu destacaba pola so lentitú y si Xúpiter yera Zeus, Saturnu tenía que ser Crono, el padre vieyu, que pasu a pasu analaya ente les estrelles.
Saturnu ye un planeta visiblemente esnacháu nos polos con un ecuador que sobresal formando un esferoide ovaláu. Los diámetros ecuatorial y polar son de 120.536 y 108.728 km, respectivamente. Esti efectu ta producíu pola rápida rotación del planeta, la so naturaleza fluyida y la so relativamente baxa gravedá. Los otros planetes xigantes son tamién ovalaos pero non en tan gran midida. Saturnu tien una densidá específica de 690 kg/m³, siendo l'únicu planeta del Sistema Solar con una densidá inferior a la de l'agua (1000 kg/m³). El planeta ta formáu por un 95 % de hidróxenu y un 5 % de heliu. El volume del planeta ye abondu como pa contener 740 vegaes la Tierra, pero la so masa ye solo 95 vegaes la terrestre, por causa de la yá mentada densidá media.
El periodu de rotación de Saturnu ye inciertu cuidao que nun tener superficie y la so atmósfera xira con un periodu distintu en cada llatitú. Dende la dómina de los Voyager considerábase que'l periodu de rotación de Saturnu, basándose na periodicidá de señales de radiu emitíes por él, yera de 10 h 39 min 22,4 s (810,8°/día). Les misiones espaciales Ulysses y Cassini amosaron qu'esti periodu d'emisión en radiu varia nel tiempu, siendo anguaño de 10 h 45 m 45 s (± 36 s). La causa d'esti cambéu nel periodu de rotación de radiu podría tar rellacionáu cola actividá criovolcánica en forma de guéisers del satélite Encéladu, que llibera material n'órbita de Saturnu capaz de interaicionar col campu magnéticu esternu del planeta, usáu pa midir la rotación del núcleu internu au se xenera. Polo xeneral considérase que'l periodu de rotación internu del planeta puede ser conocíu tan solo de forma averada.
Comparáu col planeta Tierra, el tamañu de Saturnu ye nueve vegaes mayor, y la so órbita ta nueve veces más llonxe del Sol. 
L'interior del planeta ye asemeyáu al de Xúpiter, con un núcleu sólidu nel interior. Sobre él estiende una estensa capa d'hidróxenu líquidu, por cuenta de los efectos de les elevaes presiones y temperatures. Los 30.000 km esteriores del planeta tán formaos por una estensa atmósfera de hidróxenu y heliu. L'interior del planeta probablemente contenga un nucleu formáu por materiales xelaos acumulaos na formación temprana del planeta y que s'atopen n'estáu líquidu nes condiciones de presión y temperatura cercanu al nucleu. Esti alcuéntrase a temperatures en redol a 12.000 K —aprosimao'l doble de la temperatura de la superficie del Sol—.
Per otru llau, y al igual que Xúpiter y Neptunu, Saturnu irradia más calor al esterior del que recibe del Sol. Una parte d'esta enerxía ta producida por una lenta contraición del planeta que llibera la enerxía potencial gravitacional producida na compresión. Esti mecanismu denómase mecanismu de Kelvin-Helmholtz. El calor estra xeneráu produzse nuna separación de fases ente l'hidróxenu y l'heliu relativamente homoxéneos que se tán estremando dende la formación del planeta, lliberando enerxía gravitatoria en forma de calor.
L'atmósfera de Saturnu tien un patrón de bandes escures y zones clares asemeyáu al de Xúpiter anque la distinción ente dambes ye muncho menos clara nel casu de Saturnu. L'atmósfera del planeta tien fuertes vientos na direición de los paralelos alternantes en llatitú y altamente simétricos en dambos hemisferios a pesar del efectu estacional del enclín axal del planeta. El vientu ta apoderáu por una intensa y ancha corriente ecuatorial al nivel del altor de les nubes y algamó velocidaes d'hasta 450 m/s que deteutaron les sondes Voyager. A diferencia de Xúpiter, nun son aparentes grandes vórtices estables, anque sí los hai más pequeños.
Ye probable que les nubes cimeres tean formaes por cristales d'amoniacu. Sobre elles paez estendese una borrina uniforme sobre tol planeta, producida por fenómenos fotoquímicos na atmósfera cimera —alredor de 10 mbar—. A niveles más fondos —cerca de 10 bares de presión—, l'agua de l'atmósfera podría entestase nuna capa de nubes d'agua qu'entá nun pudo ser reparada.
Al igual qu'en Xúpiter, dacuando fórmense nubes na atmósfera de Saturnu, y dalgunes d'elles pudieron reparase dende la Tierra. En 1933 reparóse un llurdiu blancu asitiáu na zona ecuatorial pol astrónomu aficionáu W.T. Hai. Yera lo abondo grande como pa poder acolumbrase con un refractor de 7 cm, pero nun tardó n'estenase y esmorecese. En 1962 empezó a desenvolvese un nuevu llurdiu, pero nun llegó nunca a destacar. En 1990 pudo reparase una xigantesca nube blanca nel ecuador de Saturnu que foi asimilada a un procesu de formación de grandes nubes. Reparáronse llurdios asemeyaos en plaques fotográfiques tomaes mientres l'últimu sieglu y mediu a intervalos d'aprosimao 30 años. En 1994 pudo reparase una segunda gran nube d'aprosimao la metá de tamañu que la producida en 1990.
La sonda Cassini pudo captar delles nubes grandes en Saturnu. Una de les mayores nubes, con rayos 10.000 vegaes más potentes que los de cualquier nube de la Tierra, apaeció'l día 27 de payares de 2007, durando 7 meses y mediu —lo que foi por un tiempu'l récord de duración d'una nube nel Sistema Solar—. Esta nube apaeció nel hemisferiu Sur de Saturnu, nuna zona conocida como «caleyón de les tormentes» pola elevada frecuencia cola qu'apaecen ellí estos fenómenos. Esti récord, sicasí, foi batíu por otra nube apaecida na mesma zona, que foi deteutada en xineru de 2009 y que a mediaos de setiembre entá siguía activa, durando hasta ochobre d'esi añu.
Una enorme nube, tan grande qu'arrodió'l planeta, apaeció n'avientu de 2010 nel hemisferiu Norte de Saturnu desenvolviendo un vórtice central de color escuru de 5000 kilómetros d'anchu asemeyáu a la Gran Mancha Colorada de Xúpiter, siendo tan potente —muncho más que cualquier nube terrestre— que dragó nubes de cristales d'amoniacu de les fondures de l'atmósfera del planeta. Mientres los aprosimao 200 díes que duró, siendo estudiada con ayuda de la sonda Cassini y de telescopios terrestres, creció y espandióse hasta algamar una área 8 vegaes mayor que'l de la Tierra, y pudieron captase les ondes de radiu producíes pol aparatu eléctricu asociáu a ella.
Les rexones polares presenten corrientes en chorru a 78ºN y 78ºS. Les sondes Voyager deteutaron nos años 1980 un patrón hexagonal na rexón polar norte que foi reparáu tamién pol telescopiu espacial Hubble mientres los años 1990. Les imáxenes más recientes llograes pola sonda Cassini amosaron el vórtice polar con gran detalle. Saturnu ye l'únicu planeta conocíu que tien un vórtice polar d'estes característiques magar los vórtices polares son comunes nes atmósferes de la Tierra o Venus.
Nel casu del hexágonu de Saturnu, los llaos tienen unos 13.800 kilómetros de llargor —daqué más del diámetru de la Tierra— y l'estructura rota con un periodu idénticu al de la rotación planetaria, siendo una onda estacionaria que nun camuda'l so llargor nin estructura, como faen el restu de nubes de l'atmósfera. Estes formes poligonales ente trés y seis llaos pudieron replicase per aciu modelos de fluyíos en rotación a escala de llaboratoriu.
Al contrariu que'l polu norte, les imáxenes del polu sur amuesen la presencia d'una corriente de remexu", "pero non vórtices nin ondes hexagonales persistentes. Sicasí, NASA informó en payares de 2006 que la sonda Cassini reparara un furacán nel polu sur, con un güeyu bien definíu. Güeyos de tormenta bien definíos namái s'acolumbraran na Tierra —inclusive nun se llogró reparalo na Gran Mancha Colorada de Xúpiter pola sonda Galiléu—. Esi vórtice, d'aprosimao 8000 kilómetros de diámetru, pudo fotografiase y estudiase con gran detalle pola sonda Cassini, midiéndose nél vientos de más de 500 kilómetros per hora.
N'abril de 2010, la NASA fixo públicos unos vídeos ya imáxenes nos que pue apreciase l'aparatu eléctricu acomuñáu a les nubes que se producen na atmósfera de Saturnu, la primer vegada que se consigue esto.
Saturnu xira alredor del Sol a una distancia media de 1.418 millones de kilómetros nuna órbita d'escentricidá de 0,056, qu'asitia l'afeliu a 1.500 millones de km, y el periheliu a 1.240 millones de km. Saturnu atopábase nel periheliu en 1974. El periodu de tresllación alredor del Sol ye de 29 años y 167 díes, ente que'l so periodu sinódicu ye de 378 díes, de cuenta que, cada añu, la oposición produzse con casi dos selmanes de retrasu respeutu al añu anterior. El periodu de rotación sobre la so exa ye curtiu, de 10 hores y 14 minutos, con delles variaciones ente l'ecuador y los polos.
Los elementos orbitales de Saturnu son modificaos nuna escala de 900 años por una resonancia orbital de tipu 5:2 col planeta Xúpiter, bautizáu polos astrónomos franceses del sieglu XVIII como "la grande inégalité" (Xúpiter completa 5 vueltes por cada 2 de Saturnu). Los planetes nun s'atopen nuna resonancia perfecta, pero tán lo suficientemente averaos a ella como por que les perturbaciones a les sos respeutives órbites seyan apreciables.
Saturnu tien un gran númberu de satélites, el mayor de los cualos, Titán ye l'únicu satélite del Sistema Solar con una atmósfera importante.
Los satélites más grandes, conocíos enantes del entamu de la investigación espacial son:
Mimas, Encéladu, Tetis, Dione, Rea, Titán, Hiperión, Xápeto y Febe. Tanto Encéladu como Titán son mundos especialmente interesantes pa los científicos planetarios yá que nel primeru deduzse la posible esistencia d'agua llíquido a poca fondura de la so superficie a partir de la emisión de xau d'agua en guéisers y el segundu presenta una atmósfera rica en metanu y asemeyada a la de la primitiva Tierra.
Otros 30 satélites de Saturnu tienen nome pero'l númberu exautu ye inciertu por esistir una gran cantidá d'oxetos que orbiten esti planeta. Nel añu 2000, deteutáronse 12 satélites nueves, que les sos órbites suxuren que son fragmentos d'oxetos mayores prindaos por Saturnu. La misión Cassini-Huygens tamién atopó nuevos satélites, la postrera d'elles anunciada'l 3 de marzu de 2009 y que fai'l númberu 61 del planeta.
El discu aparente de Titán —un círculu borrosu anaranxáu de cantos daqué más escuros— puede vese con telescopios d'aficionaos a partir de los 200 mm d'abertura, utilizando pa ello más de 300 aumentos y cielos estables: nos sos mayores aproximamientos llega a midir 0,88 segundos d'arcu. El restu de los satélites son enforma menores y siempres paecen estrelles, inclusive a gran aumentu.
Los satélites más internos pueden acolumbrase, sicasí, con cualesquier cámara CCD emplegando focales superiores a los 2 m.
La carauterística más notable de Saturnu son los sos aniellos, que dexaron bien perplexos a los primeros observadores, incluyíu Galiléu. El so telescopiu nun yera tan potente como pa revelar la verdadera naturaleza de lo que reparaba y, por erru de perspectiva, creyó que se trataba de dos cuerpos independientes que flanqueaban el planeta. Pocos años dempués, Saturnu presentaba los aniellos de perfil, y Galiléu quedó bien sosprendíu pola desapaición de sópitu de los dos hipotéticos compañeros del planeta. A lo último la esistencia del sistema d'aniellos foi determinada por Christiaan Huygens en 1659, cola ayuda d'un telescopiu más potente.
Los aniellos de Saturnu estiéndense nel planu ecuatorial del planeta dende los 6.630 km a los 120.700 km percima del ecuador de Saturnu y tán compuestos de partícules con abondoso agua xelao. El tamañu de caúna de les partícules varia dende partícules microscópiques de polvu hasta roques d'unos pocos metros de tamañu. L'eleváu albedo de los aniellos amuesa qu'estos son relativamente modernos na hestoria del Sistema Solar. Nun principiu creíase que los aniellos de Saturnu yeren inestables a lo llargo de periodos de decenes de millones d'años, otru niciu del so orixe recién, pero los datos unviaos pola sonda Cassini suxuren que son muncho más antiguos de lo que se pensaba nun principiu ( y). Los aniellos de Saturnu tienen una dinámica orbital bien complexa presentando ondes de densidá, ya interaiciones colos satélites de Saturnu (especialmente colos denominaos satélites pregueros). Al tar nel interior del llende de Roche, los aniellos nun pueden evolucionar escontra la formación d'un cuerpu mayor.
Los aniellos distribúinse en zones de mayor y menor densidá de material esistiendo clares divisiones ente estes rexones. Los aniellos principales son los denomaos aniellos A y B, dixebraos ente sigo pola división de Cassini. Na rexón interior al aniellu B estrémase otru aniellu más tenue anque estensu: C y otru aniellu tenue y finu: D. Nel esterior puede estremase un aniellu delgáu y feble denomáu aniellu F. El tenue aniellu E estiéndese dende Mimas hasta Rea y algama la so mayor densidá a la distancia d'Encéladu, que piénsase que-y aporta partícules, por cuenta de les emisiones d'unos xéiseres que s'atopen nel so polu sur.
Hasta los años 1980 la estructura de los aniellos desplicábase per aciu de les fuerces gravitacionales exercíes polos satélites cercanos. Les sondes Voyager atoparon sicasí estructures radiales escures nel aniellu B llamaes "cuñes radiales" (n'inglés: "spokes") que nun podíen desplicase d'esta manera yá que la so rotación alredor de los aniellos nun yera consistente cola mecánica orbital. Considérase qu'estes estructures escures interactúen col campu magnéticu del planeta, yá que la so rotación sobre los aniellos siguía la mesma velocidá que la magnetosfera de Saturnu. Sicasí'l mecanismu precisu de la so formación inda se desconoz. Ye posible que les "cuñes" apaezan y suman estacionalmente.
El 17 d'agostu de 2005 los preseos a bordu de la nave Cassini develaron qu'esiste daqué asemeyao a una atmósfera alredor del sistema d'aniellos, compuesta principalmente de oxíxenu molecular. Los datos llograos demostraron que l'atmósfera nel sistema d'aniellos de Saturnu ye bien paecida a la de les llunes de Xúpiter, Europa y Ganímedes.
El 19 de setiembre de 2006 la NASA anunció'l descubrimientu d'un aniellu nuevu en Saturnu, pola nave espacial Cassini mentanto un tapecimientu solar, cuando'l Sol pasa direutamente darrera de Saturnu y Cassini viaxa na solombra dexada por Saturnu colo que los aniellos tienen un llume brillosu. Davezu, un tapecimientu solar puede durar una hora pero'l 17 de setiembre de 2006 duró 12 hores, siendo'l más llargu de la misión Cassini. El tapecimientu solar dio la oportunidá a Cassini de facer un mapa de la presencia de partícules microscópiques que nun son visibles de normal, nel sistema d'aniellos.
El nuevu aniellu, malapenes perceutible, ta ente'l Aniellu F y l'Aniellu G. Esti allugamientu concasa coles órbites de les llunes de Saturnu Jano y Epimetéu, dos satélites coorbitales de Saturnu que les sos distancies al centru de Saturnu estrémense menos que'l tamañu de dichos satélites, polo que describen una estraña danza que los lleva a intercambiar les sos órbites. Los investigadores de la NASA aseguraron que l'impactu de meteoros neses llunes fixo qu'otres partícules se xuneran al aniellu.
Les cámares a bordu de la nave Cassini captaron imáxenes d'un material xelao que s'estiende decenes de miles de kilómetros dende Encéladu, otra confirmación de que la lluna ta llanzando material que podría formar el E. El satélite Encéladu pudo vese al traviés del aniellu Y con los sos remexos saliendo de la so superficie asemeyando "deos", empobinaos al aniellu en cuestión. Estos remexos tán compuestos de partícules xelaes bien delgaes, que son espulsaes polos xéiseres del Polu Sur d'Encéladu y entren nel aniellu E.
«"Tanto'l nuevu aniellu como les estructures inesperaes del E dannos una importante pista de cómo les llunes pueden llanzar pequeñes partícules y esculpir los sos propios ambientes llocales"», dixo Matt Hedman, un investigador acomuñáu a la Universidá Cornell en Ithaca, Nueva York.
La nave tamién tomó una semeya en color de la Tierra, a cerca de 1.500 millones de kilómetros de distancia, na que paez una esfera azul claru. N'otra imaxe, tomada na mesma data, pue apreciase tamién la Lluna .
Carolyn Porco, responsable del equipu qu'opera les cámares de la sonda Cassini nel Institutu de Ciencia Espacial de Boulder, en Coloráu, dixo al respective:
Les imáxenes puen vese n'Internet en http://www.nasa.gov/cassini; en http://saturn.jpl.nasa.gov o en http://ciclops.org.
La NASA tamién anunció'l 24 d'ochobre de 2007 el descubrimientu d'una petrina de microllunes nel cantu esterior del aniellu A y que'l so tamañu varia dende'l d'un camión pequeñu al d'un estadiu, dablemente causáu pola destrucción d'una lluna pequeña y 
N'ochobre de 2009 el telescopiu espacial Spitzer afayaba un nuevu y enorme aniellu alredor de Saturnu, muncho más grande de los que lu arrodien. Dempués de munchos sieglos, esti pasara desapercibíu hasta agora, porque ta tan enrarecíu que resulta casi invisible. Esta nueva petrina esplégase na llende del sistema saturnianu. La so masa empieza a unos seis millones de kilómetros del planeta y estiéndese hasta algamar 13 millones de kilómetros de diámetru. Unu de los más alloñaos satélites de Saturnu, Febe, orbita dientro del nuevu aniellu, y probablemente seya la fonte de la so composición. 
El campu magnéticu de Saturnu ye muncho más débil qu'el de Xúpiter, y la so magnetosfera ye una tercera parte de la de Xúpiter. La magnetosfera de Saturnu consta d'un conxuntu de petrines de radiación toroidales nes que tán atrapaos electrones y núcleos atómicos. Los petrines estiéndense unos 2 millones de kilómetros dende'l centru de Saturnu, ya inclusive más, en direición contraria al Sol, anque'l tamañu de la magnetosfera varia dependiendo de la intensidá del vientu solar (el fluxu dende'l Sol de les partícules cargaes). El vientu solar y los satélites y aniellos de Saturnu suministren les partícules que tán atrapaes nes petrines de radiación. El periodu de rotación de 10 hores, 39 minutos y 25 segundos del interior de Saturnu ta midíu pol Voyager 1 mientres travesaba la magnetosfera, que xira de forma sincrónica col interior de Saturnu. La magnetosfera interactúa cola ionosfera, la capa cimera de l'atmósfera de Saturnu, causando emisiones aurorales de radiación ultraviola; estudios de recién amuesen que nel polu norte del planeta esiste en cuenta d'un aniellu de delles aurores menores cómo en Xúpiter ó la Tierra una única gran aurora de forma aniellada.
Arrodiando la órbita de Titán, y estendiéndose hasta la órbita de Rea, alcuéntrase una enorme nube toroidal d'átomos d'hidróxenu neutru. Un discu de plasma, compuestu d'hidróxenu y posiblemente d'iones oxíxenu, estiéndese dende fora de la órbita de Tetis hasta casi la de Titán. El plasma xira en sincronía casi perfeuta col campu magnético de Saturnu.
Vistu dende la Tierra, Saturnu apaez como un oxetu amarellentáu, unu de los más brillosos nel cielu nocherniegu. Reparáu al traviés d'un telescopiu, los aniellos A y B vense fácilmente, ente que los D y E namái s'acolumbren en condiciones atmosfériques óptimes. Con telescopios de gran sensibilidá asitiaos na Tierra estrémense, na borrina de la envoltura gaseosa de Saturnu, pálides petrines y estructures de bandes paraleles al ecuador.
Tres naves espaciales estaunidenses amontaron descomanadamente la conocencia del sistema de Saturnu: la sonda Pioneer 11 y les Voyager 1 y 2, que sobrevolaron el planeta en setiembre de 1979, payares de 1980 y agostu de 1981, respeutivamente. Estes naves espaciales llevaben cámares y preseos p'analizar les intensidaes y polarizaciones de la radiación nes rexones visible, ultraviola, infrarroxa y de radio del espectru electromagnéticu. Tamién taben forníes con preseos pal estudiu de los campos magnéticos y pa la deteición de partícules cargaes y granos de polvu interplanetariu.
N'ochobre de 1997 llanzóse la nave Cassini, con destín a Saturnu, qu'incluyía tamién la sonda Huygens pa esquizar Titán, la mayor y más interesante de les llunes del planeta. Tratábase del últimu proyeutu de gran presupuestu de la NASA, en collaboración cola Axencia Espacial Europea y l'Axencia Espacial Italiana. Tres un viaxe de casi siete años, ta previsto que la Cassini recueya datos sobre Saturnu y los sos satélites mientres otros cuatro años. N'ochobre de 2002 la nave llogró la so primer semeya del planeta, tomada a una distancia de 285 millones de kilómetros, y na qu'apaez tamién Titán. En xunu de 2004 la Cassini sobrevoló Febe, otru satélite de Saturnu (el más alloñáu), llogrando imaxes espectaculares de la so superficie, enllena de cráteres. En xunetu del mesmu añu, la nave entró n'órbita de Saturnu. En xineru de 2005 la sonda Huygens travesó l'atmósfera de Titán y algamó la so superficie, unviando a la Tierra datos ya imáxenes de gran interés del satélite.
Saturnu ye un planeta fácil de reparar, pos ye visible nel cielu la mayor parte del tiempu y los sos aniellos pueden reparase con cualquier telescopiu d'aficionáu. Acolúmbrase meyor cuando'l planeta ta cerca o n'oposición, esto ye, la posición d'un planeta cuando ta a una elongación de 180°, polo qu'apaez opuestu al Sol nel cielu. Na oposición del 13 de xineru de 2005, Saturnu pudo trate con un máximu que nun va poder igualase hasta 2031, por cuenta d'una orientación de los sos aniellos con al respeutive de la Tierra abondo favorable.
Saturnu repárase a güeyu nel cielu nocherniegu como un puntu lluminosu (que nun ceguña) brillosu y amarellentáu que'l so rellumu varia de normal ente la magnitú +1 y la 0, toma aprosimao 29 años y mediu en realizar una tresllación completa na so órbita al respeutive de les estrelles de fondu pertenecientes al zodiacu. Con sofitu ópticu, como con grandes binoculares o un telescopiu, precísase una magnificación de siquier 20x por que la mayoría de les persones puedan estremar claramente los aniellos de Saturnu.
Na astroloxía hindú, hai nueve planetes, conocíos como Navagrahas. Conocen a Saturnu como "Sani" o "Shani", el Xuez ente tolos planetes, y determina a cada unu según los sos propios fechos realizaos malos o bonos.
La Cultura china y xaponesa designen a Saturnu como la estrella de la tierra dientro del esquema tradicional oriental d'utilizar cinco elementos pa clasificar los elementos naturales.
Nel hebréu, llamen "Shabbathai" a Saturnu. El so Ánxel ye "Cassiel". La so Intelixencia, o l'espíritu beneficiosu, son "Agiel" (layga), y el so espíritu (l'aspeutu más escuru) ye "Zazel" (lzaz). Ver: Cábala.
En turcu y malayu, el so nome ye "Zuhal", sacáu del árabe زحل.
Saturnu foi tamién conocíu como "Φαίνων" polos griegos.
La Nueva España
La Nueva España ye un periódicu asturianu con 60 años d'historia. La redacción alcuéntrase n'Uviéu, aunque tien delegaciones en Xixón, Avilés, Mieres y Llangréu.
Ye'l de mayor tirada, según la OJD, de tolos periódicos asturianos: tuvo una tirada media de 54.173 exemplares de llunes a sábadu durante l'añu 2004 y de 90.903 los domingos.
Anguaño la so direutora ye Ángeles Rivero.
La Nueva España entamó a espublizase el 15 d'ochobre de 1936 nes instalaciones del diariu socialista Avance na cai Asturies d'Uviéu. El nuéu diariu xurdió al poco d'españar la Guerra Civil española y como muérganu de sofitu a les tropes comandaes pol xeneral Francisco Franco. El so nome nun yera esclusivu del diariu uvieín y delles fueyes informatives franquistes utilizaron "La Nueva España" como nome común identitariu. La ocupación de la capital asturiana pol bandu "nacional" prevocó la marcha del diariu socialista Avance, qu'entamó a emprentase en Xixón, y la creyación del diariu falanxista "La Nueva España" na sé del periódicu socialista. La so primer portada la cubriere casi al completu un alegóricu sol naciente en alusión a la renacencia dun "nuevu país" por mor del llevantamientu del xeneral Franco.
Col fin de la guerra, el diariu entós dirixíu por Francisco Arias de Velasco afitose nel grupu de medios de comunicación públicos Prensa del Movimiento, xunto col xixonés Voluntad. Ye por ello que la cabecera de "La Nueva España" caltuvo el símbolu falanxista del xugu y les fleches pente décades, asina comol sotítulu "Órgano provincial de la Falange Española Tradicionalista y de las J.O.N.S.".
Na década de 1950, "La Nueva España" cuntaba ya con una tirada media de 30.000 exemplares diarios, lo que lu asitiaba ente los de mayor difusión d'Asturies xunto al tamién uvieín La Voz de Asturias. Nos años siguientes, el diariu entamó un procesu de modernización de les sos instalaciones col treslláu a la cai Calvo Sotelo d'Uviéu, u entá güei allúguense les instalaciones de redacción y alministración, y cola adquisición de nueves téuniques d'impresión.
Nel añu 1975, "La Nueva España" asume la plantía del diariu "Voluntad". Ye l'entamu d'un procesu que finará cola venta en puya pública de los diarios de "Prensa del Movimiento". En 1984, el grupu d'orixe canariu (anguaño asitiao en Barcelona) Prensa Ibérica compra "La Nueva España". Pa entós, el xugu y les fleches de la so cabecera ya foron esaniciaes, y xébrense les instalaciones del periódicu, treslladándose los talleres a un polígono industrial del conceyu Llanera.
"La Nueva España" entama asina un procesu d'esporpoye de la so difusión, y d'afitamientu de la so influyencia. La década de 1990 ye la de la espansión del diariu pol territoriu asturianu gracies al desenvolvimientu d'ediciones comarcales. Xeneral, Xixón, Avilés, Cuenques y, dempués, Occidente, abren el diariu nes sos respectivos ámbitos xeográficos. Esa estratexa foi entamada conxuntamente con La Voz de Asturias, pero "La Nueva España" acabó por imponese nesti tarrén al so competidor uvieín. Anguaño, el diariu de Xixón El Comercio ye, xunto a "La Nueva España", l'unicu que caltién ediciones n'Oriente, Xixón y Xeneral, además de na comarca d'Avilés, cola cabecera propio La Voz de Avilés.
La Voz de Asturias
La Voz de Asturias foi un periódicu asturianu fundáu el 10 d'abril de 1923 y que tuvo activu hasta'l 19 d'abril de 2012. Defínese como "una referencia lliberal" y como "un diariu progresista, dinámicu y plural".
Perteneció al Grupo ZETA dende 1986 con Luis Mugueta como director. Les dificultaes económiques d'esti grupu amenazaren con suponer el fin del diariu, que foi finalmente vendíu a Mediapubli el 5 de marzu de 2010, pasando a distribuyise xunto al diariu "Público".
Según la OJD durante 2004 tuvo una tirada de 9.767 exemplares de llunes a sábadu y de 13.011 los domingos.
El diariu foi fundáu pol industrial vascu José Tartiere Lenegre (Conde de Santa Bárbara de Lugones) en 1923, con una orientación lliberal y la so redacción y talleres na cai Gil de Jaz d'Uviéu. Yera una época de fondu desenvolvimientu de los medios de comunicación n'Asturies, cola apaición del diariu Región tamién esi mesmu añu o de Radio Asturias (EAJ-19) en 1925. La Voz de Asturias cuntó amás cola fuerte competencia del diariu socialista Avance, tamién cola so sé n'Uviéu. 
Na década de 1960, el periódicu entra na so primer gran crisis empresarial. La competencia vien agora de la Prensa del Movimientu, grupu de diarios estatales que n'Asturies tienen como cabezaleru a La Nueva España. Nesta época, La Voz de Asturias conviértese nuna Sociedá Anónima y tresllada la so redacción a la cai uvieína General Elorza.
Esa época d'esplendor fina en 1975, col aniciu de la transición democrática n'España y l'apaición de delles cabeceres d'ambitu estatal y rexonal (Asturias diario regional, El Correo de Asturias o, más alantre, La Prensa, ente otros).
La cris algamó'l so momentu fonderu en 1986, col entamu d'una fuelga que duró casique un mes nel que'l diariu nun saliera la cai. La fuelga finó col acuerdu algamáu pola empresa editora col Grupo Zeta, responsable del progresista El Periódico de Cataluña y del exitosu selmanariu Interviú, xurdío tres l'aniciu de la etapa democrática n'España.
La integración, en 1986 de La Voz de Asturias nel grupu rexíu pol empresariu Antonio Asensio supuso un cambiu drásticu nel diseñu, la imaxe y la cabecera del diariu, qu'adoptó l'aspeutu gráficu del diariu catalán.
Poro, la difusión de La Voz de Asturias entamó a medrar hasta rondar los 24.000 exemplares de media diaria nel 1994.
El 19 d'abril de 2012 el periódicu anunció'l so cierre, al nun poder superar el procesu concursal nel que taba somorguiáu y dempués d'ochenta y nueve años de vida.
El Comercio
El Comercio ye un periódicu xixonés, el segundu más lleíu d'Asturies dempués de La Nueva España y el segundu más antiguu de la comunidá dempués de 'El Oriente de Asturias'. Tien la so sede na cai diario El Comercio, 1 de Xixón, con delegaciones n'Avilés, Uviéu y Llanes. Ta dirixíu por Íñigo Noriega.
Fundóse'l 2 de setiembre de 1878 por un grupu de navieros y industriales a partir de l'alquisición de la imprenta ‘La Comercial’, na cai Corrida. El diariu tenía una tirada de 600 exemplares. Demientres la Guerra Civil les sos instalaciones usáronse pa publicar el diariu socialista "Avance". Tres de la guerra, tuvo dificultaes pa volver a ponese en marcha, anque al final consiguiólo y convirtióse nún de los periódicos más importantes d'Asturies nos años 1950.
Dende 1995 forma parte del Grupo Vocento. En 1996 mercó'l diariu "La Voz de Avilés", anque caltién-y la cabecera pa esa comarca. 
Anguaño tien 160.000 llectores diarios .
Camus
Con Camus podemos referinos a:
Castrocontrigu
Castrocontrigu ou Castru ye un conceyu de la provincia de Llión, asitiaú a unos 80 quilómetros al oeste de la capital de la provincia. Alcuéntrase na comarca de La Valdería, xunto a la de La Cabreira.
Ríu Eria
L'Eria ye un ríu de las provincias de Llión y Zamora que naz nel monte Telenu.
Sacabén
Sacabén ("Sacavém" en portugués) ye una freguesía (parroquia) y ciudá de Portugal. Forma parte del conceyu de Loures, nel distritu de Lisboa. Llenda coles parroquies de Unhos (NO), Camarate (O), Prior Belho, Portela y Moscabide (S), y colos ríos Tajo al Este y Trancao al Norte.
Nos 3,81 km² d'estensión de la "freguesía" vivíen, en 2001, 17.659 persones.
García I de Llión
García I foi'l primer rei de Llión ente'l 910 y el 914. Yera fíu d'Alfonsu III d'Asturies; a la muerte d'ésti los sos fíos repartiéronse'l reinu quedando Garcia con Llión, Fruela I con Asturies y Ordoñu con Galicia.
Nel 910 escomienza'l reinu de Llión como heriedu direutu de la monarquía astur, convirtiéndose nel principal, los reinos d'Asturies y el nominativu de Galicia disuélvense nesti nuevu estáu medieval.
A la so muerte, y nun dexando descendencia, prevalez la tradición y herieden los sos hermanos, continuando la dinastía na persona d'Ordoñu II de Llión.
Darréu reproduzse'l testu del llibru del Padre Risco "Historia de la Ciudad de León y de sus Reyes", de 1792 (en castellanu antiguu), falando de García I:
Némesis (mitoloxía)
Némesis ye na mitoloxía griega la diosa de la venganza. Ye una deidá primordial, fía de Nyx por partenoxénesis. Tamién tenía la función d'árbitra del equilibriu universal; amás, como yera la que tomaba'l xuramentu a los dioses, taba llibre de los xuicios de los dioses olímpicos.
Ún de los mitos diz que Zeus namorárase d'ella, pero la diosa metamorfoseó en milenta formes, hasta qu'a la final se tresformó nuna oca y Zeus nun cisne que la atrapó. D'esta xunión Némesis punxo un güevu que, recoyíu por pastores y curiáu por Leda, dió llugar a la nacencia d'Helena y los Dióscuros.
Yera representada con una corona y dacuando con un velu que-y tapecía la tiesta, portaba una rama de mazanal nuna mano y na otra una rueda.
Dioses olímpicos (xenealoxía)
Llastres
Llastres ye una parroquia del conceyu asturianu de Colunga. Ocupa la so fastera noroccidental, y tien una estensión de 13,49 km². Viven nella un total de 1.126 persones (INE,2007), que se reparten ente l'aldea de Lluces y la villa marinera de Llastres. 
Nesta última viven 920 persones, dedicaes mayormente, como los sos antepasaos dende va dellos sieglos, a la pesca. La flota del puertu, magar que menguada nes últimes décades, ye entá de les más importantes de toa Asturies. Los pescadores llastrinos tán integraos na Cofradía de Pescadores "Sta. María de Sábada".
Telenu
El monte Telenu ("Teleno" en castellán) ye un monte de 2.186 m allugáu nel centru-sur de la provincia de Llión. Ye la cota de los Montes de Llión.
Anque nun ye'l más altu de los montes de la rexón, el cimeru ye Torre Santa con 2.596 m, sí que ye'l culturalmente más afamáu ente los llioneses hasta llegar a ser ún de los simbolos de Llión. Separta les comarques de Maragatos y Cabreira elevándose hasta 1.000 metros penriba d'éstes.
El nome remanez de la divinidá astur Tilenus que paecía habitar nu monte y que tenía los atributos de los dioses de la guerra y, quiciás, los de la truena; poro los romanos asociaron la divinidá local cola propia de Marte, dando'l nome llatín al monte de Mars Tilenus. Amás, esta creyencia de que moraba nél una fuercia superior víase afirmada pola presencia d'oru nos alredores.
Nes sos faces naz el ríu Duerna, que-y da nome a la averada comarca tradicional de La Valduerna.
Berducedo
Berducedo ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande.
Llenda al norte coles parroquies de Santa Colomba y Santo Miyao, al oeste de nuevo con Santo Miyao, al este con Llago y al sur con Samartín y el conceyu de Grandas de Salime.
Nos sos 26,63 km² habiten un total de 166 persones (2011) repartíes ente les siguientes poblaciones:
Llago
Llago ("Lago" n'español) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayande, n'España.
Nos sos 33,91 km² habiten un total de 26 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de Armenande, Carcedo, Castaedo, Montefurao, San Pedro, El Villar, Villardexusto y el propio Llago. 
Nel llugar de Llago habiten 5 persones. Ta asitiáu a 885 metros d'altitú, na fastera derecha del Pico Llago, mirando al valle del ríu d'Or, a unos 20 kilómetos de la capital del conceyu, La Puela. La so ilesia parroquial ye d'una sola nave, con cabecera cuadrada y capiella llateral. Tien una espadaña del sieglu XVIII y una campana del XVI. Como ye habitual en munches de les ilesies de la zona, a la vera d'ella hai un texu, árbol sagráu pa los celtes. Esti tien unes dimensiones espectaculares, de 9 metros d'altor y 5,5 metros de diámetru, y ta catalogáu como Monumentu Natural.
Conceyu Abiertu pola Oficialidá
El Conceyu Abiertu pola Oficialidá (CAO) foi una plataforma política apartidista d'asociaciones, sindicatos, partíos políticos y persones que tuvo como oxetivu la oficialidá de la llingua asturiana dende xunu del 2004.
Esta plataforma xurdió pa trabayar na xera de la presencia del reconocimientu d'oficialidá pa les llingües d'Asturies na reforma del Estatutu d'Autonomía. La Xunta Pola Defensa de la Llingua Asturiana foi la organización encargada de xestionar la creación d'esta plataforma, na que figuraben adscrites más de doscientes organizaciones polítiques, como les Mocedaes Socialistes, Izquierda Xunida d'Asturies, Bloque por Asturies, Partíu Asturianista o Unidá Nacionalista Asturiana; sindicales como Comisiones Obreres, UXT, CSI, USO, SUATEA; y asociaciones culturales, profesionales, cíviques, deportives... 
Según declaraben, el CAO dexaría d'esistir el día que l'asturianu algamare la oficialidá. Mientres, desendolcaron trabayos pedagóxicos y de concienciación social pa que la oficialidá se conviertiere en «inescusable » y fuere afitada dende un ampliu consensu social.
El 3 de xunu del 2008 asoleyábase la campaña Doi la cara pola oficialidá. Esta campaña mandóse de la Rede pa visualizar l'apoyu de la sociedá civil asturiana a les reivindicaciones del Conceyu Abiertu pola Oficialidá al traviés de semeyes individuales y coleutives con un pequeñu cartel nel que se lleía "Yo doi la cara pola oficialidá". Esta iniciativa algamó les 10.000 en poco más d'un añu. Delles de les persones con relevancia social que participaren cola so semeya fueron futbolistes internacionales como David Villa, Santi Cazorla, Enrique Castro "Quini", Secundino Suárez "Cundi"; l'árbitru internacional Mejuto González; ciclistes como Chechu Rubiera, Benjamín Noval, Santi Pérez o Carlos Barredo, amás del medaya d'oru nos Xuegos Olímpicos de Beijín Samuel Sánchez; los pilotos Javier Villa y Alberto Hevia; el tenista Galo Blanco; los piragüistes Manuel Busto, Fran Llera o Javier Hernanz Agüeria; escritores de la talla de la finada Corín Tellado, Carmen Gómez Ojea o Xuan Bello; presentadores de televisión como Sonia Fidalgo, Ana Vanessa Gutiérrez o Pablo Vaquero; músicos como Víctor Manuel, Jose Ángel Hevia, Alicia Álvarez... 
Conceyu Abiertu pola Oficialidá tuvo como primer voceru al etnógrafu Fernando Ornosa hasta finales del 2008, socediéndo-y na vocería Carlos Pulgar, miembru de la Xunta pola Defensa de la Llingua Asturiana.
Ḷḷinares (Ayande)
Ḷḷinares ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande, n'España.
Nos sos 3,84 km² habiten un total de 71 persones (2011) repartíes ente les poblaciones d'Arganzúa, La Ponte Ḷḷinares y el propio Ḷḷinares. 
El llugar de Ḷḷinares ta a 520 metros d'altitú, na fastera del picu Poure, a unos 7 quilómetros de La Puela, la capital del conceyu. Na so ilesia parroquial, de nave única, alcuéntrense talles antigües como la del Calvariu, del sieglu XIV, qu'amuesa a la Virxe y a San Xuan, o un Cristu del sieglu XVIII.
Ḷḷomes
Ḷḷomes ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande, n'España.
Nos sos 6,76 km² habiten un total de 105 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de Carcéu, L'Outeiru, Taraé y el propiu Ḷḷomes. 
El llugar de Ḷḷomes ta a 420 metros d'altitú, na marxe esquierda del ríu Arganza, a unos 11 quilómetros de La Puela, la capital del conceyu. Habiten nél 21 persones. La so ilesia parroquial, dedicada a Santiagu, ye del sieglu XV. Tien una sola nave, con espadaña de dos arcos y un pórticu llateral. 
Macedonia (dixebra)
El términu Macedonia fai referencia a:
Transilvania
Transilvania (en rumanu: "Transilvania" o "Ardeal"; n'húngaru: "Erdély"; n'alemán: "Siebenbürgen"; en serbiu: "Transilvanija"/"Трансилванија"; en turcu: "Erdel"; n'eslovacu: "Sedmohradsko" o "Transylvania"; en polacu: "Siedmiogród") ye una rexón histórica allugada nel centru de Rumanía arrodiada polos Cárpatos. La ciudá principal ye Cluj-Napoca. Fíxose famosa en tol mundiu gracies a la novela Drácula de Bram Stoker.
La rexón ye una alta llanada dafechu arrodiada polos Alpes de Transilvania, un cordal de los Montes Cárpatos. Los montes amurien la rexón y en dellos llaos empobínense pal interior. Los principales ríos son afluentes del Tisza.
Transilvania tien una superficie averada de 62.160 km² el so suelu ye adecuáu pal cultivu de frutes, cereales y remolacha zucrera. Tamién produz vinu y críase ganáu. Ye rica en minerales como l'oru, la plata, el sal y el carbón. Ta habitada mayoritariamente por rumanos, masque hai minoría importante d'húngaros, y tamién d'alemanes.
Por mor de la so historia, los 7.723.313 (1992) habitantes tán dividíos en delles nacionalidaes o etnies; dalguna d'estes minoríes en dellos llugares de la rexón, como'l sudoeste nel casu de los húngaros, algamen l'80% del total de la zona. Asinamesmo nel sieglu XX fo una dómina perconvulsa pa esta rexón produciéndose grandes cambeos poblacionales de tala manera que les etnies mayoritaries en 1912 nun lu yeren en 1992.
La rexón, parte de la Dacia integróse nel reinu d'Hungría nel 1003. En 1526, tres la derrota húngara énte los turcos otomanos, convirtióse nun principáu independiente so la protección del sultán turcu.
El rei y príncipe Xuan Sexismundu de Transilvania aceptó l'unitarismu y dictó'l primer Edictu de Tolerancia relixosa na historia moderna d'Europa en 1568, que permitía la práctica relixosa nel so país, incluyíu'l catolicismu.
Nos sieglos XVI y XVII, el principáu de Transilvania fo un bastión importante pa la llibertá nacional y relixosa de los húngaros. Nel reináu del príncipe Gabriel Bethlen (1613-1629), Transilvania convirtióse nun centru cultural de Centroeuropa. Bethlen como un príncipe protestante participó na Guerra de los Trenta Años.
Austria, que vindicara anteriormente Transilvania, consiguió la posesión de la rexón pol Tratáu de Karlowitz de 1699, que punxo fin a la guerra con Turquía.
En 1765 la rexón convirtióse nun gran principáu so la corona de San Esteban d'Hungría en xunión personal con Hungría y Austria. En 1848 Transilvania xunióse oficialmente con Hungría, dempués de la cayida de la revolución húngara en 1849 devieno un territoriu de la corona austriaca. Por embargu, volvería a formar parte d'Hungría en 1867 cola creación del imperiu austrohúngaru. N'avientu de 1918, Rumanía ocupó la rexón y el territoriu ye anexáu oficialmente'l 4 de xunu de 1920, col Tratáu de Trianón.
Hungría caltuvo les sos reivindicaciones sobro'l territoriu por mor de la so numberosa población maxar, el greyu étnicu más importante. En 1940, na II Guerra Mundial, la parte septentrional de "Transilvania", una superficie de 44.030 km2, con una población de 2.700.000 habitantes, fo devuelta a Hungría pola concesión italoxermana del 30 d'agostu.
Tres la guerra, el territoriu cedíu fo de nuevo tresferíu a Rumanía; tres la cayida del réxime de Ceaușescu, la rexón convirtióse nuna estaya conflictiva, a causa de les pretensiones autonomistes de la minoría húngara, ente la que se desendolcó un fuerte nacionalismu rumanu.
Paraxes
Paraxes ("Parajas" en castellanu) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande, n'España.
Nos sos 2,62 km² habiten un total de 48 persones (2011) repartíes ente les poblaciones d'Argancinas y Paraxes.
El llugar de Paraxes ta a 540 metros d'altitú, na marxe derecha del ríu Arganza, a unos 15 quilómetros de La Puela, la capital del conceyu. Habiten nél 22 persones. La so ilesia parroquial, probablemente del sieglu XV, tien nave única y cabecera cuadrada. Lo que más rescampla d'ella ye la espadaña de sillería con doble arcada de mediu puntu.
Santa Colomba (Ayande)
Santa Colomba ("Santa Coloma" n'español) ye una de les 17 parroquies del conceyu asturianu d'Ayande, n'España.
La parroquia de Santa Colomba asítiase na fastera Norte del conceyu. Llenda col conceyu de Vaillayón y la parroquia de Bustantigo al norte, col conceyu Tinéu al noreste, cola parroquia de La Puela al sureste, coles de Llago y Berducedo al sur, cola parroquia de Santo Miyao al suroeste y col conceyu d'Eilao al este.
La distancia media con La Puela, capital del conceyu, ye d'unos 21,75 km (siendo los nucleos más averos les caseríes d'A Pontenova y d'El Rebollo, a 17,5 km, y el más llonxanu el llugar d'Is a 26 km).
Pue llegase a Santa Colomba dende La Puela siguiendo la carreteres AS-14 y desviándose pela AS-364, qu'atraviesa los puertos La Marta y L'Estroitín.
El códigu postal ye 33888.
En 2012 vivíen nella 58 persones, 31 homes y 27 muyeres. 
Les entidaes de población de la parroquia son les siguientes:
Tamién s'alcuentres estos llugares, dependientes de les aldegues y caseríes de la parroquia:
De Xosé Lluis García Arias alcontramos, al falar de los nomes de santos:
Tux
Tux ye'l nome de la mascota oficial del kernel Linux. Tux ye un pequeñu pingüín d'aspeutu risayón. La idea de que la mascota de Linux fore un pingüín provieno del mesmu Linus Torvalds, al que-y mordió un pingüín cuando yera nenu, y-y resultó prestosa la idea de rellacionar el so nuevu kernel col animal.
Hai dos versiones sobro l'orixe del nome, la primera diz que'l nomatu xurde del fechu de que los pingüinos semeyen tar vistíos con un esmoquin (tuxedo, n'inglés de los Estaos Xuníos la chaqueta del esmoquin); la segunda caltién que les lletres son l'amestamientu de Torvalds Unix.
La primer illustración de Tux crióla Larry Ewing en 1996, nel concursu pa esbillar un logo pa Linux. Esta imaxe puédese usar y modificar ensin torgues siempres que se reconoza l'autoría de Larry Erwing.
Santo Miyao
Santo Miyao ("San Emiliano" n'español) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande, n'España.
Nos sos 25,34 km² habiten un total de 63 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de Bevaraso, Boxo, Busllavín, Ema, Freisnedo, Murias, A Quintá, Vallías, Villadecabo y el propio Santo Miyao.
El llugar de Santo Miyao alcuéntrase a 320 metros d'altitú, na vertiente oeste d'El Pico Vallongo. Ta a unos 37 km de La Puela y nél habiten 20 persones. 
Samartín (Ayande)
Samartín ("San Martín del Valledor" n'español) ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande, n'España.
Nos sos 54,4 km² habiten un total de 83 persones (2011) repartíes ente les poblaciones d'Aguanes, Busvidal, Coba, Cornolyo, El Enxertal, A Furada, Paradas, El Provo, Robredo, Rubieiro, Salcedo, Tremao, Vilasonte y el propio Samartín.
L'aldea de Samartín alcuéntrase a 480 metros d'altitú, na fastera oriental del cordal de Berducedo. Ta a unos 31 km de La Puela y nella habiten 6 persones. 
San Salvador (Ayande)
San Salvador ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande, n'España.
Llenda al norte cola parroquia de Samartín, al este con Cangas del Narcea, al sur con Ibias y Cangas del Narcea de nuevu y al oeste con Negueira de Muñiz na provincia de Lugo.
Nos sos 39,46 km² habiten un total de 69 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de Barras, Bustarel, Colada, Fonteta, San Salvador, Trabaces, Vilalaín y Vilanova.
Castañeo'l Monte
Castañeo'l Monte ("Castañedo del Monte" n'español) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Santo Adriano, n'España.
Ocupa 4,28 km² nel estremu noroccidental del conceyu, llendando con Uviéu, Grau y Proaza. La mayor parte de la población vive en Castañéu, y hai dellos caseríos n'El Cabezu y Los Niseiros. En total habiten na parroquia 30 persones (INE 2016). La altura media de Castañéu alcuéntrase ente los 530 y los 580 metros, lo que fai que n'iviernu les nevaes seyan algo habitual. Ta formáu por unos caseríos diseminaos na ladera sur de la sierra de Buanga. Alcuéntrase a unos 10 quilómetros de la capital del conceyu. L'accesu ye al traviés d'una carretera que sal de la AS-228 a l'altura de San Andrés. Ye frecuente alcontrase con argayos na vía.
La fiesta más importante ye la de "San Xuan", que se cellebra n'honor de San Xuan el 24 de xunu, con una romería. 
Llingua aglutinante
Llingua aglutinante ye un termu de la tipoloxía llingüística. Según criterios morfolóxicos nes llingües aglutinantes les pallabres fórmense amestando al lexema afixos, de mou que les fronteres ente los morfemes queden perfeutamente marcaes. Cada morfema correspuende con un trazu semánticu o funcional. El términu de "llingua aglutinante" creólu en 1836 el llingüista alemán Wilhelm von Humboldt. 
Otres llingües aglutinantes son, xunta'l yá nomáu turcu y xaponés, el guaraní, el finlandés, l'húngaru, el coreanu, o el swahili.
Ozaniegu
Ozaniegu ("Ozaniego") yera un pueblu y prioratu llionés que s'atopa a la entrada d'Alixa. Nos sous oríxenes fou un pueblu anque anguaño pertenez al pueblu enantes nomáu. Conserva una bodaga románica del sieglu XIII asina como la testera de la ilesia del sieglu XIII, qu'agora ye capiella-panteón.
La Nora'l Ríu
La Nora'l Ríu ("La Nora del Río") ye un de los tres pueblos que conforman el conceyu llionés d'Alixa. Tien 100 habitantes y dista de la capital municipal 2 km. Nel sou términu xúntanse los riéus Xamuz y Órbigu. Entá quedan restos romanos asina como una ponte que sirvia pa la Vía de la Plata. Celebra las súas fiestas patronales el 26 de xunu, san Pelayu.
Navianos de la Vega
Navianos de la Vega ye una villa llionesa a la vera del riéu Órbigu del conceyu d'Alixa, que dista de la capital d'ésti 5 km. 
Tien una población de 150 habitantes. El so nome provién de la repoblación que ficieron vecinos de Navia (Asturies), ente los sieglos X y XI. Conserva los restos d'un colexu xesuíticu que s'abeyugaba nun edificiu del sieglu X.
Cabrera d'Almanza
Cabrera d'Almanza ("Cabrera de Almanza" en castellanu) ye un pueblu llionés perteneciente al conceyu d'Almanza, partíu xudicial de Safagún, n'España. Ta allugáu na veiga del riéu Ceya y cunta con 22 habitantes (INE, 2011) nuna altitú media de más de 950 m. Averáu ta'l Monte Calaveras que da nome a los pueblos vecinos de Calaveras d'Arriba y Calaveras d'Abajo. Como monumentu principal tien la ermita de santa Catalina.
Calaveras d'Abaxo
Calaveras d'Abaxo ("Calaveras de Abajo" en castellanu) ye un pueblu allugáu nel conceyu llionés d'Almanza, nel partíu xudicial de Safagún. Recibe'l so nome pol vecín Monte Calaveras y cuenta con una población de 19 habitantes (INE 2005).
Calaveras d'Arriba
Calaveras d'Arriba ("Calaveras de Arriba" en castellanu) ye un pueblu allugáu nel conceyu llionés d'Almanza, nel partíu xudicial de Safagún. Recibe'l sou nome pol vecín Monte Calaveras, y cunta con una población de 36 habitantes (INE 2005).
Viḷḷabaser
Viḷḷabaser ("Villavaser" en castellanu) ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande, n'España.
Nos sos 3,94 km² habiten un total de 79 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de Figueras, Piniella, Riovena y Viḷḷabaser.
L'aldea de Viḷḷabaser ta a 540 metros d'altitú, na marxe izquierda del ríu Nisón, na lladera del picu La Resera. Alcuéntrase a unos 5,5 km de La Puela y tien una población de 33 habitantes.
Viḷḷagrufe
Viḷḷagrufe ("Villagrufe" en castellanu) ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande.
Nos sos 11,81 km² habiten un total de 129 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de Carbaéu, Prada, Pradieḷḷa, Santuyanu, Tamuñu y la propia Viḷḷagrufe.
El llugar de Viḷḷabrufe ta a 640 metros d'altitú, al llau d'El Regueiru'l Molín, na fastera del picu Carrieḷḷos. Alcuéntrase a unos 5 km de La Puela y tien una población de 23 habitantes.
Viḷḷar de Sapos
Viḷḷar de Sapos ("Villar de Sapos" en castellanu) ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande, n'España.
Nos sos 2,42 km² habiten un total de 24 persones (2011) repartíes ente les poblaciones d'Almoño, Selce y Viḷḷar de Sapos.
L'aldea de Viḷḷar de Sapos ta a 560 metros d'altitú, na marxe izquierda del ríu Arganza, na ladera sur de la sierra La Pila. 
Alcuéntrase a unos 12,4 km de La Puela y tien una población de 7 habitantes. La so pequeña ilesia parroquial, dedicada a Santiago, tien nel so interior un retablu barrocu con una imaxe de "Santiago Matamoros" y otra de "Cristu crucificáu". 
Castromudarra
Castromudarra ye un pueblu llionés allugáu nel conceyu d'Almanza, y dependiente del partíu xudicial de Safagún. Con 72 habitantes consíderase dende antigu habitáu yá que paez que la primera parte del nome fai referencia al castru cántabru orixinariu y la segunda a la repoblación qu'al rodiu del sieglu X vivíu la veiga l'Esla por mozárabes provinientes d'al Ándalus.
Espinosa d'Almanza
Espinosa d'Almanza ("Espinosa de Almanza" n'español) ye un pueblu llionés allugáu nel conceyu d'Almanza, nel partíu xudicial de Safagún. La súa población ye enveyecida y tien namái 6 habitantes (INE, 2008). Ta a la vera'l riéu Ceya na comarca de la Vega del Esla.
Vega d'Almanza
Vega d'Almanza ("La Vega de Almanza" en castellanu) ye un pueblu asitáu nel conceyu llionés d'Almanza, perteneciente al partíu xudicial de Safagún (Castiella y Llión, España).
Asitiada a la izquierda del Ríu Cea. Llenda con Villamorisca, Calaveres de riba, Cabrera de Almanza, La Riba y Cebanico. 
Produz ceberes, llegumes, llinu y camperes. Cría de ganaos. Caza mayor, caza menor y pesca de truches y barbos.
Perteneció a l'antigua Xurisdicción d'Almanza.
Segunda Guerra Mundial
La Segunda Guerra Mundial foi una guerra que tuvo llugar nel sieglu XX ente los años 1939 y 1945 y na que participó un gran númberu de países. Foi la mas cruenta y destructiva guerra hasta güei, onde morrieron mas de 50 millones de persones.
El desenrollu de polítiques totalitaries n'Italia y Alemaña constituyeron una amenaza constante n'Europa. La política non intervencionista de los Estaos Xuníos, dexó a les grandes potencies europees como los únicos alversarios escontra estos países totalitarios. La incompetencia de la Sociedá de Naciones pa resolver los problemes desencadenó que los estaos practicasen sistemes d'aliances y una carrera de rearme.
L'1 de setiembre de 1939 Alemaña invadió Polonia achaplando l'exercitu polacu en 18 díes. Polonia foi repartida ente Alemaña y la Xunión Soviética.
La nueva táctica alemana conoceráse a partir d'aquella como "guerra rellampu". Taba basada na rapidez y eficacia del exércitu, dotáu d'armamentu de gran calidá y cantidá, asina como un númberu importante de tropes acorazaes (les divisiones Panzer). N'abril de 1940 Alemaña invadió Noruega y Dinamarca y en mayu Holanda, Bélxica, y Luxemburgu, siendo esto clave na invasión de Francia. La invasión de Francia fízose peles Ardenes belgas evitando asina la llinia Maginot principal defensa de los franceses. Esto obligó a los ingleses a embarcase en Dunquerke. El 14 de xunu los alemanes tomen París, llevando a Henri Pétain a solicitar un armisticiu, el cual significó la dixebración de Francia en dos zones, la Francia ocupada y la Francia llibre, con capital en Vichy. En Gran Bretaña Charles de Gaulle creó el movimientu de resistencia Francesa. 
Tres cayer Francia, Gran Bretaña quedose sola na llucha escontra Alemaña. Hitler intentó l'aniquilación inglesa al traviés de la Lufwaffe na batalla d'Inglaterra (agostu - ochobre de 1940). La violenta ofensiva aérea foi repelida peles fuercies aérees ingleses. Ante esti fracasu Hitler optó por bloquiar la islla colos famosos U-Boot (somarínos), tando a puntu d'algamalo, pero les nueves táctiques antisubmarines asina como los conwois ganaron la batalla nel Atlánticu. Italia entró en guerra en xunu de 1940, del llau Alemán. N'ochobre de 1940 invadió Grecia siendo derrotá. Los alemanes tuvieron que dir a socorrer al so aliáu invadiendo ellos con ésitu Grecia y Yugoslavia. Nel norte d'África los ingleses vencieron a los italianos en Libia, y en 1941 espulsáronlos d'Eritrea, Somalia y Abisinia. De nueu Alemaña viose obligá a mandar refuerzos n'ayuda de los italianos, mandando al norte d'África a tropes esperimentaes en combate nel desiertu, el nomáu Africa Korps, al mandu del xeneral Erwin Rommel, entrando en marzu de 1941 victoriosos n'Exiptu y recuperando'l dominiu del norte d'África.
El 22 de xunu de 1941, los alemanes abren el frente oriental invadiendo la XRSS, rompiendo asina el pactu de non agresión firmáu en 1939. En cinco meses llegaron a 30 km de Moscú, pero'l duru iviernu rusu y les tropes de refuerzu llegaes de Siberia, acabaron coles tropes alemanes fracasando por primera vegada la táctica de "guerra relampagu" que tantos esitos-yos diera nel pasáu. A partir d'equí palantre la balanza entamó a empinase del llau de los Aliaos.
El 7 d'avientu de 1941, los xaponeses lanzaron el ataque escontra Pearl Harbour, con graves daños pa la flota de los Estaos Xuníos, obligando a estos a entrar en guerra. En 1942 les fuercies caltuviéronse estabilizaes, siendo nel fin d'esti añu cuando entamaron a llegar les victories aliaes.
Na batalla naval de Midway (4 - 7 de xunu de 1942) la flota xaponesa foi derrotada pela de los Estaos Xuníos siendo casique aniquilada. El 7 d'agostu los marines americanos desembarcaron en Guadalcanal, entamando una de les batalles mas cruentes de la guerra y que supunxo'l fin del avance xaponés nel Pacíficu.
N'ochobre de 1942 les tropes ingleses de Bernard Montgomery derrotaron a les alemanes de Rommel n'El Alamein.
El desembarcu de tropes ingleses y americanes n'Arxelia y Marruecos obligó a les fuercies del exe a retroceder hacia Tunicia, onde se rindieron.
Nel frente oriental foi decisiva la batalla de Stalingráu (setiembre de 1942 - febreru de 1943). El exércitu alemán foi sorprendíu pel iviernu, l'aviación y los tanques rusos al intentar cercar la ciudá. Les tropes alemanes supervivientes y les ruses, enfrentáronse nun combate practicamente cuerpu a cuerpu na ciudá, siendo la victoria pa estos últimos.
La contraofensiva soviética continuó. Los alemanes atacaron nun intentu de frenar a los rusos en Kursk y Orel, pero salieron de nueu derrotaos. Estes victories resultaron decisives na guerra.
L'avance rusu llogró ocupar Kiev, Leningráu, y Crimea en xunetu de 1944, llegando a Varsovia, onde foron frenaos pelos alemanes.
A partir de 1945 los rusos entamaron la ofensiva final, tomando Hungria, Polonia, y Prusia, facilitando asina la ocupación d'Alemaña polos aliaos.
Nel frente occidental el desembarcu de Normandía nel "dia D" (6 de xunu de 1944) dirixíu pol xeneral Dwight Eisenhower foi un duru golpe pa los alemanes, viéndose desbordiaos al abrise un nuevu frenti.
A mediaos de setiembre Francia, Bélxica, y Luxemburgu foron lliberaes, siguiendo l'avance hacia Berlín. Los aliaos cruzaron el Rin en marzu de 1945 entrando n'Alemaña. El 16 d'abril ocuparon Nuremberg, el 20 Munich y el 25 sitiaron Berlín. El 30 d'abril Hitler suicídase nel so rufuxu. El 2 de mayu Alemaña capitula y l'armisticiu foi firmáu l'8 de mayu en Berlín. La guerra n'Europa finara.
Nel Pacificu continuó la guerra. Les tropes de los Estaos Xuníos desembarcaron en Luzón, Mindanao, y Corregidor, y lliberaron les Filipines. Los soviéticos ocuparon Manchuria, y los australianos Bornéu.
A pesar de los terribles bombardeos sobre l'archipielagu, Xapón negábase a abandonar les armes, polo que'l gobiernu de los Estaos Xuníos decidió utilizar bombes atómiques escontra ellos. 
El 6 d'agostu cai la primer bomba n'Hirosima y el 9 d'agostu la de Nagasaki. Xapón ríndese'l 14 d'agostu y la capitulacion firmóse'l 2 de setiembre a bordu del acorazáu Missouri.
Tres la conferencia de paz cellebrada en París los alcuerdos foron los que siguen:
El Oriente de Asturias
El Oriente de Asturias ye un periódicu selmanal asturianu. Fundóse'l 21 de marzu de 1868, lo que lu convierte nel decanu de la prensa asturiana. Ye d'ámbitu comarcal, y recueye nes sos páxines, amás de l'actividá política, social y cultural de la fastera oriental d'Asturies, les noticies qu'aporten dende la comunidá d'emigraos llaniscos n'América. El so llar ta na cai Gutiérrez de la Gándara de la villa de Llanes, y el so direutor ye, dende primeros de la década de 1960, Manuel Maya Conde. 
Viḷḷaverde
Viḷḷaverde ("Villaverde" n'español) ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande, n'España.
Nos sos 20,19 km² habiten un total de 104 persones (2011) repartíes ente les poblaciones d'Abaniella, Lantigo, Peruyeda, Santa Eulalia, El Vaḷḷe y la propia Viḷḷaverde
El llugar de Viḷḷaverde ta a 700 metros d'altitú, na marxen izquierda del ríu Abaniella. Alcuéntrase a unos 11 km de La Puela, capital del conceyu y tien una población de 20 habitantes. 
Villaverde
Hai varios sitios que se llamen Villaverde:
Zalón
Zalón ("Celón" en castellanu) ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu d'Allande, n'España.
Llenda al norte con Viḷḷagrufe, al este con Viḷḷabaser, al sur con Ḷḷomes y al oeste con Viḷḷaverde.
Tien una superficie de 3,83 , nos que viven un total de 117 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones de Presnas, Samartín de Beduledo, Pumar, La Vega de Truelles y la propia Zalón. 
L'aldea de Zalón ta a 540 metros de'altitú, a media lladera del Altu de San Lluis. Alcuéntrase a unos 5 km de La Puela, capital del conceyu, y nella habiten 52 persones. 
Partíos xudiciales d'Asturies
El partíu xudicial ye una forma de división del territoriu a efectos xudiciales qu'apaez nos entamos del sieglu XIX, depués de la promulgación de la Constitución española de 1812. Ésta equiparaba'l territoriu de les audiencies de xusticia col de les provincies qu'había d'aquella, y mandaba tamién que se formasen partíos, de territoriu asemeyáu, nos que tenía d'haber un xuez y un fiscal. Los partíos, anque de calter sobre too xudicial, usábense tamién pa dellos fines alministrativos: ellectoral, notarial, pal rexistru la propiedá...
El procesu de formación de los partíos xudiciales tuvo dos fases, que correspondieron a los dos periodos constitucionales (1812-1814 ya 1820-1823) del primer terciu del sieglu XIX. Nel primeru d'ellos la Diputación Provincial d'Asturies alcordó, nel 1813, una primer división del país en diez partíos xudiciales, con cabeza n'Uviéu, Avilés, Grau, Ḷḷuarca, A Veiga, Cangas de Tineo (güei Cangas del Narcea), La Pola Ḷḷena, L'Infiestu, Villaviciosa y Onís. Esti primer proyectu nun llegó a realizase, porque poco depués d'aprebase produzse l'abandonu del constitucionalismu pol rei Fernandu VII.
Cuando nel 1820 el llevantamientu del xeneral Riego reinstauró la Constitución de 1812 proyectóse una nueva división, en 14 partíos, que foi la primera que se fizo rialidá sobro'l territoriu. Por embargu, les protestes de dellos conceyos que se vieron malparaos cola división fexo qu'hobiera otros intentos de camudar la estructura xudicial del país, pero la vuelta'l absolutismu, que duró hasta la muerte'l rei Fernandu VII nel 1833, fexo que quedaran en ná. Por Real Decretu del 21 d'abril del 1834 se restablecen, ya con calter definitivu, los xulgaos de partíu o de primer instancia. N'Asturies fórmense 15: Uviéu, Xixón, Avilés, Grandas de Salime, Ḷḷuarca, Pravia, Belmonte, Cangas de Tineo (güei Cangas del Narcea), A Veiga (cola so sé en Piantón), La Pola Llaviana, La Pola Ḷḷena, Villaviciosa, L'Infiestu, Cangues d'Onís y Llanes.
Anguaño, tras los cambios fechos por la Llei de Demarcación y Planta Xudicial del 28 d'avientu del 1988, Asturies ta dividida en 18 partíos xudiciales, que tienen la so sé (los Xulgaos de Primer Instancia y Instrucción) nes siguientes poblaciones: Uviéu, Xixón, Avilés, Castropol, Cangas del Narcea, Tinéu, Ḷḷuarca, Pravia, Grau, Llangréu, Mieres, La Pola Siero, La Pola Llaviana, La Pola Ḷḷena, Villaviciosa, L'Infiestu, Cangues d'Onís y Llanes.
Favila
Favila (o Fáfila) d'Asturies ( - 739) foi'l segundu monarca del Reinu d'Asturies, y asocedió al so padre Pelayu al mandu del reinu d'Asturies. Tomó'l nome del so güelu paternu, el duque Favila.
Fíu de Don Pelayu, tamién conocíu pol nome de Fáfila, gobernó «dos años, siete meses y diez díes» dende l'añu 737 hasta'l 739. Según la "Crónica rotense", Favila morrió mozu con un osu cuando taba de cacería, anque tamién pudo ser un asesinatu políticu, cosa que yera frecuente naquella época. Tamién s'albidra que la llucha col osu fuera una especie de ritu de virilidá, una de les pruebes de valor de normal esixíes a la nobleza de la dómina. Foi un gran amante de les caceríes, lo que fai más creible la hestoria que diz que lu espedazó un osu al qu'agafó imprudentemente. Desdexó los asuntos d'estáu al nun tener alderiques colos árabes qu'engardíen daquella en Francia y asina lo reflexa la "Crónica sebastianense" que diz que Favila «nun fixo nada digno de la hestoria».
La elección de socesor recayó nel que reinaría como Alfonsu I d'Asturies, casáu con Ermesinda o Hermenesinda, hermana de Favila, fía de Don Pelayu y de la reina Gaudiosa. Una situación asemeyada diba producise cola cayida de la dinastía Astur-Llionesa, cola desapaición del so últimu rei Bermudu III de Llión, sustituyida pola dinastía Ximena de Pamplona, por derechu filial hereditariu al traviés del matrimoniu cola hermana del monarca fináu.
Dempués de la so muerte, el cadabre del rei Favila, según refier el cronista Ambrosio de Morales, recibió sepultura na ilesia de la Santa Cruz de Cangues d'Onís, que'l monarca ordenara alzar xunto cola so esposa, la reina Froiluba.Según les "Cróniques Asturianes", hubo una llábana, d'época posterior, cola siguiente inscripción:
Na mesma ilesia, según refier Morales, recibió sepultura la so esposa la reina Froiluba, anque los restos mortales de dambos esposos nun se caltienen actualmente. 
Fruela I
Fruela I, "el Cruel", (722 - 768 Cangues d'Onís), rei d'Asturies. Ye'l primer "rex" fasta entós se denomaben "princeps". El títulu de "rex" entama a aplicase nesta dómina nun documentu de 759. 
El so reináu presenta aspeutos de gran interés tanto pola proyeición esterna del Reinu d'Asturies como pol desendolque internu del reinu. Con problemes qu'evidencien una crisis de madurez del nucleu. Cangues choca col independentismu de les ales occidental y oriental del nucleu.
Nel reináu de Fruela fai actu de presencia dalgo que va ser un costante nel Reinu d'Asturies: los movimientos independentistes. Na so dómina, Fruela, tuvo que lluchar escontra les rebeliones de los vascones y los nobles gallegos nel añu 766.
El terminu "vascón" nesta dómina y qu'apaez nes cróniques hai que ver el sentíu que tien: Ye un términu xenéricu que s'aplica polos cronistes a los pueblos que viven al este, dientro los cualos hai grupos diversos con dixebraos niveles de desenrrollu cultural. Les cróniques paez que se refieren a los habitantes d'Álava y Vizcaya.
Discútese sobro si yá taben conquistaos o non estos pueblos y el calter de les rebeliones. Besga Marroquín opina que yá taben incorporaos al Reinu y por eso se rebelen. Otros que seríen actividaes de resistencia a la conquista asturiana. Ye difícil saber lo que pasó. Nun ta claro lo que dicen les cróniques pero dan a entender qu'estos pueblos yá taben conquistaos.
Sometimientu del Norte de Galicia fasta'l Ríu Miño. Aliances cola aristocracia y los poderes llocales. A los vascones sométese-yos por llazos más o menso sólidos a l'autoridá de la monarquía con alliances por via familiar y Fruela cásase con Munia.
Dícenmos les cróniques que Fruela tevo que facer frente a una revuelta palationa na que intervién el so hermanu Vimaranu al que dio muerte. Estes lluches revelen que'l poder de los reis nun taba del too consolidáu.
N'Uviéu llevantó una costrucción eclesiástica que sedría'l precedente de la Ilesia de San Salvador. De magar esta construcción creárase un nucleu pre urbanu de lo que sedría la "Regia Sedes". Fruela ta enterráu xunto cola so muyer, l'alavesa Munia n'Uviéu.
Morrió víctima d'una conxura palatina. La nobleza retiro-y l'enfotu y matólu en Cangues. Dexaba a un fíu: Alfonsu qu'años más tarde sedría Alfonsu II que nun lu sucede como rei. Apártenlu del tronu pola so corta edá y por decisión de la faición aristocrática que dio muerte a so pa. Aureliu resultó l'elexíu. Aureliu ye fíu de Fruela (primu de Fruela I), esti Fruela ye l'hermanu d'Alfonsu I(pá de Fruela I).
Aureliu
Aureliu (740? - 774), rei d'Asturies del 768 al 774. Ye fíu de Fruela (esti Fruela ye l'hermanu d'Alfonsu I y primu de Fruela I) y sobrín d'Alfonsu I, tuvo un reináu pacíficu. 
Ye escoyíu pola nobleza pa soceder a Fruela I que morrió asesináu nuna revuelta palatina por una faición d'esta. El fíu de Fruela, Alfonsu (más tarde Alfonsu II ye alloñáu del tronu.
Les cróniques tresmítenmos la noticia de los primeros movimientos sociales de contestación antiseñorial de la Edá Media peninsular. Los siervos irguiéronse escontra los sos señores pero fueron sometíos por Aureliu. La llocalización d'esta rebelión nun se conoz, si ta claro que debió tener gran importancia yá que les croniques menciones fechos sobresalientes.
Morrió de muerte natural ensin fíos en Samartín del Rei Aurelio qu'entós formaba parte de Llangréu. Socédelu Silu al casase con Adosinda (prima d'Aureliu fía d'Alfonsu I)
Silu
Silu ( - 783, Pravia), rei d'Asturies dende 774 a 783. Entra al tronu en razón del so casoriu con Adosinda, fía del rei Alfonsu I. Silu ye'l primer monarca asturianu que nun formó parte del nucleu familiar de Pelayu y Alfonsu.
Al reinar al traviés del so matrimoniu con Adosinda plantea'l papel de la muyer na socesión del Reinu d'Asturies. Dalgunos autores caltienen la socesión matrillinial. Al futuru Alfonsu II sobrín d'Adosinda faenlu "Gobernador de Palaciu" teniendo él sobro 18 años.
Al xubir al tronu treslladó la capital del Reinu de Cangues d'Onís a Pravia yá que Silu formaba parte de l'aristocracia llocal y tien tierres na fastera. Nun ye un estranxeru como s'afirmó. Amás, el treslláu de la corte ye tamién por motivos estratéxicos: En Pravia hubiere asentamientu romanu, taba nel fondu del Valle del Nalón y al llau d'una vía romana terminal d'Asturica Augusta. Amás, Cangues d'Onis quedare nun llugar escéntricu pola ampliación del Reinu haza Galicia.
Nel Reináu de Silu produzse la segunda rebelión de los gallegos. La rebelión ye sometía en Monte Cubeiro (Lugo). Dende Pravia tamién se controla meyor a los gallegos.
Too paecía indicar qu'Alfonsu sedría'l socesor pero una revuelta da'l tronu al so tíu Mauregatu (fíu d'Alfonsu I con una sierva)
Beyo
Beyo ("Bello" en castellanu) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer, n'España.
Tien una superficie de 16,2 km² nos que se reparten 291 persones (SADEI 2009). A una altura media de 500 metros sobre'l nivel del mar, ta a unos 4 quilómetros de Cabanaquinta, la capital del conceyu. 
El xentiliciu de los habitantes del pueblu ye "gobetos", por una vaca de la rexón que yera famosa.
La parroquia ta compuesta pola población de Beyo y los siguientes llugares:
Celébrense varies fiestes nel pueblu: 
Bo
Bo ("Boo" en castellanu) ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer.
Nos sos 6,9 km² habiten un total de 517 persones (2009) repartíes ente les poblaciones de Bo, Bustiyé, Carreyana, La Pena, La Pruvía y Rotella. Tamién cuenta coles caseríes de El Caliyu, La Cotá, Pando (Ayer), La Terrona y Viaonga, que tán deshabitaes. 
El llugar de Bo ta ente 420 y 480 metros d'altitú. Ta a unos 13 km de Cabanaquinta y habiten 456 persones. Ta formáu polos barrios de Les Vaḷḷines, Omeo, el Puente, El Castañu, La Fontica, La Portieḷḷa la Vega, El Palaciu, El Fontán de Basilio, La Cantera, La Pedrosa, Villahermosa, Puenxo, El Fontán de Puenxo y los Cuarteles de Puenxo. 
"Bo" ye un términu prelatinu que quiere decir "charca", "fonte".
Cabanaquinta
Cabanaquinta ("Cabañaquinta" n'español) ye una villa y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer. Amás ye la so capital dende 1869 en sostitución de Coḷḷanzo.
Nos 4,71 km² de superficie que tien la parroquia habiten un total de 1.547 persones (2009). La villa ta a 427 metros d'altitú. Alcuéntrase a unos 44 km d'Uviéu. Ta dixebrada nos barrios de Vallina, El Boleru, Parrielles, El Barreru, Veguina, Rozá, Espineo, La Sierra y Carriques.
Fasta'l 10 de payares de 1887 la parroquia pertenecía a la de Vega, pero separtóse della, entamando a furrular independientemente en 1892.
La ilesia d'anguaño escomenzó a construyise en 1899 y finóse'l 28 d'agostu de 1902, abriéndose al cultu cotidianu 2 años dempués. Foi construyida gracies al sofitu del presbíteru José Fernández Castañón y García Blanco.
La parroquia ta compuesta pola población de Cabanaquinta y los siguientes llugares:
Guerra de Secesión
La Guerra de Secesión o Guerra Civil de los Estaos Xuníos foi un conflictu perimportante na historia de los Estaos Xuníos ente 1861 y 1865 onde s'enfrentaron les fuercies de los estaos del norte escontra los Estaos Confederaos d'América, que yeren 11 estaos del sur que reclamaben la so independencia. N'entrambos bandos morrieron más de 635.000 persones. 
Tres mercar Louisiana a Francia, La Florida a España y anexonase Texas y Nuevu México na guerra escontra Méxicu, el territoriu controláu yera inmensu. Esto provocó graves problemes pa controlar los conflictos internos ensin qu'éstos desaniciaren el país.
Les polítiques contraries dafechu de los Estaos Nortizos (basaes na industria, el comerciu y los intereses financieros) y la de los Estaos Sureños (basaes nel mantenimientu de los llantenes d'algodón per aciu del conservadurismu de la esclavitú), llevaron a grandes tensiones ente bandos.
La nueva Constitución afitada en principios federalistes dexó marxe pa la interpretación por ambos bandos hacia los sos postulaos.
Nel norte, col oxetivu de protexer les sos xóvenes industries de les industries europées, créanse los aranceles, imponiendo-yos éstos al sur, siendo una torga pergrande dichos aranceles pa la economía agraria sureña y tresformándose asina nuna nueva razón pal desencuentru.
La esclavitú quedó abolída nel norte ente 1781 y 1804, siendo ésti el motivu más importante pal desencadenamientu de la guerra ya qu'esta mano d'obra yera clave pal sistema económicu agrariu del sur.
Les incorporaciones de nuevos estaos facíense siguiendo un modelu de paridá, pa nun romper el fráxil equilibriu existente, pero cola incorporación de California y Nuevu México esta paridá rúémpese a favor del Norte.
Na década de 1850 el camudamientu económicu repercutió enormemente nes polítiques, camudando l'exe económicu Norte-Sur en otru Norte*Oeste-Sur. Esti nuevu exe fizo perder fuercia económica al Sur, aínda asina gozaba de gran vitalidá.
En 1857 la gran depresión económica del Norte, dio-y ales al Sur, camudando la so mentalidá, faciendo atalantar a éstos que'l so modelu económicu agrariu yera superior al del Norte.
En 1859 nel congresu yeren mayoría los abolucionistes.
L'admisión de Kansas (estáu esclavista), y el casu Dred Scott onde'l tribunal rechazó un casu d'un esclavu escontra l'amu, ofendió tremendamente a los abolucionistes. Éstos vieron que la Constitución nun daba autoridá al congresu pa abolir la esclavitú y según ésta los esclavos nun teníen derechos.
Tres los continuos ataques por grupos abolucionistes nel Sur, éstos tomaron la decisión unilateral de romper cola Xunión. El primer estáu en separtase foi Carolina del Sur, siguiendolu depués Mississippi, Florida, Alabama, Georgia, Louisiana, Texas, Virginia, Arkansas, Tennessee y Carolina del Norte proclamándose estau independiente baxo'l nome de Estaos Confederaos d'América entamando asina la guerra.
Nel aniciu la guerra nun quedó bien desllindada la llinia qu'estremaba un bandu d'otru, mas que los estaos alliniábense d'un u otru llau na vida cotidiana ésto nun yera tan fácil, lluchando xente de mentalidá abolucionista nel Sur por mor del so llugar de naciencia, o terratenientes suraños nel bandu de la Xunión a escontra de los sos intereses por mor d'un sagráu deber hacia la patria republicana y democrática. Siendo vezu usual families con soldaos n'ambos bandos.
Del llau Confederáu, sabiendo de la so inferioridá de tropes y d'armes plantegaben la guerra como una cuetión de supervivencia al recibu de ser reconocíos como nación internacionalmente, y desti mou esperar la intervención de les potencies europees.
Al entamu la guerra los Confederaos contaben con unos 200.000 fusiles y armes de artillería provenientes de los saqueos de los fuertes federales, pero básicamente nun tenía industria armamentística alcontrándose ésta nel Norte, polo tanto dependíen del comerciu marítimu pa facese con armamentu, siendo consciente desto, la Xunión procedió a bloquiar los puertos Confederaos siendo amás superiores marítimamente.
La defensa terrestre basáronla en dos puntos la defensa de les llinees ferroviaries y la defensa de la capital Richmond, llueu trasladá a Montgomery.
La Confederación nació col propositu de la prevalización de les propies leyes de caún de los estaos miembros, siendo éstos básicamente independiente pa escoyer el so futuru, nesta política tuvo el so mayor enemigu por nun ser a plantegar una defensa común al enemigu.
Nel primer añu la Xunión algamó importantes victories en Estaos fronterizos permitiendo ésto llevar la guerra al coral mesmu del territoriu Confederáu.
Les tropes Confederaes teníen al mandau del so exércitu al xeneral Robert E. Lee.
Formaron tropes auxiliares (les milicies populares), tando constituyíes por soldados-campesinos-guerrilleros usando táctiques de guerrilla, lluchando básicamente nos sos Estaos cola idea de defender les sos tierres a sabiendes que de ser derrotaos finaría el so mou de vida.
Les tropes Xunionistes taben formaes comu un exércitu tradicional, intentando llevar la llucha a campu abiertu, si bien teníen ala escontra la inexperiencia de los sos oficiales, ya que la mayoría de los oficiales veteranos combatíen del bandu de Robert E. Lee.
Ambos bandos carecíen de experiencia, produciéndose una gran confusión al ser tan parecíes les banderes asina polos collores tan varios dentro d'un mesmu exércitu(Azul, el verde de los Tiradores de Precisión, el roxu de los Zuavos de Nueva York), la batalla si bien diba a favor de la Xunión al entamu torciose encuantu toparon coles tropes del míticu “Stonewall” Jackson siendo derrotaes el 21 de Xunetu na batalla de Bull Run.
Nel teatru naval la táctica del bloqueu nun dio resultau fasta 1863 siendo míticu'l enfrentamientu ente El Monitor (Unión) y El Merrimac (Confederación), siendo ésti el primer enfrentamientu ente buques acorazaos.
En 1862 el exércitu de Potomac avanzó ente los ríos James y York cola intención de sitiar Richmond. Na batalla de Fair Oaks y Seven Pines (31 de mayu-1 de xunu) repelió un ataque Confederáu del cual resultó feríu Joseph E. Johnston que mandaba a los Sureños, siendo ésti sustituyíu nel mandu por Robert E. Lee.
Ente los díes 25 de Xunu y 1 de Xunetu les tropes de Lee apoyaes poles de Jackson enfrentáronse a les tropes Xunionistes de McClellan cerca de Richmont si bien el resultáu foi inciertu les tropes de McClellan tuvieron de retirase evitando asina que sitiaren Richmont.
El 30 d'agostu na segunda batalla de Bull Run les tropes Confederaes vencieron a les de la Xunión, faciendo replegase a éstes sobre Washington, un nuevu xeneral Xunionista John Pope foi sustituyíu, y ye que les fuercies Xunionistes nun lleren a vencer a Lee.
Na batalla de Antietam, McClellan detien el avance de Lee, asina y too McClellan ye sustutuyíu por nun perseguir a Lee,el so sucesor foi Ambroise E. Burnside. Con esta victoria Lincoln decidiose a firmar el acta d'emancipación de los esclavos.
Nel Oeste el panorama pa la Xunión yera totalmente contrariu ya que el xeneral Ulysses S. Grant capturó Fort Henry y Fort Donelson cola ayuda de la marina, colo que tuvo campu llibre pa marchar sobre Mississippi.
Les tropes de la Xunión derrotaron a les Confederaes en Pea Ridge, Arkansas, colo que controlaben tamién Missouri
Na batalla de Siloh, Grant vuelve a derrotar a los Confederaos que pretendíen formar una nueva llinea defensiva nel Mississippi.
En Xunu de 1862 la Xunión controlaba practicamente tou Tennessee y el sur del Mississippi fasta Memphis.
El xeneral Confederau Braxton Bragg enfrentose al Xunionista Buell na batalla de Chattanooga (Tennessee) con resultau inciertu.N'avientu Braxton Bragg enfrentase na batalla de Murfreesboro (Tennessee) con William S. Rosencrans que yera'l sustitutu de Buell, venciendo los Xunionistes, obligando a replegase a los Confederaos. Mientres Grant prepárase pal asaltu a Vicksburg (Mississippi), últimu bastión confederau nel Oeste.
Nel Este el xeneral Joseph Hooker, quiso invertir la situación derrotista de la Xunión y decidió atacar en Fredericksburg con 130.000 homes baxo el so mandu, pero una fuercia combina de les tropes de Lee y Jackson derrotaronlu na batalla de Chancellorsville (Virginia), col altu preciu pa la Confederación de la muerte de Jackson a manes de les sos propies tropes.
Lee tomando la iniciativa tresládase al norte col so exércitu, asitiándose en Pennsylvania, cortando les llinies de comunicación de Washington, intentando forzar un acuerdu con Abraham Lincoln.
En Xunu el exércitu de Lee (75.000 ánimes), enfrentose al exércitu de Potomac(85.000 ánimes) de nueu, mandau agora pel xeneral George Meade, na famosa batalla de Gettysburg (1-3 de Xunetu de 1863), Pennsylvania. Lee salió derrotau desta batalla perdiendo la mitá los sos homes.
Mientres nel Oeste Grant asedió Vicksburg durante tres meses, y el 4 de Xunetu, un dia depués de la derrota de Lee en La batalla Gettysburg, la guarnición Confederada rindiose.Llogrando desti mou dixebrar la Confederación en dos.
Na seronda de 1863 Rosencrans toma Chattanooga col so exércitu de 55.000 homes, anque llueu foi derrotau pelos homes de Bragg. Grant col mandu absolutu de la Xunión, expulsa a los Confederaos del Oeste de Tennessee, Alabama y Georgia. Sustituyendo a Rosencrans por George H. Thomas atacó col exércitu de Cumberland, Chattanooga, durando la batalla tres dies expulsando ala fin al exércitu Sureñu, retirándose ésti en desbandada.
Grant convirtiéndose ya en comandante en xefe de tou l'exércitu de la Xunión y decidió dar otru reves al Sur, con un ataque conxuntu coles tropes de Meade enfrentose a Lee nel Norte de Virginia, pa depués avanzar sobre Richmond. Mientres Sherman avanza dende Chattanooga adentrándose en Georgia y tomando Atlanta, otru exércitu comandau por Philip Sheridan corta les llinies de suministru a Lee.
Tres una serie de escaramuces, Grant sitió Petersburg ciudá de la que se abastecía Lee, la guerra entró nuna fase de guerra de cárcoves, la Confederación tuvo que dixebrar los abastecimientos ente Lee y Joseph Johnston, lo cual implicó que'l exércitu de Sherman avanzase hacia la mar con mayor facilidá.
El intentu de reconquistar Atlanta pol exércitu Confederau de John Bell Hood fracasó y con él la resistencia Sureña nel Oeste. N'avientu d'esi añu Sherman incendió Atlanta, avanzando y arrasando Georgia al so pasu. Tomó Savannah enantes de Navidá y adentrose en Carolina ensin oposición Confederada. N'abril de 1865 Mobile, Selma y Montgomery ya taben en manes Xunionistes.
Tres l'avance de Sheridan los exércitos desti y de Grant xuntáronse pa realizar l'ataque definitivu a Lee. Grant apoderose de les llinies del ferrocarril qu'abatecíen a los Confederaos, polo cual los Sureños viéronse obligaos a dexar Petersburg y Richmond, Lee avanzó hacia l'oeste pretendiendo xunise con Joseph Johnston en Carolina, pero l'exércitu de Grant interceptolu en Appomatox(Virginia), Lee rindió les sos fuercies a Grant. Tras la rendición de Lee el resto de los exércitos Confederaos cayeron tres d'el.
La guerra movilizara más de cuatro millones de persones de les cuales un millón fueron muertos o feríos. Inmensos territorios sureños fueron arrasaos polos exércitos o polos esclavos emancipaos. El coste económicu de la guerra foi de 4 millones de dólares pa los Estaos Confederaos y de 16 millones pa los Federales. Esta guerra marcó a fueu a les siguientes xeneraciones sobremou nel sur.
Leonor Watling
Leonor Ceballos Watling ye una actriz y cantante española nacida en Madrid. 
Comenzó nel mundu del teatru hasta que debutó a los 15 años na película "Jardines colgantes" de Pablo Llorca. Lueu participó en series de televisión como "Hermanos de leche", "Farmacia de guardia" o "Querido maestro". 
En 1998 fue candidata'l premiu Goya pola so actuación en "La hora de los valientes". En 2002 repetería candidatura con "A mi madre le gustan las mujeres". 
Casomera
Casomera ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer.
Nos sos 67,59 km² habiten un total de 200 persones (2009) repartíes ente les poblaciones de El Vao, Yananzanes, Ruayer, Rumañón, La Paraya, Cuḷḷá las Piedras, El Goxal, Viḷḷar y la propia Casomera.
El llugar de Casomera ta a 625 metros d'altitú, a unos 12 km de Cabanaquinta, capital del conceyu, y nella habiten 164 persones. 
A 3 quilómetros de Casomera tán allugaes les foces del ríu Ayer, de gran guapura, pudiendo llegar en coche o per aciu d'un agradable paséu pel camín vieyu.
Conforcos (Ayer)
Conforcos ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer, n'España.
Nos sos 8,9 km² habiten un total de 48 persones (2009).
El llugar de Conforcos ta a 775 metros d'altitú, nes faldes de la sierra de Conforcos, a unos 12 km de Cabanaquinta, la capital del conceyu.
La so ilesia parroquial, dedicada a San Miguel, ye del añu 1600. Nel retablu del so interior alcuéntrase una talla polícroma del Cristu crucificáu del sieglu XVII.
La fiesta principal ye'l tercer domingu de setiembre n'honor al Cristu de la Salú.
Cuergo
Cuergo ("Cuérigo" n'español) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer. 
Nos 3,9 km² de superficie que tien la parroquia habiten un total de 65 persones (2011). Alcuéntrase a unos 535 metros d'altitú, a unos 7,5 km de la capital del conceyu, Cabanaquinta. 
La ilesia parroquial ta dedicada a Santa María. Tien una espadaña con tres campanes y una cruz de fierro. Nel so interior hai talles de madera del sieglu XVI.
La parroquia ta compuesta polos siguientes llugares:
Ḷḷamas
Ḷḷamas ("Llamas" en castellanu) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer.
Nos sos 7 km habiten un total de 86 persones (2011), toes elles nel mesmu pueblu. Ésti alcuéntrase a una altitú de 560 metros y ta a unos 11 quilómetros de la capital del conceyu, Cabanaquinta. Ta formáu polos barrios de Cima la Viḷḷa, Casqueyu, Reboḷḷal, La Plaza, La Venta, Carpienzo y Cortadiḷḷu.
La ilesia parroquial, dedicada a Xuan el Bautista, paez ser del añu 940 y ta declarada Monumentu d'Interés Histórico-artísticu. Paez ser que nel testamentu del rei Ordoñu I yá falaba d'ella. Tien un ábside cuadráu cubiertu por una bóveda de cañón. Na so entrada hai un arcu de mediu puntu sobre dos pilares con capiteles.
Conserva 12 horros en bon estáu.
El nome de "Ḷḷamas" vien-y de "llamarga", que ye un llugar con munches agües y pastos.
Ḷḷamas taba nel camín de Santiago, que comenzaba en Vegará y baxaba a Coḷḷanzo.
Blogue sobre Ḷḷamas 
Torenu
Torenu ye un conceyu que pertenez a la comarca d'El Bierzu. Aconceya les pedaníes de San Pedru Mallu (Pueblos de Matarrosa del Sil, San Pedru Mallu, Sta. Lleucadia), Llibrán, Pardamaza, Tombriu d'Arriba, Tombriu d'Abaxo, Sta. Marina del Sil, Villare de las Traviesas, Pradiella y Valdelaḷḷoba.
Ta asitiáu nel valle'l Sil, a unos 25 km de Ponferrada direición Viḷḷablinu. Con una altitú sobru'l nivel de la mar de 700 metros pero rodiáu de montes de más de 1.721 metros (Sierra de Xistréu).
Con una población de 4.000 habitantes aprosimao, Torenu ye anguaño ún de los últimos pueblos mineros de la provincia de Llión. La so economía ta basao na antracita y nes rellaciones con Ponferrada a traviés de la reciente autovía que xune les dos localidaes. Les castañales, les zreizales, les viñes y la ganaderia son la economía complementario colo que tamién cuenta, amás d'un importante sector servicios na capital del Conceyu y na localidá de Matarrosa del Sil. 
Culturalmente Torenu ye un conceyu ricu en tradiciones y hestoria. Echando una mirada pela so hestoria, lo primero nel tiempu sedría'l castru que domina'l pueblu dende "El depositu l'augua". Un castru astur qu'a principios de los 90 foi noticia pola so gran cantidá de vasixes y otros materiales, alcontraos ellí. Siguiria col Conde de Torenu y vizconde de Matarrosa que dexó los sous bienes materiales en construiciones como "La Torre del Conde" nel cascu urbanu de Torenu. El ferrocarril de la M.S.P., que fasta va poco tenía la so propia estación en Torenu, ye un finxu que marca la hestoria toreniga. Gracies al "tren mineru", el despegue económicu de Torenu foi bien bono nos años 70, llegando a más de 6.000 habitantes, aniciando un pobláu mineru (Alinos) p'acoyer a la gran cantidá de trabayadores que'l pueblu llegó tener. Empreses como la "UMINSA", el desapaecíu "COTO MINERO DEL SIL" o "ENDESA" instalaren en Torenu pa realizar la so actividá económica per aquellos años.
Güei, metanes el sieglu XXI, Torenu enfréntase al soo mayor retu, la despoblación. El zarre de la mina, la mala distribución de los Fondos Mineros y la mala xestión de l'alministración autonómica ta faciendo que Torenu perda importancia y población añu tres añu.
En cuanto a tradiciones Torenu cuenta con bonos esponenetes d'elementos identitarios llioneses. La cantidá de cases de corredor que los pueblos torenienses tienen ye una de les primeres coses que'l visitante observa al llegar. Molinos, cortines, fornos y escudos señoriales son l'arquiteutura tradicional complementario en Torenu.
La llingua llionesa ye otro de los elementos que'l visitante siente -nesti casu- a la so llegada a Torenu. El valle del Sil ye uno de los llugares de Llión onde meyor se caltién esta llingua. El zarre de les vocales "e" en "i" y "o" en "u", los ditongos decrecientes propios del asturlliones occidental "ei" y "ou" y l'acentu característicu son dalgún de los elementos más audibles d'esta llingua en Torenu. 
Conceyu de Torenu
Morea
Morea ("Moreda" n'español y Morea/Moreda oficialmente) ye un llugar y y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer, n'España.
Nos sos 27,98 km habiten un total de 4.840 persones (2011), repartíes ente 44 poblaciones.
Nel llugar de Morea viven 2.724. Ta a unos 300 metros d'altitú, a 12 quilómetros de Cabanaquinta, la capital del conceyu. Ta formáu polos barrios de Les Ferraes, Campera, El Caleyu, La Barraca, El Campo, La Viñona, El Carmen, San Isidro, Sotiello, Tartiere, El Caleyón y La Casanueva.
Murias (Ayer)
Murias ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer, n'España.
Nos sos 47,59 km² habiten un total de 167 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de Santibanes de Murias, Viḷḷar y la propia Murias.
El llugar de Murias ta a 625 metros d'altitú y nél habiten 83 persones (2009). Les principales fiestes son el 15 d'agostu, na que se cellebra una misa y la puya'l ramu de pan d'escanda y Santa Bárbara'l 4 d'avientu.
Nembra
Nembra ye una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer. Llenda al este con Murias, al oeste con Morea, al norte con Piñeres, y al sur col conceyu de Ḷḷena.
Nos sos 22,2 km habiten un total de 386 persones (2011) repartíes ente les poblaciones d'Arnizo, El Cabanón, Cao, La Campueta, La Carrera, La Corralá, La Fistieḷḷa, Fresnadieḷḷo, Les Fureres, Los Eros, Güertomuro, L'Omeal, Perasente, El Pasaúriu, Pumardongo, Ruea, Samiguel y Los Tornos. 
La ilesia parroquial alcuéntrase en El Campo, a unos 410 metros d'altitú.
La parroquia ta compuesta polos siguientes llugares y poblaciones:
Peḷḷuno
Peḷḷuno ("Pelúgano" n'español) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer.
Llenda al norte col conceyu de Llaviana y coles parroquies de Vega, Beyo, Cuergo y Santibanes de la Fuente.
Nos sos 16,6 km habiten un total de 212 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de Les Bolgueres, Cueves, Entepenes, El Pendu la Tabla y Peḷḷuno.
El llugar de Peḷḷuno ta ente 570 y 640 metros d'altitú y nél habiten 211 persones. Alcuéntrase a unos 4 quilómetros de Cabanaquinta, la capital del conceyu. Divídese en El Barrocima, nel que ta la ilesia parroquial de fines del sieglu XVII y El Barrobaxo, nel qu'hai una capiella dedicada a San Pedro.
El Pino
El Pino ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer. 
Nos 87,89 km de superficie que tien la parroquia habiten un total de 865 persones (2009) repartíes ente los llugares de Cuevas, Felechosa, El Pino, La Pola Vieya y La Raya.
El llugar del Pino ta a 660 metros d'altor na falda sur del picu Cualnigru (1.232 m), na sierra de Collarroces. Nél habiten 148 persones.
Los habitantes d'esta parroquia llámense "gatos", anque nun se sabe'l porqué. 
Capra pyrenaica lusitanica
El mueyu ("Capra pyrenaica lusitanica") foi una subespecie de cabra española ("Capra pyrenaica") estinta. N'otres dómines el mueyu taba espardíu pel noroeste de Portugal, Galicia, Asturies y oeste de Cantabria. Desapaeció d'España en 1890 y de Portugal en 1892 nel so últimu abellugu, la Serra de Gerés. Cabro yera'l nome que-y daben en llingua portuguesa.
Esti animal foi estermináu debido a la caza escesiva y la destrución del so hábitat a finales del sieglu XIX. Dende 1993 la Xunta de Galicia ta repoblando delles zones de Galicia con cabres monteses de la Sierra de Gredos, miembros de la subespecie más asemeyada tovía viva, la "Capra pyrenaica victoriae" de la Meseta Central. Esta política foi asonsañada por Asturies y ta n'estudiu en Cantabria, aunque nesti casu ye más por motivos cinexéticos y turísticos que por interés medioambiental.
Mauregatu
Mauregatu, rei d'Asturies ente los años 783 y 789. 
Yera fíu bastardu del rei Alfonsu I y una sierva (pue qu'árabe). 
Al morrer el rei Silu too paecía indicar que lu asocedería'l so Gobernador de Palaciu, el xoven Alfonsu (que dempués sedría Alfonsu II) pero una revuelta interna Mauregatu, xubió al tronu y desterró a Alfonsu a Álava. La información de les cróniques de la únanime eleición de los nobles d'Alfonsu paecen mentira, yá que les cróniques tresmiten cierta ideoloxía y asina Mauregatu tenía sofitos y les cróniques otorgaron una "dannatio memoria".
Les fontes históriques casi nun dicen nada d'esti reináu. Tenemos indicadores de que'l desenrrollu de la Corte de Pravia algama cuotes bastante estimables.
Lo más destacao d'esta época ye la polémica pola doctrina adopcionista, cola intervención de Carlomagnu (referendando la posición del Reinu d'Asturies y Beato), l'obispu de Toledo, Elipandu y el monxu Beatu de Lliébana. Pon de relieve'l puxu de la pequeña Ilesia asturiana.
Nesta dómina asistimos a una producción lliteraria lo que pon de manifiestu'l remanecer cultural. 
Beatu de Lliébana ye l'autor de "Comentarios a l'Apocalipsis de Xuan" obra d'importancia internacional, producida dende Asturies por un monxu asturianu. La obra contién noticies de la espiritualidá del pueblu. Rebélase la persistencia de tradiciones paganes, la esistencia de prautiques precristianes... Tamién se-y atribúi un himnu n'honor a Mauregato.
Mohandas Gandhi
Mohandas Karamchand "Mahatma" (sánscritu: "gran alma") Gandhi (Devanagari: मोहनदास करमचन्द गांधी, Gujarati મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) foi ún de los pas fundadores del estáu de la India. La so filosofía yera facer la revolución dende'l pacifismu.
Gandhi ayudó a obtener la independencia de la India de Gran Bretaña, inspirando a otres colonies a trabayar pola so independencia. El principiu de Gandhi de "satyagraha" (sánscritu: verdá + camín), inspiró a xeneraciones d'activistes pro-democracia y antirracistes como Martin Luther King y Nelson Mandela.
Gandhi estudió abogacía en Londres. Al regresar a la India lluchó escontra les midíes discriminatories usando como armes les fuelgues de fame y les manifestaciones pacífiques.
Dende 1918 yera uno de los llíderes del movimiento nacionalista indiu. Foi un home caberu nel emplegu d'eses nueves menes de lluchas al traviés de fuelgues y fuelgues de fame. Refugaba la llucha coles armes y falaba nes sos charres de la non violencia como camín p’aguantar el dominiu británicu. Pregonaba la fidelidá cola concencia de cá ún, tando d’alcuerdu cola desobedencia civil si asina fuere precisu. Tuvo munchu enfotu nel retornu de les tradiciones indies.
Metiéronlu na prisión en delles ocasiones, algamando nel pueblu un calter d’héroe. Fixo llargos díes d’ayunu voluntariu por nun tar d’alcuerdu colos enguedeyos ente los políticos indios en llucha pel poder dempués d’algamar l’independencia.
Gandhi tenía l’enfotu de tresformar la sociedá india, axuntando les castes más baxes (los shudrá o ‘esclavos’, los parias o ‘intocables’ y los mlecha o ‘bárbaros’), ya camudar les zones rurales. Nun-y gustó los conflictos relixosos que xurdieron dempués de la independencia, faciendo defensa de los musulmanes nel territoriu hindú polo que lu mataron el 30 de xineru de 1948 a los 78 años d’edá. Nathuram Godse, un fanáticu integrista hindú foi el so asesín.
Sobro economía política, Gandhi pensaba que nin el capital yera más importante qu’el trabayu nin el trabayu taba penrriba del capital. Caltenía que l’harmonía ente dambes coses yera lo meyor pal desarrollu material y de xusticia social.
Barcelona
Barcelona (pronunciación catalana [ bəɾsəˈlonə ]) ye una ciudá capital de Cataluña y de la provincia de Barcelona. La ciudá acueye les sedes de les instituciones d'autogobiernu más importantes de Cataluña: la Generalitat de Cataluña y el Parllamentu de Cataluña. Por ser capital del Condáu de Barcelona, recibe'l nomatu de "Ciudá Condal" ("Ciutat Comtal" en catalán).
Con una población de 1.602.386 habitantes, Barcelona ye la segunda ciudá más poblada d'España y la undécima de la Xunión Europea. Ye'l principal cascu urbanu de la rexón metropolitana de Barcelona, qu'agospia 5.523.784 habitantes (2014), y del área Metropolitana de Barcelona, integrada por 36 conceyos, que tien una población de 3.161.081 habitantes y una superficie de 633 km². Un estudiu del departamentu d'Asuntos Sociales y Económicos de la ONX del añu 2005 asitia a Barcelona na posición cincuenta y una na riestra de les poblaciones con mayor númberu d'habitantes del mundiu.
En Barcelona celebráronse grandes acontecimientos como; la Esposición Universal de 1888, la Esposición Internacional de 1929, los Xuegos Olímpicos de 1992 o'l Fórum Universal de les Cultures en 2004.
L'aniciu del nome de Barcelona ye desconocíu y esisten estremaes teoríes y lleendes que tienten d'esplicalo. Sábese qu'había una ciudá ibérica orixinal, de la tribu de los llayetanos, conquistada por Cneo Cornelio Escipión, que posteriormente se convirtió nuna colonia romana, puesta baxu proteición de Cayo Julio César y d'Octavio Augusto, que recibió'l nome de Colonia Iulia Augusta Paterna Faventia Barcino.
El nome evolucionó demientres la Edá Media, coñociéndose la ciudá colos nomes de Barchinona, Barcalona, Barchelona, y Barchenona.
Una de les lleendes sobro l'aniciu de Barcelona encamienta la so supuesta refundación pol xeneral cartaxinés Amílcar Barca tres de conquistar el llugar ibéricu dempués del so desembarcu n'Hispania, demientres qu'otra versión lo atribui a so fíu Aníbal Barca, pero nun esisten prebas documentales d'esta vinculación ente los nomes de la familia cartaxinesa Barca y la ciudá que llueu coñoceríen como Barcelona. 
Hai otres esplicaciones pal nome de la ciudá, como la que cuida que vien de la dómina fenicia, teoría sostentada pola inscripción n'escritura ibérica atopada nuna moneda.
Tamién esiste una lleenda que da una esplicación mitolóxica al nome de la ciudá. Según esta llienda, Hércules amestóse a los argonautas tres acabar col so cuarto trabayu pa engabitalos a buscar el Vellocín d'oru, pero al pasar cerca de la actual costa catalana una truena espardió les embarcaciones que formaban la espedición, y al finar faltaba la novena. Hércules buscóla y finalmente atopó les güelgues del naufraxu de la Barca Nona (la novena embarcación) al llau del actual Montjuic. Los tripulantes atoparan tan afayadizu el llugar que, axudaos por Hermes (dios del comerciu y de les artes) decidieron fundar una ciudá que-y dieron el nome de Barcanona.
L'escudu de Barcelona tien el so aniciu na Edá Media y apruz por primer vez, na mesma disposición que la d'anguaño, en 1329.[1]. L'escudu dixébrase en cuatro cuarteles onde apaecen, nel primeru y el cuarto la cruz de San Xurde en gules sobre plata, y nel segundu y tercer cuartel col símbolu condal/real de los cuatro palos de gules sobre oru. Tamién s'atoparon bien de variantes con una, dos, tres, o incluso cinco barras verticales en cada cuartel. L'escudu va encabezáu por una corona, símbolu de la soberanía de los monarcas de la Corona d'Aragón sobre la ciudá.
La bandera deriva direuctamente del escudu, asina que tien la mesma composición, aunque sin la corona.
Mientres la dictadura franquista, se cargó solo dos palos de gules en cada cuartel, siguiendo representaciones anteriores de dalgunes versiones medievales o incluso de los sieglos XIX y entamu del XX, y que foron criticaos por dalgunos seutores de la población por simplificar el señal real y atribuyéronlu a una intención asimiladora hacia la bandera d'España. En 1996 entamó un procesu qu'avagó dellos años pa oficializar los símbolos al avíu, pero ensin restituir l'orixinal, sinon que s'oficializó un llogotipu inspiráu nesi escudu. La "Societat Catalana de Genealogia, Heràldica, Sigil·lografia, Vexil·lologia i Nobiliària" entamó un contenciosu denunciando qu'el procesu nun siguiera'l procedimientu alcordies a la llei pa oficializar símbolos, que ganó, y obligó al Ayuntamientu a oficializar los símbolos alcordies a la heráldica y vexilología. Tamién utiliza un isotipu deriváu direutamente del escudu hestóricu.
Asitiada na costa del mar Mediterraneu, Barcelona afítase nuna plataforma de llixera pendiente formada ente los deltas fluviales de los ríos Llobregat, al suroeste, y Besós, al nordeste, allindada nel suroeste pola llinia de costa, ya nel noroeste pola cordal de Collserola (col cuetu del Tibidabo de 516,2 m como puntu más altu) que sigue paralela la llinia de costa, encaxonando la ciudá nun perímetro mui acotáu.
La parte de Barcelona más averada a la cordal de la costa tien pequeños cuetos dalgunos urbanizaos, y otros coronaos por parques, como son: el Carmelo (265,6 metros), Monterols (127,3 metros), el Putxet (182,7 metros), la Rovira (206,8 metros) y el Turó de la Peira (138 metros). Pero'l cuetu mas conocío de Barcelona, xusto enriba de la llinia de la costa y desapartando la ciudá del delta del Llobregat, ye la montaña de Montjuic (184,8 metros). A lo cabero mentar el picu de namás 16,9 m onde s'afita'l núcleu hestóricu de la ciudá, el monte Táber.
El conceyu allinda, de sur a nordeste y en sentíu horariu, colos conceyos de: El Prat de Llobregat, Hospitalet de Llobregat, Esplugas de Llobregat, San Justo Desvern, San Feliú de Llobregat, Molins de Rei, San Cugat del Vallés, Sardañola del Vallés, Moncada y Reixach, Santa Coloma de Gramanet y San Adrián de Besós. Los dos primeros y los dos caberos son los conceyos colos que la ciudá tien un contautu más estrechu, con una tiesta malla urbana contínua que los amece, antigual, San Cugat del Vallés y Sardañola del Vallés quedan mui desapartaos de Barcelona, ya que la cordal Litoral y el parque natural del Tibidabo actúan como torgas naturales.
Barcelona tien una pequeña parte del so términu municipal na vertiente del Llobregat de la cordal de Collserola. Trátase de Vallvidrera y de Les Planes que s'afayan dalgo internadas dientro del parque natural de Collserola. Tamién forma parte del so términu municipal Santa Cruz de Olorda, cabalgando ente'l Vallés Occidental y el Baxu Llobregat.
La llinia de la costa de Barcelona camudó col pasu del tiempu hasta'l puntu que na dómina prehestórica llegaba onde güei ta asitiada la Plaza de Cataluña. Los terrenos sobre los cuales s'afitó la Barceloneta nun esistían un sieglu y mediu enantes del aniciu d'esti barriu. Estos terrenos xurden de l'acumulación de sedimentos d'arena arrastrada polas corrientes marienas del norte y que seríen arrebatides pol espigón del puertu aniciao'l 1640, y que terminaron por amecer l'antigua islla de Maians (onde anguaño s'alcuentra la estación de Francia) con tierra firme, formando la llengua de tierra base de la Barceloneta.
Barcelonatien un clima mediterraneu, con seca estival y lluvias dispersas el restu del añu, pero concentradas en mui pocos díes de precipitación mui intenso, pol fenómenu conocío como gota fría, que puede llegar a dexar precipitaciones de 80 ó 100 litros por metro cuadráu en malapenes un par d'hores. Les nevades cuasi nun esisten. Les temperatures son caldies en branu y suaves n'iviernu, con una escasa oscilación térmica diaria. La másima temperatura rexistrada na ciudá foi de 39,3 °C, el 27 d'agostu de 2010 nel centru de la ciudá y 39,8 nel Observatoriu Fabra, asitiáu nel Tibidabo, el 5 de xunetu de 1982. La temperatura mínima rexistrada ye de -10 °C nel Observatoriu Fabra, el 11 de febreru de 1956. Les temperatures de la ciudá siempre se mantienen unos grados porriba de la temperatura media d'otres fasteres averáes non tan densamente urbanizáes, pola mor del conocíu como efeutu de puntu caliente, qu'enanta la temperatura de les ciudades pol gran consumu d'enerxía que s'acaba convirtiendo en calor, y pol calor reverberáu pol esfalto y los teyaos, qu'actúan como captadores solares. Casi nunca se producen xeláes na ciudá, raramente se baxa de los 0º nel centru, sicasí, nos conceyos averaos, o na mesma montaña del Tibidabo les xeláes don dalgo más frecuentes. La ñeve tamién ye un fenómenu mui pocu común na ciudá, anque nel ámbito de ciudaes del Mediterraneu ye una de les que recibe más ñeve. Hai qu'encalcar les siguientes ñevaes: en 1962 cayó una gran nevada con 60 cm nel centru, y aprosimadamente 1 m nel Tibidabo, la década de los 80 tamién ñevó dellos años, en 1993, y la nevada tan temprana de payares del 1999. La postrera foi el día 8 de marzu de 2010, la ñevada más intensa desde 1985, onde la ñeve cayó con gran intensidá y se llegó a convertir en una truena de ñeve, con grandes acumulaciones, 5-6 cm na playa y nel centru, 10-15 cm nos barrios altos de la ciudá, y casi 30 cm nel Tibidabo. Sicasí, casi cada año el Tibidabo recibe ñeve ya qu'ellí ye más probable que caiga pola so altura (512 msnm), y na ciudád casi cada añu tamién se ven dalgunos falampos, pero'l fechu de que cuaye ye mui insólitu.
Les primeres güelgues afayaes de población nel área de la ciudá vienen de fines del neolíticu (2000 a 1500 e.C.). Sicasí, los primeros pobladores encalcaos nun apaecen hasta los sieglos VII – VI a.C., los layetanos, un pueblu íberu. Según la tradición, mientres la Segunda Guerra Púnica, los cartaxineses tomaron la ciudá, refundada por Amílcar Barca, pá d'Aníbal. Según les mesmes tradiciones el nome de Barcelona deriva del linaxe cartaxinés Barca anque, sicasí, nun hai pruebas de la presencia cartaxinesa nel llanu de Barcelona. Tres la derrota d'aquel pueblu pola creciente dominación de los romanos, éstos tomaron el territoriu hacia 218 e.C. y rebautizaron la ciudá como "" ente'l 15 e.C. y 10 e.C.. Nel mapamundi de Claudiu Ptoloméu apaez col nome "Barcino". Barcino tomó forma de "castrum" o fortificación militar nos sos primeros tiempos anque'l comerciu foi empobinando la importancia de la ciudá; nel sieglu II foi amurallada por orde del emperador romano Claudiu y ya nel sieglu III contaba con una población d'ente 4.000 y 8.000 habitantes.
Los visigodos, tres la so llegada nel sieglu V, convirtiéronla per pocos años en capital de los territorios hispanos, pasando dempués el poder hasta Toledo. Nel sieglu VIII foi conquistada por Al-Hurr, pero retomada a territoriu cristianu por Ludovicu Píu del Imperiu carolinxu en 801, incorporándola a la Marca Hispánica. Los ataques musulmanes nun cesaron, y en 985 les tropes d'Almanzor desaniciaron prácticamente tola ciudá. Borrell II entamó la reconstrucción dando pasu a la floreciente dómina condal. Nesta dómina la ciudá encalcó ente les tierres catalanes y el conxuntu del dominiu de la Corona d'Aragón, y foi d'u partieron bien de tropes y recursos hacia la empresa de tomar nueves posesiones. La ciudá remaneció y llegaría a ser una de les principales del Mediterraneu occidental nos sieglos XIII y XIV. Dellos monarques de la Corona aragonesa reinaron dende Barcelona. La ciudá encalcaba nel planu comercial, anque porbaxo de Xénova y Venecia, que dominaben el comerciu nel Mediterraneu y ente Europa y Asia.
La decadencia entamó de magar el sieglu XV con altibaxos, y allargaríase nos sieglos vinientes. Les rocees derivaes de l'amecedura dinástica con Castiella, aniciada col matrimoniu ente Fernandu II d'Aragón y Sabela de Castiella, algamó'l so momentu cimeru cola Guerra de los Segadores, ente 1640 y 1651, y más sero, cola Guerra de Socesión (de 1706 a 1714), que significó la desapaición de les instituciones propies de Cataluña, anque tamién significó'l remanecer económicu de la ciudá pola mor de la integración col restu d'España, y al comerciu con América.
El recobramientu económicu aniciáu no cabero del sieglu XVIII y la industrialización nel sieglu XIX afalaron que Barcelona volviera a convertise nun importante centru políticu, económicu y cultural, al frente de la llamada "Renaixença" (Renacencia), cal encalcar nel procesu d'industrialización el monopoliu de comerciu testil ente España y Cuba que foi fincáu en Barcelona, nun momentu de crisis na industria testil d'algodón, y qu'afitó la industrialización en Cataluña, y el diferencial de medru, mientres qu'otres partes del país la industria amortalecía ante la crisis. Otra consecuencia d'esti monopoliu testil nel sieglu XIX ente Barcelona y Cuba, foi la quexa de los cubanos acerca de la "teoría del embudu", ancha pa España y estrecha pa Cuba, y que foi el raigón del maltar cubanu y qu'anició xareos y el movimientu d'independencia a la gueta de la igualdá económica col sofitu d'EEXX. La ciudá pudo esbarrumbar les sos muralles y amestó en 1897 seis conceyos, lo que-y permitió medrar y planificar el so desenrollu urbanu y industrial lideráu pol innovador plan del Ensanche d'Ildefonso Cerdá, que trazó les cais en cuadrícula y les esquines en chaflán. Foi tamién sede de dos Exposiciones Universales en 1888 y 1929.
Nel entamu del sieglu XX encalcaron tanto'l medru económicu (especialmente deriváu de la Primer Guerra Mundial) como l'apaición de nueves ideoloxíes acoyidas por grandes tramos de población, especialmente la obrera. L'emburrión gubernamental afaló'l Metro y el Puertu. Sicasí, la crisis del 29 que golpeó duramente a España y posteriormente l'entamu de la Guerra Civil Española arrebatió too medro mientres una década. Pesia defender a la II República, la ciudá foi focu de rebeliones internes y xareos ente partíos que nin la ciudá nin el gobiernu de la República foron quienes a controlar. Na guerra la ciudá foi bombardiada en delles ocasiones. Les tropes franquistes ocuparon la ciudá na fin de xineru de 1939.
La dictadura militar designó a Barcelona como polu de desenrollu afalando una intensa industrialización que dio llugar a una fuerte y llarga inmigración mayoritariamente procedente del sur de la Península. Les nueves condiciones sociales y económiques dinamizaron la ciudá y tresformaron radicalmente el trazáu urbanu, encalcando l'apaición de populosos barrios obreros y d'importantes víes de comunicación. El metro espardióse y apaecieron los trolebuses (década de 1940) estremando'l tresporte. La red de ferrocarriles fíxose más densa y moderna, mientres l'aeropuerto tamién ganaba relevancia. Sicasí, la gran apuesta del tresporte barcelonés, en comparanza con otres grandes y medianes ciudades, foi'l puxu del vehículu priváu, para lo que s'anició una densa red d'aparcamientos soterráneos.
Tres la muerte del xeneral Franco y l'abegosu entamu de la dómina democrática, la ciudad beneficióse, como'l restu del Estáu, d'un nuevu puxu económicu mui influyíu pola integración na Xunión Europea (1 de xineru de 1986), que desembocó en modernos proyeutos culturales y urbanísticos. Ente ellos encalca la organización de los Xuegos Olímpicos de 1992. Esti eventu, que contó col sofitu económicu y organizativu de toa España, constituyóse nun nuevu motor del desenrollu urbanísticu.
Barcelona tien un total de 1.602.386 habitantes, de los cuales 774.890 son homes y 853.200 muyeres, según datos del departamentu d'estadística del Ayuntamientu de Barcelona, aniciaos con datos del padrón de 2008 En 2009 había 1.616.000 habitantes.
En Barcelona hai cuatro alministraciones polítiques, con estremaos niveles de responsabilidá y competencies: 
El gobiernu del Ayuntamientu de Barcelona escuéyese por sufraxu universal n'elecciones celebraes cada cuatro años.
El poder del ayuntamiento estructúrase en dos niveles, ya que'l ayuntamiento axebró la ciudá alministrativamente en diez distritos. Esiste un nivel de competencies municipales xeneral, dirixío directamente pol Escelentísimu Alcalde de Barcelona y el so equipu de gobiernu, y que s'ocupa de les cuestiones más xenerales y importantes de la ciudá, que s'apliquen a tola ciudá.
Otramiente esiste otru nivel de competencies, delegaes nos Distritos. Asina, cada Distritu tien el so propiu centru políticu y alministrativu, que furrula como un ente políticu con competencies propies, qu'ayuden a descentralizar la política de la ciudá y que los ciudadanos sienten l'alministración mas averada. Cada Distritu, como un pequeñu ayuntamientu territorial, tien la so propia Sala de Plenos onde s'alderiquen les mientes polítiques, y el so propiu equipu de gobiernu, con un Xerente (Conceyal) al frente. La xerencia del Distritu faise en función del númberu de votos que cada partíu recibe, en cada distritu, nes eleccioines municipales de Barcelona. Asina, asocede que, anque'l gobiernu de la ciudá tea en manos d'un determináu partíu, ún o dellos Distritos sían gobernaos por otra formación política.
Dende la restauración de la democracia n'España, en toles elecciones municipales el partíu políticu más votao en Barcelona tien sío'l Partíu Socialiegu de Cataluña, y dende entós tolos alcaldes tienen sío d'esti partíu, anque en bien d'ocasiones necesitó alcuerdos estables con otros partíos pa gobernar la ciudá.
Distribución anguaño del Ayuntamiento
Barcelona axébrase alministrativamente en diez distritos. Cada Distritu furrula como un ente políticu con competencies propies, qu'ayuden a descentralizar la política de la ciudá y que los ciudadanos sienten l'alministración más averada. L'axebra territorial de los distritos respuende a mientes hestóriques de la ciudá. La mayoría de los Distritos correspuenden a antiguos municipios independientes que foron amecíos a la ciudá mientres los sieglos XIX y XX y que tovía conserven la so propia personalidá. Los ciudadanos más vieyos de Barcelona tovía identifiquen Barcelona sólo col Distritu de Ciutat Vella.
Los diez distritos de Barcelona son:
L'axebra d'anguaño de los barrios oficiales foi propuesta pol Ayuntamientu de Barcelona a fines de 2006 y ratificada y aprobada pol consistoriu barcelonés nel entamu de 2007. Tovía dempués de la so aprobación, hai quexes de los vecinos sobre los nomes de dalgunos barrios (como, por exemplu, Antics Palaus) asina como de les llendes de los mesmos.
L'área metropolitana de Barcelona tien aprosimadamente'l 66% de la población de Cataluña, una de les rexones más bayuroses del sur d'Europa -Cataluña tien un PIB per cápita del 126,4% sobre'l PIB mediu de la XE de los 27 nel añu 2009 (en PPA, paridá de poder adquisitivu. PIB mediu de la XE de los 27 = 100%), ente qu'l PIB d'España, Cataluña incluida, ye del 103,1%.
Barcelona tien una llarga tradición mercantil. Menos conocío ye que la rexón foi una de les primeres n'entamar la industrialización na Europa continental, de magar de la industria testil dende mediaos de 1780, pero en realidá coyiendo puxu a mediaos del sieglu XIX, cuando se tornó nun importante centru pal aniciu de testiles y maquinaria. Dende entós, la fabricación xugó un papel importante na so hestoria. La importancia de los testiles tradicionales amuésase nos reiteraos intentos de Barcelona pa convertise nún de los centros de moda más importantes. Nel branu de 2000 la ciudá convirtióse en sede de la prestixosa Bread & Butter, feria de moda urbana, pero en 2009 s'anunció que se celebraría de nuevu en Berlín. Esto foi un duru güelpe pa la ciudá, ya que la feria truxo 100 millones d'euros a la ciudá en tan solo trés díes, asina como l'atención de los medios especializaos.
Pero'l sector de les feries y congresos en munchos y estremaos ámbitos ye una de les cimeres fontes d'ingresos de la ciudá, per aciu de la llegada de munchos visitantes d'altu poder adquisitivu en tolos meses del añu, poro la ciudá tien grandes salas de congresos, en particular la "Fira de Barcelona" (Feria de muestras), qu'abelluguen a un númberu d'eventos nacionales y internacionales que medra cada añu. Sicasí, la crisis económica y los encorties nos viaxes de negocios tán afectando a la llegada de nuevas ferias a la ciudá.
Basándose na so tradición d'arte creativu y l'artesanía, Barcelona ye anguaño tamién conocía pol so emponderáu diseñu industrial, y intenta ganase'l puestu de capital del diseñu, a base d'encontar a les empreses del sector, organizar feries importantes nesti segmentu, una cuidada escoyeta nel moblame urbanu de la ciudá y una potente y permanente campaña internacional p'afitar Barcelona como una imaxe de marca.
Al igual que notres ciudaes modernes, el sector manufactureru foi superao dende fai tiempu pol sector servicios, anque sigue siendo mui importante. Anguaño la rexón ye llíder nes industries testil, editorial, química o farmacéutica, de motor, electrónica, impresión, loxística, publicidá, telecomunicaciones y servicios de tecnoloxía de la información.
Barcelona tien ún de los más altos costes de vida n'España, y ocupando la posición 49 na clasificación mundial d'alcuerdu con un informe de Mercer Human, pero tamién ye la ciudá española con meyor calidá de vida, na posición 44 del ranking mundial.
Hestóricamente la economía de Barcelona basóse nel comerciu al traviés del so puertu, tamién el sector industrial foi ganando pesu nel sieglu XIX de magar la revolución industrial, especialmente nel sector testil nuna primer dómina, pa espardese dempués a la industria editorial, química, farmacéutica, automovilística, loxística y electrónica. hasta tornar la provincia de Barcelona na cimera fastera industrial del país. Pero'l medru y bayura de la ciudá de Barcelona foi refugando les fasteres industriales fuera de les sos llendes. Por aciu d'esti fechu la economía de la ciudá foi centrándose paulatinamente nel comerciu, la hostelería y, mui especialmente'l turismu, que nos postreros años medró aesgaya na ciudá, tornándose asina nún de los puntales económicos de Barcelona.
Tovía anguaño'l puertu de Barcelona ye ún de los motores económicos de la ciudá. Tornóse nos postreros años nún de los grandes puertos del Mediterraneu en tonelaxe de mercancías y en númberu de contenedores, asina como pesqueru, donde s'allugan empresas conserveras de toda España, como USISA (con sede a más de mil kilómetros, en Islla Cristina), y permitiendo esportar la producción industrial y importar la materia primero o semielaborao. Tamién ye'l primer puertu mediterráneo y quinto del mundo en barcos de cruceru, tresportando hasta dos millones de pasaxeros añales.
L'aeropuertu del Prat, qu'en 2008 tuvo un movimentu de más de 30 millones de pasaxeros siendo'l segundu aeropuertu español en tráficu aereu, acaba de naugurar una nueva terminal que-y permitirá al algamar los 55 millones de pasaxeros. Esta infraestructura tien permitío'l desenrollu d'una potente industria turística qu'anicia grandes beneficios pa la ciudá, anque recientemente s'aldericó la necesidá d'afalar más la política del aeropuertu a pañar vuelos internacionales y menos "low cost", lo que facilitaría atrayer a un perfil con mayor poder adquisitivu y al tiempu permitiría l'asitiamientu de sedes de grandes empreses na ciudá.
Nel entamu de 2008 nauguróse tamién l'llinia ferroviaria d'alta velocidá ente Madrid y Barcelona. La llinia d'alta velocidá ta siendo espardida hasta la llende francesa, onde continuará hasta amestase a la red francesa d'anguaño. Esta llinia ta siendo aniciada pa permitir l'usu amecíu pa pasaxeros y mercancíes, conque s'afitará una amestadura ferroviaria rápida pa pasaxeros, y permitirá'l tráficu de mercancíes con Europa por tren dende'l puertu y la so zona d'actividaes loxístiques.
La "Fira", feria de muestres de Barcelona, organiza bien d'esposiciones, salones, congresos y feries pa profesionales, dalgunos de los cuales s'afayen ente los primeros del mundu, fechu que la torna nuna de les feries más importantes dEuropa y primera d'España con ás de 3,5 millones de visitantes añales qu'anician una gran actividá pal sector hoteleru y restaurador col aliciente de repartise uniformemente a lo llargo de tol añu.
Hestóricamente'l sector públicu tuvo relativamente pocu pesu dientro de la economía catalana, anque dende la transición y la recuperación del autogobiernu, foi ganando pesu. La cimera aportacióna la economía que fexo'l sector públicu foi l'aniciu de grandes infraestructures, que permitieron el desenrollu comercial y industrial.
L'anguaño Crisis económica de 2008-2010, agravada pol españíu del babarón inmobiliariu, qu'amenorgó'l consumu, y con él l'aniciu industrial, vieno a sumase a un allancamientu de la economía catalana que, magar l'ininterrumpíu medru económicu de la metrópoli barcelonesa, féxo-y perder nel postrer cuarto del sieglu XX la capitalidá económica d'España a favor de Madrid, sobre too nel campu financieru. Esto debióse a la tradicional atomización del texíu emprendedor catalán que-y quita competitividá, a la mayor inversión foriata fecha en Madrí y al treslláu de centros de decisión y sedes fiscales y sociales de Barcelona. Na estaya industrial Barcelona tien tenío problemes de deslocalización, básicamente de treslláu d0'industries a países con una mano d'obra más barata, ye'l casu ente otres de Braun, Phillips y Samsung. Problema enantáu pol escasu y caru suelu industrial na so área metropolitana, el segundu más caru d'Europa solu por detrás de Londres. Asina y too, tamién hubo movilizaciones d'empreses total o parcialmente públiques hacia Barcelona (como RENFE o REPSOL), asina como inversiones y localizacionies foriates, superando muncho les deslocalizaciones, de mou que Barcelona continúa siendo una capital industrial d'España, llegando a aniciar en dalgunos sosectores el 25% de les esportaciones totales españoles.
Ante esti escenariu de perda de competitividá, tanto'l Ayuntamientu de Barcelona, como la Xeneralidá de Cataluña fai ya cuasi diez años qu'entamaron un programa pa desenrollar una nueva economía productiva basada na conocencia, aniciando grandes parques d'investigación, especialmente nel campu de la biomelecina y biotecnoloxía, dando aides a les empreses tecnolóxiques pa que s'espardan a nueves estayes como l'aeroespacial o la nanotecnoloxía, y nel casu de Barcelona, tornando un barriu dafechu nun nuevu distritu comercial empobináu a les nueves tecnoloxíes, con infraestructures de comunicación punteres, p'atrayer empreses de tol mundu a la ciudá, el llamáu distritu 22@. Estes polítiques entamen a dar los sos frutos, y científicos de prestixu entamen a dir a desenrollar investigaciones d'altu nivel a Barcelona.
La cimera puerta d'accesu a Barcelona pa viaxeros internacionales y munchos nacionales ye l'Aeropuertu Internacional El Prat, allugáu a diez kilómetros al sur-oeste de la ciudá, y el segundu por tráficu de toda España, con 30.208.134 pasaxeros al añu 2008. Nel Aeropuertu de Barcelona operen les cimeres compañíes aérees del mundu, con vuelos direutos a toles ciudaes importantes d'Europa, y con bien d'amecedures con ciudades de los cinco continentes. Nel aeropuertu, hai una zona destinada a la llamada "Ponte aérea", qu'amesta Barcelona y Madrid con vuelos cada vente minutos n'hora punta. Otros aeropuertos utilizaos pa llegar a Barcelona, especialmente poles compañíes de vuelos baratos (low cost) son lAeropuertu de Girona y l'el de Reus, a poco más d'una hora de Barcelona.
Otra importante puerta de la ciudá, especialmente pa les mercancíes, ye'l Puertu de Barcelona, ún de los más importantes d'Europa nel Mediterraneu, tanto nel tresporte de persones como de mercancíes, y que per aciu de la so prosimidá al centru urbanu convirtióse nun gran puertu de cruceros. La ciudá tamién tien trés puertos deportivos, el Port Vell, el Port Olímpic y el Port de Sant Adrià pa los que lleguen con embarcaciones privaes de medianu y pequeñu tamañu.
No tocante a tresporte por carretera, Barcelona tien una tiesta red d'autopistes y autovíes, y les cimeres son l'AP7, qu'entama en Vera (Almería), pasa por Cartagena, Elx, València, Barcelona y sigue hacia Perpiñán, l'A-2 qu'entama en Madrid, pasa por Zaragoza, Barcelona y sigue tamién hasta la llende francesa, l'AP2, que discurre paralela a l'A-2 ente Zaragoza y Barcelona y la C-16 Barcelona, Manresa, Puigcerdà. Tanto l'AP2 como l'AP7 son autopistes de portalgu xestionaes por empreses concesionaries.
La red de ferrocarriles tien el so centru na estación de Sants de Barcelona, d'u salen trenes de llarga distancia qu'amecen la ciudá con tol continente. La red española d'anguaño tien la peculiaridá de tar basada nel llamáu anchu ibéricu de víes, incompatible col anchu internacional de víes, lo cual entorga la comunicación con Francia, poro, la nueva red ferroviaria d'alta velocidá que se ta afitando n'España utiliza l'estándar européu. Anguaño rematóse la primer fase de les obres de remodelación de la estación de Sants cola renovación dafechu de los andenes p'adaptar parcialmente la estación al formatu internacional y permitir la llegada de los trenes AVE a la ciudá, procedentes de la Llinia Barcelona-Madrid, y nun futuru la prollongación de la llinia que permitirá amestar con París n'alta velocidá pasando por Girona, Figueres y Perpiñán.
Para movese ente les estremaes ciudades de la provincia de Barcelona hai dos redes de tresporte ferroviariu. Una ye'l serviciu de Cercaníes Barcelona de RENFE, con una red de siete llineas, y unos 123 millones de desplazamientos añales. Esti medio tuvo un incrementu de demanda nos postreros años, y remanecieron bien de problemes per aciu de la falta d'inversiones y la mala planificación de les obres de la llegada del AVE a la ciudá. La otra opción, que da serviciu a poblaciones estremaes, ye'l de Ferrocarrils de la Generalitat de Cataluña FGC, un serviciu de trenes de cercaníes operáu y aniciáu pola Xeneralidá de Cataluña.
La red de tresporte público internu de Barcelona tien la red del Metro de Barcelona que llega a gran parte de la ciudá, compuesta anguaño por 11 llinias con 164 paraes y 123 kilómetros d'estensión, anque ta siendo ampliada cola prollongación de les llinies L2, L4, L9 y L10 y, tán estudiándose les prollongaciones de les llinies L1 y L3.
Nel añu 2004 delles alministraciones, local, metropolitana y autonómica, emburriaron la inxertadura del tranvía como preséu de tresporte de mases, especialmente pa comunicase coles ciudades del área metropolitana. Poro, aniciáronse dos redes, Trambaix y Trambesós y anguaño tovía ta en fase d'afitamientu y espapansión de les sos redes.
Los autobuses urbanos tamién son un preséu de tresporte eficaz, que tien 1070 buses espardíos en 103 llinies. El serviciu diurno compleméntase con un serviciu d'autobuses llamáu Nitbus que suple'l pieslle nocturnu de la mayor parte de los tresportes públicos.
Otru serviciu de tresporte públicu de la ciudá ye'l Bus Turísticu, una flota d'autobuses de dos pisos descubiertos con rutes que tienen les estaciones nos cimeros puntos d'interés turísticu de la ciudá y serviciu de guíes que comenten los aspeutos más interesantes de la ruta. Esti serviciu nun ta integráu y furrula con un sistema de billetee valederos pa un día.
El serviciu de taxis de Barcelona resulta muy característico y inconfundible polos sos característicos colores. Los vehículos son negros y con las puertas y capó mariellos. 
Los amantes de la natura y l'actividá física pueden decantase pol usu de la bicicleta pa movese por Barcelona. La orografía de la ciudá y el bon tiempu que suel facer la mayor parte del añu facilitan l'usu de la bicicleta. Pa eillo Barcelona tien una amplia red de carriles-bici por tola ciudá, asina como'l serviciu del bicing, una red d'estaciones automátiques d'alguiler distribuyíes pola ciudá. Esti preséu de tresporte, anque minoritariu, ta enantando usuarios cada añu.
La movilidá con vehículu priváu dientro de Barcelona, como en cualisquier gran urbe europea, ye abegosa magar la bona organización urbanística, col so Enanche y les reondes de circunvalación, y les grandes aveníes que crucen la ciudá (Diagonal, Meridiana, Aragón, Gran Vía). Esta estructura fai "a priori" mui fácil la orientación y la circulación en vehículo particular. Sicasí, la gran densidá demográfica y cantidá de vehículos nun faen recomendable circular en coche. Además, l'ayuntamientu nauguró en mayu de 2005 les árees verdes d'aparcamientu, y enantó les árees azules, qu'obliguen a pagar p'aparcar na vía pública nos distritos más céntricos de la ciudá. Ente los ciudadanos que se mueven en vehículu motorizáu, una gran cantidá failo en moto. Barcelona ye la ciudá europea con mayor cantidá de motos, en proporción al so númberu d'habitantes.
Otramiente, Barcelona ta asitiando mediu centenar d'enchufes pa recargar vehículos eléctricos.
Barcelona quier que'l so nome tea venceyao a los coches urbanos: los coches eléctricos. Nel marcu del Salón Internacional del Automóvil de Barcelona, l'ayuntamientu soscribió un manifiestu xunto con Endesa, UPC, RACC, Seat y Nissan para tornar la ciudá nun bancu de prebas, onde los coches dafechu eléctricos -nun se trata d'híbridos- ganen tarrén poco a poco a los de combustión interna. Ye'l proyectu LIVE, cuyas sieglas respuenden a Logística pa la Implementación del Vehículu Eléctricu.
Barcelona foi mientres sieglos centru de difusión cultural. Foi, por exemplu, el primer centru d'aniciu de cómics n'España, por delantre de Valencia y Madrid. Anguaño les manifestaciones culturales son mui abundantes y munches d'elles desenróllense albentestate, por tratase d'una ciudá mediterránea. 
La Torre Agbar ye ún de los símbolos más representativos de Baracelona, en 2004 foi considerada el meyor rascacielos del mundu.
La ciudá tien una llarga y rica hestoria arqueolóxica, entamando polos antiguos restos del allugamientu romanu que fundó Barcelona, del cual namás queden restos arqueolóxicos, o cachos esparramaos, como por exemplu, les columnes del templu d'Augustu dientro l'edificiu del Centru Escursionista de Cataluña, los restos de Barcino baxo'l sosuelu (inxeríes dientro del Muséu d'Hestoria de Barcelona) o les antigües muries. Tamién se conserven testigos de costrucciones de triba románica, mui posteriores, como la ilesia de Sant pau del Camp o la capilla de Marcús.
De la dómina medieval si se conservaron bien d'edificios, dalgunos d'ellos mui encalcaos, especialmente les obres gótiques que proliferen nel so centru hestóricu nomáu Barriu Góticu precisamente por esti motivu, como la Catedral de Santa Eulalia, la Ilesia de Santa María del Mar, carauterizada pola so austeridá y armonía nes medíes, motivu por que munchos la consideren la obra más encalcada del góticu catalán, o los astilleros (nomaos drassanes en catalán), ún de los pocos exemplos de naves góticas d'usu civil esistente n'Europa. Tamién de la dómina medieval encalcan edificios como'l salón del Tinell, el Palaciu de Lloctinent o'l Palaciu de la Xeralidá de Cataluña. Tamién encalquen los palacios aniciaos por families pudientes de la ciudá, estructuraos alreor d'un patiu, como los qu'anguaño abelluguen el Muséu Picasso.
Tres una dómina poco importante arquiteutónicamente na ciudá, pola mor de que les muries impedíen nuevos medros, la falta de suelu intramuries, y les penuries económiques causaes pola griesca de socesión, fixéronse dalgunes actuaciones importantes pola mor de los tarrenos obteníos de la ilesia per aciu de la desamortización. Estos tarrenos permitieron, por exemplu, l'aniciu de la plaza real, o bultables costrucciones en fierru, como'l mercáu de la Boquería. Años más sero un nuevu movimientu arquiteutónicu coyió puxu en Barcelona, acompañáu por un momentu de gran bonanza económica y pola espansión de la ciudá más allá de les muries, el Modernismu.
Barcelona ye conocida como capital del modernismu, pola gran cantidá y calidá d'obres qu'abelluga, con xoyes como l'Hospital de la Santa Creu i Sant Pau o'l Palaciu de la Música Catalana de Lluís Domènech y Montaner, o'l Palau Macaya de Josep Puig y Cadafalch, pero ensin dulda l'arquiteutu modernista más conocíu y reconocíu ye Antoni Gaudi, les sos obres obres más relevantes, qu'atraen cada añu a millones de visitantes de tol mundu, son el Templu Espiatoriu de la Sagrada Familia, que Gaudí dexó ensin rematar y que se sigue aniciando con donativos y aportaciones de particulares y visitantes que ta albidráu rematar hacia l'añu 2020. Otres de les obres más conocíes de Gaudí son el Parc Güell, la Casa Milà, tamién nomada La Pedrera, y la Casa Batlló.
La ciudá tamién tien estremaes muestres d'arquiteutura contemporánea. Encalca'l Pabellón alemán de Ludwig Mies van der Rohe, que s'anició pola mor de la Esposición Internacional de 1929, o la Fundación Joan Miró del arquiteutu catalán Josep Lluís Sert. Tres la griesca civil, la ciudá quedó baxo'l control del réxime y la so visión desenrollista, amás d'impedir too movimientu popular, que son los qu'hestóricamente fixeron les más bultables obres de Barcelona. Nun foi hasta años dempués del recobramientu de la democracia, pola mor de los Xuegos Olímpicos de 1992, que la ciudá vivió una etapa de grandes tresformacionies que dieron llugar a obres como'l Palau Sant Jordi de Arata Isozaki, la Torre de Collserola de Norman foster y la Torre de comunicaciones de Montjuig de Santiago Calatrava. Enantes de los Xuegos tamién se finó la remodelación y ampliación del Aeropuertu de Barcelona, que dirixió Ricardo Bofill. Na dómina post-olímpica la ciudá siguió calteniendo un desenvolvimientu arquiteutónicu bultable, aniciando edificios como'l Muséu d'Arte Contemporáneu de Barcelona (MACBA) DE Richard Meier, la Torre Agbar de Jean Nouvel, y los proyeutos d'una estación nueva en la Sagrera, o la Torre Triángulu Ferroviariu de Frank Gehry. Otres actuaciones fixéronse pola mor del Foru Universal de les Cultures, como l'Edificiu Fórum de Jacques Herzog y Pierre de Meuron.
L'añu 1999 la ciudá de Barcelona foi premiada pol RIBA ("Royal Institute of British Architects") col "Royal Gold Medal", un galardón que s'apurre a arquiteutos pol conxuntu de la so obra, y que por primer y pol moementu única vez, foi apurrío a una ciudá y non a un arquiteutu individual.
La ciudá de Barcelona tenía nel cursu 2008-2009 un total de 423.790 estudiantes, esto enanta la proporción d'estudiantes sobre la población residente en Baracelona a aprosimadamente un 25%. Toos estos estudiantes tán repartíos ente los estremaos niveles educativos de la siguiente forma: 57.027 estudiante n'educación infantil, 76.923 en primaria, 2.097 n'educación especial, 100.564 alumnos en secundaria y a lo cabero, 187.179 alumnos estudiando en la universidá.
Estes cifres amuesan la potencia de les instituciones docentes, especialmente les universitaries, na ciudá. Dalgunes d'elles tán ente les meyores del país, y otres gocen inclusive de prestixu a nivel internacional, y aprucen bien allugaes en dalgunos rankings internacionales.
La ciudá tien les siguientes universidaes:
Todas estas instituciones ofrecen multitud de titulaciones, además de postgrados, másters y doctorados, y muchas d'ellas tamién gestionan centros d'investigación y desarrollo.
Na Fundación Joan Miró amuésense dalgunes obres del pintor catalán y fáense esposiciones itinerantes procedentes de museos de tol mundu. El Muséu Picasso tien una importante colección d'obres poco conocíes d'esti pintor, sobre too de les sos dómines iniciales. Nel Muséu Nacional d'Arte de Cataluña (MNAC) espónse una importante colección d'arte románicu. D'especial relevancia son los frescos románicos que foron treslladaos al muséu dende capillas y ilesias de toda Cataluña. L'arte de la dómina d'anguaño espónse nel Muséu d'Arte Contemporáneu de Barcelona (MACBA), cuyo edificiu foi diseñáu pol arquiteutu norteamericanu Richard Meier. Tamién son importantes el Centru de Cultura Contemporánea de Baracelona asitiáu n'El Raval, el muséu de la Fundación Antoni Tàpies nel Eixample, el CaixaFòrum asitiáu na falda de Montjuïc, el Muséu de la Ciencia, agora nomáu CosmoCAixa, a los pies del Tibidabo y el Muséu del FC Barcelona, asitiáu nel Camp Nou y que tien el primer puestu de los museos más visitaos de Cataluña.
Esti espaciu foi nagurao en Barcelona'l 2 d'avientu de 2008 en dos sedes temporales, en concretu nel Palau Marqués de Llió (cai de Moncada, 12), onde tienen llugar les actividaes y esposiciones temporales, y el Palaciu de Pedralbes (Diagonal, 686), onde s'afiten les esposiciones permanentes del Muséu Testil y de la Indumentaria "El cos vestit" y la esposición permanente del Muséu de les Artes Decoratives "De l'objecte únic al disseny industrial".
La Avenida del Paralelu encalca pola gran concentración de teatros que tien, anque anguaño, tres el pieslle de "El Molino" y otros recintos, el so atractivo ye menos que va un par de décades. los teatros más prestixosos de la ciudá son anguaño'l Gran Teatru del Liceo, especializáu n'óperas, el Teatre Nacional de Catalunya, con trés sales nes que se representa a los grandes clásicos, y el Teatre Lliure, con propuestes más vanguardistes. Nos distritos de Ensanche y Ciutat Vella hai una gran cantidá de recintos, como'l Teatru Condal, Teatru Poliorama, Teatru Romea, el Teatru Victoria o El Mercat de les Flors, qu'ufren espectáculos musicales, comedies y propuestes más esperimentales.
La ciudá tamién ufre estremaes sales y multisales con proyeiciones cinematográfiques d'estremaes tribes: comerciales, películes en versión orixinal, cine d'autor, cine européu... Nesti sen encalcan la Filmoteca de la Xeneralidá de Cataluña, y cines como'l Verdi, en Gracia.
Barcelona convirtióse nos postreros años nuna referencia europea de la música, per aciu de la cantidá y variedá de les sos propuestes. La música sinfónica tien el so llugar nel Palau de la Música Catalana, asitiáu xunta la Vía Layetana, que tamién ufre actuaciones de cantautores, y nel Auditoriu, sede oficial de la l de la "Orquesta Sinfónica de Barcelona y Nacional de Cataluña (OBC)". La ópera asítiase nel Gran Teatru del Liceo, allugáu na parte baxera de Les Rambles. 
Nos distritos del Ensanche y, sobre too, Ciutat Vella, hai gran cantidá de locales onde s'ufren actuaciones de conxuntos de jazz ante un públicu pequeñu. Tamién hay sales d'aforu medianu, como'l Luz de Gas, el Razzmatazz, Jamboree de la Plaza Real o la Sala Bikini, que cada selmana programen actuaciones de conxuntos y artistes de pop y rock. Al respective del hip hop español, Barcelona tien una sólida escena d'esti xéneru con artistes como Mucho Muchacho, Sr. Zambrana, Falsalarma o Masstone ente otros, amás de tener dao frutu al grupu ya desapaecíu 7 Notas 7 Colores. A lo cabero, al respective de la música electrónica, Barcelona ye'l centru neurálxicuo español d'esti xéneru tres Ibiza xunto con Andalucía y Xixón, encalcando especialmente en house, dance, trance, progressive, mákina (dando llugar al referente Pont Aeri, y xunta ella en Mataró a Chasis) y tomando forma la escena chill out de magar la residencia de Café del Mar.
L'antiguu Palacio de los Deportes convirtióse nel "Barcelona Teatre Musical", una gran sala d'actuaciones donde suel haber programaes actuaciones d'artistes. Los meses de branu suelen facesee grandes conciertos. Artistas como Green Day, Bruce Springsteen, los Rolling Stones, U2... faen los sos conciertos nel Palacio Sant Jordi, con aforu pa 18.000 espectadores. Los grandes estadios, el Camp Nou (con aforu para 100.000 espectadores) y l'Estadiu Olímpicu Lluís Companys (60.000), tamién s'abren a la música pola mor de grandes eventos.
Barcelona ye escenariu d'importantes festivales nel mundu de la música. Encalcan, el Festival Primavera Sound, de pop-rock, que se cellebra nel mes de mayu mientres trés díes, el Sónar festival, en xunu, qu'aconceya a les meyores propuestes mundiales de la música electrónica y multimedia, y el Festival Grec, muncho más eclécticu, que mientres el mes de xunetu ufre variaes propuestas n'estremaos escenarios de la ciudá. A lo cabero, a fines de setiembre, pola mor les folixes mayores de la ciudá, la Mercé, Barcelona ofre mientres trés díes estremaos conciertos gratuitos, y albentestate, nes places céntriques de la ciudá.
El Periódico de Catalunya (que s'edita tanto en catalán como en castellán) y La Vanguardia (que s'edita namás en castellán) so los dos cimeros diarios de Barcelona, y editan tamién el Sport y El Mundo Deportivo (en castellán), que son los dos cimeros diarios deportivos. Tamién hai un gran númberu de publicaciones de menos balumbu que tienen fuerte implantación na ciudá, como l'Avui y El Punt (en catalán). D'otros diarios de tirada nacional como El País y El Mundo (en castellán) faen ediciones especiales en Barcelona. Tamién s'editen na ciudá bien de publicaciones gratuitas como Metro, 20 minutos, Qué! y ADN (billingües). Les cimeres emisores de FM son Catalunya Ràdio, RAC 1, RAC 105 y Cadena SER. Barcelona tamién tien delles emisores de televisión llocales, ente elles Barcelona TV (propiedá del Ayuntamientu y 8tv (propiedá del Grupu Godó, que tamién ye propietariu de "La Vanguardia"); la sede de "Televisió de Catalunya", la televisión autonómica pública de Cataluña, alcuéntrase en San Xuan Despí, nel área metropolitana de Barcelona.
Barcelona ye una ciudá eminentemente deportiva, tanto pa practicar actividaes físiques como pa ver espectáculos deportivos de primer nivel.
La ciudá, que foi sede de los Xuegos Olímpicos de 1992, ta dotada d'una red de completos polideportivos municipales que, sumaos a los centros privaos, afalan la práctica del exerciciu físicu. Según estudios recientes, Barcelona ye la ciudá europea con más practicantes de deporte, y la segunda del mundu dempués de Boston (Estaos Xuníos). Amás, la orografía de la ciudá, el so clima, y la política municipal d'aniciar carriles bici afaló l'usu de la bicicleta como vehículu de tresporte. Tamién ye vezu l'usu de patines sobre ruedes, especialmente na fastera de la Villa Olímpica y Ciudá Vieya, onde tamién hai estremaos "skateparks".
El fechu de que Barcelona sía una ciudá marítima tamién fai del mar y les playes llugares de folganza y actividá deportiva, permitiendo xugar a estremaos deportes sobre arena. D'otramiente, la naguración del Puertu Olímpicu y el remocique del Puertu Vieyu, en 1992, y la reciente naguración del nuevu puertu deportivu de San Adrián de Besós, na fastera del Fórum 2004, emburrió la práctica de deportes acuáticos.
D'otramiente, la ciudá ufre la posibilidá de participar nuna gran cantidá de competiciones deportives na cai. Les más afamaes son la Carrera d'El Corte Inglés (con una media de 60.000 participante añales), la Carrera de la Mercé, la Carrera de Bomberos, la Carrera Jean Bouin, la Maratón de Barcelona, la Milla Sagrada Família, la San Silvestre Barcelonesa, la Folixa de la Bicicleta, la Travesía del Puertu de Navidá, o la Folixa de los patines. Amás, nos meses de branu organízanse estremaes competiciones deportives nes playes de la ciudá.
Barcelona ye una ciudá con una ufierta d'espectáculos deportivos de primer nivel. na ciudá ta la sede del FC Barcelona, en cuyes instalaciones pueden vese partíos de fútbol, baloncestu, balonmano, fútbol sala y hockey sobre patines.
La ciudá encalca nel mundu del tenis, pola cantidá, prestixu y antigüedá de dalgunos de los sos clubes. Nel Real Club de Tenis Barcelona el Club de Tenis La Salud, el Barcino, el Turó, etc.; formáronse la mayoría de los tenistes españoles más bultables. Barcelona foi la sede avezada onde l'equipu d'España disputó la mayoría de los partíos de Copa Davis y Copa Federación. El Tornéu de tenis Conde de Godó, que se disputa nel RCT Barcelona, ye ún de los torneos con más relevancia internacional sobre tierra batida.
Barcelona tamién tien clubs de natación, waterpolo, como'l CN Barcelona y el Club Natación Montjuic con un númberu importante de socios, y afición a los deportes de motor (ye la ciudá europea con mayor proporción de motocicletes por habitante).
Nes afueres de la ciudá (dientro de la provincia de Barcelona) alcuéntrense instalaciones bultables, como'l Centru d'Altu Rendimientu (CAR) de San Cugat, onde reciben formación especializada los equipos de seleición d'altu rendimientu pa mozos deportistes d'España, y el Circuitu de Cataluña, en Montmeló, onde se cellebren carreres del Campeonatu del mundu de motociclismu (Gran Premiu de Cataluña de Motociclismu) y Fórmula 1 (Gran Premiu d'España). Tamién en Cornellá s'afaya la sede del Real Club Deportivo Español, que disputa los sos partíos de fútbol nel Estadio Cornellá-El Prat.
Barcelona tornóse nun centru de referencia de la vida nocturna n'España tres presentar un importante desenrollu de magar mediaos de los 90 col puxu de Pont Aeri y Chasis. Anguaño, les dos fasteres de públicu alternativu y más llariegu de chigres y discoteques de Barcelona repártense ente'l barriu de Gracia, na parte alta de la ciudá, y el barriu de Pueblu Nuevu, na antigua fastera industrial de Barcelona, al norte de la fastera olímpica, con un públicu abondo mozu y dalgunos de los clubes más grandes de la ciudá allugaos en naves industriales remocicaes. Les fasteres de públicu más selectu afáyanse en Sant Gervasi y Tibidabo.
Fuera de la cultura club la cimera fastera ye'l cascu antiguu, espardíu ente'l barriu d'El Raval, a un llau de les Rambles, y el Barriu Góticu, al otru llau. Hai una gran cantidá y variedá de chigres con un públicu formáu por turistes, foriatos residentes y una minoría de barceloneses. El Enanche, especialmente ente Valencia, Gran Vía, Paséu de Gràcia y Muntaner, ye otra de les fasteres con mayor cantidá de restoranes y chigres musicales. Nos postreros años proliferaron nesta fastera los chigres d'ambiente gay, fechu pol cual se llegó a afitar ente los más mozos el nome d'una parte del Enanche (Eixample) como «Gaixample». Les fasteres más comerciales de folganza afáyanse na redolada del Pueblu Español, allugáu en Montjuic, nel complexu Maremágnum, asitiáu a la fin de les Rambles, y nel Puertu Olímpicu.
Artistes:
Escritores y poetes
Músicos:
Direutores y actores:
Arquiteutos:
Políticos:
Científicos:
Deportistes:
Humanistes:
Historietistes:
Barcelonaufre al visitante la posibilidá de recorrer a pie dende les ruines romanes y la ciudá medieval hasta los barrios del modernismu catalán, colos sos edificios característicos, les sos mazanes cuadraes de cantos seccionaos, les sos cais arbolaes y les sos anches aveníes. La ciudá antigua ye cuasi llana, mientres los barrios nuevos, a medida que s'averen a la cordal llitoral, adquieren más pendiente.
Ún de los llugares más guapos y concurríos son "Les Rambles", paséu asitiáu ente la "Plaza de Cataluña", centru de la ciudá, y el puertu antiguu. Ellí alcuéntranse kioscos de prensa, de flores, de páxaros y animales domésticos, actores caleyeros, cafeteríes, restoranes y comercios. Cerca del puertu avezan a asitiase mercaos, asina como pintores y dibuxantes de toda triba, encalcando la fastera pola so índole artística y cosmopolita. Paseando por Les Rambles pueden admirase dellos edificios d'interés, como'l "Palaciu de la Virreina", el mercáu de "La Boquería" y l'afamáu teatru de "Gran Teatru del Liceo", nel que se representen óperes y ballets. Una cai llateral de pocos metros de llonxitú, afala a la Plaza Real (en cat. "Plaça Reial"), una plaza con palmeras y edificios con porches qu'abelluguen cervecerías y restoranes, y na qu'aconceyen las fines de selmana los coleccionistes de sellos y de monedes.
El paséu de Les Rambles fina xunto al puertu antiguu, onde la estatua de Cristóbal Colón siñala hacia'l mar. A dos pasos afáyase'l el Muséu Marítimu ("Museu Maritim"), dedicáu sobre too a la hestoria naval nel Mediterraneu, y nel que s'amuesa la reproducción a escala real d'una antigua galera de combate. El muséu ta allugáo nos astilleros de la Edá Media, onde s'aniciaben los barcos que navegaban por tol Mediterraneu. El puertu antiguu ufre otros atractivos, como un centro de folganza, con comercios, restoranes, un cine IMAX, y como centru documental, con un acuariu de la fauna marina mediterránea.
Nel centru hestóricu, mui cerca de Les Rambles, encalca la Catedral de Barcelona, la Plaza de San Xaime qu'acueye los edificios de la Xeneralidá de Cataluña y del Ayuntamientu de Barcelona, y les caleyes tanto del bárriu góticu como del Arrabal y del Borne.
Tamién encalca la posibilidá d'apreciar les Muries Medievales al llau de les Drassanes, nel Paralelu; les imponente muries romanes y la entrada del acueductu na cai soteniente Navarro, xunta la vía Layetana, o l'antigua puerta xunta la catedral, siendo "Barcino" Barcelona una de les ciudaes provinciales meyor amurallaes del Imperiu Romanu. Tamién encalcan les fortaleces medievales del Castiellu Fortí o del castiellu de Montjuic; anque l'antigua ciudadiella y muries defensives aniciaes en 1714 y qu'arrodiaben la ciudá, foeron esbarrumbaes nel sieglu XIX pal espardimientu urbanu, asina y too, tovía queden los edificios de la ilesia y l'arsenal, qu'abelluga la sede del Parlamentu de Cataluña.
Barcelona tien les istalaciones qu'abellugaron los Xuegos Olímpicos de 1992. Munches d'elles afáyanse na montaña de Montjuïc. Ellí afáyase l'Estadiu Olímpicu Lluis Companys, qu'inclui'l Museu Olímpicu, el Palaciu Sant Jordi, les piscines Picornell o la Piscina de saltos de Montjuich. Lloñe de la montaña tán les instalaciones del FC Barcelona, qu'abelluguen el Camp Nou, el Palau Blaugrana (Palaciu Azulgrana), el Mini Estadi y el Museu del FC Barcelona, el segundu museu más visitáu de Cataluña. Nel norte de la ciudá afáyase'l Velódromu d'Horta, les istalaciones de tenis de La Teixonera y el pabellón de Valle d'Hebrón. A lo cabero, el barriu de la Villa Olímpica, llugar onde aniaron los atletas, tien estremaes playes, restoranes y zones de folganza.
Barcelona tien bien de parques. Los más conocíos son el Parque Güell, diseáu por Antoni Gaudí nel distritu de Gracia, el parque de Montjuïc, asitiáu na montaña del mesmo nome, y el Parque de la Ciudadiella ("Parc de la Ciutadella"), asitiáu nel centru de la ciudá, nel que puede atopase'l Parlamentu de Cataluña y el Parque Zoolóxicu de Barcelona, afamáu por tener abellugáu hasta la so muerte al gorila albino Copito de Nieve.
Recientemente naguráron el Parque de Diagonal Mar, el más grande de la ciudá, diseñáu por Enric Miralles, y el Parque del Fórum, onde s'allugó'l recintu que acoyió'l Fórum Universal de las Culturas del 2004. Mui orixinal ye'l "Llaberintu d'Horta", parque onde los árboles tán plantaos de forma qu'anician un llaberintu onde pequeños y mayores pasen rataos divertíos. Otros parques menores, son el Parque de la España Industrial, nel barriu de Sants, el Parque del Clot, cerca de la Plaza de les Glories, y el Turó Park, xunta la plaza Francesc Macià.
Dos cuetos dominan la ciudá convertidas en miradores. "Montjuïc" ye un pequeñu monte asitiáu xunto al puertu, en cuyo picu s'atopa una antigua fortaleza militar que sirvió pa vixilar la entrada a Barcelona dende'l mar. Na falda d'esti monte alcuéntranse les instalaciones olímpiques, como l'Estadiu Olímpicu Lluis Companys, el Palaciu Sant Jordi diseñáu pol arquiteutu xaponés Arata Isozaki, y les Piscines Picornell. Tamién s'alcuentra en Montjuic el xardín botánicu, que dispón d'una colección única de cactus. 
El Tibidabo, na parte alta de la ciudá ye l'otru cuetu de Barcelona. Puede xubise n'automóvil, autobús, o bien con un tranvía y un funicular. Nel Tibidabo alcuéntranse la Ilesia del Sagráu Corazón, visible dende tola ciudá, el Parque d'atracciones del Tibidabo, y la Torre de Collserola, antena de telecomunicaciones diseñada por Norman Foster que dispón d'un mirador.
Únde los atractivos qu'incorporó Barcelona nos postreros años son les sos playes. Gracies a la rexeneración del llitoral fechu en 1992, per aciu de los Xuegos Olímpicos, Barcelona tien anguaño seis playas qu'ocupen más de 4,2 kilómetros lliniales de llitoral. Les playes son dafechu céntriques, tán comunicáes col centru y tán asitiáes a pocos minutos de cualisquier puntu de la ciudá. Toes tán equipaes colos más completos servicios: duchas, vixilancia, Cruz Roxa y, en dalgunos casos, vestuarios, alquiler d'hamacas, chigres... Les playes son sometíes a llimpieza cada día mientres tol añu, y toes tienen la bandera azul de la Xunión Europea qu'homologa la so escelencia. Según datos del Ayuntamientu de Barcelona, cada añu reciben a más de siete millones de bañistes. Anque la mayoría se concentren nos meses de bon tiempu, ente mayu y sepiembre, los ciudadanos y visitantes tamién pueden disfrutar de les playes el restu del añu, ya que tán equipaes pa xugar al tenis, voley-playa y otros deportes. Na playa de la Barceloneta, xunto al Hotel Arts, hai un modernu centru de talasoterapia municipal, el Polideportivu Marítimu, provistu con piscines d'agua de mar, y que permite l'esfrute de servicios deportivos y de salú mientres tol añu. Les seis playes son, d'este a oeste, la playa de San Sebastián, Barceloneta, Nueva Icaria, Bogatell, Mar Bella y Nueva Mar Bella. Nesta última esiste un espaciu reserváu pal nudismu.
La Plaza de toros Monumental de Barcelona foi inagurada en 1914 col nome d'"El Sport" y rebautizada en 1916 col nome de "Monumental".
La zona más comercial de la ciudá afáyase nel so centru hestóricu: cais Portaferrisa, Pelayo, Rambla, Portal del Ángel y Plaza Cataluña, onde les pequeñes tiendes conviven colos grandes almacenes y les franquicies de grandes cadenas de ropa.
Un poco más al norte de la Plaza Cataluña, nel Paseu de Gracia ("Passeig de Gràcia"), la Rambla de Cataluña y la Avenida ("Avinguda") Diagonal, alcuéntranse les tiendes de las marques más internacionales de moda, d'artículos de piel y de xoyería. Los artículos de diseñu tienen el so llugar nes caleyes del barriu del Borne, que foi adquiriendo popularidá dende fines de los años 90. Del restu de la ciudá, encalquen les fasteres comerciales de Calle Grande de Gracia o la Calle de Sants, y los centros comerciales como La Illa, La Maquinista, Les Glòries o Diagonal Mar.
Los artículos d'ocasión o de segunda mano tienen el so llugar nel "Mercat dels Encants", na plaza de les Glories, qu'abre tolos llunes, miércoles, vienres y sábados, y el Mercáu de San Antonio, onde cada domingu pola mañana s'afiten paradas donde se merquen y venden llibros, discos, películas de videu, sellos y artículos pa coleccionistes.
Metafonía
El fenómenu dase con puxu n'asturianu na faza celtral-sur y na contorna del cabu Peñes en vocal cabera -u, inda que nun ye exclusivu d'esta llingüa.
Cola vocal tónica a xébrense dos resultaos desemeyaos dependiendo de la faza:
La metafonía ante -u dáse tamién nos diptongos lo que pudiere ser ñiciu de que'l fenómenu produxérese llueu de diptongar ĕ y ŏ llatines, siendo darréu dello un fenómenu romance dafechu.
Dióse tamien n’asturianu el fenómenu metafónicu ante -ī cabera, conseñáu nun namás en pallabres aisllaes de la llingüa, sinón tamién na toponimia, lo que llevó a Arias a camentar qu’esta metafonía ante –i tuvo abondo más espardío que los exemplos de güei nos pudieren dexar ver. El pieslle prodúzse en un primer o segundu grau ante –i etimolóxica, inda que tamién danse exemplos de metafonía analóxica ente -e etimolóxica. 
En dellos conceyos del centru-sur, onde se conseña ainda'l fenómenu metafonéticu debíu a -u cabera, hay nicios qu’obligaben a almitir la existencia d’una segunda metafonía. Asina:
Sustratu llingüísticu
Por sustratu llingüísticu entiéndese les pallabres d'otres llingües falaes nel territoriu nel qu'anguaño se fala una llingua determinada. 
Nel asturllionés, llingua de base llatina, el sustratu llingüísticu ye'l celta. De les antigües llingües celtes caltiénense, ente otros, los siguientes vocablos:
L'antónimu ye'l superestratu llingüísticu.
Escoba (xuegu)
La escoba ye un xuegu de cartes que tien l'oxetivu de sumar 15 tantos ente una de les tus cartes y les que necesites de les que tán sobre la mesa. Por exemplu, tu tienes un siete y na mesa xuntes un "3" y un "5". Repártense tres cartes pa cada xugador y pónense 4 na mesa. Cuando acabes les tus cartes de la mano vuelves a dar otres tres, y asina hasta que se acaben.
El xuegu tien más finalidaes, que recuéntense al final del tou. Son estes:
Piñeres
Piñeres ye una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer.
Llenda al norte col conceyu de Mieres y coles parroquies de Morea, Nembra, Serrapio y Soto.
Nos sos 16,1 km² habiten un total de 785 persones (INE 2011).
La parroquia ta compuesta poles siguientes poblaciones y llugares: 
Santibanes de la Fuente
Santibanes de la Fuente ("Santibáñez de la Fuente" n'español) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer.
Llenda al norte cola parroquia de Peḷḷuno, al sur cola de Ḷḷamas, al este cola d'El Pino y al oeste cola de Cuergo.
Nos sos 10,3 km habiten un total de 447 persones (INE 2011) repartíes ente los llugares de Coḷḷanzo (hasta 1869 capital del conceyu), La Fuente, Yanos y Santibanes de la Fuente. 
El llugar de Santibanes de la Fuente ta a 575 metros d'altitú y nél habiten 63 persones. Alcuéntrase a unos 8 quilómetros de Cabanaquinta, la capital del conceyu. 
Serrapio
Serrapio ye un llugar y una parroquia del conceyu d'Ayer (Asturies).
Llenda al norte colos conceyos de Llaviana y Mieres, al sur coles parroquies de Soto y Cabanaquinta, al este cola de Vega y al oeste cola de Piñeres.
Nos sos 13,09 km habiten un total de 161 persones (INE 2011) repartíes ente los llugares d'El Casar, La Casa Baxo, Uriés, El Pedregal, Les Quintanes y Serrapio.
El llugar de Serrapio ta a 380 metros d'altitú y nél habiten 120 persones. Alcuéntrase a 1 quilómetru de Cabanaquinta, la capital del conceyu. 
Nel so cementeriu foi enterráu'l 6 de xineru de 2009 el cantante de tonada Ataúlfo Lada Camblor, que naciera nel llugar d'Uriés.
Como arquiteutura típica conservense trece hórros y paneres.
Na zona más alta del pueblu allúgase una ilesia románica, conocida pol ara de la dómina romana. Dende la ilesia acolúmbrase'l puertu de Braña (col picu Torres) y la Sierra del Aramu. Esi calter estratéxicu ye una de les razones poles que se supón que s'allugó na zona un asentamientu romanu, del que tovía se conservaben les muries a finales del sieglu XIX. 
Serrapio cellebra la fiesta de Santa Rita (el 22 de mayu). Enantes celebrábense tamién San Antonio (l'últimu domingu de setiembre) y la romería de Vierres n'honor a la Virxe de los Remedios (el 15 d'agostu). Esta romería ye una fiesta campestre que se fai na ermita de Vierres, cerca de la Collaona.
Soto (Ayer)
Soto ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer, n'España.
Llenda al norte cola parroquia de Serrapio, al sur cola de Murias, al este cola de Cabanaquinta y al oeste cola de Piñeres.
Nos sos 10,1 km habiten un total de 255 persones (2011).
El llugar de Soto ta a 400 metros d'altitú y nél habiten 135 persones. Alcuéntrase a 2 quilómetros de Cabanaquinta, la capital del conceyu y nella allúgase la Torre de Soto. 
Vega (Ayer)
Vega ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Ayer, n'España.
Llenda al norte col conceyu de Llaviana, al sur cola parroquia de Beyo, al este cola de Peḷḷuno y al oeste coles de Cabanaquinta y Serrapio.
Nos sos 6,8 km habiten un total de 191 persones (2011) repartíes ente les poblaciones d'Escoyo, Fornos, Ḷḷevinco y Vega.
El llugar de Vega ta a 475 metros d'altitú y nél habiten 15 persones. Alcuéntrase a 1 quilómetru de Cabanaquinta, la capital del conceyu. 
Océanu (mitoloxía)
Océanu (ríu-océanu) na mitoloxía griega yera'l titán fíu d'Uranu y Gaia que representaba al océanu que los antiguos consideraben un ríu que circundaba'l mundu conocíu.
Tuvo con Tetis les tres mil Oceánides y a tolos Oceánidos. En cásique toles versiones de la Titanomaquia, Océanu nun fai parte del grupu de titanes que sofiten a Cronos na so rebelión escontra Uranu, sinón que permanez fiel al so pá xunto a Prometéu y Tetis.
Na dómina de los Dioses olímpicos el papel d'Océnau fíxose más escuru quedando relegáu al gobiernu de los mares más esconocíos de les llendes conocíes del Atlánticu, mientres que Poseidón facíase dueñu del mar Mediterraneu o centru del Mundu Antiguu occidental.
Crimisus
Crimisus ("Κριμισοσ") yera un oceánida, fíu d'Océanu y Tetis, de la mitoloxía griega y como talu representaba al ríu homónimu que s'atopaba nel requexu noroccidental de Sicilia y que desemboca na colonia griega d'Exesta.
Porrúa
Porrúa ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Llanes, n'Asturies.
Nos sos 8,7 km² habiten un total de 369 persones (2004) toes elles nel llugar de Porrúa. Ta a unos 40 metros d'altor y alcuéntrase a 3,5 quilómetros de Llanes. 
En 2005 algamó'l premiu de Pueblu Exemplar de los Premios Príncipe d'Asturies.
L'Alguer
L'Alguer (n'italianu: "Alghero", en sardu: "S'Alighèra" y en sassarés: "L'Aliera"), ye una ciudá asitiada na provincia de Sassari nel noroeste de Cerdeña (Italia). Tien unos 40.000 habitantes.
En L'Alguer fálase alguerés, un dialectu deriváu del catalán antiguu con influyencies del sardu y del italianu, porque en 1372 los catalanes espulsaron a los sardos de la ciudá y estableciéronse ellí.
Llista de presidentes d'España
José Luis Rodríguez Zapatero
José Luis Rodríguez Zapatero (4 d'agostu de 1960) ye'l 5 presidente del gobiernu d'España dende la Transición a la democracia.
Anque naciéu na ciudá de Valladolid dende pequeñu treslladóuse pa la capital llionesa d'u yera la súa familia, el pai ye un reputáu albogáu de la ciudá; y onde morriéu fusiláu'l sou güelu na Guerra Civil, un capitán que permaneciéu col gobiernu de la República.
Na ciudá de Llión fixo'l bachilleratu, nu colexu "Lleonés", u participa nu equipu de baloncestu; y tamién ehí llevóu a cau los sous estudios de Llicenciatura en Dreitu.
Afilióuse a l'agrupación local de Llión en 1979, y cuando trabayaba comu profesos alxuntu de Dreitu na Universidá d'esta rexón fou escoyíu comu Secretariu Xeneral de la Federación Socialista llionesa, cargu que caltendría ta l'añu 2000, data na que seiría escoyíu como Secretariu Xeneral del PSOE. 
Ta l'intre de presentase pa Presidente, que lu fixo comu diputáu por Madrid (calteniendo asina la tradición d'esti Partíu, na cuala'l tiesta de llista ou candidatu a la presidencia, tien de selu pola capital del estáu) representara a la rexón de Llión como diputáu nas eleiciones de 1986, 1989, 1993, 1996 y 2000, na súa política pa cona súa tierra natal siempres presentóu una cercanía de posturas y entendimientu pa conas fuertes posiciones rexonaliegas.
El sou partíu, el PSOE, ganóu les eleiciones xenerales de 2004. Dalgunas de las principales midías del sou gobiernu fuorun sacare las tropas españolas d'Iraq y llegalizar el matrimoniu ente ciudadanos del mesmu sexu. 
El 9 de marzu de 2008 el PSOE volvió a ser el partíu más votau nes eleciones celebraes esi día en tol estáu siendo nomau presidente por el Rei el día 12 d'abril de 2008 tras ser ellexíu por les cortes el día 11 d'abril en segunda vuelta y por mayoría simple.
Quilómetru
El quilómetru ye una unidá de llonxitú qu'equival a 1.000 metros. Históricamente defínese como la diezmilésima parte de la distancia del polu norte terrestre al ecuador pol meridianu de París.
Un quilómetru ye "aprosimadamente igual" a: 
ISO 3166-1
ISO 3166-1 como parte del estándar ISO 3166 proporciona códigos pa los nomes de países y otres dependencies alministratives. Publicose en 1974 la ISO y define tres códigos diferentes pa cada área:
Si un país camuda de nome dan-y un códigu alfabéticu nuevu, mientres que pa que-y camuden el numéricu tien que camudar les fronteres. 
 004 AFG AF 
Escudu de Pravia
L'escudu de Pravia ta formau por seis cuervos prietos alliniaos en dos columnes de tres y sobro fondu buxu. El significau d'estos podemos atopalu en que, sigún la lleenda, foron seis cuervos los qu'abrieron el camín a un capitán pravianu que col so exércitu crució'l ríu y ganó a los sos enemigos.
Enriba l'escudu atopase una corona real, símbolu ensin duldes de la Reconquista dómina na que Pravia foi la corte de la monarquía asturiana (del añu 774 al 791).
Dende'l puntu de vista de la heráldica, esti escudu correspuéndese tamien col qu'empleguen los Cuervo y los Cuervo Arango.
Bandera de Pravia
La bandera de Pravia ye la bandera del conceyu asturianu de Pravia. 
Componse del escudu del conceyu sobre fondu malva, nun espacio rectangular, con unes proporciones de 3/2. 
Piñera (Cenero)
El llugar de Piñera, perteneciente a la parroquia xixonesa de Cenero (Asturies), asitiase na fastera que mira'l regueru Oscuro, afluente del Ríu Pinzales. Separtanlu 9 quilómetros de la ciudá de Xixón, a la que lu xune la carretera AS-18. Tien una población de más de 200 habitantes.
Franz Bopp
Franz Bopp (* 14 de setiembre de 1791 en Maguncia - † 23 d'ochobre de 1867 en Berlín) foi un filólogu alemán y fundador de la llingüística indoeuropea, magar que yá anantes l’orientalista británicu William Jones y el xesuíta español Hervás y Panduro (1735-1809) llegaren a concluir que munches de les llingües falaes n'Europa y Asia teníen llacios especiales.
Bopp quien entamó los estudios sobre les interconesiones ente'l sánscritu, l'armeniu, el griegu, el llatín, el lituanu, l'eslavu antiguu, el góticu y l'alemán.
Vicente Álvarez Areces
Vicente Álvarez Areces (Xixón, 4 d'agostu de 1943), ex-presidente d'Asturies.
En 1962 ingresó nel PCE, onde tuvo hasta marzu de 1978. Como miembru del Comité Central del PCE, al que pertenez dende 1969 hasta 1977, organiza y preside la I Conferencia Rexonal del PCE d'Asturies. Horacio Fernández Inguanzo relévalu na secretaría política na II Conferencia Rexonal poles discrepancies dientru de la dirección y con CC.OO.. Tres les primeres eleiciones xenerales d'esi añu adopta una postura crítica cola dirección, que dirá agravándose col tiempu, hasta que dexa'l partíu tres la III Conferencia Rexonal (Perlora, marzu de 1978), xunto a otros 112 delegaos.
En 1987 concurre como candidatu del PSOE a les eleiciones municipales de Xixón, siendo nomáu alcalde, cargu nel que repite n'otros dos mandatos. En 1999 obtien la mayoría absoluta pola circunscripción central nes eleiciones autonómiques, polo que sal como presidente del Principáu'l 20 de xunetu. En 2003 repite na presidencia, pero esta vez gracies al sofitu d'IU ya que nun algamó la mayoría absoluta. Nes elleciones el PSOE consiguió 20 escaños, 21 el PP y 4 IX-BA-LV, anque la abstención de IX na investidura permitió a Areces algamar la presidencia. Repitió nel cargu depués de les elleciones del añu 2007, gobernando inicialmente en minoría, pero algamando'l sofitu d'IX un añu y mediu más sero. Finalmente anunciaría la so renuncia a presidir nuevamente'l Principáu d'Asturies, siendo sustituyíu al frente del Gobiernu por Francisco Álvarez Cascos.
Álava
Álava o Áraba (n'euskera: "Araba") ye la mayor y menos poblada de les tres provincies de la comunidá autónoma del País Vascu, n'España. 
La capital de la provincia ye Vitoria, que tamién ye la capital del País Vascu.
Llenda'l noreste cola provincia de Guipúzcoa, al este cola comunidá de Navarra, al sur cola comunidá de La Rioxa, al oeste cola provincia de Burgos, y al noroeste cola provincia de Vizcaya. Nel so territoriu ta l'enclave burgalés del condáu de Treviño.
La provincia ta dividida en siete cuadrilles:
Ver tamién: Llista de conceyos d'Araba
Llista de conceyos d'Araba
Llista de conceyos d'Álava:
Vitoria
Vitoria (n'euskera: "Gasteiz" o "Bitoria", en castellanu: "Vitoria", nome oficial: "Vitoria-Gasteiz") ye la capital de la provincia d'Álava y tamién del País Vascu. 
Casco Viejo, Zaramaga, Zabalgana, Ensanche, El Pilar, Lovaina, Salburua, Txagorritxu, San Martín, Mendizorroza, Ariznavarra, Aranzabela, Arambizcarra, Arana, Judizmendi, Santa Lucía, Adurza, San Cristóbal, Ali-Gobeo, Sansomendi, Arriaga-Lakua, Abechuco.
Provincia d'Albacete
Albacete ye una provincia española asitiada na parte sureste de la Meseta Central, na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha, a unos 650 metros sobre'l nivel del mar. Llenda al norte con Cuenca, al este con València y Alacant, al sur con Murcia y Granada, y al oeste con Ciudad Real y Jaén.
La provincia tien una población de . La so capital ye la ciudá d'Albacete.
Llista de conceyos d'Albacete
Llista de conceyos d'Albacete:
Provincia d'Alacant
Alacant ye una provincia del sureste d'España, na parte meridional de la Comunidá Valenciana.
Llenda coles provincies de Murcia, Albacete, València, y el mar Mediterraneu. La población de la provincia ye de 1.855.047 (2015) siendo la 5ª más poblada d'España. La so capital ye Alacant. Otres ciudaes importantes de la provincia, por orden de población son: Elx, Torrevella de la Mata, Oriola, Benidorm, Alcoi, Elda, Sant Vicent del Raspeig, Dénia, Villena, Petrer, Xàbia, La Vila Joiosa.
Alicante divídese en nueve comarques:
Provincia d'Almería
Almería ye una provincia española, asitiada nel sureste d'España y integrada na Comunidá Autónoma d'Andalucía. La capital de la provincia ye la ciudá d'Almería.
Tien una superficie de 8.774 km². Según l'Institutu Nacional d'Estadística, tien una población de . Tien una diócesis, 8 partíos xudiciales y 103 conceyos.
Provincia d'Ávila
Ávila ye una provincia española de la comunidá autónoma de Castiella y Llión. Llenda'l norte cola provincia de Valladolid, al sur con Toledo y Cáceres, al este con Segovia y la Comunidá de Madrid, y al oeste con Salamanca.
Provincia de Badajoz
Badajoz o Badayoz ye una provincia d'España, na parte sur de la comunidá autónoma d'Estremadura. Llenda coles provincies de Cáceres, Toledo, Ciudad Real, Córdoba, Sevilla, y Huelva, y con Portugal. 
Ye la provincia más grande d'España, con 21.766 km². Tien una población de 668.774 habitantes (2005). La so capital ye la ciudá de Badajoz. Los conceyos de la provincia, amás de la capital, con más de 10.000 habitantes son Mérida, Don Benito, Almendralejo, Villanueva de la Serena, Montijo, Zafra, Villafranca de los Barros y Olivenza.
Provincia de Barcelona
Barcelona ye una provincia d'España, na parte central de la comunidá autónoma de Cataluña. Llenda coles provincies de Tarragona, Lleida y Girona, y col Mar Mediterraneu al este. 
La so capital ye Barcelona. La provincia tien una población de 5.218.554 habitantes (2003), de los que menos d'una tercera parte viven na capital. Tien una estensión de 7.719 km².
Provincia de Burgos
La provincia de Burgos ye una provincia de la comunidá autónoma de Castiella y Llión, n'España. Llenda al norte coles estribaciones orientales de la Cordillera Cantábrica, que la separen de les comunidaes autónomes de Cantabria y del País Vascu, al sur coles provincies de Segovia y Soria, al este coles comunidaes autónomes de La Rioxa y el País Vascu y la provincia de Soria y al oeste coles de Palencia y Valladolid.
La provincia de Burgos tien una superficie total de 14.269 km², lo que supon un 2,83% del territoriu nacional y el 15,19% del rexonal. Cuenta con cerca de 360.000 habitantes, de los cuales 170.000 se concentren na ciudá de Burgos, la capital.
Aparte de la capital, esisten dos núcleos industriales importantes, el d'Aranda de Duero y el de Miranda d'Ebro, esti últimu el segundu más importante de la provincia dempués de la capital.
Provincia de Cáceres
Cáceres (Cazris n'estremeñu, Cáciris en fala de Xálima) ye una provincia d'España, na parte norte de la comunidá autónoma d'Estremadura. Llenda coles provincies de Salamanca, Ávila, Toledo y Badajoz y con Portugal. 
La so capital ye la ciudá de Cáceres.
La provincia de Cáceres tien una población de 411.390 habitantes (2004) de los cuales algo más d'una quinta parte vive na capital.
Presidente de Francia
Llista de presidentes de Francia.
Jacques Chirac
Jacques René Chirac (París, 29 de payares de 1932), ye un políticu francés, primer ministru (1974-1976; 1986-1988) y presidente de la República (ente'l 17 de mayu de 1995 hasta'l 16 de mayu de 2007) y Copríncipe d'Andorra (1995 - 2007).
Dende 1977 hasta 1995 tamién foi l'alcalde de París.
Ye altu funcionariu xubiláu del Tribunal de Cuentes francés.
Provincia de Cádiz
La provincia de Cádiz ta asitiada al sur d'España y ye una de les ocho provincies d'Andalucía. La so capital ye la ciudá de Cádiz. 
Anque nun tien una división alministrativa oficial, hai delles comarques naturales:
Al sur de la provincia alcuéntrase'l peñón de Xibraltar, colonia del Reinu Xuníu.
Provincia de Castelló
Castelló ye una de les 50 provincies nes que ta dividía alministrativamente España, parte de la Comunidá Valenciana. La so capital ye Castelló de la Plana.
Asitiada'l este de la Península Ibérica, llenda col mar Mediterraneu al este y coles provincies de Tarragona al noreste, Teruel al oeste y València al sur.
Islles Aland
Les Islles Åland o Les Islles Aland ("Åland" en suecu y "Ahvenanmaa" en finlandés) ye una provincia autónoma de les seis nes que ta dividida rexonalmente Finlandia dende 1997. La so capital alministrativa ye Mariehamn (en finlandés "Maarianhamina"). La provincia consta de 16 conceyos, ente los que'l de la capital ye l'únicu que tien rangu de ciudá.
Åland y la so provincia, allugada ente'l Mar Bálticu, Finlandia y Suecia, ta formada por más de 6.500 islles ya isllotes, tien una gran autonomía y les atribuciones del Gobiernu provincial son abondo estremaes de les otres provincies finlandeses. Asina, por exemplu, l'Estatutu d'Autonomía garantiza la posición predominante del suecu nel territoriu provincial, y tamién ye miembru asociáu del Conseyu Nórdicu.
Antonio de Juan Banzes y Valdés
Antonio de Juan Banzes y Valdés, nacíu en 1734 na que yera la parroquia de Riberas nel conceyu de Pravia ta consideráu ún de los mayores hestoriadores del conceyu de Pravia, alcontrándose ente les sos obres destacaes ""Noticias históricas del concejo de Pravia"" (1806). Exerció de Xuez Noble de Pravia y de Rexidor, falleciendo en 1824 y enterráu na ilesia Riberas.
La so obra ta enllena referencies y datos sobro xeografía, hestoria, economía, industria... Ye una de les obres fundamentales pa conocer el pasáu y el presente del conceyu de Pravia pola cantidá de datos qu'aporta.
Provincia de Ciudad Real
Ciudad Real ye una provincia d'España na Comunidá Autónoma de Castiella-La Mancha. Tien 510.122 habitantes (censu de 2007) en 19.813 km² de superficie. La so capital ye Ciudad Real. Llenda al norte cola provincia de Toledo, al noreste cola provincia de Cuenca, al este cola provincia d'Albacete, al sur coles provincies de Córdoba y Jaén y al oeste cola provincia de Badajoz.
El so paisaxe defínese pola Meseta Central na so metá meriodional; trátase d'un perfil llanu con pequeños cerros normalmente de poca altitú. Al norte tán los Montes de Toledo.
El clima de la provincia ye continental, con iviernos fríos y branos mui calorosos.
Provincia de Córdoba
Córdoba ye una Provincia del sur d'España, na parte nortecentral de la comunidá autónoma d'Andalucía. Llenda coles provincies de Málaga, de Sevilla, de Badajoz, de Ciudad Real, de Jaén, y de Granada. La so capital ye Córdoba.
Tien una área de 13.769 km² onde viven 775.944 persones (2003), de los cuales más del 40% vive na capital. El clima ye mediterraneu continentalizáu con unes temperatures que na capital oscilen ente los 9,2º de xineru y los 27,2º de xunetu y agostu con másimes que delles vegaes superen los 40º (46,6º el 23 de xunetu de 1995, 46,2º el 1 d'agostu de 2003). Les precipitaciones na capital son de 536 mm al añu concentrándose d'ochobre a abril.
Parques naturales:
Parques Periurbanos:
Paraxes:
Monumentos naturales:
Reserves naturales:
Provincia de Lugo
Lugo ye una provincia española de Galicia.
Ye la mayor de les provincies gallegas y la que menos densidá de población tien. Llenda'l norte col mar Cantábricu, al oeste cola provincia de La Coruña y la de Pontevedra, al sur cola provincia d'Ourense y al este con Asturies y la provincia de Llión. La so capital ye la ciudá de Lugo y les principales llocalidaes, a parte de la capital, son Monforte, Viveiro, Ribadeo, Vilalba, Sarria, Chantada y Mondoñedo.
El principal ríu ye'l Miño, que tamién recorre la provincia d'Ourense y fai de llenda ente la provincia de Pontevedra y Portugal, desembocando nel Atlánticu.
La inmensa mayoría de los sos habitantes tien por llingua habitual y mayoritaria el gallegu. Delles persones, sobremanera les más vieyes, son monollingües gallegos. Ye tan solo posible atopar núcleos mistos gallegu y español falantes en dalgunos de los núcleos cimeros a 10.000 habitantes, que xeneralmente son pocos. Inclusive na capital, la vitalidá de la llingua gallega nes conversaciones ye bien fuerte.
Fálense delles variantes de gallegu na provincia de Llugo. Sicasí tienen la característica de ser les isogloses más cercanes al lleonés y por tantu tamién a les llingües castellanes, polo que presenten dellos signos fonéticu y gramatical que son equivocadamente consideraos influencies del español o del lleonés. Sicasí, el gallegu de Llugo, especialmente nes zones non costeres, ye probablemente de los más xenuinos de toa Galicia, por cuenta de la casi nula influencia hestórica del español na población rural.
Provincia de Málaga
Málaga ye una provincia española d'Andalucía, al sur de la Península Ibérica, na costa mediterránea, ente les provincies de Granada y Cádiz. La so capital ye la ciudá de Málaga. Tien una superficie de 7.306 km² distribuía en 100 conceyos y 11 partíos xudiciales. 
Son cinco los Parques Naturales qu'esisten na provincia:
Y seis los Paraxes Naturales:
Provincia d'A Coruña
La provincia d'A Coruña ye una provincia del noroeste d'España, y pertenez a la comunidá autónoma de Galicia. Trátase de la provincia más poblada de la comunidá. La so capital ye la ciudá d'A Coruña. Llenda al norte y al oeste col océanu Atlánticu, al este cola provincia de Lugo y al sur cola provincia de Pontevedra. 
El clima na provincia ye de tipu atlánticu européu, caracterizáu por tener temperatures suaves y con poca oscilación térmica y lluvies abundantes casi tol añu.
Provincia de Cuenca
Cuenca ye una provincia de la España central, na parte este de la comunidá autónoma de Castiella-La Mancha.
Llenda coles provincies de València, Albacete, Ciudad Real, Toledo, Madrid, Guadalajara y Teruel.
Na provincia habiten 211.375 persones (2007). La so capital ye la ciudá de Cuenca, onde vive cuasi un cuartu de la población de la provincia. Tien 238 conceyos.
Provincia de Granada
Granada ye una provincia española asitiada nel este de la comunidá autónoma d'Andalucía. La so capital ye la ciudá de Granada.
Llenda al norte con coles provincies de Jaén, Albacete y Murcia; al este Almería; al sur tien salida al mar Mediterraneu; y al oeste Málaga y Córdoba.
La so área ye de 12.647 km², onde viven 897.388 persones (2008). Ta xebrada en 168 conceyos.
El monte más altu de la Península Ibérica, el Mulhacén, con un altor de 3.482 metros, ta asitiáu en Granada. Comparte cola provincia d'Almería'l Parque Nacional de Sierra Nevada.
Andecha Astur
Andecha Astur ("AA") ye una organización política nacionaliega y d'esquierdes d'Asturies. 
Esta organización política foi fundada en 1990 por un seutor salíu de la Unidá Nacionalista Asturiana. UNA formárenla en 1988 los dos partíos nacionaliegos asturianos daquella Ensame Nacionalista Astur (1982-1988) y Xunta Nacionalista Asturiana (1986-1988). Esti seutor formare una corriente d'opinión crítica y taba a la escontra d'una xuntura col Partíu Asturianista. Nueve miembros de la Xunta Nacional sedrán espulsaos pola postura crítica y formarán Andecha Astur. Un añu más tarde, en 1991 UNA y PAS dirán a les eleiciones xuntos como Coalición Asturiana. 
Dende 1990 vien presentándose a les eleiciones asturianes anque nun tuvo representación na Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies en nenguna llexislatura entovía. Nes eleiciones a conceyos vien xubiendo en candidatures convocatoria tres convocatoria.
Dende 1994 Andecha Astur convoca una movilización el 8 de setiembre que vindica como Día de la Nación Asturiana. En setiembre de 1994 convocará la primer ensame específicu del nacionalismu asturianu pol Drechu d'autodetermín d'Asturies. En 1995 Andecha Astur convocará pa esti día una manifestación qu'esi añu tamién tendría'l llema específicu d"'"Autodetermín"". Dende 1995 Andecha Astur vien manifestándose polos "derechos nacionales d'Asturies".
Andecha Astur cellebra a finales de Mayu dende 1998 el Día d'Andecha como día del partíu y de conmemoración de la declaración de soberanía de la Xunta Xeneral del Principau'l 25 de mayu de 1808. La conformación d'esti día suel ser una intervención política, xinta popular, musica asturiana...El Día d'Andecha nun tien una sé afitada y asina vien cellebrándose en dellos conceyos como Riosa, Carreño, Noreña, Sieru o Parres.
Nes eleiciones de 1996 al Congresu y al Senáu presentó les candidatures n'asturianu nun siendo almitíes pola Xunta Ellectoral por tar en Llingua Asturiana. 
Nel añu 2000 algamó una sentencia hestórica del Tribunal Constitucional tres ser denegaes les sos candidatures en Llingua Asturiana a les eleiciones estatales. La sentencia permitía a les organizaciones polítiques presentar les candidatures n'asturianu, drechu que se-y negare nes eleiciones estatales de 1996.
En 1999 presentóse tamién a les eleiciones Europees algamando más de 7000 votos en tol estáu. En 2004 presentaráse otra vuelta a les eleiciones al Parllamentu Européu pero esta vegada dientru de la coalición Europa de los Pueblos, qu'integraba formaciones nacionaliegues d'estremaos paises del Estáu, algamando un representante, Bernat Joan. David Rivas foi'l representante d'Andecha Astur na llista.
Andecha Astur ye una organización política nacionalista d'izquierdes. Ente les sos bases ideolóxiques alcuéntrense: 
La organización politica de mocedá d'Andecha Astur ye Darréu -mocedá nacionaliego- que furrula dende l'añu 2004 preséntándose nel Día la Nación Asturiana d'esi añu. 
Dende 1999 fasta 2004 furruló como tal Andecha Mocedá(AM). Darréu xurdiría d'un procesu de tresformación tres la desapaición d'AM. Darréu edita la revista Írguite como voceru nacional. Un miembru de Darréu ye miembru de la Executiva del partíu.
En 2004 presentóse a les eleiciones al Parllamentu Européu dientro de la coalición Europa de los Pueblos, qu'integraba xunto a otres formaciones nacionalistes y rexonalistes (ERC, CHA, EA, PSA, CNC). Europa de los Pueblos algamó un Eurodiputáu: Bernat Joan i Marí. 
En (2003-2007) Andecha Astur cuenta con dos conceyales, Violeta Santapaz nel conceyu Riosa y Santiago Artime nel conceyu Carreño. 
Paulo Arboleya Canteli ye alcalde pedaniu de la collación de Granda (Sieru) (2004-2008).
-Xurisprudencia Constitucional :
Unión Renovadora Asturiana
La Unión Renovadora Asturiana ("URAS") ye un partíu políticu rexonalista asturianu de centru fundáu por Sergio Marqués.
Esti partíu fundólo'l 2 d'avientu de 1998 Sergio Marqués cuando yera Presidente del Principáu d'Asturies, como consecuencia de les diferencies de criteriu del qu'entós yera'l so partíu, el PP asturianu. Por ello gobernó en minoría hasta'l fin de la llexislatura en 1999. 
Nes eleiciones municipales y autonómiques d'esi añu algamó un importante sofitu, convirtiéndose na tercer fuercia política asturiana. Sacó 44.261 votos (7,2%) y 3 diputaos autonómicos, amás de 83 conceyales.
En 2003 los sos resultaos fueron peores enforma, sacando namás que 17.162 votos (2,8%), colo que perdieron tolos sos diputaos. Nos conceyos pasaron de tener 83 a 29 conceyales. 
Anguaño URAS tien pautada una coalición col Partíu Asturianista baxo'l nome d'Unión Asturianista cola que se presentó a les eleiciones autonómiques de 2007. La presidencia de la colligación va ser rotativa, entamando per Sergio Marqués. Nestes eleiciones autonómiques de 2007 nun algamó nengún diputáu na Xunta Xeneral teniendo la coalición 13.255 votos, faltando-y 2.736 votos pela Circunscripción Central d´Asturies p´algamalu.
Unión Asturianista
Unión Asturianista (tamién llamada Unión URAS-PAS) ye una coalición política asturiana nacida en payares de 2004 que quier aconceyar baxo unes mesmes sigles a les fuercies asturianistes.
Anguaño fórmenla'l Partíu Asturianista (PAS) y la Unión Renovadora Asturiana (URAS).
La presidencia de la mesma tará formada polos cabezaleros de dambos partíos, Xuan Xosé Sánchez Vicente del PAS y Sergio Marqués del URAS.
El candidatu a la presidencia dirá alternandose ente los dos. Nes eleiciones de 2007 foi Sergio Marqués el que presentose pola circunscripción central. De la mesma forma ficiéronse candidatures alternes nos conceyos au presentáronse. Nestes eleiciones autonómiques de 2007 nun algamó nengún diputáu na Xunta Xeneral teniendo la coalición 13.255 votos, faltando-y 2736 votos nel centru d´Asturies p´algamalu.
Eso sí, nes eleiciones a conceyos la candidatura Unión Asturianista algamó 11 conceyales, colos que tien dos alcaldías nos conceyos de Villaviciosa de 15.000 habitantes (ye´l conceyu 11 de mayor población d´Asturies), y nel de Ponga de 700 habitantes (que ye Parque Natural na mayor parte). Por ponei un exemplu de la so implantación Izquierda Unida n´Asturies tien namai 4 alcaldíes más que la candidatura Unión Asturianista.
Unión del Pueblo Salmantino
Unión del Pueblo Salmantino ye un partíu de la provincia de Salamanca. Las súas tesis políticas y de territorialidá nun andan llonxe de las del sou sociu a nivel rexonal y nacional, la Unión del Pueblo Leonés, col que comparte la organización de la mocedá Conceyu Xoven.
Tien alcaides nos conceyos de:
Izquierda Asturiana
Izquierda Asturiana ("IAS") ye un partíu políticu asturianu que se define como izquierda republicana, socialista, verde y soberanista d'Asturies.
Izquierda Asturiana fundóse nel añu 1992 por ex-militantes de la "Unidá Nacionalista Asturiana" que nun taben d'alcuerdu cola llinia política de la formación. Nel "I Alcuentru Nacional", cellebráu ente payares de 1994 y xineru de 1995, diéronse los pasos necesarios pala constitución del partíu y aprobáronse les sos bases ideolóxiques. Tovía nun tuvieron representación na Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies.
El partíu tien ente los sos oxetivos la defensa del asturianu (dende xunu de 2004 ye miembru del "Conceyu Abiertu pola Oficialidá", CAO), asina como realizar una política d'izquierda asturiana, ensin influyencies de nengún partíu ayenu a la realidá política asturiana.
Dempués de delles negociaciones, n'abril de 2007, presentó xunto a Los Verdes-Grupu Verde una coalición col nome d'UNIDÁ pa les eleiciones asturianes d'esi añu.
En xunetu del 2012 faise pública la Resolución de la Dirección Nacional d’IAS aprobada meses enantes onde se fai una valoración de la participación d’IAS na UNA dende la so fundación en 2008 y se fai anuncia de la recuperación de la so soberanía política, renunciando a la so participación na fundación de Compromisu por Asturies.
Nes elecciones a conceyu de mayu del 2015 IAS robla un alcuerdu de colaboración con Izquierda Xunida (IX) nos conceyos de Mieres y Morcín, "nun cuayando la so presencia dientro de les llistes d'IX nos conceyos de Llangréu, Siero, Colunga, Cabrales y Piloña ente otros porque nun se daben les condiciones nin les garantíes pa faceles viables." Frutu d'estos alcuerdos Faustino Zapico algama l'acta de conceyal nel Conceyu Mieres, onde xestiona les conceyalíes de Participación Ciudadana, d'Educación y de Política Llingüística, amás de coordinar la Estaya de Servicios Servicios a la Ciudadanía (qu'engloba les conceyalíes d'Infancia, de Mocedá, de Cultura, de Deportes, de Memoria Democrática, d'Educación, de Participación Ciudadana, y de Política Llingüística).
IAS tien comu organización de mocedá venceyada, Mocedá d'Izquierda Asturiana (mias»).
Nesta seición, preséntense los resultaos d'esta formación política en solitario. Los sos resultaos en coalición puen vese en Bloque de la Izquierda Asturiana y UNIDÁ.
Les úniques eleiciones a les que se presentó en solitario pal Congresu de los Diputaos fueron les xenerales de 2004.
Les úniques eleiciones a les que se presentó en solitario pal Senáu fueron les xenerales de 2004.
Partíu Asturianista
El Partíu Asturianista (PAS) ye un partíu políticu asturianu de calter "asturianista y de progresu" según los sos propios estatutos. Fundáronlu en 1985 Xuan Xosé Sánchez Vicente, Sabel Tuñón, Xesús Cañedo, Carlos Rubiera y otros. Les sos mocedaes denómense Xuventú Asturianista.
Ente los sos oxetivos taba un proyeutu de reforma del Estatutu d'Autonomía del Principáu d'Asturies nel que se proponía la so reconocencia como nacionalidá histórica, la oficialidá del asturianu, les competencies máximes d'autogobiernu permitíes pola Constitución española de 1978, y permitir a determinaos conceyos de fuera de les llendes actuales d'Asturies formar parte de la Comunidá autónoma (llegando a tener representación institucional n'Oseya de Sayambre, Lleón).
Tres la salida de Xuan Xosé Sánchez Vicente del PSOE en 1983, ésti xunto a persones de l'asociación Andecha Asturianista como Carlos Rubiera, Sabel Tuñón, y otres funden el Partíu Asturianista en payares de 1985 rexistrándose en febreru de 1986.
En 1988 el partíu cellebra la "1ª Conferencia Nacional", de la que sal aprobáu'l documentu fundacional del partíu y decídese concurrir a les eleiciones autonómiques d'esi añu, de les cuales saldría como la quinta fuercia política asturiana. El 26 de setiembre de 1988 presenta nel rexistru na Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies una iniciativa llexislativa popular proponiendo'l cambéu del Estatutu d'Autonomía.
En 1989 el PAS preséntase a les eleiciones al Parlamentu Européu dientro de la candidatura Izquierda de los Pueblos de partíos nacionaliegos progresistes de toa España (como Euzkadiko Ezkerra, Chunta Aragonesista, Entesa dels Nacionalistes d'Esquerra, etc) y a les Cortes.Poco dempués entama formar una coalición ellectoral (Coalición Asturiana) con otru partíu nacionaliegu, l'UNA. 
En 1991 cellebra'l so primer congresu nacional nel qu'apreba'l "Documentu d'Ideoloxía y Estratexa". Nes eleiciones del 25 de mayu d'esi añu la coalicción algama un diputáu na Xunta Xeneral na persona de Sánchez Vicente y seis conceyales en cinco conceyos distintos. Ye la primer vegada dende la restauración de la democracia na qu'un miembru d'un partíu nacionaliegu consigue un puestu na Xunta. 
Dempués de les elecciones entamaríen negociaciones pa xuntase dambes organizaciones nun mesmu partíu, anque esto nun finaría bien y foi la sida del frayamientu de la coalición, amás de la engarradiella política ente los llíderes de dambes Xuan Xosé Sánchez Vicente y José Suárez "Felechosa". 
El 14 d'ochobre vio refugada na Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies la so proposición non de llei pa convidar a la Universidá d'Uviéu a introducir nos nuevos planes d'estudiu de Filoloxía Hispánica l'asignatura de llingua asturiana, en calidá d'optativa; nesta proposición tamién convidaben a que se dotara a la llingua asturiana d'una especialidá. Nesi mesmu añu tamién presenta propuestes d'incorporación de conceyos de la provincia de Llión (como por exemplu Valdeón o L.laciana) a la Comunidá Autónoma d'Asturies
Los resultaos nes autonómiques de 1995 medraríen, onde amás llogróse l'alcaldía de Nava. 
Por mor del Referéndum d'independencia de Quebec de 1995, esi mesmu día, apaez en La Voz de la Selmana de fecha 30 d'ochobre de 1995 un artículu de Xuan Xosé Sánchez Vicente dando'l sofitu al drechu a la llibre autodeterminación de los pueblos y a la solución de los discutinios de manera pacífica y democrática.
El 8 de setiembre de 1996 por mor del Día de la Nación Asturiana nuna tribuna d'opinión roblada por Xuan Xosé Sánchez Vicente nel periódicu La Voz de Asturias asemeya la situación d'Asturies cola d'una colonia:
Demientres la llexislatura de 1995 a 1999 el PAS sofitó delles veces al gobiernu de Sergio Marqués pa sacar alantre los presupuestos xenerales. Gracies a esti sofitu aprebóse una llei de promoción del asturianu (Llei d'Usu y Promoción del asturianu/bable de 1998), pasu previu encamináu a la futura oficialidá de la llingua, lo que ye ún de los mayores llogros de la formación. 
Nel segundu y tercer congresos nacionales del partíu, en 1994 y 1998 respectivamente, aprébense documentos como la Ponencia d'Empobinamientu Políticu y les estratexes polítiques del partíu.
La Llei d'Usu fexo resquiebra na unidá de la militancia del Partíu Asturianista ente los que sofitaben la llei como un cauce amañosu, un primer pasu haza la oficialidá; y los que consideraben que nun yera daqué bueno, que nun daba rempuesta a les demandes y necesidaes de normalización de la llingua asturiana. 
El 22 d'ochobre de 1998 l'asturianista Xuan Xosé Sánchez Vicente na Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies presentó una proposición non de llei pa la creación d'una Comisión Especial "pa esaminar les posibilidaes que pue ufiertar" el Drechu foral-consuetudinariu asturianu, tando como presidente de la Comisión hasta'l 9 de abril de 1999.
Nes elecciones autonómiques de 1999 el PAS (cola irrupción de la Unión Renovadora Asturiana) quédase por mor d'escasos 1504 votos na circunscripción centro d'Asturies ensin representación; dende entós nun algamó tornar a la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies. Amás de la perda del escañu na Xunta Xeneral, darréu entamaren l'abandonu y les escisiones col alcalde asturianista de Nava (d'entós) Xulián Fernández Montes de cabezaleru, fundando Asturianistes por Nava.
Nes eleiciones a conceyu, rescampla la obtención d'un conceyal fuera de les llendes oficiales de la comunidá autónoma, nel conceyu lleonés d'Oseya de Sayambre con 36 votos (13,33% del total).
Dempués de negociaciones n'agostu de 2002 fexose anuncia qu'IAS y el PAS roblaren un alcuerdu pa facer un Día de la Nación Asturiana unitariu en Cangues d'Onís. En payares d'esi mesmu añu'l conceyal asturianista de Oseya de Sayambre remite un carta al Altu Comisionáu pa los Drechos Humanos de la ONU na que axuntaba testimoniu y una montonera de documentación llograda mientres los años d'investigación sobre la represión franquista na zona de la montaña oriental.
El 10 de xineru de 2003 el Partíu Asturianista (PAS) presentó ante'l Tribunal Superior de Xusticia d'Asturies (TSXA) una denuncia por delitu ecolóxicu con base nos daños producíos pol arramáu de fuel del Prestige na mariña asturiana. Amás nesi añu el PAS amosó la so disconformidá a l'ampliación del puertu d'El Musel aduciendo qu'afectaba "gravemente al mediu ambiente" y que yera una obra innecesaria que nun meyoraba un res la economía asturiana pal tráficu del puertu. 
Sofita un manifiestu a favor de la cultura asturiana acusando al Gobierno Asturianu de xenocida, y nesi mes tamién presentó una iniciativa llexislativa popular na Xunta Xeneral pa reformar l'Estatutu d'Autonomía como yá fexo en 1988. 
Nel 2004 el PAS presentose a les elecciones al Parlamentu Européu dientro de la candidatura Coalición Europea) na que taben mayoritariamente partíos rexonalistes conservadores de toa España (como Coalición Canaria, Unió Mallorquina, etc) quedándose la coalición ensin representación.
En 2004 roblen un alcuerdu la URAS y Partíu Asturianista pa dir a les eleiciones autonómiques de 2007 aconceyaos nuna coalición estable col nome d'Unión Asturianista. Nestes eleiciones autonómiques de 2007 nun algamó nengún diputáu na Xunta Xeneral teniendo la coalición 13.255 votos, faltando-y 2736 votos nel centru d´Asturies p´algamalu . 
Eso sí, nes eleiciones a conceyos cola candidatura Unión Asturianista algamó 11 conceyales, colos que tien dos alcaldías nos conceyos de Villaviciosa de 15.000 habitantes (ye´l conceyu 11 de mayor población d´Asturies), y nel de Ponga de 700 habitantes (que ye Parque Natural na mayor parte). Por ponei un exemplu de la so implantación Izquierda Unida n´Asturies tien namai 4 alcaldíes más que la candidatura Unión Asturianista.
El día 28 de xunu de 2008 en Xixón foi'l so V Congresu nacional del Partíu Asturianista, baxo’l lema «CADA VEZ MÁS NECESARIOS», onde foi reelexida la so Executiva y aprobada una igua de los sos Estatutos.
El 30 d'agostu de 2008 presentose nel Colexu Begoña de Xixón el primer númberu de la so revista que tien el nome de L'Asturianista , espublizándola pal Día de la Nación Asturiana. Anguaño anden pel númberu 5.
Nel 2009, pocos díes enantes del Día de la Nación Asturiana el PAS y Andecha Astur aconceyaron p'afitar una futura collaboración conxunta, roblando meses dempués un comunicáu en comuña alrodiu de la torna y oficialidá de les selecciones deportives asturianes, y yá en 2010 refugando que barcos gallegos pesquen n’agües asturianes pol posible arramplu de les agües asturianes y llaceria pal sector pesqueru asturianu.
Por cuenta de los sos 25 años d'hestoria entamó dos conciertos de baldre pal públicu, el 22 de mayu de 2010 de La Coral Polifónica d'Asturies 'Cruz de la Victoria' en Xixón na ilesia de San José y el 2 d'ochobre en Uviéu del grupu folk Tuenda
Dempués de selmanes calteniendo negociaciones el PAS cola Plataforma 8 de Setiembre pa celebrar un actu conxuntu'l Día de la Nación Asturiana pal 2010 col Bloque por Asturies y la Unidá Nacionalista Asturiana, refuga participar por discrepancies sobre'l planteamientu del actu. Considerando “qu'imposibilita la xerarquización d'organizaciones y persones y la so visualización” (al ser una concentración), talantando amás qu'el Día de la Nación Asturiana tien que ser “un actu entamáu y xestionáu polos partíos políticos” y la composición de los convocantes escapaba a esa idea.
Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies
La Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies ("Junta General del Principado de Asturias" en castellanu) ye'l muérganu supremu de representación del pueblu asturianu. Los sos miembros son elexíos polos ciudadanos de forma democrática pa desempeñar el papel llexislativu. 
Pa ser fiel al principiu de división de poderes, la función executiva asígnala a otru muérganu que xurde del propiu parllamentu: el Gobiernu del Principáu d'Asturies. Al Presidente del Principáu escuéyelu la xunta ente los sos miembros y esti escueye'l Conseyu de Gobiernu que'l so llabor ye controláu pola cámara. Asinamesmo correspuende a la Xunta Xeneral aprobar los presupuestos del Principáu d'Asturies.
L'orixe de la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies permaneció na escuridá per munchu tiempu y namás cuando'l so futuru se vio comprometíu coles reformes del lliberalismu nel sieglu XIX, procuróse estudiar el so orixe pa defendela y caltener la so alcordanza:
De cualaquier manera, la reconocencia xeneral de tolos autores ye la falta de documentos qu'atestigüen la so esistencia enantes de la fundación del Principáu de Asturies en 1388 per parte del rei Xuan I, inaugurando'l títulu l'infante don Enrique.
Como muérganu xestor creóse la Xunta de Conceyos, que tuvo en puxu hasta l'añu 1834 en que la sustituyó la Diputación Provincial. Dao lo problemático de los oríxenes, parez más acertáu venceyala a la institución del Principáu, faltos de datos sobro les instituciones del Reinu y sabiendo que'l territoriu asturiense tenía la so representación nes cortes de Castiella. Nin siquier se pue asegurar que les Xuntes celebraes en 1444 n'Avilés y Uviéu pol futuru Enrique IV, al envís de tomar posesión efeutiva de los dominios y el señoríu que-y correspondíen como Príncipe d'Asturies, seyan en sentíu estrictu l'entamu de la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies.
La falta de documentos conservaos enantes de 1570, debío al abandonu y los trestornos que careció l'archivu de la Diputación del Principáu en delles époques, dexen poco marxe pa discutir sobro'l so orixe esautu. Tenemos noticies sobro les primeres Ordenanzces, obra d'Hernando de Vega y aprobaes en 1494, asina como de les Ordenances de Duarte de Acuña de 1594, les de Chumacero de 1622, les de Santos de San Pedro de 1659, el remocique de Blasco de Orozco de 1701, les de 1781 de Cañeda, Canga Argüelles y Rivera y les de 1805 de Flórez Arango, anque namás obtuvieron sanción real y polo tanto puxu efeutivu les de 1494 y 1594, siendo dubioso qu'asina asocediera coles de 1659. Asinamesmo, la so autonomía dientro del Reinu de Castiella foi siempre llimitada, pos nun poseyía facultaes llexislatives, anque sí gociaba de les alministratives, y dende 1717, como resultáu del centralismu borbónicu que taba implantando Felipe V, taba controlada pola Real Audiencia d'Asturies, encargada de regular los abusos de los distintos funcionarios y d'actuar como muérganu de control al serviciu del poder central. Presidida por un rexente, asumió tamién funciones de xulgáu d'instrucción y apelación frente a los abusos de los privilexaos.
La xunta taba integrada pol Rexente de l'Audiencia, qu'exercía de Presidente, el Procurador Xeneral o Vicepresidente, l'Alférez Mayor del Principáu, títulu cedíu a la familia Queipo de Llano en 1636 por Felipe IV y de la que la so representación yera perpetua (l'únicu cargu que poseyía esta condición), y por representantes de los 58 conceyos del Principáu, si bien los 24 conceyos de antiguu señoríu eclesiásticu tenían namás un terciu de votu caún. Una vuelta finalizáu'l periodu de sesiones, qu'escomenzaba'l primeru de mayu de cada trieniu, la Xunta constituyíase en Diputación Permanente, que quedaba compuesta pol rexente, el procurador xeneral y seyes representantes, ún por cada partíu en que taben dividíos la totalidá de los conceyos. Si pa ser miembru de la Xunta precisábase la condición de terrateniente o rexidor, pa formar parte de la Diputación yera necesaria la condición de noble y rexidor o facenderu en más de 4.000 ducaos de bienes raíces. La Xunta yera, poro, una institución del Antiguu Réxime, que pa más inri aconceyaba na Sala Capitular de la Catedral d'Uviéu, confirmando l'alianza ente'l Tronu y l'Altar. 
Nel contestu de la invasión francesa y l'aniciu de la Guerra Peninsular, lleguen a Asturies les primeres noticies de la sublevación y consiguiente represión nos socesos del 2 de mayu en Madrid. El 9 de mayu estalla un motín popular encabezáu por dos muyeres, Xuaca Bobela y Marica Andayón xunto a estudiantes, como Remigio Correa, armeros, gremios artesanos y xentes de toles clases (como'l mélicu y catedráticu Manuel María Recondo o'l canónigu Ramón Llano Ponte) que s'empobinó a la oficina de correos, asitiada na casa de Dorado-Riaño, al llau de la catedral, pa facese col bandu de Murat, qu'ordenaba la represión tres el 2 de mayu. Dientro yá de l'Audiencia, dambes muyeres acompañen al Procurador Xeneral del Principáu, Gregorio Jove y Valdés, apoderándose finalemente del bandu.
Esta sublevación llevó a la Xunta Xeneral (qu'escomenzara a principios de mes el so conceyu trienal) a celebrar un conceyu abiertu a otres estayes sociales que decidió por presión popular nun reconocer a otru rei qu'a Fernandu VII y aniciar los preparativos bélicos. Por embargu, aprovechando una situación más calma'l 13 de mayu los más de los diputaos revoquen los alcuerdos por mieu a la reación francesa. Aníciase entós una conspiración per parte d'una minoría de diputaos encabezada pol nuevu Procurador Xeneral, Álvaro Flórez Estrada. Na nueche del 24 al 25 de mayu los militares y obreros de la fábrica d'armes tomen la Real Audiencia, al tiempu, cerca de 3.000 campesinos tomen la capital.
Los sublevaos crearon, na mañana del 25 de mayu, una Xunta integrada por 15 persones, toes o la inmensa mayoría d'elles pertenecientes a la Xunta Xeneral, que se proclamaba soberana, declara la guerra a Francia, unvia embaxadores a Inglaterra pa solicitar ayuda militar y anicia la formación del Exércitu Defensivu Asturianu.
La Xunta asturiana axuntará asina dos llexitimidaes, la que remanez del llevantamientu popular, que xustifica l'asunción de la soberanía, y la de ser un muérganu constitucional, que permitirá que nun camude la so composición y atribuciones tres la espublización del reglamentu de Xuntes provinciales per parte de la Xunta Central. Esta doble llexitimidá, combinada col aisllamientu d'Asturies, creará una pecuñar situación na que la Xunta gobernará como un auténticu poder autónomu y independiente, hasta la llegada del marqués de la Romana al Principáu n'abril de 1809. Inclusive, siguirá denomándose suprema hasta'l día 9 d'esi mes y defenderá les sos competencies hasta que, el 2 de mayu, el xeneral mallorquín la disuelva "manu militari".
Col final de les operaciones militares n'Asturies en 1812, ensayóse'l modelu de representación instauráu nes Cortes de Cádiz, creándose una Diputación provincial al marxe de la Xunta y de cualaquier institución del Antiguu Réxime. Pero esti sistema declinó col güelpe de mayu de 1814 que restableció'l réxime absolutista. De 1814 a 1820 la Xunta foi repuesta, pero'l trieniu lliberal (1820-1823) la derogó, sofriendo vaivenes hasta que finalmente, en 1835, foi abolida, dando pasu a la Diputación Provincial d'Uviéu o Provincia d'Uviéu, propia del nuevu modelu lliberal superador del Antiguu Réxime, tres ser aprobada en 1833 la división alministrativa de Javier de Burgos qu'eliminaba la denomación de Principáu d'Asturies. El Real Decretu de 21 de setiembre de 1835, xunto cola circular de 24 de payares, marca la estinción de la Diputación esistente hasta'l momentu y con ella la de la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies.
Enantes del so tresllau, l'actividá parllamentaria tenía llugar na sala Capitular de la Catedral d'Uviéu. El nuevu edificiu de la Xunta Xeneral d'Asturies construyóse sobre'l vieyu conventu de San Francisco. Tratábase d'un conventu góticu del sieglu XIV de grandes dimensiones que foi valtáu en 1902 pa crear l'actual parllamentu asturianu. El poder de la ilesia yera bien importante y Uviéu tuvo representación de cuasi toles órdenes, franciscanos, dominicos, xesuites y benedictinos.
L'edificiu del parllamentu, asitiáu na Cai Fruela, remembra a l'arquitectura parisina pol so estilu neoclasicu, con dellos ornamientos, como los diferentes frontones que s'alternen, los áticos enriba, les mázcares humanes y los lleones na so parte inferior. Na fachada principal esisten dos figures que representen el trabayu (l'home) y les lletres (la muyer). Estos flanqueen l'escudu d'Asturies cola cruz de la victoria, coronada con una corona real.
Los diputaos representen al pueblu asturianu y son escoyíos por ésti basándose en trés circunscripciones eleutorales. Gocien d'unos drechos y adquieren unes obligaciones. Tamién esfrutan de ciertes prerrogatives como la inviolabilidá y el fueru especial. Los diputaos agrúpense en grupos parllamentarios.
Cada partíu políticu o coalición eleutoral namás pue constituyir un Grupu Parllamentariu. Los grupos parllamentarios fórmense de la siguiente manera:
En xunetu de 2010, el diputáu Roberto Colunga, que formaba parte del grupu parllamentariu IX-BA-LV pol Bloque por Asturies, pasó a formar parte del grupu parllamentario mestu.
Son grupos de diputaos qu'estudien asuntos que se-yos encomienden y lleven al Plenu de la Xunta Xeneral propuestes o dictámenes. Delles actúen con poder decisoriu, al aprobar resoluciones de calter non llexislativu. Tamién controlen el cumplimientu que fai'l Conseyu de Gobiernu de les mociones y resoluciones de proposiciones non de llei. Intégranles miembros designaos polos grupos parllamentarios nel númberu señaláu pola Mesa una vuelta escuchada la Xunta de Voceros. Tolos grupos tienen drechu a cuntar con un representante como mínimu en cada comisión. Cada comisión tien una Mesa integrada por un Presidente, Vicepresidente y un Secretariu escoyíos ente los sos componentes.
Ta compuesta polos diputaos qu'escueyen los grupos parllamentarios en proporción a la so importancia numbérica que designa la Mesa tres escuchar a la Xunta de sesiones. La preside'l Presidente de la Xunta Xeneral y la so Mesa ye la de la cámara.
Ta compuesta polos voceros de los grupos parllamentarios y el Presidente de la Xunta Xeneral. Ente les sos misiones destaquen la determinación del orde del día de les sesiones del Plenu, y la designación del númeru de miembros de les comisiones y la Diputación Permanente. Les sos decisiones son tomaes por votu ponderáu, representando cada voceru tantos votos como diputaos tenga'l so grupu parllamentariu.
Ye'l muérganu supremu de la Xunta Xeneral, formando parte d'elli tolos diputaos d'ésta. Los miembros del Conseyu de Gobiernu puen asistir y intervenir nes sesiones independientemente de que seyan tamién diputaos de la Xunta Xeneral.
Ye'l muérganu rector de la Xunta Xeneral y poseye la so represtación colexada. Compónenla'l Presidente de la Xunta Xeneral, dos vicepresidentes y dos secretarios. Tamién puen designase vocales ascritos qu'asisten con voz y ensin votu a dalgunes de los sos conceyos representado a partíos que nun tengan nengún diputáu nella. Delles de les sos funciones son:
Aconceya covocada pol Presidente de la Xunta Xeneral y los sos miembros escuéyense na sesión constitutiva de la cámara, presidida al aniciu por una Mesa d'edá constituyida pol diputáu eleutu de mayor edá como Presidente asistíu polos dos de menor edá como secretarios.
El Presidente de la Xunta Xeneral poseye la máxima representación de la cámara y s'escueye na so sesión constitutiva ente los diputados d'ésta. Ente les sos misiones destacan dirixir los alderiques, interpretar el reglamentu de la cámara y fixar d'alcuerdu cola Xunta de Voceros l'orde del día de les sesiones del Plenu. Preside tamién, la Mesa, la Xunta de Voceros y la Diputación Permanente. Darréu pue vese una tabla colos presidentes de la Xunta Xeneral dende 1982.
De secute pue vese una tabla colos vicepresidentes primeros de la Xunta Xeneral dende 1982.
A continuación pue vese una tabla colos vicepresidentes segundos de la Xunta Xeneral dende 1982.
Provincia de Guadalajara
Guadalajara o Guadalaxara ye una provincia española, na parte norte de Castiella-La Mancha. La so capital ye la ciudá de Guadalajara.
Llenda coles provincies de Cuenca, Madrid, Segovia, Soria, Zaragoza y Teruel. 
La so población ye de 203.114 habitantes (2005) y una densidá de población de 16,66 hab/km². Cuasi'l 40% d'ellos viven na capital. Hai 288 conceyos na provincia, de los que les tres cuartes partes son pueblos de menos de 200 habitantes.
Gipuzkoa
Gipuzkoa o Guipúscoa ye una provincia costera del norte del País Vascu (España). La so capital ye San Sebastián. Llenda al este con Lapurdi, en Francia, con Navarra al sur, al suroeste con Araba, al oeste con Bizkaia y al norte col mar Cantábricu . 
Provincia d'Uesca
Uesca ye una provincia d'España, na parte norte de la comunidá autónoma d'Aragón. Llenda coles provincies de Lleida, Zaragoza y Navarra, y con Francia. 
La so superficie ye de 15.626 km², onde viven 228.566 persones (2010), llueu la densidá de población ye de 14,62 habitantes/km². Ta formada por 202 conceyos.
La so capital ye la ciudá d'Uesca, onde vive casi una quinta parte de la población.
Llista de conceyos d'Almería
Llista de conceyos de la provincia d'Almería (siguíos del númberu d'habitantes según el censu del añu 2006):
Provincia de Lleida
Lleida ("Lérida" en castellanu) ye una provincia d'España, na parte oeste de la comunidá autónoma de Cataluña. Llenda coles provincies de Girona, Barcelona, Tarragona, Zaragoza y Huesca, y con Francia y Andorra.
De los 371.055 habitantes (2002) de la provincia, cuasi'l 30% vive na capital, Lleida. La provincia ta compuesta por 231 conceyos.
Nesta provincia alcuéntrase'l Val d'Aran, zona de monte con idioma propiu, l'aranés, un dialeutu occitanu.
Belize
Belize ye un país d'América central, na oriella del mar Caribe, que llenda con Méxicu al norte y con Guatemala al oeste y al sur. Hasta la so independencia, en 1981, yera una colonia del Reinu Xuníu, y conocíase col nome d'Hondures Británica. 
La costa de Belize foi atopada por Cristóbal Colón nel añu 1502, pero fasta 1630 nun s'establecieron colonos nella procedentes de Xamaica lleñadores a la busca de les riques viesques. Otros asentáronse nes islles averaes faciendo rellaciones mercantiles colos pueblos orixinarios d'eses zones, nel añu 1739 el rei de los indios mosquitos fixo una cesión del territoriu a Reinu Xuníu, que foi fortificau nel "Black River" y na islla de Roatán, agora esa islla pertenez a Hondures. Nel tratau de París de 1763 Reinu Xuníu decidió abandonar la colonia, desfaciendo los fuertes y retirando l'exercitu, anque los colonos nun colaron della oponiendose al establecimientu de los españoles quien dellos años más tarde colarien nel 1798, asina la islla tornó a manes ingleses. El 21 de setiembre del añu 1981 algamaría la independencia de Reinu Xuníu. Tres les eleiciones de 1984 George Price foi el nuevu primer ministru.
Belize ta dividíu en seis distritos ("districts"):
Belize ye una democracia parlamentaria y miembru de la Commonwealth (Mancomunidá Británica de Naciones). El xefe del estáu ye'l monarca británicu, y ta representáu por un Gobernador Xeneral que ha de ser obligatoriamente belizianu. 
El país dispón d'un Parlamentu bicameral, compuestu pol Congresu y el Senáu. El Congresu tien 29 miembros, elixíos por cinco años. De los ocho miembros del Senáu, cinco son designaos pol primer ministru, dos pola oposición y ún pol Gobernador Xeneral.
La economía de Belize xira entornu al zucre y los cítricos, ye un de los principales productos d'esportación y ún de les bases más importantes de la industria. Al ser colleches estacionales provoca un subemplegu mui grande'l restu del añu. Sicasi el 50% de Belize ta cubiertu por viesques, onde les maderes tamién formen parte de la economía llocal, amás al ser un país con costa los pexes y animales marinos son una fonte d'ingresos.
Ecuador
L'Ecuador ye un país d'América del Sur, que llenda con Perú y Colombia. Con ésti últimu país y Venezuela formó parte de la Gran Colombia, hasta 1830.
Ecuador ta en ficies de tresformar les instituciones estatales p'adautales a lo que se recueye na so Constitución. Ésta foi redactada por una asamblea constituyente formada, el 29 de payares de 2007, en Montecristi (provincia de Manabí), y que acabó'l so llabor el 15 de xunetu de 2008. Esi mesmu añu, el 28 de setiembre, el 63,9% de los electores aprobaron, en referéndum, esi nuevu testu constitucional, que ta en vigor dende'l 20 d'ochobre de 2008. Nella defínese al Ecuador como un estáu de derechos y xusticia, social, democráticu, soberanu, independiente, unitariu, intercultural, plurinacional y laicu.
El poder executivu exércelu'l presidente de la república, que ye elexíu, xunto col vicepresidente, pa un periodu de cuatro años, renovable namái una vegada. El poder llexislativu ye competencia de l'Asamblea Nacional, que puede ser disuelta una vegada pol xefe del estáu, que tien que renunciar tamién si lo fai. El poder xudicial tien, como muérganu cimeru, la Corte Nacional de Xusticia. El muérganu encargáu de xixilar la llimpieza de los procesos electorales ye'l Conseyu Nacional Electoral.
El presidente del país ye Rafael Correa Delgado. Foi elexíu'l 15 de xineru de 2007 pal so primer mandatu, y el 10 d'agostu de 2009 pal segundu. El so vicepresidente ye Lenin Moreno, y el presidente de l'Asamblea Nacional Fernando Cordero. El conseyu de ministros fórmenlu los ministros y secretarios con rangu ministerial que vienen darréu:
Acordies colo que s'establez na nueva constitución los partíos políticos tienen de reinscribirse obligatoriamente nel Conseyu Nacional Electoral. Los que yá lo ficieron son:
Ente los partíos y movimientos políticos qu'entá nun lo ficieron rescamplen:
Ente la bayura d'organizaciones sindicales del país podemos destacar les que vienen darréu:
La población del país, según el censu de 2010, yera nesa data de 14.483.499 habitantes. Tocántenes a la so distribución por grupos étnicos, según el censu de 2001 el 77,42% de la población yera mestiza, el 10,45% blanca y el 6,83% indíxena, con un 5,32% de xente d'otros grupos étnicos non especificaos.
Ríu Órbigu
L'Orbigu ye ún de los principales ríos de Llión, afluente principal del Esla, ñaz al amestase les augües de los ríos Ḷḷuna y l'Oumaña. Configura xeohestóricamente la rexón criando nel centru de Llión la comarca de la Ribera l'Órbigu y nel norte de Zamora la de Benavente y los Valles, xunta l'Esla, el Cea y el Tera. 
El so nome remanez del idioma prerromanu de les xentes qu'habitaben la so oriella enantes de la conquista romana. La teoría más citada asegura que'l nome del ríu Orbigu provién de: URBICOA, ello ye: "dos augües dende equí".
Nel so percorríu alcuéntrase'l banzáu de Ḷḷuna, ún de los más importantes del Noroeste peninsular.
Pela riba derecha:
Ríu Tuertu
El ríu Tuertu ye un afluente del Órbigu que percuerre les comarques llioneses de La Cepeda, onde ñaz yá averáu a Oumaña, Somoza y el norte de La Bañeza; formando una vega d'unos 125 km, con una importante producción agrícola. Al poco de la so nacencia allúgase'l banzáu de Villameca, el más antiguu y pequeñu de Llión. 
Dalgunos investigadores siñalan a esti ríu como l'orixinariu Ástura, dao que ye'l ríu que baña la ciudá d'Astorga, "Asturica Augusta", si bien ye una teoría poco aceutada.
Iraq
La República d'Iraq, o Iraq, ye un país asitiáu n'Oriente Mediu, al suroeste d'Asia. Llenda'l norte con Turquía, al sur con Arabia Saudita y Kuwait, al noroeste con Siria, al oeste con Xordania y al este con Irán.
Iraq ta dividíu en 18 provincies ("muhafazat", singular: "muhafazah"):
Roma
Roma ye la capital de la República Italiana, amás de la so ciudá más poblada con 2.863.322 habitantes (según ISTAT/31.12.2013) que, amecíos a los de la so área metropolitana de 1.285,306 km², elévense a 4.321.244. Roma ta allugada na fastera central y occidental de la península Itálica, en dambes orielles del ríu Tíber y a unos 20 km de la so boca nel mar Tirrenu. Na fastera oeste de la ciudá alcuéntrase'l llugar de la Ciudá del Vaticanu, un estáu independiente y soberanu qu'abelluga la Santa Sede papal.
La ciudá aprució a mediaos del sieglu VIII e.C.. y orixinó la República y l'Imperiu romanu. Dende'l sieglu IV de la dómina cristiana tornóse la sede del Papáu. Tres el repliegue del dominiu de Bizanciu nel sieglu VII, foi centru de los Estaos Pontificios hasta la so anexón en 1870 por parte del Reinu d'Italia.
La so importancia histórica ye enorme. Ye considerada ún de los bierzos de la Civilización Occidental y el centru espiritual del catolicismu. El so centru históricu, onde se remesturen buelgues de cuasi tres milenios, foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO, y acueye cada añu a millones de visitantes, atrayíos poles ruines del so antiguu esplendor y les sos incalculables obres d'arte.
La pallabra ye d'orixe llatín, llingua perteneciente al tueru llingüísticu indoeuropéu. Xeneralmente cúidase que la pallabra "Roma" vien de "Rómulu", el primer rei de la ciudá, anque tamién s'asemeye al del so hermanu, "Remu", asesináu por aquel cuando fundó la villa.
Evidentemente'l nome de Rómulu ye posterior al de Roma, fechu, seique, pa esplicar el nome de la ciudá. Asina y too, esti mitu podría tener dalgún sustentu históricu, siendo Rómulu un personaxe que meció los pueblos que formaron Roma nel so pasáu más llonxanu. Sicasí, seique, l'orixe del nome de Roma taría más bien venceyáu col antiguu nome del ríu Tíber.
Pero hai otres hipótesis: autores griegos antiguos mienten a una tal Róma, epónima de la ciudá, fía d'Ascaniu y nieta d'Enees o bien d'Evandru. Estudios recientes abulten da-y a la pallabra'l significáu de "ríu"; Roma nesti casu significaría "el pueblu sobre'l ríu", ye dicir, sobre'l Tíber. Roma ye tamién llamada la ""Urbe"", y esti nome (qu'en llatín significaría "ciudá") vien d'urvus, la ranura curtiada por un aráu; nesti casu, l'usáu por Rómulu.
Roma alcuéntrase na rexón central d'Italia, na rexón del Laciu y cerca de la boca del ríu Tíber. El núcleu central de la ciudá alcuéntrase a 24 km del mar Tirrenu. L'altitú de Roma ye de 13 msnm (na Piazza del Popolo) no más baxo hasta los 120 msnm nel monte Mario. La "comuna de Roma" tien 1.285 km². Les sos coordenaes son 41º54'N y 12º30'E.
Roma tien un típicu clima mediterraneu que caracteriza a les costes d'Italia. El clima ye confortable d'abril a xunu y de mediaos de setiembre a ochobre, onde ta la "ottobrata" (puede traducise como "el guapu día d'ochobre) conocíu por díes soleyeros y calecíos. N'agostu, la temperatura promediu ye de 24,5 °C, tradicionalmente munchos negocios romanos zarren n'agostu, pero non toos marchen de la ciudá ya que nesi tiempu de branu ye cuando lleguen más turistes. L'iviernu ye en xeneral fríu y la temperatura promediu del mes de xineru ye de 8,5 graos centígrados.
Enantes de la fundación de la ciudá, y tamién en forma contemporánea a ello, Italia taba habitada por estremaos pueblos: los llatinos, qu'ocupaben el llanu ente'l ríu Tíber y los cuetos Albanos; el Tíber separtaba a los umbros al Sur y los etruscos al norte, al este y sureste del Laciu alcontrábase la cordal Apenina que sería'l dominiu de pastores nómades emparentaos ente sí: los sabinos, samnitas, marsos, volscos, campanos en Nápoles, ausones y oscos. Tovía más al sur, los lucanos y bruttios.
L'orixe de los pueblos que a la so vez aniciaron Roma, puédese restolar per aciu de la llingüística, que clasifica les llingües indoeuropees y les d'otru orixe. Ente les primeres alcuéntrase'l llatín, el vénetu, etc. Comprobóse que les llingües europees y asiátiques teníen un ciertu parentescu, y túvose l'enfotu per munchu tiempu, de que'l parentescu delataba un aniciu étnicu común, la esistencia d'un pueblu indoeuropéu y d'un bierzu común de la so civilización. Cuntábase que la unidá orixinal d'esti pueblu esperimentó una dislocación y que los grupos integrantes separtáronse del conxuntu, llevando na so emigración el dialeutu faláu na so patria. Pero esta teoría ta refugada. Les diverxencies y interferencies descúbrense n'Italia siempres, por mui remotu que sía l'aniciu de los pueblos portadores del indoeuropéu; ye dicir, al traviés d'una sele evolución étnica y cultural, na edá neolítica (4800-180). Seique, según P. Bosch, los movimientos converxeron de magar, al menos, dos centros: la rexón del ríu Danubiu nel centru d'Europa y la rexón del norte d'Asia menor y parte del Cáucasu. Aprosimadamente entós, según los llingüistes y los arqueólogos, el llatín (inxeríu tamién por pueblos provenientes de la fastera del Danubiu) fadría la so apaición n'Italia. Cada vegada ye mayor la resistencia frente a la hipótesis d'una Italia pre y protohistórica qu'acoyería nel so territoriu a masivos grupos étnicos cola so orixinal unidá, caltenida a lo llargo de la emigración. Más bien enfótase sobre les condiciones d'infiltración, dispersión y cruzamientu en que se realizaría la intervención d'elementos foriatos.
Roma entamó la so historia como una aldea más ente les otres munches de pastores y llabriegos que se repartíen los cuetos ya pequeños valles de la fastera.
Los arqueólogos descubrieron les buelgues d'un primitivu pobláu correspondiente al sieglu VIII e.C.. nel Palatín, colos enterramientos a los pies. De magar el nucleu orixinal, la población debió dir espardiéndose peles lladeres de los montes averaos y, un sieglu dempués, pel valle qu'había ente ellos.
L'aniciu remotu de la ciudá de Roma piérdese na lleenda, siendo escurque anteriores al añu 753 e.C.. en que ulteriormente les autoridaes romanes fecharon el so aniciu. Igualmiente, siendo improbable que la so fundación remaneciere d'una acción esplícita y deliberada, les tradiciones romanes posteriores adornaron el so surdimientu con estremaes lleendes, recoyíes especialmente pol historiador romanu Titu Liviu, que venceyen l'aniciu de Roma a un llinaxe de dioses y héroes. La mayoría terciábase a atalantar que nún de los fuertes alderiques manteníos polos dos hermanos, Rómulu mató a Remu nun accesu d'ira y, arrepintiéndose nel intre, decidió llamar a la ciudá Roma. Según la tradición, Roma fundóse'l día 11 enantes de les calendes de mayu, sedría'l 21 d'abril de 753 e.C.., correspondiente al añu terceru de la sesta Olimpiada.
A la fin, Rómulu anició abellugos nel monte Capitolín pa esclavos y criminales afuyíos y llevó a cabu la prindada de les sabines, muyeres d'otra tribu qu'aniaba les orielles del Tíber; esta prindada foi col envís de que los homes que se-y amecieran tuvieren les sos esposes. Dempués de dalgunes batalles ente ellos, les sabines declaráronlu el so rei. Rómulu sedría'l primer rei de Roma y diz la lleenda que foi lleváu a los cielos pol so pa Marte, siendo alabanciáu como dios col nome de Quirín.
Darréu preséntense dos versiones de la lleenda, con más menos abalumbu y detalles:
"1ª versión": Al entamu un fíu del héroe troyanu Enees (fíu de Venus, la diosa de l'atraición y d'Anquises, un pastor), Ascaniu, fundó sobre la oriella drecha del ríu Tíber la ciudá d'Alba Longa, ciudá llatina sobre la que reinaron los sos numberosos descendientes, hasta llegar a Numitor y so hermanu Amuliu. Esti postreru destronó a Numitor; y, pa evitar que tuviera descendencia que pudiera disputa-y el tronu, condergó a la so fía Rea Silvia a asitiar virxe como vestal, sacerdotisa de la diosa Vesta.
Sicasí, Marte, el dios de la guerra, anició en Rea Silvia a los ximielgos Rómulu y Remu. Poro, al nacer los ximielgos, foron echaos al Tíber dientro d'una goxa, la cual apilancó na fastera de los siete monets asitiaos cerca de la boca nel Mar. Foron recoyíos por una lloba llamada Luperca que s'averó a beber, y que los amamantó nel so abellugu del Monte Palatín, hasta que foron afayaos y rescataos por un pastor criándolos la so muyer. Cuando foron mayores, los ximielgos restituyeron a Numitor nel tronu d'Alba Longa y decicidieron fundar, como colonia d'Alba Longa, una ciudá na ribera drecha del Tíber, onde foran amamantaos pola lloba y ser los sos reis.
Cerca de la boca del Tíber taben los siete montes: Capitolín, Quirinal, Viminal, Aventín, Palatín, Esquilín y Celiu. Rómulu y Remu aldericaron sobre'l llugar onde fundar la ciudá; y desenguedeyaron la miente consultando l'esñalar de les aves, a la usanza etrusca. Mientres sobre'l Palatín Rómulu acolumbró doce utres esñalando, el so hermanu n'otru de los montes solo vio seyes. Entós, Rómulu, con un aráu trazó un recuadru no alto del monte Palatín, llendando la nueva ciudá, y xuró que mataría a quien lu trespasara. Despecháu, el so hermanu Remu nun obedeció y cruzó despectivamente la llinia, ante lo que'l so hermanu-y dio muerte, quedando entós como l'únicu y primer rei de Roma. Según la versión de la historia oficial de Roma antigua, eso asocediera nel añu 753 e.C.. Como datu interesante, dizse que la lloba (lupa) qu'amamantó a los hermanos Rómulu y Remu foi en verdá la so madre adoptiva humana. El términu "lupa" tamién yera usáu, en sentíu despectivu, pa señalar a les prostitutes de la dómina.
"2ª versión": Munchos años dempués de la desapaición d'Enees, reinaba nel tronu d'Alba Longa Numitor, que tenía dellos fíos. Amuliu, hermanu de Numitor, decidió derrocalu, y pa que los sos sobrinos nun reclamaren el tronu resolvió eliminalos a toos, menos a la única fía, Rea Silvia. A ella enzarróla nel templu de les vestales dedicáu a la diosa Vesta pa que se consagrara como sacerdotisa. Les sacerdotises debíen ser castes y pures y la que nun cumplía con esti preceptu corría'l riesgu de ser enterrada viva. Un día en que Rea Silvia taba descansando xunto a una fonte de la viesca sagrada, pasó'l dios Marte que, al vela tan galana, namoróse perdidamente y la dexó encinta. Meses dempués nacieron dos ximielgos: Rómulu y Remu.
Cuando Amuliu se decató, mandó echar a Rea Silvia al ríu Tíber y a los dos ximielgos allugáronlos nuna goxa y dexaron que la corriente los llevara lloñe. El dios Tibernu, que vio lo qu'asocedía, tuvo piedá de Rea Silvia, salvóla y casóse con ella y dio-y la inmortalidá. La goxa colos dos pequeños ximielgos deslizóse sobre'l ríu y, como esti taba mui medráu, per aciu d'una inundación, en llugar de llegar al mar, quedó allancada na oriella.
Nesi llugar vivía una lloba qu'al ver a los pequeños llorando de fame, los amamantó. Los neños medraron xunto a la lloba sanos y fuertes, pero'l so pa, el dios Marte, ceo caletrió que los ximielgos necesitaben el calor humanu pa desendolcase y esfotólos al cuidu d'un pastor de nome Fáustulu y de la so esposa Laurencia. Ellos quedaron encantaos, darréu que nun teníen fíos y diéron-yos por nome Rómulu y Remu.
Los neños yeren sanos, guapos y vigorosos, pero mui inquietos. Magar acomuñaben colos pas adoptivos cuidando los rebaños, la monotonía aburríalos rápido. A la gueta de da-y nueves emociones a les sos vides y divertise, principiaron a roba-y a unos lladrones. Bien ceo, otru grupu de mozos amestáronse a ellos aniciando una banda. Los lladrones de la fastera taben mui disgustaos cola banda de los ximielgos y un día en qu'estos taben en plena fiesta dedicada al dios Pan, atacáronlos por sorpresa, y, magar la banda de los ximielgos se defendió valerosamente, los bandoleros prindaron a Remu. Dellos díes dempués, llevaron a Remu ante Amuliu, culpándolu de robar nes tierres de Numitor, a lo qu'Amuliu, agora que yera'l soberanu y poco-y importaba lo que-y pasaba a Numitor, respondió: "Si'l lladroniciu asocedía nes tierres de Numitor, que los castigue él". Cuando los lladrones llevaron a Remu ante Numitor, acusándolu de robar nes sos tierres, ésti, lloñe d'enoyase recordó les desgracies sofríes y cuntó qu'esos ximielgos podríen ser los fíos de so fía Rea Silvia, darréu que la edá coincidía cola de los sos nietos desapaecíos. Pa despexar les sos duldes dixo a los lladrones: "Vaigan a les sos cases. Quiero pescudar solu col acusáu". Los lladrones obedecieron aína. Ceo llegaron Rómulu y Fáustulu, qu'al decatase de lo asocedío corrieron a apurrir gabitu a Remu.
Ante Numitor, Rómulu relató la historia de la so vida; asina, Numitor reconoció que yeren los sos llexítimos nietos y acoyólos con allegría. Rómulu y Remu, al ver que tolos sos tormentos se debíen al tiranu Amuliu, decicieron que'l so güelu debía ser restituyíu nel tronu que-y pertenecía. Bien ceo armaron un pequeñu exércitu col qu'atacaron por sorpresa'l palaciu d'Amuliu y matáronlu ensin da-y oportunidá de defendese.
Rómulu y Remu quedaron llargu tiempu col so güelu y llueu decidieron fundar una nueva ciudá nel llugar onde foron atopaos pola lloba. Taben indecisos sobre'l llugar esautu y tamién sobre quién de los dos debería ser el monarca yá que consideraron que dambos valíen por igual. Numitor aconseyó-yos tar atentos a les xingladures. Mentres, Rómulu asitió nel monte Palatín y Remu nel Aventín.
Remu vio seyes utres esñalando sobre'l llugar y interpretó esto como la señal del llugar indicáu, pero Rómulu vio doce utres esñalando sobre'l Palatín. Ensin dulda denguna'l monte del Palatín había ser el llugar indicáu pa la fundación de la nueva ciudá, y él sería'l monarca. Rómulu, rápidamente, tomó un aráu y trazó les llendes de la ciudá y entamó a aniciar una muria al so redor. Remu, despecháu por nun ser l'escoyíu, vinóse y principió a burllase de Rómulu: ¡Yes un ridículu!, berrába-y riendo. "Y la to muria tamién. Mira como la salto y la trespaso". Rómulu inritóse tanto que nun foi quien a contenese, tomó una espada y cegáu pola ira mató a Remu. Llueu, berró con tola so fuercia: "¡Esto mesmo asocederá-y a cualesquiera que s'atreva a saltar la muria de la mio ciudá!". Pero Rómulu nun taba feliz polo asocedío, sinón que na so esmolición por matar el so hermanu ximielgu hasta atalantó en quitasela vida. Ceo caletrió que nun había nada que pudiera facer y sepultó'l so hermanu con tolos honores nel monte Aventín.
Más sero tomó posesión de la so nueva ciudá. N'honor al so hermanu llamóla Roma. Según la tradición, Roma fundóse'l día 11 enantes de les calendes de mayu, lo que ye equivalente al 21 d'abril de 753 e.C..
Dizse que Rómulu reinó per trenta y tres años.
Malpenes fundada Roma entró en conflictu colos sos vecinos. Según la lleenda, el primer conflictu foi por consiguir muyeres, a les que prindaron nunos xuegos a los que convidaron a tolos pueblos de la fastera. Vencieron a toos, menos a los sabinos, pues la llucha terminó nun tratáu de paz consiguíu poles muyeres, les que nun queríen perder nin a lo sos pas y hermanos nin a los sos esposos. D'esti tratáu xurdiría l'amecedura de los dos pueblos. Roma espardióse y prosperó tanto qu'a Rómulu-y apurrieron el títulu de Pá de la Patria. Cuando llegó la so hora final, el dios Marte pidió-y a Xúpiter un llugar ente los dioses y, como Rómulu ficiera aniciar guapos templos dedicaos a Xúpiter, ésti accedió ensin poner torgues.
Diz la lleenda que, un día en que Rómulu taba nel Monte Palatín, Marte descendió del cielu nel so carru con ales y llevó-ylu esñalando. Xúpiter, nesi momentu desencadenó una fuerte truena que los sos truenos y rayos fixeron temblar a los presentes. Rómulu, enantes de partir, ordenara qu'aniciaran un templu nel monte Quirinal a la so memoria; y cuando Rómulu ascendió a los cielos diéron-y el nome de dios Quirín. Rómulu llogró asina un llugar ente los dioses, pero echaba en falta a la so esposa Hersila y pidió pa ella el don de la inmortalidá. Los dioses apurriéron-y el so pidimentu y Hersila tornóse na diosa Hora. Otres variantes de la lleenda indiquen que Rómulu, dempués de baltar escontra dellos pueblos vecinos, desapaeció en mediu d'una tempestá. Sicasí, nel foru romanu atopóse na Antigüedá el llugar esautu onde Rómulu fore abatíu por un rayu. Según diz Titu Liviu, dalgunos cuntaron que los senadores, únicos testigos de la so "ascensión divina", descontentos col gobiernu de Rómulu, lu tendríen asesináu en verdá y ocultáu el so cadabre. Asina xubió al tronu, dempués d'un periodu d'un añu, Numa Pompiliu, home insigne qu'habitaba ente los sabinos
Cuando los núcleos llatinos qu'aniaben nos montes del Quirinal, Esquilín y Celiu s'amestaron colos del Palatín, fortificaron el recintu habitáu y asina entamó la primer fase de la Roma antigua hacia'l sieglu VIII e.C.. ("Roma Quadrata"). Nuna segunda fase'l perímetru de la ciudá espardióse pol monte Capitolín y por un pequeñu valle que lu estremaba del Palatín (ellí allugóse'l Foru romanu). Del sieglu VI e.C.. son les principales construcciones: Palaciu Real, Foru, Cloaca Másima y Tullianum.
Hacia 510 e.C.. fundóse'l templu de Xúpiter Capitolín y de la mesma dómina son los templos de Saturnu (498 e.C.., de Cástor (484 e.C..) y otros. siguió un periodu de gran actividá constructiva: templos, basíliques, acueductos y caminos consulares (Vía Apia, Vía Llatina, Vía Flaminia, etc). La verdadera reorganización llevóse na dómina d'Augustu, que baxo'l so reináu se construyeron templos y monumentos y se llevantaron otros nuevos. L'incenciu de la ciudá, atribuyíu a Nerón (anque otres fontes lo desmienten), nel 68 fexo desapaecer edificios a esgaya, reconstruyíos poco dempués pol mesmu emperador.
La obra aniciada por Nerón foi continuada polos sos socesores: Vespasianu (Coliséu), Titu, Domicianu (remocique de los templos de Vesta, Augustu y Minerva, del Estadiu, l'Odeón, en Panteón, etc.). La obra d'ésti postrer emperador foi prosiguida por Traxanu (Foru y Termes), Adrianu (ponte Eliu), templos de Marciana y de Venus, Mausoléu, etc), Septimiu Severu, Caracalla (Termes). En tiempos de Maxenciu anicióse la basílica homónima, y de Constantín, el so socesor, consérvense l'Arcu del Trunfu, les Termes Constantines y les Elenianes.
Nos sieglos III] y IV caltúvose Roma en tol so esplendor, hasta l'añu 410, en que foi asaltada y saqueada por Alaricu; de magar esti momentu entamó la so decadencia monumental.
Nos sieglos VIII y IX la Roma cristiana tornóse na Roma pontificia. Los Papes tresformaron los antiguos edificios paganos en cristianos y mandaron aniciar otros nuevos y les grandes basíliques (San Pablu, San Llorienzu, Santa María la Mayor, etc.). Nel sieglu XI otra invasión (la de los normandos, en 1084) dexó la ciudá en ruines. Los papes reconstruyéronla y quedó constituyida en dos estayes: la ciudá relixosa, que los pontífices reservaron pa sí (Vaticanu, Ciudá Lleonina), y la ciudá seglar, enzarrada na cadena de fortaleces feudales.
Nos sieglos XII y XIII lleváronse a cabu bultables meyores urbanes y aniciáronse bien de palacios y edificios públicos. A esta dómina d'esplendor asocedió otru de decadencia (de 1305 a 1378, "periodu aviñonés"), nel que los monumentos civiles y relixosos tuvieron n'abandonu dafechu. De magar el papa Nicolás V la ciudá sofrió una gran tresformación, y nos sieglos XV y XVI algamó una etapa monumental estraordinaria, llegando al cume del so esplendor en tiempu de Xuliu II. Amplióse'l Vaticanu, aniciáronse y decoráronse la Capilla Sistina y las Loxas.
Lleón X abandonó parte de los proyeutos constructivos de Xuliu II y dedicóse con enfotu a enguapecer y reconstruyir bien d'ilesies y basíliques siguiendo la inspiración de Sangallo, socesor de Bramante y de Rafael como arquiteutu papal. Sistu V foi el verdaderu creador de la Roma moderna. Nel pontificáu de Clemente VIII rematóse la demolición de los últimos restos constantinianos de la basílica de San Pedru y la muda del planu de la basílica d'anguaño, de cruz griega a cruz llatina (foi consagrada en 1613). El arte barrocu encumó nel pontificáu d'Urbanu VIII gracies a l'actividá y xeniu de Bernini.
Acordies cola lleenda, la ciudá de Roma foi fundada por Rómulu nel añu 753 e.C..; pero la evidencia arqueolóxica indica que Roma se fundó pol asitiamientu de grupos nómades nel área llendada polos siete montes tradicionales. Foron los cabeces de familia -los patres- qu'aconceyaron cerca del Monte Palatín, nel área del futuru Foru Romanu, los que dieron a Roma una fisonomía urbana, conurbándose l'área hacia'l . La ciudá foi tornada na capital del Reinu Romanu (gobernáu por 7 reis según la tradición), de la República Romana (Dende'l 512 e.C.. gobernada polos dos cónsules y el Senáu) y del Imperiu Romanu (Dende'l 31 e.C.. gobernáu por un emperador; el só éxitu dependió de les sos conquistes militares, predominancia comercial nel Mediterraneu y de la asimilación de les cultures vecines (como ye'l casu de la etrusca y de la griega).
El dominiu romanu espardióse per cuasi toda Europa y peles costes del Mediterraneu, mientres que la so población algamó'l millón y mediu d'habitantes.
Hacia'l sieglu IV ddC. la capital del Imperiu Romanu tresladóse a Constantinopla, polo que Roma dexó de ser el centru políticu del Estáu. A fines del sieglu l'Imperiu dixébrase en dos fasteres: la fastera Occidental y la fastera Oriental. Capital de la fastera Occidental foi la ciudá de Rávena, más afayadiza pa la defensa que l'antigua Roma, que perdió definitivamente'l rangu de capital política, anque continuó como centru simbólicu y cultural, aviándose pa ser la futura capital del Pontificáu medieval.
Col desendolcu del antiguu cristianismu, l'obispu de Roma ganó importancia tanto relixosa como política, y eventualmente fexo reconocer la so primacía como Papa y afitó a Roma como'l centru del cristianismu. Dempués del Saquéu de Roma por parte d'Alaricu I y de la cayida del Imperiu romanu d'Occidente en 476, el dominiu de Roma alternábase ente l'Imperiu Bizantín y los bárbaros. La so población yera de 20.000 habitantes na Alta Edá Media, lo que contrasta afarta colos más d'un millón d'habitantes qu'hubo nel Imperiu romanu na ciudá; el so abandonu acentuó la decadencia de la ciudá a ruines. Roma quedó como parte del Imperiu Bizantín hasta que foi invadida polos lombardos nel añu 751. En 756, Pipín el Breve aportó al Papa'l dominiu de les rexones averaes a Roma, aniciando los Estaos Pontificios. Roma quedó como capital de los Estaos Pontificios hasta la so anexón al Reinu d'Italia en 1870. Nos sieglos IX y X la ciudá pasó pel so momentu de mayor decadencia medieval y foi presa de lluches internes de los barones romanos y papes de duldosa calidá. Foi saqueada polos musulmanes y los normandos. Recuperó parte del so prestixu per aciu de la obra de reconstrucción del poder pontificiu por parte del Papa Gregoriu VII, na so llucha escontra'l Sacru Imperiu Romanoxermánicu, pero decayó nuevamente col llamáu "Cautiveriu d'Avignon", cuando'l rei Felipe'l Guapu de Francia prácticamente secuestró al Papáu (nel entamu del sieglu XIV). Nesti breve periodu Roma intentó, gracies a la obra del aventureru Cola di Rienzo, recuperar la independencia política, fora del Papáu o de la nobleza, proclamándose nuevamente una República; tal intentu fracasó en breve. A mediaos del sieglu XIV los papes tornaron definitivamente a Roma y esta entamó de nuevo'l so desendolcu como centru relixosu, políticu y cultural de la Ilesia Católica. La ciudá foi la de mayor pelegrinación na Edá Media.
Nel entamu de la Edá Moderna, na dómina renacentista, Roma xugó un importante papel cultural al tornase nún de los centros artísticos y humanísticos principales d'Italia. Les artes y les lletres foron afalaes polos papes y nella trabayaron artistes de la talla de Miguel Ánxel y Rafael. Desgraciadamente, la ciudá foi oxetu de lladroniciu y saquéu por parte de les tropes del emperador Carlos V, nel so conflictu col Papáu (primer mitá del sieglu XVI).
Roma foi un importante focu de la Reforma Católica o Contrarreforma dende mediaos del sieglu XVI.
La población de Roma volvió a algamar los 100.000 habitantes nel sieglu XVII anque la so economía y asina la de los Estaos Pontificios yera deficitaria (p.ex. taba consumiendo más de lo que producía n'alimentos en comparanza con otres capitales europees), característica caltenida nos siguientes sieglos.
Nel sieglu XVIII Roma foi focu del xeitu artísticu del neoclasicismu, esportándolu al restu d'Europa y América.
Roma foi atrapada polos movimientos nacionalistes del sieglu XIX y tuvo dos vegaes una independencia curtia. La ciudá foi centru de les esperances del movimientu de la Unificación Italiana, tal como lo quería'l Reinu d'Italia gobernáu por Víctor Manuel II; dempués de terminada la proteición francesa (1870), les tropes de Víctor Manuel II tomaron la ciudá y convirtiéronla na capital del reinu italianu en 1871.
Dempués de la Primer Guerra Mundial, Italia quedó en manes d'un gobiernu fascista afaláu por Benito Mussolini, quien tomó la ciudá en 1922. Declaró Italia un Imperiu y foi aliáu de l'Alemaña nazi. Esta foi una dómina na que la población medró aceleradamente, pasando de 212.000 habitantes na unificación a poco más d'un millón, pero esti enclín foi cesando al entamar la Segunda Guerra Mundial, tiempu nel que Roma foi dañada -anque non severamente- tanto pol bombardéu aliáu como pola ocupación nazi; dempués de la execución de Benito Mussolini y la fin de la guerra, el Referéndum de 1946 abolió la monarquía y afitó la República italiana. Dempués de la guerra, Roma medró momentáneamente, siendo consecuencia del "Milagru económico italianu" de reconstrucción y modernización. Roma tornóse nuna ciudá popular ente los 50 y 60, siendo los años de "La Dolce Vita" (La vida dulce). Roma tuvo otra aceleración nel medru de la so población nos 80 cuando'l municipiu algamó los 2.800.000 habitantes.
La rede radial de comunicaciones d'Italia converxe en Roma, con autopistes Milán-Roma-Nápoles, Roma-Civitavecchia y Roma-L'Aquila-Teramo. La ciudá ye tamién el centru de la rede de ferrocarriles nacionales y inclúi na so área urbana estaciones a esgaya, como la estación Termini, Tiburtina, Ostiense, Trastevere, Quattroventi, San Pietro, Tuscolana, etc.
La ciudá tien dos aeropuertos internacionales, l'Aeroporto Intercontinentale Leonardo da Vinci en Fiumicino y l'Aeroporto Giovanni Battista Pastine en Ciampino, un helipuertu y aeropuertu menor pa vuelos turísticos, l'Aeroporto dell'Urbe.
La navegación fluvial del ríu Tíber ye posible nel centru de la ciudá, por mediu d'un serviciu regular de navegación que tien dellos puntos d'embarque alredor de la islla Tiberina. El puertu fluvial, al que solo tienen accesu embarcaciones de mui pequeñu caláu, nun tien importancia económica.
Estrechu de Skagerrak
L'estrechu de Skagerrak ye un golfu de la Mar del Norte asitiáu ente Noruega, Suecia y Dinamarca. Col nome de Kattegat conozse la prollongación del Skagerrak ta'l Mar Bálticu, pasando per Öresund.
Mar del Norte
La mar del Norte ye un mar epicontinental del Océanu Atlánticu, allugáu al noroeste d'Europa. Espárdese por una superficie d'unos 575.000 km².
Los países que bordean esta mar son:
Ta comunicáu con:
La mar del Norte constitúi una zona de fuerte tráfegu marítimu, de eisplotación petrolífera y de pesca.
Canal de Kiel
El canal de Kiel (, denomináu abreviadamente NOK), conocíu hasta 1948 como la canal Kaiser-Wilhelm ("Kaiser-Wilhelm-Kanal") ye una llarga canal artificial de 98 km de llargor que comunica'l mar Bálticu, en Kiel-Holtenau, col mar del Norte, en Brunsbüttel, travesando l'estáu federáu de Schleswig-Holstein (Alemaña).
Aforrar de promediu unes 250 milles náutiques (460 km) utilizando la canal, en llugar de bordiar la península de Jutlandia. Esto non yá aforra tiempu, sinón que tamién evita les potencialmente peligroses nubes habituales nesos mares. Según el sitiu web de la canal, ye la vía marítima artificial más utilizada nel mundu, siendo cruciáu en 2007 por más de 43 000 barcos, ensin cuntar les pequenes embarcaciones.
Amás de los sos dos entraes marines, la canal ta conectáu, en Oldenbüttel, col navegable ríu Eider pol curtiu canal de Gieselau.
La primer conexón ente'l mar del Norte y el mar Bálticu foi construyida mientres la rexón taba gobernada por Dinamarca-Noruega. Llamóse canal de Eider, yá que utilizaba tramos del ríu Eider pal enllaz ente dambos mares. El "Eiderkanal" completar en 1784 mientres el reináu de Cristián VII de Dinamarca y tenía 43 kilómetros, parte de la vía navegable de 175 km de llongura dende Kiel a la boca del ríu Eider en Tönning, na mariña oeste. Tenía solamente 29 m d'anchu con una fondura de 3 m, lo que llindaba l'usu de la canal a veleros de menos de 300 tonelaes de desplazamientu.
Mientres el sieglu XIX, dempués de que Schleswig-Holstein formara parte de Prusia (dende 1871 el Imperiu Alemán), dempués de la Segunda Guerra de Schleswig en 1864, una combinación d'intereses navales —la Marina Imperial alemana quería xunir les sos bases nel Bálticu y nel mar del Norte, ensin necesidá de salear alredor de Dinamarca— y la presión comercial fomentaron el desenvolvimientu d'una nueva canal.
En xunu de 1887, empecipiáronse les obres de construcción en Holtenau, cerca de Kiel. La canal tuvo más de 9000 trabayadores nos ocho años que tardó en construyise. El 20 de xunu de 1895 la canal foi inauguráu oficialmente pol Kaiser Guillermo II, saleando dende Brunsbüttel a Holtenau. A otru día, celebróse una ceremonia en Holtenau, onde Guillermo II lo bautizó como la canal Kaiser Wilhelm (n'honor del Kaiser Guillermo I), y punxo la última piedra. Pa financiar la construcción el káiser Guillermo introduxera un impuestu al vinu esplumoso (Schaumweinsteuer). L'apertura de la canal foi filmada pol director británicu Birt Acres y les imaxes que sobreviven d'esta pionera película caltener nel Muséu de Ciencies de Londres.
Con cuenta de satisfaer el creciente tráficu y les demandes de la Marina Imperial Alemana, l'anchor aumentar ente 1907 y 1914. L'ampliación de la canal dexaba yá'l pasu de barcos de guerra "Dreadnought". Los proyectos d'ampliación completar cola instalación de dos grandes esclusas en Brunsbüttel y Holtenau.
Tres la Primer Guerra Mundial, el Tratáu de Versalles de 1919 internacionalizó el canal y declarar abiertu a los buques de comerciu y guerra de toles naciones en paz con Alemaña, dexándolo so alministración xermana. Alemaña anuló esi estatus internacional en dos oportunidad: 1936 y 1945. Dempués de la derrota sufierta pol III Reich na Segunda Guerra Mundial, la canal quedó reabiertu a tou tipu de tráficu. 
La canal de Kiel ta compuestu per una vía artificial d'agua de 98.637 metros de llargor, con un anchor de 45 metros y una fondura de 11 metros de media. Asitiáu al norte de la ciudá de Hamburgo, percuerre'l territoriu alemán dende Holtenau, cerca de la ciudá de Kiel, a veres del mar Bálticu hasta Brunsbüttel, nel mar del Norte.
Mar d'Azov
El Mar d'Azov ("Azovskoye More"), conocíu na Grecia Antiga como la "Mare Meotiana", ye una seición septentrional del Mar Negru, xuníu a esti pel estrechu de Kerch. Llenda pal norte con Ucraína, pal este con Rusia y pal oeste cola Península de Crimea. Amás presenta la marisma de Sivaš, separtada del mar d'Azov por un cordón de sable de 110 km de llargu.
El mar, con una superficie de 37.555 km², presenta 340 km de llargu y 135 d'anchu. Los sos principales tributarios son el Don y el Kuban qu'apurren tala cantidá d'agua que faen que seya un mar poco salín. Esto, xunío a que ye un mar de poca fondura (en dellos puntos algama namái un metru), fai que n'hibiernu la superficie del mar se xele en deteminaos llugares.
Los puertos principales son: Berdyansk, Mariupol, Rostov-na-Donu, Taganrog y Yeysk. La so importancia económica y xeoestratéxica fixo que se construyeran dos canales que prestaran serviciu comercial a esti mar; la Canal de Volga-Don y la Canal Manych, que la xune col Mar Caspiu. Nella esisten plataformes d'estraición de gas natural y petroleu, esto xunío a la intensa pesca fixo qu'anguaño la fauna y la flora d'esta mar tean nun grave procesu d'estinción.
Provincia de Toledo
La Provincia de Toledo ye una provincia española, na parte occidental de la comunidá autónoma de Castiella-La Mancha.
Llenda coles provincies de Madrid, Cuenca, Ciudad Real, Badajoz, Cáceres y Ávila.
Tien una población de 578.060 habitantes (2004), repartíos ente 204 conceyos, de los que Talavera de la Reina ye'l mayor (3.571 habitantes en 2006), mientres que'l más pequeñu ye Illán de Vacas (5 habitantes, tamién ye'l más pequeñu d'España). Comparte'l Parque Nacional de Cabañeros cola provincia de Ciudad Real.
Llista de conceyos de Toledo
Llista de conceyos de la provincia de Toledo:
World Wide Web Consortium
El World Wide Web Consortium o W3C, ye una organización que fai estándares pa la World Wide Web. Al frente d'ella ta Tim Berners-Lee, el físicu qu'inventó coses como URL ("Uniform Resource Locator"), HTTP ("HyperText Transfer Protocol") y HTML (HyperText Mark-up Language) sobre les que se basa Internet.
Un estándar pasa polos siguientes estaos : 
Cuando acaba esti procesu llégase a una "Recomendación", que vien a ser un nuevu estándar públicu y abiertu pa la Web. 
Delles recomendaciones importantes son:
El W3C tien la so sede central nel MIT. Los otros dos miembros del consorciu son ERCIM en Francia y la Universidá de Keio en Xapón. En España hai una oficina del W3C n'Asturies, nel Parque Científico Tecnolóxicu de Xixón.
Provincia d'Ourense
Ourense ("Orense" n'español) ye una provincia del noroeste d'España, na parte sureste de la comunidá autónoma de Galicia. Llenda coles provincies de Pontevedra al oeste, Lugo al norte, Llión y Zamora al este y con Portugal al sur. La so capital ye la ciudá d'Ourense.
La población de la provincia ye de 343.768 habitantes (2002), de los cuales el 30% viven na capital. El restu viven en 92 conceyos.
Llista de conceyos d'Ourense
Llista de conceyos de la provincia d'Ourense:
Joaquín Otero Pereira
Joaquín Otero Pereira (Ponferrada, 17 de xunu de 1963) ye un políticu llionés. Ye'l secretariu xeneral de la Unión del Pueblo Leonés. Foi cabezaleiru de la llista llionesista.
N'autualidá ye procurador pola Unión del Pueblo Leonés nas Cortes de Castiella y Llión y voceiru del grupu llionesista.
Protohistoria
La Protohestoria ye la dómina intermedia ente la Hestoria y la Prehestoria; esti periodu, más que nos outros hestóricos, depende principalmente de la situación cultural del pueblu n'estudiu. 
Asina, la protohestoria ye cuando un pueblu entra na Hestoria Xeneral a traviés de las referencias d’outra sociedá, pero los elementos culturales del primeiru son entá prehestóricos. Tamién considérase a un pueblu como protohestóricu cuando la súa escritura nun ye posible conocela ou investigala polo que nun entrarían de "motu proprio" na dómina Hestórica, na cuala se forma parte a traviés de la escritura.
Casos paradigmáticos de culturas protohestóricas sedrían, ente outras, la etrusca, la ibera, l'astur ou las tribus indíxenas actuales de Papúa-Nueva Guinea.
Nel casu de los primeiros dous pueblos malque presentaban una sociedá estructurada y con una escritura formada y desendolcada, nun conocemos lu qu'esos documentos implicaban ou querían dicire.
Nel casu de los satures, por exemplu, son parte de la Protohestoria y non de la Hestoria, dau qu’entrorun nésta a traviés de las referencias de los hestoriadores grecollatinos. 
Un casu semeyáu sedría’l de las poblaciones indíxenas actuales de l’Amazonia ou de Papúa yá que, anque la súa sociedá ta anclada na Prehestoria (en muitos casos nel Neolíticu), la súa presencia nos nuesos estudios facen que tea involuntariamente dientru de la Hestoria.
Tamién recibe la designación de Prehestoria reciente.
Teal Redmann
Teal Redmann (30 de setiembre de 1982) ye una actriz estaunidense nacida en Minnesota. 
Entamó la so carrera d'actriz dende moza. Cuando acabó los estudios nel institutu yá tenía esperiencia en radio, televisión y teatru. A los 17 años treslladóse a vivir a Los Angeles.
El so primer gran papel nuna película foi en , un "film" de ciencia ficción de 2000. Dende entós, el papel más conocíu que fexo ye'l de "Louise Grant" na serie de televisión Las chicas Gilmore. Tamién apaeció nes series CSI, CSI Miami y Boston Public.
Provincia de Palencia
Palencia ye una provincia española perteneciente a la comunidá autónoma de Castiella y Llión, nel noroeste de la península ibérica. La so capital ye la ciudá de Palencia y cuenta con 191 conceyos; les localidaes más importantes de la provincia son Guardo (villa industrial minera), Aguilar de Campoo (villa galletera y turística del norte palentín), Herrera de Pisuerga (pueblu qu'abre les puertes del monte palentín nel que destaca la so actividá braniza y el so Festival del Cámbaru), Vienta de Baños (importante nuedu ferroviariu ya industrial nel sur de la provincia), Villamuriel de Cerrato (pueblu al sur de Palencia que debe'l so gran desenvolvimientu a la factoría de Renault y a la so proximidá a Palencia), Cervera de Pisuerga (el corazón del monte palentín) y Barruelo de Santullán (pueblu mineru que foi'l más pobláu hasta los años 60). Llinda al norte con Cantabria, al oeste cola provincia de Llión, al este cola provincia de Burgos y al sur cola provincia de Valladolid.
Esisten muertes dende la dómina prehistórica pasando por una dómina romana de gran rellumanza, reflexada nes villes romanes de La Olmeda barganal de Saldaña, o La Tejada en Quintanilla de Cocer. Mientres la Edá Media, los visigodos llevaron a Palencia a otra dómina de bienestar (queden muertes na cripta de San Antolín de la catedral y na ermita de San Juan de Baños). Darréu la provincia foi frutu de conflictos permanentes pola so condición de frontera ente'l reinu de Llión y el de Castiella. Unu de los finxos más remarcables de la hestoria de Palencia dar mientres el sieglu XIII, cola fundación de la primer universidá d'España y xuna de les primeres del mundu. A partir de la Edá Moderna, la pujanza d'otros centros como Valladolid, movió a Palencia al papel de centru secundariu.
Castillo de Ampudia.
Esta nueva provincia castellana fórmase esgazando la parte central de la de Toru, que dende entós queda tripartita en redol a les ciudaes de Toru, Carrión de los Condes y Reinosa. Cada unu d'estos territorios formaba un partíu-correximientu, formaos respectivamente por 61, 165 y 155 pueblos.
Precisamente les anexones o separaciones de los partíos de Carrión y de Reinosa a la provincia de Palencia, van producir notables variaciones nes sos llendes xeográfiques.​ Esto fai que yá a finales d'Antiguu Réxime la provincia de Palencia apaeza configurada con dos demarcaciones: la demarcación pequena, qu'esclúi a los partíos de Carrión y Reinosa, y la demarcación grande que los inclúi a partir de 1804.
La provincia de Palencia caracterizar por tener desemeyaos paisaxes a les llongura del so territoriu. Como bien se canta nel so himnu, hai «vega y valle, enllanada y monte». Palencia ye una de les 9 provincies que conformen la comunidá Autónoma de Castiella y Llión, España, y ta asitiada al norte de la submeseta septentrional, ente Cantabria al norte, la provincia de Burgos al este, la de Valladolid al sur y Llión al oeste. Tien xuna estensión territorial de 8029 km².
Campos de cultivu na Tierra de Campos palentina La provincia sofita la sollende septentrional sobro los altos cumes del cordal Cantábricu. Nel ángulu noroeste álzase, col so cumal yá na provincia de Cantabria, la ingente mole de Peña Prieta, con 2.533 metros d'altitú. A les bandes meridional y oriental d'ésta enllarga la gran alliniación montascosa de Fontes Carrionas, con otros altores menores, como les de Espigüete y Valdecebollas, que degolen los 2.000 m., y na llende provincial llega a 2.010 en Peña Llabra. El conxuntu pierde altor en dirección sureste dientro de la provincia y accidenta asina toa'l so parte septentrional. Tratar del cantu montascosu del gran conxuntu del Pandu, que foi llevantáu polos plegamientos hercinianos na Era Primaria y que, afaráu dempués, foi finalmente llevantáu de nuevu, col so cobertera de caliares secundaries, polos plegamientos alpinos de la Era Terciaria.
La Llaguna de Fuentes Carrionas constitúi xuna buelga de l'actividá glaciar pretérita na península ibérica Los mesmos plegamientos alpinos producieron al sur d'esa zona montascosa xuna falla llonxitudinal na qu'el piedemonte serranu dexa pasu a la planicie meseteña. Nésta, sobro la depresión que se formó entós, atropáronse trupos depósitos finos en réxime llacustre. Na parte cimera son de caliares; so éstes topen les magres. Los ríos que vienen de aquella zona serrana septentrional (Carrión, Valdavia, Boedo y Pisuerga), al encaxar na tiez caliar, dexen altes meses o pandoriales ente ellos. Más embaxo, escontra'l sur, barrieron casi por completu'l cascu caliar y llabren los sos valles, más amplios, sobro'l tramu inferior de los magres, dando llugar asina en tola parte meridional de la provincia a otru nivel inferior, el campu (Tierra de Campos y Valles de Cerrato). Ta apoderada por dalgunos resaltes caliares, los cuetos testigos, al igual que nel pandorial surden a ralos dalgunos crestones de cuarcites, avanzaes escontra'l sur de la zona serrana septentrional.
Toos estos ríos, que xuno d'ellos, el Pisuerga, recueye, beneficiar de les nieves d'aquellos cumes y apurren el so caudal, al traviés d'ese xeneral colector, escontra'l Douru, yá fora de la provincia. El Pisuerga forma abargane subsecuente dende Cervera de Pisuerga hasta Aguilar de Campoo. Agües embaxo, n'Alar del Rei, deriva d'él la canal de Castiella que, más palantre, encruciar en dos tramos, unu que prosigue hasta Valladolid, y otru, la canal de Campos, que lo fai nuna localidá d'esta otra provincia. Utilícense agora para regadío, pero la canal de Castiella construyóse por que sirviera como vía de comunicación y salida escontra'l pie del cordal Cantábricu de los trigos de Tierra de Campos. El Ebro toca l'ángulu nordeste de la provincia palentina.
Según l'atles climáticu ibéricu publicáu pola AEMET,​ a la mayor parte de la provincia corresponder colos climes Cfb y Csb (templáu ensin estación seca y templáu con estación seca conocíos como oceánicu típicu y oceánicu de transición). Nes zones más elevaes de partir norte apaecen los climes de monte Dsc y Dsb.
Tradicionalmente vien falándose de que nel norte da un clima oceánicu y de monte y nel sur el mediterráneu continentalizado con influencia oceánica al atopase bien influyíu pola altitú (lo que favorez que les temperatures medies añales nun degolen los 10 ºC y que les precipitaciones sían más abondoses y regulares que nes zones mediterránees ordinaries).
La temperatura mínimo absoluta llegó en dalguna ocasión a -14 °C, y la máxima a 39,8 ºC. Les máximes se atenúan cola altitú, según avérase a la zona más septentrional. Ye nésta onde se rexistra, a favor del relieve, la mayor pluviosidá (llegar a recoyer alredor de 1000 mm nel estremu norte provincial). A midida que báxase escontra'l sur les precipitaciones van menguando pol pandorial escontra'l campu meridional, onde se llinda a unos 500 mm al añu. Arriendes d'ello, hai una vexetación boreal nes faldes serranes del norte,  a base d'hayas y carbayos principalmente, mientres se llinda a encinares, choperas y praos cuanto más al sur. La media de díes de precipitación al añu ronda ente los 150 y los 100 nel terciu norte provincial y ente los 75 a los 100 nel restu.
La población creció de manera moderada na primer metá del sieglu XX, pasando de 192 473 habitantes en 1900 a 233 290 en 1950. Dempués producióse un procesu inversu, con unu amenorgamientu frutu de los fluxos migratorios internos d'España escontra les zones más industrializaes. Asina, en 1991 la población baxara a 185 479 habitantes, con un notable avieyamientu. Con éses hai qu'enmarcar la situación demográfica palentina nel contestu del grave problema de despoblación rural que sufre la Comunidá Autónoma de Castiella y Llión. Pese a la crecedera de la capital (13 126 habitantes en 1860; 41 796 en 1950; 82 169 en 2010), la población total de la provincia ye inferior a la que tenía a mediaos del sieglu XIX (INE, Censos de Población). Anguaño solo esiste un núcleu de población que devase los 10 000 habitantes que ye Palencia con unos 80 000 aprosimao. Abondo por detrás queden Aguilar de Campoo, Guardo o Vienta de Baños
Llista de conceyos de Palencia
La población de tola provincia yera de 167.609 persones en 2014, destacando que na provincia esisten 469 núcleos de población, de los cualos 191 son conceyos (con conceyu) y 278 son pedanías (entidaes locales menores).6​ Al rellacionar la población provincial (escluyida Palencia capital) col númberu de localidaes, resulta un tamañu mediu de 193 habitantes per núcleu, heriedu del sistema territorial de Reconquistar del pandu (sieglos XIII-XIV).
La provincia de Palencia ye la 5.ª d'España en qu'esiste un mayor porcentaxe d'habitantes concentraos na so capital (48,15 %, frente a 31.96 % del conxuntu d'España).
Provincia de Pontevedra
Pontevedra ye una provincia del noroeste d'España, na parte sudoeste de la comunidá autónoma de Galicia. Llenda coles provincies d'A Coruña, Lugo y Ourense, con Portugal y col Océanu Atlánticu. 
La so población ye de 937.538 habitantes (2005), de los cuales unos 80.000 viven na capital, Pontevedra. Vigo ye la ciudá mas grande de la provincia y de Galicia, con unos 300.000 habitantes. Na provincia de Pontevedra hai 62 conceyos.
Provincia de Zaragoza
Zaragoza ye una provincia española que ta nel centru de la comunidá autonoma d'Aragón. Llenda coles provincies de Lleida, Tarragona, Teruel, Guadalajara, Soria, La Rioja, Navarra y Huesca.
La ciudá de Zaragoza ye al mesmu tiempu capital de la provincia y de la Comunidá Autónoma d'Aragón. 
En 2003 la población yera de 880.118 habitantes na provincia, 626.081 d'ellos na capital. La densidá de población en 2003 ye de 50,95 habitantes/km².
Llista de conceyos de Zaragoza
Llista de conceyos de la provincia de Zaragoza:
Zaragoza
Zaragoza ye una ciudá española, capital de la Comunidá Autónoma d'Aragón y de la provincia de Zaragoza. El so nome vien d'un antiguu topónimu romanu, "Caesar Augusta" al traviés del árabe "Saraqosta". Ta nel centru d'un gran valle, a la oriella de los ríos Ebro, Huerva y Gállego y cerca de los desiertos de Las Bárdenas y Los Monegros.
Ta a 199 metros sobre'l nivel del mar y tien 641.581 habitantes (2004), ye dicir, más o menos la mitá de la población d'Aragón.
Provincia de Segovia
Segovia ye una provincia española de la comunidá autónoma de Castiella y Llión. La so capital ye la ciudá Segovia.
Alcuéntrase asitiada al norte de la capital d'España, Madrid. Los sos principales núcleos de población son: Segovia, Cuéllar, San Ildefonso, San Rafael, El Espinar, Sepúlveda, Ayllón, etc. Trátase d'una provincia mui despoblada, con una densidá demográfica mui baxa.
El clima ye mediterraneu-continental, con iviernos llargos, secos y fríos, y branos calorosos pero curtios. 
Provincia de Soria
Soria ye una provincia del norte d'España, asitiada na parte esti de la comunidá autónoma de Castiella y Llión. 
Soria ye con diferencia la provincia española menos poblada, con una densidá de 8,63 habitantes/km²: una de les menores de la Unión Europea. La población de la provincia ye de 88 903 habitantes (INE, 1 de xineru de 2017). El 43,7 % (38 881) en 2017 vivíen na capital, Soria.
La provincia tien más de 500 núcleos de población, arrexuntaos en 219 conceyos, de los cualos más de la metá (116) son localidaes de menos de 100 pobladores. Namá once d'ellos tienen más de 1000 habitantes y solo Almazán y Soria capital superen los 5000 habitantes.
L'altitú media, de 1025 metros, y les sierres asitiaes al norte de la provincia condicionen el clima. Al este y sur hai contornes pertenecientes a la Cuenca del Ebro, nel afluente río Jalón; nel norte tamién hai zones que desaguan nel Ebro, les cuenques de los ríos Alhama y Cidacos. La mayor parte de la provincia forma la cabecera de la cuenca del Douru.
Estrémense delles contornes: la Tierra de Ágreda, con capital en Ágreda, al este atestando con Aragón y presidida pol Moncayo; el Pandu Sorianu; tierra de ceberes y remolacha nel Valle del Douru; na llende cola provincia de Burgos, Pinares, onde s'alluguen los Picos de Urbión, llugar de nacencia del Douru y la mítica Llaguna Negra que sirvió d'inspiración a Antonio Machado para'l so poema La tierra de Alvar González; Tierres Altes, al Nordeste, zona probe y escabrosa pero con importantes recursos de icnitas; y les comarques del Sur de Soria, cerealistas y con riqueza de ganáu lanar, qu'atiesten coles provincies de Segovia y Guadalaxara.
El 23 de xunetu de 2008 convertir na primer provincia n'inaugurar l'encendíu dixital integráu nel Plan d'Actuación Específicu para Soria (PAES). Realmente solo dar en desconectar les emisiones nacionales analóxiques de el emisores de la capital y una tercer parte de la provincia.
Como ye común na mayor parte d'España, la provincia toma'l so nome de la so capital, la ciudá de Soria. Según el profesor Guillermo Tejada Álamu, l'orixe del nome de Soria sería una palabra compuesta y sincopada d'orixe prerromanu debida a la repoblación medieval, escontra finales de l'Alta Edá Media o principios de la Baxa, fecha por dalgún grupu de repobladores procedente del norte, de xuru de la área vascófona (como nel casu de Garray), que s'asitió nel actual Mirón. Les palabres seríen: Guo (que mira o mirador) y oria, de ur-a (ríu o corriente d'agua), que de xuru ye como se-y conocía entós, antes de ser sustituyíu pola palabra hermana, D(T)urio/a (fonte, y tamién ríu). Esto ye, El Mirador (o El Mirón) del / al /o sobre'l ríu, nesti casu, el Douru-(En castellanu romance, "Miranda del Ríu, o de(l) Douru").
En febreru de 1922, Pelayo Artigas, realiza una propuesta pa camudar el nome de la Provincia pol de Numancia, acutando'l de Soria namá pa la capital, iniciativa que foi sofitada por toles instituciones y personalidaes sorianes, según pola prensa local. Toos ellos abogaron por una identificación de Soria con Numancia yá que esistía una relación ente l'olvidu de la ciudá heroica y la marxinación y olvidu de la Provincia de Soria.​ La división d'opiniones provocó que parte de la opinión pública soriana variara'l so pensamientu a cerca de la necesidá d'identificar Soria con Numancia, entendiendo que nun yera necesariu pa llograr que la Provincia de Soria saliera de la so situación d'olvidu, abandonu y depresión.
Con un 2,4 % de la superficie nacional, Soria tien una población que representa tan solo un 0,2 % del territoriu nacional y baxando. En 2014 el númberu de nacencies xubió a 643 ente que el de fallecimientos foi de 1141, dando llugar a una crecedera vexetativa negativu de 498 persones.
La provincia de Soria tien un altu índiz de despoblación. Soria ye la provincia menos poblada d'España, según el censu del 2004 del Institutu Nacional d'Estadística, lo que la convierte n'unu de los territorios más despoblados de la Unión Europea (8,9 hab./km2 en 2004). Esti índiz ta bien alloñáu de los valores medios d'España y de la Unión Europea (83,6 hab./km2 y 116 hab./km2, respectivamente tamién en 2004).
A ello hai qu'añedir que la provincia de Soria perdió más del 40 % de la so población nos postreros 50 años, que presenta la tasa d'avieyamientu mayor de la Unión Europea (el 26,7 % de la so población tien más de 65 años, frente al 16,9 % de la media española) y que 94 de les sos 183 conceyos cunten con menos de 100 habitantes.
Amás la población de la provincia de Soria, concentrar na capital y dellos conceyos axacentes; dellos conceyos de la contorna de Pinares; y nes antigües cabeceres de contorna (Almazán, Burgu de Osma, Arcos de Jalón...) que tamién tán n'una dinámica regresiva. El restu de conceyos atopar n'una situación demográfica bien grave, camín de la despoblación total. Sobremanera reparar na parte más oriental de la provincia, nes contornes de Campu de Gómara, Moncayo, Tierres Altes y la de Almazán.
Nes sos tierres atopamos restos prehistóricos d'incuestionable valor, ente les que destaquen les pintures rupestres, calteníes en distintos abrigos. Dos de los xacimientos más importantes son los de Torralba y Ambrona, xacimientos paleontolóxicos y arqueolóxicos que correspuenden a dellos niveles fosilíferos con industria lítico achelense (Paleolíticu Inferior) acomuñada, de fai siquier unos 350 000 años.
Mientres la Edá del Fierro, la provincia de Soria formaba parte de la Celtiberia, territoriu nel que vivíen los celtíberos, consideraos mayoritariamente como celtes. Esta cultura dexó na provincia restos arqueolóxicos de tanta importancia como los de Numancia, Uxama (Osma), o Termancia (Tiermes), y pasaxes históricos tan singulares como'l conocíu como la Xesta de Numancia. Tres les guerres de conquista y el posterior procesu de romanización, la provincia perteneció al Conventus Cluniensis de la provincia romana de Tarraconensis. D'esti periodu destaquen les citaes ciudaes de Numancia, Tiermes y Ocilis (Medinaceli).
Tres la cayida del Imperiu Romanu foi ocupada por visigodos primeru y musulmanes dempués, de que'l so pasu caltener los castiellos de Medinaceli y Gormaz, la fortaleza califal más grande d'Europa na so clase. Ye mientres esta dómina de dominiu musulmán, nel que la provincia convertir de nuevu en protagonista principal de la hestoria, una y bones el más conocíu guerreru musulmán, Almanzor, tenía la so see en Soria, nel llugar de Medinaceli; y los llugares de la ribera del Douru sorianu, pasaben costantemente de manos musulmanes a cristianes, y viceversa, tando prácticamente despobladas. D'esta dómina son les innumberables talayes y torres defensives que chisquen la provincia y que dieron el nome a Castiella, tierra de castiellos.
Dempués de reconquistar na Edá Media, Soria conoció la mayor rellumanza de la so hestoria, convirtiéndose na xoya del románicu que güei día inda ye. Cola rellumanza que supunxo'l medioevo sorianu como zona fronteriza ente los reinos de Castiella, Navarra y Aragón. En 1187, Alfonso VIII convocó a los nobles y a los representantes de les ciudaes más importantes de Castiella a Cortes en San Esteban de Gormaz, no que (al pie de les Cortes de Llión de 1188) sería'l primer exemplu de parlamentarismo nel mundu occidental.
Casi toles actividaes económiques de la Edá Media soriana xiraben en redol a la llana. Cabecera de delles cañaes reales, Soria controlaba'l esquileo branizu de los sos fataos y l'unviada del preciáu vellón escontra Burgos y los puertos del norte de la península Ibérica. En 1492, el decretu d'espulsión de los xudíos, traxo la decadencia económico y social de Soria. Cola unión de los reinos d'Aragón y Castiella, la provincia dexó de ser un enclave estratéxicu. Esta situación enllargar mientres la Edá Moderna, na que'l cayente de la rentabilidá de la ganadería punxo a la provincia nuna coxuntura de deterioru económicu y demográficu.
La Edá Contemporanea tuvo marcada polos continuos conflictos bélicos nos que participó la nación española, que siguieron amenorgando la potencia económica de la provincia. La provincia de Soria pasó de tener casi dos millones d'oveyes nel sieglu XVIII, a mediu millón en 1832.
Dende la dómina bajomedieval, y casi ensin cambeos hasta 1833, la metá de les actuales provincies de Guadalaxara (señoríu de Molina) y de La Rioxa (Cameros), pertenecíen a la provincia de Soria. En 1833 fueron segregaos, y como compensación parcial, dellos pueblos estremeros de la provincia de Burgos, y dellos pueblos de la contorna segoviana de Ayllón, pasaron a pertenecer a Soria.
Soria vivió la inestabilidá política, económica y social xeneralizada en tola nación, pero que paecía multiplicase naquelles zones de calter eminentemente agrícola. Estes condiciones inciden, na emigración y l'avieyamientu paulatín de la so población. Na actualidá, Soria ta recuperando la rellumanza d'otros tiempos, potenciando sobremanera nes sos posibilidaes turístiques, favorecíes polo singular de los sos paisaxes y el so atemporal guapura.
Los 183 conceyos sorianos arrexuntar en 10 comarcas:
Amás de los tradicionales sectores económicos provinciales de l'agricultura de cerealista de secanu, anguaño la economía soriana asitiar nel turismu (rural, monumental, paleontolóxicu, de monte y de nieve), según nel sector enerxéticu y l'industrial, onde destaca la industria agroalimentaria y el tresformamientu de la madera y fabricación de muebles.
Los principales polos industriales de la provincia atopar na redolada de la ciudá de Soria, y en Ólvega, Almazán y El Burgu de Osma. A pesar de la situación estratéxica de la provincia abargana d'importantes urbes españoles como Madrid, Valladolid, Pamplona y Zaragoza, la falta d'infraestructures de tresporte y enerxétiques fayadices provocó que la provincia nun tuviera un desenvolvimientu industrial suficiente y equilibráu. Como reacción a esti fechu, creóse un movimientu ciudadanu llamáu «Soria ¡Yá!» que demanda, ente otres coses, infraestructuras de comunicación fayadices pa la provincia, y culpa al Estáu pola falta d'inversiones.
L'agricultura soriana folgó, tradicionalmente, na agricultura cerealista de secanu. Nos años 50 había un total de 70 000 hectárees cultivaes, pero xuna escesiva parcelación y la falta de mecanización resultaben nuna bien baxa productividá.​ En 1960, cuando entá'l sector primariu ocupaba al 69 % de el trabayadores de la provincia, el 70 % de les esplotaciones agrícoles usaben puramente tracción animal. Hai anguaño xunas 100 000 hectárees dedicaes na provincia al cultivu del trigu y otres 100 000 al cultivu de la cebada.
Cabeza de la Mesta, la principal ganadería na provincia soriana ye la ovina y nos años 60 contabilizábense más de 800 000 cabeces de ganáu. Al igual que churres y merines sustituyeren a la variedá d'oveya negra de la Celtiberia, dende los años 60 les variedaes autóctones de vaques Serranes Sorianes, gochos y pites fueron cruciaes o sustituyíes por otres variedaes más granibles.
Importante ye tamién la esplotación de los recursos forestales autóctonos pal llogru de madera, resina y la recueya de cogordes. Finalmente, la provincia acoyó dende tiempor remotos cierta actividá minera (canteres de mármol en Espejón, mines de fierro na Sierra de Toranzo, Ólvega, hasta los años 70) que se va ver ampliada nun futuru, o non, pola esplotación d'un importante xacimientu de magnesitas en Borobia yá que anguaño'l proyectu esta rimada del resolvimientu de dellos recursos xudiciales polos sos afeccciones, ente otros, al ríu Manubles.
Ente que el sector agrariu tien xuna contribución bien alta al PIB de la provincia (10 puntos cimeru a la media española), el sector industrial representa xuna proporción sobromanera pequena, apenes cimera al 20 % del so PIB. Destaca la industria agroalimentaria (fariñeres; industria cárnica, particularmente en Ólvega; bodegues, incluyendo dalgunes de denominación d'orixe de Ribera de Douru en San Esteban de Gormaz), de tresformamientu de la madera y fabricación de muebles (que coles mesmes qu'aprovecha contribuyir al caltenimientu de los sos montes y a la xeneración d'empléu) y tien xuna participación importante de la industria auxiliar de componentes de automoción.
Soria cuenta con interesantes valores pal turismu, amestaos a los sos propios recursos. Per una parte, la so situación xeográfica nel territoriu nacional, ente los Valles del Ebro y del Douru, próxima a grandes capitales, como Madrid y Zaragoza, y a Navarra, La Rioxa y el País Vascu.​ La provincia cunta cola pequena estación d'esquí nórdicu y alpín de Santo Inés.
Chile
Chile, oficialmente República de Chile, ye un país del suroeste d'América del Sur, frente al Océanu Pacíficu. Llenda al norte con Perú, al noreste con Bolivia y al este con Arxentina.
La llei másima del país ye la Constitución. Aprobada en 1980, foi modificada tres el referéndum del 30 de xunetu de 1989. Nella establezse que Chile ye una república democrática, y que la soberanía reside na nación.
El poder executivu exércelu'l presidente de la República, escoyíu en votación directa y por mayoría absoluta pa un mandatu de cuatro años. El poder llexislativu ye competencia del Congresu Nacional, formáu por un Senáu de 38 miembros y una Cámara de Diputaos de 120 miembros. Tocántenes al poder xudicial, el so muérganu cimeru ye la Corte Suprema.
El presidente del país ye, dende'l 11 de marzu de 2010, Sebastián Piñera Echenique. El presidente de la Cámara de Diputaos ye Patricio Melero Abaroa, y el del Senáu Guido Girardi Lavín. El gabinete ministerial compónenlu (abril 2012) 22 persones, que son los cabezaleros de los siguientes ministerios:
Los partíos políticos chilenos agrúpense en dos coaliciones. 
La Concertación de Partíos pola Democracia inclúi a:
L'Alianza por Chile, pela so banda, inclúi a:
Políticamente, Chile ta dividíu en 15 rexones, subdividías en 53 provincies y un total de 346 comunes:
Les principales ciudaes del país, según la proyección pal añu 2011 del "Instituto Nacional de Estadísticas",son:
Los escritores chilenos rescamplaron especialmente nel cultivu de la poesía. D'algunos autores lleguen a falar de "País de poetes", polos dos Premiu Nobel (Gabriela Mistral y Pablo Neruda) de nacionalidá chilena, a los qu'hai qu'amestar otros poetas destacaos como Nicanor Parra, Gonzalo Rojas y Vicente Huidobro. 
Océanu Pacíficu
L'océanu Pacíficu ye la mayor de les divisiones oceániques de la Tierra. Estiéndese dende'l océanu Glacial Árticu al norte hasta'l océanu Glacial Antárticu (o, según les definiciones, hasta l'Antártida) al sur, y ta arrodiáu por Asia y Australia al oeste y por América al este.
Con una estensión de 165,25 millones de km², esta sodivisión del Océanu Mundial -y, por tantu, de la hidrosfera- cubre'l 46% de la superficie acuática de la Tierra y alredor del 33% de la so superficie total, siendo, poro, mayor que la suma de toles mases de tierra del planeta. L'ecuador sodivídelu en océanu Pacíficu Norte y océanu Pacíficu Sur, con dos esceiciones: les islles Galápagos y Gilbert, que s'estienden al norte y al sur d'elli, considérense parte del Pacíficu Sur La fosa de les Marianes, na fastera occidental del Pacíficu Norte, ye'l puntu más fondu de la superficie terrestre, llegando hasta los 10.911 m de fondura.
Los primeros occidentales qu'avistaron el océanu Pacíficu ficiéronlo a entamos del sieglu XVI, cuando l'esplorador español Vasco Núñez de Balboa cruzo l'istmu de Panamá en 1513 y descubrió lo qu'elli llamó "Mar del Sur". El nome actual dió-ylu l'esplorador portugués Fernandu de Magallanes demientres la espedición española que circunnavegó'l mundu en 1521. Dempués de bordear el cabu d'Hornos alcontró vientos favorables al aportar a mar abiertu, y poro decidió llamar "Mar Pacifico" al océanu que travesaba.
Provincia de Sevilla
La provincia de Sevilla ye una de les ocho provincies d'Andalucía, n'España. Llenda coles provincies de Málaga, Cádiz, Huelva, Badajoz, y Córdoba. La so capital ye la ciudá de Sevilla.
Tien una estensión de 14.001 km², con una población total de 1.811.177 persones (2005), qu'habiten los sos 104 pueblos. 
Provincia de Tarragona
Tarragona ye una provincia d'España, na parte sur de la comunidá autónoma de Cataluña. Llenda coles provincies de Castellón, Teruel, Zaragoza, Lleida, Barcelona y col mar Mediterraneu. 
De los de la provincia, aprosimadamente el 20% vive na capital, la ciudá de Tarragona.
Les comarques del litoral son:
Les del interior son:
Delles ciudaes y pueblos, aparte de la capital, son:
Constantí, Reus, Falset, El Vendrell, Tortosa y Amposta.
Provincia de Teruel
Teruel ye una provincia española parte de la Comunidá Autónoma d'Aragón. La so capital ye la ciudá de Teruel.
La superficie de la provincia ye de 14.809 km², onde viven 138.686 persones (2003), de los cuales la cuarta parte viven na capital. Tien una densidá de población de 9,36 hab./km², la menor ente les provincies d'España. De los 236 conceyos que tien, la mitá son pueblos de menos de 200 habitantes. 
Provincia de Valladolid
Valladolid ye una provincia española de la comuniá autónoma de Castiella y Llión. Tien una estensión de 8.202 km². La so capital ye la ciudá de Valladolid.
Tien una población de 508.000 habitantes (2003), repartíos en 255 conceyos. 
Xentiliciu: vallisoletanu/vallisoletana.
Llenda'l norte cola provincia de Palencia, al leste cola provincia de Burgos , al sureste cola provincia de Segovia, al sur cola d'Ávila, al suroeste cola de Salamanca, al oeste cola de Zamora y al noroeste cola de Llión.
Yeme
El Yemen (tamién "Yeme"; n'árabe: اليَمَن‎ al-Yaman), conocíu oficialmente como República de Yemen (n'árabe: الجمهورية اليمنية‎ "al-Jumhūriyyah al-Yamaniyyah") ye un país d'Oriente Mediu qu'ocupa la fastera suroccidental de la península d'Arabia y llenda: al norte con Arabia Saudita, al sur col golfu d'Adén y el mar Arábicu, al este con Omán y al oeste col mar Bermeyu. Ye, colos sos 527.970 km² d'estensión, el segundu mayor país de la península, y la so capital ye Sana'a. El territoriu del país compriende tamién más de 200 islles. La mayor d'elles, Socotra, asítiase xeográficamente n'África, a unos 354 km al sur del territoriu continental del país. El país, con una xeografía dominada pol desiertu y pola cadena montañosa de Rub' al Khali, con picos de hasta 3.660 m d'altor, ta dixebrada del cuernu d'África pol estrechu de Bab-el-Mandeb.
Yemen yera la tierra del reinu de Saba, un estáu de comerciantes qu'ocupó'l territoriu yemenín demientres varios milenios. Nel añu 275 el país pasó a manes de la dinastía de los himyarites, y nel sieglu IV aportó a elli el cristianismu, que compitió col xudaísmu y el paganismu, que yeren les relixones del Yemen primero d'aquella. El Yemen recibió bien ceo l'islam, y les tropes yemenines foron perimportantes pal so espoxigue territorial inicial. De los sieglos IX al XVI el país tuvo domináu por varies dinastíes, de las que la más importante, pola prosperidá que-y dio al país, foi la de los rasúlides. A primeros del sieglu XX el país taba dividíu ente los imperios otomanu y británicu. Dempués de la Primera Guerra Mundial estableciose'l reinu de Yemen nel Yemen del Norte, y en 1962 convirtióse na República Árabe de Yemen. El Yemen del Sur siguió siendo un protectoráu británicu hasta 1967, añu en qu'algamó la so independencia col nome de República Democrática de Yemen. Dambos estaos xuntáronse pa formar l'actual república del Yemen en 1990. 
La población del Yemen, ún de los países más probes del mundu, ye mayoritariamente rural. Tocántenes a la forma de gobiernu, embaxu la presidencia d'Ali Abdullah Saleh (1990-2012) el país ye ún de los más corruptos del mundu. En 2011 hebo manifestaciones, qu'entamaren el 15 de xineru, pa protestar pola probeza, el paru y la corrupción qu'asolaben el país, y tamién escontra'l plan de Saleh d'enmendar la constitución del país pa eliminar la prohibición de reelección indefinida del presidente, lo que lu diba facer presidente de por vida. Tenía amás, planes, pa que'l so fíu Ahmed Saleh fora presidente dempués d'elli. De resultes de les revueltes ciudadanes Saleh renunció al poder, dexándo-ylu al so vicepresidente Abd Rabbuh Mansur Hadi a cambiu de que-y garantizaran la inmunidá xudicial. El 18 de marzu de 2012 entamó una conferencia nacional pa poner les bases de lo que ha ser el futuru del país, que finó'l 25 de xineru de 2014. Yemen ha convertirse, colos alcuerdos alcanzaos nella, nuna república federal multirexonal. Estendióse-y por un añu el mandatu al presidente Hadi pa que convoque y coordine dos comités. Ún ha decidir si el país ha dividise en dos rexones federales (norte y sur) o en seis más pequeñes; y l'otru ha preparar una nueva constitución.
Dende la unificación de la "República Árabe de Yemen" (Norte) y la "República Democrática de Yemen" (Sur) en mayu de 1990, el sistema de gobiernu tien como base un Conseyu Presidencial de 5 miembros (tres del Norte y dos del Sur), dirixíu por Ali Abdullah Saleh. 
Tien un parllamentu unicameral formáu por 301 miembros: 159 diputaos del norte, 111 del sur y 31 que nun son elexíos. 
El país divídese en diecinueve gobernaciones (o "muhafazat"; "muhafaza" en singular ):
Nel sector oeste de Yemen abonden los montes, con altures que pasen de los 3.500 metros, mientres que la fastera oriental ye una meseta, na mayor parte desértica. Nun hai ríos permanentes y les precipitaciones son mui escases. Les temperatures, normalmente mui elevaes, son más suaves na costa y nos montes. 
Yemen tien una economía arcaica. Namás un 1% de la so superficie ye regantible. Asína, l'agricultura ye sobre too de cultivos de cereales y café. La ganadería yemenino ye abondo importante, sobre too no que respecta a les oveyes y cabres. Tamién ye un de los países productores de petroleu y tien abondes reserves de gas natural.
Los yemeninos son árabes. Hai una pequeña minoría persa na costa norte y otra minoría ente Yemen y Omán qu'habla diferentes llingües sudarábiques.
Relixón: 53% musulmanes sunnís; 46,9% musulmanes xiís; otros, (cristianos, xudíos y hindús) 0,1%.
Mar Bermeya
La Mar Bermeya (n' árabe البحر الأحمر Baḥr al-Aḥmar, al-Baḥru l-’Aḥmar y ים סוף Yam Suf n' hebréu) ye un golfu del Océanu Índicu allugáu ente África y Asia. Al sur, la mar Bermeya comunica col restu del Océanu Índicu pel estrechu de Bab el Mandeb. Al norte llenda cola península del Sinaí, el golfu d'Akaba y la canal de Suez, que permite la comunicación col mar Mediterraneu.
Ente les ciudaes que tan a la vera d'esta mar destaquen: Assab, Massawa, Hala'ib, Port Sudan, Port Safaga, Hurghada, El Suweis, Sharm el Sheikh, Eilat, Aqaba, Dahab, Jedda, Al Hudaydah.
Logroño
Logroño ye la capital de la provincia y Comunidá Autónoma de La Rioxa (España). En 2008 tenía 150.071 habitantes. El xentiliciu de la ciudá ye "logroñés/a".
Logroño ta asitiáu al norte de La Rioxa media, a orielles del ríu Ebro, a 386 m sobre'l nivel del mar. El Camín de Santiago pasa pola ciudá. El so términu municipal ocupa 79,6 km².
Les coordenaes xeográficas son: 42° 28' N, 2° 27' W
La patrona de Logroño ye Santa María de la Esperanza.
Les fiestes más importantes de la capital rioxana son:
Llista de conceyos de La Rioxa
Llista de conceyos de la La Rioja, (España):
Islles Scilly
Les Islles Scilly (pronunciación: /'sili/; n'inglés, "Islles of Scilly"; en córnicu, "Ynysek Syllan"), son un archipiélagu na costa del ducáu de Cornualles, nel estremu suroeste del Reinu Xuníu. Tienen una superficie de 16,33 km y una población de non más de 2.000 personas; anque davezu foi considerada parte de Cornualles, anguaño ye una dependencia autónoma que nun tien rellación alministrativa con esti ducáu.
Esti archipiélagu ta compuestu por cinco islles habitaes y dellos castros que s'alluga a 45 km de la islla de Gran Bretaña; les islles habitaes nómense Saint Mary's, Tresco, Saint Martin's, Saint Agnes y Bryher. Tienen un clima templáu gracies al efeutu "colchón" del océanu lo que fai que seya la floricultura, xunto al turismu, la so industria principal.
Les islles tuvieron habitaes dende la Edá de Piedra, y la so historia foi de subsistencia diaria, na que s'amestaba la producción agrícola cola pesca. Anque d'antiguo formaron parte de Cornualles, lo cierto ye que bien llueu perdieron la so llingua celta propia en favor del inglés naciente, a lo menos dende la final de la Edá Media, adelantándose a los otros llugares de fala celta na implantación del inglés en delles centuries.
Estes islles tán consideraes por munchos ún de los allugamientos de les mítiques Kassitérides d'u los griegos importaben l'estañu, si bien la teoría histórica más afitada nesti sen caltién que son les gallegues islles Cíes l'asitiamientu orixinariu; lo que sí paez tar claro ye que son unes islles conocíes d'antiguo.
En 1975, l'archipiélagu, nel so conxuntu, foi declaráu "Área de Guapura Natural Destacada".
Provincia de València
València o Valencia ye una provincia española de la Comunidá Valenciana. La so capital ye la ciudá de València.
Asitiada al este de la Península Ibérica, llenda al este col mar Mediterraneu, al norte coles provincies de Castelló y Teruel, al oeste con Cuenca y Albacete y al sur con Alacant.
Tien 16 escaños nel Congresu de los Diputaos y 36 nes Cortes Valencianes.
Provincia de Jaén
Jaén ye una provincia del sur d'España, na comunidá autónoma d'Andalucía. Llenda pol oeste con Córdoba, pol norte con Ciudad Real, pol este con Albacete y pol sureste con Granada. La so capital ye la ciudá de Jaén.
Tien una superficie de 13.498 km² onde viven 647.387 habitantes (2002), de los cuales, casi una sesta parte viven na cpital. La densidá de población ye de 48,01 hab./km². De los 97 conceyos que tien destaquen, sacante la capital, Linares, Úbeda, Baeza, Andújar, Martos, Cazorla y Alcalá la Real.
Na Sierra de Cazorla, en Pontones, naz el ríu Segura, mientres que na Cañada de las Fuentes, nel términu municipal de Quesada, naz el ríu Guadalquivir.
Anque ye una de les provincies españoles menos conocías polos turistas, tien munchos llugares interesantes que visitar. Jaén tien cuatro Parques Naturales: 
La provincia tien tamién dos importantes ciudaes renacentistes: Úbeda y Baeza, que va poco que la UNESCO les declaró Patrimonio de la Humanidad.
Provincia de Girona
Girona o Xirona, ye una provincia d'España, na parte norte de la comunidá autónoma de Cataluña. Llenda coles provincies de Barcelona y Lleida y con Francia y el mar Mediterraneu. 
Viven na provincia 598.112 persones (2002). La so capital ye la ciudá de Girona, onde vive poco más de la octava parte de la población total.
Parte del territoriu de Girona, el conceyo de Llívia, ye un enclave en territoriu francés.
Llista de conceyos de Girona
Provincia de Santa Cruz de Tenerife
Santa Cruz de Tenerife ye una provincia española de la Comunidá Autónoma de les Canaries, que ta formada poles islles de La Palma, La Gomera, El Hierro, Tenerife y dellos isllotes pequeños como Salmor, Garachico, Anaga.
La capital de la provincia ye la ciudá de Santa Cruz de Tenerife.
Provincia de Llión
Llión o Lleón ("León", en castellán y gallegu) ye una provincia española perteneciente a la comunidá autónoma de Castiella y Llión. Allúgase al noroeste de la península Ibérica y la so capital ye Llión. Llenda al norte col Principáu d'Asturies y Cantabria, al oeste con Galicia (concretamente coles provincies d'Ourense y Lugo), pel oeste; coles provincies de Zamora y Valladolid pel sur; y cola provincia de Palencia pel este. Creada cola dixebra provincial de 1833, foi adscrita a la rexón del Reinu de Llión.
Tien una enantu de 15.581 km². Posee una población de 498.223 (INE 2006). Densidá: 31,82 h/km².
Llugar de pasu ente importantes rexones de la península Ibérica, pela provincia llionesa discuerren dos grandes rutes: de sur a norte la Vía de la Plata, y d'este a oeste'l Camín de Santiago.
La provincia de Lleón allúgase nel Noroeste de la Península Ibérica, concretamente na Meseta Norte. Llenda col Principáu d'Asturies y Cantabria pel norte; con Galicia (provincies d'Ourense y Lugo), pel oeste; coles provincies de Zamora y Valladolid pel sur; y cola provincia de Palencia pel este.
La provincia de Llión pertenez a trés estremaes cuenques hidrográfiques. La primer y más importante ye la del Dueru, a la que s'asigna un 73,5% del territoriu llionés, la segunda ye la del Miño, qu'engloba la comarca d'El Bierzu y la comarca tradicional de Ḷḷaciana con un 25% del territoriu. Por últimu la vertiente cantábrica, a la que s'asigna'l 1,5% solamente, na zona de los Picos.
Llión ye una provincia con grandes banzaos, munchos d'ellos construyíos na época franquista, somorguiando dellos pueblos. Los más importantes son:
La provincia de Llión ye un aria de transición ente la Iberia húmeda y la ensucha. Sigún la carauterización del MAPA, en Llión puen estremase cinco zones climátiques.
La provincia de Llión dixébrase en conceyos/municipios, como establez l'artículu 137 de la Costitución Española, con autonomía de xestión y poderes executivu y llexislativu propios, esistiendo organizaciones supramunicipales y mancomunidaes d'estremada índole que reflexen en determinaos casos la organización hestórica del territoriu. Arriendes, El Bierzu costituyó en comarca por Llei 1/1991 de 14 de marzu poles sos pecuñariedaes carauterístiques xeográfiques, sociales, hestóriques y económiques dotándose de istituciones ermunes y un relativamente enantáu espeutru competencial.
Les comarques agraries organizaes pol Ministeriu d'Agricultura, Pesca y Alimentación en 1996 (l'anterior comarcalización agraria data de 1978) son les siguientes:
Nes Directrices d'Ordenación del Territorio de Castiella y Llión nel añu 2000, la provincia finca dixebrada n'ocho aries funcionales coles sos respeutives cabeceres d'aria:
Los partíos xudiciales nos que se dixebra la provincia tomen el nome de les sos respeutives capitales. A efeutos eleutorales, los conceyos pertenecientes al Partíu Xudicial de Vil.lablino intégrense nel Partíu Xudicial de Llión sacantes Viḷḷablinu y Palacios del Sil, que lo faen nel de Ponferrada.
El partíu xudicial d'Astorga tien Cámara de Comerciu ya Industria propia costituyíes dambes en 1910 correspondiendo'l restu de la provincia a la Cámara de Comerciu de Llión fundada en 1907.
Conceyos por fasteres:
La provincia de Llión posee una población de 498.223 habitantes (INE 2006). La densidá, de 31,82 hb/km2 ye mayor que nel conxuntu de la Meseta Norte, onde la densidá rolda los 20 hab./km², siendo la segunda provincia en densidá de la Comunidá de Castiella y Llión.
En Llión ye a albidrase dos grandes aries de concentración de la población: l'Aria metropolitana de Llión y l'Alfoz de Ponferrada, que xuntes concentren a más de la metá de la población de la provincia. Son amás noyos industriales que concentren bona parte de la industria provincial.
Nel 2005 rexistráronse un total de 5.731 fenecimientos na provincia de Llión, lo que supón una tasa de mortalidá del 10,49 puntos, una tasa más elevada que la del conxuntu nacional, y que xunida a la baxa natalidá fai que l'espoxigue vexetativu seya de -3,85 puntos.
La provincia de Llión foi una provincia de emigrantes qu'anguañu ta recibiendo inmigrantes, quienes percanciaren aducir la población llionesa.
La provincia de Llión ye una de les provincies onde una gran parte de la población ta fuera d'ésta. Sigún el INE na provincia de Llión hai 17.572 emigrantes fuera de la provincia y dientro d'España y 181 llioneses fuera d'España.
La provincia de Llión nos caberos años ta tornando nuna receptora d'inmigrantes, tanto ye asina que nel añu caberu los inmigrantes consiguieron aumentar la población de la provincia dempués de décades de xabaz decrecimientu. Los inmigrantes d'otres provincies españoles en Llión cifren en 15.567 presones, mientres que los estranxeros emplaciaos en Llión son 3.992.
La provincia de León sigue la tónica del restu d'España no que refier a la economía, ya que la mayor parte d'emplegos qu'ufre ésta tán arreyaos cola estaya servicios. Na provincia hai 17.400 paraos, los cuales representen un 8,32% del total de presones n'edá de trabayar de la provincia. El paru provincial nun dexara de baxar nos años caberos.
Acupa a un 7,8% de los emplegaos de la provincia. Los cultivos principales son los cerealísticos, los lleguminosos, los túberculos de consumu humanu, los cultivos industriales y los forraxeros.
El regadíu acupa una soperficie de 163.379 Ha, lo que correspuende a un 31,27% de la superficie total llabrada, les tierres de regadíu tán allugaes sobremanera nes arredolaes de les Vegues del Órbigu y del Esla. Ye la provincia con mayor cantidá de regadíos de la Comunidá de Castiella y Llión
Les viñales, asítiense sobremanera na comarca d'El Bierzu y nes proximidaes de los ríos, siendo'l más importante ríu en cuantes a viñales, el Esla. La provincia cunta con una denomación d'orixe, que engloba a les viñales del aria d'El Bierzu; arriendes d'ello, cunta con un sellu de calidá "Tierres de Llión", distintivu que premia'l vinu producíu na vega del Esla y arredolaes.
No que se refier a la ganadería, la cabaña de mayor importancia ye la ovina, siguida pola bovina, la porcina, la caprina y la caballar. La ganadería concéntrase enforma nes paciones de monte, anque hai naves nes tierres baxes onde los animales tán acorriaos.
Ocupa a un 14,5% de los emplegaos de la provincia. Llión nun ye una provincia industrializada, y la industria que tien ta concentrada en Llión, Ponferrada y en menor midida, n'Astorga, La Robla y Bembibre. Les prencipales rames industriales de Llión son l'alimentaría, la testil, la de confección, la maderera, la d'artes gráfiques, la química, la del vidriu y cementu y la metálica.
Anguañu, por una parte tán enantándose polígonos industriales yá esistentes, como los d'Onzoniella o Astorga y por otro tán construyendo nuevos polígonos en llugares con bones comunicaciones, como El Bayu y Villadangos, apuestes dirixíes dende la Xunta de Castiella y Lilón. Lloñe yá de l'antigua política de favorecer un polígonu industrial en cada pueblu, qu'ocasionó qu'heba polígonos industriales en Llión a 0% d'acupación industrial.
Nos meses caberos la estaya industrial llionesa viera cómo desembarca una de les mayores iniciatives de futuru pa la provincia, la produción de biodiesel, fábriques de les que se proyectara yá dos, la de La Robla y la de Xabares de los Outeiros, siendo esta última un gran nucleu de produción, el primer de la Comunidá.
Acupa a un 11,7% de los emplegaos de la provincia. Esta estaya céntrase nos nucleos de mayor población como Llión y Ponferrada, con una actividá importante tamién n'Astorga, La Bañeza y Villaquilambre.
La provincia de Llión foi un nucleu destacáu no que refier a la minería, sobremanera del carbón, onde s'afaya'l 35% de los recursos nacionales. El carbón estrayío de Llión yera antracita o hulla principalmente.
Les principales cuenques mineres yeren El Bierzu, Ḷḷaciana y la zona norte de Llión.
La produción carbonífera llionesa tuvo venceyada siempres a l'actividá industrial d'Euskadi, que al precisar una mayor produción de carbón, buscó ésta nes cuenques d'Asturies y Llión. Pruebes d'ello son la costrucción d'un ferrocarril que facía la ruta La Robla-Balmaseda o la istalación de la Hullera Vasco-Llionesa y Hulleres de Sabeiru y anexes.
La demanda coyuntural de carbón llionés siguió siendo mui importante, cola I Guerra Mundial (creación de la Minero-Siderúrxica de Ponferrada, MSP, en 1918), la Guerra Civil y el periodu d'autarquía. Sicasí, depués, col aniciu de la lletrificación del ferrocarril y l'espoxigue del usu del petroliu na década de los sesenta, el carbón llionés pasa a suministrar a les centrales térmiques llétriques prencipalmente, onde tien que competir col carbón estranxero.
Güei, el fechu de qu'anguañu'l carbón seya un combustible mui perxudicial pol so impautu ambiental, xuníu a que resulta más baratu importalo que producilo, supunxera una crisis de gran envergadura na provincia de Llión. Ello fora patente na crisis de la MSP y nes estremaes reconversiones industriales que tuviera que llevase a cabu nes Cuenques Mineres.
La importancia enerxética de la provincia de Llión deriva de le sos centrales térmiques y los sos grandes banzaos. Ye una productora neta d'enerxía, yá que consume menos de lo que produz. Esto supón un desaniciu de los sos recursos naturales y ambientales en pro de les demandes de provincies como Valladolid a cambéu d'un beneficiu probetayu nun proporcionáu. La estaya emplega a 526 presones y produz un total de 16.235 Gwh.
Un fechu destacable ye que na provincia de Llión se fundó Endesa, qu'anició'l so camín na central berciana de Compostiella I, col envís d'aprovechar les reserves d'antracita de la zona.
Pola so tradición minera y los sos enantaos recursos carboníferos, la provincia de Llión ye un puntu mui importante na xeneración de lletricidá proveniente de centrales térmiques. De les cuatro centrales térmiques de Castiella y Llión, tres tán na provincia de Llión.
Les enerxíes alternatives na provincia de Llión tán cobrando muncha fuercia, incentivaes por una fuerte inversión y les subvenciones realizaes. Nesti campu pueden aculombrase les estayes eólica y de biomasa y biodiésel.
Les actuaciones más importantes nesta estaya foron empobinaes a la produción de maquinaria pa molinos de vientu. Centros como l'allugáu cerca de Ponferrada o la empresa de aeroxeneradores Vestas nel polígonu industrial de Villadangos dan testimoniu del papel clave pa la costrucción de molinos de vientu.
La produción llétrica céntrase sobremanera n'El Bierzu.
A esta estaya mira con esperancia'l campu llionés. La produción de biodiésel a la que dirán destinaes munches fábriques planiaes, sedrá un gran revulsivu pal campu; yá que fixará producción, y polo tantu; emplegu. Núcleos destacaos de produción de biodiesel sedrán Xabares de los Outeiros y La Robla.
Ocupa a un 66,0% de los emplegaos de la provincia. La provincia de Llión ye un llugar onde la estaya servicios xuega un papel clave nel so desenrrolu. 
Llión ye una provincia onde les esportaciones caltuvieran una xubida sacantes dalgún altibaxu sele, demientres la cabera década. Esto fixo que xunto a una xubida menor de les importaciones, el saldu comercial de la provincia seya positivu.
Las esportaciones de Llión demientres l'exerciciu del añu 2005, sumaron 527 millones d'euros. Ente les que destacaron les referíes a la estaya de los metales comunes y les sos manufautures, que sumaron 223 millones d'euros. Otres estayes importantes son l'agropecuariu, con 103 millones del total y el de los produtos químicos, que si bien nun tien la importancia d'anantia, entá aporta 48 millones del total.
Por produtos los más importantes foron les barres y perfiles d'aceru inoxidable, con 105 millones, amás del alambrón d'aceru inoxidable" con 85 millones y la cayuela, con 55 millones.
Los principales clientes de la provincia foron Italia, con 111 millones, Francia, con 78 millones y Alemaña con 75 millones, además de Portugal, con 71 millones.
Les importaciones que recibe Llión demientres l'exerciciu sumaron 405 millones d'euros. Ente les que destacaron les referíes a la estaya de la maquinaria non llétrica, que sumó 112 millones d'euros. Otres estayes importantes son l'agropecuariu, en nidiu retrocesu, con 99 millones d'euros, el químicu con 44 millones y el material de tresporte, con 41 millones d'euros.
Por productos, los más importantes foron la maquinaria pa trabayu de nivelación y cavadura con 51 millones d'euros, siguío de les llegumes ensuches desvainaes, con 32 millones y los vehículos pa tresporte de mercancíes, con 24 millones. 
Los prencipales importadores a la provincia de Llión foron Alemaña con 86 millones, Francia con 77 millones y Países Baxos con 31 millones. China entá se caltién con valires modestos, con 16 millones, pesie a tener dobláu les sos importaciones.
La contribución del turismu a la economía llionesa ye significativa. Los sos prencipales valires son la so bayurosa hestoria y el so escomanáu padrimoniu, que fizo de la provincia una de les principales no que refier a turismu d'interior.
La ufierta turística pasa dende'l bayurosu padrimoniu de ciudaes como Llión, Ponferrada y Astorga a la de los establecimientos de turismu rural, completada con una ufierta n'iviernu de deportes de ñeve, con estaciones como les de San Isidru y Ḷḷeitariegos.
Destaquen tamién Les Médules n'El Bierzu. Un elementu clave nel turismu de la provincia ye ensin dubia la Selmana Santa, de les que la más importante ye la de la propia capital, Llión, acompañada d'otres de gran tradición en poblaciones de menor importancia.
Denmientres l'añu 2005, Llión contabilizó un total de 671.618 viaxeros, con 1.090.099 pernoctaciones. De los viaxeros qu'entraron na provincia, 565.849 yeren españoles y 105.769 yeren estranxeros.
El turismu rural cobra fuercia na provincia con 339 establecimientos qu'ufren 3.068 places. Estos datos allúguenla en segundo llugar na Comunidá per detrás d'Ávila.
L'allugamientu xeográficu de la provincia, tórnala nún pasu obligatoriu dende la Meseta haza Asturies y Galicia. Esta obligatoriedá de pasu dotárala duna bona cantidá d'infracadarmes, tantu de carretera como de ferrocarril. Sicasí entá hai grandes deficiencies na comunicación interior de la provincia.
La provincia de Llión dispón duna riestra de víes d'alta capacidá, que son resultáu de la estratéxica posición de Llión nel mapa peninsular. Asina esisten autovíes como la Llión-Burgos, o la Llión-Xixón. La única vía d'alta capacidá pa la propia provincia ye la AP-71, una autopista de portalgu que fai el trayeutu Llión-Astorga.
El primer proyeutu de llinia ferria en Llión surde en 1840, a iniciativa del británicu R. Keiley cola intención de xunir Llión y Avilés. Pesie la concesión provisional del Gobiernu, el proyeutu nunca se llevó a cabu.
En 1856, col entamu de la Llinia Madrid-Irún y l'estudiu de les sos estremaos tramos, ún d'esos tramos, concretamente'l que lleva a Galicia; debería pasar per Llión y Ponferrada. En 1858 entamó la subasta y en 1861, otorgóse la concesión. El trayectu de Palencia a Llión entrañó poques dificultaes, siendo completáu en payares de 1863. En 1866 llegó a Astorga y entamó'l tramu más abegosu con grandes retrasos nes obres y problemes financieros. El 1 de setiembre de 1883 inauguróse la llinia tres salvar l'abegosu trazáu de Brañuelas y el Túnel del Llazu.
En 1866 entamó'l tramu haza Asturies. Ente 1868 fasta 1875 prodúxose una paralización de les obres, ya que namái se construyó un pequeñu tramu ente La Pola de Gordón y Busdongu d'Arbas. El 16 d'agostu de 1884 inauguróse la llinia.
De magar 1866, anicióse una polémica de gran retrañíu ente Llión y Astorga por mor de la costruición duna llinia hacia Benavente, siendo finalmente Astorga quien se tornó cabezalera d'esa prollongación, que sedría la hipotética Xixón-Cadíz, inaugurándose'l 1 de xunetu de 1898 el trazáu de Plasencia a Astorga ("Ruta de la Plata").
La rede d'anguaño, depués d'estremaes modificaciones, distribúyese a lo llargo de 508 km, siendo 322 de vía normal y 186 de vía estrencha. La lletrificación ta presente en toles llinies y la doble vía nos trazaos más cenciellos de la Meseta.
L'alta velocidá llegará a la provincia en 2008, con estaciones pal AVE en Ponferrada y Llión.
La provincia de Llión dispón dun únicu aeródromu: l'Aeropuertu de Llión, que comparte instalaciones cola Base Aeria de Virxe del Camín, y qu'entró en serviciu nel añu 1999 (IATA: LEN - ICAO: LELN). Allúgase nos términos conceyiles de Valverde de la Virxe y de San Andrés del Rabanéu.
L'Aeropuertu fora oxetu d'un enantu de pista a 3000 m. finada n'avientu de 2007, asina como ta en proyeutu una nueva terminal, plataforma y aparcamientu.
Anguañu operen nel aeropuertu de Llión les aerollinies Lagun Air, con sé na ciodá de Llión y proyeución estatal, Air Nostrum, filial de Iberia y Air Europa con vuelos estivales a Tenerife Norte.
Los sos destinos regulares son Barcelona, Madrid, Palma de Mallorca, Valencia tol añu, asina como Menorca, Ibiza, Jeréz y Tenerife Norte nel estíu.
Amás del castellán, en delles zones de Llión fálense otres llingües:
Venezuela
Venezuela, oficialmente República Bolivariana de Venezuela ye un país de la costa norte d'América del Sur. Llenda al norte col Mar Caribe y l'Océanu Atlánticu, al sur con Brasil, al oeste con Colombia y con Guyana al este.
La República Bolivariana de Venezuela entamó un procesu de refundación política'l 30 d'avientu de 1999, data na qu'entró en vigor la constitución que los venezolanos aprobaran en referéndum el 15 d'avientu d'esi añu pa sustituyir la de 1961. La llamada "Bolivariana" o "La Bicha" pol presidente Chávez tien nueve títulos, 360 artículos, 18 disposiciones transitories, una disposición derogatoria y una final.
Acordies con ella el Poder Públicu ta integráu polos poderes Municipal, Estatal (rexonal) y Nacional. El caberu divídese, pela so banda, en Executivu, Llexislativu, Xudicial, Ciudadanu (que compriende al Defensor del Pueblu, la Fiscalía Xeneral y la Contraloría) y l'Electoral (formáu pol Conseyu Nacional Electoral). 
El poder executivu exércelu'l presidente de la república, que ye elexíu por sufraxu universal pa un periodo de seis años. La constitución, que creó la figura del vicepresidente de la república, nun impide qu'el presidente pueda ser reelexíu les veces que quiera. El muérganu del poder llexislativu ye l'Asamblea Nacional, unicameral, con miembros escoyíos con representación proporcional de la población y, amás, trés diputaos por cada rexón. Los indíxenes tienen garantizada por llei una representación de polo menos trés lexisladores. Tocántenes al poder xudicial, el so muérganu cimeru ye'l Tribunal Supremu de Xusticia, una institución que tien autonomía financiera, alministrativa y funcional. Una de les sos sales, la Constitucional, resuelve los conflictos que se deriven de la interpretación de la Constitución.
El poder electoral exércelu'l Conseyu Nacional Electoral como muérganu cimeru d'una estructura qu'inclúi tamién a la Xunta Electoral Nacional y la Comisión de Participación Política y Financiamientu. El poder ciudadanu, pela so banda, exércelu'l Conseyu Moral Republicanu, que ta integráu polos titulares de la Defensoría del Pueblu, la Fiscalía Xeneral de la República y la Contraloría Xeneral de la República. Estes instituciones tienen l'encargu de: prevenir, investigar y sancionar les acciones qu'atenten escontra la ética pública y la moral alministrativa; vixilar la buena xestión y la llegalidá de les actuaciones nel usu del patrimoniu públicu; vixilar el cumplimientu del principiu de llegalidá en toa l'actividá alministrativa del Estáu; promover la educación como procesu creador de la ciudadanía; y promover la solidaridá, la llibertá, la democracia, la responsabilidá social y el trabayu.
Tres de la so reelección el 3 d'avientu de 2006 el presidente Hugo Chávez anunció una reforma d'esta Constitución, y pidió-y a l'Asamblea Nacional qu'aprobara una llei "habilitante" pa dá-y poderes especiales durante 18 meses. Mandó tamién nacionalizar la principal empresa de telecomunicaciones del país (CANTV) y delles empreses elléctriques, amás de les asociaciones con multinacionales petroleres na Faza Petrolífera del Orinocu. Chávez propuso modificar 33 artículos de la Constitución, y l'Asamblea, tres d'aldericar un tiempu, otros 36 más. El nuevu proyectu constitucional foi puestu a referéndum el 2 d'avientu de 2007 y refugáu pola población. Sicasí el presidente, tres de reconocer la so derrota, insistió na necesidá de reformes p'avanzar hacia lo qu'elli llama "socialismu del sieglu XXI".
Nes elecciones municipales y rexonales de 2008, nes que participaron el 65,45% de les persones con derechu a votar, el Partíu Socialista Xuníu de Venezuela (PSUV), fundáu por Chávez, sacó cinco millones de votos, algamando la victoria en 17 de les 22 gobernaciones y nel 80% de los conceyos del país. El 15 de febreru de 2009 púnxose a referéndum otra vuelta una reforma constitucional, qu'incluyía'l derechu del presidente a presentase a más d'una reelección. Esta vez la reforma foi aprobada, lo que-y permitió a Chávez volver a presentase nes elecciones d'avientu de 2012.
Les elecciones parllamentaries de setiembre de 2010 renovaron los 165 escaños de l'Asamblea Nacional, que quedó tres d'elles con 98 miembros chavistes y 67 opositores. Esto marcó la vuelta de la oposición al múerganu llexislativu, una y bones cinco años antes, nes caberes elecciones parllamentaries, renunciaran a participar col envís de desllexitimar al chavismu, que tuvo gracies a esa acción cinco años de control total del parllamentu.
La situación de transición na que vive'l país por culpa la cabera operación quirúrxica que-y practicaron a Chávez en L'Habana n'avientu de 2012 pa curalu d'un cáncer tien un resultáu inciertu, una y bones nun ye seguru qu'el presidente vaiga poder facese cargu de les sos responsabilidaes. De nun poder diba abrise otru procesu d'elección presidencial nel país. La victoria de la oposición habría provocar, de xuru, nuevos cambios nel ordenamientu constitucional del país.
Venezuela tien una superficie de 916.445 km² y pue dividise en 8 rexones naturales:
Venezuela ye una república federal dividía en 23 estaos, el Distritu Capital (onde ta la ciudá de Caraques), 72 dependencies federales (islles, isllotes y cayos). Tamién reclama'l territoriu de la Guayana Esequiba.
Cada estáu ta dividíu en conceyos y estos en parroquies. En total hai 335 conceyos y 1.065 parroquies.
En Venezuela tamién hai un ordenamientu por rexones políticu-alministratives, qu'agrupa alos estaos según les sos carauterístiques sociales, económiques y tradicionales. Son les siguientes:
Los deportes más practicaos en Venezuela son el béisbol, el baloncestu, boxeo y el fútbol.
En Venezuela amás de reconocese a la bandera, l'himnu y l'escudu como símbolos nacionales hai elementos típicos de la flora y fauna nacional que tamién lo son:
Llista de conceyos d'Ávila
Llista de conceyos de la provincia d'Ávila:
Pedro de Balbín y Busto
Pedro de Balbín y Busto foi correxidor de Potosí, Bolivia. Nació en Villaviciosa, Asturies, onde lu bautizaron el 20 d'ochobre de 1635. Yera fíu de Pedro de Balbín Hevía y María del Busto.
El 12 d'abril de 1680 el rei Carlos II nombrólu Gobernador de Costa Rica, pa suceder a Xuan Francisco Sáenz-Vázquez de Quintanilla y Sendín de Sotomayor, pero nun llegó a ocupar el cargu y nel so llugar fízolo Miguel Gómez de Lara y Brocal. Dende'l 28 d'avientu de 1682 foi titular del Correximientu de Potosí. Llueu el so primu Lorenzo Antonio de Granda y Balbín foi Gobernador de Costa Rica.
Átomu
L'átomu (del llatín: "atomum", y ésti del griegu: "ατομον", "indivisible") ye la menor cantidá d'un elementu químicu que tien esistencia propia, y que nun ye posible dividir con procesos químicos.
Anque la mayor parte d'un átomu ye espaciu vacíu, los átomos tán compuestos de partícules más pequeñes. Por tradición suelen dividise en:
El volumen del nucleu ye 10.000 veces más pequeñu que'l total del átomu, ensin embargu tien tola masa atómica concentrada n'él, yá que los electrones tienen una masa despreciable.
Nel casu d'átomos n'estáu neutru'l númberu d'electrones ye idénticu al de protones, que ye lo que caracteriza a cada elementu químicu. El númberu de protones d'un determináu átomu llámase númberu atómicu y determina'l so llugar na tabla periódica de los elementos.
Según la composición del nucleu los átomos llámense:
Omán
El Sultanatu d'Omán ye un país asitiáu al sudoeste d'Asia, na costa sudeste de la península Arábica. Llenda colos Emiratos Árabes Xuníos al noroeste, con Arabia Saudita al oeste y con Yemen al sudoeste. Les costes dan al mar Arábicu al sur y este y al golfu d'Omán al noreste. Tien tamién dos esclaves, la península de Musandam, al norte d'Emiratos Árabes Xuníos y Madha al este d'esi mesmu país.
El Xefe d'Estáu y de gobiernu ye'l sultán (Qaboos bin Said), gobernante hereditariu qu'elixe a un gabinete que lu asiste. Na década de 1990'l sultán creó un conseyu asesor, el "Majlis ash-Shura"', la Cámara Baxa d'83 miembros, al que podíen votar un grupu de 190.000 ciudadanos en 1997, y nel que'l sultán tenía poder pa veta-yos o acepta-yos les decisiones. En 1996 instituyóse la Cámara Alta o el "Majlis ad-Dawla", de 41 miembros, elexíos pol sultán.
Nun tien Constitución y la xusticia repártese ente la Corte Suprema y les Cortes Tradicionales Islámiques.
Anque les funciones del sultán son les d'un monarca absolutu, cuenta col sofitu de la mayoría de los omanianos.
Omán ta dividíu en cinco rexones ("mintaqah") y trés gobernaciones ("muhafazat"; singular - "muhafazah"). Estes rexones y gobernaciones tán subdividíes en provincies ("wilayat").
Omán ye'l país árabe más oriental del mundu. La mayoría de los omanianos son árabes, anque hai una minoría baluchi. Como na mayoría de los países árabes, un gran númberu de trabayadores foriatos viven ehí, la mayoría de la India, Pakistán y Irán. L'idioma oficial ye'l árabe, pero les minoríes falen les sos llingües propies. En Dhofar falen un idioma semíticu que nun ta rellacionáu col árabe.
L'islam ye la relixón más espardida. La mayoría d'ellos son ibadís (75%), con una población suní en Dhofar (12,5%); hai tamién hindús (7,4%) y dalgunos cristianos (3,9%) y budistes (0,5%).
Mascate
Mascate; n'árabe, مسقط) ye la mayor ciudá y capital del sultanatu d'Omán, asitiada a la vera'l golfu d'Omán. Tien una población de 646.027 habitantes (2005). Ente 1507 y 1650 perteneció a Portugal.
Dixebra
Dixebra ye un grupu de rock d'Asturies, que canta n'asturianu.
Dixebra fúndase'l 6 de xineru de 1987 n'Avilés y dende aquella vien trabayando polo mesmo: llograr afitar un verdaderu rock asturianu, dende l'entamu los sos componentes tienen como oxetivu facer una música comprometida con Asturies, asina lo amuesen nes lletres de los sos cantares y nes actitúes personales. Nos sos testos reflexen la variada y complexa realidá de la sociedá as­turiana, inspirándose en fechos de la historia recién asturiana, poro, nun ye estrañu que nellos heba referencies constantes a la vida política, cultural o llaboral d'Asturies, pero al empar ensin escaecer el compromisu internacionalista y solidariu. Otra de les principales señes d'identidá de Dixebra ye l'emplegu esclusivu de la llingua asturiana, siendo esti ún de los fauto­res que-y da más carauter; cuntando amás como collaboradores nes lletres con renomaos escritores de la lliteratura asturiana como Boni Pérez, Pablo A. Marín Estrada y sobremanera Xandru Fernández. Nel so últimu discu incorpórase un nuevu lletrista: Quique Faes. La tercer premisa que define a esta banda ye la incorporación na so instrumentación de la gaita y la inclusión de melodíes tradiciona­les na so música, too ello endolcáu nun rock potente con múltiples influyencies: ska, punk, folk, reggae, rap... L'estilu de Dixebra pue definise como un soníu fuerte, con un ampliu mestizaxe musical, influyenciáu pola música tradicional y con testos comprometíos en llingua asturiana.
Nestos años Dixebra dio bayura de conciertos per toa Asturies y fuera (Galiza, Euskadi, Cantabria, Castiella, Aragón, Cataluña, Bretaña...). Rescampla que nel añu 1997 actuaron como representantes asturianos nel afamáu Festival Intercélticu de Lorient en Bretaña, onde collecharon perbones crítiques por parte de los medios especializaos, siendo la primer vegada qu'un grupu de rock asturianu participaba en tan importante alcuentru musical celta. Amás esi mesmu añu cellebraron los sos 10 años de vida con un espectáculu nel que la tradición y la modernidá dábense la mano. Cuntaron cola participaci6n de la Banda de Gaites Tabladar, diversos collaboradores musicales, la compañía d'animación teatral Tres Ruedas, el coleutivu de creación videográfica Bebés Furiosos y los personaxes tradicionales del conceyu Siero Los Sidros. Esti espectáculu tuvo una repercusión impor­tante nel mundu musical asturianu.
Los más de los aficionaos y críticos coinciden en que Dixebra ye un grupu de direutu, nesi contautu col públicu ye onde meyor se desenvuelven. Les sos actuaciones carauterícense pola participación espontánea de toos, buscando la mayor comunicación posible ente músicos y espeutadores
Tocante a les grabaciones, aparte d'apaecer en vanes, casetes y discos compartíos, el so primer LP llegó en 1990 y llevaba'l títulu de "Grie-ska" (FonoAstur); darréu d'ello vinieron "¿Asturies o trabayes?" (L'Aguañaz 1993), "Apuntate a la llista" (L'Aguañaz 1995), "Dieron en duru" (L'Aguañaz 1997) "Glaya un país" (L'Aguanaz 2000) y “Sube la marea” (L'Aguañaz 2002). Nel añu 2004 editen un recopilatoriu con versiones y remezcles d'una esbilla del so repertoriu, "Cróniques d'un pueblu", acompañáu d'un llibru que resume los sos 17 años de vida. Llueu diba venir otru trabayu discográficu, "Ensin novedá" (L'Aguañaz 2005), onde siguieron evolucionando musicalmente, aportando nuevos matices a la so particular propuesta, llogrando con él mui bones crítiques. Nel 2006, pol so venti aniversariu, ficieron un conciertu na so ciudá natal, Avilés, onde axuntaron a unes 3.000 persones y grabaron un discu en direutu "N'acción" (L'Aguañaz). L'añu siguiente, a finales del 2007, asoleyóse un discu homenaxe onde ventiún grupos estremaos del panorama musical asturianu facíen versiones de cantares del grupu, "¡Salú ya Dixebra! Perversiones" (L'Aguañaz). Esti ye l'últimu discu veceyáu a Dixebra hasta agora.
En 2008 Dixebra representa a la Llingua Asturiana, nel concursu de llingues minorizaes Liet international, celebráu en Laponia y onde quedaron na segunda posición col tema Indios.
Con motivu de cumplise'l 25 aniversariu del grupu, Dixebra dio un conciertu'l 30 de marzu na sala avilesina Quattro nel que subieron al escenariu otros músicos de la escena asturiana.
Demientres los sos 20 años de historia (1987-2007), el grupu cuntó con abondes collaboraciones, nes sos grabaciones y conciertos, de músicos de dellos ámbitos como:
(Discu-Llibru. El periodista xixonés fai un percorríu nel llibru pela hestoria social d'Asturies al empar qu'un viaxe pela hestoria del grupu) 
(Directu conciertu XX Aniversariu acompangáu d'un DVD de l'actuación y otros materiales)
Los Berrones
Los Berrones son un grupu asturianu d'agro-rock, estilu del que son consideraos creadores. Canten n'asturianu.
En 1988 presentáronse a un concursu de maquetes de los 40 Principales. Fueron finalistes y como premiu pudieron grabar un "single" con dos canciones. Esti "single" batió recorde de ventes n'Asturies y fizo que sacaren el discu "«Voi dicítelo»" en 1989, col tema "«Nun yes tú»" como estrella. 
Al añu siguiente grabaren en Madrid el discu "«Si rompe, que rompa»".
Hasta 1993 graben dos discos más. Dende esi añu tomarín un descansu hasta 1998, cuando vuelven con "«Da-y fuerte»". En 1999, con motivu del décimu aniversariu del so primer álbum, editen el recopilatoriu "«10 años berrando»".
En 2003 sacaron nuevos cancios nel discu "«República Independiente de Tolivia»". En 2004 tuvieron dando conciertos per toa Asturies. Unu d'ellos, el que dieron en agostu na sablera de Poniente en Xixón, foi grabáu y salió más tarde como un doble CD en vivu.
Xuan Xosé Sánchez Vicente
Xuan Xosé Sánchez Vicente , ye un políticu, escritor y ensayista asturianu, presidente y fundador del Partíu Asturianista y miembru de l'Academia de la Llingua Asturiana.
Esti llicenciáu en filoloxía románica pola Universidá d'Uviéu participó nel surdimientu faciendo un gran llabor. Foi fundador de Conceyu Bable xunto con Xosé Lluis García Arias y Lluis Xabel Álvarez y ye miembru de l'Academia de la Llingua Asturiana dende que se creó. 
La so carrera política entama en 1974 nel Partido Socialista Popular (PSP), del que foi secretariu xeneral. Integróse nel PSOE cuando lo fizo'l PSP. Ellí, desendolcó los cargos de conceyal nel Ayuntamientu de Piloña, diputáu pol partíu xudicial de Cangues d'Onís, miembru del Conseyu Rexonal y de la Xunta Xeneral. Dexó'l partíu en 1983. 
En 1985, xunto con Xesús Cañedo y Carlos Rubiera, fundó'l Partíu Asturianista (PAS), del que ye presidente dende entós. Como miembru d'esti partíu foi diputáu de la Xunta ente 1991 y 1999.
Tien más de cuarenta llibros espublizaos ente poesía, teatru, ensayu y estudiu. Ente la so obra científica rescampla'l "Diccionariu de la Llingua Asturiana".
Como complementu del so delidiar políticu tamién empobinó xeres y instituciones de calter cultural, como, por exemplu, la Comisión de Cultura de l'antigua Diputación Provincial y la Fundación Pública de Bellas Artes. Cola so dirección y empobinamientu creóse'l Muséu de Belles Artes d'Asturies y abrióse al públicu "La Cuevona" en Ribeseya, onde se ficieren, d'aquella, los primeros conciertos orquestales. Dende les sos responsabilidaes na Diputación punxo en marcha tamién lo que güei son los premios de narración y ensayu n'asturianu del Principáu d'Asturies. Asinamesmo, afaló la investigación y conservación del patrimoniu prehestóricu. 
Ye miembru de númberu, dende'l so entamu, de L'Academia de la Llingua Asturiana.
Yudu
El yudu (judo (柔道) en xaponés) ye un arte marcial xaponés fundáu por Jigoro Kano (嘉納治五郎) en 1882. Kano quixo recoyer la esencia del Jujutsu y les artes de llucha orientales nuna única y básica.
El "keikogi" (vistimienta) qu'usa llámase "judogi" (lléese "yudogui"), que pue ser blancu o azul, anque esti últimu sólo ta bien visto emplegalu en competiciones. 
El color del cinturón marca los conocimientos del yudoca. Va dende'l blancu, que ye'l de los principantes, al prietu, pasando pel mariellu, naranxa, verde, azul y marrón. Hasta'l marrón llámense "kyus" y dende’l prietu son "dan". El mayor dan algamáu enxamás foi por Jigoro Kano, que llegó al décimu. 
El llugar u prauticase llámase dojo. Nelli allúguense unes colchonetes nel suelu que formen el tatami. 
La pallabra "judo" ta formada poles sílabes "ju" y "do" y significa daqué paecío a "camín de la flexibilidá": la forma de vencer a una fuerza nun ye oponiéndose a ella, sinón aprovechándola nel to beneficiu. 
SIL
SIL ("Summer Institute of Linguistics", n'inglés), Institutu Llingüísticu de Branu) ye una organización científica ensin ánimu de lucru cuya finalidá ye recopilar y difundir documentación sobre les llingües menos conocíes col oxetivu de traducir la Biblia a eses llingües. 
Escomenzó como un pequeñu cursu de branu n'Arkansas en 1934 pa misioneros de lo que más alante sería Wycliffe Bible Translators. Güei, SIL tien rangu d'organismu consultivu pa la UNESCO y pa les Naciones Uníes.
La so sede internacional acluéntrase en Dallas, Texas. N'España, ta asociáu cola 
Promotora Española de Lingüística, PROEL. 
SIL tien rexistraes y catalogaes col so códigu unes 7.000 llingües. Algunos exemplos del códigu SIL:
Islamabad
Islamabad (‏اسلام آباد n'urdu, que quier dicir ""habitáu pol islam"") ye la capital de Paquistán. Ta asitiada al noreste del país y tien una población aprosimada de 900.000 habitantes (2004). 
En 1959 un grupu d'urbanistes diseñaron la ciudá pa sustituir a Karachi como capital del país. Dos años dempués escomenzaron les obres y pa 1967 la ciudá ya yera oficialmente la nueva capital. En 1970 acabáronse les obres. La ciudá ta dividida n'8 zones diferentes, caúna con una actividá predominante. 
Karachi
Karachi (کراچي) ye la ciudá más poblada de Paquistán y la capital de la provincia de Sindh. Ye'l centru financieru y comercial del país. La ciudá ta na costa del Mar Arábicu, al noroeste de la boca'l ríu Indo. Con una población de más de 13 millones d'habitantes, considérase la 16ª ciudá más grande del mundu. Dende 1947 hasta 1967 foi la capital del país. 
Karachi ta a una llatitú de 24° 48' norte y una llonxitú de 66° 59' este. La so área metropolitana llega a la boca l'Indo.
Karachi tien autonomía propia. Anguaño ta gobernada por Niamatullah Khan. 
El distritu de Karachi ta dixebráu en 18 ciudades, caúna col so propiu conseyu y gobernada por un "Nazim". Les ciudaes son: 
El 37,7% de la población tien menos de 15 años. Sólo un 4,4% tien más de 50 años. 
Les llingües predominantes son: urdu 48,52%; punjabí 13,94%; sindhi 7,22%; pashto 11,42% y baluchi 4.34%.
Iberoamérica
Iberoamérica ye un términu que fai refrencia a los territorios y países d'América qu'enantes yeren parte de reinos de la Península Ibérica, en concretu de, Castiella y Portugal. Nun hai que confundir esti términu colos conceutos de Llatinoamérica y Hispanoamérica.
Los países iberoamericanos son Arxentina, Bolivia, Brasil, Colombia, Costa Rica, Cuba, Chile, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Hondures, Méxicu, Nicaragua, Panamá, Paraguái, Perú, República Dominicana, Uruguái, Venezuela y Puertu Ricu.
Dende 1990 se vien faciendo anualmente la Cumbre Iberoamericana con vistes a facer nun futuru una Comunidá de Naciones Iberoaméricanes.
Vuelta a Asturies
La Vuelta a Asturies ye una competición ciclista profesional por etapes que se disputa n'Asturies per una selmana del mes de mayu o xunu. Anguaño consta de cinco etapes.
Con anterioridá avezaba a disputase otra prueba ciclista clásica, la Subida al Naranco. Igualmente hubo años nos que na víspera d'entamar la Vuelta celebrábase nes cais d'Uviéu el Criterium d'Ases, nel que participaben dellos de los corredores que tomaríen la salida na competición.
Bolivia
Bolivia, oficialmente República de Bolivia , ye un país nel centru de Sudamérica. Llenda al norte y oeste con Brasil, con Paraguái y Arxentina al sur, y con Chile y el Perú al este.
L'actual Constitución boliviana foi aprobada en referéndum el 25 de xineru de 2009, y promulgada'l 7 de febreru d'esi añu. Ye la decimosesta que tien el país na so historia, y sustitúi a la que tenía dende 1967. Nella defínese'l país como un estáu xunitariu social de derechu, plurinacional, comunitariu, llibre, independiente, soberanu, democráticu, intercultural y descentralizáu, con dellos niveles d'autonomíes. La so forma de gobiernu ye la democracia participativa, representativa y comunitaria, con igualdá total d'homes y muyeres. El poder estatal organízase al traviés de los muérganos llexislativu, executivu, xudicial y electoral.
El poder executivu exércelu'l presidente del estáu. Esti ye elexíu, xunto col so vicepresidente, por sufraxu universal, obligatoriu, directu, llibre y secretu. El presidente, que necesita la mayoría absoluta de los votos pa selo y puede, poro, ser elexíu en primer o segunda vuelta, puede ser reelexíu namái pa un segundu mandatu. El presidente ye xefe del estáu, xefe del gobiernu y capitán xeneral de les fuerces armaes. El vicepresidente, pela so banda, preside l'asamblea llexislativa.
El poder llexislativu exércelu l'Asamblea Llexislativa Plurinacional, compuesta por dos cámares: el Senáu, con 36 miembros, y la Cámara de Diputaos, con 130 miembros. Los senadores representen a los nueve departamentos del país; caún escueye a cuatro. No que cinca a los diputaos, la metá d'ellos elíxense nos departamentos en circunscripciones uninominales. El restu escuéyense en circunscripciones plurinominales de les llistes encabezaes polos candidatos a presidente, vicepresidente y senadores. La Constitución manda que na eleición de los miembros de l'Asamblea ha haber igual participación d'homes y muyeres, y tamién una representación proporcional de les naciones indíxenes.
Al respective del poder xudicial, el so muérganu cimeru ye'l Tribunal Supremu. Los sos miembros escuéyense por sufraxu universal d'ente los candidatos qu'apruebe, con mayoría de dos tercios, l'asamblea llexislativa. La Constitución tamién reconoz la xurisdicción indíxena orixinaria campesina, que tien el mesmu nivel xerárquicu que la xusticia ordinaria.
La Constitución de 2009 recueye, por primer vez na historia'l país, un modelu autonómicu departamental, y tamién la descentralización rexonal, municipal y indíxena. Dexa afitao que los recursos naturales del país son propiedá del pueblu bolivianu, magar que ha ser l'estáu el que los alministre. El referéndum qu'aprobó la constitución aprobó tamién que l'estáu ha poder espropiar los latifundios improductivos de más de 5.000 ha.
El presidente del país ye, dende'l 22 de xineru de 2006, Juan Evo Morales Ayma, qu'entamó'l so segundu y últimu mandatu'l 22 de xineru de 2010. El so vicepresidente ye Álvaro García Linera. El presidente de la Cámara de Diputaos ye Héctor Arce, y el del Senáu René Martínez.
N'abril de 2012 hai nel país un total de 20 ministerios, que son los que vienen darréu:
No que cinca a los sindicatos, el mayor d'ellos ye la Central Obrera Boliviana (COB), que tien de secretariu executivu a Pedro Montes González. La organización agrupa bien d'organizaciones sectoriales: la Federación Sindical de Trabayadores Mineros de Bolivia; la Confederación Sindical Única de Trabayadores Campesinos de Bolivia; la Confederación Sindical de Comunidaes Interculturales de Bolivia; la Confederación Xeneral de Trabayadores Fabriles; les confederaciones de Maestros Urbanos y Maestros Rurales; y la Confederación Sindical de los Trabayadores de la Salú.
Bolivia nun tien costa nel océanu, pero túvola enantes de la Guerra del Pacíficu.
Los Andes atraviesen el so seutor occidental con altos que lleguen hasta los 6.542 m nel Nevado Sajama. Nel so seutor más oriental forma valles de clima caldio llamaos yungues hasta aportar a la llanura amazónica, el relieve más estendíu del país. 
En Bolivia alcuéntrense dos vertientes hidrográfiques: la del ríu Amazones y la del llagu Titicaca. Ésti tienlu compartíu col Perú y na so cuenca asítiase tamién el salar d'Uyuni, el mayor llanu salín de la Tierra.
La población estimada del país nel añu 2010 yera de 10.426.154 habitantes. Tocántenes a la so composición étnica, el 45% yeren amerindios (25% quechuas y 17% aymarás), el 31% mestizos, el 15% blancos, mayormente d'orixe español, y el 9% de la población quedaba agrupada nel apartáu "otros".
Les principales ciudaes del país, ordenaes según la proyección de la so población en 2010 , son:
Sitios declaraos Patrimonio Cultural de la Humanidá pola UNESCO
Llista de presidentes de Bolivia
Lista de presidentes de Bolivia.
Ente 1825-1826 el cargu yera de Libertador concentrando la suma del Poder Executivu Supremu. Dende 1826 se llama Presidente de la República.
Eduardo Rodríguez Veltzé
Eduardo Rodríguez Veltzé , abogáu bolivianu. Tres la grave crisis política del so país nel añu 2005, foi nomáu socesor de Carlos D. Mesa Gisbert como Presidente de la República el 9 de xunu de 2005.
Nació en Cochabamba, estudió nel Colexu "San Agustín" de la urbe, y fizo la carrera de Derechu na Universidá Mayor de San Simón, onde sacó'l títulu d'abogáu en 1981. 
Llagu Titicaca
El llagu Titicaca alcuéntrase nel altiplanu andinu, na llenda ente'l Perú y Bolivia. 
Ta a unos 3.800 metros sobre'l nivel del mar. La so profundidá masima ye superior a los 281 metros. Estes midíes aumenten según les lluvies. 
El llagu Titicaca ye'l segundu llagu de Sudamérica en tamañu y el mayor del mundu per enriba de los 2.000 m d'altura.
Tien 194 km de llargu por 65 km d'anchu y ocupa 8.710 km², de los que 5.260 km² corresponden al Perú y 3.450 km² a Bolivia.
Bandera d'Asturies
L'Estatutu d'Autonomía d'Asturies, artículu 3.1, establez que "la bandera del Principáu d'Asturies ye la tradicional, rectangular cola Cruz de la Victoria n'amariellu sobre fondu azul". De los brazos de la Cruz cuelguen les lletres griegues alfa mayúscula y omega minúscula. La denomación "d'Asturina" foi introducida pol coleutivu Conceyu Bable, anque anguaño ye únicamente emplegada por delles organizaciones minoritaries de calter políticu y social normalmente arreyaes al asturianismu políticu. D'otra banda, a principios de sieglu XX, Padre Galo da'l nome "d'Azuleste" a la bandera asturiana. 
Esisten delles versiones de la bandera; la oficial, que ye la versión pa ser usada en mástil, la Cruz de la Victoria ta a una distancia de la vaina de mediu anchor de la bandera. Na versión pa usu desemeyáu de mástil, la Cruz allúgase nel centru. 
L'orixe de la bandera remana de la dómina de la invasión napoleónica, cuando la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies declárase soberana y crea un exércitu para rebater a los invasores. Na so primera versión la bandera incluyía'l rezu "Asturies enxamás vencida".
Na Llei 4/1990, de 19 d'avientu desarróllase la llexislación relativa al usu de la bandera, así como les sos dimensiones oficiales, llugar de colocación en ceremonies públiques, colores, etc.
Aida Lafuente
Aida Lafuente Penaos (Llión, 25 de febreru de 1915 - Uviéu, 13 d'ochobre de 1934), militante comunista llibertaria asturiana participó y morrió na Revolución de 1934. 
Fía de Gustavo de la Fuente, pintor de cartelos y decorados pal Teatru Campoamor y de Jesusa Penaos. Aida Lafuente formóse políticamente nuna familia de comunistes (so padre fuere fundador del Partíu Comunista n'Uviéu, y los sos hermanos militaben nes mocedaes), Aida yera una figura conocida nel movimientu xuvenil d'Uviéu en 1934.
El testimoniu d'Alejandro Valdés asitiala los díes 7 y 8 d'ochobre collaborando nel hospital como enfermera. Otros autores falen del so llabor na organización de les cocines colectives que se montaron na periferia d'Uviéu p'abastecer a los combatientes, a los que llevaba café y comida a la primera llinia. 
Cayida na ilesia de San Pedro de los Arcos d'Uviéu pola 21ª Compañía comandada pol teniente coronel Juan Yagüe cuando sólo tenía 19 años, nesos momentos defendía casi en solitariu con una ametralladora la entrada a la ciudá escontra les tropes lexonaries del xeneral Franco, superiores en númberu y fuerza, durante la Revolución Asturiana de 1934. Había dos ñeros d'ametralladora, el primeru foi silenciáu poles tropes de la compañía númberu 24. La segunda ametralladora, la d'Aida, llogró detenelos varies hores. El teniente coronel Juan Yagüe ordena nesi momentu al comandante de los escuadrones de sables avanzar cara al tarrén comprendíu ente l'anguaño avenida de los monumentos y la ilesia de San Pedro, d'esta forma dexa ente dos fueos la posición que defendía Aida, la 23ª compañía de la Lexón progresa a la vegada y, cola aída de la Caballería, penetra na cota, pesie a los disparos que siguen saliendo de l'ametralladora, la 21ª compañía avanza pola zona de la estación del norte y llega tamién a la posición de la xoven comunista, alcontrándola muerta xunta otros combatientes, el restu de los compañeros repliégase pa la zona de L'Argañosa, perdiendo la posición. Según relatos de la época alcontrárenla con un vestíu mancháu de pólvora con un compañeru, tamién muertu, al so llau. El calabre d'Aida de la Fuente foi alcontráu na fuexa colectiva que se cavó xunta una tapia de la ilesia de San Pedro de Los Arcos.
Por estos fechos, Aida Lafuente pasó a la historia como símbolu de les ganes revolucionaries de la mocedá asturiana. Hai abondos poemes y cantares dedicaos a la so memoria, ente les que cabe destacar la versión del tema popular fecha pol grupu Nuberu. Nel llugar onde cayó hai una estatua recordando la so xesta. 
Cunta la lleenda que, al ser increpada polos sos admiraos atacantes "¿Tú cómo te llamas, niña?", la so rempuesta foi "¡Comunista libertaria!". Tales, al paecer, fueron les sos últimes pallabres.
Sablera de Gulpiyuri
La sablera de Gulpiyuri ye una pequeña pero impresionante sablera asitiada'l norte del pueblu de Naves, a metá de camín ente Ribeseya y Llanes (Asturies). Ta declarada monumentu natural y pertenez al nomáu Paisax Protexíu de la costa oriental d'Asturies. Ye una sablera de mar pero ta tierra adientro. Nuna costa acantilada caliar la mar foi creando una cueva hacia l'interior hasta que'l fondu d'ella fundióse, (un fenómenu kársticu conocíu como dolina), dexando un pequeñu foyeru circular d'unos 50 metros de diámetru a 100 metros de la costa. Esti fundimientu sigue conectáu cola costa y entra l'agua de mar, notándose tamién les marees.
José Ángel Hevia
José Ángel Hevia Velasco, conocíu artísticamente como Hevia (Villaviciosa, Asturies, 11 d'ochobre de 1967), ye un gaiteru asturianu y académicu d'honor de l'ALLA, famosu por diseñar xunta Alberto Arias y Miguel Dopico de la «gaita MIDI» y sobre too polos sos álbumes nos que fusiona la gaita con tou tipu de soníos. 
Nel so currículum figuren dellos primeros puestos algamaos en dellos concursos, tanto nacionales (Concursu ya muestra folklor Ciudá d'Uviéu) como internacionales (troféu MacAllan, Lorient, 1992).
Algamó l'ésitu col so discu "Tierra de nadie" en 1997, del que vendió más d'un millón de copies n'España. A esi álbum siguiéronlu "Al otru llau" nel 2000 y "Étnico ma non troppo" en 2003. Foi direutor de la Banda Gaites Villaviciosa dende 1986 hasta 2001 tambien foi direutor de les siguientes bandes de gaites: Mieres del Camin, Samartín del Rei Aureliu, Ribeseya y Candás.
Moscú
Moscú (en rusu: Москва, treslliteráu como Moskvá) ye la capital y suxetu federal más pobláu de Rusia. Importante centru políticu, económicu, cultural y científicu de Rusia y del contiente européu, ye la megaciudá más septentrional de la Tierra, la segunda ciudá más poblada d'Europa dempués d'Estambul y la octava más poblada del planeta, siendo la mayor de toles asitiaes en países desarrollaos. Ye una ciudá global alpha nel ránking ellaboráu pol think tank "Globalization and World Cities Research Network", y ún de los destinos turísticos con más crecimiento en númberu de visitantes. En ella podemos alcontrar la torre Ostankino, la mayor torre de comunicaciones d'Europa (540 m d'altor); la Mercury City Tower, el mayor rascacielos de continente (338,8 m); y el distritu comercial Moskow International Business Center. La so población ye de 12.197.596 habitantes (Rosstat, 2015) Per aciu de la so espansión territorial al suroeste del óblast de Moscú, a partir del 1 de xunetu de 2012 la ciudá aumentó la so área 2,5 vegaes (pasó de 1.000 km² a 2.511 km²) y ganó una población adicional de 230.000 habitantes
La ciudá asítiase a la vera'l ríu Moscova, nel Distritu Federal Central de la Rusia europea, y ye la mayor del mundu que nun ta a la vera la mar. Rescamplen nel so paisaxe urbanu dellos edificios históricos, como'l Kremlin, una ciudá-fortaleza medieval que ye anguaño la residencia del presidente del país, o la catedral de San Basiliu. Tien un 40% del so territoriu de zona verde, y inclúi la mayor viesca urbana del mundu. A lo llargo la so historia tien sío capital de dellos estaos, dende'l Gran Ducáu de Moscú na Edá Media hasta la Rusia zarista o la Xunión Soviética. Considérasela'l centru de la cultura rusa, y nella vivieron y trabayaron a lo llargo los sieglos munchos de los más prestixosos artistes, científicos y deportistes rusos atrayíos pola bayura de museos, teatros ya instituciones académiques y polítiques de la ciudá. Ye la sé del gobiernu de Rusia, una y bones el presidente vive nella y tamién nella tienen la so sé les dos cámares del parllamentu rusu, la Duma Estatal y el Conseyu de la Federación.
La ciudá ye un importante ñudu de comunicaciones, con cuatro aeropuertos internacionales, nueve estaciones de ferrocarril, tranvía, un sistema de monoraíl y ún de los mayores sistemas de metro más importantes del mundu. El Metro de Moscú ye'l cuartu con más kilómetros de rede y el que más pasaxeros mueve añalmente fuera d'Asia. Ye, amás, ún de los iconos arquitectónicos y turísticos de la ciudá pola riqueza decorativa de les sos 194 estaciones.
La ciudá recibe'l so nome del ríu que la traviesa; en rusu antiguu гра́д Моско́в significa "la ciudá a la vera'l ríu Moscova". La primer referencia escrita a la ciudá remóntase a 1147, cuando Yuri Dolgorukiy, príncipe del Rus de Kiev, llamó al príncipe de Novgorod-Severski a que se reuniera con elli en Moscú. Nueve años dempués, en 1156, ordenó la construcción d'una muria de madera, el Kremlin, qu'hebo de ser reconstruyido munches vegaes, p'arrodiar y protexer la nueva ciudá. Dempués del saquéu de 1237-1238, cuando los mongoles arrasaron completamente la ciudá y mataron a tolos sos habitantes, Moscú foi reconstruyida, y convirtióse na capital del nuevu principáu de Vladimir-Suzdal en 1327. La so favoratible posición estratéxica, na cabecera del ríu Volga, fizo que fora medrando de forma constante. El so principáu, nomáu Gran Ducáu de Moscú, desarrollose y convirtióse nún territoriu estable y prósperu al qu'aportaben refuxaos d'otres partes de Rusia.
Embaxu'l gobiernu d'Iván I de Moscú la ciudá sustituyó a Tver como centru políticu del principáu de Vladimir-Suzdal, y centralizose nella la recoyida d'impuestos pal Imperiu mongol, soberanu de facto del territoriu. A cambiu de pagar grandes tributos Iván consiguió una importante concesión del emperador mongol (Khan): el derechu a que a la so muerte el principáu moscovita pasara íntegru al so primoxénitu y nun se dividiera, como yera vezu, ente tolos fíos de so. Al empar, la oposición escontra la dominación mongola foi garrando puxu. En 1380 el príncipe Dmitry Donskoy llideró un exércitu conxuntu de dellos principaos rusos que consiguió una gran victoria sobre los tártaros (mongoles) na batalla de Kulikovo. Por embargu, la batalla nun foi decisiva, y dos años dempués el khan Tokthamysh saqueó Moscú. El principáu consiguió llibrase finalmente del control tártaru en 1480, y Moscú, embaxu'l gobiernu d'Iván III, convirtióse nel centru d'un imperiu que comprendía tolos territorios actuales de Rusia y delles tierres más El so sucesor, Iván IV, asumió en 1547 el títulu de zar.
En 1571 los tártaros de Crimea atacaron y saquearon otra vuelta Moscú, prendiendo fuéu a tol so caseríu sacante'l Kremlin
Demientres la guerra polaco-rusa (1605-1618), en 1609, un exércitu suecu, dirixíu pol conde Jacob de la Gardie y Evert Horn salió de Novgorod hacia Moscú p'axudar al zar Vasili Shuiski. Entró na ciudá y sofocó la rebelión popular escontra elli, colando bien ceo. En 1611, tres de la batalla de Klushino, el comandante militar ("hetman") polacu Stanisław Żółkiewski ocupó la ciudá. Nun había ser el caberu llevantamientu popular del sieglu: hebo ún en 1612 pa echar de la ciudá a los invasores polacos y lituanos, otru en 1662 en protesta pol emprobecimientu de l'aleación de la moneda (el nomáu "motín del cobre") y otru en 1682, tres de la muerte del zar Alexis I. La ciudá viose asolada tamién, nesos sieglos, por delles epidemies de peste en 1570-71, 1592 y 1654-56
La fundación de San Petersburgu por Pedru el Grande en 1703, na costa del mar Bálticu, fizo que Moscú dexara de ser la capital de Rusia (sacante un breve periodu ente 1728 y 1732) dende 1712. A finales d'esi sieglu sofrió otra vegada los rigores de la peste: la plaga de 1771 mató a 100.000 moscovites.
Cuando Napoleón Bonaparte y los sos soldaos invadieron Rusia en 1812 los moscovites prendieron fuéu a la ciudá y colaron d'ella el 14 de setiembre. La "Grande Armée" napoleónica, diezmada pola fame, el fríu y el mal aprovisionamientu, tuvo que retirase, y foi cuasimente aniquilada pol devastador inviernu rusu, al que se sumaben ataques ocasionales de los soldaos del zar. Casi 400.000 de los sos miembros morrieron en tierra rusa.
En xineru de 1905 creose la figura del gobernador de la ciudá o alcalde. Alexander Adrianov foi el primer alcalde de la ciudá que, el 12 de marzu de 1918, tres del trunfu de la Revolución rusa de 1917, convirtióse na capital de la República Socialista Federativa Soviética Rusa, y de la Xunión Soviética menos de cinco años dempués. Tamién instalaron la so sé allí, demientres la Segunda Guerra Mundial (nomada en Rusia la Gran Guerra Patriótica) y tres de la invasión alemana, el Comité Estatal de Defensa Soviéticu y el cuartel xeneral del Exércitu Bermeyu.
En 1941 los moscovites formaron 16 divisiones de voluntarios nacionales (más de 160.000 persones), amás de 25 batallones (18.500 soldaos) y cuatro reximientos d'inxenieros. Cola so axuda, en payares, l'exércitu alemán foi forciáu a detenese nes afueres de la ciudá, entamando así la batalla de Moscú. Les fábriques, y la mayoría del gobiernu, foron evacuaos, y la ciudá declarose n'estáu de sitiu dende'l 20 d'ochobre. Los habitantes que quedaron nella construyeron y supervisaron les defenses antitanque en mediu de los bombardeos de la Luftwaffe. Stalin refugó abandonar Moscú, obligando al facelo a que quedaran ellí tamién el cuartel xeneral del exércitu y el conseyu de comisarios del pueblo. Pesie al sitiu y los bombardeos la construcción del metro nun se detuvo pola guerra, y al acabar esta inauguráronse delles llinies nueves del ferrocarril metropolitanu.
La batalla de Moscú acabó con un saldu, según los autores, d'ente 248.000 y 400.000 alemanes y 650.000 y 1.280.000 rusos muertos o firíos. El 1 de mayu de 1944 creose una medalla honorífica pa premiar a los defensores de Moscú, y otra en 1947 pa cellebrar el octocentésimu aniversariu de la fundación de la ciudá. Nel vixésimu aniversariu de la derrota nazi, el 8 de mayu de 1965, Moscú foi una de les doce ciudaes ruses a les que se-yos concedió'l títulu de Ciudá Heroica.
En 1980 la ciudá foi la sé de los Xuegos Olímpicos de veranu, que foron boicoteaos por Estaos Xuníos y otros países occidentales en protesta pola intervención soviética na guerra d'Afganistán. En 1991 la ciudá foi l'escenariu del intentu fallíu de güelpe d'estáu de los miembros del gobiernu contrarios a les reformes de Mikhaíl Gorbachov. Cuando la URSS disolviose al acabar el añu, Moscú caltúvose como la capital de Rusia. De magar, la emerxencia d'una economía de mercáu en Rusia espéyase na so capital, enllena de tiendes, servicios, edificios y estilos de vida copiaos de los occidentales.
Moscú asítiase nes riberes del ríu Moscova, un cursu d'agua de 500 km que traviesa la llanura europea oriental en Rusia central anantes de desembocar nel ríu Oka, afluente del Volga. El ríu y los sos canales pueden travesase, dientro de les llendes de la ciudá, por 49 pontes. La ciudá ta asitiada a una altura de 156 m sobro'l nivel de la mar; a esi altor allúgase la principal estación meteorolóxica de la ciudá. El puntu más altu de la mesma ye la colina Teplostanskaya, con 255 m. L'anchor de la ciudá d'este a oeste ye de 39,7 km, y el so llargor de norte a sur 51,8 km.
La ciudá ye'l puntu de referencia del fusu horariu usáu na Rusia central y Bielorrusia. Esa hora aveza a llamase "Moscow Standard Time" (MSK, мск), y va trés hores per delantre del tiempu universal coordináu (UTC+3). Nesi fusu nun se fai cambéu horariu n'iviernu como notros del continente européu.
Moscú tien un clima continental húmidu, con iviernos llargos y fríos que van dende mediaos de payares hasta'l fin de marzu, y veranos templaos. La temperatura presenta oscilaciones pergrandes, pudiendo alcanzar n'iviernu dende los -25ºC a los 0º y en veranu dende los 15ºC a los 30ºC. Nos meses centrales del veranu (xunu, xunetu y agostu) la temperatura oscila ente los 20 y los 26ºC, pero durante les foles de calor qu'aporten a la rexón ocasionalmente ente mayu y setiembre la temperatura sobrepasa los 30ºC, a veces durante una o dos semanes siguíes. N'iviernu les temperatures medies sitúense alredor de los -10ºC, magar que tolos iviernos hay temporaes más caldies, con temperatures diurnes perriba de los 0ºC, y otres más fríes nes que la temperatura baxa perbaxu los -30ºC de nueche. La ñeve, que cubre la ciudá una media de cinco meses al añu, aveza a entamar a cayer a mediaos d'ochobre, tapez la ciudá en payares y entama a desxelase a primeros d'abril.
Acordies col censu de 2015 la población de Moscú ye de 12.197.596 habitantes. Esto compriende namái la xente qu'el censu clasifica como residentes permanentes. Según del Serviciu Federal de Migraciones rusu na ciudá viven tamién 1,8 millones de persones que tienen una residencia temporal a base de visaos u otra documentación, y estímase qu'el númberu de persones indocumentaes ye d'un millón mas. Estos últimos proceden, principalmente, de les repúbliques del Asia central.
Na población de la ciudá predominen los ciudadanos d'etnia rusa (cuasi'l 92% del total de la población), siguíos polos ucranianos y los tártaros (alredor de un 1,5% del total d'habitantes son de caún d'estos grupos) y minoríes d'otres zones de l'antigua Xunión Soviética. Na tabla qu'hai a la vera d'estes llinies puede observase la evolución del númberu de miembros de los diferentes grupos étnicos que conviven na ciudá a lo llargo'l sieglu XX.
El cristianismu ye la relixón predominante na ciudá, con gran mayoría de fieles de la Ilesia Ortodoxa rusa. Moscú ye un centru perimportante d'esa relixón, la tradicional del país, que foi reconocida como parte de la herencia histórica rusa nuna llei aprobada en 1997 . Otres relixones practicaes na ciudá inclúin al catolicismu, budismu, Islam, xudaísmu y protestantismu, y hai tamién miembros de la Ilesia Apostólica Armenia, los Vieyos Creyentes (un grupu separtáu de la Ilesia ortodoxa nel sieglu XVII) y neopaganos.
El Patriarca de Moscú ye'l llíder de la Ilesia, y vive nel monasteriu de Danilov. Moscú yera conocida, primero de la revolución de 1917, "la ciudá de les 40 veces 40 ilesies" (город сорока сороков церквей). En 1918 el gobiernu bolchevique declaró que Rusia yera un estáu secular, lo que na práctica significó que la relixón foi reprimida y la sociedá foi forciada a volvese ateísmu|atea. Nes décades de 1920 y 1930 demoliéronse munches ilesies, siendo les más destacaes d'elles: el monasteriu de Chudov, del sieglu XIV, que taba dientro del Kremlin; la catedral Kazansky na Plaza Bermeya; o la catedral de Cristo Salvador, llevantada nel sieglu XIX pa conmemorar la victoria sobre l'exércitu de Napoleón. La destrucción continuó dempués de la Segunda Guerra Mundial. Pesie a que se suavizó la persecución contra la relixón, la mayoría de les ilesies y monasterios qu'entá esistíen foron desacralizaos y usaos como clubs, oficines, fábriques o almacenes. De magar la desintegración de la URSS en 1991 munches d'eses ilesies restauráronse, y les relixones tradicionales van garrando nuevu puxu. Ente les ilesies reconstruyíes nestos años rescampla la nueva catedral de Cristo Salvador, que vuelve a ser un fitu destacáu del paisaxe urbanu moscovita. Pa facela, nel sitiu aú taba l'antigua, hebo que demolar una xigantesca piscina que los soviéticos construyeran allí.
La ciudá de Moscú divídese en 12 ókrugs y 123 distritos. Toos ellos tienen la so propia bandera y escudu d'armes. Hai, amás de los distritos, unidaes territoriales con un estatus especial. Xeneralmente son zones con perpoca o denguna población permanente: el Centru Panrusu d'Esposiciones, el xardín botánicu, los grandes parques, zones industriales... Nun hai na ciudá barrios de población étnica homoxéneo como podríen ser los Chinatown de delles ciudaes estaunidenses, y magar que los distritos nun conformen unidaes homoxénees nel estatus económicu de los sos habitantes, considérense meyores les zones más averaes al centru urbanu, a les estaciones de metro y a los parques.
Los nicios del desarrollu urbanu de Moscú na so forma actual remóntense al sieglu XII, el de la fundación de la ciudá. El núcleu primeru de la ciudá foi medrando hacia los suburbios na forma avezada nel planeamientu urbanu medieval, esto ye, creando asentamientos alredor de la muria que rodeaba'l centru históricu que, a la so vez, yeren arrodiaos por una nueva muria. Los actuales aniellos viales de Moscú son los heriedes d'aquel planeamientu urbanu.
Delles foron les fortificaciones que sirvieron como llende circular amurallada de la ciudá en diversos momentos de la so hestoria: les muries del Kremlin, el Zemlyanoy Gorod, la muria Kamer-Kollezhsky, l"'aniellu del xardín" o "aniellu B" (Садо́вое кольцо́, кольцо́ "Б"), que marca'l percorríu de la muria del sieglu XVII, y el nomáu pequeñu aniellu del ferrocarril. L'aniellu d'autopistes nomáu (MKAD, Aniellu de Carreteres de Moscú) ye la llende de la ciudá dende 1960, y circulares son tamién la principal llinia del metro, nomada del aniellu, y el Tercer Aniellu de Carreteres, completáu en 2005. La planificación circular con carreteres radiales, típica de la ciudá, ha siguir siendo, nos tiempos vinientes, lo que ha definir el futuru desarrollu urbanu de la ciudá.
Sicasí, la ciudá, al medrar, tien incorporáu a so dellos territorios esteriores a estos aniellos de carreteres, como Solntsevo, Butovo y la ciudá de Zelenograd. Amás, una parte del oblast (provincia) de Moscú foi incorporáu a la ciudá el 1 de xunetu de 2012 nún procesu que-y fizo ganar territoriu (pasó de 1.000 km² a 2.511 km²) y población (230.000 habitantes) y la ciudá, qu'anguaño taba arrodiáu pola so provincia homónima, agora llenda col oblast de Kaluga. Esto ha permitir a la ciudá, en pallabres del so alcalde en 2015, Sergey Sobyanin, desarrollase n'harmonía.
L'arquitectura de Moscú ye singular, con dellos edificios que son conocíos perende: el Kremlin, que la so construcción remóntase al sieglu XII; la catedral de San Basiliu, coles sos elegantes cúpules en forma de cebolla; la catedral de Cristo Salvador, y los rascacielos de Stalin ("Stalinskie Vysotki"), ente más otros.
El diseñu del Moscú medieval basábase en muries concéntriques alredor d'una fortaleza, el Kremlin, nes que converxíen delles carreteres radiales. Sobre esta base, y col condicionamientu de los ríos que cuerren pela ciudá, foi llevantándose la traza urbana del Moscú de los sieglos siguientes. 
El Kremlin reconstruyose nel sieglu XV. Les sos torres, y dalgunes de les sos iglesies, foron llevantaes por arquitectos italianos, que-y emprestaraon a la ciudá daqué d'aire renacentista. Dende finales d'esi sieglu, amás, la ciudá aguapeció cola construcción de nuevos monasterios, palacios, muries, torres y ilesies. La so apariencia, demientres los sieglos de la Edá Moderna, nun camudó muncho. Cases de madera de pinu o pícea, con teyaos de teyes cubiertes por yerba o fechos de madera de bidul, dominaben el paisaxe urbanu. Asina foi hasta la segunda metá del sieglu XVIII, cuando los fueos constantes, y tamién les nueves necesidaes d'habitación de la nobleza, forciaron el cambeu, y la mayoría de los edificios de madera foron sustituyíos por otros de piedra.
Demientres los sieglos el panorama urbanu de la ciudá tevo domináu poles ilesies ortodoxes. Esto camudó drásticamente na dómina soviética, y especialmente a partir de la decisión de Stalin de modernizar la ciudá. Los sos planes incluyíen una red d'anches avenides y carreteres d'hasta diez carriles d'anchu que, magar que facilitaron la movilidá na ciudá, ficiéronlo a costa d'esbarrumbar gran cantidá d'edificios y barrios históricos. Ente les víctimes de les demoliciones tuvieron la torre Sukharev, una torre conmemorativa n'estilu barrocu (finales del sieglu XVII) que yera ún de los emblemes de la ciudá, y munches mansiones y edificios comerciales qu'estorbaben pa enanchar les cais. Moscú camudó la so naturaleza pa pasar a ser la capital d'un estáu secular y totalitariu, lo que punxo a toles ilesies en peligru de demolición. Munches, incluyíes dalgunes de les más antigües y arquitectónicamente destacables, foron destruyíes, y magar que dempués de 1990 les más señalaes d'elles (catedrales de catedral de Kazan (Moscú)|Kazan o Cristo Salvador) munches ilesies más pequeñes perdiéronse pa siempres.
Sicasí, nun too foi destrucción na época soviética. Los años de Stalin llendaron muncho la creatividá y la innovación arquitectónica, pero los años previos a la so llegada al poder hebo una esplosión de nuevos edificios con propuestes radicales. Rescamplen ente ellos los que ficieron los arquitectos constructivistes asociaos a la "Vkhutemas" (escuela estatal d'arte y técnica), responsables ente otres obres del mausoléu de Lenin. Otru arquitectu señaláu foi Vladimir Shukhov, famosu poles sos torres hiperboloides; la más famosa ye la torre Shukhov, llevantada como torre de tresmisión pa una emisora de radio ente 1919 y 1922. Otra obra de so de gran influyencia na arquitectura constructivista de la dómina yeren les sos espacioses galeríes comerciales de forma allargada. La más importante foi el centru comercial GUM, llevantáu na Plaza Bermeya, que cubrió con una cúpula de metal y cristal pernovedosa nel so tiempu.
La contribución arquitectónica más emblemática del periodu estalinista, nostante, son los nomaos rascacielos de Stalin, un conxuntu siete rascacielos espardíos pela ciudá a una distancia asemeyada del Kremlin llevantaos ente 1947 y 1953 cola mesma tecnoloxía de los rascacielos estaunidenses con una decoración esterior qu'amestaba elementos del góticu ya'l barrocu rusu. Estos fitos del skyline moscovita inspiráronse na forma del Manhattan Municipal Building de Nueva York, y el so estilu, que combina fachaes esteriores de diseñu complexu con una llarga aguya central que fai d'exe de simetría y cumal del edificiu, encuádralos no que se conoz como arquitectura estalinista. Les siete torres pueden vese dende cualquiera de les colines de la ciudá, una y bones tán ente les construcciones más altes de la ciudá. De les mayores sacante la torre Ostankino, que yera, de la qu'acabaran de construyila en 1967, la torre de comunicaciones mayor del mundu.
L'oxetivu soviéticu de dá-y una casa a cada familia, y el rápidu crecimientu de la población moscovita, llevaron a la construcción de xigantescos y monótonos bloques de cases. A menudu pueden identificase pola so edá, la solidez de la construcción o'l estilu dependiendo del barriu nel que s'atopen o de los materiales usaos na so construcción. La mayoría son de la época postestalinista, y suelen recibir el nome del que yera llíder del país (Brezhnev, Khrushchev...) nel momentu de la so construcción. La mayoría tán bastante deterioraos.
Magar que la ciudá entá conserva edificios d'apartamentos de cinco plantes llevantaos primero de 1965, los bloques d'apartamentos posteriores suelen tener a lo menos nueve pisos d'altor, y tener ascensor. Estímase que Moscú tien el doble d'ascensores que Nueva York y cuatro veces más que Chicago. Moslift, una de les mayores empreses d'ascensores de la ciudá, tien 1.500 mecánicos preparaos pa responder a la llamada de los vecinos que queden enzarraos nún.
Los edificios de la era estalisnista, que predominen la zona central de la ciudá, son pergrandes, y avecen a tar decoraos con motivos realistes qu'imiten temes clásicos. Por embargu, les pequeñes ilesies (cásique toes ortodoxes) qu'atopamos perende na ciudá, déxennos ver cómo yera Moscú nel pasáu. La cai Arbat, ún de les atracciones turístiques de la ciudá, ye una cai peatonal d'un kilómetru de llargor qu'esiste dende'l sieglu XV. Foi el centru d'una barriada d'artistes, y conserva la mayoría de los sos edificios, construyíos enantes del sieglu XX. Pueden alcontrase, un poco apartaes de les cais principales del núcleu de Moscú (por exemplu, detrás de les fachaes estalinistes de la cai Tverskaya), exemplos d'arquitectura burguesa típica de la época zarista. Los palacios d'Ostankino o Kuskovo, Uzkoye y otros grandes conxuntos d'edificios apegaos a Moscú pertenecieron a nobles de la dómina zarista, y consérvense tamién dellos conventos y monasterios, na ciudá y na so rodiada, qu'anguaño son visitables por moscovites y turistes.
Hai un interés por recuperar y restaurar munchos de los edificios más señalaos presoviéticos que se conserven. Ye fácil atopalos, una y bones tán pintaos de recién en colores brillantes y coles fachaes rellumantes. Hai, tamién, dellos exemplos notables de la vanguardia soviética, como la casa del arquitectu Konstantin Melnikov na zona d'Arbat. Munches d'estes restauraciones, sicasí, son criticaes pola so falta de respetu pa cola autenticidá histórica. Por últimu, queden tamién exemplos interesantes de l'arquitectura soviética final, reconocibles pol so tamañu descomanáu y pol estilu semimodernista de la su decoración. Pasa eso, por exemplu, cola cai Novy Arbat, imposible de dexar de ver pola ruptura que representa col área histórica del centru de Moscu que l'arrodia.
Nos caberos años l'ayuntamientu ta siendo percriticáu pola destrucción de munchos edificios históricos. Cuasimente una tercera parte del núcleu históricu de la ciudá destruyose nos caberos años pa dexar sitiu p'apartamentos de luxu y hoteles. Otros edificios emblemáticos, como'l hotel Moskva (1930) o la galería comercial Voyentorg (1913), foron demolíos y reconstruyíos, cola perda inevitable de valor históricu qu'eso representa. Los críticos tamién culpen al gobiernu por nun facer cumplir les lleis de protección del patrimoniu. Nos caberos años del sieglu XX y primeros del XXI baltáronse más de 50 edificios protexíos, dalgunos del sieglu XVII. Otros critiquen, d'otra banda, el gastu en reconstruyir edificios derruyíos , que había tar meyor emplegáu, na so opinión, na renovación d'instalaciones deterioraes, como la estación de metro de Mayakovskaya y dellos edificios de Konstantin Melnikov. Hai organizaciones, como la Sociedá pa la Preservación de l'Arquitectura Moscovita y "Save Europe's Heritage" (Salvemos la herencia europea), que lluchen pa llamar l'atención de la opinión pública internacional hacia esos problemes.
Hai 96 parques y 18 xardinos, cuatro d'ello botánicos, en Moscú, y si a ello-y sumamos los 450 km² de zones verdes y los 100 km² de viesques tenemos que Moscú ye una ciudá con una gran cantidá de zones verdes, muncho mayor en comparanza que la de cualisquier otra ciudá de tamañu asemeyáu d'Europa o América del Norte. Esto debese en parte al vezu históricu de colocar, separtando los edificios residenciales, parceles con yerba y árboles. De resultes cada moscovita esfruta de 27 m² de parque, muncho más que los 6 que hai por cada parisín, los 7,5 que hai por cada habitante de Londres o los 8,6 de cada neoyorkín.
El parque Gorki, oficialmente nomáu Parque Central de la Cultura y el Descansu y renomáu n'honor de Máximo Gorki, foi inauguráu en 1928. La so parte principal, 689.000 m² a la vera'l ríu Moskova, inclúi estanques nos que se puede navegar en barcu o bicicleta d'agua, zones de baille, pistes de tenis, pistes deportives... Bordea'l xardín de Neskuchny (408.000 m²), el parque más antiguu de Moscú y antaño residencia imperial, nel que s'atopa'l Teatru Verde, ún de los anfiteatros al aire llibre más grandes d'Europa, con capacidá pa 15.000 espectadores
El parque Izmaylovsky, inauguráu en 1931 ye, xunto col parque Richmond de Londres, ún de los parques urbanos más grandes del mundu. Con 15,34 km² d'estensión, ye seis veces mayor qu'el Central Park neoyorkín. 
El parque Sokolnik, de 6 km² d'estensión, ye ún de los más antiguos de la ciudá. Una zona central con una gran fonte ta arrodiada de caleyes bordiaes por arces, bidules y olmos, y tien tamién un llaberintu vexetal. Llenda con elli el parque nacional Losiny Ostrov, de 116 km² d'estensión, que foi el primeru de Rusia. Caltién daqué de lo xabaz d'una viesca, de forma que pueden vese alces nelli.
El xardín botánicu Tsysin Main, de l'Academia de Ciencies y fundáu en 1945, ye'l mayor de la ciudá. Nos sos 3,6 km² d'estensión pueden atopase venti mil especies de plantes de tol mundu, amás d'un llaboratoriu d'investigación. Inclúi tamién un rosarium con 20.000 rosales, un dendrarium, una viesca de carbayos con árboles de más de 100 años d'edá media y un invernaderu de más de 5.000 m². Apegáu a elli ta'l Centru Panrusu d'Esposiciones (Всероссийский выставочный центр), un recintu ferial y parque d'atracciones que ye ún de los exemplos cimeros de l'arquitectura monumental de la era estalinista. Grandes zones de parque separten ellaboraos pabellones, que representen caún d'ellos una rama de la industria y la ciencia soviétiques o una de les repúbliques de l'antigua URSS. Anque de magar la década de 1990 ye usáu como un xigantescu centru comercial, con pequeñes empreses instalaes nos sos pabellones, entá caltién les güelgues del so pasáu, incluyendo dos fontes xigantesques y un cine panorámicu con pantalla de 360º.
Ente los llugares imprescindibles de visita pa los munchos turistes que, de siempres, tienen aportao a Moscú alcontramos, amás de la Plaza Bermeya y los edificios que l'arrodien, la ilesia de l'Ascensión de Kolomenskoye, inaugurada en 1532, que ye Patrimoniu de la Humanidá. Tamién ye muy visitáu un xardín con escultures, el Museon, nel que s'esponen les estatues de llíderes de l'antigua URSS que foron retiraos de los sos anteriores emplazamientos tres de la cayida del comunismu. Ta cerca de la Galería Tretyakov, qu'axunta la mayor colección d'arte rusu del mundu. Hai que citar, pa finar, el zoolóxicu de Moscú, un parque dividíu en dos zones xuníes por una ponte, nel que viven más de 6.500 animales de cerca de mil especies y que ye visitáu añalmente por más de 1,2 millones de persones.
Ún de los museos más destacaos de Moscú ye la Galería Tretyakov, fundada tres de la donación pol mecenas Pavel Tretyakov, en 1892, de la so importante colección privada a la ciudá. La colección repártese ente dos edificios: la vieya galería, la orixinal, asitiada na oriella meridional del ríu Moscova, nel barriu de Tretyakovskaya, y la nueva, creada na dómina soviética. Na primera atopamos los trabayos de los pintores prerrevolucionarios, como Ilya Repin, y los iconos rusos clásicos, incluyíos los del iconografista del sieglu XV Andrei Rublev. La nueva galería contién principalmente obres de los artistes de la dómina soviética y dalgunos posteriores, magar que la so colección solápase en parte cola de la galería vieya al incluyir arte d'entamos del sieglu XX. Nesta parte nueva alcontramos una reproducción a pequeñu tamañu del famosu "Monumentu a la Tercera Internacional" de Vladimir Tatlin, amás d'obres d'otros artistes importantes de vanguardia como Kazimir Malevich y Wassily Kandinsky y les principales obres del estilu conocíu como realismu socialista.
Otru muséu importante ye'l Muséu Pushkin de Belles Artes, d'estructura espositiva asemeyada al Muséu Británicu de Londres. Nes sos sales atopamos, como n'aquelli, un amiestu de restos de diverses civilizaciones y de copies d'escultures antigües, anque tamién trabayos de pintores contemporáneos importantes como Claude Monet, Paul Cézanne o Pablo Picasso. El Muséu Históricu Estatal de Rusia (Государственный Исторический музей) ye un muséu d'historia rusa asitiáu ente la Plaza Bermeya y la Plaza Manege. Los oxetos espuestos van dende restos de tribus preshistóriques que vivíen no qu'anguaño ye Rusia hasta obres d'arte de gran valor compraes pola dinastía Romanov. En conxuntu hai depositaos nel muséu varios millones d'oxetos.
El Muséu Politécnicu, fundáu en 1872, ye'l mayor muséu de la ciencia del país, y inclúi na so colección d'inventos y avances tecnolóxicos humanoides autómates del sieglu XVIII y les primeres computadores soviéticos, y otros oxetos hasta un total de 160.000. El Muséu-Panorama Borodino, asitiáu na avenida Kutuzov, permite a los sos visitantes esperimentar, nún diorama de 360º, les sensaciones d'alcontrase dientro d'una batalla. Forma parte d'un complexu d'edificios que conmemoren la victoria na Guerra Patriótica de 1812 escontra l'exércitu napoleónicu, y qu'inclúi tamién un arcu triunfal llevantáu en 1827 y un muséu d'historia militar
Moscú, amás de contar con un garapiellu de museos perinteresantes, ye la capital rusa de les artes escéniques: hai 93 teatros, 132 cines y 24 sales de conciertos, ente los que rescamplen los teatros Bolshoi, Malyi o Vakhtangov. En temporada ye posible asistir na ciudá a reperesentaciones teatrales y de ballet tanto clásiques como contemporánees. Los amantes de la música clásica tienen el so puntu d'alcuentru na Casa Internacional de la Música de Moscú, inaugurada en 2003, y tamién nel teatru Svetlanov, que tien el órganu mayor del país.
Na ciudá tienen tamién la so sé permanente dos circus, l'Estatal de Moscú y el Circu de Moscú, y el Muséu del Espaciu, que recuerda les fazañes de los cosmonauta|cosmonautes soviéticos.
La historia del cine rusu nun puede entendese sin falar de cine soviéticu, y nun se pue falar d'elli ensin falar del estudio Mosfilm, aú se rodaron bien de películes y que, magar el descensu de cantidá na producción del cine soviéticu, entá sigue usándose. La visión de películes históriques o difíciles d'alcontrar ye posible nel cine Salut, aú se proyecten películes de la colección del Muséu del Cine. Citaremos tamién, pa finar esti apartáu, el Muséu Estatal D'Arquitectura Shchusev, muséu nacional d'arquitectura que recibe'l so nome n'honor del arquitectu Alexey Shchusev.
Ríu
Un ríu ye una corriente natural d'agua. Tien un caudal considerable y desemboca nel mar, nun llagu o n'otru ríu. Nesti últimu casu llámase afluente.
Llagu
Un llagu ye una masa d'agua dulce o salada, embalsada en tierra firme. Los aportes d'agua a los llagos vienen-yos de les precipitaciones atmosfériques o de ríos y pequeñes fontes d'agua.
Llagu Enol
El llagu Enol ye un de los dos llagos que formen el conxuntu conocíu como Llagos d'Enol, n'Asturies. Esti llagu, que ye'l más grande de los dos, ta a unos 10 quilómetros de Cuadonga y a unos 25 de Cangues d'Onís.
Alcuéntrase a unos 1.000 metros d'altitú, nel macizu central del Cornión. Tien un calume máximu d'unos 25 metros, con un másimo de llonxitú de 750 metros y una anchura d'unos 400 metros.
Perlavia
Perlavia ye un llugar de la parroquia uvieina de Trubia, n'Asturies, España.
Ta a 14,9 km d'Uviéu, na fastera izquierda del valle del Trubia, a una altitú que varía ente los 370 y los 410 metros. Llégase a él per una esviadura na carretera AS-313. Per debaxu del pueblu alcuéntrense terrenos pa cultivos.
Cuenta con una población de , qu'habiten en cases de arquitectura tradicional, algunes d'elles con escaleres esteriores y corredores. Tamién se puen alcontrar varios hórreos bien conservaos, con talles y relieves artísticos. 
Tien una ermita dedicada a San Antonio.
Se cree que'l nome vien de "per illam apiam", que significa "xunto al abia", "xunto al ríu".
Xosé Lluis García Arias
Xosé Lluis García Arias (6 de mayu de 1945, Teberga, Asturies) ye un filólogu asturianu que foi presidente de l'Academia de la Llingua Asturiana dende la so fundación en 1981 hasta 2001.
Dempués de cursar el bachilleratu en Palencia y Pontevedra, llicencióse en Filosofía y Lletres na Universidá d'Uviéu, onde tamién sacó'l títulu de Doctor en Filoloxía Románica. Foi profesor nes universidaes d'Uviéu, Valladolid y Llión. Anguaño, García Arias ye Catedráticu de Dialeutoloxía na Universidá d'Uviéu.
Cofundador y primer presidente de Conceyu Bable, ye autor de numberosos artículos, conferencies, ponencies en congresos y llibros. La so obra ye sobre too ensayística, anque tamién se dedica a la torna a l'asturianu de poemes y llibros como El Principín d'Antoine de Saint-Exupéry.
Ríu Deva
El ríu Deva ye un ríu del norte de la península Ibérica, na costa Cantábrica, que discurre entre Asturies y Cantabria y desemboca nel Mar Cantábricu.
Europa de los Pueblos
Europa de los Pueblos (EdP) ye una colligación eleutoral qu'aconceya partíos políticos d'izquierdes de toa España, fecha pa les eleiciones europees de 2004. Nella taben presentes los partíos políticos: Andecha Astur , Eusko Alkartasuna, Chunta Aragonesista , Esquerra Republicana de Catalunya, Partido Socialista de Andalucia, Conceju Nacionaliegu Cantabru, Asamblea de Izquierdas y Inicitaiva Ciudadana.
Esta coalición algamó representación nel Parlamentu Européu, onde Bernat Joan salió elexíu eurodiputáu. Alternativa Popular Canaria nun formó parte de la coalición pero pidió el votu pa la mesma. 
Los firmantes de la Coalición ficieron de só'l manifiestu de l'Alianza Llibre Europea (ALE), pa les eleiciones europees del 13 de xunu y nel que se defende una Europa de la diversidá, sofitada na soberanía, na xusticia social y na subsidiariedá.
L'Eurodiputáu de EdP inxértase nel grupu de l'Alianza Llibre Europea. ALE conforma xunta Los Verdes Europeos el grupu parllamentariu. Los Verdes- Alianza Llibre Europea (N'Inglés "The Greens- European Free Aliance"). L'ALE tien anguaño cinco miembros nel Parllamentu Européu:
Centum
Centum, del llatín "cientu", fai referencia al criteriu de división de la llingua indoeuropea basáu nas lleis de Grimm y Verner. Según éstas, el fonema k (centum pronúnciase "kentum"), que se piensa pertenecía al protoindoeuropéu, caltúvose constante en deillas llinguas derivadas d'esti. 
Asina, las llinguas que caltienen la /k/ pertenecen al tueiru occidental d'esta familia de llinguas, frente a las que tresformorun esti soníu nun sibilante /s/, el grupu satem. 
Si qu'asina, muitos llingüistas nun aceutan esti criteriu de división en dous tueiros yá qu'eillu conlleva que la dixebra del Indoeuropéu prodúxose nuna dómina enforma ceu y amás, nun ye l'únicu rasgu importante pa estremare los grupos d'esta gran familia llingüística.
Satem
Satem, del avésticu "cientu", fai referencia al criteriu de división de la llingua indoeuropea basáu nas lleis de Grimm y Verner. Según estas, en deillas familias indoeuropeas un fonema de soníu /k/ perteneciente al protoindoeuropéu tresformóuse nun sibilante /s/.
Asina la pallabra "cientu", en llatín centum, convirtiéuse n'avésticu en satem, atestiguando'l pasu de k a s; d'esti xeitu confórmase el grupu oriental ou satem frente al occidental ou centum.
Si qu'asina, muitos llingüistas nun aceutan esti criteriu de división en dous tueiros yá qu'eillu conlleva que la dixebra del Indoeuropéu prodúxose nuna dómina enforma ceu y amás, nun ye l'únicu rasgu importante pa estremare los grupos d'esti gran grupu llingüísticu.
Xuacu Amieva
Xuacu Amieva (12 d'ochobre de 1954) ye un gaiteru asturianu nacíu en El Mazucu, Llanes. Maestru de gaiteros, distínguese pol so llabor de recobramientu del patrimoniu cultural y musical asturianu, siendo fundador d'abondos grupos folklóricos y bandes de gaites. Tamién destaca la so creación musical, que ye reconocía a nivel mundial con premios de prestixu como'l Troféu Macallan del Festival Intercélticu de Lorient o'l Grammy.
La so vocación musical vien-y de familia, yá que so madre yera cantante de tonada y tenía parientes que tocaben la gaita. En 1974 entró a formar parte del grupu «Urogallos». Interesáu na música tradicional asturiana participa en delles agrupaciones folklóriques como «Raigañu», «Urogallos» y «Andecha Folklor d'Uvieu». Nellos fai un importante llabor de recobramientu tanto de músiques como d'instrumentos populares como la bandurria, la gaita de rabil, la trompa o arpa de boca, la flauta travesera de madera, ...
Nel añu 1980 crea n'Uviéu la «Escuela de música tradicional», de la que más tarde tendría qu'abrir delegaciones n'otros puntos del Principáu debido a la gran demanda. Nestes escueles naceríen delles de les primeres bandes de gaites d'Asturies, como la "Banda de los L.lumerinos" o la "Banda Gaites Naranco".
Arriendes d'esi trabayu d'enseñanza funda los grupos folk "Beleño" y "Ubiña". En 1990 formó el grupu folk «Xuacu Amieva». En 1995 collabora colos irlandeses The Chieftains nel so discu "Santiago" tocando el tema "El besu". El discu obtendría nel añu 1997 el premiu Grammy.
Nel añu 2006 convirtióse nel presidente de la Xuntanza de Gaiteros Asturianos (XUGA), asociación na que s'amestaron les dos asociaciones de gaiteros que nesi momentu funcionaben n'Asturies.
Ríu Piles
El Piles ye un ríu que discuerre dientro del conceyu de Xixón, na estaya central d'Asturies, nel norte d'España.
Xosé Lluis García Arias cuida, nel so llibru "Pueblos asturianos: el porqué de sus nombres", que "l'orixe del so nome afáyase nel términu d'orixe llatín PILAM 'morón, columna' o 'pila, pilón', en referimientu a costrucciones precises pa trespasalu."
Francisco Franco
Francisco Franco Bahamonde (Ferrol, 4 d'avientu de 1892 - Madrid, 20 de payares de 1975), tamién conocíu como "El Caudiellu" o "El Xeneralísimu" ("Caudillo" y "Generalísimo" respeutivamente ), foi un militar y dictador que gobernó n'España ente abril de 1939 y payares de 1975.
Demientres la Segunda República Española, en 1933, tres del trunfu de la derecha nes eleiciones, ascendiéronlu a xeneral de división. En 1934, pente'l periodu de gobiernu radical-cedista, como xefe d'Estáu Mayor, dirixó dende'l ministeriu de la Guerra les operaciones pa reprimir la Revolución d'Ochobre de 1934 n'Asturies.
Franco
Nun confundir con Francu
Como Franco conócense les siguientes persones:
David Villa
David Villa Sánchez (El Guaḥe), ye un futbolista Asturianu nacíu en Tiuya, (Llangréu) el 3 d'avientu de 1981. Anguaño xuega de delanteru nel equipu de fútbol del New York City Football Club.
El Guaḥe esti nomatu vien de la pallabra asturiana guaḥe ello quier dicir persona xoven , entamando esti nes categories inferiores del UP Llangréu onde entamó esti alcuñu pola so estatura, dellos años dempués castellanizada pola prensa española na pallabra ""Guaje"".
Entamó nel UP Llangréu,xugando con el jugador que'y dio la fama, Marco Pérez Bada, residente de Llanes onde tuvo xugando hasta los diecisiete años. Ceo llamó la atención de los principales clubes asturianos, pero el Real Uviéu descartó incorporalu al Requexón debíu a que'l cuerpu técnicu nun creyó que tuviese suficiente potencial, siendo la principal hipótesis el descarte pol so altor. Esto dexo-y el camín llibre al Sporting, que lu incorporó a la escuela de Mareo, primeru nel División d'Honor xuvenil y posteriormente nel Sporting B pa que debutase na campaña 1999/2000.
Tres dellos años finando de formase na Escuela de fútbol de Mareo, na temporada 2001/2002 ascendió al primer equipu del Sporting, club col que xugó dos temporaes completes na segunda división.
Algamó l'atención de los equipos de primera división marcando 39 goles nos 78 partíos xugaos, y el Real Zaragoza ficholu na temporada 2003/2004 por unos 3 millones d'euros y la cesión del delanteru croata Mate Bilić. Demientres so etapa nel Zaragoza xugó 73 partíos y marcó 32 tantos nes dos temporaes que tuvo, algamando el títulu de Campeón de Copa ante'l Real Madrid. Lo que-y fexu debutar na selección española de fútbol.
Na temporada 2005/2006 llegó al Valencia CF, anguaño el so equipu, que pa algamar contratu col xugaor pagó lo estipulau na cláusula de rescisión del so contratu: 12 millones de euros. Na so primera temporada nel club valencianista cumplió coles espeutatives xeneraes yá que anotó 25 goles, quedando segundu nel trofeu Pichichi a solu un gol de Eto'o. La gran temporada realizada llevolu a ser ún de los convocaos por Luis Aragonés pa participar nel Mundial de Alemania cola selección española.
Na temporada 2006-2007, David Villa llegó a ser de nuevu el mayor goleaor de la lliga española, algamando asina el segundu trofeo Zarra, que-y otorga el diariu deportivu Marca cá añu dende'l 2006.
En 2010 llega al FC Barcelona, ganando con esti equipu la Lliga española y la Lliga de Campeones de la UEFA na temporada 2010/2011.
Nel branu de 2013 ye traspasáu al Atlético de Madrid, ganando con esti equipu la Lliga española y quedando segundo de la Lliga de Campeones de la UEFA na temporada 2013/2014.
Nel branu de 2014, en rematando'l so contratu col Atlético de Madrid, robló col New York City Football Club, nuevu equipu de la Major League Soccer de los Estaos Xuníos.
El so debut prodúxose'l 9 de febreru de 2005, n'Almería. Disputábase un partíu de clasificación pal Mundial d'Alemaña 2006, que'l so resultáu foi España 5-0 San Marino. Nel primer partíu d'España nel Mundial d'Alemaña 2006 escontra Ucraína, Villa marcó dos goles. El primeru nun llibre direutu, y el segundu de penalti.
Na Eurocopa 2008 convirtióse nel máximu goleador con un total de 4 goles. El día 10 de xunu del 2008, nel partíu de debut de la seleición española escontra'l combináu rusu, Villa fexo un hat-trick. El resultáu final foi 4-1 a favor d'España. Nel segundu partíu d'España, xugáu'l 14 de xunu escontra Suecia, Villa marcó'l gol de la victoria por 2-1 nel últimu minutu del partíu y mete a España en cuartos de final como 1ª de grupu.
En 2008 Villa participó na campaña "Doi la cara pola oficialidá" que defendía la oficialidá de la llingua asturiana.
Angola
Angola ye un país de la costa occidental d'África que llenda al norte y al oeste cola República Democrática d'El Congu, al este con Zambia, al sur con Namibia y al oeste col Océanu Atlánticu. L'enclave de Cabinda ta estremáu del restu del territoriu pola salida a la mar de la República Democrática d'El Congu.
El nome del país vien de la palabra bantú "n'gola", que yera'l títulu que recibíen los xefes nativos nel sieglu XVI, cuando entamó la colonización portuguesa.
"Artículu principal: Xeografía d'Angola"
El país ta dividíu en varies fasteres con carauterístiques bien estremaes:
El ríu Zambeze y varios afluentes del Congo tienen les fontes nel territoriu d'Angola.
El puntu cimeru del país ye'l monte Moco (2 620 m.)
"Artículu principal: Demografía d'Angola"
Los últimos datos de población indiquen que'l país tien .
Población en 2004:
Esperanza de vida (2001)
Tasa de bruta de natalidá : 52 ‰ (2003)
Tasa bruta de mortalidá: 24 ‰ (2003).
Tasa de mortalidá infantil: 193,72 ‰ (2001)
Tasa de fecundidá: 6.5 neños / muyer (2001).
Tasa bruta d'escolarización na enseñanza primaria (1998-2002)
Tasa bruta d'escolarización na enseñanza secundaria (1998-2002)
Población urbana: 36 % (2003)
El territoriu de l'actual Angola ta pobláu polo menos dende'l sieglu V e.C. Los pueblos falantes de llingües del grupu bantú qu'emigraron en foles sucesives dende'l Golfu de Guinea, llegaron a la rexón nos primeros sieglos de la dómina cristiana, desplazando pa contra'l sur a los habitantes primitivos. 
Los bantús, amestaos colos pueblos autóctonos, fundaron dellos reinos, ente los que destaca'l Congo ("país de la pantera"). El reinu Congo dominaba tola rexón y taba na época de mayor esplendor de la que llegaron los europeos.
Dende 1975, fecha de la so independencia de Portugal, Angola conoció una interminable guerra civil, que provocó más d'un millón y mediu de muertos nun cuartu de sieglu, lo que vien a representar 160 por día. 
Angola ta dividida en 18 provincies ("províncias"):
Aparte del portugués, que ye la llingua oficial del país, Angola tien varies llingües nacionales, toes elles del grupu de llingües bantú como l'umbundu, el congo, el cuañama, el ñañeca, el luvale, o'l chocue. 
La economía angolana ye predominantemente agrícola, siendo'l café'l principal cultivu. Tres d'ésti vienen, n'orde d'importancia, la caña de zucre, el sisal, el maíz, l'aceite de cocu y les cacagüeses. Ente los cultivos comerciales rescamplen l'algodón, el tabacu y el cauchu. Tamién son relativamente importantes los cultivos de pataques, arroz, cacáu y plátanos.
El país ye ricu en minerales, especialmente en diamantes, petroleu y fierro. Tamién hai xacimientos de cobre, manganesu, fosfatos, sal, mica, plomu, estañu, oru, plata y platín.
Les principales industries son les de tresformación d'oleaxinoses, cereales, carne, algodón y tabacu. Tamién son importantes la producción de zucre, cerveza, cementu, madera, y el refináu de petroleu. 
Anque dispón d'inmensos recursos naturales, l'economía angolana salió de venticinco años de guerra civil nun estáu catastróficu, con una renta per cápita ente les más baxes del mundu y una agricultura de sosistencia qu'alimenta al 85 % de la población.
Nos últimos años la situación económica tiende a ameyorar, pola mor del aumentu de producción de diamantes y petroleu y la suba del preciu d'ésti últimu nel mercáu mundial.
En 2004 el PIB medró un 11,2 % y pa 2005 la previsión ye d'un aumentu del 16 %. La inflaición, qu'algamó'l 40 % en 2004, ta previsto que baxe hasta'l 15 %.
Al mesmu tiempu nel país espoxiga la construcción y tán llevándose a cabu proyeutos d'infraestructures, como la línea de ferrocarril de Benguela.
Sicasí, calcúlase qu'anguaño la miseria sigue afectando a dos tercios de la población y que más d'un millón de persones dependen de la ayuda alimentaria internacional. Nesti contestu, anque la prioridá del presupuestu gobernamental ye la llucha contra la probitú, bona parte de los ingresos petrolíferos siguen dedicándose al reembolsu de la delda esterna, estimada a 6 000 millones d'euros.
Sicilianu
El sicilianu ye una llingua románica, falada por 4,7 millones de persones en Sicilia, nel sur de Calabria, nel sur d'Apulia (Salento) y ente los emigrantes sicilianos.
En sicilianu les pallabres masculines finen con "U" mientres que les femenines acaben con "a". El plural ye normalmente "I" tanto pa les pallabres masculines como femenines. El sicilianu camuda la "LL" latina por "DD", de forma que por exemplu "caballus" (caballu) sedría "cavaddu" en sicilianu.
Madrid
La villa de Madrid (tamién "Madrí" o "Madril") ye la capital d'España y de la Comunidá de Madrid. Fundóse a partir d'un enclave árabe "(al-Maǧrīṭ , المجريط)" conquistáu por Alfonsu VI en 1083. Felipe II fízola sede de la corte reemplazando a Toledo. Dende entós ye la capital d'España, menos el periodu que va dende 1601 a 1606 nel que lo foi Valladolid. Con 3.207.247 habitantes (2013), ye la ciudá más grande del país, la tercera ciudá más poblada de la Xunión Europea, por detrás de Londres y Berlín, y la so área metropolitana ye la cuarta más poblada (detrás de les de París, Londres y la Rexón del Rhur). 
La ciudá foi fundada na época musulmana (sieglu IX) anque hai constancia de poblamientos enanteriores. Foi conquistada polos cristianos en 1085, pasando a ser parte del Reinu de Castiella. Convirtióse durante l'Edá Media nuna próspera villa con derechu a votu nas Cortes de Castiella. Felipe II fízola sede de la corte en 1561, convirtiéndose na capital del Imperiu Español. La población creció rápidamente dempués d'ellu.
Madrid ta dividíu alministrativamente en ventiún distritos, que tán dividíos en barrios:
Hai cuatro universidaes públiques con sé en Madril:
Tamién tán en Madril les sedes del CSIC, la Biblioteca Nacional, el Muséu del Prado, el Muséu Nacional Centro d'Arte Reina Sofía, etc.
títulu del enllaz
Sicilia
Sicilia ye la sétima islla europea por grandor, la principal islla italiana y la mayor del Mar Mediterraneu. 
Dientro de la rexón autónoma alcuéntrense, amás de la islla principal, delles islles más pequeñes: los archipiélagos de les Islles Eóleas a nordeste, les Islles Egades al oeste, les Islles Pelagie al suroeste, y les islles de Pantelleria, Lampedusa al sur y Ústica al noroeste. La so capital ye Palermo. El gobernador ye Rosario Crocetta ("Partido Democratico").
Ta dixebrada del continente pel Estrechu de Messina, d'unos 3 km.
Tanto la islla principal como les que la arrodien, son d'orix volcánicu. Anguaño topámonos con dellos volcanes n'activo: Etna, Stromboli, Vulcano, ...
Munchos sicilianos son billingües, falen l'italianu y sicilianu, una llingua romance que vien del llatín vulgar, con influyencies del griegu, árabe, francés, provenzal, alemán, catalán y español. 
Páxina oficial (n'italianu)
Sicilia (n'italianu)
Fabada
Fabada asturiana, llamada fabada, ye un pote fechu con fabes. Un platu tradicional asturianu. 
Lo esencial pa una bona fabada ye utilizar unos bonos ingredientes, bones fabas de la granxa, chorizu, morciella, llacón, tocín o panceta y según la zona yá incorporen ingredientes singulares de cada zona d'Asturies. 
El restu ye da-y tiempu, que se faiga amodo y la resultancia de too ello va ser la excelencia en la calidad del platu mas conocíu de la cocina tradicional Asturiana. 
La fabada faise con fabes seques que se ponen ente agua el día anterior, pa llueu cocinase a fueu lentu xunta'l compangu (llacón, tocín, morciella y chorizu.) Algunes persones tamién-y ponen un plizcu de pimentón o azafrán. Ponse a fueu lentu dos o tres hores. Tamién almite otros embutíos llocales como'l sabadiegu de Noreña o n'ocasiones rau de vaca o costiella.
De xemes en cuando, pa removeles, "asústense" moviendo delles veces la pota de llau a llau y echando un migayu d'agua frío. Esti tamién ye bon momentu pa dir retirando la espuma que xurde na coción.
La fabada esta meyor comida d'un día pa otru, asina se puede tamién quitar l'escesu de grasa que s'esprendió del compangu.
De normal preséntense fabas y compangu nuna fonte, pero dalgunos restoranes presenten el compangu en platu estreme dixebráu de les fabas.
El consumu de "fabes" remontar n'Asturies al sieglu XVI, nel que se sabe con certidume que se llantaba nel territoriu y dalgunes d'elles consumíense. La variedá que s'emplega na fabada ye la que se denomina "de la Granxa", ye una variedá nidio y mantegoso apropiada pa esti platu. El cultivu d'esta variedá ocupa n'Asturies cerca de 2500 hectárees. La receta de la fabada revela un orixe humilde pos los ingredientes asina lu amuesen. Los estudiosos menten que pudo nacer la fabada yá nel sieglu XVIII anque nun hai evidencies que sofiten esta afirmación, hai que considerar qu'a pesar de que les fabas son un ingrediente puramente rural, tiense la creencia de que la fabada naz nes ciudaes.3 Nun esisten referencies escrites lliteraries sobre les fabas en nenguna de les obres, una de les más conocíes: Rexentar nun la menta a pesar de faer una descripción refecha de el costumes de la rexón. Otru autores menten la so paecencia cola cassoulet del Languedoc procedente de la cocina francesa que podría llegar a España gracies al camín de Santiago vía la ruta francesa na dómina de la Edá Media. 
La primer referencia escrita a la fabada apaez nel diariu asturianu de Xixón El Comerciu en 1884; a pesar d'ello nun menta la receta.6 Les apaiciones posteriores na lliteratura culinaria asturiana rellacionen el platu col pote asturianu, autores como Armando Palacio Valdés al describir les característiques de el pastores asturianos na so obra "Sinfonía Pastoral" (1931) nun menta'l platu.7 Según la investigación de distintos espertos8 la fabada naz nun periodu ensin determinar ente'l sieglu XIX y XX. Dellos autores inclínense más pol sieglu XX. Anguaño ye sicasí yá un platu conocíu, non yá n'Asturies sinón qu'en tol territoriu español. Apaecen recetes na lliteratura d'empiezu de sieglu. 
Los emigrantes asturianos pel mundu dieron cuenta d'esti platu ellí por onde fueron, d'esta forma hai en dellos sitios variantes d'esti platu como nes árees cercanes a la ciudá estauxunidense de Tampa.
La forma de cocinar esti platu ye simple, anque non fácil. Esisten factores que pueden echar a perder la so ellaboración: non desalar bien les carnes, cocer a fueu fuerte, l'empléu d'ingredientes non fayadizos, que l'agua emplegada nun axunte les condiciones fayadices, etc. Esisten referencies que menten la fabada como un platu popular, algamadizu por un módico preciu.
Faba asturiana.
La fabada ta fecha con alubias blanques (Phaseolus vulgaris) seques puestes a remueyu mientres delles hores antes de la cocción, esisten munches variedaes asturianes, sicasí delles variedaes como la "Faba asturiana" tienen denominación d'orixe [2] cola que se regula a cerca de 300 productores. N'España ye sicasí acomuñada la faba col "judión de la Granxa" (les "fabas de la granxa" tamién s'usen pa cocinar esti platu). Sía como fora, comercialízase seca y tien de ser puesta a remueyu n'agua frío, xusto que les cubrir, unes hores antes de ser cocinada (a poder ser, el día antes pela nueche). Como riegla nemotécnica, Asturies ye fría, del norte (d'España), depués a -yos fabes échase-y agua frío, ente que los garbanzos son de Llión, al sur (d'Asturies), de clima calorosu pel branu, depués échase-yos agua caliente.
La cocción dura ente cinco y ocho hores dependiendo de la variedá y antigüedá de la faba, ten de ser cola tapadoria a mediu poner, la cocción tien de ser nidia, non violenta, y débese romper el hervor con pequenes cantidaes d'agua frío (a esta operación dízse-y que "asusta" o que "afigura" les fabas). Mientres la cocción nun tien de remover se con preséu dalgunu les fabas, basta con mover la olla dacuando (con un cuartu d'hora basta). Les fabes bien cocíes notar por tar tienres (tiernes) y enteres (enteres) y sobremanera que nun se note la piel o cutícula que les arrodia. Dende'l puntu de vista nutricional les fabas apurren fibra ya hidratos de carbonu.12 13
Artículu principal: Compangu
Chorizu, morciella, llacón y tocín.
Les fabes acompañar d'otros ingredientes cárnicos procedentes del gochu como'l tocín (que tien de ser de la zona de la papada), el chorizu (suel tener dalguna cantidá en pequena proporción de carne de vacunu), la morciella d'Asturies (con sabor llixeramente afumáu),14 llacón, costellames, oreya o rabu, etc a toos estos embutíos y salazones (Panceta en salazón) conózse-y col nome de compangu. Toos ellos productos de la matanza del gochu. Tienen un arume llixeramente afumáu. Suélense añedir especias como azafrán que-y apurren un color anaranxáu al caldu, y arumes característicos, según lloréu. La faba bien cocida ye según los espertos, mantegosa al cielu la boca, en nengún casu tienen d'esistir fabas rotes tres la cocción o desfeches en puré.
Ye un platu de preparación lenta que puede llevar delles hores de preparación si facer de manera tradicional. Les fabes cocer mientres dos hores (con una cebolla entera que depués se tira), siempres cubiertes d'agua, y na etapa final añedir el compangu. Hai que pensar que -yos fabes aumenten de tamañu cola cocción y que nunca se deben remover con una cuyar (yá que se romperíen). El caldu de la fabada tien de dir amestáu, dacuando suélense romper unes fabas por qu'apurran l'almidón abondo, tien de tener un color acoloratáu/amarellentáu por cuenta de la solución grasienta del pimentón/azafrán. Los puristes de la fabada refuguen la adición de especias como fueyes de lloréu, ayu y carnes que nun sían de gochu.
Ye un platu que según la sabiduría popular: "sabe meyor a otru día" de cocinalo. Suelse sirvir en platu o cazuela de folla colos cachos de compangu cocíos sirvíos aparte nuna fonte. Pol so conteníu tratar de platu únicu. Esiste una disputa ente el siguidores d'esti platu alrodiu de la bébora cola que se debe acompañar, dalgunos menten la sidra por tradición, otros que cerveza y hai que menten el vinu. Lo cierto ye que nun hai bebida unánimemente aprobada por toos. Tres el so ingesta hai que saber que les fabas son causantes de los refluxos gastroesofágicos, pueden solliviase con cualquier melecina fayadiza pa combatir la pesadez del estómagu (en nengún casu bicarbonatu, provoca arrecendores).
Tracamundiu
Suelse confundir la fabada col pote asturianu y lo único que tienen de mancomún son les fabes y el compangu, al pote asturianu añedir pataca y berces, según otres verduras típiques de la rexón asturiana. El pote asturianu ye un precursor de la fabada.
La fabada dende mediaos del sieglu XX viense envasando en llates de metal, púdose demostrar que'l productu enlatado caltien les sos propiedaes organolépticas intactes. Esisten numberoses marques que lo comercialicen y nun ye raru atopales nos supermercaos d'España y l'estranxeru.
Certame de la Faba Asturiana
Celebráu en Grau (Asturies) y enmarcáu coles celebraciones de les fiestes y mercaos tradicionales de primera y segunda flor (abril o mayu).
Ye'l primeru y únicu Certame n'Asturies de la Faba Asturiana de Denominación d'Orixe. Celebráu en collaboración col Conseyu Regulador de la Denominación d'Orixe de la Faba Asturiana ya inclúi los premios añales y oficiales del conceyu regulador. Celebráu per primer vegada en 2008, con degustación popular en 2009 y otros eventos n'otres ediciones. En 2015 na so octava edición había degustación popular preparáu por una escuela d'hostelería con recetes utilizando la faba.
Kwanyama
El kwanyama (tamién escrito kuanyama o kwanjama) ye una llingua del grupu bantú. Esti idioma fálenlu alredor de 600.000 persones del sur d'Angola y del norte de Namibia.
Llingües bantúes
Les llingües del grupu bantú formen un subgrupu de la familia de les llingües nixer-congo. Esti subgrupu comprende alredor de 400 llingües falaes en venti países de la metá sur d'África. Ente les llingües del grupu bantú más conocíes tán el suaḥili, el lingala, el xhosa, el zulú o'l kikongo. El númberu total de falantes estímase que ye anguaño de más de 300 millones.
El primeru n'usar la palabra "bantú" (que tien el significáu de "xente" nel propiu idioma) pa designar estes llingües foi'l llingüista alemán Wilhelm Bleek en 1858. Tamién se-y debe a esti autor la primera clasificación de les llingües bantúes con criterios científicos. Ente los principales estudiosos de les llingües bantúes destaquen Carl Meinhof (1857-1944) y Malcolm Guthrie (1903-1972)
Umbundu
L'umbundu ( conocíu tamién como "dongo", "kimbundo", "kimbundu", "kindongo", "luanda", "lunda", "mbundu" , "nbundu", "ndongo", "ovimbundu", "mbari" o "quindundu") ye una llingua del grupu bantú. Fálenla alredor de 5 millones de persones n'Angola, principalmente nes provincies de Benguela y Luanda.
Ñañeca
El ñañeca (tamién conocíu como "lunyaneka", "nhaneka" o "nhanheca") ye una llingua falada por alredor de 300.000 persones nel noroeste d'Angola.
Luvale
El luvale' (tamién conocíu como "chiluvale", "lobale", "lovale", "luena" o "lwena") ye una llingua del grupu bantú. Fálenla alredor de 700.000 persones nel noroeste de Zambia y el sureste d'Angola.
Chocue
El chocue (tamién conocíu como "djok", "chokwe", "ciokwe", "cokwue", "imo", "kioko", "shioko", "quioco", "tschiokloe" o "tshokwue") ye una llingua del grupu bantú. Fálenla alredor d'un millón de persones na República Democrática d'El Congu, Angola, Namibia y Zambia.
António Agostinho Neto
António Agostinho Neto Kilamba (17 de setiembre de 1922 - 10 de setiembre de 1979) foi un poeta y políticu angolanu. Foi secretariu xeneral del Movimientu Popular de Lliberación d'Angola (MPLA) y convirtióse nel primer presidente del país tres la independencia.
António Agostinho Neto, fíu d'un pastor metodista y d'una profesora, nació'l 17 de setiembre de 1922 en Kaxicane (Bengo).
Estudió medicina en Coimbra y más tarde en Lisboa, onde, con otros compatriotes, formó parte de diversos movimientos nacionalistes y culturales angolanos. Foi nesta época cuando empezó a escribir poemes, de marcáu carácter social, nos que se describíen les dures condiciones de vida del pueblu angolanu. 
N'acabando la carrera de medicina, volvió a Angola. Pola mor de la so oposición al colonialismu portugués metiéronlu presu en 1960. Pasó dos años na cárcel, primero en Cabu Verde y depués en Portugal, hasta que pudo escapar y esiliase en Marruecos. Dende esti país dirixó'l MPLA, movimientu anticolonialista y marxista angolanu. 
En 1961 espublizó'l segundu llibru de poemes y en 1970 la conferencia d'escritores Afro-asiáticos otorgó-y el premiu Lotus.
Tres la Revolución de los claveles de 1974, el nuevu réxime portugués concedió la independencia a la mayoría de les sos colonies. Esti mesmu añu Agostinho Neto espublizó otru llibru de poemes, tituláu "Sagrada Sperança".
Neto representó al MPLA nes negociaciones colos otros movimientos militares angolanos FNLA (sofitáu por Estaos Xuníos y Francia) y UNITA (respaldáu pola República Surafricana). Estes conversaciones dieron llugar a un gobiernu de transición en xineru de 1975. 
Sicasí, l'alcuerdu ente les tres organizaciones duró poco tiempu y ocho meses más tarde entamaba una guerra civil nel país, controlando cada movimientu una parte del país. La capital, Luanda, queda en manes del MPLA y el 10 de payares de 1975 Agostinho Neto proclámase presidente d'Angola, col apoyu de la XRSS y de Cuba, qu'unvió un fuerte continxente de tropes al país. 
Gravemente enfermu, tresladáronlu pa curalu a Moscú, onde morrió'l 10 de setiembre de 1979. 
Izquierda Xunida
Izquierda Xunida (oficialmente en castellanu: "Izquierda Unida", IU) ye una colligación política española. Ye un movimientu políticu y social que ta basáu nuna organización, política y xurídicamente soberana, que tien por oxetivu tresformar el sistema capitalista económicu, social y políticu, nun sistema socialista democráticu, fundamentáu nos principios de xusticia, igualdá y solidaridá, organizáu en forma d'un Estáu de drechu federal y republicanu. 
En 2005 el coordinador xeneral yera Gaspar Llamazares qu'anunció que nun se diba volver a presentar pal cargu nel congresu que convocó la organización tres perder les eleciones xenerales de 2008 y algamar el peor resultáu de la hestoria del partíu.
El 14 d'avientu de 2008 Cayo Lara Moya ye elixíu coordinador xeneral d'Izquierda Xunida, asina, conviértese nel socesor de Gaspar Llamazares, cola misión de la refundación de la coalición como movimientu políticu y social. Cayo Lara, magar que representaba al PCE nel somantu d'IX, integró na nueva direición de la organización a persones de tolos seutores y corrientes de la formación. Cayo Lara remarcó l'apuesta por alloñar a IX del PSOE, y volver a convertise nun movimientu qu'atrope'l votu de los trabayadores qu'apuesten pol sistema anticapitalista y la llucha d'izquierdes. Preténdese qu'IX abandone la socialdemocracia pa convertise de nuevo nel abanderáu de la llucha d'izquierdes d'España.
Comunidá de Países de Llingua Portuguesa
La Comunidá de Países de Llingua Portuguesa (Comunidade dos Países de Língua Portuguesa) o CPLP ye un foru multillateral ente países de too'l mundu que tienen como llingua'l portugués.
Los países de fala portuguesa sumen unos 223 millones de falantes. Les naciones de la CPLP totalicen un área aprosimada de 10.708.674 de quilómetros cuadraos. 
La sede de la organización alcuéntrase en Lisboa y el so Secretariu Executivu ye actualmente l'embaxador Luís de Matos Monteiro da Fonseca, de Cabu Verde.
La CPLP formóse en 1996 con siete estaos (Angola, Brasil, Cabu Verde, Guinea-Bissau, Mozambique, Portugal y São Tomé y Príncipe). Timor Oriental axuntóse a ellos nel 2002 dempués d'independizase d'Indonesia. 
Macau, que foi la cabera colonia portuguesa al integrase na República Popular China en 1999, forma parte como miembru observador de la organización. Ye tamién el casu de Guinea Ecuatorial, que tien como idiomes oficiales l'español y el francés, pero onde se falen tamién llingües criolles derivaes del portugués en delles provincies. 
Nos sectores reintegracionistes gallegos deféndese la entrada de Galicia na organización
Saint Lucia
Saint Lucia (tamién "Santa Llucía") ye un pequeñu país allugáu al norte de Saint Vincent y les Granadines y al sur de la islla de la Martinica, nel Mar Caribe. Ye miembru de la Comunidá del Caribe, de la Organización d'Estaos Americanos y de la Mancomunidá Británica de Naciones.
Los primeros pobladores indíxenas llegaron de Sudamérica alredeor del sieglu III pero col tiempu fueron asimilaos pola tribu de los caribes. Como'l so puertu en Castries taba mui bien asitiáu los británicos y los franceses tuvieron disputándose la islla ente los sieglos XVI y XVII. Al final fueron los británicos los que se quedaron con ella nel añu 1814. En 1967 la corona británica dio-y a la islla mayor autonomía p'alministrar asuntos internos y finalmente el 22 de febreru de 1979 concedio-y la independencia.
Saint Lucia ye una islla volcánica con 158 quilómetros de costa. El so puntu más altu ye'l Monte Gimie que tien 950 metros sobre'l nivel del mar, pero los montes más famosos son los montes Pitons, que sirvieron d'insparación pal diseñu de la so bandera nacional. La ciudá más grande ye la capital, Castries, onde vive más d'un terciu de la población. Otres ciudaes importantes son Soufriere, onde hai algunos manantiales y emanaciones sulfuroses del volcán Qualibou y Vieux Fort, onde s'alcuentra l'aeropuertu internacional. El clima ye tropical y la temporada de les lluvies entama en mayu y acaba n'agostu. Anque esisten dellos problemes de deforestación y erosión al norte de la islla, el principal problema que tien son los furacanes qu'asolen tolos años les islles del Mar Caribe.
Habiten na islla unes 162.000 persones, de les cuales un 90% son de raza negra, el 9% mulatos y el 1% blancos. El 90% de la población ye católica y casi'l 33% del total nun sabe lleer nin escribir. La edá promediu son 24 años y la esperanza de vida ye de 73 años.
Santa Llucía divídese en once rexones alministratives:
Mar Caribe
El Mar Caribe ye un mar del Océanu Atlánticu, asitiáu al este d'América Central. Tamién se lo llama Mar de les Antilles por tar al sur y al oeste del arcu antillanu. Nél alcuéntrense les Islles Caribes.
Llenda al norte coles Grandes Antilles, Cuba, la islla de la Española na que tan Haití y la República Dominicana y la islla de Puertu Ricu; al este coles Pequeñes Antilles; al sur con Venezuela, Colombia y Panamá; y al oeste col restu de países centruamericanos Costa Rica, Nicaragua, Hondures, Guatemala, Belize y la península de Yucatán, Méxicu.
Xerusalén
Xerusalén (n'hebréu ירושלים, "Yerushalayim"; n'árabe القدس, "al-Quds"), ciudá d'Asia, nel Prósimu Oriente. Foi l'antigua capital del Reinu d'Israel y del Reinu de Xudá; principal ciudá israelina, capital declarada del estáu d'Israel y, d'igual mou, ciudá onde l'Autoridá Palestina quier establecer la so capital (Xerusalén Este).
Ye una de les ciudaes más antigües del mundu, habitada polos cananites xebuseos enantes de la llegada de les tribus hebrees a Canaán a principios del sieglu XIII e.C..
Israel proclamó Xerusalén como capital en 1950, dos años depués de la creación del estáu hebréu, y asitió ellí les sedes del gobiernu, el parlamentu y otros órganos alministrativos. La ciudá fora dixebrada en dos partes (Israel y Xordania) tres l’armisticiu de la guerra árabe-israelina de 1948, polo que la capitalidá xudía namás afeutaba a la parte occidental. Na guerra de los seis díes de 1967, Israel conquistó la parte oriental (Xerusalén Este) y la incorporó al restu del conceyu. En 1980, el gobiernu hebréu aprobó la Llei de Xerusalén, que falaba de la ciudá como la “capital eterna ya indixebrable” del país. Énte esti fechu, la ONU aprobó la resolución 478, que declaraba nula la llei israelina y aconseyaba a los Estaos miembros treslladar les sos embaxaes a Tel-Aviv como midida de castigu.
"Salem" quier dicir "paz" n'hebréu antiguu, y "Xeru" "ciudà", polo que Xerusalén al completu quier dicir "Ciudà de la paz".
Monte Olimpu
L'Olimpu (del griegu: "el rellumante") ye un monte de 2.911 m., siendo'l más altu de Grecia. Eríxese ente Macedonia y Tesalia dominando'l valle de Tempe. Ye un macizu calcareu con faces tapecíes de biesques. Ta protexíu, al igual que la so redolada, como Parque Nacional del Monte Olimpu.
Per tol mundiu hai fasta 18 montes diferentes col mesmu nome, nes islles griegues, Xipre, Nueva Zelanda, Estaos Xuníos; y mesmo, el principal monte de Marte recibe'l so nome n'honor del cuetu griegu.
Na Mitoloxía griega esti monte taba consideráu'l llar de los dioses olímpicos, que recibíen el so nomatu por vivir nél. Los antiguos griegos consideraben que nel so cimbru, siempres arrodiáu de ñubles, taben les cases de cristal construyíes por Hefestu u habitaben los principales dioses dirixíos por Zeus.
Mancomunidá de Naciones
La Mancomunidá Británica de Naciones ("British Commonwealth of Nations" n'Inglés) ye una organización compuesta por 53 países independientes que, cola escepción de Mozambique, tienen historia en común col Reinu Xuníu. La reina Sabela II del Reinu Xuníu ye la cabezalera de la organización y, según los sos principios, ""símbolu del llibre aconceyamientu de los sos miembros"".
La Mancomunidá Británica de Naciones tien una presencia importante nos cinco continentes. Los 53 países miembros formen una comunidá de 1.700 millones de persones, casi la tercera parte de la población mundial. 
Commonwealth
El vocablu inglés Commonwealth (de "common", común, y l'antiguu "weal", que derivó en "wealth", fortuna) significa lliteralmente "riqueza común" o nuna sola palabra: Mancomunidá. El significáu deriva del términu llatín "Res publica" (cosa pública) y anguaño úsase en relación con una comunidá política. La más conocida con esta denominación nel mundu actual ye la Commonwealth of Nations, una comunidá de naciones venceyada al Reinu Uníu.
El términu alemán más cercanu en sentíu lliteral a "commonwealth" ("Gemeinwesen": riqueza común) tien un sentíu más ampliu, quiciabes cercanu al términu "comunidá" n'español. La Wikipedia n'alemán describir como "un términu que significa toa organización actual y hestórica de la sociedá humana polo xeneral, la comunidá pública más allá de la unidá familiar". Por tanto, en Wikipedia nun hai un enllaz directu a un artículu en dichu idioma (llamáu "interwiki").
En inglés, el términu usábase originalmente pa referise a un sistema de gobiernu dedicáu a aumentar el bienestar social o la riqueza común, a diferencia de too aquel gobiernu que'l so fin yera'l beneficiu d'un individuu o una clase. Esto ye, ye un sistema de gobiernu dedicáu al beneficiu xeneral, con un sentíu similar al de la frase llatina "res publica" ("la cosa pública"), pa significar l'aspeutu de beneficiu común implícitu nun Estáu.
Darréu'l términu llegó a entendese col significáu d'una República, especialmente sol sistema impuestu por Oliver Cromwell. Esi sistema ye conocíu como la Mancomunidá d'Inglaterra en castellán o “the old commonwealth” (antigua comunidá) n'Inglaterra. (ver Niveladores)
Na actualidá la palabra xeneralmente designa, nel mundu de fala inglesa, un sistema políticu basáu na asociación voluntaria con cuenta d'escorrer el beneficiu económicu común. (Ver tamién Estáu llibre acomuñáu.) 
Na ciencia política, el términu usar pa designar l'aspeutu o propósitu económicu de ciertes asociaciones polítiques. Esto ye, un sistema que busca amontar riqueza material d'una comunidá o sociedá, dexando l'aspeutu ideolóxicu, etc., a considerancies individuales. Esta acepción puede rastrexase hasta la percepción de Adam Smith, y personaxes tales como John Stuart Mill, pa quien los homes tienen derechu a actuar en llibertá -mientres esos actos nun perxudiquen a otros- porque namá al traviés d'esa llibertá pueden escoyer llibremente lo qu'ellos consideren la so bien o la so conveniencia. Y Thomas Hill Green, pa quien el bien común atopar en «la realización del calter personal», deduz «el bien final, como un tou, namá puede llograse nuna sociedá d'individuos que, siendo siempres un fin pa sigo mesmos —nel sentíu de que la so individualidá nun sume— llogren aumentar la so perfección, atopando esa perfección obtenible namá cuando esos individuos separaos son integraos como parte d'un tou social». Lo anterior puede resumise diciendo que la Commonwealth busca aumentar la llibertá de los individuos nel so sentíu negativu. (ver Llibertá negativa y Economía del bienestar).
The Commonwealth — Sitio web oficial
Castries
La ciudá de Castries ye la capital de Saint Lucia, un pequeñu país del área del Caribe. Ye'l centru comercial de la nación. La so actividá xira en tornu al puertu, un de los meyores al este del Caribe. La ciudá por si mesma ye bien pequeña, malpenes tien 11.377 habitantes según el censu del 2001; poro, tien alredeor delles poblaciones que son parte de la rexon alministrativa col mesmu nome. En total, la rexón tien 64.404 habitantes, más de la tercera parte de la población nacional.
La historia de Castries entama nel añu 1650 cuando foi fundada polos franceses, anque poco queda de les primeres construcciones porque la ciudá tuvo baxo les llames 4 vegaes dende 1785 hasta 1948. El nome vien-y de Charles Eugène Gabriel de la Croix, marqués de Castries. La parte con más xaréu de la ciudá alcuéntrase al sureste del puertu, ente les cais Jeremie y Peynier, onde ta'l mercáu. 
L'Aeropuertu George F. L. Charles da-y serviciu a la ciudá, pero la mayor parte de los vuelos internacionales lleguen al Aeropuertu Internacional Hewanorra, cerca de Vieux Fort, nel estremu sur de la islla. Castries tamién ta conectáu por un "ferry" a la ciudá de Soufriere, al oeste de la islla.
Ido
L'Ido ye una llingua auxiliar, posiblemente la segunda llingua construyida más usada nel mundu, tres l'esperantu anque con gran diferencia tocantes a representación por continentes y númberu de falantes. Ye una versión reformada del esperantu (idioma creáu por L. L. Zamenhof) qu'en 1907 foi escoyida oficialmente pola Delegación pa l'Adopción d'una Llingua Auxiliar Internacional como'l meyor proyectu de llingua internacional de tolos esistentes. La mayor parte del so vocabulariu ta formáu por raíces de llingües modernas d'orixe indoeuropéu y tamién del llatín y el griegu clásicos. L'alfabetu ye fonéticu. Con estructura lóxica (por exemplu "-o" pa sustantivos, "-a" p'axetivos, etc.). Esto fai del idioma más fácil de deprender que cuelesquier idioma maternu, incluso pa los non europeos.
El pidimientu de la Delegación pa l'Adopción d'una Llingua Internacional Auxiliar a l'Asociación Internacional d'Academies en Viena pa escoyer una llingua internacional foi tornada en mayu de 1907. La delegación, que fuera fundada por Louis Couturat, decidió axuntase en Comité en París n'ochobre de 1907 p'aldericar l'adopción d'una llingua internacional estándar d'ente les competidores qu'apaecieren nesa dómina. Acordies coles actes del Comité, decidióse que nenguna llingua cumplía toles mires, pero que l'esperantu podría ser aceptada “por cuenta de la so relativa perfección y poles munches y diverses aplicaciones qu'anguaño yá tien, so la condición de que se realicen diversos cambeos llevaos a cabu pola comisión permanente na dirección definida poles conclusiones del informe de los secretarios (Couturat y Leopold Leau) y pol Proyectu Ido que depués foi presentáu al comité como trabayu anónimu. El Proyectu Ido foi más tarde revisáu por Couturat con ayuda de representantes del esperantu enantes de ser presentáu al Comité, Louis de Beaufront. Beaufront púnxose a favor del esperantu mientres el procesu, pero les meyores adoptaes pola nuevu llingua provoquen la so "conversión" al ido, lo que supon un refuerzu de les sos posiciones iniciales y un actu de coherencia.
Los primeros promotores del esperantu resistiéronse a les reformes y el mesmu inventor, L.L. Zamenhof nun les aceptó. Irónicamente, delles reformes adoptaes pol ido fueren coles mesmes propuestes delles vegaes por Zamenhof, anque solo propunxo delles reformes pa contentar a dellos esperantistes que lo pidieren. En 1894, propunxo esaniciar les lletres acentuaes por ser "una barrera nel espardimientu de la llingua", esaniciar tamién el casu acusativu, camudar el plural -oj al italianu -i, y prescindir de la concordanza axetivu-sustantivu por considerala un llastre superfluu. El vezu de caltener inamovibles les riegles básiques del esperantu inda permanez gracies al fundamentu l'esperantu sobrevivió a les guerres mundiales, conflictos internos del movimientu y a cualquier intentu de debilitar l'esperantu. Couturat, que foi'l principal impulsor del ido, morrió nun accidente de coche en 1914, lo cual, al pie de la Primer Guerra Mundial supunxo un seriu revés al movimientu. A pesar de qu'ésti se recuperó en ciertu mou mientres el periodu de entreguerras tol movimientu pa la instauración d'una llingua internacional sufrió un procesu de fragmentación tres la muerte de Couturat. La publicación d'otra llingua más europeizada, l'occidental o interlingue, en 1922 supunxo l'entamu d'un procesu d'atomización de la comunidá y l'ido perdió la mayor parte de les sos publicaciones periódiques. La deserción d'unu de los sos principales promotores, el llingüista danés Otto Jespersen, en 1928 con ocasión de la publicación del so propiu llinguaxe (el novial), paeció sentenciar al ido. Dempués de les guerres mundiales, adulces llevantóse'l movimientu idista, pero esti empezó a perder miembros y casi toles sociedaes nacionales sumieron, incluyendo l'Academia d'ido. Anguaño esisten un puñáu de sociedaes que son más virtuales que reales anque ye dignu de destacar la sociedá idista de Berlín, l'únicu club idista esistente. Esti club edita una revista billingüe alemán-ido y participa viviegamente na feria d'idiomes de Berlín.
Dellos observadores achacaron el cayente del ido al so calter híbridu (parte proyectu de reforma del esperantu, parte standard común européu). Según esto, nel mesmu intre en que l'ido nun pudo suplantar al esperantu y que nun foi adoptáu pola comunidá esperantista, munchos vieron la convivencia ente dambes llingües como un pesu innecesariu y dirixiéronse escontra otros proyectos. Munchos tamién prefirieron retornar a la comunidá esperantista, muncho más numberosa.
Nos años trenta la decadencia del ido viose ralentizada y mientres la llarga xestación del proyectu de l'Asociación de la Llingua Auxiliar Internacional (n'inglés "International Auxiliary Language Association", IALA) el movimientu idista caltuvo una importancia significativa na matriz de la interlingüística.
Como los occidentalistas, munchos idistas esperaben qu'el IALA produxera una llingua bien similar a la de la so preferencia, pero finalmente, la radicalmente naturalística interlingua resultó ser entá más diversa que l'ido y del estensu occidental y (en contraste colo qu'asocedió cola comunidá occidentalista) nun hubo una migración importante de partidarios del ido escontra la nueva llingua.
Nesti periodu la supervivencia del idioma caltenió-se con recursos financieros acumulaos mientres el so periodu doráu (por casu, el químicu Wilhelm Ostwald donó lo percanciao del so Premiu Nobel de 1909 a una fundación idista).
Jespersen, que tuvo presente mientres los diez díes que duraron les deliberaciones del comité en París y que depués formó parte de la comisión permanente, escribió una historia del ido.
Munchu promotores del esperantu atacaron al ido mientres años. Unu d'ellos, Don Harlow, escribió una historia del ido, concretamente nel tercer capítulu del so "El llibru del esperantu, "Cómo construyir un llinguaxe"". Dalgunos criticaron la validez de la so historia, a lo qu'él respondió nun subcapítulo, "Ido: Los entamos". Seya como quier, los partidarios del ido argumenten que la historia de Harlow nun cunta col testimoniu de toles partes, como fixo Jespersen. Sicasí, ta basada en material d'otros testigos como Émile Boirac y Gaston Moch y con fontes documentales a les cualos Jespersen nun pudo tener accesu (como la correspondencia de Zamenhof con Couturat y otros mientres esi periodu).
La gran mayoría de falantes d'ido conocieron la so esistencia n'habiendo aprendíu esperantu, polo que'l porcentaxe de idistas que saben esperantu ye enforma mayor que'l casu contrariu. El mayor númberu de falantes d'ido alcuéntrase en Alemaña, Francia y España, anque en realidá pueden atopase siguidores d'esta llingua en casi treinta países de los cinco continentes, según la llista de representantes nacionales qu'apaez actualizada en cada númberu de "Progresu" órganu oficial de la organización mundial idista. 
Al tratase d'una llingua artificial, ye desaxeradamente difícil saber el númberu esactu de falantes, pero envalórase que puede haber 100 y 200 ya Internet dexó un anováu interés pola mesma nos últimos años. En comparanza, el esperantu tien siquier unos cientos de miles, inclusive'l psicólogu retiráu Sidney S. Culbert, que lideró un estudiu a escala mundial, envalora esa cifra en 2 millones, sicasí munchos esperantistes nun creen qu'esta cifra sía real y que sía un pocu esaxerada.
Sicasí, ye imprescindible estremar ente'l númberu de "falantes" d'ido y "siguidores" o "simpatizantes" del idioma. Siempres foi a remolque del esperantu, y munchos esperantistes aprender más como interés que pa usalo y prefirieron sofitar al más conocíu esperantu. Ye posible atopar n'Internet foros trillingües ido-esperantu-llingua madre (inglés, español...), nos cualos los distintos interlocutores comuníquense casi ensin problemes.
Dellos esperantistes vieron la cisma del ido como una bendición y un númberu d'escritos demuestren qu'había interés en ver cómo los comenenciudos en crear una llingua perfecta reformándola costantemente dexaben el campu abonao por que'l restu (los esperantistes) pudiera trabayar n'usar y promover la llingua por sigo mesma. Sicasí, estos "reformadores constantes" promovieron otros proyectos de reforma, nengunu de los cualos sobrevivió muncho más allá de les muertes de los sos autores y l'ido permaneció constante dende entós. Puede dicise que magar la comunidá idista foi nos sos entamos d'espíritu fuertemente renovador, los sos díes de cambeos constantes terminaron y afitóse como una llingua terminada, estable y bono d'aprender.
L'ido tien el mesmu sistema de 5 vocales típiques (a, e, i, o, u, que tienen el mesmu valor qu'el del IPA) que l'Esperantu, y casi les mesmes consonantes, anque s'omiten dos fonemes consonánticos usaos por ésti, IPA y . (Les distinciones ente y provocaben una carga innecesaria nel esperantu, asina que fueron esaniciaes nel ido).
Les normes d'acentuación n'ido son regulares, pero llixeramente más complicaes que n'esperantu: toles palabres polisílabes son llanes sacante los verbos infinitivos, que son agudes -asina, atopamos nomes como skolo (escuela), telefono (teléfonu), filozofo (filósofu), kafeo (café)"; axetivos como "universala (universal)" y verbos conxugaos como lernas (apriendo)". Sicasí, tenemos "irar (dir), savar (saber), drinkar (beber), klozar (cerrar), dankar (estimar)" o "pensar (pensar)".
Cuando una palabra termina con una vocal precedida de i o d'u, los dos vocales fundar pa formar una sola sílaba (diptongu), treslladando l'acentu a la sílaba precedente.
Exemplos: "familio (familia), linguo (llingua), radio (radio)".
L'ido dexa (y encamienta) l'usu de la elisión pa evitar cacofoníes o p'ameyorar la fluidez del llinguaxe faláu. He equí dellos exemplos:
Toles palabres n'ido formar a partir d'una palabra raigañu, a la que se-y añedir sufixos y afixos. Éstos determinen el so xéneru, númberu, función, etc. Como nel esperantu, l'ido ye gramaticalmente invariable; a diferencia de la mayoría de llingües naturales, nun hai esceiciones.
Nesta tabla amuésense dalgunes de les terminaciones gramaticales (sufixos):
Los verbos son totalmente regulares. Dientro de les formes impersonales atopamos el infinitivu que, a diferencia del asturianu y de forma similar al llatín, tien tres tiempo verbales: pasáu, presente y futuru.
Esiste otra forma impersonal, el participiu, que non yá tien estos trés tiempos, sinón qu'amás tien una voz activa y otra voz pasiva. La primera podría traducise al español como la cualidá del que fai l'acción del verbu correspondiente. Por exemplu "skribanta" significa "el qu'escribe". Sicasí, la correspondiente forma pasiva del singular sería "skribata", que significa lliteralmente "escritu".
Les formes personales tienen más tiempos verbales p'ameyorar la comprensión del testu y la so exactitú, a saber:
Dalgunes d'estes formes verbales pueden ser escrites usando'l so equivalente compuestu, que consiste na forma correcta del verbu "esir (ser)" y un participiu activu.
La voz pasiva, pela so parte tamién utiliza la forma compuesta con "esir" y un participiu, pero esta vegada'l pasivu. 
El pasivu tamién se forma añediendo la partícula aglutinante -es- nel cuerpu central del verbu conxugáu:
"Me vide.a.s amiko → Amiko vide.es.a.s da me. (Veo a un amigu → Un amigu ye vistu por mi)."
Los pronomes fueron revisaos pa faelos acústicamente más distintos de lo que lo son n'esperantu, que toos acaben en i. Especialmente los pronomes personales singular y plural de la 1ª persona mi y ni podía ser confundíos al falar asina que n'ido son me y ni. N'ido amás estrémase ente l'informal (tu), y el formal (vu) dientro de los pronomes de la 2ª persona del singular. La 2ª persona del plural (vi) nun tien forma informal. Aparte, l'ido tien un pronome de la 3ª persona pa tolos xéneros (lu, que puede significar "él", "ella", o "ello", dependiendo del contestu), amás de los sos pronomes masculín, femenín y neutru de la 3ª persona.
Los pronomes personales pasen a ser posesivos per aciu la desinencia -a.
Los pronomes demostrativos son:
Los pronomes y los axetivos interrogativos y relativos son:
Los axetivos interrogativos siguen la riegla xeneral de los axetivos, esto ye, invariables en xéneru y númberu:
De siguío detállense los pronomes y axetivos indefiníos:
ula, nula, irga, altra, kelka, singla, omna, multa, poka, plura, tanta, quanta, cetera, ipsa
Los axetivos cualificativos terminen siempres en -a (sacante cuando hai elisión) y nun varien nunca en xéneru o númberu.
Cuando l'axetivu funciona como sustantivu tácito (l'axetivu fai de pronome como na frase "los azules son bien bonos") el plural indícase añediendo l'artículu le ("Le blua eses tre bona").
Los comparativos y superlativos nun se realicen camudando l'axetivu, sinón añediendo palabres auxiliares.
El vocabulariu del ido básase nes palabres que dexen una mayor facilidá al númberu más grande de falantes de llingües indoeuropees. Mientres los sos entamos, les primeres cinco mil raíz fueron analizaes, comparándoles a los vocabularios inglés, francés, español, alemán, rusu y l'italianu y la resultancia foi'l siguiente:
total 5371 100% 
Amás, una comparanza del vocabulariu d'ido colos seis idiomes anteriores amuesa les siguientes proporciones de semeyanza :
Esto fai que l'ido sía confundíu dacuando col francés, l'italianu o l'español a la primer vista.
Na siguiente tabla compárense dellos vocablos del ido coles llingües nes que se fixo referencia más arriba. Puede reparase la enorme semeyanza en dalgunos de los casos:
El vocabulariu del ido amplíase xenerando nueves palabres per aciu l'alteración d'otra palabra yá esistente con un ciertu númberu de prefixos y sufixos concretos. Esto dexa tomar palabres yá esistentes y modificar pa crear un neoloxismu y que ésti sía intelixible pol restu de la comunidá ensin necesidá de tener que ser esplicáu primeramente pol so ceador.
Los nuevos vocablos creyer tres un analís del so etimoloxía y faciendo referencia al so equivalente na so llingua primitiva.
Si una palabra nun puede crease a cencielles modificando un vocablu presistente, entós adóptase un nuevu raigañu (como la palabra wikipedio ("wikipedia"), formada con "wiki" + "enciklopedio"). En 1926, por casu, adoptóse la palabra "alternatoro" ("alternador"), porque cinco de los seis llingües nes que se basa l'ido usaben casi la mesma ortografía pa esa palabra, y porque el so significáu yera lo suficientemente alloñáu de cualesquier otra palabra como pa poder xenerar ambigüedá.
L'adopción d'una palabra vien por un consensu dempués de qu'esta fuera revisada de forma oficial pola Unión. Ponse una especial atención n'evitar la homonimia, y l'adopción de cualesquier nueva palabra va precedida d'una concienzuda discutiniu. Cualquier palabra estranxera con un significáu bien concisu y que nun sía d'usu cotidianu (como por casu la palabra "intifada") tien de dexase talo como, pero escrita con lletra itálica".
Los afixos son un recursu llargamente utilizáu n'ido pa formar vocablos de la mesma familia que la palabra orixinaria. Reciben el nome de prefixos si asítiense enantes del raigañu na palabra y sufixos si lo facer dempués. El númberu d'afixos ye demasiáu grande pa ser incluyíu por entero nesti artículu.
L'ido herieda munches de les carauterístiques gramaticales del esperantu, y en munchos casos el vocabulariu ye similar. Dambes llingües comparten les metes de la simplicidá y de la consistencia gramaticales, la facilidá de ser aprendíes, y l'usu de palabres raíz de dellos idiomes europeos. Los dos idiomes, en gran parte, son mutuamente intelixibles. Sicasí, fueron introducíos ciertos cambeos pa tratar delles de les esmoliciones que se presentaren sobre l'esperantu. Éstos inclúin: 
Esiste sicasí, una corriente del Esperantu qu'utiliza un métodu similar: n'esperantu'l sufixu pal femenín ye -ino ( -nj si ye nomáu con mires de ciñu, por casu n'español madre > mama ) y el sufixu, non oficial, pa masculín ye -iĉo, (¿el motivu d'esi sufixu en concretu? porque esiste un sufixu, oficial, pa nomar daqué masculín cariñosamente: -ĉj. Asina que si de -nj > -ino, entós lóxicamente, de -ĉj > -iĉo). 
L'ido tien delles publicaciones qu'almiten suscripción o descarga d'Internet de forma gratuita na mayoría de los casos. Casi toles publicaciones axunten artículos de les temes más variaes y delles páxines dedicaes al estáu nel que s'atopa'l movimientu, según noticies rellacionaes. "Kuriero Internaciona" ye una revista realizada en Francia cada pocos meses. "Adavane!" ye otra publicación editada cada dos meses n'España pola Sociedá española d'Ido que contién una serie d'artículos d'interés xeneral y aprosimao una docena de páxines d'obres traducíes d'otros idiomes. "Progresu" ye l'órganu oficial del Movimientu y la so voz oficial dende 1908.
Pueden topase tamién ensame de llibros n'ido₥ con hestories curties, fábules o proverbios según una amenorgada edición de la Biblia traducida. La lliteratura actual n'ido ye bien poca y solo edítense dellos llibros de poques páxines cada añu. Apenes esisten llectores, escritores o traductores pero espérase que cola so crecedera, anque daqué lentu, pueda crecer tamién la lliteratura n'ido.
Algoritmu
En matemátiques ya informática un algoritmu (la pallabra vien del nome del matemáticu persa Al-Khwarizmi) ye un conxuntu finitu d'instrucciones bien definíes pa facer dalguna xera que, dende un estáu inicial, va finar nun estáu final reconocible. Los algoritmos puen implementase en programes d'ordenador, anque delles vegaes con limitaciones; por errores na implementación o limitaciones del ordenador pue pasar que'l programa nun seya quien a executar correutamente l'algoritmu que se pretendía.
El conceutu d'algoritmu aseméyase al d'una receta, pero munchos algoritmos son muncho más complicaos. De cutio, pa facer la so xera, tienen pasos pa repetir (iterar) o decisiones. Executar correutamente un algoritmu nun quier dicir que se resuelva'l problema, si l'algoritmu ta mal fechu o nun ye apropiáu pal problema.
Puen pensase dellos algoritmos estremaos pa resolver el mesmu problema, con un númberu diferente d'instrucciones, y caún dellos pue necesitar más o menos espaciu o tiempu (complexidad temporal o espacial).
Ordoñu II de Llión
Ordoñu II (¿?-Llión,924), rei de Llión dende'l 914 al 924.
Fíu d'Alfonsu III d'Asturies, educóuse na corte de los Banu Qasi de Zaragoza, a la muerte sou pai dixebróuse'l reinu en tres, seyendo Galicia'l territoriu concedíu n'herencia a Ordoñu. Si qu'asina la muerte de sou hermanu Garcia I de Llión fixo que s'entitulara d'esti reinu y axuntóu las tres particiones so la corona llionesa.
Continóu la política espansionista de sou pai, chegando a tomar y saquear las ciudaes d'Évora y Mérida, obligando a pagalu un tributu por nun siguire cona guerra.
Asinamesmo, el reináu d'Ordoñu significa un intentu d'imposición sobru las fuertes tendencias independentistas del condáu de Castiella, allugáu nesa dómina ente Navarra y Llión, como midida más conocida fou la de convocar a los gobernadores castellanos a Teyares y matalos por nun dir a la batalla de San Esteban de Gormaz al llau del rei.
El sou reináu vese tapecíu polas invasiones d'Almanzor qu'asolóu los reinos del norte, principalmente Llión. Por embargu, Ordoñu II representa l'escomienzu del esplendor llionés y del sou reinu sobru tou na espansión pal sur que faría la corona "legionense".
Programa d'ordenador
Un programa d'ordenador (de cutio nomáu "programa") ye una llista d'instrucciones pasu a pasu escrita pa un ordenador, nun llinguaxe de programación concretu. Delles veces compárase cola definición d'algoritmu, diciendo que l'algoritmu vien a ser una llista d'instrucciones xenériques y abstractes, mentantu'l programa d'ordenador tien eses instrucciones escrites d'una manera especial pa poder executales nuna máquina concreta.
Lo más normal ye que'l programa tea escritu nun llinguaxe que les persones puen pescanciar, pero que llueu se compile nuna versión del programa que tará nun formatu especial que la máquina pue executar direutamente.
Pearlette Louisy
Calliopa Pearlette Louisy (8 de xunu de 1946) ye la Gobernadora Xeneral de Saint Lucia dende'l 19 de setiembre de 1997. Ye la primera muyer qu'ocupa esti cargu. 
Estudió llingüística nes universidaes de les Indies Occidentales y Laval (Canadá). 
Llista de Gobernadores Xenerales de Saint Lucia
Gobernadores Xenerales de Saint Lucia dende 1979:
Llista de Primeros Ministros de Saint Lucia
Llista de Primeros Ministros de Saint Lucia:
José Luis Rubiera Vigil
José Luis Rubiera Vigil (27 de xineru de 1973, Xixón, Asturies), conocíu como Chechu Rubiera, ye un ciclista profesional asturianu que destaca principalmente como escalador. Mide 1'80 m y pesa 69 kg en forma. 
Pasó a profesionales en 1995 nes files del equipu "Artiach" (dende 1996 "Kelme"), nel que tuvo hasta 2000. Estamó a destacar en 1997, ganando na etapa reina del Giro d'Italia y acabando 10 na clasificación xeneral. En 2001 pasa al "US Postal Service" (dende 2005 "Discovery Channel") como gregariu pal estaunidense Lance Armstrong, col que taría nes sos seyes últimes victories nel Tour de Francia. Ente les sos victories destaquen otra etapa nel Giro d'Italia, la "Vuelta al Alentejo" y la Subida al Naranco. Chechu retiróse del ciclismu profesional nel añu 2010 dapués de la celebración del II Criterium Ciudá d'Uviéu, onde recibió un homenaxe de l'afición asturiana 
Chechu Rubiera ye un de los deportistes asturianos que se tien significao en favor de la oficialidá y de la normalización llingüística de la llingua asturiana.
La productora "Semeya Producciones" rodó un documental tituláu "Chechu Rubiera, historia de un gregario", dedicáu a la figura del ciclista xixonés y que s'estrenó nel teatru de la Universidá Llaboral el 25 de payares.
Alan Turing
Alan Mathison Turing (23 de xunu 1912 - 7 de xunu 1954) foi un matemáticu, lóxicu y criptógrafu británicu. 
Munchos consideren a Turing el pá de la informática moderna. Col test de Turing, fizo una contribución perimportante al discutiniu sobre la consciencia artificial: si será posible dalgún día decir qu'una máquina piensa y tien conocencia. Tamién amosó una formalización del conceutu d'algoritmu y de computación cola Máquina de Turing; cualisquier modelu de computación ye equivalente o bien un subconxuntu de la máquina de Turing.
En 1928, con dieciséis años, Turing descubrió los trabayos d'Albert Einstein y non sólo pudo comprendelos sinon qu'arriendes d'ello infirió les crítiques d'Einstein a les Lleis de Newton de la llectura d'un textu nel que nun taben esplícites. Na so edá escolar Turing foi un rapaz nel que l'optimismu y les ambiciones viéronse agrandaos debido, en gran parte, a la so intensa amistá con Christopher Morcom, que morrió siendo xoven, cosa qu'afectaría a Turing fondamente.
Demientres la Segunda Guerra Mundial, Turing trabayó en Bletchley Park, el centru onde los británicos rompíen los códigos de los sos enemigos. Forxó delles téuniques pa romper códigos secretos de los alemanes, ente elles una máquina ellectromecánica p'alcontrar la configuración de la máquina Enigma.
Dempués de la guerra, trabayó nel National Physical Laboratory, creando unu de los primeros diseños pa un programa d'ordenador, anque nun se construyó. Nel 1947 foi pa la Universidá de Manchester y trabayó nel Manchester Mark I, un de los primeros ordenadores.
Nel 1952 Turing foi condenáu por homosexual, y foi forzáu a siguir terapia hormonal. Morrió en 1954; paez que se suicidó comiendo una mazana con cianuru.
Kia
Kia, del coreanu "Que xurde d'Asia", ye un fabricante d'automóviles de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu automovilísticu, tamién coreanu Hyundai Kia Automotive Group, ún de los principales greyos del mundu.
Fundada en 1944, nel entamu dedicóse a vender recambeos pa bicicletes, fasta qu'en 1952 vendió la so primer bicicleta completa y camudó'l nome pol de KIA Industrial Company. Pero nun sedría dica 1961 que vendiera'l so primer autómovil, un camión de trés ruedes nomáu K-360. Si qu'asina, nun ye fasta una década dempués qu'escomienza'l verdaderu llabor de KIA como industria automotriz.
En 1998, tres de llargues crisis y cayíes nes ventes, KIA declárase en bancarrota y ye comprada, con della influyencia estatal, pol fabricante Hyundai. 
Páxina de KIA (en coreanu)
Cordelera Cantábrica
La Cordelera Cantábrica o Rexón Cantábrica ye un sistema de montes del norte de la Península Ibérica paralelu al Mar Cantábricu. Tien una llonxitú de 480 km dende la depresión vasca hasta'l Macizu Galaico-Lleonés, pasando pelos Picos d'Europa. La cordelera ta ente les comunidaes autónomes del País Vascu, Cantabria, Asturies y Castiella y Lleón. Los cumales perpasen los 2.500 m nos tramos más altos, nos Picos d'Europa ente Cantabria, Asturies y Llión. 
El monte más altu d'esti sistema ye Torrecerréu, nos Picos d'Europa, con una altitú de 2.648 m y, yá fuera de los Picos d'Europa, Peña Prieta (2.536 m) en Llébana (Cantabria). La cavidá más fonda ye'l sistema cavernariu del Trave, la mayor torca d'España, y la sesta del mundu.
La Cordelera Cantábrica ta dixebrada en:
El clima d'esta rexón xeográfica ye fundamentalmente de tipu oceánicu templáu y húmedu, carauterizándose por una mayor frecuencia de vientos de componente norte. La temperatura media añal de la zona ye de 13 °C y la diferencia ente la máxima temperatura del añu (agostu) y la mínima (xineru) ye de 12 °C. Esto fai de la Rexón Cantábrica la zona con amplitú térmica más baxa de la península ibérica.
El solazu ye de 1.700 hores de sol añales y la precipitación media ye de 1800 l/m² con un promediu de 150 a 200 díes d'agua al añu.
Sieglu XVII
Sieglu: Tabla añal del sieglu XVII (Sieglu XVI - Sieglu XVII - Sieglu XVIII)
Década: Años 1600 | Años 1610 | Años 1620 | Años 1630 | Años 1640Años 1650 | Años 1660 | Años 1670 | Años 1680 | Años 1690
Llista de presidentes d'Asturies
Sergio Marqués
Sergio Marqués Fernández (Xixón, 4 d'agostu de 1946 - 8 de mayu de 2012) ex-presidente del Principáu d'Asturies.
Llicenciáu en Derechu pola Universidá d'Uviéu. Miembru d'Alianza Popular dende la so fundación en 1977. Foi diputáu de la Xunta Xeneral dende 1987. 
En setiembre de 1993 elixéronlu vicepresidente del Partíu Popular d'Asturies. En 1995 tres la renuncia d'Isidro Fernández Rozada a ser candidatu a la presidencia del Gobiernu asturianu, ganó nes eleiciones con mayoría simple. Sicasí, les diferencies de criteriu de Sergio Marqués que caltuvo con dellos dirixentes del so partíu como Isidro Fernández Rozada o Francisco Álvarez Cascos propició que dexara la disciplina del PP con otros compañeros del partíu en 1998 fundando la Unión Renovadora Asturiana (URAS) el 2 d'avientu d'esi mesmu añu. Gobernó en minoría fasta la fin de la llexislatura en 1999.
Esi añu, presentóse otra vuelta a les eleiciones autonómiques embaxo les sigles d'URAS. La so candidatura algamó tres diputaos, colo que se convertía nel cuartu grupu parllamentariu tres del FSA-PSOE, PP y IX. Nos comicios de 2003 concurrió otra vegada, pero ensin algamar el 3% de votos mínimu necesariu p'acceder a la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies. La so formación política sofrió entós un procesu de tresformación que la llevó a axuntase al Partíu Asturianista na coalición Unión Asturianista, cola qu'optó otra vuelta a les eleiciones de 2007. La xuntanza de dambos partíos tres de la perda de la so representación nel parllamentu autonómicu, nun sirvió pa qu'algamaren el sofitu suficiente pa tornar a la Xunta.
Tres de les Eleiciones a la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies de 2007, Marqués anunció la so marcha de la política activa.
El 8 de mayu de 2012, l'ex-presidente del Principáu d'Asturies finó por mor d'un ataque al corazón. El Gobiernu del Principáu d'Asturies declaró, darréu, trés díes de llutu oficial.
Yom Kippur
Yom Kippur (יום כפור), ye la festividá xudía del Día de la Espiación ou del Perdón; na Torah nómase como "Yom haKippurim" (del hebréu "Día de las Espiaciones"). Ye, xunta Rosh haShana, ún de los designaos "Yamim Noraim" (del hebréu, "Día de Temor Reverencial"). El Yom Kippur son los postreiros dous días de los "Diaz Dias del Arrepentimientu" mientres que Rosh haShana son los primeros dous días.
Esti día escomienza col tapecere del décimu día del mes de Tishri, ente setiembre y outubre, y continúa dica'l tapecere'l día viniente. Nel calandariu gregorianu seiría nos vinientes días:
El ritu del Yom Kippur ta descritu cuatru vegadas capítulu selze del Levíticu. Nel ayunu ta prohibíu comere y cualaquier actividá ou llabor que distraiga l'atención de la espiación y del arrepentimientu. Antigamente ofrecíanse sacrificios nu Templu de Xerusalén.
Nesti mesmu llibru fálase sobru'l ritu de las cabras (ou castrones) espiatorios unviaos p'Azazel, pallabra d'orixen escuru y que namái apaez nesi pasax en tola Biblia xudaica; el significáu d'esti étimu ta resueltu por tres teorías estremadas. Una caltién que vien de "aze" (castrón) y "azel" (partida) en referencia al barrancu nel que se sacrificaban las cabras; outra diz qu'Azazel, baseándose nel llibru d'Enoch, yera una figura maligna polu qu'estu yera un ritu antigu y rellacionáu colas creyencias d'outros pueblos vecinos de la dómina y que taba empobináu a devolver na forma de las cabras los males y daños de tol añu a los sous propietarios orixinales. La tercera, y más conservadora, cuida que'l términu namái fai referencia a un llugar a las afueras de las ciudaes u se tomaban los castrones ou a la espresión asemeyada que significa "dexáilos dire".
Según el Talmud, Dios abríu tres llibros el primer día del añu; un pa los malos absolutos, un pa los bonos absolutos y un terceiru pa los de clas intermedia, pa la mayoría. Nesi intre quedan fixaos quien son bonos y malos absolutos, el restu puédese salvare per aciu del Yom Kippur, espiando las súas ánimas.
Esti dia ta consideráu ente los hebreos comu'l más santu de tol añu, aníciase conu rezu de Kol Nidre (del araméu, "Tolas promesas"), el cualu frañe tolos votos y xuramentos que fixéramos na añada, a esta oración precédela dalgunas letanías y peticiones chamadas "selihot".
Contrariamente a la creyencia popular, Yom Kippur, nun ye un día de tristura. Ente los sefardinos esti día ye conocíu comu'l del "Ayunu blancu", dao que muitos hebreos avezaban a emplegare namái vestimentas blancas pa simbolizar el candor de las súas ánimas.
Araméu
L'araméu ye una llingua semítica noroccidental, poro, emparentada coles llingües canaanítiques como'l feniciu o l'hebréu. Faláu en Samaria y Israel pol pueblu homónimu.
Circa l'añu 1500 e.C. los arameos principien a espardise por tou Oriente Próximu dende Asia Menor pa cola India, quinientos años dempués adoutan l'alfabetu feniciu que será tresformáu estremándose d'ésti nel sieglu VIII e.C., el conocíu como alfabetu araméu.
Dende entós, quiciabes incluso dende'l cautiveriu hebréu en Babilonia, l'araméu va sustituyendo a la llingua xudía, y más tarde al feniciu, pa convertise na lingua franca d'Oriente Próximu, notándose esta importancia principalmente na dominación romana, dómina na que práuticamente consigue afogare a les llingüess canaanítiques vecines.
La so importancia na vida común pue distinguise nel fechu de que foi la llingua propia de Xesucristu y na que predicó la so forma d'entender la relixosidá ente los otros pueblos como xudíos y samaritanos. Atopándose nas Sagradas Escrituras dellas citas y frases escritas n'orixe nesta llingua, nun namái nel Nueu Testamentu sinón tamién nel Antiguu Testamentu.
Antonio Trevín
Antonio Trevín Lombán (Avilés, 27 de febreru de 1956) Ex-presidente del Principáu d'Asturies.
Maestru y diplomáu n'Historia, ye profesor d'Educación Xeneral Básica, profesión que exerció por primera vez nes escueles d'Hontoria y Purón en Llanes. En 1982 afilióse al PSOE y al añu siguiente foi elexíu conceyal del Ayuntamientu. Nes siguientes eleiciones salió alcalde con mayoría absoluta, cargo que repitió'n 1991, cuando tamién foi elexíu diputáu rexonal pola circunscripción oriental. Dempués, sucedió a Juan Luis Rodríguez-Vigil como presindente de la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies pola so dimisión a mitá de llexislatura. Ocupó'l cargu hasta 1995. En 1999 regresó a la alcadía de Llanes. Anguaño ye delegaú del Gobiernu Español n'Asturies y Secretariu Xeneral de la Agrupación Socialista de Llanes. 
Nuberu (grupu)
Nuberu ye un grupu d'Asturies que cancia n'asturianu. Ta formáu por Chus Pedro y Manolo Blanco Peñayos. Surden nel añu 1976 dientro del coleutivu cultural Camaretá, del conceyu de Samartín del Rei Aurelio. Esi mesmu añu debuten nel Día de la Cultura qu'entamaben en La Carbayera de los Maizales de Xixón dellos colectivos de la ciudá vinculaos a los grupos d'izquierda.
Nuberu caracterízase por ser un dúu que cancia nuna llingua que nun existe, oficialmente. Y son unos de los mas aférrimos defensores de la llingua como perbien lo retraten nos cancios.
En 1977 grabaron el so primer discu, nel que collaboraba'l cantante Víctor Manuel que punxo la voz nel tema d'Aida de la Fuente. Dende entós vienen grabando soníos populares dándo-yos un toque modernu o faciendo composiciones propies. 
A lo llargo de la so carrera, Nuberu tien actuao con músicos como Víctor Manuel, Ana Belén, Rosa León, Quilapayún, la Coral Polifónica de Sotrondio, Ilegales, Dixebra, Llan de Cubel, Tejedor, Luis Eduardo Aute o Jerónimo Granda, magar que nel so repertoriu enxamás escaecen les sos señes d'identidá, y cantaben lletres comprometíes cola so tierra, como por exemplu la renomada Aida de la Fuente, o "Dios te llibre de Castiella".
El 20 d'ochobre de 2007 Chus Pedro y Manolo Blanco Peñayos anuncien la disolución del grupu.
Nel branu de 2008 el dúu pon a la venta l'ultimu discu que foi grabau nel Xareu d'Ochobre de Cangues (2007). La caxa trai un doble CD y un DVD del mesmu conciertu.
Nuberu (dixebra)
Nuberu pue ser:
Programación
La programación d'ordenadores (que de cutio nómase "programación") ye l'arte de implementar un o más algoritmos astrautos emplegando un llinguaxe de programación, pa facer un programa d'ordenador concretu.
Ye vieyu'l discutiniu de si programar ye un arte, una ciencia, o namái una actividá dientru la inxeniería. Dalgunos piensen na programación comu un arte (artesanía) que cualisquier pue dominar. Pero, cenciellamente, un programa d'ordenador (que nun seya mui pequeñu) ye un artefautu abondo complexu, y necesítase una téunica enforma depurada ya especializada pa facelu bien.
Inxeniería informática
La Inxeniería informática ye una rama de la inxeniería que consiste n'aplicar la teunoloxía a la planificación, amañu y construcción de sistemes pa procesar y atroxar la información automáticamente, aplicaos a cualisquier estaya.
Una de les partes señalaes d'estos sistemas ye'l software, y la inxeniería informática ofrez delles téuniques y conocimientos específicos pal diseñu, construcción y sofitu del software, suxetos a restricciones de calidá, tiempu y coste. Munches d'estes téuniques agrúpense no que se conoz comu inxeniería del software.
Amás de los aspectos puramente téunicos de los sistemas informáticos, la inxeniería informática ocúpase de munchos otros de tipu organizativu, social o llegal. Por exemplu, los rellacionaos cola planificación, direición y control de proyeutos informáticos; l'auditoría y control de sistemas d'información; la realización de peritaxes informáticos, etc.
Tabla periódica
La tabla periódica ye la presentación, en forma de tabla, de los elementos químicos ordenaos polos sos númberos atómicos, configuraciones electróniques y propiedaes químiques recurrentes. Esta forma d'ordenalos amuesa tendencies periódiques: coloca a los elementos con comportamientu químicu asemeyáu na mesma columna, y conforma cuatro bloques rectangulares colos elementos con propiedaes químiques asemeyaes. Les files de la tabla nómense periodos, y les columnes grupos. De forma xeneral, dientru d'una misma fila (periodu) los elementos metálicos asítiense a la izquierda y los non metálicos a la derecha. Seis de los grupos tienen, amás del so númberu, un nome propiu d'usu y aceptación xeneralizaos; asina, los elementos del grupu 17 son los halóxenos, y los del grupu 18 los gases nobles. 
La tabla periódica puede usase pa derivar rellaciones ente les propiedaes de los elementos, y tamién pa predecir les propiedaes de nuevos elementos entá nun descubiertos o sintetizaos, y ye un marcu teóricu útil pa analizar el comportamientu químicu de los elementos, lo que fae que seya usada ampliamente neto en química que notres ciencies.
La primer tabla periódica reconocida ampliamente pola comunidá científica foi la espublizada pol químicu rusu Dimitri Mendeleyev en 1869. Fízola pa amosar les tendencies periódiques alcontraes nes propiedaes químiques de los elementos que se conocíen daquella, y la so ellaboración permitió-y tamién predecir algunes propiedaes de los elementos, entá por descubrir cuando la fizo, que teníen d'enllenar los güecos. La mayoría d'eses predicciones amosaron ser correctes cuando los elementos foron finalmente descubiertos. La tabla de Mendeleyev tien, de magar, espardíose, y foi afinándose col descubrimientu o síntesis de nuevos elementos y col desarrollu de nuevos modelos teóricos pa desplicar el comportamientu químicu.
Tolos elementos con númberu atómicu ente 1 (hidróxenu) y 118 (oganesón) tienen sío descubiertos o sintetizaos. Les caberes incorporaciones a esta llista (nihoniu, moscoviu, tenesín y oganesón) foron confirmaes en 2015 pola Unión Internacional de Química Pura y Aplicada, y los sos nomes aprobaos oficialmente en 2016; con ellos tán completes les primeres siete fileres de la tabla periódica. Los 94 primeros elementos alcuéntrase na Naturaleza, magar que dellos d'ellos alcuéntrense solo en forma de traces de forma natural y foron sintetizaos en llaboratoriu primeru de ser atopaos na naturaleza. Los esfuercios actuales céntrense na síntesis d'elementos con númberos atómicos más altos, y tamién na síntesis d'isótopos radioactivos d'elementos presentes na naturaleza.
Nómase grupu o familia a caúna de les columnes verticales de la tabla periódica. Los grupos, xeneralmente, tienen tendencies periódiques más significatives que los periodos y los bloques, que han desplicase a continuación. Les modernes teoríes de mecánica cuántica sobro la estructura del átomu despliquen estes tendencies de grupu como'l resultáu del fechu de que los elementos dientro del mesmu grupu tienen, xeneralmente, la mesma configuración electrónica nes sos capes de valencia. Consecuentemente, los elementos del mesmu grupu tienden a tener característiques químiques comunes y amuesen una clara tendencia nes sos propiedaes pesie a les diferencies importantes nel so númberu atómicu. En dellos llugares de la tabla como los bloques "d" y "f", por embargu, les semeyances horizontales pueden ser tanto o más importantes qu'estes semeyances verticales.
La denominación de los grupos, decidida por convención internacional aprobada pola IUPAC en 1988, numbera estos del 1 al 18 dende la columna más a la izquierda (la de los metales alcalinos) hasta la asitiada más a la derecha (los gases nobles). N'Estaos Xuníos, primero d'eso, yeren denomaos con numberales romanos, que díben siguíos d'una lletra "A" si'l grupu yera de los bloques "s" o "p", y d'una "B" si yera del bloque "d". Los numberales utilizaos coincidíen col últimu númberu de la denominación actual; asina, l'actual grupu 4 yera'l grupu IVB, y l'actual grupu 14 yera'l grupu IVA. N'Europa la denominación yera similar, sacante que la "A" usábase nos grupos que diben del 1 al 9, y la "B" nos grupos del 10 p'arriba. Amás, tanto nos Estaos Xuníos como n'Europa, los grupos 8, 9 y 10 considerábense xeneralmente como un grupu únicu col triple d'elementos, nomáu grupu VIII.
Los elementos del mesmu grupu tienden a amosar patrones similares no que cinca al so radiu atómicu, enerxía d'ionización y electronegatividá. D'arriba abaxu, dientru del mesmu grupu, aumenta el radiu atómicu de los elementos. Amás, como según baxamos nel grupu aumenta'l númberu atómicu y, poro, hai más niveles d'enerxía enllenos, los electrones de valencia tán cada vegada más alloñaos del nucleu. Eso fae que, no que cinca a la enerxía d'ionización, cada elemento socesivu, según baxamos na llista, tienla más pequeña, porque ye más fácil quitá-y un electrón. Por una razón asemeyada, dientru de cada grupu va menguando, d'arriba abaxu, la electronegatividá pola creciente distancia ente los electrones de valencia y el nucleu. Sicasí, esti nun ye un patrón uniforme; por exemplu, nel grupu 11 la electronegatividá aumenta según baxamos na tabla dientro del grupu.
Nómase periodu a caúna de les files horizontales de la tabla periódica. Magar que, como yá se dixera, los grupos tienen xeneralmente tendencies periódiques más significatives, hai rexones nes que les tendencies horizontales son más importantes. Asina asocede, por exemplu, nel bloque "f", nel que los lantánidos y los actínidos conformen dos series horizontales importantes d'elementos.
Los elementos del mesmu periodu amuesen tendencies nel so radiu atómicu, enerxía d'ionización, afinidá electrónica y electronegatividá. Si mos movemos d'izquierda a derecha dientro d'un periodu el radiu atómicu, xeneralmente, mengua, porque cada elemento socesivu tien un protón y un electrón más que l'anterior, y eso fae que l'electrón sufra una mayor atracción hacia'l nucleu. Esta mengua del radiu atómicu causa, a la so vegada, que la enerxía d'ionización aumente de la qu'avanzamos d'izquierda a derecha dientro d'un periodu, porque cuantes más compactu seya un elementu más enerxía fae falta pa quitá-y un electrón. La electronegatividá, pola mesma razón, aumenta tamién d'izquierda a derecha. La afinidá electrónica amuesa tamién una llixera tendencia a lo llargo d'un periodu. Los metales, na fastera izquierda del periodu, tienen xeneralmente una afinidá electrónica menor que los non metales (fastera derecha), cola única esceición de los gases nobles.
Nómanse bloques a rexones específiques de la tabla en razón de la secuencia d'enllenáu de les capes electróniques de los elementos que los formen. Cada grupu recibe'l so nome en función de la subcapa na que podemos alcontrar, utilizando'l sistema habitual de notación, el so "caberu" electrón. Hai, nostante, delles irregularidaes nesta convención. Asina, l'heliu inclúise nel bloque "p" magar que ye, realmente, un elementu del bloque "s", y, por exemplu, la subcapa "d" del bloque "d", que compriende hasta'l grupu 12, enllénase ya nel grupu 11. 
Los elementos pueden clasificase, acordies coles sos propiedaes químiques y físiques, en trés grandes categoríes: metales, metaloides y non metales. Los metales son, xeneralmente, sólidos brillantes y mui conductores que formen aleaciones ente ellos y compuestos iónicos asemeyaos a sales colos non metales (esceutu los gases nobles). La mayoría de los non metales son gases, incoloros o con collor; los que formen compuestos con otros non metales faenlo al traviés d'enllaces covalentes. Ente los metales y los non metales tán los metaloides, que tienen propiedaes intermedies o mixtes.
Los metales y non metales pueden sodividise en categoríes qu'amuesen una gradación de les propiedaes metáliques y non metáliques, predominando les primeres na parte izquierda de les files y les segundes según avanzamos pa la derecha. Los metales sodivídense en metales alcalinos (perreactivos), alcalinoterreos (menos reactivos), lantánidos y actínidos, metales de transición y metales de postransición. Los non metales, pela so banda, sodivídense en poliatómicos, diatómicos y gases nobles. Los primeros, averaos a los metaloides, tienen ciertu caracter metálicu; los segundos son esencialmente non metálicos; y los gases nobles son elementos monoatómicos non metálicos y cuasimente inertes. Delles veces faese, dientro de los metales de transición, una sodivisión más: la qu'estrema los metales refractarios de los metales nobles.
El primer intentu debémos-ylu a Antoine Laviosier, qu'espublizó en 1789 un llistáu con 33 elementos químicos, qu'agrupó nes categoríes de gas, metal, non metal y tierra. Dempués d'elli, los químicos pasaríen el sieglu siguiente buscando un sistema de clasificación más precisu. En 1829 Johann Wolfgang Döbereiner decatose de que munchos de los elementos podíen agrupase en tríades pola semeyanza de les sos propiedaes químiques. Litiu, sodiu y potasiu, por exemplu, foron agrupaos nuna tríada, la de los metales llixeramente reactivos. Döbereiner vio tamién que, nes tríades, el pesu atómicu del elementu central de caúna yera aproximadamente la media del del primeru y el terceru; n'honor a ellí llámase a estos grupos tríades de Döbereiner. El quimicu alemán Leopold Gmelin siguió trabayando nesa llínia, y pa 1843 tenía identificaes diez tríades, tres grupos de cuatro elementos y un grupu de cinco. Poco dempués, en 1857, Jean-Baptiste Dumas espublizó un trabayu describiendo les rellaciones ente distintos grupos de metales. Sicasí, magar que dellos químicos teníen identificao, pa esta dómina, les rellaciones ente pequeños grupos d'elementos, taba entá por facer un esquema que los incluyera a toos.
En 1857 otru químicu alemán, August Kekulé, observó qu'el carbonu aveza a tener, xuníos a él, otros cuatro átomos. El metanu, por exemplu, tien un átomu de carbonu y cuatro d'hidróxenu. A esti conceptu, al fechu de que los diferentes elementos suelen xunise con diferente númberu d'átomos d'otros, dio en llamáse-y valencia.
En 1862 el xeólogu francés Alexandre-Emile Béguyer de Chancourtois espublizó una tabla periódica, a la que llamó la hélice telúrica, porque'l teluriu yera'l elementu que quedaba na metá d'ella. Elli foi el primeru que se decató de la periodicidá de los elementos. Asitiando estos n'espiral nún cilindru ordenaos de menor a mayor pol so peso atómicu, de Chancourtois demostró que los elementos con propiedaes similares apaecíen a intervalos regulares. La so tabla nun yera perfecha: incluyía, amás de los elementos, dellos iones y compuestos, usaba términos xeolóxicos más que químicos y nun incluyía un diagrama. De resultes de too ello, nun se-y prestó muncha atención hasta que Mendeleyev espublizó la so tabla.
En 1864 el químicu alemán Julius Lothar Meyer espublizó una tabla con 44 elementos organizaos pola so valencia. La tabla amosó que los elementos con propiedaes asemeyaes munches veces compartían la mesma valencia. Al tiempu el químicu inglés William Odling espublizó otra tabla con 57 elementos ordenaos por pesu atómicu. Pesie a alcontrar delles irregularidaes, decatose de que parecía haber una periodicidá de los pesos atómicos ente los distintos elementos, y qu'esto concordaba colos grupos que se-yos asignaben nes tables espublizaes hasta entonces. Odling avanzó la idea de qu'esistía una llei periódica que permitía organizar los elementos, pero nun la buscó, proponiendo en 1870, en cuenta d'ello, una clasificación de los elementos basada nes sos valencies
El químicu inglés John Newlands espublizó, ente 1863 y 1866, una serie de trabayos nos que demostró que cuando se facía una llista d'elementos ordenaos, n'orde creciente, según el so pesu atómicu, les sos propiedaes físiques y químiques repetíense a intervalos de ocho, y comparó esta periodicidá cola de les octaves musicales. La so nomada "Llei de les Octaves", nostante, foi ridiculizada polos sos contemporáneos, y la Chemical Society refugó espublizar el so trabayu. Sicasí, foi capaz de redactar una tabla y usala pa predecir la esistencia d'elementos entá desconocíos d'aquella, como'l xermaniu. El so trabayu habría d'esperar pol reconocimientu de la Chemical Society hasta cinco años dempués de que tuvieran reconocío el trabayu de Mendeleyev.
En 1867 el químicu danés asentáu n'Estaos Xuníos Gustavus Hinrichs espublizó un sistema periódicu espiral basáu nos pesos y espectros atómicos y nes asemeyances químicas. El so trabayu foi catalogáu como ""idiosincráticu, ostentosu y llaberínticu"", y esto pudo tener pesao nel so escasu reconocimientu y aceptación.
El catedráticu de química rusu Dmitri Mendeléyev y el químicu alemán Julius Lothar Meyer publicaron caún, de forma independiente, les sos tables periódiques en 1869 y 1870 respectivamente. La de Mendeléyev foi la primer versión de les de so, mentantu que la de Meyer foi una versión estendida de la qu'espublizara en 1864. Dambos construyeron les sos tables llistando los elementos en files o columnes en función del so pesu atómicu, y entamando una nueva fila o columna cuando les característiques de los elementos entamaben a repetise.
El reconocimientu y la aceptación otorgaos a la tabla de Mendeléyev derívase de dos de les decisiones que tomó al facela. La primera foi dexar güecos na tabla cuando l'elementu que parecía corresponder a ellos nun se descubriera entá. Elli nun foi el primero en facelo, pero foi el primeru al que se-y reconoz tener usao les tendencies descubiertes na so tabla periódica pa predecir les propiedaes de los elementos entá por descubrir, como'l galiu y el xermaniu. La segunda decisión foi ignorar ocasionalmente l'orde suxerido polos pesos atómicos, camudando elementos axacentes, como'l teluriu y el yodu, pa clasificalos meyor en families d'elementos. Más sero, en 1913, Henry Moseley estableció esperimentalmente los valores del númberu atómicu de cada elementu, demostrando que l'orde de Mendeléyev corresponde al orde de los elementos si los colocamos pol valor creciente del so númberu atómicu.
La importancia de los números atómicos pa la organización de la tabla periódica nun foi comprendida hasta que se descubrieron la esistencia de los protones y neutrones y les sos propiedaes. La tabla de Mendeléyev usó'l pesu atómicu en cuenta del númberu atómicu pa organizar los elementos. El pesu atómicu yera un datu muncho más útil que cualisquier otru daquella conocíu pa facer una organización de los elementos que permitiera predecir les propiedaes de los elementos entá desconocidos. La sustitución de los númberos atómicos, una vez entendida, permitió establecer una secuencia definitiva, basada en númberos enteros, de tolos elementos, y Moseley predició sobre esa base, en 1913, que los únicos elementos entá desconocidos ente l'aluminiu (númberu atómicu 13) y l'oru (númberu atómicu 79) yeren los de númberu atómicu 43, 61, 72 y 75, que seríen descubiertos posteriormente. La secuencia de númberos atómicos ye usada entá güei inclusu magar que se producen y estudien nuevos elementos sintéticos
En 1871 Mendeléyev espublizó la so tabla periódica nún nuevu formatu, colos grupos d'elementos similares ordenaos por columnes, en cuenta de por files. Les columnes numeroles, con numerales romanos, del I al VIII, acrodies col estáu d'oxidación de los elementos. Tamién incluyó predicciones detallaes de los elementos qu'elli descubriera que faltaben pero teníen qu'esistir. Los güecos na tabla mendeleviana foron siendo enllenaos a medida que foron descubriéndose nuevos elementos presentes de forma natural na Tierra. Considérase davezu qu'el caberu d'ellos foi el franciu, nomáu por Mendeléyev "eka-caesium", descubiertu en 1939. Por embargu el plutoniu, producíu sintéticamente en 1940, foi alcontráu, en cantidaes perpequeñes (traces), na naturaleza en 1971.
La forma más popular de la tabla periódica, conocida como forma estándar, atribuise al químicu estaunidense Horace Groves Deming. Esti, en 1923, publicó una forma corta y otra más amplia, con 18 columnes, de la tabla periódica, qu'acabó convirtiéndose na tabla estándar. Podemos alcontrar un antecedente de la tabla de Deming na ellaborada por Elliot Adams en 1911; esti omitía les tierres rares y lo que nomaba "elementos radioactivos" (esto ye, los actínidos), qu'asitiaba nún llugar aparte del cuerpu de la tabla, como se fae anguaño. Merck and Company espublizó, en 1928, una versión de bolsillu de la tabla de Deming de 18 columnes que se fizo perpopular nes escueles estaunidenses. Na década siguiente la tabla de Deming yá apaecía en llibros de testu de química ya n'enciclopedies.
Col desarrollu de les teoríes modernes de mecánica cuántica sobro la configuración electrónica dientro los átomos paeció evidente que cada periodu (fila) de la tabla correspondía col rellenáu d'una capa cuántica d'electrones. Los átomos mayores tienen más subcapes electróniques, polo que les tables posteriores tienen necesitao periodos progresivamente más llargos
En 1945 el científicu estaunidense Glenn Seaborg suxirió que los elementos actínidos, neto que los lantánidos, enllenaben un subnivel f y nun formaben, como se creyía hasta entonces, que formaben una cuarta fila d'elementos del bloque d. Los colegas de Seaborg alvirtiéronlu que si espublizaba una idea tan radicalmente diferente al consensu científicu del momentu arruinaría la so carrera; elli consideró que nun tenía entá una carrera que pudiera desprestixase, y espublizolo. La so idea probose que yera correcta, y eso fizo que-y concedieran el premiu Nobel en 1951 como reconocimientu a les sos investigaciones na síntesis d'elementos actínidos.
No que cinca a los elementos transuránicos, magar que pueden alcontrase traces d'ellos de forma natural, toos fueron descubiertos en llaboratoriu primeru de ser atopaos na naturaleza. Dende la síntesis del primeru d'ellos, el neptuniu, en 1939, el descubrimientu progresivu de los demás espandió significativamente la tabla periódica. Estos elementos, perinestables y que se descomponen mui rápidamente, son perdifíciles de detectar y de caracterizar cuando se sinteticen. El descubrimientu de caún traxo, xeneralmente, controversies sobre quién foi el primeru en sintetizalu, faciendo necesaria la intervención de revisores independientes del trabayu de caún de los grupos que s'atribuíen el descubrimientu pa decidir quién ye'l primer sintetizador d'un elementu y tien, poro, el derechu a poné-y nome. En 2010 un grupu conxuntu d'investigadores rusos y estaunidenses reclamaron tener sintetizao seis átomos de tenesín (elementu 117). Esti, que ye'l caberu elementu descubiertu, recibió'l so nome oficialmente, xunto col nihoniu, el moscoviu y l'oganesón, el 28 de payares de 2016.
Hidróxenu
L'hidróxenu ye un elementu químicu de númberu atómicu 1 y símbolu H, allugáu nel grupu 1 de la tabla periódica de los elementos. A temperatura ambiente ye un gas diatómicu inflamable, incoloru y inodoru, y ye l'elementu químicu más llixeru y abondosu del Universu. Les estrelles tán formaes mayormente por esti elementu n'estáu de plasma la mayor parte de los sos ciclos.
Apaez amás en bien de sustancies como por exemplu l'agua y los compuestos orgánicos, y ye pa reaccionar colos más de los elementos.
El nucleu del isótopu más abondosu ta formáu por un protón namái. Arriendes esisten otros dos isótopos: el deuteriu, que tien un neutrón, y el tritiu, que tien dos.
Picos d'Europa
Los Picos d'Europa son una formación montañosa engaramada nel norte d'España, magar que non mui estensa, sí ye esbayadora n'accidentes xeográficos de gran afoguín.
Esta formación caliar estiéndese per Asturies, Cantabria y Lleón y nella figuren los sos altores, en munchos casos per enriba los 2.500 metros, polo cerca que s'alcuentren del Mar Cantábricu, pues nel so puntu más septentrional ,malpenes s'alloñen 15 quilómetros de la mar.
Xeográficamente, los Picos d'Europa alcuéntrense na llinia'l Cordal Cantábricu, si bien son coxitaos como una unidá independiente d'ésta pola so formación más frencha.
Los Picos d'Europa tán dixebraos en tres macizos. L'Occidental o Cornión, el Central o de los Urrieles y l’ Oriental o d'Ándara.
Les mayores altores alcuéntrense nel Central, que pasa por ser el más bardín de los tres, pues catorce de los sos bisllos superen los 2.600 metros d'altor, col Torrecerréu, de 2.648 metros, como atubiu d'estos montes y de tola Península Ibérica fasta los Pirineos y Sierra Nevada. Nun pue falase d'esti Macizu ensin amentar al "Picu Urriellu", indiscutible rei d'estos montes y de toles que postinen la xeografía ibérica, pues amás ye'l bierzu del alpinismu español. Foi conquistáu per primer vegada en 1905 por Pedro Pidal, Marqués de Villaviciosa y el so collaciu de cordada Gregorio Pérez Demaría, El Cainejo, y de magar entós la so lleenda nun fizo más que xorrecer.
Nel Macizu Central o Cornión, nomáu asina pola forma de cuernu qu'ufre la so silueta al endilgalu dende l'oeste, sobresal sobremanera la Peña Santa, que colos sos 2.596 metros d'altor supera en 110 a la siguiente cima d'esti Macizu, la Torre de Santa María o Torre Santa d'Enol. Por estos dos montes, la Peña Santa y la Torre Santa, esti Macizu ye tamién conocíu como'l de les "Peñes Santes".
Estos montes de gran importancia histórica nun tienen, sicasí, mui definíu l'orixe del so nome, Picos d'Europa. Escenariu de la resistencia d'ástures y cántabros escontra l'Emperiu Romanu y dempués, nos entamos del sieglu VIII, bierzu la Reconquista, foron nomaos Mons Vindius polos primeros romanos que s'adientraron n'ellos, pues yera'l santuariu natural dedicáu al dios celta "Vindius", marniegu ente ástures y cántabros. Tamién hai denominaciones daes polos historiadores musulmanes y otres cincaes n'Alta Edá Media, como'l Monte Auseva en Cuadonga. Magüer, la denominación "d'Europa" nun apruz fasta'l sieglu XVI. La primer costancia que se tien del so emplegu ye al tresvel del capellán italianu Lucio Marineo Sículo, cronista la corte de Fernando'l Católicu. Esta denominación, seya yá acompañada de “peñes” o “montes” siguirá emplegándose en sieglos socesivos, siendo dende'l XIX cuando la denominación Picos d'Europa pasa ser comúnmente aceutada.
La teoría más enanchada del por qué estes formaciones caliares recibieron esi nome cíncase en que lo primero que d'Europa víen los navegantes que veníen pel Cantábricu dende'l norte yeren estos montes. Sicasí, munchos estudiosos como Pedro Pidal o'l conde de Saint-Saud enxamás nun sofitaron esta teoría y bancábense en desemeyaes razones, como que dichos marineros podríen ver enantes otros puntos del Cordal Cantábricu o que, por mor de les ñatures climatolóxiques desti periceutu, los Picos d'Europa taben costantemente tapecíos pola borrina, lo que facía imposible apanigualos dende la mar.
Desplicaciones alternatives suxeren que la denominación vien pola sospresa que pa los visitantes de la península camentaba afayar talos resguilos nos rimeros d'Europa, o que foi pinada polos pelegrinos centroeuropeos a Santiago, que denominaren asina a estos montes pol so asemeyu colos Alpes.
Valga tamién como apunte indicar que pa les xentes de les tierres u s'alcuentren los Picos d'Europa, éstos son, cenciellamente, Los Picos.
Los Picos d'Europa allúguense dientro la llinia que, d'este a oeste, ocupa'l Cordal Cantábricu. Abarganen un tomu más o menos retangular d'unos 20 quilómetros de norte a sur y arrimadamente 35 d'este a oeste, lo que da unos 550 quilómetros cuadraos.
Tan modestos son n'estensión como doyuros en númberu de cumes y picos, cuntándose catorce per enriba los 2.600 metros, cuarenta de más de 2.500 metros, y práuticamente doscientos cincuenta que superen los dos mil metros d’altor.
Los desemeyaos macizos vienen definíos polos ríos que los escolten y treviesen. Asina, el conxuntu de Picos d'Europa ta afinsáu pelos ríos Sella y Dobra pel oeste y pol Deva pel este. Otros dos ríos, el Cares y el Duh.e, foron los empoquinaos de, nun llabor de millones d'años, esculpir los valles pelos que güei arroyen y ansí bozar a los tres macizos. El Cares dixebra El Cornión de los Urrieles y, más al este, el Duh.e redra éstos del Macizu d'Ándara.
Alministrativamente, estos montes tán enclavaos en tres estremaes comunidaes, como son el Principáu d'Asturies, Cantabria y Llión (dientro la comunidá de Castiella y Llión). Coye figurar que la zona central de los Picos, los Urrieles, ta práuticamente equidistante les tres capitales d'estes provincies, Uviéu, Llión y Santander, allugándose siempres a unos 85-90 quilómetros d'éstes. Tamién ye figurable'l Picu Tesoreru, nel Macizu Central, por ser el puntu au llenden les tres provincies enantes abalizaes.
Asturies ye la única de les tres provincies qu'aporta a los tres macizos, pues la presencia de Llión en Picos ta nos macizos Occidental y Central y la de Cantabria, nel Central y l'Oriental.
Si bien los Picos d'Europa atópense nel cimblu que boza'l Cordal Cantábricu , ye precisu desemeyalos d'ésta pola so formación más frencha. De magar el Cordal ta constituyida por materiales del Paleozoicu (con una antigüedá acuantiada d’ente 300 y 600 millones d'años), los Picos d'Europa esperaron fasta los caberos capítulos d'esti eru, al Paleolíticu Superior y más concretamente a lo que se dio n'apellar Oroxenia Hercínica, pa ser arrincaos de la tierra en forma de monumentales moles calices. Los materiales qu'atolden estos montes pertenecen, dientro la Oroxenia Hercínica, a les edaes Dinantiense, Namuriense y Westfaliense y tienen una antigüedá que tingalexa ente los 250 y los 300 millones d'años. Dempués, los efeutos del raspiazu y la glaciación nel Cuaternariu bozaríen los Picos fasta da-yos el fustaxe qu'angüaño presenten. Esi raspiazu, que tantu efeutu ha na piedra caliar, ye lo que xenera los pecuñares campos de calizos y gaviluetales. El calter kársticu'l paisaxe de Picos ye lo que fai que l'augua procedente les precipitaciones calistre anaina al sosuelu y circule soterrañamente fasta remanecer fuera los macizos.
Magar que demientres el Cuaternariu los glaciares yeren daqué común en Picos d'Europa y aportaben a altores mui baxos (per debaxu los mil metros), güei yá nun se caltienen glaciares nestos montes, sicasí, coye figurar la presencia d'abondos ñeveros, como'l ñeveru'l H.ou Prietu a los pies de Torrecerréu o Cemba Vieya, en Peña Santa d'Enol.
Ye'l más estensu los tres macizos y afáyase afinsáu polos ríos Sella y Dobra al oeste y pol Cares al este. Alministrativamente allúgase ente Asturies y Llión, concretamente nos conceyos asturianos d'Amieva, Cabrales, Cangues d'Onís y Onís, y los llïoneses Sayambre y Valdeón.
Ye tamién importante figurar qu'esti conxuntu montes u tamién s'alcuentren los Llagos de Cuadonga, asina como'l santuariu'l mesmu nome, integraron, dende l'añu 1918, el primer Parque Nacional creáu n'España. Daquella foi nomáu Parque Nacional de la Montaña de Cuadonga, renovándose, enanchándose y renomáu en 1995, recibiendo la denominación de Parque Nacional de los Picos d'Europa. Nesti macizu puédense estremar delles zones que se detayarán de norte a sur.
La estaya más septentrional del Cornión ta guarnida polos Llagos de Cuadonga, deica u, escontra'l sur, va chotándose n'altor sigún s'avera a los abellugos de Vegarredonda (1.420 m) y de Vega d'Ariu (1.615 m). A más altor alcuéntrase'l miradoriu d'Ordiales, pecuñar puntu d'esti macizu y llugar au s'afayen los nantes de Pedro Pidal. L'abellugu de Vegarredonda ye un bon puntu pasu p'algamar la zona central y occidental, mientres que'l de Vega d'Ariu, tamién nomáu Marqués de Villaviciosa n'honor al conquistador del Urriellu, ta na zona más oriental del macizu. Dende esti puntu y tamién dende los vecinos cembos del Ḥultayu y el Cuvicente puédense remirar unes curioses vistes de l'antemuria'l Macizu Central. Nestos dos bisllos, d'en tornu a los 2.000 metros d'altor tamién puédense atalayar, 1.500 metros más abaxo nel valle, el pueblu de Caín, puntu entemediu la Ruta'l Cares que, de sur a norte, parte de Posada de Valdeón y aporta a Camarmeña, pero que ye deica Caín onde ufre les sos más ablucantes vistes. Coye figurar, ente l'abellugu de Vega d'Ariu y el bisllu del Ḥultayu, el Sistema'l Ḥitu, torca de gran importancia qu'algama una polura de 1.135 metros.
Otros bisllos a figurar nesta zona son, na so parte más septentrional, el H.ascal (1.724 m) y Cabezu Llerosos (1.798 m). Escontra'l sur aprucen altores más importantes y dende'l Cuvicente escontra'l suroeste (en sen a l'área les Peñes Santes) aprucen montes como la Peña Canda o la Robliza, dambes superando los 2.200 metros.
La forma natural de pasar na zona central del Cornión, aquella previa a l'área les Peñes Santes, ye per Vegarredonda. La estaya oriental d'esti área ta integrada por montes como'l Cotalba (2.026 m), el Porru Llagu (1.926 m) o la Torre los Tres Poyones (2.092 metros el más empicáu). Mención especial merez el Porru Bolu (2.025 m), una mole granítica que, reblagando les distancies, aseméyase al Picu Urriellu y qu'ufre víes de gran abegu p'algamar el so cembu. Tamién figuren, guetando yá los cordales la Torre de Santa María, los Argaos, un conxuntu cimes con alliñación norte-sur del que'l mayor allevantamientu ye la más meridional (2.152 m).
En tornu al Ḥou Santu alcuéntrense los bisllos más relevantes d'esti macizu, figurando sobro toos ellos la Peña Santa (2.596 m). La segunda n'altor ye la Torre Santa d’Enol o Torre de Santa María (2.486 m) que pasa por ser la otra gran protagonista'l Cornión, secundada al norte pola Aguya d'Enol. Al oeste la Torre de Santa María tán les cinco Torres de Cebolleda, algamando un altor de 2.438 metros. Al sur de la Torre Santa, superando la Forcada de Santa María (2.346 m), afáyense n'alliñación norte-sur la Torre de la Forcada, la Torre d'Enmediu, la Torre de les Tres Maríes y la Torre'l Torcu. Sólo la Forcadona (2.304 m) dixebra a la Torre'l Torcu la descomanada muria que d'oeste a este boza la Peña Santa. Escoltándola alcuéntrense otros bisllos de señalada importancia, como l'Aguya'l Corpus Christi y l'Aguya'l Gatu al suroeste o l'Aguya José de Prado, cuasi integrada na imponente muria sur del atubiu'l Cornión.
La zona Meridional del Cornión ta dominada pola Torre Bermeya, que colos sos 2.400 metros domina n’altor a tolos picaños del so entornu. D'ente éstes figuren, escontra'l norte (ente la Bermeya y la Peña Santa), montes como les Torres del Cotalbín, la Punta Estremera, el Cuetalbu y, más al oeste, los Altos del Verde. Toos estos allevantamientos avérense a los 2.200 metros d'altor.
Más averaes a la Torre Bermeya, al oeste d'ésta, afáyense los Moledizos I y el II, de 2.254 y 2.295 metros respeutivamente. Al sur la Torre Bermeya tamién alcuéntrense altores figurables, como son el Pardu Pescuezu (2.302 m), les Torres de Parda (2.317, 2.316 y 2.236 metros), la Torre d'Ita (2.236 m), la Torre Ciega (2.240 m) y les Torres de les Arestes (2.136, 2.125 y 2.122 metros).
Entá más al sur d'estos cembos alcuéntrase una área montes que rolden los 2.000 metros d'altor, como'l Cantu Cabroneru (1.996 m) y Peña Beza (1.958 m). Más n'altor son los montes en tornu a Vegabañu, llugar onde a 1.300 metros s'afaya otru abellugu monte. Delles merecen ser figuraes; el Picu Ḥariu (1.913 m), la Pica Neón (1.792 m) o la Peña Dobres (1.796 m), toes averaes al pueblu Sotu Sayambre.
Allugáu ente los valles fondigaos polos ríos Cares y Duh.e afáyase'l Macizu Central, ensin dubia'l más bardín y forfagón de Picos d'Europa. 
Alministrativamente ta compartíu por Asturies, Cantabria y Llión y tien los mayores altores de los tres macizos, pues 38 de los sos bisllos rebasen los 2.500 metros, tando catorce d'ellos (curiosamente'l mesmo númberu d'ochomiles qu'hai nel planeta) por enriba los 2.600 metros. Sólo la Peña Santa, nel Macizu Occidental, entraría nesi grupu de 38 montes per enriba de 2.500 metros.
Si bien ye menos estensu qu'El Cornión, el macizu los Urrieles tien más superficie d'altu monte que'l d'enantes, coronáu pol Torrecerréu colos sos 2.648 metros d'altor. Sicasí, nun ye nesi puntu onde se concentra la lleenda d'esti macizu en particular y de Picos d'Europa en xeneral. Pa topalu hai qu'empobinase al este, al coral de los Urrieles, escontra l'Urriellu, símbolu netu del monte asturiano y llugar u s'escribieren, dende la so conquista en 1905, les más fermoses páxines del alpinismu español. Sirven como exemplos l'apertura de la primer vía na so faza oeste, 550 metros de verticalidá caliar, por Alberto Rabadá y Ernesto Navarro en 1962, o la vía “"Suaños d'Iviernu"”, pal so consiguimientu, José Luis García Gallego y Miguel Ángel Díez Vives tuvieren entarangaos de dicha parede demientres 69 díes de forma ininterrumpida.
Al igual que'l Cornión, el Macizu Central puédese dixebrar n'estremaes estayes pa un analís más cenciellu y atolenable.
De norte a sur, los primeros cembos son los del grupu la Peña Maín, d'ente los que figuren el Cuetu Redondu, la Cabeza la Mesa (que con 1.605 metros ye'l más altu d’esti conxuntu) o la Cabecina Quemada. Dende cualisquiera d'ellos tiénense unes ablucantes vistes del coral de los Urrieles. 
Al oeste alcuéntrase Bulnes, pueblu que, tantu pol so allugamientu como pol so avertimientu al que la xeografía sometiéralu demientres sieglos, quiciabes seya'l que meyor representa la presencia del home nesti entornu tan fosqueru. Dende Bulnes al tresvel de la Canal de Balcosín primero, y de la Canal de Cambureru dempués, apórtase a la cinca'l picañu l'Urriellu
 Los llímites d'esti ablucante conxuntu de bisllos podémoslos asitiar ente'l Cuetu de Santa Ana pel sur y la Peña Castil na so parte septentrional.
Entamando pel sur sobresalen les Torres del Tiro Navarro (2.602 m), conxuntu de tres cembos, la más alta d'ente elles ye la única que supera los 2.600 metros. Más hacia'l norte, al traviés de la Forcada del Infanzón (2.482m) alcuéntrense los Campanarios, otru bisllu triple que'l so máximu altor algama los 2.572 metros. Al este d'esti conxuntu y al tresvel del H.ou del Infanzón alcuéntrase la Torre de los Tiros de Santiago y daqué más al norte, el Cuchallón de Villasobrada (2.416 m).
El Picu Urriellu boza, xunto colos montes del so entornu, el H.ou tres el Picu, un redol de montes que dexa nel interior una ponzada tan paraxismera como prefonda. Entamando pel norte, siguiendo'l sen de les aguyes del reló, aprucen la Torre del Carnizosu (2.332 m), la Torre del Osu (2.461 m), el Riscu Víctor y, al tresvel de la nomada Falsia Collada Bonita, l'Aguya de los Martínez (2.422 m) dende u s'amiya escontra la Collada Bonita (2.382 m), llugar privilexáu p'adicar la cara sur del Picu. Siguiendo escontra'l sur apruz la Torre de les Colladetes (2.456 m) y dempués la Morra, cume bicéfala que tien un altor máximu de 2.554 metros, lo que-y supón ser el cembu más altu de tolos que-y acorren, xunto col Urriellu, el H.ou tres el Picu. La zona oeste del Ḥou tres el Picu ta tapecíu polos Tiros de la Torca (2.386 m), arrecibimientu pel sur del Picu Urriellu (2.519 m), del que parte la Canal de la Celada escontra la Vega d'Urriellu.
Xeográficamente esta estaya alcuéntrase al oeste'l Picu Urriellu y afinsa más al oeste col ríu Cares. De norte a sur, entama col Murallón d'Amuela qu'enaína va ganando altor fasta configurar los primeros bisllos, como son los Cuetos del Trave (2.253 metros el más alto) y, tres sobrepasar la Collada de l'Agua, el Picu de Dobresengros (2.395). Col mesmu nome foi abatiada la Canal de Dobresengros, vía que parte metanes de Caín y qu'accede, tres vencer un desñivel de dos mil metros, a los bisllos más altos d’esta área.
Al sur del Picu de Dobresengros apruz, imponente, el conxuntu Cabrones. Primero les aguyes de Cabrones (2.474 m) y dempués el Picu los Cabrones (2.553 m), fermosu cembu d'espirdaga silueta que, escontra l'este, abelluga'l Ḥou de los Cabrones, zona especialmente ensucha y llugar u s'alcuentren l'Abellugu José Ramón Lueje (2.035 m) y el Sistema del Trave, un conxuntu de tres torques que, colos sos 1.441 metros de fungor ye'l más importante de Picos.
Ensin cuasi maya apórtase al símbolu d'esta área, el Torrecerréu (2.648 m), atubiu los Urrieles y el puntu más empicáu en munchos cientos de quilómetros alredor. Ye amás un llugar mui xeitosu p'adicar el Macizu les Peñes Santes.
El Torrecerréu ta escoltáu por dos aguyes de nomes pecuñares, pues de les sos muries se desprenden el Riscu Saint Saud (2.575 m) y, llixeramente más abaxo, la Torre de Labrouche (2.525). Estos cembos porten el nome de dos personaxes illustres de Picos d'Europa, el Conde de Saint Saud y Paul Labrouche, munches vegaes collacios y descubridores, demientres finales del sieglu XIX, de munchos de los secretos d'estos montes.
Siguiendo escontra'l sur, pegada cabo la Torre Bermeya (2.606 m) y, tres degolar la collada Bermeya (2.485 m), la Torre Coello (2.584 m). Xirando hacia l'este y dempués al norte, alcuéntrase'l Tiru l'Osu (2.576 m) y tres superar la Forcada de Don Carlos (2.418 m), el Picu de Boada (2.523 m). Al cabo, la Torre de la Párdida (2.596 m), bisllu qu'ufierta unes ablucantes vistes tantu a la faza oeste l'Urriellu como a Torrecerréu y, más alló, al Cornión.
Dende la Torre de la Párdida en sen norte alcuéntrase'l Ñeverón d'Urriellu (2.559 m), otru privilexáu balcón dende'l qu'atobar la faza oeste l'Urriellu, y el Diente d'Urriellu. Más al norte, y tres franquiar la Forcada Arenera, surde'l conxuntu Los Albos. Nesti grupu d’altores sobresalen el Neverón Albu (2.442 m), el Cuetu Albu (2.414 m), el Picu Albu (2.442 m) y les tres Torres Areneres (2.445 metros la más alta). Dende los Albos, siguiendo escontra'l norte, recuérrese la Canal de Cambureru y, dempués, la de Balcosín fasta aportar al pueblu Bulnes.
Partiendo de la zona sur de l'área anterior, ye dicir, del Tiru l'Osu, y siguiendo la llende astur-llionesa, allevántense los Picos Arenices, triple cemblu que'l so mayor altor algama los 2.515 metros. Siguiendo esta trayectoria escontra'l sur de los Urrieles apruz el recu y piramidal Picu Tesoreru (2.570 m), figurable pola so guapura y pecuñar por ser el puntu au mesten les tres provincies que comparten el territoriu Picos d'Europa, esto ye, Asturies, Cantabria y Llión. Tamién paraxismeru ye'l paisaxe qu'ufre a aquelli qu'aporte al so cume, pues da vista a cuasi tolos puntos relevantes de los Urrieles.
Trazando la llinia que se dixebra de Llión y que sigue'l cimblu ente Asturies y Cantabria escontra l'este, s'entaraminga la Torre de los Forcaos Roxos (2.506 m) y más alló, los Picos de Santa Ana (el más altu d'ente ellos supera por un solu metru'l llímite los 2.600).
En sen sudeste, yá en territoriu cántabru, dos guiyes aguyes, la de la Canalona y la de Bustamante, anteceden a la Peña Vieya, que colos sos 2.619 metros ye'l mayor allevantamientu d'esti conxuntu montes y de toda Cantabria. Al sur, yá na llende d'esti macizu, ta la Peña Olvidada (2.430 m) y al noreste dende los Picos de Santa Ana s'algamaríen les Torres del Tiru Navarru, yá mentaes enantes. El conxuntu Arenices, Tesoreru, Forcados Roxos, Santa Ana y Tiro Navarro dan forma al Ḥou de los Boches, que ta al sur del Ḥou Sin Tierre, qu'al empar desembocaría, más al norte, na Vega d'Urriellu.
En sen contrariu, al sur de los Forcados Roxos taría l'Hoyo Sin Tierra, que nel so estremu noroeste s'alcuentra l'abellugu de Cabaña Verónica (2.325 m), el más singular de cuantos s'alcuentren en Picos, pues la so cadarma ye'l pical metálicu de les bateríes antiaérees d'un barcu portaviones.
Al norte de Peña Vieya, travesando los nomaos Cuetos de San Xuan de la Cuadra pa entrar en territoriu ástur, s’accedería al Valle de les Moñetes, dexando al oeste'l grupu'l Picu Urriellu y algamando'l camín hacia les Veges de Sotres (llende oriental de los Urrieles) el pintorescu Llagu de les Moñetes.
Nesta faza allugada nel suroeste’l Macizu Central afáyase la mayor concentración d'allevantamientos de Picos d'Europa, con dellos altores que superen los 2.600 metros. Concretamente avargana a nueve les catorce cumes que superen esos 2.600 metros.
En tornu la Torre'l Llambrión (2.642 metros y atubiu d'esti conxuntu) puédense atopar altores de gran relevancia y toes mui averaes a ésta. Sobresal, pol so altor que-y fai rivalizar col propiu Llambrión, el Tiru Tirso, colos sos 2.641 metros d’altor. Tamién tán la Torre ensin Nome (2.638 metros y güei en trámites de ser bautizada como Torre Schulze, n'honor a la figura d'esti pioneru los Picos d'Europa), la Torre Casiano de Prado (2.622 m), la Torre de les Llastries (2.621 m), la Torre Blanca (2.617 m), la Torre de la Palanca (2.614 m), la Torre Peñalara (2.607 m) y la Torre del Hoyo Grande (2.602 m). Al sur de la Torre Casiano de Prado tamién pueden mentase la Torre de les Mines del Carbón, que se cinca en 2.595 metros d'altor.
Al sureste la Torre Blanca álcense importantes allevantamientos, como son el Tiru Llagu, el Madeḥunu o los Tiros de Casares, yá nes rodiaes de Cabaña Verónica. Siguiendo escontra'l sureste, otros cembos que van surdiendo, como la Torre del Hoyo Oscuro, el Pico San Carlos, la Torre del Altáiz o el Picu de la Padierna, va allegándose hacia Fonte Dé, nel estremu sur de los Urrieles.
Al oeste la Torre de la Palanca allevántense tres importantes torres, la de Diego Mella, la de Delgado Úbeda y la Torre de Peñalba. Siguiendo nesi sen oeste entámase perder altor con cumes de menor relevancia fasta aportar al cálcer del ríu Cares. Convién sobresalir, al poco d'aniciar el recorríu hacia'l ríu, la Torre de la Celada (2.470 m), tanto pol so altor como pol otru nome col que tamién se-y bautizara, Torre de Don Pedro Pidal, n'honor al home del que'l so nome probablemente seya'l más importante na hestoria d'estos montes.
Na estaya más meridional de los Urrieles, concretamenti ente Cordiñanes y Fonte Dé, álzase una gran muria montañes que recibe'l nome les Peñes Cifuentes. De notable estensión, puédense dixebrar en tres aries gracies a los dos blagos que les traviesen.
Na estaya oeste, mui cerca'l ríu Cares, sobresal l'Aguya de María'l Carmen, que ye siguida pel Borrachu, a Cantadota y la Torre de las Mojosas. Caún d'estos montes va calandriando n'altor, roldando esta cabera Torre de las Moh.oses los dos mil metros. Más al este, acorrando pel sur l'Hoyo de las Mojosas, apruz l'Aguya de María Lluisa (2.386 m) y darréu, la Torre'l Frieru (2.445 m), que si bien nun ye, por poco, el mayor altor d'esti conxuntu, sí que ye'l monte que presenta les más ablucantes y abegoses paredes, especialmente na so costana septentrional.
Más al este accédese a la Canal de la Cabida (2.160 m), que separta l'área'l Frieru del central, presidíu pola Torre de Salines (2.446 m). Pero enantes d'aportar al atubiu d'esti conxuntu s'alcuentren la Torre del Hoyo Chico (2.356 m) y la Torre del Hoyo de Liordes (2.474 m), atubiu d’esta formación.
Siguiendo en sen este afáyase la Canal del Pedavejo (2.030 m), que da pasu al Altu de la Canal, les Peñes de la regaliz (cume triple, siendo la más alta de 2.229 m), la Torre del Alcaceru (2.247 m) y Peña Remoña (2.227 m). Más alló s’amiya hacia Fonte Dé, mil metros más abaxo.
Como se señalara enantes, el Macizu d'Ándara ye'l menos estensu los tres y tamién el menos manudu n'altores. La so principal exa enánchase de suroeste a noreste, dixebrándose en dos costanes nel puntu u se concentren los sos mayores altores, en tornu al Circu d'Ándara. Esti macizu ta escoltáu pelos ríos Duh.e al oeste y Deva al este y alministrativamente allúguense ente Asturies y Cantabria.
La primer alliniación de montes que s’adica pel sur son les Cumes Avenes. El cembu más meridional d'esti conxuntu ye'l Castru Cogollos (1.692 m), dempués ta'l Picu'l Buey (1.870 m), el Ḥoracón de la Miel (1.902 m), el Picu de la Canal Arenosa (1.882 m) y el Picu'l Corvu (1.878 m).
Al encruz del Colláu de Cámara accédese al verdaderu núcleu del Macizu Oriental. Siguiendo l'alliniación suroeste-noreste aprucen en primer llugar los Picos de Cámara (2.050 m), boza l'itinerariu resguilada más importante'l Macizu d'Ándara.
Siguiendo escontra'l norte yá aprucen altores relevantes, como'l Prau Cortés (2.288 m) y el Picu Cortés (2.373 m). Tamién el Cueto la Encina (2.193 m), que da balgu a la Morra de Llechugales, máximu altor d'esti macizu colos sos 2.444 metros d'altor.
Más al norte alcuéntrense los Picos del Ḥierru (2.422 m) y la Pica'l Ḥierru (2.421 m), tamién conocida como l'Evanxelista o Tiru la Infanta. Nesti puntu añíciase un biforcu, qu'hacia'l norte va'l Picu Valdomingueru (2.265 m), les Malates y el Cuetu la Vezada, que van dar, hacia l'oeste a les Vegues de Sotres.
Siguiendo'l Picu Valdomingueru escontra'l norte tán les Piques del Ḥou sin Tierre (2.159 metros la más alta les dos), el Cuetu Teḥau (2.129 m), el Picu Boru, el Cuetu los Clabreros y, al cabu, la Pica de Fonte Soles, que va dar al Ḥitu d'Escarandi, llende septentrional del Macizu d'Ándara.
Dende'l Picu Valdomingueru hacia'l noreste esisten otros cembos, como son el Picu Sorianu (2.161 m) y los Cuetos de los Senderos y de la Ramazosa (dambos en tornu a los 1.900 metros d'altor), nes rodiaes del abellugu del Casetón d'Ándara. Al otru llau del abellugu allevántase’l Picu’l Macondíu, de 1.999 metros.
Figurables son tamién los bisllos que s'alcuentren al este la Morra de Llechugales, como son la Siella del Caballu Cimeru (2.436 m) y al sur d’ésta, la Tabla’l Pinu (2.154 m).
Dende la Pica'l H.ierru estiéndese un cordal hacia'l noroeste que recuerre cembos como'l Picu'l Graḥal d'Arriba (2.349 m), el Picu de Grah.al d'Abaxo (2.248 m), el Castiellu'l Graḥal (2.091 m), la Rasa de la Inagotable (2.284 m) y el Cuetu'l Diablu (2.267 m), tamién conocíu como la Ḥunciana.
Al este la Ḥunciana allevántase'l Picu'l Sagráu Corazón, de 2.214 metros y con gran significación pues dende'l últimu añu'l sieglu XIX cellébrase, por parte la xente llariego, una ceremoña nel so cembu. Dende esti picu en sen este, al tresvel de la Forcada Ḥonfría (1.988 m) atópense bisllos como'l Picu de la Ḥonfría (2.067 m), el Castillín (2.042 m), l'Altu de los Novillos (2.033 m) o, yá nel estremu oriental, la Peña'l Roblu (1.775 m).
Coyendo como referimientu'l Picu'l Sagrau Corazón, allevántense hacia'l norte otros altores como'l Picu de Samelar (2.227 m), el Cantu la Concha (2.093 m), l'Altu les Verdianes (2.024 m). y yá per embaxo los dos mil metros, les Becerreres, el Cuetu les Becerreres y los Columbros. Dende l'Altu les Verdianes y al encruz del Colláu la Llaguna (1.948 m) s'alcen, nel estremu oriental del Macizu d'Ándara, bisllos como'l Picu les Agudines, de 1.976 metros d’altor. Les siguientes cumes (el Picu l’Aceru, el Picu la Tarabillera, el Picu Paña, el Cuetu la Llosa y el Ciruenzu Mayor) van perdiendo altor progresivamente fasta roldar los mil trescientos metros y aportar al llugar u, pel este, finen los Picos d’Europa.
L'animal más representativu ye'l Robezu cantábricu. La so presencia nes faces más empicaes de los macizos remanez tan ablucante como sosprendente ye la so axilidá nun terrén tan abegosu pues ye l'únicu que s'atreve aventurar en Picos fasta les sos estayes más altes.
En llugares más accesibles hai una mayor doyura de tribes, como'l corciu, el gochu xabaz, el raposu, el bardión, o'l llobu. Tamién pueden figurase la llóndriga, el llirón, l’corcuspin, el melandru o l'esguil. Y como non, al recuñar gallu montés, magar que la so presencia ye mayor nel Cordal Cantábricu. Ente les aves tamién sobresalen; el verderríos, la utre, l'aigla real o la zapiquera, y el frangüesos.
L’allegancia los Picos d’Europa a la costa, de cerca trenta quilómetros, permite que nellos s'espoxiguen tribes vexetales tanto atlántiques como mediterránees. La vexetación presente en Picos pue desemeyase según l'altor a la que s'atopa. Asina puen señalase les árees dominaes pol alcéu cantábricu, el carbayu y la faya. Per enriba los 1.500 metros, por mor a l'altor y a lo arispiu'l terrén, la presencia vexetal llimítase, ellí onde'l suelu lo permite, el pradial alpinu. Figuren la presencia d'otres tribes vexetales, como la castañal, el texu, el fresnu, l’abedoriu, el conxal o la texa, y tamién delles tribes de flores, como l’aguileña cantábrica, l'alhelí de campu o la siempreviva.
Uzbequistán
La República d'Uzbequistán o simplemente Uzbequistán (tamién "Uzbekistán") ye un país asitáu n'Asia Central. Llenda al norte y noroeste con Kazakhstán, al sur con Afganistán, al noreste con Kirguistán, al sureste con Tajikistán y al suroeste con Turkmenistán. 
Uzbequistán ta dividíu en 12 rexones autónomes ("vilotayi"), una ciudá ("shahri") y una república autónoma ("respublikasi"):
Uzbequistán ye unu de los dos únicos países nel mundu que nun sólo nun tien salida al mar sinón que tampoco la tien ningunu de los países colos que llenda. L'otru país na mesma situación ye Liechtenstein.
Unidá monetaria: 1 som uzbekistanín = 100 tiyins 
Principales esportaciones: algodón, oru, gas natural, fertilizantes minerales, metales ferrosos, testiles, vehículos de motor. 
Ingresu anual per cápita: US US$420 (Bancu Mundial, 2003)
Electrón (dixebra)
Un electrón pue ser:
Shakira
Shakira Isabel Mebarak Ripoll ye una cantante y compositora colombiana conocía simplemente como Shakira (que quier dicir "Muyer de Gracia" n'árabe).
Shakira nació en Barranquilla, Colombia, el 2 de febreru de 1977 de pá libanés y má colombiana. A los 13 años treslladóse a vivir a Bogotá y un añu dempués asoleyó'l so primer trabayu "Magia", pa la disquera Sony. 
Tamién actuó na telenovela colombiana "El Oasis". L'esitu llego-y col álbum "Pies descalzos" y el so "single" «"Estoy aquí"»
Dende entós sacó otra media docena de discos y incluso grabó un "unplugged" pa la MTV. 
Nacho Vegas
Nacho Vegas (Xixón, 9 d'avientu de 1974) ye un músicu asturianu, perimportante nel desendolque de la música española alternativa ("indie") nos años 1990.
Los entamos musicales de Nacho Vegas alcuéntrense no que se llamó "Xixón Sound": nos caberos años 80, la ciudá de Xixón tornose un amburante centru cultural nel que xurdieron munchos grupos mozos, como Penélope Trip, Australian Blonde o Dr. Explosion, que naguaben por una música mui llonxana da que se facía n'España nesa dómina. Baxo l' influxu de Sonic Youth, Dinosaur Jr., Pixies, Hüsker Dü o My Bloody Valentine, procuraben un soníu qu' amestara melodíes nidies y llimpies con un ruíu fechu de violencia y llercia. Vegas entamó como guitarrista col grupu Eliminator Jr. - nome d'un cantar de Sonic Youth -, qu' espublizó un discu namás , "Chándal". D'ehí pasó al grupu col que algamaría abonda reconocencia nel mundiu indie: Manta Ray - otra vuelta un nome de cantar, nesti casu de Pixies. Con Manta Ray espublizaría, tamién como guitarrista, dellos EPs y los discos "Manta Ray" (1995) y "Pequeñas puertas que se abren, pequeñas puertas que se cierran" (1997). Manta Ray ye, ensin dulda, un grupu perimportante na "escena alternativa" española, por tene-y dao costancia ya puxu a un xeitu de música que, munches vegaes y en munches bandes, paecía abondo "amateur". 
En 1997 aparez "Diariu I", el primer discu de Vegas nel so proyectu paralelu Diariu: Vegas pon música a dellos poemes n'asturianu de Ramón Lluís Bande, col que en 1999, tras colar de Manta Ray, espublizará "Diariu II". En 2002 Bande dirixe "El fulgor", documental so'l mou creativu de Vegas, nel que la cámara percuerre tou'l camín dende que'l músicu entama a trabayar nuna canción (la mesma que da títulu al documental) fasta que-y da fin y la toca nun conciertu. 
En 2001 Nacho Vegas graba, baxo'l so nome, el discu "Actos inexplicables". Si dica esi momentu nun hai namás que visos de Nacho Vegas como músicu "en collaboración", esti debú amuesa el so caráuter completu: lletres fondes, escures ya intimistes, nel camín de Bob Dylan, Leonard Cohen o Nick Drake, con melodíes seles y agries, que pasen de la guitarra acústica al contrabaxu, y de los istrumentos de vientu a les guitarres frayantes. En 2003 espubliza'l discu doble "Cajas de música difíciles de parar", onde les sos traces musicales apaecen yá pernidies, afondaes. Del añu 2005 ye "Desaparezca aquí", discu inda más escuru, pero tamién con más retranca ya humor negru; los cantares, llargos (5, 6 ó 7 minutos cadún), somórguiense n'hestories tráxiques y borrinoses, onde nunca nun se sabe cuál ye la verdá. 
Xacintu (mitoloxía)
Xacintu ye un personaxe de la mitoloxía griega que vivía n'Amicle, cerca d'Esparta; fo amáu al tiempu por Céfiru y Apolu. Dambos compitieron pol amor del mozu, pero ésti escoyó al segundu como'l so amor. Poro, Céfiru decidió vengase, y asina un día, cuando xugaben Apolu y Xacintu al llanzamientu de discu, esvió'l discu llanzáu por Apolu pa escontra Xacintu, qu'al ser golpeáu na vidaya morrió, y de la firida xurdió'l so sangre, que nel campu fixo que xorrecieren los xacintos.
Yera un dios prehelénicu, rellacionáu cola fertilidá, como lo amuesa'l sufixu -nth, y la rellación con Apolu nesta tradición paez significar el pasu de la relixosidá prehelénica a la griega dórica na figura d'esti últimu.
ISO 639
La norma ISO 639 ye la norma ISO que da códigos pa les llingües y families de llingües. Ta dividida nes siguientes subnormes:
Oru
L'oru ye un elementu químicu de númberu atómicu 79 y símbolu Au (del llatín "aurum"), allugáu nel grupu 11 de la tabla periódica de los elementos. L'oru ye un metal de transición blandu, rellucente, mariellu, pesáu, maleable, dúctil (trivalente y univalente) que nun reacciona colos más de los productos químicos, pero ye sensible al cloru y al agua rexo. El metal alcuéntrase normalmente n'estáu puru y en forma de pebides y depósitos aluviales y ye ún de los metales tradicionalmente emplegaos p'acuñar monedes. Tamién s'emplega na xoyería, la industria y la lletrónica.
Presidente
Presidente, del llatín: "prae sedere" «quien ta'l frente». Esti términu s'emplega pa identificar a la persona que dirixe un axuntamientu, una sesión de trabayu o aconceyamientu, anque lo más habitual ye usálo pa referise al funcionariu públicu elexíu pa un periodu determináu, que representa'l poder executivu d'un Estáu. Los primeros n'usar esti modelu fueron los Estaos Uníos. 
Tamién sirve pa identificar a los que presiden ciertos organismos públicos como'l Congresu, el Senáu, la Corte Suprema de Xusticia...
Por últimu, úsase tamién pa nomar al máximu directivu d'empreses privaes, universidaes, cámares empresariales, asociaciones ya instituciones, etc.
Qatar
L'Emiratu de Qatar (دولة قطر, n'árabe) ye un estáu asitiáu nel Oriente Mediu.
La población qatarina solo ye'l 20% de los habitantes nacíos nel país. La mayoría son trabayadores estranxeros de la India, d'Irán o de países norteafricanos. L'árabe ye'l idioma oficial, anque por esta mecedura de cultures l'inglés tamién s'emplega. 
Casi tolos qatarinos son musulmanes, yá que la relixón mayoritaria ye la interpretación "wahabita" del Islam sunita. Anque son conservadores les muyeres nun tán obligaes a llevar velu y tienen derechu a sacar el carné de conducir. Los cristianos tienen llibertá de cultu, pero nun tán autorizaos a esparder les sos creyencies. 
Dende que s'entamó a sacar petroleu la mayor parte de la xente emigró pa les ciudaes. Cuasi'l 90% de la población vive en Doha, la capital, o nes afueres; esta urbanización provocó una gran despoblación nos pueblos del norte.
Doḥa
Doḥa; árabe: دوحة, Ad-Dawhah) ye la capital de Qatar. Tien una población d'unos 550.700 habitantes (2005) y les principales actividaes económiques son la industria del petroleu y la pesca. Cerca de Doha alcuéntrase la Ciudá de la Educación, zona dedicada a la investigación y la educación.
La ciudá tien un aeropuertu, l'Aeropuertu Internacional de Doha.
Na ciudá alcuéntrase la sede de la cadena de televisión Al-Yazira, ún de los principales medios de comunicación internacionales en llingua árabe.
En 2006 foi sede de la 15ª edición de los Xuegos Asiáticos. Foi ciudá aspirante a organizar los Xuegos Olímpicos de 2016, anque quedó descartada na primera ronda.
Tracia
Tracia ye una rexón histórica que, na so dómina, s'espardía dende Macedonia pal mar Negru y el mar de Mármara; y dende'l mar Exéu pa col ríu Danubiu. Ocupa la punta sudeste de la Península Balcánica y comprende'l nordeste de Grecia, el sur de Bulgaria y la zona europea de Turquía; les sos llendes camudaron al traviés del tiempu. Los montes Ródope separten la Tracia griega de la búlgara y el ríu Maritsa separta la turca de la griega.
Les ciudaes principales de la zona son Estambul, Gallipoli, Edirne y Tekirdag toes elles na república turca, especialmente ye una rexón agrícola u se produz tabacu, arroz, trigu, algodón, aceite d'aceituna y frutes.
Na Antigüedá tuvo habitada por numberoses tribus y clanes pertenecientes a los tracios que, a diferencia de los macedonios, enxamás absorbieron la cultura griega, y formaben pequeños reinos independientes. Hacia'l 600 e.C. los griegos sometieron a los tracios y los emplegaron como mineros nes sos mines d'oru y plata.
Dempués pasaron a dominiu persa y pal añu 46 Claudiu conquista la rexón pal Imperiu romanu, lo que benefició sobremanera a Tracia. Sicasí coles invasiones bárbares del sieglu III esta zona ye davezu campu de guerres y batalles.
Nel sieglu VII, el norte pasa a manes búlgares y el sur al Imperiu bizantín y asina caltiénse, con pequeños cambeos, ta 1453 cuando tola rexón cai xunto al Imperiu en manes turques.
En 1878, el norte de Tracia foi anexonáu pola provincia de Rumelia del Este, entidá búlgara autónoma perteneciente al Imperiu otomanu. Pero en 1885 Bulgaria toma la provincia de Rumelia, conociéndose dende entós baxo'l nome de Tracia únicamente a la parte sur, qu'entá siguía en posesión turca.
L'actual configuración división de la rexón débese a dos alcuerdos, el Tratáu de Neuilly, 1919 y el Tratáu de Lausana, esti entamaba'l ríu Maritsa como fastera ente la Tracia griega y la turca.
Hannover
Hannover ye una importante ciudá d'Alemaña, capital de distritu y de rexón nel estáu de Baxa Saxonia. Tien aproximadamente mediu millón d'habitantes.
Desque'l rei Xorxe I ocupó'l tronu d'Inglaterra hasta que morrió Xorxe IV, Hannover compartió monarca col Reinu d'Inglaterra. Dexaría de ser reinu independente en 1866 cuandu foi anexionada por Prusia.
Pente la Segunda Gerra Mundial foi arrasada polos bombardeos, dempués quedaría nel llau oeste, na República Federal. Nel añu 2000 cellebróse na ciudá la Esposición Universal.
Horst Köhler
Horst Köhler (22 de febreru de 1943 - )ocupó'l cargu de presidente federal d'Alemaña dende'l 1 de xunetu de 2004 a'l 31 de mayu de 2010.
Anantes foi'l direutor del Fondu Monetariu Internacional.
Frixu
El frixu foi la llingua indoeuropea de los frixos, pueblu que migrou dende Tracia ta Anatolia por vuelta l'añu 1200 e.C.
Eistingíuse nel sieglu VI d.C. 
Albídrase que tenía parecíu col traciu y el armeniu. Col griegu tuvu muitu tiempu en contautu. 
Torna-boda
La torna-boda ye un vezu nupcial que se cellebra, ente otres zones, n'Asturies y Llión. Consiste nel acompañamientu de la novia tiempu depués de la boda, dende la casa de so familia a la de la familia'l noviu. La novia diba tradicionalmente nun carru col so axugal. En llegando a la casa'l noviu facíase xinta y baille.
Esta tradición cambia dependiendo de la comarca o conceyu. Amás, la so forma foi camudando col pasu'l tiempu. Asina en delles zones la torna-boda ye la fiesta o cena que se fai na nueche anterior o posterior al casamientu, o incluso la cena del mesmu día de les nupcies.
Tucídides
Tucídides (Atenes, c. 460 e.C. - c. 396 e.C.) foi un hestoriador y militar griegu.
Tucídides pertenecía a la familia de los Filaidas, de la cuala facían parte Cimón ou Milcíades, vencedor de la batalla de Maratón. Nel añu 424 e.C.., na Guerra del Peloponesu, foi nomáu estratega de la ciudá d'Atenes y confió-y el mandu de la flota encargada de frañer l'asediu d'Anfípolis, en Tracia. Por embargu, fracasó nel intentu y la ciudá cayó en manes espartanes colo que foi condergáu pal esiliu. 
Esto fexo que tuviera la oportunidá d'informase sobro la realidá de la guerra nos dos bandos cona dita información compunxo la Hestoria de la Guerra del Peloponesu, que cunta los fechos acontecíos pente los años 431 e.C. y 411 e.C.. Tornó p'ancá súa tres venti años d'esiliu, cuando la guerra terminó.
Ta consideráu comu'l primer hestoriador y comu'l meyor hestoriador griegu. Na so obra emplega únicamente las causas naturales y la conducta humana pa esplicar el devenir hestóricu, anantias que como frutu de la intervención divina. Pero, amás, na so obra analiza los fechos, diendo más allá de lo anecdóticu pa buscar les motivaciones personales de los protagonistes, les sos ambiciones y las sos llercies. Pa ello, introduz, dacuandu, discuros ficticios pa esponer les motivaciones de los personaxes hestóricos.
Arabia
Arabia (n'árabe,العربيّة, al-'Arabīyah) ye una península del sudeste d'Asia, na xuntura con África. Mayormente ye una rexón de clima desérticu. Tamién ye conocida como península Arábica.
Les costes de la península tan bañaes pal oeste pol mar Bermeyu y el golfu d'Aqaba, al sur pol mar d'Arabia y pal este pol golfu d'Omán y el golfu Pérsicu. Pal norte llenda con Israel, Xordania, Iraq y Kuwait. Políticamente la península Arábica ta dixebrada nos vinientes estaos (allugaos por orde de tamañu):
Arabia Saudita (reinu gobernáu pola dinastía wahhabidta de los al-Saüd) enllena la mayor parte de la península, que tien una estensión total de 3.000.000 km² la mayoría de la población, averada pa los 50 millones, vive n'Arabia Saudita y Yemen. El subsuelu d'Arabia contién grandes cantidaes de petroleu. Nesta península atópense La Meca y Medina (dambes n'Arabia Saudita), les dos ciudaes santes del Islam, por aciu'l país tien gran influyencia nos estaos vecinos. Amás los Emiratos Árabes Xuníos y Qatar son la sede de les principales cadenes de televisión del mundiu árabe, comu por exemplu Al-Jazira.
Dacuando el términu "Prósimu Oriente" aplícase namái a esta península, lo que ye una incorreición dau qu'esti tamién se refier a l'antigua Mesopotamia y territorios vecinos. Ye común referise a tola península col nome d'Arabia, masque n'otru tiempu la pallabra ficiere referencia a tol mundiu árabe dende Marruecos hasta Omán.
Arabia ye literalmente'l país de los árabes, por ser el bierzu d'esta cultura. Esta etnia ye conocía dende'l 2 mileniu e.C.
Los primeros soberanos d'Arabia anicien nel sieglu VIII e.C., inda que namáis gobernaben confederaciones tribales, n'una rexón erma y escosa poco afayaíza pa l'agricultura que taba tradicionalmente habitada por pueblos nómades. Asina, nos anicios atopamos les reines Zabida y Samsi, y nel entamu'l sieglu VII e.C. apaecen les reines Iati, Te'elhunu, Hazael y Iskallatu (les dos postreres pareyes de reines gobernaren xuntes).
Arabia tamién foi una provincia del Imperiu Romanu hacia'l sieglu II e.C. Tratábase del antigu reinu nabatéu, en territoriu de lo qu'anguaño ye Xordania, el Sinaí y la parte noroccidental d'Arabia Saudita; Petra yera la capital, darréu d'ello yera nomada Arabia Petria, en llatín "Arabia Petraea".
Dominica
Dominica, oficialmente Mancomunidá de Dominica, ye una islla y un estáu del Mar Caribe, ente los territorios franceses d'ultramar de Guadalupe al norte y Martinica al sur; pertenez a la Mancomunidá Británica de Naciones. Nun hai que confundila cola República Dominicana, otra nación caribeña.
Dominica ta dividida en 10 parroquies:
Linux
Linux ye un nucleu o kernel pa sistemes operativos con llicencia llibre y polo xeneral suel dir acompañando a los paquetes de software de GNU formando el sistema operativu GNU/Linux (a este sistema completu y funcional nomase popularmente Linux, a seques.
Esti núcleu, escritu cuasi tou en C con dalgunes estensiones GNU C, foi desarrollau pol hacker finlandés Linus Torvalds, quien nun primer momentu quería facer un sistema operativu completu asemeyáu a Unix que funcionara con microprocesadores Intel 80386, aunque finalmente amestose al proyeutu GNU.
El proyeutu ñació en 1991 col famosu mensaxe nel grupu comp.os.minix d'Usenet, que caltenía lo siguiente (puedes lleer el testu orixinal y completu del mensaxe 
equí):
De secute, los hackers de Minix aportaron idees y códigu al núcleu Linux, y güei recibiera contribuciones de miles de programadores.
Torvalds sigue lliberando nueves versiones del núcleu, consolidando aportes d'otros programadores y faciendo cambios el mesmu. Toles versiones de Linux que tienen el númberu de sub-versión (el segundu númberu) par, pertenecen a la serie "estable", por exemplu: 1.0.x, 1.2.x, 2.0.x, 2.2.x, 2.4.x y aguañu 2.6.x, demientres que les versiones con sub versión impar, como la serie 2.5.x, son versiones de desarrollu, esto ye que nun consideranse de produción. Mientres que Torvalds continúa lliberando les caberes versiones de desarrollu, el mantenimientu de las rama "estables", siempres algo mas vieyes, deleganse a otros programadores, incluyendo a David Weinehall (2.0), Alan Cox (2.2), Marcelo Tosatti (2.4) y Andrew Morton (2.6). Amás d'estes versiones "oficiales" del núcleu, puede obtenese versiones "alternatives" d'otres fuentes. Los encargaos de les Distribuciones de GNU/Linux, normalmente mantienen les sus propies versiones del núcleu, que dalgunes vegaes por exemplu, traen controladores que nun tan na versión oficial.
La rama estable d'aguañu ye la 2.6.x. La serie 2.6 ya caltién munches meyores de la versión estable d'enantes: 2.4. Entre elles destaca la posibilidá de correr una nueva copia del núcleu Linux enriba Linux, n'Espaciu d'Usuariu, dalgún modu asemeyáu a una máquina virtual, usando el sistema en Modu Usuariu (GNU/Linux).
La mascota de Linux ye un pingüino con barrigón nomau Tux, fechu por Larry Ewing.
GNU/Linux
GNU/Linux ye la familia de sistemes operativos fechos a partir del sistema GNU, desarrolláu pol proyeutu del mesmu nome, amestáu al nucleu Linux. Esta familia ye conocida popularmente por Linux, el nome del nucleu ensin más.
Ye ún de los exemplos más conocíos de software llibre y desendolcu de códigu abiertu: al aviesu que los sistemes operativos privativos como Windows y Mac OS, tol códigu fonte ta a disposición del públicu y tol mundu pue emplegalu, camudalu y redistribuílu llibremente.
Anguaño, hai sistemes GNU/Linux sofitaos por empreses perimportantes, comu IBM, Hewlett-Packard o Novell pa usalu en servidores, y estaciones de trabayu ya ordenadores personales. Dizse qu'esti ésitu débese a la independencia del vendedor, la seguridá y la fiabilidá.
El proyeutu GNU entamólu Richard Stallman en 1983, Y Linux foi, de mano, un proyeutu personal de Linus Torvalds en 1991.
Distribuciones 100% llibres
Richard Stallman
Richard Matthew Stallman (tamién nomáu RMS) (nacíu'l 16 de marzu de 1953) ye'l fundador del movimientu del software llibre, el proyeutu GNU y la "Free Software Foundation" (Fundación del Software Llibre). Ye un hácker perconocíu; ente los sos llogros tan Emacs, el compilador GNU C, y el depurador GNU. Tamién ye l'autor de la "GNU General Public License" (GNU GPL o GPL), la llicencia de software llibre que más s'emplega, y que pue dicise que ta nel orixen del conceutu de "copyleft". Tamién ye l'autor de la GNU FDL, llicencia embaxu la que tan tolos conteníos de la wikipedia.
Dende mediaos de los 1990, Stallman dedícase sobre too a facer campañes polítiques, puxando pol software llibre y contra les patentes de software o la ampliación de les lleis de "copyright". Cuando ta programando, de cutio dedícase al GNU Emacs. Vive de cobrar por delles de les conferencies que da.
Stallman ñació'l 16 de marzu de 1953 en Manhattan, Nueva York.
En 1971, siendo estudiante de primer añu de Física na Universidá de Harvard, Stallman convirtióse nun hacker del llaboratoriu d'intelixencia artificial del MIT. Nos años 1980, la cultura hacker que constituía la vida de Stallman entamó a desaniciase embaxu la presión de la comercialización na industria del software. En particular, otros hackers del llaboratoriu d'IA fundaron la compañía Symbolics, enfotada en sustituyir el software llibre del Llaboratoriu col so propiu software privativu. Pente dos años, dende 1983 a 1985, Stallman por sí solu dobló los esfuercios de los programadores de Symbolics pa que nun algamaren el monopoliu nos ordenadores del llaboratoriu. Daquella, de toes maneres, él yera'l caberu hacker de su xeneración nel llaboratoriu.
Pidiéron-y que firmara un alcuerdu de non divulgación ("non-disclosure agreement") y ficiera otres coses qu'él consideró traiciones a los sos principios. En 1986, Stallman espublizó'l Manifiestu GNU, nel que declaraba les sus intenciones y motivaciones pa facer una alternativa llibre al sistema operativu Unix, al que nomó GNU ("GNU Nun ye Unix"), que tamién quier dicir "ñu" n'inglés (d'ehí el logotipu de sistema). Al pocu xúnese a la organización non llucrativa Free Software Foundation pa coordinar l'esfuerciu. Inventó el conceutu de copyleft qu'emplegose na Llicencia Pública Xeneral GNU (conocida xeneralmente como la "GPL") en 1989. La mayor parte del sistema GNU, sacando'l nucleu, completose casique al tiempu. En 1991, Linus Torvalds lliberó el nucleu Linux embaxu los términos de la GPL, completando d'esta mena un sistema GNU completu y operativu, el sistema operativu GNU/Linux.
Les motivaciones polítiques y morales de Richard Stallman faen d'elli un personax controvertíu. Munchos programadores influyentes que tán d'alcuerdu col conceutu de compartir el códigu, difieren coles postures morales, filosofía personal o el llinguax qu'usa Stallman pa describir les sos posiciones. Un resultáu d'estos alderiques llevó a l'afitamientu d'una alternativa al movimientu del software llibre, el movimientu de códigu abiertu.
Stallman recibiera munchos premios y reconocimientos pol su trabayu, ente ellos una "membresía" na "MacArthur Foundation" en 1990, el "Grace Hopper Award" de la "Association for Computing Machinery" en 1991 pol so trabayu nel editor Emacs orixinal, un Doctoráu Honoris Causa del "Royal Institute of Technology" de Suecia en 1996, el "Pioneer award" de la "Electronic Frontier Foundation" nel 1998, el "Yuki Rubinski memorial award" en 1999, y el "Takeda award" en 2001. El 2004 recibió un Doctorau Honoris Causa otorgáu pola Universidá de Salta (Arxentina).
Anguañu, Stallman trabaya nel espardimientu de la "ideoloxía" GNU en tol mundu per aciu de charres y conferencies. Esto fai que lu consideren como un profeta o gurú.
La so aparentemente descuidada imaxe y les sos maníes extravagantes (nun usa teléfonu móvil, siempres va acompañáu del so ordenador portátil, lleva'l so propiu colchón vaya onde vaya, etc) fáenlu ser blancu de munchos chistes y chancies, llegando incluso a apaecer en tires cómiques.
Software llibre
El software llibre, como lu define la Free Software Foundation, ye software que se pue emplegar, copiar, estudiar, camudar y redistribuir sin restricciones. Esa llibertá ye central al conceutu de "software llibre"; poro, lo contrario de software llibre ye software propietariu, y non el software que se vende pa ganar perres, como'l software comercial. El software llibre tamién se llama "libre software" (dizse así n'inglés tomando la pallabra "libre" prestada del español), FLOSS, o software de códigu abiertu (por embargu, la espresión cabera nun diz esactamente lo mesmo).
Pa estremar el software llibre del software de baldre (n'inglés les dos coses dícense igual), Richard Stallman, fundador del movimientu del software llibre, dixo que'l software llibre ye una cuestión de llibertá, non de perres (esta desplicación necesítase n'inglés, llingua na que, como se dixo más arriba, la pallabra "free" quier dicir igualmente "de baldre, gratis" y "llibre", y mucha xente tracamundia'l significáu). Quier dicir que los usuarios del software tienen la llibertá de cooperar y de controlar el software qu'empleguen.
Llinguaxe de programación
Un llinguaxe de programación ye un llinguaxe pa da-y instrucciones a un ordenador. Un llinguaxe de programación ye formal dafechu, y descríbese con un conxuntu de regles sintáutiques y semántiques. Con ún d'estos llinguaxes el programador pue especificar de manera mui precisa los datos colos que va operar un ordenador, cómo los va guardar y tresmitir l' ordenador y qué tien que facer l' ordenador según les circunstancies.
L'actu de escribir programas d'ordenador conozse como programar.
El llinguaxe de programación espresa computaciones que pueden llevase a cau por máquines como les computadores. Pueden usase pa crear programes que remanen el comportamientu físicu y lóxicu d'una máquina, pa espresar algoritmos con precisión, o como mou de comunicación humana. Ta formáu d'un conxuntu de símbolos y regles sintáutiques y semántiques que definen la so cadarma y el significáu de los sos elementos y espresiones. Al procesu pol qu'escríbese, pruébase, depúrase, compílase y caltiénse el códigu fonte d'un programa informáticu, denómase-y programación. Tamién la pallabra programación defínese como'l procesu de creación d'un programa de computadora, per aciu de l'aplicación de procedimientos lóxicos, al traviés de los vinientes pasos:
Partido Regionalista del País Leonés
Dempués de les eleiciones xenerales de 1979 u se presentaron pal Senáu D. Francisco Iglesias Carreño y Dª. Inés Gutierrez Carbajal pol enxame d'electores "Zamoranos por Zamora", el primeru proyeuta, nun aconceyamientu na ciudá de Toro, el "Partido Regionalista del País Leonés", pa defender y caltener los drechos constitucionales de la Rexón Lleonesa, la so historia, la so cultura, la so idiosincrasia, etc. El 18 de setiembre de 1980 va ser llegalizáu dafechu.
El so presidente ye Francisco Iglesias Carreño, dende 1993.
PREPAL foi la primera entidá política a reclamar l'autonomía pa la rexón lleonesa. Sicasí preséntase a toles eleiciones (Europees, xenerales, autonóniques y conceyeres) dende la so creación. Ye'l partíu decanu del lleonesismu nes tres provincies lleoneses (Salamanca, Zamora y Lleón).
Nes eleiciones autonómiques del 8 de mayu de 1983, en coalición col "Bloque Agrario", consolidóse como tercera fuerza política pañando abondu númberu de votos: Salamanca 11.622 (5,83 %); Zamora 2.896 (2,32 %); Lleón 11.048 (4,28 %).
Nes eleiciones Xenerales de 1986 fonon refugaes les llistes del PREPAL pola griesca llegal per aciu d'un grupu esgayáu illegalmente, que avenceyóse nuna coalición apellada "Convergencia Leonesista". Escontra d'esta gafura de la "Junta Electoral Central" l'Audiencia Territorial esclarió sentencia favoritible al PREPAL. Cinco partíos (PSOE, PRD, CDS, FE y Convergencia Leonesista" ficienon recursu y, sicasí tuvo suspensu'l procesu eleutoral nes tres provincies lleoneses. La griesca llegal fora ganada pol PREPAL que conservara les sos sigles.
Fonon secretarios xenerales d'esti partíu D. Francisco Iglesias Carreño, D. Miguel Angel de Diego Núñez, D. Rafael de Diego Núñez, D. José Miguel Trufero Barrios.
Partido de El Bierzo
El Partido del Bierzo (PB) ye un partíu políticu rexonalista de la fasteira llionesa d'El Bierzu.
El sou secretariu xeneral ye Iván Alonso.
Julián Lanzarote
Julián Lanzarote ye un políticu salmantinu, militante del PP y alcaide de la ciudá de Salamanca.
La súa política comu alcaide'l conceyu de Salamanca ye perconocía pola súa oposición a devolvere los documentos del archivu xeneral de la Guerra Civil Española a Cataluña.
Llingües paleohispániques
Denómense llingües paleohispániques o prerromanes a les llingües indíxenes falaes na Península Ibérica enantes de la llegada de los romanos. Magar que'l términu "indíxenes" seya controvertíu, darréu que nun se conoz l'orixe de munches d'estes llingües y otres son llingües indoeuropees, ye práuticu pa estremar estes llingües del feniciu, griegu y llatín.
Les llingües paleohispániques de les que se caltienen testos escritos son:
Otres llingües ensin documentos calteníos son:
L'indoeuropéu tamién se faló na Península Ibérica como amuesen dellos topónimos Sella, Salamanca, Xálima ou Arlanzón.
Namibia
La República de Namibia ye un país allugáu nel suroeste d'África, na costa del Océanu Atlánticu. Tien llendes con Angola y Zambia pel norte, con Botsuana pel este y cola República Sudafricana pel sur. El país yera un protectoráu alemán, conocíu col nome d'África del Suroeste y ocupáu pola República Sudafricana dende 1915. En 1990 algamó la independencia, convirtiéndose nel estáu más nuevu d'África.
Los descubrimientos arqueolóxicos fechos en Namibia, como la caxada fosilizada d'ún de los primeros homínidos atopada nos montes Otavi, les pintures rupestres de Damaraland o la ferramienta prehistórico del Namib, tienden a probar que'l continente africanu foi'l berciu de la humanidá.
A principios del sieglu IX, el país taba pobláu polos sans y los khoikhois, llegaos dende Bostwana 1 500 años antes, y los damares orixinarios del oeste de Sudán. La llegada de pueblos bantús que s'instalaron nel norte del territoriu, obligó a los sans y a los damaras a migrar pal sur.
Namibia componse de cuatro fasteres estremaes:
Namibia ta dividida en 13 rexones:
Miguel Torga
Fíu de llabriegos, emigró con trelce años al Brasil, d'onde volvió pa Portugal nel 1925 pa estudiar na Facultá de Medicina de la Universidá de Coímbra, au terminaría los sos estudios en 1933. Exerció de médicu y mesmo d'albeitre en dellos conceyos del país, enantes d'establecese definitivo en 1939 en Coímbra.
Entamó cola lliteratura nel primer añu de la universidá, forxándose yá'l Torga poeta de Tras-Os-Montes. Foi una de les figures cimeres de la lliteratura portuguesa del sieglu XX y tuvo llazos mui fuertes coles fasteres tresmontanes falantes de mirandés.
Llista de les Naciones Xuníes de territorios non autónomos
La Organización de les Naciones Xuníes manexa una llista de territorios que nun se gobiernen a sigo mesmos. Namái tan nesta llista territorios habitaos permanentemente.
Tresona
Tresona (Oficialmente: Trasona / Tresona, y en castellanu: Trasona) ye una parroquia del conceyu asturianu de Corvera. Ocupa la faza más septentrional del territoriu del conceyu, y tien una estensión de 8,32 km². La so población ye de 2.103 habitantes.
La so actividá económica ye eminentemente industrial (ArcelorMittal, Fertiberia) y comercial (centru y galeríes comerciales), anque hai delles esplotaciones ganaderes. L'embalse de Tresona ye un referente deportivu n'Asturies pola presencia del Centru d'Altu Rendimientu, qu'aconceya a deportistes d'elite internacionales de piragüismu y remu principalmente.
La población de la parroquia divídese ente les siguientes poblaciones:
Llinguaxe de programación declarativu
Un llinguaxe de programación declarativu ye un llinguaxe de programación nel que, a diferencia de lo que aporta n'otros llinguaxes de programación, como los llinguaxes imperativos, nun se diz pasu por pasu lo que l'ordenador tien que facer (comu nun algoritmu), sinon que sólo se diz comú ye'l problema o qué se ta buscando, y l'ordenador fai'l restu'l trabayu. Pue dicise que nun llinguaxe declarativu dizse-y al ordenador qué tien que facer, pero non cómo tien que algamar la solución.
De cutio, un llinguaxe declarativu va arreyáu a un motor: otru programa que, entepretando el programa escritu en llinguaxe declarativu, ye'l que braeramente fai'l trabayu (y ye'l que s'ocupa del "cómo").
Dalgunos exemplos de llinguaxes declarativos son el SQL, les espresiones regulares, Prolog o Haskell.
Llinguaxe de programación imperativu
Un llinguaxe de programación imperativu ye un llinguaxe de programación nel que, a la manera d'un algoritmu, se diz pasu por pasu al ordenador lo que tien que facer pa iguar dalgún problema (ta centráu nel "cómo" facer les coses). La computación descríbese en términos d'un estáu del programa y de les instrucciones que camuden esi estáu. 
Les estructures básiques de control nun llinguaxe imperativu son:
El conocíu como "Teorema de la programación estructurada" diz que cualisquier problema computable pue resolvese namái que con eses tres estructures de control.
Otres tribes de llinguaxes nun se basen na idea de dicí-y al ordenador lo que tien que facer pasu a pasu, como se describe equí. 
L'exemplu más claru ye'l de la programación declarativa, que munches veces cítase como antónimu de la programación imperativa. Esos otros son llinguaxes más afayadizos pa dalgunos problemes concretos; sicasí, los llinguaxes de programación que más s'empleguen anguaño son los imperativos, ente otres coses porque cásique tolos ordenadores tán fechos pa furrular internamente de manera imperativa.
Códigu abiertu
La espresión códigu abiertu úsase pa nomar lo que dalgunos ven como una "filosofía" y otros cenciellamente como una práutica. Fai referencia a dexar llibre accesu a les fontes d'un productu, y emplégase muncho na estaya del software. El software de códigu abiertu ye software pal que se espubliza'l códigu fonte.
Cuandu ún tien el códigu fonte d'un programa d'ordenador, en xeneral ye posible xenerar esi programa coles ferramientes afayadices. Cuando se espubliza'l códigu fonte, na práutica ta permitiéndose que cualaquier persona xenere esi programa y lu emplegue. Poro, muncha xente camienta que falar de códigu abiertu ye lo mesmo que falar de software llibre o de software de baldre; pero nun son lo mesmo.
Pue pasar que un programa seya de códigu abiertu, pero la so llicencia nun permita'l so emplegu en dalgunes o en toles circunstancies. Tamién pue haber software de baldre que, por embargu, nun seya de códigu abiertu. Sí ye frecuente que'l software llibre seya de códigu abiertu.
Anque hai dellos usos anteriores, pue dicise que'l nome "códigu abiertu" entamó a emplegase de manera xeneral y organizada nos caberos años de la década de 1990.
Códigu fonte
El códigu fonte (de cutio nomáu cenciellamente códigu o fonte) ye'l testu orixinal d'un programa d'ordenador, escritu en dalgún llinguaxe de programación.
El códigu fonte caltién les instrucciones pa qu'un ordenador faiga daqué, pero eses instrucciones tienen una forma qu'una persona pue escribir y caltriar. Guárdense en dellos ficheros de testu, que puen lleese, imprimise, etc.
Lo normal ye que'l ordenador nun caltrie'l códigu fonte direutamente; pa qu'emplegue eses instrucciones na práutica, fai falta enantes procesar el códigu fonte coles ferramientes afayadices (normalmente, otru programa nomáu compilador o intérprete).
Baḥréin
Baḥréin, oficialmente Reinu de Baḥréin ("Mamlakat al-Bahrain"), ye un país del mediu Oriente y ún de los paises más pequeños de la rexón. Ta integráu por 5 islles, de les que la mayor ye Baḥréin, arriendes hai ente 25 y 28 isllotes menores. Ta allugáu nel Golfu Pérsicu y tien fronteres marítimes con Qatar pel Este y l'Oeste, y con Arabia Saudita pel Oeste y el Noreste, xuníos pela calzada del Rei Fahd.
El nome de Mamlakat al-Bahrain quier decir lliteralmente "reinu de los dos mares".
El so sistema de gobiernu ye la monarquía parlamentaria, col rei como Xefe del Estáu y un primer ministru como Xefe de Gobiernu.
Baḥréin foi pobláu dende tiempos prehistóricos, la so estratéxica posición nel gulfu pérsicu ficieron que fuese controlada polos asirios primeru, y llueu polos babilonios, perses, griegos y finalmente polos árabes, que convertiríen a la so población al Islam. Baḥréin yera conocida en tiempos antiguos como Dilman, Tylos (nome dau polos Griegos) Awal o Mishmahig, nome que tuviera cuando yera gobernada polos Perses.
La islla foi nos sos entamos abellugu de los musulmanes gármates, fasta que foi ocupada polos portugueses en 1507. Ente 1602 y 1783 tuvo ocupada polos perses qu'echaren a los portugueses, si más la gobernación yera ocasional, con dómines d'independencia nominal. En 1783 dixébrase de la influyencia persa finalmente y pasa a tar gobernada pola dinastía al Khalifa cona forma oficial de Xecatu. En 1861 los perses intentaren reanexionarla, polo que la dinastía pidió ayuda al Imperiu Británicu, convirtiéndose dende entos nun proteuturáu británicu. Esti tratáu foi reratificau nos años 1880, 1892 y 1913, magar que Persia siguió reclamándola fasta 1970.
En 1932 descubrieron petroleu nel reinu, lo que propiciara un gran desargau del país. En 1950 entamaron a xurdir movimientos nacionaliegos que llevaríen a la independencia nel añu 1968 ya la integración na federación d'Emiratos Árabes, magar que tres años dempués dixebrárase d'esti, mantuviéndose la dinastía al Khalifa que tomaría el títulu d'Emir. Esti mesmu añu roblose un tratáu d'amistá colos británicos y la retirada de les sos tropes, polo que munchos consideren esti añu el de la so independencia dafechu. N'avientu del mesmu añu roblose otru tratau colos Estaos Xuníos pol que la marina americana obtuvo el permisu pa se instalar na base naval d'al-Jufayr.
Llingua Abinomn
L'abinomn ye una llingua aisllada falada n'Irian Jaya (Indonesia)
ISO/DIS 639-3: bsa
Fálase en dúas aldeas, conocidas comu Baso I y Baso II, allugadas nas veiras del ríu Baso, afluente del ríu Idenburg, na rexón de Lakes Plain, Irian Jaya.
Falan la llingua cerca de 300 presonas (1999).
Ethnologue
Llingua Akolet
L'akolet ye una llingua malayu-polinesia que se fala en Papúa Nueva Ginea.
ISO/DIS 639-3: akt
1500 (2002)
Llingua Akán
L'akán ye una llingua del grupu nixerocongoleñu, o un conxuntu de dialeutos rellacionaos ente sí, del grupu kwa que se fala en Ghana.
ISO/DIS 639-3: aka
8.300.000
El fante fálase na costa al oeste d'Accra, l'akuapem al norte d'Accra y l'asante fálase nel oeste de Ghana.
Los dialeutos lliterarios del akán son:
Dialeutos non lliterarios
San
Los san, tamién llamaos khwe, basarwa o bosquimanos, son una etnia que vive nes fasteres averaes al desiertu de Kalahari, principalmente en Namibia y Botsuana. Tán emparentaos colos khoikhois, colos que formen el grupu khoisan.
Los sans nun tienen una pallabra pa indicar el so pueblu en nenguna de les sos llingües. El términu "san" vien de la llingua khoikhoi y significa "forasteru" o "primitivu". Los holandeses llamáronlos "Bosjesmannen" ("xente de la viesca"). Toos estos términos, a los qu'hai qu'amestar el de "basarwa" usáu en Botswana, son consideraos peyorativos y tienden a sostituyise anguaño pola denominación xenérica "khoisan".
Los sans estrémense de los pueblos vecinos, khoikhois y bantús por ser d'estatura pequeña, tener la piel claro y arrugao y güeyos en forma d'almendra. Esti aspectu físicu llevó a munchos etnólogos a suponer que yeren orixinarios d'Asia. Anque esta hipótesis ta anguaño abandonada, nun se conoz el so orixe.
Esti pueblu nómada, que vivía de la caza y de coyer fruta, ocupaba antiguamente les llanaes de Tanzania, Etiopía, Uganda y Sudán del Sur. La llegada sucesiva de los bantús y de los khoikhois nos sieglos XII y XIV fizo menguar la población y desplazólos a les tierres menos hospitalaries. La colonización europea, acabó por reducilos a la miseria. 
Anguaño los sans viven nuna de les tierres más dures del planeta, el desiertu de Kalahari. Anque la mayoría tán sedentarizaos, hasta polo menos los años 50 habíalos que siguíen llevando la mesma vida nómada a la gueta de caza y plantes que nel Neolíticu. 
El gobiernu de Botswana trata de desplazalos de los sos territorios tradicionales, oficialmente pa que se puedan beneficiar de los progresos de la civilización, anque dalgunos denuncien que se trata en realidá de favorecer el turismu o la prospección diamantera de la compañía De Beers.
La mayor parte de los sans actuales nun tien tierres propies, pero dalgunos d'ellos traten d'alcontrar nueves formes de vida, deprendiendo a cultivar la tierra y curiando rebaños pequeños de cabres. Al mesmu tiempu entamen a crease asociaciones en defensa de los sos derechos como la Cooperativa de Granxeros Nyae Nyae en Namibia o Primeros Pueblos del Kalahari en Botswana.
Compilador
Un compilador ye un programa d'ordenador que traduz un conxuntu d'instrucciones escrites nun llinguaxe de programación (el códigu fonte) nun conxuntu d'instrucciones n'otru llinguaxe diferente (el códigu oxetu)
De cutio fálase de compilador cuando'l códigu fonte ta escritu nun llinguaxe d'altu nivel (qu'una persona pue caltriar), y el códigu oxetu ye códigu especialmente pensáu pa que lu emplegue la máquina (l'ordenador) que va executar les instrucciones (por exemplu, ye típicu que'l códigu oxetu quede nun ficheru COM o EXE que pue executase direutamente).
Hai programes que traducen instrucciones d'un llinguaxe d'altu nivel a otru, pero entós ye más correutu nomar a esos programes "traductores" y non compiladores. Tamién hai programes que traducen d'un llinguaxe de baxu nivel a ún d'altu nivel; llámense descompiladores (esti procesu nun se pue facer siempre).
Na práutica, un compilador pue vese como una ferramienta qu'empleguen los programadores pa xenerar un programa; ellos escriben nun llinguaxe d'altu nivel, y col compilador xeneren el programa executable que-y dan al veceru, y qu'ésti pue emplegar na xera que correspuenda.
John von Neumann
John von Neumann (János Lajos Margittai Neumann) (28 d'avientu de 1903 – 8 de febreru de 1957) foi un matemáticu, nacíu n'Hungría, que fizo delles importantes contribuciones en física cuántica, análisis funcional, teoría de conxuntos, informática, economía y otres munches estayes.
El so nome orixinal yera János Lajos Margittai Neumann, y nació en Budapest (el mayor de tres hermanos). El so pá yera abogáu. Ya de nuéu víase que tenía capacidades estraordinaries de memoria y de cálculu. So pá mercó un títulu nobiliariu en 1913, y d'ehí la marca de nobleza d'Austria nel so apellidu, "von". Camudóse'l nome por "John" cuando foi a vivir a los Estaos Xuníos, nos años 1930.
Doctoróse en matemátiques na Universidá de Budapest a los 23 años. Estudió química en Suíza, y ente 1926 y 1930 foi profesor priváu en Berlín.
Invitáronlu na Universidá de Princeton en 1930, y foi ún de los cuatro primeros miembros del "Institute for Advanced Study" (Institutu d'Estudios Avanzaos). Ehí trabayó dende 1933 fasta que morrió.
En 1937 nacionalizóse ciudadanu de los Estaos Xuníos, y en 1938 diéron-y el Böcher Memorial Prize pol so trabayu n'análisis.
Von Neumann foi entamador en teoría de xuegos, trabayó nel Proyeutu Manhattan, y fízo trabayos perimportantes en mecánica cuántica, pero ye conocíu de manera especial pol so trabayu n'informática. L'arquiteutura von Neumann ye la de práuticamente tolos ordenadores non paralelos de anguaño, y ta venceyada al furrulamientu de los llinguaxes imperativos.
La Bouza
La Bouza ye un conceyu de la provincia de Salamanca. Tien un área 14,53 km² con una población de 68 habitantes (2004) y una densidá de población de 4,68 hab/km². Alcuéntrase a 142 km de Salamanca, la capital de la provincia, a unos 600 metros sobre'l nivel del mar. 
El so códigu postal ye 37487.
Bañobárez
Bañobárez ye un conceyu de la provincia de Salamanca. Tién un área 50,49 km² con una población de 382 habitantes (2004) y s'alcuentra a unos 92 quilómetros de Salamanca, la capital provincial.
El so códigu postal ye 37271.
El Bodón
El Bodón ye un conceyu de la provincia de Salamanca. Alcuéntrase a unos 100 km de Salamanca, la capital de la provincia. 
Tien un área 60,74 km² con una población de 332 habitantes (2004). Ta a 793 m sobre'l nivel del mar.
El so códigu postal ye 37520.
Brincones
Brincones ye un conceyu y un pueblu de la provincia de Salamanca. Tién un área 14,94 km² con una población de 99 habitantes (2004). Ta a unos 45 km de la capital de la provincia, a unos 765 metros sobre'l nivel del mar. 
El so códigu postal ye 37217.
Lars Norén
Lars Norén , ye un poeta y dramaturgu suecu.
El primer llibru de Norén, espublizáu na so mocedá, foi un poemariu: "Syrener, snö" ("Sirenes, ñeve", 1963). Magar que llueu s'adicara más al teatru y algamara fama nesti campu, nel entamu'l so percorrer lliterariu espublizó munchos llibros de poemes y de muncha calidá, como "Dagbok" ("Diariu", 1976), "Order" ("Pallabres", 1978) o "Hjärta i hjärta" ("Coral en coral", 1980). 
Ente les sos pieces teatrales más conocíes puen camentase "7:3", "Kaos är granne med gud" ("El caos ye vecín de Dios") o "Natten är dagens mor" ("La nueche ye ma del día"). Nestes obres, enforma realistes, ye perimportante el caráuter autobiográficu y la so escuridá.
Llista de reis de Portugal
Llista de los Reis de Portugal
Tipu de datu
N'Informática, un tipu de datu (munches veces dizse cenciellamente "tipu") ye un nome pa un conxuntu valores ya operaciones que puén facese nellos. Los llinguaxes de programación de cutio empleguen polo menos ún tipu de datos (de cutio dellos más). 
Cuandu nun programa se tien una información caltenía nun conxuntu de bits, al da-y a esi grupu de bits un tipu ta dándose-y un sinificáu a esos bits. Al hardware da-y lo mesmo cuál seya esi significáu, pero los programas manexen esa información según el tipu.
Ente los tipos de datos pregueros tan: númberu enteru, real (tamién nomáu númberu en coma flotante) o carácter (lletra). Los mesmos bits na memoria del ordenador puen significar coses estremaes según el tipu de datos que tengan; por exemplu, los bits 1000001 representen el númberu 65 si ye un númberu enteru, pero sería la lletra A si ye un carácter en códigu ASCII.
Códigu postal
El códigu postal ye una serie de lletres o cifres que, añadíes a la dirección postal, sirven pa ordenar meyor el corréu.
La República Federal d'Alemaña fue'l primer país del mundu n'usar un sistema de códigos postales, a principios de los años 1960. Un par d'años más tarde los Estaos Uníos siguieron l'exemplu.
Los códigos postales consten de 5 cifres, de les que les 2 primeres faen referencia a la provincia por orden alfabéticu. Los tres siguientes númberos indiquen la zona postal. Para facer más fácil el cambiu al códigu postal cuando s'entamó a usar ficieron que nes capitales de provincia el primer númberu de la zona postal fuera un cero y los dos siguientes los mesmos que los de l'antigua zona postal (nes ciudaes que la tuvieran, como Madrid, Barcelona y València).
Página de Correos pa consultar los códigos postales.
Alcalde
La pallabra alcalde vien del árabe y quier dicir "Xuez".
L'Alcalde ye la más alta autoridá d'un Ayuntamientu, elexíu n'eleiciones municipales pol pueblu democráticamente. 
Dependiendo de la población del conceyu hai dos fórmules pa elexilu. Si tien poca población puede usase el "conceyu abiertu", onde s'axunten tolos vecinos con derechu a votu y elixen directamente al que quieren que sea l'alcalde. Nel réximen normal son los conceyales elexíos pol pueblu los que elixen al alcalde. 
El mandatu del alcalde tien una duración normalmente de 4 años, pudiendo repetir nel cargu les veces que-y de la gana.
La Zarza de Pumareda
La Zarza de Pumareda ye un conceyu español allugáu na fastera de La Ramaxería, na provincia de Salamanca, de l'antigua Rexón de Llión, güei la comunidá autónoma de Castiella y Llión. Asitiáu na ecorexón de les arribes, forma parte del Parque Natural d'Arribes del Dueru. Ye un pueblu de 170 habitantes. Tien llendes con Aldeadávila, Masuecu, Cabeza del Caballo, El Milano, Cerezal y Mieza. 
El so códigu postal ye 37257.
Lleonor de Borbón y Ortiz
Lleonor de Borbón y Ortiz (Madrid, 31 d'ochobre de 2005) ye la Princesa d'Asturies. 
Ye fía de los reis d'España Felipe VI y Letizia Ortiz. Ocupa el primer puestu na llinia de socesión de la Corona española. El so nacimientu produzse enantes de qu'entame l'alderique so'l camudamientu de la Constitución Española alrodiu de los drechos de sucesión de la Corona y les preferencies que-yos da'l testu constitucional a los descendientes varones frente a les muyeres.
Pertién los títulos históricos de Princesa d'Asturies, Princesa de Girona, Princesa de Viana, Duquesa de Montblanc, Condesa de Cervera y Señora de Balaguer, con orixe nel 1388, 1351, 1424, 1387, 1351 y 1413, respeutivamente. Tien tratamientu d'Alteza Real.
ASCII
ASCII (American Standard Code for Information Interchange, Códigu Estándar Americanu pal Intercambiu d'Información) ye un códigu de caracteres basáu nel alfabetu llatín que s'emplega n'inglés.
Ye un códigu de 7 bits; eso quier dicir que cada lletra represéntase con 7 bits (cueye nun solu byte). Con esos 7 bits puen representase 128 valores. L'alfabetu n'inglés tien 26 lletres, colo que'l códigu ASCII pue representar les 26 lletres en mayúscules y en minúscules, los númberos, y dellos signos de puntuación usaos nos ordenadores. Los caracteres imprentables del códigu ASCII son los que vienen darréu:
0123456789:;?
@ABCDEFGHIJKLMNO
PQRSTUVWXYZ[\]^_
`abcdefghijklmno
pqrstuvwxyz
L'ASCII ye ún de los códigos más usaos nel mundu dende fai años (creóse en 1963), anque nun da soporte a munches llingües que nun empleguen l'alfabetu llatín. Anguaño hai códigos muncho más completos y potentes, comu Unicode (que tien más de 100.000 lletres frente a les 128 del ASCII o les 256 del ASCII enantáu).
Códigu de caracteres
Un códigu de caracteres ye un códigu qu'enllacia un conxuntu de caracteres con otra forma de representación d'esos caracteres (de cutio númberos), col envís de permitir que s'atroxen o tresmitan nun ordenador o rede, yá qu'estos aparatos nun pueden manexar direutamente lletres, pero sí númberos.
A cada lletra o carácter del conxuntu, entós, correspuénde-y un númberu, y esta correspondencia ye la que ta definía nel códigu de caracteres. El códigu Morse ye un códigu de caracteres (forxáu pa usos non informáticos), pero n'informática'l códigu más conocíu pué que seya'l ASCII. Nesi códigu, el númberu 100, por exemplu, representa la "d", y el 65 la "A".
Hai otros munchos códigos, comu'l EBCDIC, l'Unicode, l'ISO-8859-1...
Llingües de la familia khoisan
Col nome de familia khoisan conozse a un grupu de llingües falaes nel sur d'África, principalmente en Namibia y Botsuana, pero tamién n'Angola, Tanzania y norte de la República Sudafricana. Munches d'elles tán anguaño desaniciaes y otres siguen ensin tener representación escrita.
Los falantes de les llingües de la familia khoisan pertenecen a les etnies san y khoi. 
Les llingües de la familia khoisan caracterícense pola presencia d'unes consonantes específiques, conocíes como clics, que se producen chasquiando la llingua y representaes gráficamente con signos como ! o //
Les llingües d'esta familia suelen clasificase en tres grupos: khoisan del norte, khoisan del sur y khoisan central. A estos trés grupos convién amestar dos llingües falaes en Kenia y Tanzania, el hadza y el sandavés, separtaes del restu de la familia.
Llista de pallabres indoeuropees
Esta ye una llista de les raíces protoindoeuropees más comunes. En xeneral namái se recueye la llingua más representativa de caún de los tueros del indoeuropéu. 
per- (primeru) Al i parë, B pirmas, E first, G prōtos, H para, Ir er, K parwe, L primus, R pervyĭ, S prathama
Bit
Un bit (acurtiáu b) ye la unidá más pequeña d'información que s'emplega n'informática y teoría de la información. Un solu bit val uno o cero, verdadero o falso, enceso o apagao. Vien a ser l'equivalente a contestar "sí" o "non" a una pregunta (la respuesta más cenciella posible).
El primeru n'emplegar la pallabra bit foi Claude E. Shannon nun artículu de 1948. Bit ye una abreviatura de binary digit, y diz que la forxó John W. Tukey.
Un bit ye una unidá afayadiza pa emplegar nos ordenadores, porque pue representase con circuitos eleutrónicos. Por embargu, los bits de cutio agrúpense n'otres unidaes mayores, como'l byte.
Dacia Logan
Renault/Dacia Logan ye una berlina compacta de baxu preciu diseñáu pola firma francesa d'automóviles Renault pa la su filial rumana Dacia cola denominación inicial de X90. La producción entamó en Rumanía nel 2004 y comercialízase dende entós embaxu la marca rumana Dacia, n'Europa y Norte d'África, y Renault, n'América.
N'orixe, el coche asoleyose como modelu concebío pa países emerxentes, de baxu costo de mantenimientu, gran capacidá y con una mecánica enforma prebada n'anteriores modelos de Renault (Mégane y Clio). Poro, el Logan entamó a vendese n'Europa occidental (España, Francia y Alemaña) en xunu de 2005. Dende la su apaición, el Logan pasó a ensamblase tamién en Marruecos, Rusia y Colombia.
El Logan ye'l resultáu del proyeutu X90 anunciáu por Renault tres l'integración de la filial Dacia. Anunciose entós comu "el coche de los 5000 euros" pol oxetivu de preciu de venta fixáu pol fabricante francés. El preciu final na su presentación en 2004, per embargu, anduviera alrodiu los 6.000 euros na su versión básica y algamara los 10.000 nes sos presentaciones más completes.
Clic
En fonética, conozse col nome de clic a un soníu que se produz cola llingua y los llabios ensin intervención del fluxu pulmonar.
Los clics son utilizaos por munches llingües, ente otres l'asturianu, como interxecciones. Ye'l casu por exemplu de les que s'usen p'amosar fastidiu ( [/], escrita dacuando "tss"), o pa llamar a los perros y los gochos ( [ǂ] trescrita como "cs cs" ) .
Les llingües de la familia khoisan y delles otres influyíes por elles, como'l xhosa, el zulú, el sotho y el dahalo tienen la particularidá de ser les úniques qu'usen los clics como fonema consonánticu. La presencia de los clics nestes llingües nun ta tovía esplicada, anque delles hipótesis apunten la posibilidá de qu'apaecieren nun estadiu primitivu del desarrollu del llinguaxe humanu y que se perdieren na mayoría de les llingües según diben evolucionando. Otres hipótesis en cambiu consideren que son un fenómenu de recién, apaecíu pola evolución fonética normal.
Principales clics
Hadza
L'hadza, tamién conocíu como "hatsa", ye una llingua falada por alredor de 200 persones en Tanzania.
Dellos llingüistes consideren que se trata d'una llingua aisllada. Sicasí, la mayoría de los estudiosos siguen anguaño la clasificación del llingüista estaunidense Greenberg que la incluyó en 1976, col sandavés, ente les llingües khoisan. La principal razón d'esti agrupamientu, pesie a les grandes diferencies que tien colos otros idiomes d'esta familia y a tar separtada d'ellos por cientos de quilómetros, foi la presencia de clics.
Sandavés
El sandavés, tamién conocíu como "sandawe", ye una llingua tonal falada na rexón de Dodona (Tanzania) por alredor de 40 000 persones. El llingüista estaunidense Greenberg clasificóla en 1976 na familia khoisan pola mor de la presencia de clics.
Corea del Norte
Corea del Norte, oficialmente República Popular Democrática de Corea, ye un estáu del este d'Asia qu'ocupa la metá norte de la península de Corea. Llinda al sur con Corea del Sur y al norte con China y Rusia.
Corea del Norte algamó la so independencia tres la Segunda Guerra Mundial, que desanició la ocupación xaponesa de la Península de Corea. L'armisticiu acabó cola dixebra de Corea, quedando la zona al norte'l paralelu 38 embaxo alministración soviética y al sur xestionada poles fuercies aliaes.
En 1948 promúlgase el primer testu constitucional de la República Democrática Popular de Corea, qu'establez un réxime de corte estalinista con Kim Il Sung como Presidente de l'Asamblea Popular Suprema y Xefe d'Estáu. Esta reaición foi provocada en respuesta a l'aniciu nel sur de la península de un réximen capitalista sofitau polos EEXX y tuvo la reconocencia de la URSS darréu.
Dende entós, les engarradielles y tensiones foron constantes na frontera intercoreana, hasta que'l 25 de xunu de 1950, les tropes del Exércitu Popular de Corea adiéntrense al sur del paralelu 38 y entama, asina, la nomada Guerra de Corea. La incursión foi refugada pola intervención del exércitu los Estaos Uníos, que malapenes llogró formar una coallición de países p'axuntase escontra les fuercies del Norte. L'avance de les tropes del Sur propició la entrada dafechu na guerra de la Xunión Soviética, lo qu'estabilizó de nuevo la frontera nes llendes del paralelu 38. Foi nel 27 de xunetu de 1953, en Pamunjon, cuando firmose l'armisticiu (que non oficialmente la paz). 
L'alcuerdu finxó la frontera nel paralelu 38 y incluyó creyar una Zona Desmilitarizada, de cuatro quilómetros d'ancho a lo llargo de 248 quilómetros de frontera. Nos años siguientes, ambes "corees" afondaron les tensiones caúna embaxu la órbita de les dos grandes potencies de la segunda mitá del Sieglu XX.
Nel 1972, Corea del Norte reforma la so Constitución y instaura la ideoloxía juche, propia de Corea, inspirada nel comunismu y que fai de la autarquía ún de los pegoyos del Estáu.
El 8 de xunetu de 1994 muerre Kim Il-sung nun momentu d'incertidumbre pal país poles tensiones de la cabera etapa de la Guerra fría. Entámase un procesu de sucesión que fina col nomamientu del so fíu Kim Jong-il comu presidente de la Asamblea Popular Suprema, poro, Xefe d'Estáu.
Cola caída del bloque socialista y la URSS, entamó'l periodo nomáu como "ardua marcha" nel que la fame ya'l desabastecimientu fixeron llaceries na población y nel país. Dende entoncies, el país ye ún de los países más aisllaos del mundiu, l'únicu estáu collaciu que tien ye China y, hai poco, Irán dió-y sofitu na Crisis de 2013. Tres de la muerte de Kim Il-sung, l'aisllamientu fixo que Kim Jong-il entamara'l camín faza un estáu autárquicu ya permilitarizau, nel que'l espoxigue militar yera finxu cimeru, (política de "lo militar primeru"). Ideolóxicamente, el marxismu-leninismu ya'l comunismu fonon abandonaos pol país, que sofita un pensamientu de tipu ultranacionalista ya autárquicu desendolcáu por los trés dirixentes que'l país tuvo, el juche. Nel 17 d'avientu de 2011 morrió Kim Jong-il siendo socedíu nel poder pol so fíu Kim Jong-un.
El país tien una superficie de 120.540 metros cuadrados, llinda cola bahía de Corea y el mar del Este (2.495 km de costa), al norte con China (1.416 km de frontera) y Rusia (19km), y al sur con Corea del Sur (248 km). El so territoriu ye enforma montañosu, con delles depresiones. Llanures na costa Este y tarrén irregular na Oeste. El puntu más altu ye'l monte Paektu (2.744 metros). 
En Corea del Norte rixe un sistema económicu intervencionista, d'inspiración comunista. L'autarquía de la que fizo gala el réxime de Pyongyang dende la so fundación, amosóse ficticia cola caída del bloque soviéticu. La perda del forte sofitu de la URSS provocó una grave cris económica qu'amosose con especial fuercia na primer metá de la década de 1990, con bien de la población esfamiada y un desplome de los índices de productividá de los sectores económicos cabezaleros.
La situación entamó a camudar cola entrada d'aida exterior, y cola apertura de joint-ventures o alcuerdos de tipu empresarial con industries foriates (de Corea del Sur, China, Australia, Rusia y la Xunión Europea fundamentalmente). Bien dellos asítiense na zona de llibre comerciu de Kaesong. Güei, el desenvolvimientu de polítiques enfotaes nuna meyor rellación pente les dos "corees" ta abriendo delles víes de collaboración empresarial. Nel 2004, Rusia y Corea del Norte algamaron amás un alcuerdu pal desenrrollu de les interconexiones enerxétiques entrambos países y col Sur.
Kwadi
El Kwadi ye una llingua, desaniciada dende 1981, que se falaba n'Angola y formaba parte de la llingües de la familia khoisan.
Byte
Un byte ye una secuencia de 8 bits. Emplégase comu unidá d'almacenamientu nos ordenadores, cualisquier que seya'l tipu de datos de la información que se tea guardando nellos.
El númberu de valores estremaos que se pueden guardar nun byte puede calculase faciendo usu del sistema binariu. Cada bit d'un byte puede asemeyase a un díxitu binariu, que val 0 ó 1; nel sistema binariu, con 8 díxitos pueden representase los númberos del 0 (00000000) al 255 (11111111). Poro, nun byte pueden representase 256 valores.
Puede decise que'l byte ye la unidá básica d'almacenamientu d'usu práuticu; el bit ye una unidá más pequeña, pero en xeneral les máquines nun manexen bits sueltos, sinon bytes como mínimo. Otres unidaes más grandes costrúyense, de cutio, comu múltiplos del byte.
Cinca eses unidaes, hai dalgunos problemas d'ambigüedá. De cutio, por razones téuniques, los informáticos empleguen múltiplos de potencies de 2. La unidá siguiente al byte suele ser el kilobyte, que equivaldría a 1.024 bytes (2&sup10; ). La siguiente sería el megabyte (2 bytes). Y el gigabyte seríen 2 bytes. Ansina, vamos multiplicando por 1.024.
Por embargu, el Sistema Internacional de Pesos y Medíes define los prefixos kilo, mega, giga, etc. comu potencies de 10 (multiplicando en cada casu por 1.000, non por 1.024). Nesi sistema, pa facer referencia a los múltiplos en potencies de dos habría que usar los prefixos kibi-, mebi-, gibi-... y non kilo-, mega-, giga-...
Felipe VI d'España
Felipe VI d'España, nacíu col nome de "Felipe Juan Pablo Alfonso de Todos los Santos de Borbón y Grecia" (Madrid, 30 de xineru de 1968), ye l'actual rei d'España. 
Ye'l tercer fíu de los reis Xuan Carlos I y Sofía de Grecia, per detrás de les sos hermanes Elena de Borbón y Cristina de Borbón. Dempués de l'abdicación de so padre en 2014, y al ser l'únicu descendiente varón d'esi monarca, convirtióse en rei.
Recibiera formación militar na Academia Xeneral Militar de Zaragoza, la Escuela Naval Militar de Marín y l'Academia Xeneral del Aire de San Javier. Amás, cursó estudios de Derechu na Universidá Autónoma de Madrid y ye Máster en Rellaciones Internacionales de la Edmund Walsh School of Foreign Service de la Universidá de Georgetown).
Nos Xuegos Olímpicos de Barcelona en 1992 foi l'abanderáu de la seleición olímpica española, y algamó entós diploma olímpicu na estaya de vela.
En payares de 2003, asoleyó'l so compromisu matrimonial cola periodista asturiana Letizia Ortiz. El casoriu celebróse'l 22 de mayu de 2004 na catedral de Santa María la Real de la Almudena de Madrid. El 31 d'ochobre de 2005, ñació la so fía Leonor de Borbón, primera na llinia socesoria de la Corona española. El 29 d'abril de 2007, ñació la so fía segunda, Sofía de Borbón, segunda na llinia socesoria de la Corona española.
Ficheru informáticu
N'informática, un ficheru (tamién nomáu archivu) ye una secuencia finita de bytes atroxaos na memoria secundaria d'un ordenador. El ficheru caltién información que de dalguna manera tien una entidá llóxica.
El ficheru tará nun sistema de ficheros, que tendrá delles carauterístiques particulares, pero munchos dellos tienen éstes en concreto:
Al atroxar información nun ficheru, esta consérvase permanentemente (hasta que se camude). Lo normal ye que los ficheros los manexen programes iguaos pa facelo.
Fonema
Los fonemes (del griegu φωνή "phōnḗ" 'voz humana, soníu de la voz') son l'articulación mínima d'un soníu vocálicu y consonánticu. Per otra parte, los fonemes son unidaes teóriques básiques postulaes pa estudiar el nivel fónicu-fonolóxicu d'una llingua humana. Esto ye, un fonema ye caúna de les unidaes segmentales postulaes pa un sistema fonolóxicu que dea cuenta de los soníos d'una llingua.
Nos soníos consonánticos acordies con el puntu d'articulación podemos atopar: llabiales, labiodentales, coronales, interdentales, dentales, alveolares, postalveolares, retroflejas, palatales, velares, uvulares, faríngeas y glotales. Sicasí, ye difícil atopar llingües qu'usen simultáneamente toos estos puntos d'articulación. Respectu al manera d'articulación tiénense oclusivas, fricativas, africadas y aproximantes.
Ente los criterios pa decidir qué constitúi o non un fonema ríquese qu'esista una función distintiva: son soníos de la fala que dexen estremar palabras nuna llingua. Asina, los soníos [p] y [b] son fonemes del español porque esisten palabres como /pata/ y /bata/ que tienen significáu distintu y la so pronunciación namá difier en relación con esos dos soníos (sicasí, en mandarín los soníos [p] y [b] son percibíos como variantes posicionales del mesmu fonema).
Dende un puntu de vista estructural, el fonema pertenez a la llingua, ente que el soníu pertenez al fala. La palabra , por casu, consta de cuatro fonemes (/k/, /a/, /s/, /a/). A esta mesma palabra tamién correspuenden nel fala, actu concretu, cuatro sonido, a los que la fonoloxía va denominar "alófonos", y estos postreros pueden variar según el suxetu que lu pronuncie. La distinción fundamental de los conceutos fonema y alófono, ta en que'l primeru ye una buelga psíquica de la neutralización (un modelu) del segundu que s'efectúa na fala.
Los fonemes nun son soníos con entidá física, sinón astracciones mentales o astracciones formales de los soníos de la fala. Nesti sentíu, un fonema puede ser representáu por una familia o clase d'equivalencia de soníos (técnicamente denominaos fonos), que los falantes acomuñen a un soníu específicu mientres la producción o la percepción de la fala. Asina por casu n'español el fonema /d/ [+ obstruyente, + alveolar, + sonoru] pue ser articuláu como oclusiva [d] a principiu de palabra o tres nasal o posa llarga, pero ye pronunciáu como aproximante [δ] ente vocales o ente vocal y líquida, asina /deu/ pronúnciase [deδo] onde'l primera y tercer soníu difieren nel grau de obstrucción anque son similares nuna serie de traces (los mesmos del fonema).
Un soníu o fono caracterizar por una serie de traces fonétiques y articulatorios. El númberu de dichos traces y la so identificación ye xera de la fonética. Un fono ye cualesquier de les posibles realizaciones acústiques d'un fonema.
La fonoloxía sicasí non necesariamente trata entes claramente definibles en términos acústicos. Como realidá mental o astracta un fonema nun tien por qué tener toos les traces fonétiques especificaos. Por casu, en diverses llingües l'aspiración ye relevante pa estremar pares mínimos pero un fonema del español puede pronunciase más o menos aspiráu según el contestu y la variante llingüística del falante pero polo xeneral pa un fonema del español nun ta especificáu'l grau d'aspiración. Sicasí, en llingües como'l chinu mandarín o'l coreanu un fonema tien predefinido la traza d'aspiración.
El númberu de fonemes d'una llingua ye finito y llindáu en cada llingua y el númberu de alófonos potencialmente definibles, especialmente si especificamos traces fonétiques bien sutiles, ye potencialmente ilimitáu y varia según el contestu fonéticu y la articulación llingüística individual de los falantes, a'l so estudiu dedicará la llamada fonética esperimental. En cuanto al númberu de fonemes, esti nun tien por qué ser fixu, y puede camudar col cambéu llingüísticu, de fechu nun intre dáu, pue ser que puedan construyise dos sistemes fonolóxicos con distintu númberu de fonemes si introducen riegles de pronunciación más complexes. Sicasí, la mayoría d'analís del español ta en redol a 24 unidaes (5 vocales y 19 consonantes), anque non toles variedaes d'español tienen el mesmu númberu de fonemes.
Podemos dicir que "fonema" ye una unidá fonolóxica diferenciadora, indivisible linealmente y astracta.
=== Definición formal de fonema Dada la distinción ente fonema y fono, esiste otra forma de concebir un fonema como una especificación incompleta de traces fonétiques. Esta relación ye de fechu equivalente a la del fonema como conxuntu de fonos: el fonema sería'l conxuntu de traces fonétiques comunes a tolos fonos que formen la clase d'equivalencia del fonema.
Más formalmente si formula_1 ye un fonema que puede ser articuláu como tou un conxuntu de fonos formula_2 entós podemos definir una relación de pertenencia de cada unu d'esos alófonos al fonema si definimos la función formula_3 qu'asigna a cada fono o fonema'l conxuntu de traces relevantes. Un alófono ye una realización posible d'un fonema si pertenez a la clase d'equivalencia de soníos acomuñada al fonema, qu'en términos de traces equival a que:
Pela cueta a partir del conxuntu de fonos del mesmu fonema formula_5 puede definise el conxuntu de traces relevantes pa definir el fonema:
Podemos aplicar les idees anteriores a analizar los fonemes obstruyentes /b, d, g/ del español. Como ye sabíu ente estes podemos estremar una realización oclusiva y otra aproximante, polo que podemos escribir:
Y si introducimos un conxuntu de traces fonétiques relevantes como [+obstruyente], [+oclusivu], [+ aproximante], [+ llabial], [+alveolar], [+velar], [-fricativu], [+sonoru], ... tiense que:
Afitáu un conxuntu de traces fonétiques pueden definise los soníos de la llingua, en principiu nun hai llende pa finar que pueda ser la distinción qu'establecen estes traces; potencialmente la llista de soníos puede faese tan grande como se quiera si inclúyense más y más traces. Sicasí'l númberu de fonemes ye un asuntu distintu, cuidao que munchos de los anteriores soníos van ser equivalentes dende'l puntu de vista llingüísticu. Un sistema fonolóxicu ye un par formula_8 onde formula_9 ye un inventariu de fonemes astractos definíos por unos pocos traces del conxuntu total (les llingües naturales polo xeneral bazcuyen ente 10 y 30 fonemes, anque se describieron llingües con cerca de 100 fonemes), y formula_10 ye'l conxuntu de riegles qu'en función del contestu relativu d'apaición de los fonemes definen totalmente les traces fonétiques, asina'l conxuntu de riegles puede pensase como una aplicación del conxuntu de secuencies almitibles de fonemes nel conxuntu de secuencies almitibles de soníos:
Onde formula_11 representen el conxuntu de secuencies finitas de fonemes y el conxuntu de secuencies finitas de soníos o alófonos.
Toles variedaes d'español tienen estos fonemes, pa los que s'especifiquen los traces fonétiques o traces distintives mínimos:
Pueden faese les siguientes xeneralizaciones sobre la pronunciación:
Delles variedaes consten amás de los fonemes:
Amás d'estes variaciones nel inventariu fonémico, el númberu de alófonos que presenten los fonemes del español presenten peculiaridaes en delles variedaes. Por casu na modalidá llingüística andaluza les secuencies /s+b/, /s+d/ y /s+g/ dan llugar a les fricatives sordes [ɸ], [θ] y [x] (tando'l primera alófono ausente d'otres variedaes d'español).
Tocantes a la grafía cabo tener en cuenta que:
Frecuencies d'apaición (en porcentaxe):
Suaḥili
El swahili o suaḥili ("kiswahili" nel propiu idioma) ye una llingua aglutinante que pertenez al grupu bantú. El suahili ye faláu por alredor de 40 millones de persones de la fastera sur-oriental del continente africanu. Ye llingua oficial en Kenia, llingua nacional en Tanzania y República Democrática d'El Congu, y úsase como llingua vehicular n'Uganda, Ruanda, Burundi, Mozambique, Malaui, Zambia y les islles Comores.
El suaḥili tien una tradición escrita que remonta al sieglu XIII. Nun principiu escribíase col alfabetu árabe pero, dende los caberos años del sieglu XIX, úsase l'alfabetu llatín. La primer obra lliteraria conocida en suaḥili ye un poema épicu del sieglu XVIII tituláu "Utendi wa Tambuka" ("Historia de Tambuka").
Llista de conceyos d'Asturies por población
Llista de conceyos d'Asturies ordenaos por población. Los datos son del Institutu Nacional d'Estadística de 2010. 
Edsger Dijkstra
Edsger Wybe Dijkstra (Rotterdam, 11 de mayu de 1930 – Nuenen, 6 d'agostu de 2002) foi un informáticu holandés. En 1972 diéron-y el premiu A. M. Turing poles contribuciones fundamentales que fizo na estaya de los llinguaxes de programación.
Dijkstra estudió física teórica na Universidá de Leiden. Trabayó pa Burroughs Corporation, la Universidá Teunolóxica d'Eindhoven y la Universidá de Texas n'Austin. Retiróse nel añu 2000.
Ente les mayores contribuciones de Dijkstra a la informática tán l'algoritmu del camín más curtiu (nomáu Algoritmu de Dijkstra) o'l semáforu, una ferramienta pa sincronizar programes.
Otra de les contribuciones más remembraes de Dijkstra foi l'artículu "Go To Statement Considered Harmful", espublizáu en 1968, nel que criticaba l'emplegu de la orde goto en programes d'ordenador. Esti artículu considérase perimportante nel desendolcu de la programación estructurada, ún de los primeros pasos fasta la inxeniería del software. Tamién trabayó n'otros proyeutos importantes, como'l primer compilador pal llinguaxe ALGOL 60. Dempués trabayó na estaya de la verificación formal de programes. 
Amás d'investigador científicu, Dijkstra foi un home con gran pruyíu pola enseñanza, qu'exerció n'universidaes como la de Eindhoven o la d'Austin (Estaos Xuníos); dizse que yera un escelente profesor.
Dijkstra morrió de cáncer en 2002. Munchos de los sos escritos caberos (fechos con pluma) escaniáronse dempués y alcuéntrense n'internet.
Pol Pot
Saloth Sar , más conocíu como Pol Pot, foi'l llíder de los Khmeres Roxos y primer ministru de Camboya (oficialmente República Democrática de Kampuchea demientres el so mandatu) de 1975 a 1979. Ocupó'l cargu hasta ochobre de 1979. El términu "Pol Pot" tien en camboyanu un sentíu bélicu de dominiu absolutu.
Nel so gobiernu aplicó una intepretación radical de les tesis de Mao Zedong que uníes a un fuerte nacionalismu provocó el nomáu autoxenocidiu camboyanu nel que morrieron unes dos millones de persones (un cuartu de la población total). 
Nació en Prek Sbauv (Provincia de Kompung Tom, Camboya), fíu d'un prósperu facendáu. A los seis años la so familia va a Phnom Penh a vivir col so hermanu, un oficial del Palaciu Real. Depriende les bases del budismu na so curtia estancia na Pagoda de Palaciu. Depriende amás el francés y estudia nuna escuela católica. 
Demientres axúntase a les fuercies antifranceses de resistencia embaxo'l mandu vietnamita de Ho Chi Minh, participa nel Partíu Comunista Indochinu, que yera entós illegal nel país. Posteriormente guaña una beca del gobiernu pa estudiar radio en París. Nunca algamaría un gráu nesi estudiu, pero conforma en Francia'l nomáu "Grupu d'Estudiu de París" nel que participen Ien Sary, Khieu Samphan, Khieu Ponnary y Song Sen, quien sedríen pieces claves na fechura de los Khemeres Roxos. Esi grupu enfótase entós n'afondar nes idees marxistes y del comunismu. Tamién xúnese al Partíu Comunista Francés. Trabaya arduamente n'axuntar a los estudiantes camboyanos en Francia a les sos idees revolucionaries escontra la monarquía del Príncipe Norodom Sihanouk. 
El Partíu Comunista Indochinu, que ye domináu polos vietnamites, dixébrase en tres facciones que representen Vietnam, Camboya y Laos respectivemente. La facción camboyana ye nomada, KPRP (Partíu Revolucionariu Popular Camboyanu).
Dempués de que'l gobiernu camboyanu-y quite la beca, Saloth Sar torna pa Camboya y enfótase dafechamente nel KPRP, primero na Provincia de Kompung Cham, dempués na mesma capital. Al tiempu ye profesor d'hestoria y xeografía nuna escuela. Casara con Khieu Ponnary.
El Grupu d'Estudiu de París, al que pertenecía, toma'l control definitivu del KPRP, al qu'empiecen a nomar "Partíu Obreru de Camboya", y faen qu'esti destaque totalmente de los vietnamites. Saloth Sar ye elexíu'l "Camarada Tres" nel comité central del partíu. Posteriormente ye escoyíu Secretariu Xeneral del WPK, dempués de la misteriosa desapaición del precedente. En xunetu él y munchos miembros del partíu dexen Phnom Penh y organicen una guerrilla nomada "Oficina 100" nes llendes con Vietnam del Norte, al nordeste de Camboya. Nesi momentu Ho Chi Minh y el FNL píden-y demorar la so axenda revolucionaria en Camboya hasta que los estadunidenses sean allanciaos de Vietnam del Sur.
Bien recibíu en China, lo que-y convence de deslligarse entá más de los vietnamites, sofita'l camudamientu del nome del partíu pol de "Partíu Comunista de Kampuchea", anque la xente escomienza a identificalos comu "Khmer Rouge" (Khmeres Roxos, o en camboyanu "Kamae Poah Krojón". El comité central de tal partíu ye conocíu como Angkar, tornáu como "la nación" o "la organización".
Dempués d'un viaxe en Vietnam del Norte, abellúgase nel nordeste de Camboya, viviendo con una tribu de montaña y ablucáu pola simplicidá de la su vida, convencese entós de qu'esi ye l'idegal del comunismu. Esi mesmu añu entámense brotes revolucionarios en delles provincies del país. Un añu dempués los Khmeres Roxos tienen casi controlada tola rexón montañosa del país y les fronteres con Vietnam. Afítase l'"Exércitu Revolucionariu de Camboya". Cola ayuda de los Estaos Uníos l'exércitu oficial entama unes esmolecíes campañes escontra la guerrilla ensin ésitu. En marzu de 1969 Estaos Uníos realiza secretos bombardeos al norte de Camboya a la gueta de desaniciar los abellugos del FNL, autorizaos pol recién elexíu presidente Richard Nixon y llideraos pol so director de seguridá nacional Henry Kissinger. Tales bombardeos son illegales dende qu'Estaos Uníos nun ficiera una declaración de guerra oficial contra Camboya. Los bombardeos continúen hasta 1973. Les víctimes camboyanes algamen los 600.000 muertos. Les mesmes fontes de la CIA determinaren que dichos bombardeos nun fixeron más qu'acrecientar la popularidá de los H.emeres Roxos.
Estructura de datos
Una estructura de datos ye una mena d'organizar l'atroxu de datos na memoria d'un ordenador, pa que esos datos puedan emplegase eficientemente.
Qué ye o non "eficiente" depende de pa qué se vayan a emplegar. Dalgunes vegaes, al escoyer l'algoritmu que vaya a trabayar colos datos ya ta claro qué estructura de datos hai qu' usar; otres ye al revés, y al escoyer les estructures queden determinaos los algoritmos. En xeneral lo que se quier ye que l' algoritmu necesite el menos tiempu posible pa facer la so xera, o bien que los datos ocupen el menos sitiu posible na memoria del ordenador. Lo meyor sería siempres que se dieren les dos coses: gastar cuanta menos memoria meyor, y cuanto menos tiempu meyor. Pero de cutio nun se pue facer un algoritmu óptimu pa les dos coses al tiempu; si se gasta menos memoria, tardará más, y viceversa. Por eso, al facer un programa ye perimportante escoyer y diseñar les estructures de datos que va usar. Esa decisión pue facer, por exemplu, que'l mesmu programa tarde (pa facer una xera determinada) segundos o díes, namái con camudar les sos estructures de datos.
Nun principiu, los protagonistas de los programas yeren los algoritmos, el fluxu d'execución. Pero bien ceo salieron llinguaxes de programación nos que los protagonistes yeren les estructures de datos, y qu' ufiertaben una sintaxis afayadiza pa describiles y manexales. Primero foron llinguaxes modulares, y dempués llinguaxes empobinaos a oxetos, comu C++ o Java.
Hai munches estructures de datos, con carauterístiques estremaes. Nes llineales los datos formen una secuencia; son exemplos les llistes, piles o coles. Nes estructures non llineales cada datu pue tener más de un predecesor o sucesor; eso pasa nos árboles o nos grafos. Un de los autores más conocíos na estaya de les estructures de datos y los algoritmos ye Niklaus Wirth, premiu A. M. Turing en 1984.
Llista de presidentes d'Aragón
Inxeniería del software
La inxeniería del software ye la disciplina d'inxeniería que se ocupa del desendolcu y mantenimientu de aplicaciones informátiques. Ente les sos xeres tan la xestión de proyeutos, el análisis y diseñu de programas d'ordenador, el estudiu del dominiu d'aplicación de que se trate, y munches otres coses.
Frecuentemente créese que facer aplicaciones informátiques ye cenciellamente l'equivalente de programar. Braeramente, la programación pue ser una de les xeres menos importantes nun proyeutu; cuandu falamos d'un sistema informáticu nel que'l software ye namái qu'una parte, y sicasí esi software tien millones de línies de códigu fonte, y esi sistema tien que funcionar cumpliendo condiciones muy estrictes de rendimientu, o una organización entera enfótase nél pal so funcionamientu, el problema nun ye tanto escribir los programas en sí mesmos como xestionar tola complexidá del desendolcu y el mantenimientu. Anguaño, los sistemas informáticos nun son obres d'artesanía que un aficionáu pue facer; va munchos años que los sistemas informáticos tan ente los artefautos más complicaos manexaos pola humanidá. Un sistema de ciertu tamañu o importancia nun pue facese sin aplicar téuniques d'inxeniería.
Según l'IEEE, nel so estándar 610.12, la inxeniería del software ye:
Álxebra de Boole
En matemátiques ya informática, l'Álxebra de Boole, o Retícules booleanes, son estructures alxebraiques que "capturen la esencia" de les operaciones lóxiques Y, O y NON, asina como'l conxuntu d'operaciones unión, interseición y complementu.
Nómase asina n'honor a George Boole, matemáticu inglés que foi'l primeru en definila como parte d'un sistema lóxicu metanes el sieglu XIX. Foi un intentu d'emplegar les téuniques alxebraiques pa tratar espresiones de la lóxica proposicional. Anguaño l'alxebra de Boole emplégase en diseñu de circuitos eleutrónicos. Aplicóse por cabera vegada en circuitos de conmutación eléutrica biestables en trabayos de Claude Shannon en 1938.
Los operadores del álxebra de Boole puen representase de delles maneres. Munches vegaes represéntense cenciellamente como AND (Y), OR (O) y NOT (NON). N'eleutrónica dixital (ver puerta lóxica) tamién s'empleguen la X-OR (O esclusiva) y les sos negaes NAND (NO Y), NOR (NO O) y X-NOR (equivalencia). En matemátiques suel emplegase + envede OR y · envede AND, porque eses operaciones son semeyes a la suma y al productu n'otres estructures alxebraiques, y NOT represéntase comu una llinia o una comina enriba la espresión que se quier negar (NON A sedría Ā o A').
Nesti testu va emplegase la notación común con formula_1 pal operador AND, formula_2 pal operador OR y ¬ (o ~) pal operador NOT.
Un álxebra de Boole ye una retícula ("A", formula_1, formula_2) (considerada como una estructura alxebraica) coles siguientes cuatro propiedaes adicionales:
D'esos axomes dedúzse que l'elementu mínimu 0, l'elementu máximu 1, y el complementu ¬"a" d'un elementu "a" tan únicamente determinaos.
Como cualaquier retícula, un Álxebra Booleana "A", formula_1, formula_2) da llugar a un conxuntu parcialmente ordenáu ("A", ≤) definiendo
(que equival a "b" = "a" formula_2 "b").
De fechu, pue definise un álxebra de Boole como una retícula distributiva "A", ≤) (considerada como un conxuntu parcialmente ordenáu) con elementu mínimu 0, elementu máximu 1, na que ca elementu "x" tien un complementu ¬"x" tal que
Equí formula_1 y formula_2 úsense pa denotar el mínimu (interseición) y el máximu (unión) de dos elementos. De nuevo, si esiste'l complementu ta únicamente determináu.
 formula_2 0 1 formula_1 0 1
Los circuitos descríbense con espresiones que caltienen variables, y dos de estes espresiones son iguales si y sólo si los correspondientes circuitos tienen el mesmu comportamientu de entrada y salida. Amás, ca posible comportamientu de entrada-salida pue espresase con una espresión booleana.
entós el conxuntu "A" conviértese nun álxebra booleana coles operaciones "e" formula_2 "f" = "e" + "f" − "ef"
ya "e" formula_1 "f" = "ef".
Donald Knuth
Donald Ervin Knuth (nacíu'l 10 de xineru, 1938) ye un informáticu perconocíu y profesor eméritu na Universidá de Stanford.
Un de los trabayos meyor conocíos de Knuth ye la coleición de llibros "L'arte de la programación d'ordenadores" ("The Art of Computer Programming" o TAOCP), una de les obres más respetaes na informática. Ye un trabayu señeru nel desendolcu del análisis d'algoritmos, y fizo delles contribuciones básiques a delles estayes de la informática. Nun ordre más práuticu, tamién ye l'autor de TX, un programa de edición y composición de documentos, y de METAFONT, un sistema de diseñu de fontes (tipos de lletra). Tamién ye ún de los pioneros de la "literate programming".
Nacíu en Milwaukee, Wisconsin, titulóse en matemátiques en 1960, y doctoróse tamién en matemátiques en 1963 nel California Institute of Technology (Institutu de Teunoloxía de California), onde entamó a trabayar de profesor y tamién a escribir "The Art of Computer Programming". En principiu, pensaba que esta serie diba tener 7 volúmenes. Espublizó'l primeru en 1968. Esi mesmu añu marchó a trabayar pa la Universidá de Stanford. 
En 1971, Knuth foi'l primeru en recibir el premiu Grace Murray Hopper de la ACM. Ganó dellos otros premios, ente ellos el Premiu A. M. Turing, la Medalla Nacional de la Cencia, la Medalla John von Neumann y el Premiu Kyoto. Dempués de sacar el tercer volumen de la so serie TAOCP en 1976, abultó-y tan frustrante la situación de les ferramientes de composición de llibros que púnxose a trabayar nos sistemas TX y METAFONT. 
En 1992 retiróse de la docencia y la vistigación en Stanford pa terminar "The Art of Computer Programming". Ta trabayando (2004) nel cuartu volume, y mentantu lu termina, da leiciones informales delles veces ca añu en Stanford, que llama "Computer Musings" (Meditaciones sobre informática).
Iñaki Gabilondo
Iñaki Gabilondo (San Sebastián, 19 d'ochobre de 1942), periodista y locutor de radiu y televisión guipuzcoanu. Ye ún de los profesionales de la comunicación más reconocíu y más polémicos n'España.
Llicenciáu en Periodismu pola Universidá de Navarra, Iñaki Gabilondo anició la su carrera nel mundu de la radiu con 21 años; en 1963 en Radio Popular (COPE) en San Sebastián, de la que foi direutor con 27 años, y en 1969 pasó a dirixir Radio San Sebastián de la cadena SER. Dos años más tarde, foi nomáu direutor de la Cadena SER en Sevilla, lo que-y llevó al puestu de direutor d'informativos.
Siete años dempués, en 1978 incorporóse a los servicios informativos de la Cadena SER en Madrid pa dirixir "Hora 25" y en 1980 foi nomáu direutor de los Servicios Informativos de la Cadena. Al pocu foi nomáu direutor d'informativos de la cadena estatal de televisión TVE, y tocó-y estrenase n'antena col golpe d'estáu del 23 de febreru de 1981, 23-F, na investidura del que fuera presidente d'España Leopoldo Calvo Sotelo, una situación escepcional que forzó la su primer apaición pente les cámeres de televisión y que-y obligó a asumir la responsabilidá de presentar durante un mes el Telediario de la nueche. Les tensiones polítices finaron cola su marcha de TVE y la del direutor xeneral. Tres del su paso pola televisión pública, foi direutor xeneral de Radio Televisión 16. Abandonó en 1983 el su cargu en Radio 16 pa volver a la SER, donde sucesivamente fuera direutor y presentador d'Aquí la SER, Matinal SER, Pido la Palabra y Onda Media.
El 22 de setiembre de 1986, entamó'l que fuera el programa más importante de la su carrera profesional: Hoy por Hoy, que llegó a ser ún de los programas más escuitaos de tola hestoria de la radiu española. 
Dende entós, Gabilondo fixera amás dellos programes na televisión: En familia (TVE, 1987 a 1989), Iñaki, los jueves, Gente de primera o Entrevista con. Amás fizo en 1996, les entrevistes en Tele 5 del informativu de Luis Mariñas.
En 2005 espublizó'l llibru "Testigo de la Historia", esbilla de les sus entrevistes a personaxes públicos. 
El 30 d'agostu de 2005 la Cadena SER anunció la marcha d'Iñaki Gabilondo del programa Hoy por Hoy pa presentar l'informativu de nueche del canal de televisión Cuatro, del grupu Sogecable (nel qu'intégrase la SER), y que dende payares susitui al canal de pagu analóxicu del mesmu grupu Canal+. Al frente del magazín de radiu "Hoy por hoy", quedó'l periodista catalán Carles Francino
Ye Colexiáu d'Honor del Colexu de Periodistes de Cataluña, y recibiera los premios Clara Campoamor y Meridiana pol su llabor en favor de l'igualda ente homes y muyeres. 
Amás recibiera: 
Microsoft Windows
Microsoft Windows (conocíu xeneralmente como Windows o MS Windows), ye'l nome d'una familia de distribuciones de "software" para PC, smartphone, servidores y sistemes empotraos, desenvueltos y vendíos por Microsoft y disponibles pa múltiples arquitectures, tales como x86 y ARM.
Dende un puntu de vista técnicu, nun son sistemes operativos, sinón que contienen unu (tradicionalmente MS-DOS, o'l más actual que'l so núcleu ye Windows NT) xuntu con una amplia variedá de "software"; sicasí, ye avezáu (anque non necesariamente correctu) denominar al conxuntu como sistema operativu en llugar de distribución. Microsoft introdució una redolada operativa denomináu "Windows" el 20 de payares de 1985 como un complementu pa MS-DOS en respuesta al creciente interés nes interfaces gráfiques d'usuariu (GUI). Microsoft Windows llegó a apoderar el mercáu mundial d'ordenadores personales, con más del 90 % de la cuota de mercáu, superando a Mac VOS, que fuera introducíu en 1984.
La versión más recién de Windows ye Windows 10 para equipo d'escritoriu, Windows Server 2016 para servidores y Windows 10 Mobile para dispositivos móviles. La primer versión n'español foi Windows 3.0.
La primer versión llanzar en 1985 y empezó a utilizase de forma xeneralizada gracies a la so interfaz gráfica d'usuariu (GUI, "Graphical User Interface") basada en ventanes. Hasta esi momentu (y hasta muncho depués como corazón de Windows), el sistema operativu más estendíu yera MS-DOS ("Microsoft Disk Operating System"), qu'entós daquella cuntaba con una interfaz basada en llínea de comandos.
El 30 de setiembre de 2014, Microsoft presentó Windows 10, tando disponible dende esi día a usuarios avanzaos que se suscribieren al programa Insider. Esta nueva versión del sistema operativu que llegó de forma oficial y gratuita a usuarios con llicencia xenuina de Windows 7, Windows 8 y Windows 8.1 según a Insiders el 29 de xunetu de 2015, siendo la primer versión que busca la unificación de dispositivos (escritoriu, portátiles, teléfonos intelixentes, tabletas y videoconsolas) so una esperiencia común, colo que s'espera esaniciar dellos problemes que se presentaron con Windows 8.1.
La primer versión de Microsoft Windows, versión 1.0, presentada en payares de 1985, compitió col sistema operativu de Apple. Escarecía d'un ciertu grau de funcionalidad y llogró bien poca popularidá. Windows 1.0 nun yera un sistema operativu completu; más bien yera una estensión gráfica de MS-DOS.
Windows versión 2.0 foi llanzáu en payares de 1987 y foi un pocu más popular qu'el so predecesor. Windows 2.03 (llanzáu en xineru de 1988) incluyó per primer vegada ventanes que podíen asolapase unes a otres. La resultancia d'esti cambéu llevó a Apple a presentar una demanda contra Microsoft, por cuenta de que infringían derechos d'autor.
Windows versión 3.0, llanzáu en 1990, foi la primer versión de Microsoft Windows que consiguió un ampliu ésitu comercial, vendiendo 2 millones de copies nos primeros seis meses. Presentaba meyores na interfaz d'usuariu y na multitarea. Recibió una llavadura de cara en Windows 3.1, que se fixo disponible pal públicu polo xeneral el 1 de marzu de 1992. El soporte de Windows 3.1 terminó'l 31 d'avientu de 2001.
El 24 d'agostu de 1995, Microsoft llanzó Windows 95, una nueva versión del sistema operativu Windows destinada al mercáu de consumu pensada pa sustituyir a Windows 3.1 como interfaz gráfica y a MS-DOS como sistema operativu. Nesta edición introducieron meyora que yeren bien significatives con al respective de los sos antecesores ente los cualos pueden mentase los fondos cambeos realizaos a la interfaz gráfica d'usuariu de Windows, siendo dafechu distinta a les de versiones anteriores, y el pasar d'usar una arquitectura multitarea cooperativa de 16 bits a usar una arquitectura multitarea apropiativa de 32 bits.
Windows 95 foi la primer versión de Windows n'incluyir la barra de xeres y el botón Empecipio, que siguieron incluyéndose en versiones posteriores de Windows, amás de ser la primer versión en soportar la función de Plug and Play
El soporte estándar pa Windows 95 remató'l 31 d'avientu de 2000 y el soporte ampliáu pa Windows 95 remató'l 31 d'avientu de 2001.
El siguiente pa la llínea del usuariu foi llanzáu'l 25 de xunu de 1998, Microsoft Windows 98. Sustancialmente foi criticáu pola so lentitú y pola so falta de fiabilidá en comparanza con Windows 95, pero munchos de los sos problemes básicos fueron darréu rectificaos col llanzamientu de Windows 98 Second Edition en 1999. El soporte estándar pa Windows 98 terminó'l 30 de xunu de 2002, y el soporte ampliáu pa Windows 98 terminó'l 11 de xunetu de 2006.
Como parte de la so llínea profesional», Microsoft llanzó Windows 2000 en febreru de 2000. La versión de consumidor tres Windows 98 foi Windows Me (Windows Millennium Edition). Llanzáu en septiembre de 2000, Windows Implementábame una serie de nueves tecnoloxíes pa Microsoft: en particular foi l'Universal Plug and Play». Mientres el 2004 parte del códigu fonte de Windows 2000 penerar n'internet, esto yera malu pa Microsoft porque'l mesmu núcleu utilizáu en Windows 2000 utilizar en Windows XP.
N'ochobre de 2001, Microsoft llanzó Windows XP, una versión que se construyó nel kernel de Windows NT que tamién caltien la usabilidad empobinada al consumidor de Windows 95 y los sos sucesores. En dos ediciones distintes, «Home» y «Professional», el primeru escarez por enforma de la seguridá y característiques de rede de la edición Professional. Amás, la primer edición «Media Center» foi llanzada en 2002, con énfasis nel sofitu a la funcionalidad de DVD y TV, incluyendo grabación de TV y un control remotu. A principios de la década de los 2000, Windows empezar a asitiar cómo l'innovador nel mercáu, pero la so posición foi en cayente.
El 30 de xineru de 2007, Microsoft llanzó Windows Vista. Contien una tremera de característiques nueves, dende un shell rediseñado y la interfaz d'usuariu da importantes cambeos técnicos grandes, con especial atención a les característiques de seguridá. Ta disponible en seis ediciones distintos.
El 22 d'ochobre de 2009, Microsoft llanzó Windows 7. A diferencia del so predecesor, Windows Vista, qu'introdució a un gran númberu de nueves característiques, Windows 7 pretendía ser una actualización incremental, enfocada a la llínea de Windows, coles mires de ser compatible con aplicaciones y hardware que Windows Vista nun yera compatible. Windows 7 tien soporte multi-touch, un Windows shell rediseñado con una nueva barra de xeres, conocíu como Superbar, un sistema rede llamáu HomeGroup, y meyores nel rendimientu sobremanera en velocidá y en menor consumu de recursos.
El 26 d'ochobre de 2012, Microsoft llanzó Windows 8. El mayor cambéu introducíu ye'l reemplazu del Menú Empecipio por una pantalla d'Entamu de tamañu completu, que inclúi nueves aplicaciones. El so usu ta enfatizado pa dispositivos con pantalles táctiles, anque pue ser utilizáu con mure y tecláu. Per primer vegada dende Windows 95, el botón d'Entamu sume de la barra de xeres. L'escritoriu presenta una nueva interfaz y l'esplorador de Windows inclúi l'apariencia "Ribbon" de Microsoft Office. Una actualización masiva del sistema, Windows 8.1, foi llanzada'l 17 d'ochobre de 2013 con nueves meyores de personalización, rendimientu y un botón pa la pantalla d'entamu.
El 29 de xunetu de 2015, Microsoft llanzó Windows 10. Presenta un conxuntu d'aplicaciones y una interfaz que dexa utilizase n'ordenadores personales y dispositivos móviles. Visualmente ye paecíu al so predecesor, sicasí, el Menú Empecipio torna nesta versión. Windows 10 introduz un nuevu navegador: Microsoft Edge, y un asistente de voz personal: Cortana. Tratar d'un sistema qu'a diferencia de los sos predecesores, va llanzar actualizaciones masives dacuando pa convertise nun sistema de serviciu. Hasta'l 29 de xunetu de 2016, Microsoft ufiertó gratuitamente una actualización a Windows 10 dende una PC con Windows 7 o Windows 8.1.
Les versiones Beta, Alpha o de pruebes, son versiones gratuites que se crean como base pal próximu sistema operativu de Windows a llanzar. Nelles asítiense delles funciones que Microsoft punxo por defectu y que les llanza al públicu pa demostra-yos a los usuarios de cómo podría ser la futura versión de Windows. Mientres estes versiones tean actives, los usuarios pueden reportar erros que s'atopen nel sistema operativu, (yá que nun tienen soporte p'actualizaciones) y si el reporte ye solucionáu, Microsoft dará-y una cantidá de dineru al usuariu que reportó dichu erru.
Les versiones de prueba son bien distintes a les orixinales, cuidao que nun se comercialicen y que tienen nomes distintos. Por casu, la versión que s'utilizó pa crear Windows 95, foi nomada "Chicago". Estos nomes tamién se suelen llamar "Codenames". En delles versiones de prueba (como Windows 8 BETA), nun lleven un respectivu codename, y por esti motivu lleven el nome de la próxima versión de Windows de la respectiva versión de pruebes, al pie de el so indicador "Beta".
Chicago (Windows 95)
Memphis (Windows 98)
Neptune / Whistler (Windows XP)
Longhorn (Windows Vista)
Blackcomb / Vienna (Windows 7)
Blue (Windows 8.1)
Threshold (Windows 10)
Redstone (Windows 10 Anniversary Update y posteriores actualizaciones)
Una de les principales crítiques que reciben los sistemes operativos Windows ye la debilidá del sistema no qu'a seguridá se refier y l'altu índiz de vulnerabilidad crítiques. El mesmu Bill Gates, fundador de Microsoft, aseguró en repitíes ocasiones que la seguridá ye oxetivu primordial pa la so empresa.
Partiendo de la base de que nun esiste un sistema dafechu llibre de erros, les crítiques centrar na lentitú cola que la empresa reacciona ante un problema de seguridá que pueden llegar a meses o inclusive años
de diferencia desque s'avisa de la vulnerabilidá hasta que se publicar un parche.
Unu de les pilastres en que se basa la seguridá de los productos Windows ye la seguridá per tapecimientu, polo xeneral, un aspeutu característicu del software propietariu que sicasí paez ser unu de los responsables de la debilidá d'esti sistema operativu yá que, la mesma seguridá per tapecimientu, constitúi una infracción del principiu de Kerckhoff, que afirma que la seguridá d'un sistema mora nel so diseñu y non nuna supuesta ignorancia del diseñu per parte del atacante.
El 6 de xineru de 2005, Microsoft llanzó una versión Beta de Microsoft AntiSpyware, basáu en Giant AntiSpyware publicáu enantes. El 14 de febreru de 2006, Microsoft AntiSpyware convertir en Windows Defender col llanzamientu de la Beta 2. Windows Defender yera un programa diseñáu pa protexer contra spyware y otru software non deseyáu. Los usuarios de Windows XP y Windows Server 2003 que tienen copies orixinales de Microsoft Windows pueden descargar llibremente'l programa dende'l sitiu web de Microsoft y Windows Defender suminístrase como parte de Windows Vista y 7.Windows Defender y Microsoft Security Essentials combináronse nun solu programa, denomináu Windows Defender. Les sos característiques y la interfaz d'usuariu basar en Microsoft Security Essentials. Asina mesmu, Windows Defender tresformar nun programa antivirus y Spyware. A pesar de que ta activada de forma predeterminada, puede desactivase pa utilizar otra solución antivirus.
En toles versiones de Windows con NT 3 basáronse nun sistema de permisos de sistema d'arquivos denomináu AGDLP (cuentes, Global, Local, permisos) AGLP que n'esencia onde s'apliquen los permisos d'arquivu a la carpeta en forma d'un grupu local que depués tien otros 'grupos globales' como miembros. Estos grupos globales caltienen otros grupos o a usuarios según les distintes versiones de Windows qu'utiliza. Esti sistema varia d'otros productos de provisores tales como Linux y NetWare por cuenta de la 'estática' asignación de permisu aplícase directoriu pal arquivu o carpeta. Sicasí con esti procesu de AGLP/AGDLP/AGUDLP dexa a un pequenu númberu de permisos estáticos p'aplicase y dexa cambeos fáciles a los grupos de cuentes ensin volver aplicar los permisos d'arquivu de los arquivos y carpetes.
Microsoft foi demandáu pol gobiernu d'Estaos Xuníos mientres l'añu 1998 por competencia deslleal, y especialmente pola inclusión del navegador Internet Explorer na so versión Windows 95. Tres esta denuncia, la pena tráxo-y a Microsoft llanzar una versión de Windows 95 ensin el so navegador d'Internet.
En 2000 Windows CONVERTIR nun blancu de crítiques por cuenta de los sos constantes fallos del sistema, que terminaben con un pantallazo azul na mayoría de los casos, amás de consumir mayores recursos de lo que se dicía. PC World inclusive asitió a Windows M'el cuartu "peor productu tecnolóxicu" de la hestoria nel artículu «Top 25 de los peores productos tecnolóxicos».
En 2004 Microsoft llanzó una campaña, llamada «Vaigamos a los fechos», na qu'amosaba cientos d'empreses conocíes que migraron de GNU/Linux a Windows Server y aumentaron la so productividá y otru tipu de comparancies, anque la cerró pocu dempués, en 2007. El defensores de GNU/Linux desenvolvieron el so propiu estudiu argumentando que, en contra d'unu de los reclamos de Microsoft, GNU/Linux tien menores costos alministrativos que servidores basaos en Windows. Otru estudiu realizáu pol "Yankee Group" afirma que l'actualización dende una versión de Windows Server a otra plataforma tien un costo inferior al de camudar de GNU/Linux a Windows Server.
Conteníu rellacionáu:
Llista de conceyos d'Asturies por superficie
Llista de conceyos d'Asturies ordenaos por superficie. 
Samartín (Amieva)
Samartín ("Argolibio" en castellanu) ye una parroquia del conceyu d'Amieva, n'Asturies (España).
En 10,41 km² habiten un total de 190 persones (2011) repartíes ente les poblaciones d'Argolibiu, Campurriondi, Los Caneyones, Carmeneru, Ceneya, La Cetreda, Cien, La Ḥuente'l Sapu, Gorguyones, La Mata, El Molín de la Llastra, Palombierga, El Puente Vega, Rañes, La Teyera y La Vega.
Universidá Llaboral de Xixón
La Universidá Llaboral ye un edificiu del conceyu asturianu de Xixón. Ye una de les obres más importantes de la arquitectura franquista y la obra arquiteutónica más importante fecha n'Asturies nel sieglu XX.
Ye l'edificiu más grande de España, con 270.000 m², dos veces y media más que la superficie del Monesteriu d'El Escorial (Madrid). Fízose a partir d'un proyeutu del arquiteutu Luis Moya Blanco, que lu concibe como una ciudá ideal onde al rodiu de la Plaza Mayor (patiu central, nesti casu), s'axunten tolos elementos que lu integren: Ilesia, Salón d'Actos, Direición, Aules, Residencies, etc., mentanto que la Torre que nun ye un campanariu, sinón un elementu compensador de mases.
Asítiase en metá del valle de Cabueñes, na parroquia del mesmu nome, nel conceyu de Xixón y sepárenlu de la ciudá unos 5 km. El perímetru universitariu tien una superficie de 33 hectárees onde s'alcuentren tolos edificios, xardinos, campos de deporte y víes d'accesu.
Púnxose la primer piedra'l 1 d'abril de 1948 y en payares de 1955 incorporóse la primer promoción d'alumnos, nun tando l'edificiu termináu.
Del conxuntu edificáu llamen l'atención pola so singularidá:
La puerta d'entrada ye una torre, acordies con una tradición bien antigua de la Europa medieval. La fachada ye asimétrica. Tien dos cuerpos d'edificios estremaos a ún y al otru llau de la entrada. Oriéntase d'espaldes a Xixón por dos causes, p'abellugase del airón húmedo y pa nun dexar que se vea de lloñe y nun tenga perda nenguna na so contemplación artística. Una gran puerta de fierro, asemeyada a la reya d'una catedral, permite l'accesu dende fuera al adriu corintiu.
En realidá nun ye un adriu corintiu, podía selo si les columnes tuvieren capiteles corintios, pero ye un patiu d'orde compuestu porque los capiteles tienen les fueyes d'acantu del corintiu y les volutes del xónicu.
Tien 10 grandes columnes de granitu azulao que tienen un altor de 10,50 metros, remataes por capiteles de piedra caliar blanco.
Too confluye nésti como na Plaza Mayor d'un pueblu español, ye'l centru funcional del conxuntu edificáu y tien una superficie de 8.250 metros cuadraos. Tien el mesmu grandor que la Plaza de San Marcos en Venecia.
Coronen la fachada seis escultures, obra del segovianu Florentino Trapero y que d'izquierda a derecha representen a Quevedo, Calderón, Lope de Vega, Cervantes, Tirso de Molina y Fernández de Moratín. Asemeyando a una acrótera ta l'escudu d'España, obra del escultor asturiano Manuel Laviada, que se compón de 100 pieces y pesa 30 tonelaes.
Nel interior alcuéntrase'l frescu de l'alegoría de Los Oficios.
Asítiase pal fondu del patiu, aislada como si fora un gran monumentu. Ye una planta elíptica con una superficie útil de 807 m². 
L'esterior ta rematáu por una crestería de 23 estatues: Virxe de Cuadonga, Santiago Apostol, Cruz de la Victoria, San Xosé Artesanu, San Pedro, San Pablo, San Ignacio de Loyola, San Xuan Bosco, San Xuan Bautista de la Salle y 13 santos más.
Los dos mosaicos esteriores representen a San Rafael y a San Miguel Arcánxel. Los 4 güecos que queden, taben destinaos a los evanxelistes.
La cúpula reposa enriba de 20 nerviatures de lladriyu cruzaes nuna fórmula d'enllazáu hispano-mudéxar y vien pesar unes 2.600 tonelaes. Dexen nel centru un óculu que ta a 35 m d'altor onde se llevanta un llinternón de 17 m y 300 tonelaes.
Fai alcordanza de la Giralda de Sevilla pola superposición de cuerpos ya ta inspiráu nel Faru d'Alexandría.
Ta separada de la Ilesia y el cuerpu inferior forma parte del edificiu de Residencies. Tien un altor de 120 m y remátala una espiga metálica de 17 m. Guárdase nel interior un depósitu d'agua asitiáu a 80 m d'altor y tien un ascensor hasta la terraza superior.
Khmeres Roxos
Khmeres Roxos ye'l nome con que se conoz a una organización llamada oficialmente Partíu Comunista de Camboya y depués Partíu Democráticu de Kampuchea. trátase d'un ensame comunista de Camboya que gobernó'l país dende 1975 hasta 1979. El nome Khmeres Roxos (en camboyanu, "Khmaey Krahom") ye creación del rei Norodom Sihanuk nos años 50, y féxose popular a traviés del francés. Los miembros de la organización, por embargu, nun lu usaben, ente otres coses porque preferíen el xentiliciu "kampucheo" a "khmer" (entrambos teníen el significáu de de "camboyanu").
La organización khmere caracterízase polos sos métodos autoritarios, d’una brutalidá estrema –hasta’l puntu de que se considera una forma de xenocidiu. Los Khmeres roxos fueron murniamente célebres poles sos acciones que tan nel aniciu de la muerte d’alredor de 1,5 millones de persones (más d’una cuarta parte de la población), muertos de fame, ablayamientu o executaos. Esti balance fai del réximen de Pol Pot unu de los más sangrientos del sieglu XX. 
Los dirixentes revolucionarios camboyanos son descendientes de families de la burguesía nacional. La mayor parte d’ellos ficieron los sos estudios nes universidaes fraceses na década de los 50. Dientro del ambiente parisín cosmopolita y afayadizu pal intercambiu de idees, terminen por sumase a la ideoloxía comunista.
Una vez de vuelta a Camboya estos estudiantes intenten desendolcar un movimientu de meyora de les condiciones de vida entamando un trabayu d’educación política xunto a los sos alumnos. Un Partíu comunista camboyanu autónomu con rellación al Partíu comunista indochinu (fundáu en 1931) formose’n 1951. Baxo’l Sangkum, la participanción gubernamental de dellos intelectuales fue provisional y simbólica. Constatando de que nun teníen medios financieros nin humanos na capital, y conscientes de que seríen reprimíos a curtiu plazu, los cabezaleros del Partíu échense al monte en 1962. Estudien los fundamentos de la xestión política de la población y del control policial que diríen a aplicar una vez algamáu el poder. A partir de mediaos de los 60, empobinen acciones de guerrilla de baxa intensidá a lo llargo de la frontera vietnamita, principalmente col fin de sofitar a los comunistas vietnamitas na so guerra contra los Estaos Uníos. En 1968, un añu depués de la revuelta campesina de Samlaut nel Noroeste, llanzaranse a la llucha armada. En 1968-1969 numberosos intelectuales siendo el blancu de persecuciones polítiques xuntense-yos nel maquis.
La ideoloxía de los khmeres Roxos nun tien modelos pero combina una forma revisada del maoísmu (qu’ellos apliquen “con creatividá”, según la espresión de Pol Pot delantre los dirixentes chinos) con idees igualitaristes llenes d’utopíes y de principios económicos anti-colonialistes tomaes de la izquierda anti-imperialista europea que los cuadros del partíu, especialmente Pol Pot, Ieng Sary y Khieu Samphan adquirieron durante la so estancia en Francia nos años cincuenta. A esto hai que xunir una voluntá de servir de modelu a otros movimientos comunistes, lloñe del “revisionismu” de Vietnam y de China (criticaos pol mantenimientu de la propiedá, de la familia, del cultu a la personalidá, del comerciu priváu, etc), y que los llevó a tener enfrentamientos colos comunistes camboyanos pola so supuesta subordinación a los vietnamites. El resultáu final yera una combinación de maoísmu con un nacionalismu extremu, qu’algamara postures averaes al racismu.
Nun ye hasta 1970 cuando l’espardimientu de la guerra de Vietnam-yos aporta sofitos de prestixu. La brutalidá de los bombardeos norteamericanos y la corrupción y los errores del gobiernu de Lon Nol permiten al partíu afitar unes bases y reclutar combatientes. Ye fundamentalmente nesta dómina cuando fueron esperimentaos numberosos principios futuros de la revolución d’abril de 1975: autarquía, centralización de los cambios económicos, militarización de la fuerza de trabayu, etc. Los Khmeres roxos lleguen a les puertes de la capital.
Finalmente el 17 d’abril de 1975, los rebeldes del FUNK (Frente Uni Nacional de Kampuchea) sitien Phnom Penh, organicen eleiciones formales nes que nun participen más que miembros del Partíu y campesinos, y instauren una nueva dictadura particularmente dura y estremista baxo’l nome de “Kampuchea Democrática”. El Partíu, representáu por una organización cuasi-mística l’Angkar Leu (un términu deriváu del vietnamita que significa escalón superior), conviértese na única referencia de poder y ta empobináu principalmente por Pol Pot, Nuon Chea, Sao Pheum, Ta Mok, Ieng Sary, Son Sen y un puñáu de llugartenientes.
En 1975, Phnom Penh foi vaciada y la so población enviada a les cooperatives pa trabayar y ser vixilada. En 1976-1977, l’alimentación en común foi definitivamente puesta’n marcha pa asegurar la igualdá de les raciones (cosa que nun foi en xeneral respetada). Esti tipu d’organización nun foi rechazada durante les últimes rectificaciones del añu 1978. La “nueva Kampuchea en tolos aspectos” busca reeducar a la población pa destruir la idea de propiedá privada. A esti fin, el Partíu-Estáu debía, según Pol Pot, calistrar en tolos requexos de la sociedá. Incluso nos ministerios, les reuniones de crítica y d’autocrítica qu’atacaben l’individualismu yeren frecuentes, y los cuadros yeren llamaos a reconstruir y a forxase nel sentíu de la sumisión a la Organización revolucionaria.
D’ello resulta un control policial de los comportamientos y de los pensamientos particularmente inquisitorial, faciéndose llamaes constantes a la vixilancia revolucionaria con rellación a los “malos elementos” y a los enemigos.
La situación económica esfarrapábase d’añu n’añu, la búsqueda d’un chivu expiatoriu y les milenta mentires ficieron la situación particularmente angustiosa y insoportable. Les execuciones yeren moneda corriente. La voluntá de multiplicar los rendimientos de la hectaria por tres y la convicción de que’l primer pasu pa escontra la industrialización yera la esportación del arroz llevaron a Pol Pot a facer pasar fame a la población camboyana pa poder algamar esos obxetivos.
Pol Pot nun cuestionó la llinia ideolóxica (alimentación en común, autarquía rexonal, incrementu del rendimientu nos campos d’arroz, ausencia de rangos nel exércitu, educación de la infancia en común, reeducación prolongada de los intelectuales patriotas...), asina nun ye hasta 1977 cuando s’esmolez por delles situaciones. Tresllada la responsabilidá de los fracasos del sistema sobre’l Partíu y desendolca unes purgues mortíferes nel so somantu, llargamente alimentaes pola so paranoia. Éstes son les purgues que llenaron el siniestru centru d’interrogación y d’execución S-21, construyíu nel vieyu institutu de Tuol Sleng.
En xineru de 1979, Vietnam invade Camboya pa poner fin al réximen. Los múltiples incidentes fronterizos ficieron esconsoñar una rivalidá plurisecular ente Camboya y Vietnam. Ensin dulda la República Socialista de Vietnam diérase cuenta de la oportunidá, poles deserciones de cuadros y de les sos propies incursiones en territoriu camboyanu, del estáu de dixebra avanzada del país, tarazáu pola fame, el miéu y les penuries. La invasión entama en payares de 1978 y Phnom Penh (ciudá pantasma, yá que taba vacía de xente dende 1975) cayó bien rápido el 7 de xineru de 1979. A pesar del miéu a la invasión vietnamita, que ta tradicionalmente afitáu nel espíritu camboyanu, l'exércitu vietnamita ye ayudáu por numberoses deserciones de Khmeres roxos y ye acoyida con aliviu pola población. El poder central tien de replegase a lo llargo de la frontera thailandesa (oficiosamente protexida por elementos del exércitu thailandés). En 1985 Khieu Samphan sucede oficialmente a Pol Pot como cabezaleru Khmer roxu.
Los Estaos Uníos y otros gobiernos occidentales, asina como China, continúen reconociendo la Kampuchea Democrática como gobiernu de Camboya pa remarcar la so desaprobación de la ocupación vientamita, sostenida pola URSS. China llanza entos una invasión a Vietnam del Norte que fracasará totalmente. Los Estaos Xuníos sofiten la resistencia Khmer roxa por medio de los sos aliaos thailandeses. Anque dende 1980 los vietnamitas controlen el este y el centro de Camboya, los combates continúen nel oeste durante los años 80 y millones de mines son semaes. Al términu d'un deceniu de combates toles facciones polítiques camboyanes roblen un tratáu en 1991 decretando eleiciones y el desarme. Los Khmeres roxos retomen les armes en 1992 y refuguen el resultáu de les eleiciones l'añu siguiente. Deserciones en masa tienen llugar en 1996 y la mitá de los combatientes restantes (unos 4000) dexa’l movimientu. Les lluches internes lleven al procesamientu y a la encarcelación de Pol Pot polos propios Khemeres roxos en 1997. Pol Pot muerre n’abril de 1998 y Khieu Samphan ríndese’n avientu del mesmu añu.
El 29 d'avientu de 1998, los líderes Khmeres roxos restantes presenten les sos disculpes pa colos muertos dende los años 70. En 1999, la mayor parte de los miembros rindiéronse o fueron capturaos. La captura de Ta Mok en marzu de 1999 marca el puntu final de la historia de los Khmeres roxos.
Li Po
Li Po o Li Bai (chinu: 李白, pinyin: Lǐ Bái, Wade-Giles: Li Pai) (701-762) foi un poeta chinu consideráu'l meyor poeta románticu de la dinastía Tang. El calter 白, pronunciáu "bái" en mandarín modernu, pronunciábase enantes "bó", motivu pol que'l so nome se trescribía como Li Po, representación según el sistema Wade-Giles d’esta pronunciación anticuada.
Conocíu como'l poeta inmortal, alcuéntrase ente los más respetaos poetes de la hestoria de la lliteratura china. Milenta poemes suyos consérvense anguaño. El mundu occidental introduxo los trabayos de Li Bai a traviés de tornes llibres de versiones en xaponés, realizaes por Ezra Pound. De Li Bai destáquense la so imaxinación escéntrica y les imáxenes taoístes vertíes na so poesía, al tiempu que la so afición a la bebida. Al igual que Du Fu, Li Bai pasara gran parte de la so vida viaxando, y gozara d’una bona situación económica. Dizse que s’afogó nel ríu Yangtsé, al cayer de la chalana cuando, tando baxo los efeutos del alcohol, trataba d'abrazar la lluna.
Li Bai foi'l fíu d'un mercader ricu. Suel atribuyise como'l so llugar de nacimientu Suiye, n'Asia Central, (cerca del actual Tokmak en Kirguistán). A los cinco años, la so familia coló pa Jiangyou, cerca de la moderna Chengdu na provincia de Sichuan. Foi influyíu pol confucionismu y el taoísmu, pero finalmente la so herencia de familia nun-y permitió grandes oportunidaes dientro l'aristocrática dinastía Tang. Magar que quixera convertise n'oficial, nun llegó a presentase al esame del serviciu civil chinu. Poro, a los 25 años, entamó a viaxar per China, desarrollando una personalidá xabaz y llibre. Esta imaxe esteló tanto a aristócrates como a xente común y Li Bai foi a la fin presentáu al emperador Xuan Zong en 742.
Algamó un cargu na Academia Hanlin, que formaba a intelectuales espertos pa la corte imperial. Li Bai foi amás cuasique dos años poeta oficial del emperador, pero a la fin despidiéronlu por una indiscreción que nun s'asoleyó. Poro, vagó per China'l restu la so vida. 
Conoció a Du Fu na seronda de 744 y volvió atopalu l'añu siguiente. Foron les dos ocasiones que s'alcontraron, pero la so amistá siguió siendo mui importante pa Du Fu (caltiénense una docena de los sos poemes al rodiu de Li Bai). 
Cuando la rebelión d'An Lushan axuntóse a un llevantamientu escontra l'emperador, anque nun se conoz de xuru si foi un allistamientu voluntariu. El fracasu la rebelión finó col so segundu exiliu en Yelang. Foi absueltu enantes de que'l tiempu del esterramientu finara.
Li Bai morrió en Dangtu, anguaño Anhui. Dellos espertos creen que la so muerte foi'l resultáu d'un envenenamientu con mercuriu dempués d'un llargu historial de consumu de ferviatos taoístes pa la llonxevidá. Otros creen simplemente que morrió d'intoxicación etílica.
Fueru de Llión
El fueru de Llión ye'l primer fueru otorgáu na Península Ibérica, la súa datación foi siempres problemática, peru anguaño caltiénse que se promulgóu un 30 de xunetu de 1017.
Ta escomienzos del sieglu XX considerábase 1020 comu la data de creyación dao que Claudio Sánchez Albornoz estúdialu y deduz que la data correuta ye la del 1020, si qu'asina Ramón Menéndez Pidal seirá quien caltenga que ye enanterior y que l'añu de redaición ye 1017, y en 1992 Gonzalo Martínez Díaz concluyirá que'l fueru promúlgase un 30 de xunetu de 1017, baseándose na copia de Braga enanterior a la d'Uviéu, emplegada por Sánchez Albornoz.
Amás de las copias de Braga y Uviéu queda presencia d'esti fueru yá que muitas de las súas disposiciones fuorun copiadas nos fueros llioneses posteriores como los de Rabanal del Camín, Villafranca del Bierzu ou Puebla de Senabria.
Asina mesmu, el fueru de Benavente ye una copia del de Llión y al empar aquelli fou la base de las fueros de las villas cantábricas y asturianas.
Regula la vida interna de la ciudá, entama la paz del mercáu, y la creyación d'un conceyu embrionariu, manque esti primixeniu conceyu ta enforma discutíu por quien caltién que nun tenía cáltere políticu sinón xudicial y quien sí, según estos Llión seiría la primer urbe medieval europea. Esta postreira opinión seirá la que prevaleza ente los hestoriadores dao qu'apaecerán figuras propias únicamente del conceyu políticu comu'l merín ou'l sayón.
Nun sería sinon dica'l sieglu XVI qu'emprincipie l'interés pola importancia d'esti testu llegal na hestoria europeas, son los primeiros hestoriadores renacentistas los qu'entaman el sou estudiu. Y, nos sieglos posteriores los eruditos hispánicos emplegarán la copia del Liber Testamentorun ovetense pa las críticas del testu.
Por embargu, quiciabes por que ta'l sieglu XX nun se concediéu a Portugal el papel que lu correspondía na hestoria llionesa, en 1922 Claudio Sánchez Albornoz atopóu nu Archivu Distrital de Braga una copia enanterior que seiría la que tornaría a sacar a la lluz la importancia d'esti testu. Anguaño consideráu por dellas cátedras la primera representación de los dreitos fundamentales de los ciudadanos na hestoria europea.
Kim Jong-il
Kim Jong-il (treslliteráu tamién como Kim Jong Il; hangul: 김정일, hanja: 金正日; pronunciación coreana /kimdʑʌŋil/) (16 de febreru de 1942 - 17 d'avientu de 2011) foi un políticu y gobernante norcoreanu apodáu "Queríu Líder" nel so país. Fíu de Kim Il-sung, "Gran Líder" de Corea del Norte. Tenía los cargos de Presidente del Comité de Defensa Nacional y el de Secretariu Xeneral del Partíu de los Trabayadores coreanu.
Oficialmente nació nel míticu monte Paektu, en Corea, en plena guerra contra Xapón pente la (Segunda Guerra Mundial), el 16 de febreru de 1942. Sicasí, les versiones occidentales apunten a que naciera un añu enantes nun campamentu refuxaos soviéticu, cerca de la frontera, onde pasaría los primeros años de la so vida, hasta la fin de la guerra.
Jong-il entamó xoven la so preparación política. Estudió en China, na universidá Kim Il-sung de Pyongyang, (onde cursó Ciencies Polítiques y Económiques) y na antigua República Democrática Alemana, nuna academia militar.
Acabada la so formación, Kim Jong-il algamó dellos cargos na alministración norcoreana, especialmente nel departamentu nacional de Cultura. Foi entós, según les biografíes oficiales, cuando Kim Jong-il desenrrolló la so faceta artística. Poemes y narraciones patrióticos, teatru, llargometraxes y obres arquitectóniques foron dellos de los proyeutos atribuyíos al fíu del "Gran Líder", que diba con ello algamando pesu nel aparatu estatal.
Nun foi hasta la década de 1980 cuando s'esclarió'l so futuru como sucesor de Kim Il-sung al frente del gobiernu norcoreanu. Pocoñín a poco foi asumiendo responsabilidaes, de forma paralela a les reformes que so padre lideró nel senu del aparatu estatal pa favorecer una "renovación" del "progresismu norcoreanu". Esa renovación tradúxose na promulgación de la nueva Constitución de la República Popular Democrática de Corea, d'inspiración comunista y qu'instaura una ideoloxía propia (el Juche).
El 21 d'abril de 1992, Jong-il púnxose al frente l'Estáu. Pero nun foi hasta depués de la muerte de Il-sung, el 8 de xunetu de 1994, cuando Kim Jong-il asumió oficialmente la presidencia'l país, anque'l so cargu, en realidá, seya'l de Xefe de la Comisión Nacional de Defensa.
La socesión llevóse d'un mou progresivu. Yera la primer vegada qu'un réxime comunista convertíase en dinásticu y la tensión col esterior féxose fonda. Oficialmente, Kim Jong-il algamó'l poder tres de superar los mecanismos d'eleición de dirixentes del estáu y nun tuvo que ver un res la so condición de fíu del Gran Líder. N'Occidente, por embargu, falóse entós d'un procesu corruptu nel que fuera desaniciada (mesmo físicamente) la oposición interna a la socesión de Kim Jong-il.
Los primeros años de gobiernu de Kim Jong-il foron enforma complexos. Una serie d'atentaos nel estranxeru, fundamentalmente escontra intereses surcoreanos, foron atribuyíos darréu a Corea del Norte. La tensión col esterior afondó coles diferencies pol procesu desarme nuclear norcoreanu que fructificó nel posterior Alcuerdu Marcu de desarme y nel programa KEDO (con Kim Il-sung inda nel poder). A ello axuntáronse los episodios de fame provocaos poles inundaciones y posteriores seques de los primeros años de la década de 1990, que contribuyeron tamién a comprometer al gobiernu de Kim Jong-il.
Nesi tiempu, les apaiciones públiques n'Occidente de Kim Jong-il foron nules. La propaganda norteamericana y la falta d'imaxenes del gobernante propició la especulación sobre la so muerte, daqué desmentío depués cola so presencia n'actos públicos.
Les armes nucleares, el llanzamientu de cohetes Taepodong, la falta d'alimentos, la precariedá pa la estracción de materies primeres, la tensión fronteriza con Corea del Sur y l'enfotu pola unificación de dambes "Corees" foron forzando contactos con China, Estaos Xuníos, Xapón y Corea del Sur. Ello fructificó nuna relaxación de les rellaciones, especialmente col Sur, qu'algamó'l puntu cimeru ente'l 13 y el 15 de xunu de 2000, feches nes que Yong Il recibió en Pyongyang al presidente surcoreanu Kim Dae Yong, el gran impulsor del acercamientu énte la oposición estaunidense.
La entrada nel sieglu XXI supunxo un averamientu del gobiernu de Kim Jong-il al restu'l mundu. L'apertura de rellaciones con Rusia y con países de la Xunión Europea, (que se sumaba a la d'otros países africanos, asiáticos y llatinoamericanos), confirmaron que la estratexa de política internacional (forzar tensión p'algamar delles ventaxes), sirvió pa enfriar la tensión na que la península lleva sumida dende la so dixebra en 1945.
Kim Jong-il entamó de nuevo esa política de xestión de la tensión ente los años 2003 y 2004. La inclusión pola alministración del presidente d'Estaos Xuníos, George W. Bush, de Corea del Norte nun exe del mal de países capaces de desestabilizar l'equilibriu mundial, fexo que dende Pyongyang contribuyérase a azuzañar la tensión na Península per aciu l'anunciu d'abandonu del Tratáu de non proliferación nuclear que Corea del Norte firmara na década de 1990. Posteriores negociaciones rebaxaron la tensión con renovaos alcuerdos ente Estaos Xuníos y Corea del Norte nunes negociaciones nes que tamién intervinieren Corea del Sur, Xapón o China.
Woody Allen
Woody Allen, de nome real Allan Stewart Konigsberg (1 d'avientu de 1935) ye un direutor, guionista y actor estaunidense. 
Nació nel barriu de Brooklyn, en Nueva York. Ye un de los direutores y guionistes cimeros de la cinematografía d'anguaño. Provién d'una familia acomodada xudía. De guah.e deprendió a tocar el vigulín, colo qu'entamó la so faceta musical, conocida pol so trabayu na banda sonora de les sos películes. Gran aficionáu al Jazz, ye intérprete de clarinete y fexo delles xires cola so banda The New Orleans Jazz Band.
Allen entamó la su carrera como guionista pa otros humoristes a los 16 años. Compatibilizó esos trabayos colos sos estudios na Universidá de Nueva York y nel City College, onde entamó cursos de cinematografía y comunicación que nun finara. A los 19 años, casóse cola estudiante de filosofía Harlene Rosen, de la que se divorció en 1957, xustu nel añu en qu'algamó'l so primer premiu Emmy polos sos trabayos pa televisión, especialmente nel programa "The Ed Sullivan Show" y "The tonight show".
Hacia 1960 entamó una carrera en solitariu na qu'afitó la so imaxe "neurótica y pesimista". Les sos apaiciones na televisión y en dellos clubs fixéronlu abondu conocíu . El so primer trabayu en cine foi'l guión de "What's new Pussycat?" en 1965, a lo que-y siguió el so esperimentu de "metraxe atopáu" con "What's up, Tiger Lily?", na que-y punxu diálogos a una película filmada en Xapón.
En 1967 apaeció tamién na parodia inspirada nel personaxe James Bond, "Casino Royale".
Dos años depués dirixe'l so primer trabayu como direutor, guionista y actor: "Take the money and run", a la que-y siguieron delles comedies qu'acabaron por convertir el so personaxe nun iconu de la comedia. A mediaos de la década de 1970, les sos películes entamen a amosar inquietúes como la filosofía, l'amor, la muerte... Esta etapa tien como obres cimeres "Annie Hall" (1977), el drama "Interiores", el so trabayu como actor na traxicomedia sobre les llistes negres nel Hollywood de los 50 "The front", o la ganadora de tres Premios Óscar "Hannah and Her Sisters", ente otres.
Na década de los 80 les sos películes algamaron mayor ésitu y nótase la influencia del cine européu (Ingmar Bergman, Fritz Lang o Federico Fellini, ente otres referencies), lo que lu convirtió nun direutor enforma más apreciáu n'Europa que nel su propio país. Hacia 1990 entama una nueva etapa con comedies mas intrescedentes. "Everyone Says I Love You" o "Mighty Aphrodite" son un exemplu.
Esta etapa coincide con un momentu perdifícil na esfera privada. La so muyer, la actriz Mia Farrow, déxalu dempués d'asoleyase la rellación qu'Allen caltuviera, y caltién, cola fía adoptada de Farrow, Soon-Yi Previn, de 16 años. Esto fexo qu'Allen pasara por una acusación de pederastia que dempués archivóse (Allen enxamás viviera con Previn una rellación padre-fía).
Esti episodiu tuvo'l so reflexu nel film "Husbands and Wives", onde Allen y Farrow representaben a una pareya de bien d'años que se desanicia pola atracción que'l siente per una estudiante ventiañera.
A la fin, Allen y Previn casáronse nel 1997 y adoptaron dos fíes (Bechet Allen y Manzie Tio Allen en referencia a los músicos de Jazz Sidney Bechet y Manzie Johnson).
Pesie a los problemes privaos, Allen siguió rodando casique una película añal. Nel 2000, algama un ésitu valoratible cola su primer película con Dreamworks, "Small time crooks" ("Granujas de medio pelo", n'España). Pa entós, les películes d'Allen ya recauden abondo más n'Europa que nel so país.
La so vieyera coincide tamién con cambios nes sos apaiciones en públicu. Asina, dempués de los atentaos del 11 de setiembre en Nueva York, en 2002 presentóse per primer vegada na gala d'entrega de los premios Óscar de Hollywood nun homenaxe a la so ciudá. Esi mesmu añu, asistió n'Uviéu a la entrega del premiu Príncipe d'Asturies de les artes, onde regresara nel 2005 pa participar nos actos del 25 aniversariu de la fundación qu'entrega los galardones. Nesa visita, Allen confesóse ablucáu pola estatua que dende 2002 simula al direutor paseando pel centru d'Uviéu. 
Nel 2005, Allen presentó'l so primer trabayu rodáu n'Europa, "Match Point", estrenáu nel festival de Cannes y producíu en Londres.
David Rivas
David Manuel Rivas Infante (4 d'avientu de 1957, Xixón), ye un escritor, políticu y economista asturianu.
Criárase pente Xixón y la parroquia de Quintueles (Villaviciosa) y vivió en munchos llugares del mundiu. Anguaño reside n'Argañosu, una aldega d'unos vente habitantes que pertenez a la parroquia de Candanal, nel conceyu de Villaviciosa.
Educárase colos xesuites nel Colexu de la Inmaculada de Xixón ya ye llicenciáu en ciencies económiques pola Universidá Complutense y doctor n'economía pola Universidá Autónoma de Madrid. Estudiara tamién nos Estaos Xuníos ya Inglaterra, realizando estudios de posgráu d'antropoloxía y socioloxía. 
Fo miembru del Consejo Asesor de Medio Ambiente de España, del Consejo Asesor de Transporte de la Comunidad de Madrid, de la Comisión de Parques Nacionales de la Unión Internacional pa la Conservación de la Naturaleza (Organización de les Naciones Uníes) y de los comités de desendolcu caltenible y desendolcu rural de la Comisión Europea. Tamién fora asesor técnicu nel ayuntamientu de Madrid.
En 1986 participó na creación de la Fundación Universidad Libre, con sede en Galicia, formada por profesores de pensamientu críticu de les universidaes de Sevilla, València, Santiago, Málaga, Extremadura y Autónoma de Madrid.
Dende 1993 ye miembru de l'Academia de la Llingua Asturiana.
Cuando yera estudiante fundó -xunta Xosé Álvarez Fernández, Antón Fuertes, Xicu Díaz Yepes, Alfonso Velázquez y Xuan Cándano- Conceyu d'Asturies de Madrid (1977), emblemáticu grupu cultural del surdimientu asturianu na diáspora.
Nel 2007 fundó l'asociación Arribada con otres renomaes persones de la cultura asturiano como Humberto Gonzali, Alberto Álvarez Peña y Xosé Nel Riesgo.
Nel 2008 fora gallardonáu cola Llámpara d'Oru de Quintes y Quintueles.
Figura importante del nacionalismu asturianu, fora militante de Conceyu Nacionalista Astur (1979), siendo parte del conceyu del CNA en Madrid. Al mesmu tiempu trabayaba nel Ateneo Libertario de Latina, Lavapiés y Embajadores y pertenecía al conseyu redactor del Cnt, periódicu de la Confederación Nacional del Trabajo. Fora dempués dirixente de la Federación Progresista, partíu fundáu por Ramón Tamames, y participó na constitución d'Izquierda Unida con Gerardo Iglesias, Alonso Puerta, Ignacio Gallego, Nicolás Sartorius, Julio Anguita y Ramón Tamames, organización qu'abandonó mui ceo. Tres un tiempu ensin militancia política formará parte d'Unidá Nacionalista Asturiana (UNA) en 1989 cuando la conformen l'Ensame Nacionalista Astur (1982) y la Xunta Nacionalista Asturiana (1986). Con UNA concurrirá nes llistes de les ellecciones europées en 1989 y formará parte d'esti partíu hasta la so disolución a entamos de los años 90 del sieglu XX. Tres una nuea etapa ensin afiliación entrará n'Andecha Astur pa encabezala como candidatu a la presidencia d'Asturies en 1999, repitiendo nel 2003. Europeísta y partidariu de los pautos internacionales, fora candidatu nes ellecciones europées de 2004 na llista d'Europa de los Pueblos (Esquerra Republicana de Catalunya, Eusko Alkartasuna, Chunta Aragonesista, Andecha Astur y Partido Socialista de Andalucía), coallición qu'algamó un diputáu n'Estrasburgu. Nel 2007 arrenunció a repetir candidatura a la presidencia d'Asturies y abandonó la política activa.
Cola so obra escrita n'asturiano, ye un autor de vocación seroña, de mou que nun entamó escribir ficción hasta la década los noventa, cuando bordiaba los cuarenta años. Tien espublizáu un estensu llibru de relatos. Nel 2008 fora finalista en dos premios emblemáticos na lliteratura en llingua asturiana: el de temática xeneral "Oficialidá" del conceyu de Bimenes ya'l d'erotismu "Arbidel" del conceyu de Ribeseya.
DESENDOLCU CALTENIBLE, ECOLOXÍA
ESTRUCTURA ECONÓMICA
FILOSOFÍA, POLÍTICA
ANTROPOLOXÍA, ETNOGRAFÍA
FILOLOXÍA, LLITERATURA
HISTORIA
RELLATU
Federico Jiménez Losantos
Federico Jorge Jiménez Losantos (Oriuela del Tremedal, 15 de setiembre de 1951) ye un periodista, escritor, llocutor y empresariu español.
Dende setiembre de 2009 ye direutor y presentador del programa radiofónicu «Es la mañana de Federico», de la cadena esRadio, y columnista del diariu "El Mundo".
Ye copropietariu, editor y collaborador del diariu dixital "Libertad Digital" y direutor y collaborador de la revista "La Ilustración Liberal".
Fíu de zapateru que desenvolvió'l cargu d'alcalde y de maestra de matemátiques, tamién ñetu de maestros, ye'l mayor de trés hermanos. A los diez años ganó una beca rural que conservó a lo llargo de tolos sos estudios, gracies a la que cursó'l bachilleratu nel Institutu d'Enseñu Mediu y nel Colexu de San Pablo en Teruel, onde tuvo como profesores al cantante y más sero políticu José Antonio Labordeta y al dramaturgu José Sanchís Sinesterra. Con selce años espublizó los sos primeros poemes y rellatos.
Estudió Filosofía y Lletres en Zaragoza y en 1971 treslladóse pa cursar la especialidá de Filoloxía Hispánica na Universidá de Barcelona. Llicencióse con una tesina sobro les acotaciones a los esperpentos de Valle-Inclán, dirixida por Joaquín Marco. El tribunal, presidíu por José Manuel Blecua, concedió-y un sobresaliente por unanimidá.
Estudió psicoanálisis con Óscar Masotta y foi ún de los fundadores de la Biblioteca Freudiana de Barcelona, arriendes de la universitaria "Revista de Literatura". En xineru de 1978, xunto con Alberto Cardín, fundó y dirixó la revista de pensamientu sobro política, filosofía, lliteratura y psicoanálisis "Diwan", considerada pol diariu "El País" como «la revista cultural más importante, abierta y viva d'esti momentu». Aidó a esparder n'España la obra del filósofu François Lyotard cola so edición crítica de "Discurso, figura", en 1979.
Esi mesmu añu obtuvo'l I Premiu d'Ensayu "El Viejo Topo" por "La cultura española y el nacionalismo", anque dempués esta editorial ñegóse a espubliza-y el llibru "Lo que queda de España" porque, según El Viejo Topo, taben nun procesu de restricción del númberu de títulos a espublizar. Llueu la editorial añadió que dalgunos capítulos yeren «impublicables». Los editores d'Ajoblanco, que competía nel mercáu con El Viejo Topo, encargáronse finalmente d'espublizar el llibru, presentáu por Francisco Umbral y col sofitu del diariu "El País" —incluyíos los de Javier Pradera y Juan Luis Cebrián— y que tornaría a editase en 1995. "Lo que queda de España" criticaba'l nacionalismu catalán y defendía los derechos culturales de los castellanofalantes, lo qu'entamó una llarga polémica que remató en pasando'l tiempu col Manifiesto de los 2.300.
A lo llargo del franquismu militó n'organizaciones clandestines de la izquierda antifranquista (Organización Comunista de España (Bandera Roja), d'ideoloxía maoísta y Partit Socialista Unificat de Catalunya, d'ideoloxía comunista) y collaboró en revistes y grupos artísticos (Grupo Trama) d'estrema izquierda hasta fines de los años setenta, cuando foi empobinando les sos posiciones per aciu d'un viaxe a la República Popular China en 1979, que-y fixo camentar que la realidá nun casaba colos valores de la ideoloxía na que militaba.
Yá na Transición entró a militar nel Partido Socialista de Aragón (un partíu fuera de la órbita del PSOE, perteneciente a la yá finada Federación de Partidos Socialistas), qu'obtuvo un diputáu (Emilio Gastón) nes Cortes Constituyentes. Énte les primeres eleiciones autonómiques en Cataluña, en 1980, consideróse la presentación d'una candidatura per parte d'esti partíu, na que Jiménez Losantos ocuparía'l primer llugar. Magar, la candidatura nun se presentó por mor de la oposición del PSOE y del Partido Socialista de Andalucía (dirixíu por Alejandro Rojas Marcos), a la fin foi candidatu por ésti últimu. Basando'l so discursu na defensa de los derechos culturales y cívicos de tolos españoles inmigrantes, según elli poco defendíos pol PSOE-PSC y el PCE-PSUC (al so xuiciu influenciaos pol nacionalismu catalán), el Partido Socialista de Andalucía obtuvo dos escaños. Estos parllamentarios (que yeren cuasi los únicos diputaos que s'espresaben en castellán nel Parllamentu de Cataluña) centráronse na defensa del derechu de la población castellanofalante de Cataluña a conservar la so llingua, según ellos anuláu, ensin tocar otros temes.
El fechu de tenese presentao como candidatu pol Partido Socialista Andaluz llevólu a una engarrada dientro de la revista "Diwan" con Alberto Cardín, quien defendía la independencia política de la revista. Esti asocedíu provocó la fin de la so collaboración nella, pasando a incorporase a "Diario 16" de la mano de Fernando Sánchez Dragó. El diariu dirixíu por Pedro J. Ramírez asoleyó'l 12 de marzu de 1981 el "Manifiesto de los 2.300", nel que se defendía la igualdá de los derechos llingüísticos en Cataluña ente los falantes de castellán y catalán.
En pasando'l tiempu, el 21 de mayu de 1981, Jiménez Losantos foi secuestráu pola organización terrorista catalana Terra Lliure (que nun dio anuncia pública de la so esistencia hasta'l 24 de xunu). Tres recibir un disparu na rodiella y ser abandonáu atáu a un árbole, foi lliberáu pola policía'l mesmu día. Dempués del socesu, Jiménez Losantos y otros firmantes del "Manifiesto" como Amando de Miguel, Carlos Sahagún y Santiago Trancón dexaron Cataluña. Años dempués (el 31 de xineru de 2007) nuna entrevista pa la televisión ("La noche de Quintero", en TVE-1) declaró, refiriéndose a los que-y dispararen, que «a lo único que me negué ye a que mataren a los que me dispararon, y eso que me lo ufrieron».
En 1982 asitió en Madrid y dexó de collaborar n"'El País" pa facelo en "Diario 16", xera qu'acompañaba coles sos clases de Lliteratura nel Institutu Lope de Vega. En magar l'añu viniente ascendió a xefe d'opinión nesi diariu y columnista en "Cambio 16". En 1987 fichó como columnista por "ABC". 
Nel entamu de los años noventa entamó a collaborar na cadena de radio Antena 3 y, cola llegada de la televisión privada, n'Antena 3 Televisión, onde dirixó programes culturales como "La Historia de los judíos españoles". Foi comentarista políticu del noticieru de Luis Herrero y más tarde de la seición «Fuego Cruzado», d'Informativos Telecinco.
A lo llargo d'esta etapa caltuvo la so columna diaria n"'ABC" y foi contertuliu fixu en programes nocherniegos de radio como "Hora Cero" de José Luis Balbín y dempués na COPE, en "La Linterna", de Luis Herrero.
En 1992 sumió'l grupu de comunicación formáu por Antena 3 Radio y Antena 3 Televisión, quedando la primera nes manes del grupu PRISA. Esta operación anició bulla abondo. Pola mor d'ello, un grupu de periodistes, ente los que taben José María García, Antonio Herrero, Luis Herrero y el propiu Federico Jiménez Losantos, entraron na cadena radiofónica COPE. L"'antenicidiu", como ellos lu llamen, y les vinientes aiciones ante los tribunales, marcaron pa siempre una política editorial crítica y brava pa col grupu PRISA por parte d'estos llocutores.
En 1998, tres la muerte d'Antonio Herrero nun accidente, el so amigu Luis Herrero fíxose cargu del programa "La Mañana" y Jiménez Losantos quedó al frente del programa nocherniegu "La Linterna". Tres colar Luis Herrero de la COPE en 2003, pasó a dirixir y presentar el mañaniegu, programa qu'enantó a ún de los mayores índices d'audiencia de la radio n'España. Meses más sero Luis Herrero presentóse a les eleiciones al Parlamentu Européu dientro de les llistes del Partido Popular y en 2005 enxirióse nel programa mañaneru de Jiménez Losantos como contertuliu. N'abril de 2009 la COPE, según dalgunos por presiones de sectores del Partido Popular encocoraos con Jiménez Losantos, propúnxo-y dexar "La Mañana" pa presentar "La Linterna", de 22 a 24 h. Jiménez Losantos nun aceutó y decidió siguir la so actividá radiofónica nuna nueva emisora, esRadio (grupu Libertad Digital), xunto con César Vidal, tamién diba poco salíu del so programa de la COPE, y Luis Herrero.
Arriendes de la so actividá na radio, Jiménez Losantos afaló en 2000 la publicación d'un nuevu diariu lletrónicu, "Libertad Digital", del qu'anguaño ye editor. En 1999 dexó la redaición d"'ABC" y xunióse como collaborador a "El Mundo".
En magar 1998, tamién ye editor de la revista de pensamientu "La Ilustración Liberal".
Jiménez Losantos defínese como lliberal nel sentíu clásicu del términu. Los sos defensores camienten que ye una referencia pa la nueva corriente d'auto-nomaos «mozos lliberales» que s'identifiquen cola llinia editorial de "Libertad Digital". Nos postreros años amosóse averao al partíu politicu formáu por, ente otros, la ex-eurodiputada socialiega Rosa Díez, llamáu Unión Progreso y Democracia, reconociendo que lu votara y declarando:
Quienes s'oponen a les idees de Jiménez Losantos cuiden que'l nuevu lliberalismu que representa ye en realidá otra manera de nomar a la ultraderecha, de la qu'elli sería'l voceru. Xentes d'izquierdes y de dereches (estes davezu bien venceyaes al Partido Popular) tán ente los sos detractores. Nesi sen, periodistes como Luis del Olmo o Iñaki Gabilondo, o l'humorista Andreu Buenafuente, espresaron el so engarru cuando Losantos recibió'l premiu Micrófono de Oro.
Na xera periodística y intelectual de Jiménez Losantos ye perimportante, dende'l so aniciu profesional, l'enfrentamientu radical colos "nacionalismos periféricos", col socialismu y cola izquierda en xeneral. El raigañu de les sos reaiciones ente dambos ye la so conceición de la defensa de la llibertá individual y la consideranza d'España como un Estáu-nación garantizador. L'orixe del so xaréu colos nacionalismos afáyase na so crítica a la llexislación llingüística entamada y desenrollada en Cataluña baxo los gobiernos de Jordi Pujol, col sofitu d'una bien amplia mayoría de los grupos políticos representaos nel parlamentu catalán. Jiménez Losantos siempre camentó qu'esta llexislación ye discriminatoria pa los castellán-falantes. Mentanto les sos engarraes cola izquierda anicien na crítica a les sos polítiques intervencionistes no cultural y no económicu. Reprócha-yos tamién la pasividá interesada énte procesos qu'atenten, na so opinión, escontra la Constitución de 1978 no tocante a la igualdá de tolos ciudadanos énte la llei.
El xeitu radiofónicu de Jiménez Losantos carauterízase pol emplegu espontáneu y discursivu del llinguaxe, enllenándolu de sátira, ironía y crítica. Fai munchu usu de silencios, "ritornellos", vocativos y entrugues retóriques. La so formación humanista permíte-y amecer xiros llariegos y espresiones populares con otres orixinaes nun rexistru cultu y ilustráu. El so xeitu na prensa escrita tamién ye coloquial, con xiros y espresiones propies, y enxiriendo referencies a la cultura popular o clásica.
Lo que más rescampla del so xeitu, y lu fai inconfundible nel periodismu radiofónicu español d'anguaño, ye l'emplegu d'espresiones, nomatos y afirmaciones terries. Nesi sen, Jiménez Losantos foi condergao en cuatro procesos xudiciales por frayar el drechu al honor, y notros dos procresos por un delitu d'inxuries.
El día 22 de febreru de 2007, l'Audiencia Provincial de Barcelona fexo pública una sentencia que conderga a la Cadena COPE y a Federico Jiménez Losantos a indemnizar con 60.000 euros a Esquerra Republicana de Catalunya ya Josep-Lluís Carod-Rovira y Joan Puigcercós, presidente y secretariu xeneral d'esti partíu políticu, por una «intromisión illexítima nel honor» d'estos. La sentencia, escontra la que la parte condergada interpunxo un recursu de casación, resolvióse nun recursu d'apelación interpuestu polos demandantes ente la desestimación de la demanda na primer instancia y valiéndose de les espresiones feches por Federico Jiménez Losantos nel programa ""La Mañana"" de la COPE los díes 13, 14, 15 de xunu y 1 de xunetu de 2005 escontra "Esquerra Republicana de Catalunya" y los dirixentes del mesmu enantes citaos.
Ente otros, obtuvo'l Premio Continente de periodismu, el Premio González Ruano en 1993, el Premio Espejo de España en 1994, el Micrófono de Plata en 2000 y el Micrófono de Oro en 2007 na categoría de radio.
George Walker Bush
George Walker Bush (nacíu'l 6 de xunetu de 1946 en Connecticut, Estaos Xuníos) foi'l 43 presidente de los Estaos Xuníos d'América. Enanties yera'l Gobernador del estáu de Texas. Miembru tradicional del Partíu Republicanu, foi empresariu na industria petrolífera y del deporte profesional, como Manager xeneral del equipu de beisbol de los Texas Rangers.
Bush foi elexíu 46 Gobernador de Texas en 1994, y reelexíu en 1998. Ganó la nominación del Partíu Republicanu a les eleiciones presidenciales de 2000, y foi elexíu Presidente nunes eleiciones xenerales mui reñíes y non faltes de polémica. Foi reelexíu nes eleiciones de 2004 cuando se disputaba la Presidencia col Partíu demócrata de John Kerry.
So pá, George H. W. Bush tamién foi Presidente de los Estaos Xuníos cuatro años y ocho más, vicepresidente. El so hermanu, Jeb Bush ye'l Gobernador de Florida d'anguaño. So güelu, Prescott Bush, foi senador. Tien amás dos hermanos más pequeños, Marvin Bush y Neil Bush, los dos empresarios. Él y John Quincy Adams son los únicos fíos de Presidentes qu'acceden a la presidencia.
Nació en New Haven, Connecticut y crióse en Midland, Texas y Houston.
Tres graduase na "Philips Academy" en xunu de 1964, Bush gradúase n'historia na Universidá de Yale y con un posgráu n'Arte en 1968. Bush ye seleicionáu pola sociedá secreta Skull & Bones. En mayu de 1968, alístase na "Texas Air National Guard".
En 1973 va a la Harvard Business School onde estudia un Master n'Alministración d'Empreses (MBA) en 1975. Dos años dempués casa con Laura Welch, bibliotecaria demócrata de Midland. Tienen dos fíes ximielgues, Barbara y Jenna, nacíes en 1981.
El 4 de setiembre de 1976, na redolada de la casa de branu de la so familia en Kennebunkport, Maine, la policía arrestólu por conducir baxo los efeutos del alcohol. Bush describió esos díes enantes de la so conversión relixosa nos sos 40 como una dómina "nómada" y una "mocedá irresponsable", y almitió que bebía de más daquella. Bush diz que dexó la bébora en 1986 y que la responsabilidá del cambéu ye, en parte, d'un aconceyamientu que tuvo en 1985 col reverendu Billy Graham.
Bush entamó la so carrera na industria petrolífera en 1979 cuando entamó Arbusto Energy, una empresa d'esploración de petroleu y gas. En 1984 Bush vendió la compañía yá renomada "Bush Exploration Co.", a "Spetrum 7", otra petrolera de Texas. En cumplimientu de los alcuerdos de venta, Bush convirtióse en CEO. Spectrum 7 perdió ingresos y foi absorbida por "Harken Energy Corporation" en 1986, onde Bush convirtióse en Direutor.
N'abril de 1989, Bush aconceyó a un grupu d'inversores d'ente los collacios íntimos de so pá, incluyendo'l so compañeru de fraternidá Roland W. Betts. El grupu mercó'l 86% de los Rangers por 75 millones de dólares. 
Como Manager xeneral de los Rangers, Bush asistió a les rellaciones del equipu colos medios y a la construcción d'un nueu estadiu. La so posición pública dio-y reconocimientu por toa Texas.
Bush entamó la so carrera asistiendo a so pá nes campañes al Senáu de 1964 y 1970. Tres dexar la Guardia Nacional en 1972, foi direutor políticu pa la campaña del senáu n'Alabama. En 1978 presentóse a la "Cámara de los representantes", pero perdió col demócrata Ken Hance (agora republicanu). Ronald Reagan sofitó al oponente de Bush nes primaries republicanes.
En 1994, Bush garró una escedencia nos Rangers pa presentase a Gobernador de Texas escontra la demócrata Ann Richards. El 8 de payares de 1994 ganó a Richards con un 53% de los votos frente al 46%. En 1998 Bush presentóse a la reeleición y algamó una victoria clara, col 69% de los votos, convirtiéndose nel primer Gobernador de Texas elexíu dos vegaes consecutives. A lo llargo'l gobiernu de Bush, fexo significativos camudamientos na xusticia criminal, lleis civiles y financiación pa los escolinos. Bush tomó una llinia dura tocántenes a la pena de muerte y recibió munches crítiques de los sos opositores, la tasa d'encarcelamientu foi de 1014 internos por 100.000 en 1999, la segunda mayor.
Na campaña de 2000, Bush declaróse "conservador compasivu". 
Nes eleiciones de 2004, Bush algamó 31 de 50 estaos y 286 votos electorales.
Tres los ataques terroristes del 11 de setiembre de 2001, el Departamentu d'Estáu punxo como prioridá oriente prósimu.
El 11 de setiembre de 2001, Al-Qaida secuestró cuatro grandes aviones de pasaxeros y estrellólos escontra les torres ximielgues del World Trade Centre de Nueva York y escontra'l Pentágonu en Washington DC. 2.500 fueron los muertos pol ataque. 
El 7 d'ochobre de 2001, con sofitu internacional, Bush llanzó la "guerra escontra'l terrorismu" en xeneral, y dirixida haza'l réxime talibán d'Afganistán en particular, onde s'escondía Osama bin Laden máximu dirixente d'Al-Qaeda, un yemenín nacíu n'Arabia Saudita. Estaos Xuníos invadió Afganistán. 
Irónicamente, dende la cayida de los talibán, los suministros d'opiu medraron significativamente.
Como rempuesta a l'esmolimientu por terrorismu, Bush retiró'l Tratáu sobro misiles anti-balísticos de 1972 pa promocionar un nueu sistema de defensa de misiles. La Sociedá Americana de Física criticó esti cambéu teniendo dubies sobro la efectividá. Baxo'l mandatu de Bush, el gastu militar total medró fasta un nivel comparable al de la Guerra fría, lo que llevanta insinuaciones de que si'l so primer oxetivu ye alimentar la industria militar de la que'l presidente Eisenhower alvirtió en 1961.
Poco depués del 11 de setiembre l'alministración Bush promovió una aición urxente n'Iraq, anunciando qu'Iraq tenía armes d'esfaimientu masivo, que Saddam Hussein yera una amenaza pa la seguridá mundial, desestabilizaba Oriente Prósimu, emburriaba'l Conflictu árabe-israelín y financiaba terroristes. Los críticos dixeron que los intereses económicos nos recursos petrolíferos iraquinos yeren el motivu real.
El 13 de payares de 2002 baxo la resolución 1441, Hans Blix y Mohamed ElBaradei dirixeron a los inspectores d'armamentu de la ONU n'Iraq. 
El Secretariu d'Estáu Colin Powell encamentó evitar una guerra ensin l'aprobación clara de la ONU. L'alministración trató d'algamar una resolución del Conseyu de seguridá de la ONU autorizando la fuercia militar según el capítulu VII de la Carta de les Naciones Xuníes pero, vista la vigorosa oposición de naciones clave, incluyida l'amenaza de vetu de Francia, descartóse esa opción y, con un pequeñu grupu de países, preparóse pa la guerra.
La invasión d'Iraq entamó'l 20 de marzu de 2003. Bush declaró la victoria'l 1 de mayu de 2003 pero'l despliegue estaunidense continúa en 2005 pesie a la captura de Hussein por culpa de la resistencia iraquina.
El 30 de setiembre de 2004 l'informe final del "Grupu d'investigación d'Iraq" concluyó que ""nun alcontraron evidencies de que Saddam Hussein tuviere un stock d'armes de esfaimientu masivo en 2003"". L'informe de la comisión del 11-S nun alcontró evidencies creyibles de que Saddam Hussein tuviere armes d'esfaimientu masivo. Amás, la comisión del 11-S concluyó que pesie a los contautos ente Iraq y Al Qaeda en 1996, nun surdió ""nenguna rellación de collaboración"".
Conservadurismu compasivu
El conservadurismu compasivu ye una filosofía política inventada por Marvin Olasky, que la escribió nel so llibro ""Conservadurismu compasivu: Qué ye, qué fai y cómo pue tresformar Estados Uníos"", y por Myron Magnet del Manhattan Institute. Olasky foi consideráu el "padrín del conservadurismu compasivu". La frase foi popularizada por George W. Bush al adotarla como ún de los sos eslóganes clave na campaña presidencial de 2000 contra Al Gore.
Skull &amp; Bones
Skull and Bones ("Calavera y güesos") tamién denomada “Xermandía de la Muerte” o, darréu, “La Orden”, ye una organización iniciática fundada en 1833 na Universidá de Yale.
Compónse por alumnos y ex alumnos de la citada universidá. Sábese poco d'esta sociedá yá que los sos principales integrantes caltuvieron en secretu la so participación y la finalidá d'esta organización.
Numberosos artículos espublizaos especulen que la fin cabera d'esta sociedá secreta ye la hexemonía de los Estaos Uníos, y atribúin-y los símbolos esotéricos del dólar ("New World Order" y la pirámide con un güeyu nel centru). Lo mesmo pasa cola otra sociedá secreta denomada "Illuminati", pa ello dizse que buscan influyir na política basandose nel principiu maquiavélicu de "la fin xustifica los medios"; anque otros rellacionenlo namás cola hexemonía d'una élite de los homes más ricos d'esi país.
Miembros actuales de esta sociedad son: George Herbert Walker Bush, George W. Bush, qu'almitió la so afiliación nel so llibru “A charge to keep”: “Yo ingresé a Skull y Bones, una sociedá secreta, como ye secreta nun pueo decir namás al respeuto”. El senador John Kerry, del Partíu Demócrata, contricante últimu nes eleiciones presidenciales tamién almitió ser miembru de “La Orden” nel programa periodísticu estaunidense "Meet the Press", nel añu 2004ok.
Adosinda
Adosinda foi reina consorte d'Asturies nel sieglu VIII.
Fía d'Alfonsu I y Ermesinda, y polo tanto nieta de Pelayu, yera hermana de Fruela I. 
Casóse con Silu, gracies a lo cual esti xubió al tronu asturianu salvaguardando la estirpe nunos tiempos difíciles de llucha pol poder. Baxo'l so reináu la corte de la monarquía asturiana treslladóse dende Cangues d'Onís a Pravia.
Al morrer Silo en 783 ensin descendencia proclamó al so sobrín Alfonso como Alfonsu II. Mauregatu espulsólu del tronu y alzóse con él, obligando a Alfonsu a afuxir p'Álava. Pol sofitu que-y dio al so sobrín la so posición na corte yera delicada abondo, polo qu'ingresó nel monesteriu de San Xuan de Pravia'l 26 de payares de 783. A partir d'ehí nun se tienen más noticies d'ella, anque se supón que debió morrer nel monesteriu.
Taganrog
Taganrog (en rusu Таганрог) ye una ciudá rusa fundada por Pedru I en 1698 na oriella'l mar d'Azov, a unes 45 milles de Rostov del Don. La so xubida y desendolque tan abondo xuníos cola hestoria l'imperiu rusu, penrriba too col so llargu esfuerciu pa domeñar los mares meridionales.
Anguañu Taganrog ye un centru perimportante na investigación cultural ya industrial en Rusia. Tien una rede estensa d'educación: facultaes d'inxeniería, de radiu, maxisteriu, institutos téunicos, escueles secundaries, etc.
Taganrog ye la ciudá nativa d'Antón Chéjov y de Faina Ranevskaya; ye una ciudá a la que tan xuníos tamién abondos nomes na cultura rusa, como Alexander Púxkin, Alexandru I de Rusia, Giuseppe Garibaldi o Pyotr Tchaikovsky.
Anton Chekhov
Anton Pávlovich Chekhov (en rusu Антон Павлович Чехов), (*Taganrog, 29 de xineru de 1860 (17 de xineru del calendariu xulianu) †Baden-Baden (Alemaña), 14 ó 15 de xunetu de 1904). Escritor y dramaturgu rusu. Encuadrable na corriente naturalista foi mayestru del rellatu curtiu.
Chekhov nació en Taganrog, puertu provincial del Mar d'Azov. Yera fíu d'un tenderu y nietu d'un siervu que mercó la so llibertá. Chékhov yera'l terceru de seis hermanos. So pá impartió-yos una disciplina estricta y mui relixosa.
El pá de Chekhov entamó a tener series dificultaes económiques en 1875; el so negociu quebró y viose forzáu a escapar a Moscú pa evitar la cárcele. Fasta que nun finó los sos estudios en 1879, Anton nun s'axuntó cola familia. Entamó a estudiar medicina na Universidá de Moscú.
Nun intentu d'aidar a la so familia, Chekhov entamó a escribir rellatos humorísticos curtios y caricatures de la vida en Rusia baxo'l nomatu de “Antoxa Chekhonte”. Desconozse cuantes histories escribió nesta dómina, pero sábese que ganó darréu fama de bon cronista de la vida rusa.
Chekhov convirtióse en médicu en 1884 pero siguió escribiendo pa diferentes selmanarios. En 1885 entamó a collaborar con la "Peterbúrgskaya gazeta" con artículos más ellaboraos de lo que los venia faciendo. N'avientu d'esi añu, convidáronlu a collaborar nún de los periódicos más respetaos de San Petersburgu, el "Nóvoye vremia". En 1886 Chekhov yá se convirtiere nun escritor famosu. Esi mesmu añu publicó la so primer obra, "Rellatos de Montley"; al añu siguiente ganó'l premiu Puxquin gracies a la coleición de rellatos curtios "Al Atapecer".
En 1887 a causa d'una debilitación de la so salú (primeros síntomes de la tuberculosis que finaría cola so vida) Chekhov viaxó a Ucraína. De regresu estrenó la so obra "La Gaviota"; ésitu qu'interpretó la compañía del teatru d'arte de Moscú. Antón escribió tres obres más pa esta compañía: "Tío Vania" (1897), "Les Tres Hermanes" (1901) y "El Xardín de les Cerezales" (1904). En 1901 casóse con Olga Leonardovna Knipper, una actriz qu'actuare nes sos obres.
Chekov pasó gran parte de sus 44 años gravemente enfermu pola tuberculosis que contraxo de los sos pacientes a finales de 1880. La enfermedá obligólu a pasar llarges temporaes en Niza, Francia y dempués en Yalta, Crimea ya que'l clima templáu d'estes zones yera preferible a los crueles iviernos rusos.
Anton Chekhov morrió poles complicaciones provocaes pola tuberculosis en Badenweiler, Alemaña, onde taba pa recibir tratamientu nuna clínica especializada. Ta enterráu nel cimenteriu de Novodevichy.
Anque yá yera conocíu en Rusia enantes de morrer, Chekhov fizóse internacionalmente famosu nos años posteriores a la Primer Guerra Mundial, cuandu les tornesde Constance Granet al inglés a popularizar la so obra. 
Les obras algamaron gran sonadía n' Inglaterra na década de los 20 y convirtiéronse nun clásicu de la escena británica. En Estaos Xuníos, autores como Tennessee Williams o Arthur Miller utilizaron técniques de Chekov pa escribir dalgunes de sus obras.
Arquiteutura von Neumann
La arquiteutura von Neumann ye un modelu de diseñu pa Ordenadores nel que les instrucciones de los programes y tamién los datos tán calteníos na mesma cadarma d'atroxu. La unidá de procesamientu ta separtada del disposititivu d'atroxu, cosa que tamién ta implícita nesta arquiteutura.
Anque pueda paecer innecesario pensar nestos detalles por evidentes, los primeros ordenadores teníen los programes fixos, cableaos; poro, la idea de que'l programa tuviere almacenáu de la mesma manera que los datos ye perimportante, porque ye lo que permite que l'ordenador se pueda emplegar pa munches xeres estremaes y abre'l pasu a la esistencia del software y la programación. Si anguaño paeznos nidio que los ordenadores trabayen asina, ye porque práuticamente toos ellos implementen l'arquiteutura von Neumann.
Surinam
Surinam, oficialmente República del Surinam (n'holandés "Republiek Surinam") ye un estáu allugáu na costa atlántica nororiental d'América del Sur. Llenda col océanu Atlánticu al norte, cola Guayana Francesa al este, con Guyana al oeste y con Brasil al sur. Ye, colos sos 165.000 km² d'estensión, el país más pequeñu del continente sudamericanu. La so población, de 566.000 persones, vive na so mayoría averada a la costa, na capital del país, Paramaribo, y na rodiada d'esta.
El territoriu de Surinam, habitáu tradicionalmente por delles tribus indíxenes, foi esploráu y disputáu por varies potencies europees primnero de quedar embaxu la xurisdicción holandesa a finales del sieglu XVII. En 1954 el país convirtiose nún de los países constituyentes del Reinu d'Holanda. El 25 de payares de 1975 declarose estáu independiente, pero sigue calteniendo importantes rellaciones económiques, culturales y diplomátiques cola so antigua metrópoli. Los sos habitantes indíxenes vienen siendo de magar cada vegada más activos na reclamación de les sos tierres tradicionales y na conservación de los sos vezos y formes de vida.
Surinam considérase, dende'l puntu de vista cultural, un país caribeñu, y ye miembru de la Comunidá del Caribe (CARICOM). La llingua oficial del gobiernu, los negocios, la educación y los medios de comunicación ye l'holandés, pero el sranan, una llingua criolla que toma como base l'inglés, fálase perdayuri y fae les veces de "lingua franca" nesti país que ye ún de los más diversos, dende'l puntu de vista étnicu, relixosu y llingüísticu, del mundu.
La presencia humana en Surinam remóntase al 3.000 e.C.. Los primeros n'habitar la zona foron los arawak, una tribu nómada que vivía, de la pesca y la caza, na fastera costera del territoriu. Dempués aportaron a ella los caribe, que sometieron a los arawak gracies a la superioridá de los sos barcos. Asentáronse en Galibi, na desembocadura del ríu Marowijne. Mentantu que grupos grandes d'arawak y caribes vivíen a la vera la mar y nes sabanes del país, pequeños grupos d'otres tribus indíxenes, como los akurio, trió, warrau o wayana, ocupaben l'interior viescosu.
Dende'l sieglu XVI la fastera costera del Surinam foi esplorada por navegantes franceses, españoles ya ingleses. Un sieglu dempués, colonos ingleses ya holandeses establecieron colonies de plantación nes fértiles llanures de la Guayana, nes vegues de los ríos. La colonia más antigua documentada ye un asentamientu inglés, nomáu Marshall's Creek, a lo llargo del ríu Surinam.
Les lluches ente ingleses y holandeses pol control d'esti territoriu finaron en 1667. Nesi añu, nes negociaciones que llevaron a la robla del tratáu de Breda, los holandeses decidieron conservar la colonia de plantación de Surinam, que-yos ganaran a los ingleses. A cambiu, los ingleses quedáronse con Nueva Amsterdam, la principal ciudá de l'antigua colonia de Nueva Holanda, na costa atlántica norteamericana: de siguíu camudáron-y el nome pol de Nueva York.
En 1683 fundose, col envís de gobernar y defender la colonia, la Sociedá de Surinam, na que participaron la ciudá d'Amsterdam, la familia Van Aerssen van Sommelsdijck y la Compañía Holandesa de les Indies Occidentales. Los colonos dexaban en manes d'esclavos africanos, a los que trataben permal, el cultivu, el collecháu y el procesáu del café, el cacáu, la caña de zucre y l'algodón que se cultivaba nes vegues de los ríos. 
Munchos esclavos escapáronse de les plantaciones y, cola ayuda de les poblaciones natives de les viesques circundantes, establecieron una cultura nueva y única nel interior del país. Son los conocíos como cimarrones, nomaos en francés Nèg'Marrons, que significa lliteralmente "negros marrones", esto ye, "negros de piel claro". Los cimarrones, al traviés d'un procesu d'etnoxénesis, fueron evolucionando pa formar varies tribus independientes a partir de la xuntura d'esclavos de diferentes etnies africanes. Estes tribus incluyeron los saramaka, paramaka, ndyuka, kwinti, aluku y matawai.
Loa cimarrones entamaron a atacar las plantaciones pa reclutar nuevos miembros d'ente los esclavos y pa capturar muyeres, armes, comida y ferramienta. A vegaes mataben tamién a los dueños de les plantaciones y les sos families. Estos entamaron a construyir defenses, importantes en dellos casos pero cuasi siempre insuficientes. Tamién organizáronse campañes armaes p'acabar con ellos, pero los cimarrones escapaben pente la viesca, que conocíen abondo meyor que los sos perseguidores. Finalmente, p'acabar coles lluches, les autoridaes coloniales europees roblaron nel sieglu XVIII dellos trataos de paz coles diferentes tribus. Nellos reconocíen l'estatus soberanu d'estes tribus y el derechu a comerciar nos sos territorios del interior de la colonia.
Holanda abolió la esclavitú en Surinam en 1863, nún procesu gradual qu'obligaba a los esclavos, como forma de compensación parcial pa los propietarios, a trabayar nes plantaciones demientres diez años de transición a cambiu d'una paga mínima. Tres de 1873 la mayoría de los esclavos lliberaos abandonaron les plantaciones nes que ellos y los sos antepasaos trabayaran por varies xeneraciones y colaron pa la capital, Paramaribo.
Como colonia de plantación que yera, Surinam tenía una economía dependiente de cultivos agrícoles con manu d'obra intensiva. Pa solucionar la falta de trabayadores los holandeses reclutaron y transportaron trabayadores dende les Indies Orientales Holandeses (l'actual Indonesia) y, tres d'un alcuerdu colos ingleses, que controlaben la zona, la India. Amás, a finales del sieglu XIX y entamos del XX, aportaron tamién al territoriu trabayadores, la mayoría homes, reclutaos en China y en Oriente Prósimu.
De resultes de too ello la población del Surinam, magar que perpequeña en númberu, ye una de les más multiétniques y multiculturales del mundu.
Demientres la Segunda Guerra Mundial, el 23 de payares de 1941, los Estaos Xuníos alcordaron col gobiernu holandés nel esiliu la ocupación del Surinam pa protexer les mines de bauxita del territoriu. En 1942 el gobiernu holandés nel esiliu entamó a revisar les rellaciones ente Holanda y les sos colonies cara al periodu postbélicu. De resultes d'ello, Surinam convirtiose en 1954 nuna parte constituyente del Reinu d'Holanda, xunto coles Antilles Holandeses y Holanda. Dábase-y con ello l'autogobiernu, desque Holanda solo caltenía'l control de los asuntos esteriores y la defensa. En 1974 el Partíu Nacional de Surinam, formáu mayoritariamente por criollos, esto ye, xentes d'etnia africana o mestiza, entamó les negociaciones con Holanda p'algamar la independencia total, que foi efectiva'l 25 de payares de 1975. 
El primer presidente del país foi Johan Ferrier, col antiguu gobernador y cabezaleru del Partíu Nacional Henck Arron como primer ministru. Nos primeros años tres de la independencia la economía dependió en bona medida de l'ayuda económica del gobiernu holandés. Amás, neso años coló del país cuasi una tercera parte de la población, qu'emigró a Holanda por miéu a que al nuevu país-y fora a dir peor de lo que taba como parte constituyente del reinu d'Holanda. Nun andaben mui escaminaos. La política surimanesa dexeneró bien ceo en lluches ente etnies y corrupción, col Partíu Nacional usando les perres de l'axuda holandesa nel so propiu provechu partidista. Los sos cabezaleros foron acusaos de fraude nes elecciones de 1977, nes que volvió ganar Arron, y esto agudizó la salida de xente del país en dirección a Holanda
El 25 de febreru de 1980 un golpe d'estáu, entamáu por un grupu de 16 sarxentos llideraos por Dési Bouterse, derrocó'l gobiernu d'Arron. Los militares contrarios al nuevu gobiernu intentaron contragolpes en abril y agostu de 1980, el 15 de marzu de 1981 y otra vuelta'l 12 de marzu de 1982. El primer intentu dirixolu Fred Ormskerk, el segundu dellos militares marxistes-leninistes, el terceru Wilfred Hawker y el cuartu Surendre Rambocus.
Hawker escapó de prisión demientres el cuartu intentu de contragolpe, pero foi capturáu y executáu. Dempués, la nueche del 7 d'avientu de 1982, ente les 2 y les 5 de la madrugada, l'exércitu, dirixíu por Dési Bouterse, detuvo a 13 ciudadanos destacaos que teníen criticao la dictadura, y encerrolos en Fort Zeelandia, en Paramaribo. Nos trés díes siguientes toos ellos, amás de Rambocus y Jiwansingh Sheombar, otru militar implicáu nel cuartu intentu de contragolpe, foron asesinaos.
En 1987 cellebráronse elecciones. L'Asamblea Nacional aprobó una nueva constitución que permitió a Bouterse quedar como xefe del exércitu. Esti, descontentu col gobiernu, fizo dimitir a tolos ministros, por teléfonu, en 1990; esti fechu conociose de magar popularmente como'l "golpe d'estáu telefónicu". Sicasí, el so poder entamó a menguar dempués de les elecciones de 1991. Influyó nello la guerra civil ente l'exércitu y la guerrilla lleal al cabecilla Ronnie Brunswijk, qu'entamó en 1986. El momentu más baxu de Bouterse llegó en 1999, cuando foi xulgáu in absentia por tráficu de drogas n'Holanda. Magar que foi declaráu culpable y sentenciáu a dir a prisión, permaneció en Surinam y siguió marcando'l ritmu de la política del país. 
Asina, el 19 de xunetu de 2010 volvió al poder al ser elexíu pola Asamblea como presidente del país. Primero d'ello elli, y otres 24 persones, foran xulgadas polos asesinatos d'avientu de 1982. Dos meses antes de que saliera'l veredictu, en 2012, l'Asamblea Nacional estendió una llei d'amnistía que-yos perdonó los crímenes. El 14 de xunetu de 2015 Bouterse foi reelexíu presidente
La República de Surinam ye una república democrática parllamentaria representativa, con un sistema xurídicu determináu pola constitución de 1987. La rama llexislativa del gobiernu fórmala una Asamblea Nacional unicameral con 51 miembros, elexíos n'elección popular única por un periodu de cinco años. 
El presidente del país ye elexíu pa un periodu de cinco años por una mayoría de dos tercios de l'Asamblea. Si nun hai alcuerdu ente los parllamentarios fórmase una Asamblea del Pueblu, na que participen tolos parllamentarios y les autoridaes rexonales y municipales que foran elexíes na cabera eleición; esta Asamblea, por mayoría, ye la que decide entós quién ha de ser el presidente. El presidente, que ye al tiempu xefe de gobiernu, elixe un gabinete de 16 ministros. Hai, tamién, un vicepresidente, elexíu al empar qu'el presidente por mayoría simple na Asamblea Nacional o na Asamblea del Pueblu, tamién pa cinco años. La constitución nun recueye dengún mecanismu pa destituyir o sustituyir al presidente, que namái dexa de serlo si dimite.
El muérganu cimeru del poder xudicial ye'l Tribunal Supremu. Los miembros d'esti tribunal, que supervisa la llabor de tolos demás de menor rangu del país, son designaos de por vida pol presidente tres de consultar cola Asamblea Nacional, el Conseyu d'Estáu y los colexos d'abogaos. El país reconoz, como corte final d'apelación, al Tribunal de Xusticia del Caribe, inauguráu en 2005 en Trinidad.
Surinam ye'l país más pequeñu de Sudamérica. El puntu más altu ye Julianatop (1.286 m sobre'l nivel del mar). El territoriu pue dixebrase en dos partes bien diferenciaes: El norte, onde vive la mayor parte de la población, con tierres cultivaes; y el sur, formáu pola selva tropical.
Surinam ta dividíu en diez distritos:
La población de Surinam ye una mecedura d'estremaos grupos étnicos. El mayor de toos ye'l ""Hindustani"", descendientes d'inmigrantes del sieglu XIX de la India. Son casi'l 37% de la población. Los "criollos", mecedura de blancu y negru representen el 31%, mientres que los Xavaneses y ""Maroons"" (descendientes d'esclavos africanos escapaos) faen el 15 y 10% respectivamente. El restu ta formáu por indios, chinos y blancos.
Llista de presidentes de Surinam
El Presidente de Surinam ("President van de Republiek Suriname" n'holandés) ye, según la Constitución de 1987, el xefe d'estáu, de gobiernu y de les fuerces militares de Surinam. Al presidente y al vicepresidente los elixen la Asamblea Nacional pa un mandatu de 5 años. El candidatu tien que ser surinamés (residente del país durante al menos 6 años) y tener más de 30 años. Durante'l so mandatu tien que dexar cualquier actividá política o económica. 
El presidente tien abondos poderes. Elixe ministros y embaxadores, declara guerres y estaos 
d'emerxencia, firma trataos internacionales, etc.
El autual presidente ye Ronald Venetiaan, un matemáticu miembru de les comunidaes afrosurinamesa y católica romanda. Ta afiliáu al Partíu Nacional de Surinam (NPS), de centru.
San Román (Amieva)
San Román ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Amieva.
Nos sos 7,64 km² habiten un total de 17 persones (2011) repartíes ente La Yana y San Román. 
El llugar de San Román ta a unos 640 metros d'altitú media, na Sierra d'Amieva. Nél viven 14 persones y alcuéntrase a 5 quilómetros de Sames, la capital del conceyu.
La so principal fiesta celébrase'l 9 d'agostu n'honor de San Román.
A los sos habitantes conócese-yos como "los de la vicaría"
San Román
Hai dellos llugares que se llamen San Román:
Mian
Mian ye una parroquia del conceyu asturianu d'Amieva.
Llenda al norte col conceyu de Parres, pel este col de Cangues d'Onís, pel sur coles parroquies de Samartín, San Román y Sebarga y pel oeste con esta última de nuevu. 
Nos sos 19,45km² habiten un total de 300 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de Buxil, Carbes, Corigos, Les Estazaes, La Fresneda, Los Grazos, Ḥumoriu, La Llandera, La Llomba, Matagüés, Miyares, Parcia, Pervís, El Pontigu, Precendi, El Puente Dobra, Sames, Santiyán, Teyacrespa, La Vega Pervís, Les Vegues y Vis. 
Nel so territoriu'l ríu Ponga y el Dobra descarguen les sos agües nel Sella.
Sebarga
Sebarga ye una parroquia del conceyu asturianu d'Amieva.
Llenda coles parroquies de Mian y Samartín y colos conceyos de Parres y Ponga. Peles sos tierres discurre'l ríu Ponga formando la Vega de Sebarga.
Nos sos 26,19km² habiten un total de 190 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones d'Arnañu, Berducéu, El Camperón, Cirieñu, Enu, La Mollera, Pen, Les Polvoroses, Santolaya, Santoveña, Siña, La Vega de Sebarga, Villanueva y Villaverde.
Horariu de branu
L'horariu de branu (tamién llamáu DST - "Daylight Savings Time" - o Horariu d'aforru de lluz diurna) ye'l tiempu llocal qu'un país sigue nun determináu periodu del añu y que, polo normal, consiste n'adelantar una hora l'horariu habitual. 
Esti sistema ta pensáu p"'aforrar" lluz diurna, ye dicir, nun dormir mentanto haiga lluz solar. El tiempu oficial adelántase na primavera y el branu, de forma que les hores actives de trabayu y enseñu acomódense meyor a les hores de lluz. 
La cantidá de tiempu que s'atrasa la hora ye estremada según el país, pero davezu suel ser una hora. Les feches tamién varíen, anque nel Hemisferiu Norte suel entrar a les 2:00 del últimu domingu de marzu o'l primeru d'abril p'acabar a les 2:00 del últimu domingu d'ochobre.
Radio Sele
Radio Sele ye una emisora de radio d'Asturies qu'emite n'asturianu dende Uviéu. Ye la única qu'emite nesta llingua dafechu y pue sintonizase nel 106.1 de la FM y pue sentise en direutu pel internet dende la so páxina web. 
Vien emitiendo dende febreru de 1986 dende Uviéu. En 1999 dieron-y llicencia comercial baxo'l gobiernu autonómicu presidío por Sergio Marqués colo que pudo ampliar la so cobertura, anque un par d'años dempués, tres de que Vicente Álvarez Areces algamara la presidencia asturiana, quitó-yosla acordies con un recursu empobináu por otra empresa asturiana. Anguaño, la frecuencia concedía nun principio a Radio Sele ye emplegada pola cadena Punto Radio. Dende entós, la asociación que xestiona Radio Sele ta desenvolviendo delles aiciones xudiciales pa recuperala, con una sentencia favoratible yá asoleyada. 
Angüaño emítense en direutu una ventena programes, aunque hai una programación musical hasta completar les 24 hores del día. La so emisora cubre un área del centru Asturies con una audiencia potencial de 800.000 persones. 
En setiembre de 2006, y énte l'iniciu d'emisiones de la canal pública autonómica RPA, Radio Sele tuvo que cambiar la so frecuencia d'emisión del 106.5 habitual hasta entós, pol 106.1, ya que la nueva emisora, qu'ocupa el 106.4 del dial con enforma más potencia d'emisión, tapecía la so señal.
Estañu
L' estañu ye un elementu químicu de númberu atómicu 50 y símbolu Sn asitiáu nel grupu 14 de la tabla periódica de los elementos. Ye un metal plateáu, maleable, nun s'oxida fácilmente col aire y ye resistente a la corrosión. Alcuéntrase en munches aleaciones y úsase pa recubrir otros metales protexéndolos de la corrosión. L'estañu obtiense principalmente a partir del mineral casiterita n'onde se presenta como óxidu.
La so aleación col plombu (50% plombu y 50% estañu) forma la soldadura, utilizada pa soldar conductores lletrónicos, pola so baxa temperatura de fusión, que la fai perafayadiza pa esa aplicación yá que facilita la so fundición y mengua les probabilidaes de daños nos circuitos y pieces lletróniques.
Llista de prefixos radiofónicos
El prefixu radiofónicu ye un prefixu usao pola IARU (International Amateur Radio Union) pa nomar los distintos países y territorios, y a los radioaficionaos que tresmiten dende ellos. Siguel les normes daes pola ITU (International Telecomunications Union), la axencia de les Naciones Uníes que coordina l'espaciu radioeléctricu mundial que usun toles estaciones emisores.
Peñón d'Alhucemas
El Peñón d'Alhucemas ye un islote español asitiáu a 300 metros de la costa de Marruecos y a 5 quilómetros de la ciudá d'Alhucemas, antigua Villa San Xurxo. Pertenez a la ciudá de Melilla. Xunto a él, hai dos islles más de soberanía española, el islote de Tierra y el islote de Mar. En 1560 el sultán Muley Abdalá el Galib Billah cedióles al Rei Felipe II pa la so llucha escontra l'Imperiu Otomanu. 
Tien unos 170 metros de llargu por 86 d'anchu y tien una altitú de 15 metros. 
Ta habitáu permanentemente por militares del Cuerpu de Regulares de Melilla. 
Karl Marx
Karl Heinrich Marx (5 de mayu de 1818 - 14 de marzu de 1883) foi ún de los pensadores más influyentes de la Historia y figura clave nel analís de la hestoria, la sociedá, la política y la economía. El so pensamientu prolóngase fasta munches décades más allá de la so muerte, siendo clave p'atalantar los procesos sociales y políticos del sieglu XX y convirtiéndose nel pá ideolóxicu del comunismu.
Marx nació en Tréveris (en Prusia Trier -agora Alemaña-), col nome "Karl Heinrich Marx", dientro d'una familia hebrea. Estudió derechu na Universidá de Bonn y aína implicóse na ellaboración de trabayos en torno a la realidá social, colaborando nel "Rheinische Zeitung", publicación de la que aína llegará a ser redautor xefe. Funda tamién el "Deutsch-französische Jahrbücher", revista franco-alemana de la que sedrá direutor, de corta vida. En París, Marx conoz y faise collaciu de Friedrich Engels, personax que sedrá de vital importancia na so vida, ya que sedrá'l sofitu económicu de Marx. El pesu políticu de los artículos asoleyaos en Francia fain que gane fama d'axitador, lo que provoca la so espulsión de Francia. Establecíu en Bruxeles, ingresa na Lliga de los Comunistes, tres lo cual declárase apátrida y revolucionariu. Tres el periodu revolucionariu de 1848, treslladase a Colonia, onde entama un nueu diariu, "Neue Rheinische Zeitung". qu'algama ésitu darréu, nel contestu d'una dómina de fuerte sentimientu social y compromisu revolucionariu. Poro, ye prohibíu pol gobiernu renanu. Ye agora cuando Marx se dedica a la escritura d'una de les sos obres fundamentales, El Capital, que fai nes sales de llectura del Muséu Británicu. El primer volume d'"El Capital" nun verá la lluz fasta 1867, tres dieciochu años de trabayu. Amás de preparar la publicación, Marx collaboró na organización de la Primera Internacional, participando activamente nos alderiques. Tres la Comuna de París de 1871, que significó un duru güelpe pa la Internacional, Marx retiróse de la llucha político y dedicóse a la escritura del so pensamientu. El 14 de marzu de 1883 morría en Londres.
Karl Marx casóse con Jenny von Westphalen, cola que tuvo tres fíos: la mayor, Francesca Marx, que se suicidó; Edgar Marx, que morrió a los ocho años, y la pequeña, Eleonora Marx (que formó parte del movimientu feminista).
Testigu y víctima de la primer gran crisis del capitalismu (década de los años 30 del sieglu XIX) y del periodu revolucionariu de 1848, Marx desendolca una teoría económica capaz d'aportar esplicaciones a les mesmes, pero a la vegada encamentar a les clases populares a participar nella activamente pa producir un cambiu revolucionariu. 
Pa Marx, la determinación de la magnitú de valor d'una mercancía ye la cantidá de trabayu requeríu socialmente pa producila. Esta ye la conocía teoría del valor trabayu. Asína, criticando la teoría de David Ricardo del valor-trabayu, deduz que'l salariu ye'l valor de la mercancía fuerza de trabayu, y como tou valor, determínase pol tiempu de trabayu necesariu pa la producción y reproducción de la mesma, nesti casu pa la producción y reproducción de la mercancía fuerza de trabayu, al valor de los medios de vida necesarios p'afitar la subsistencia del trabayador. Dotramiente, el capitalista comprador de la fuerza de trabayu consume dicha mercancía nel procesu de producción onde'l trabayador rinde demientres un tiempu (xornada llaboral) qu'escede la cantidá de tiempu necesaria pa la so reproducción como obreru (salariu), ye decir, el valor de la fuerza de trabayu y la so valorización nel procesu de trabayu son fautores distintos, cuya diferencia determina la magnitú de la plusvalía (exemplu de Marx nel Capital 1: "que p'alimentar y caltener en pie la fuerza de trabayu demientres veinticuatru hores faiga falta media xornada de trabayu, nun quier decir, nin muncho menos, que'l obreru nun puea trabayar durante una xornada entera) . Esta plusvalía ye apropiada pol capitalista y d'ella vien la ganancia. Esta apropiación constitúi la bas fundamental del mou de producción capitalista y a la so vez estes condiciones materiales determinen la superestructura, ye decir les formes y conteníos de la concencia espresaes nel arte, la política, la relixón y tamién el derechu. Esta contradicción fundamental (producción colectiva vs. apropiación individual) baxo'l réxime de producción capitalista reviste la forma de Llei xeneral de l'acumulación capitalista que consiste en que cuanto mayor ye la riqueza social, ye decir el capital en furrulamientu y por tanto, tanto mayor ye la magnitú absoluta del proletariáu y la capacidá productiva del mesmu, tanto mayor ye l'exércitu de reserva, y polo tanto a midía que medra l'acumulación de capital medra l'acumulación de miseria, y dalgunos de los sos fenómenos son l'amenorgamientu de la tasa beneficios a la vegada que la concentración del capital en mui poques manes. Asína, la contradicción cimera del capitalismu según Marx ye l'antagonismu de clases ente la clas capitalista y la clas proletaria.
La necesidá de la revolución implicada en tales contradicciones ta determinada poles tensiones que deriven del fechu de que les fuercies productives sobrepasen y vense llimitaes poles rellaciones de producción, pal capitalismu tal revolución consiste na "espropiación de los espropiadores" y movimientu final de la dialéutica de la propiedá privada y la so abolición, que nel pensamientu de Marx concrétase nun horizonte políticu concretu: el socialismu, antesala a la vegada del comunismu. El materialismu dialéuticu, ye decir la dialéctica del mou en que l'home produz los sos medios de vida, de la que se deriva la so alienación, constitúi pa Marx la historia humana (pa Marx: la historia humana ye la historia de la so alienación y de la abolición d'esta alienación), hestoria que a cada momentu solo pue ser entendida según los sos diferentes modos de producción, y la llucha de clases inherente, por exemplu, esclavista, feudal, capitalista y comunista.
Les obres de Marx influyeron a bon númberu de teóricos y políticos, nun bon númberu d'ocasiones enemigos ente sí. Por una parte, habría señalar la interpretación fecha polos países del "socialismu real", partidarios de qu'una vanguardia del proletariáu se faiga col poder al traviés de la fuercia, p'asína avanzar faza'l socialismu: XRSS, Albania, China, Cuba... Per otra, la que fai la socialdemocracia, nos sos entamos contraria a la táctica revolucionaria y partidaria d'avanzar faza'l socialismu al traviés de progresives reformes parlamentaries (hai que decir que la mayoría de partíos socialdemócrates foron a dapoco reformando los sos plantegamientos, fasta aceutar la economía de mercáu). Asinamesmo, hai teóricos que s'asitien ente estes dos interpretaciones y defenden una revolución radicalmente democrática, y otros qu' apliquen el marxismu al estudiu de determinaes ciencies (historia: (materialismu históricu), arte, antropoloxía, ...).
Un críticu de Marx ye Karl Popper. Otru críticu, más de la vida personal que de la ideoloxía de Marx, ye Paul Johnson, que dedica a Marx un capítulu del so llibru "Intellectuals".
Paramaribu
Paramaribu, ye la capital de Surinam. La ciudá, que tien , alcuéntrase xunto al ríu Surinam, a unos 15 km de la costa del Océanu Atlánticu. Dende Paramaribu espórtase bauxita, caña d'azúcar, arroz, cacáu, café, ron, y maderes tropicales. 
Gran Bretaña colonizó la zona en 1630 y 20 años dempués la ciudá convirtióse na capital de la colonia inglesa. Hasta 1815 en que quedó baxo poder de los Países Baxos definitivamente el territoriu fue escenariu de continues batalles ente estos últimos y los ingleses.
La mayor parte de los habitantes son d'orixen hindú, indíxena, africanu y holandés.
Verdadera Ilesia de Xesús
La Verdadera Ilesia de Xesús ye una relixón cristiana fundada oficialmente l'añu 1917 por Paul Wei, na ciudá de Pequín, China. Ta considerada como una derivación china de la Ilesia pentecostalista, que tien abonda presencia n'Asia, Norteamérica, Europa Occidental, América llatina y África. Cunta con 1,5 millones de feligreses en tol mundiu.
Dacia (automóvil)
Dacia (na pronunciación rumana, /'dat͡ʃi.a/) ye un fabricante d'automóviles de Rumanía propiedá del grupu Renault dende 1998. Dende'l 2004 produz los modelos Dacia Logan, Dacia Solenza y una tresformación "pick-up" del vieyu Renault 12, comercializáu por Dacia como Dacia 1300 dende la década de 1970 y con variaciones que nomáronse Dacia 1310, 1400 y 1410. Esti modelu conozse nel esterior de Rumanía (comercializóse en países como Turquía, Reinu Xuníu, Rusia, Canadá o Arxentina como Dacia Denem.
La marca foi creada pol estáu rumanu col ánimu de desendolcar la industria del país. Col oxetivu de abaratar costes y d'acelerar el procesu de puesta en marcha del proyeutu, na década de 1960 entamáronse negociaciones p'algamar la llicencia de construcción de un modelu de tipu mediu. Neses negociaciones estudióse la fabricación de modelos como'l Peugeot 204, Fiat 1100D, Alfa Romeo 1300, Austin Mini Morris. A la fin, el Renault 10 foi l'elixíu pal so ensamblax na fábrica de Colibași, nes llendes de la ciudá de Pitești. El primer coche Dacia 1100 salió de fábrica'l 3 d'agostu de 1968. Esi coche [[qu'entá se conserva, foi ofrecíu a la familia del entós mandatariu rumanu [[Nicolae Ceaușescu]].
Un añu dempués entamóse la fabricación del más popular Dacia, el modelu [[Dacia 1300]]. Foi amás l'aniciu de la esportación rumana d'automóviles.
Dende entós, el modelu siguió produciéndose con delles modificaciones nel aspeutu esterior y nes motorizaciones. Fixéronse versiones familiar (wagon), deportiva, "hatchback" (cinco puertes) y "pick-up" con una o dos cabines. Nesta última versión, y con tracción a les cuatro ruedes, siguió fabricándose dempués de la integración de la marca na matriz Renault, nel [[1999]].
Dende la década de 1970, la firma rumana fexo dellos prototipos de valoratible comercialización. Foron modelos como'l furgón [[Dacia Jumbo]] o l'utilitariu [[Dacia Star]].
Na década de 1980, Dacia entamó nes sos instalaciones de [[Timișoara]] del modelu [[Dacia 500]]. La situación de crisis económica nel país quíxose afrontar con un vehículu de baxu coste, pequeñu, con un motor de 500 centímetros cúbicos, un consumu de 3,3 llitros a los 100 kilómetros y 106 km/h de velocidá máxima. Por embargu, la so producción pesllóse nel [[1989]].
Pa entós, la marca ya desenvolvía na fábrica Pitești el modelu [[Dacia Nova]], tamién nomáu Lastun, qu'entamaba una nueva etapa na historia de la marca. Yera un modelu de turismu mediu desendolcáu íntegramente pola casa rumana y qu'asitiaba'l futuru papel de la mesma. Nel [[2000]], la integración en Renault sirvió pa la creación del [[Dacia Supernova]], con componentes de la firma francesa.
En setiembre de 1999, asoleyóse la integración de Dacia na matriz Renault. Pa entós, los responsables de la casa rumana siguieran delles conversaciones con otros grupos automovilísticos. Yá dende la década de 1980, Dacia algamara alcuerdos de collaboración col grupu PSA [[Peugeot]]-[[Citroën]], y dos años enantes de la firma con Renault, firmara una llicencia cola coreana [[Hyundai]] pa fabricar 50.000 [[Hyundai Accent]] y 100.000 motores Hyundai pa los modelos propios Dacia. La casa coreana decidió abandonar l'alcuerdu al añu aduciendo incertidumes nel mercáu automovilísticu.
[[Archivu:Dacia Logan front 20071025.jpg|right|thumb|200px|Dacia Logan MCV.]]
A la fin, l'alcuerdu con Renault féxose públicu'l [[2 de xunetu]] de 1999. Rumanía asoleyó la firma col oxetivu d'algamar el papel entamáu años atrás pola checa [[Škoda]] nel grupu [[Volkswagen]].
Renault anunció los sos planes de reconversión de la firma rumana, con abondos recortes de plantía y una inversión de 356 millones d'euros. Ello foi acompañáu pol entamu del diseñu d'un nuevu modelu, de baxu coste y, en principiu, dirixíu a países emerxentes. Foi'l nomáu proyeutu X90, comercializáu dende 2004 como [[Dacia Logan]]. La sou apaición supunxo'l fin de producción del [[Dacia Solenza]], modelu deriváu del [[Supernova]].
[[Categoría:Fabricantes d'automóviles]]
[[Categoría:Empreses]]
Númberu atómicu
El númberu atómicu ye'l númberu de protones del nucleu d'un átomu. Suel representase cola lletra "Z". Orixinariamente yera'l númberu del allugamientu d'un elementu na tabla periódica.
Como nos átomos n'estáu neutru'l númberu de protones ye igual al d'electrones, el númberu atómicu tamién nos diz el nivel d'enllenáu de los orbitales electrónicos. Poro, del númberu atómicu podemos sacar abondes propiedaes de los elementos químicos.
El númberu atómicu ta estrechamente rellacionáu col númberu de masa atómica, que ye'l númberu de protones y neutrones nel nucleu d'un átomu. El númberu de masa atómica xeneralmente ponse tres del nome del elementu (p.e. Carbonu-14).
Unidá de masa atómica
La unidá de masa atómica, tamién conocida como uma, o Dalton (pol químicu John Dalton), ye la unidá más pequeña que s'emplega pa espresar les mases atómiques y moleculares.
Ye equivalente a una doceava parte de la masa del nucleu del isótopu más abundante del carbonu: el C. Ye más o menos igual a la masa d'un protón. Delles vegaes alcuéntrase como "amu", del inglés "Atomic Mass Unit". 
Les mases atómiques de los elementos químicos daes nesta unidá suelen ser calculaes cola media de les mases de los distintos isótopos de cada elementu, polo que'l númberu de nucleones que tien un elementu nun suel coincidir col de la masa atómica. 
Por exemplu, la masa atómica del siliciu ye de 28,1 uma.
Equival a la masa atómica espresada en g/mol ("gramos por mol"), ye dicir, la masa de NA átomos o molécules d'una sustancia espresada en gramos. El NA ye'l llamáu Númberu d'Avogadro, equivalente a: "NA" = (6,0221415 ± 0,0000010) × 10 mol.
Interacción home-máquina
La interacción home-máquina (n'inglés "Human-computer interaction", o HCI) ye'l estudiu de cómu interactúen les persones (los usuarios) y los ordenadores. Ye una estaya de la informática, pero ta rellacioná con delles otres disciplines. Cinca'l so nome, hai que decir que "interacción home-máquina" ye ún de los tradicionales, pero empléguense otros como comunicación persona-máquina, interacción persona-ordenador, etc.
Lo que se estudia na interacción home-máquina ye cómu se pue algamar una meyor interacción ente l'usuariu d'una máquina (de cutio un ordenador) y esa máquina. Esto pue referise al hardware o al software. Lo que se quier ye desendolcar programas y ferramientes pensaes pa un usu más fácil por parte de les persones, de manera que trabayen más a gusto y con mayor productividá o saquen más partíu de la teunoloxía.
Pa algamar esi oxetivu hai que plantegase coses como qué información se pon na pantalla d'un ordenador y cómu aparez, qué tecles o botones tien que pulsar l'usuariu pa facer les sos xeres o cómu tien que manexar el ratón... Too esto pensando en coses como que seya más fácil de deprender l'usu del programa o dispositivu, o que seya más rápido de facer lo que se quier facer.
Charles Chaplin
Charles Spencer Chaplin (16 d'abril de 1889-25 d'avientu de 1977), foi un actor, direutor y productor británicu. El so personax "Charlie" (conocíu nes zones de fala asturlleonesa como "Charló") convirtióse nún de los iconos nos anicios de la industria del cine en Hollywood. Ta reconocíu como ún de los cómicos xestuales cimeros del sieglu XX. Na so filmografía desendolcó amás la so mordacidá y compromisu social, daqué que-y provocó dellos problemes cola industria cinematográfica y l'alministración estaunidense. 
Nació en Walworth, Londres (Inglaterra), en 1889, fíu de Charles Chaplin y Hannah Harriette Hill, artistes entrambos de variedaes. Tres la separación de los sos padres, siendo entá un neñu, Charlie Chaplin quedó con so ma. En 1896, con so hermanu pasó a vivir en delles instituciones d'acoyida pola precaria situación familiar. So pá, alcohólicu, morrió cuando Chaplin tenía 12 años, época na que so ma foi ingresada nuna institución pola mor de los sos problemes psiquiátricos. Charles Chaplin xubió per primer vegada a un escenariu a la edá de cinco años, nel llugar de so ma. A los once años, el so hermanu ayudólu a facer de gatu na pantomima Cenicienta nel hipódromu de Londres. Tres años depués, en 1903, entamó les sos apaiciones estables en delles obres teatrales y de variedaes.
Chaplin llegó a los Estaos Xuníos d'América cola compañía Karno'l 2 d'ochobre de 1912 (según datos de los servicios d'inmigración del país). Nesa compañía diba Arthur Stanley Jefferson, que llueu fuera conocíu como Stan Laurel. Les sos actuaciones vióles el productor Mack Sennett, que contrató a Chaplin pa la productora Keystone Film Company.
Chaplin tuvo bien de torgues p'adautase al mou de trabayar na productora, pero al empar foi desendolcando'l personax que lu convirtiera a la fin nun iconu: el xostrón de bigotín, sombreru vieyu, bastón de caña y ropes y calzáu pergrande. L'ésitu del personax fexo que Chaplin fora algamando mayor control creativu nes sos películes hasta'l puntu de convertise nuna de les estrelles de la Keystone.
Al tiempu, creó la "Charles Chaplin Film Corporation", productora independiente que-y dio beneficios enforma.
Chaplin afitó'l so propiu estudiu en Hollywood en 1918, colo que llogró mayor independencia creativa y financiera. Dende entós, produxo delles de les más valoratibles ya influyentes comedies de la historia del cine, mesmo dende los primeros curtios y mediumetraxes "A Dog's Life" (1918) o "Shoulder Arms" (1918), hasta les reconocíes "The Gold Rush" (1925), "Modern Times" (1936) o "The Great Dictator" (1940). En 1919 fundó, xunto a Mary Pickford, Douglas Fairbanks y D. W. Griffith la United Artists, compañía distribuidora na que foi direutivu hasta la década de 1950.
Chaplin siguió rodando cine mudu tiempu dempués de qu'en 1927 estrenaren les primeres películes sonores. Él refugaba el "nuevu" inventu pola so conceición del cine como pantomima, como interpretación xestual. 
Nun foi hasta 1936 cuando, en "Modern Times" (Tiempos Modernos), Chaplin introduxo dellos efeutos de soníu. Al final de la cinta, nun cantar en llingua incomprensible, l'artista dexa oyer la so voz per primer vegada nun film. De toles maneres, "Modern Times" ye considerada película muda, de les últimes d'una etapa histórica pal cine. La so primer película con diálogu foi "The Great Dictator" (1940), ún alegatu escontra Adolf Hitler y el fascismu a los que parodiaba un añu enantes de qu'Estaos Xuníos decidiere entrar na Segunda Guerra Mundial. Nel film, Chaplin interpretaba a un dictador físicamente asemeyáu a Hitler, al tiempu qu'a un barberu xudíu persiguíu polos nazis.
L'esquierdismu de Charles Chaplin ta bien presente na so filmografía, especialmente dende les sos primeres películes como productor. El so personax xostrón foi un iconu dafechu de la Gran Depresión nos Estaos Xuníos nes primeres décaes del sieglu XX. Nun foi hasta "Modern Times" (Tiempos modernos) (1936), cuando asoleyó la so mordacidá y clara tendencia esquierdista, cola so crítica del modelu de desarrollu capitalista. Títulos como "The great dictator" o "Monsieur Verdoux" afonden nesi compromisu. Ello, xunto al fechu de que caltuviere la so nacionalidá británica anque vivía nos Estaos Xuníos dende 1914, fexo que fuera investigáu pol Comité d'Actividaes Antiamericanes puestu en marcha pol senador Joseph McCarthy dende 1950 pa desaniciar el comunismu del país, y que nel ámbitu de Hollywood conocióse como la "Caza de Bruxes".
En 1952, Chaplin viaxó al Reinu Xuníu, fechu que'l comité aprovechó pa refugar el so retornu a los Estaos Xuníos. L'actor entós optó por asitiase n'Europa. Quedó a vivir en Suiza, y namái tornó a Hollywood pa recoyer un Óscar honoríficu en 1972.
Tres años dempués, la reina Sabela II d'Inglaterra nomólu Caballeru del Imperiu Británicu, títulu que convirtiólu en "Sir Charles Spencer Chaplin".
La salú del vieyu actor entamó a amenorgar dende mediaos de la década de 1960, cuando finó la filmación de "«Una condesa de Hong Kong"». Arriendes de los cuadros d'asma que carecía, diagnosticóse-y demencia senil. La reconocida actriz Lillian Gish almitió que nun foi quien a reconocela cuando llegó a Estaos Xuníos en 1972. Pa 1977, yá nun yera a falar nin movese, magar qu'avezaba pasiar en siella de ruedes acompañáu de la muyer peles cais de Vevey hasta'l llagu. En setiembre de 1977, presenció un espeutáculu circense y, al acabar, los payasos diéron-y les sos ñarres coloraes como homenaxe. Foi la so última apaición pública. Pa finales d'añu, los medios públicos informaron sobro la escayencia física de Chaplin.
Finó na Navidá de 1977 a los 88 años na residencia Manoir de Ban, en Consier-sur-Vevey, Suiza, mientres durmía, a les 4 h (hora de Suiza). Tres una ceremonia íntima, inhumáronlu nel cementeriu del cantón de Vaud. La so fía tien remembrao en delles entrevistes qu'a so padre enxamás-y prestare la Navidá porque-y recordaba la estrema probitú que pasare na neñez. El 1 de marzu de 1978, el cadabre del artista foi robáu por un pequeñu grupu de mecánicos polacos col envís d'estorsionar a la so familia. Sicasí, el plan fracasó, los lladrones foron capturaos y los restos recuperaos once selmanes depués, el 17 de mayu, cerca del llagu Lemán. El so cuerpu foi nuevamente sepultáu, pero esta vegada baxo 1,8 metros de formigón pa torgar otros asaltos. En 1981, el Conseyu d'Alministración de Londres irguió una estatua de tamañu natural de Chaplin en Walworth, onde pasó los primeros años de vida.
Anguaño, ta consideráu como una de les figures del espeutáculu más representatives del cine mudu amás d'un iconu del humorismu. Ente 1917 y 1918 l'actor Billy West fizo una ventena de películes imitando'l personaxe de Chaplin. Cuatro años depués de la so muerte, l'astrónoma ucraína Lyudmila Karachkina, descubridora de 131 asteroides, va denomar ún d'ellos como "Chaplin 3623" n'honor al actor. Tamién apaeció carauterizáu en delles series de dibuxos animaos y, en 1985, va ser honráu cola so imaxe en sellos de correos en Gran Bretaña. La crítica tien espresao qu'algamara «un nivel d'espresió dramática talu qu'enxamás nun va ser superáu».
A parte de los estremaos productos que se van comercializar cola imaxe de Chaplin, la IBM diseñó na década de 1980 anuncios comerciales con un imitador del cómic. En 1992, Richard Attenborough dirixó un film sobre la so biografía tituláu "Chaplin", que recibió un premiu BAFTA. El direutor John Woo, d'otra miente, dirixó la película "Hua ji shi dai" (1981), onde va parodiar a "The Circus". L'añu 2001 el comediante británicu Eddie Izzard interpretó al actor nel film "The Cat's Meow", basada na muerte ensin resolver del productor Tomas H. Ince nun partíu de fútbol, nel cual Chaplin yera un invitáu. El prestixosu direutor italianu Pier Paolo Pasolini yera siguidor de les sos películes y nel so film "Los cuentos de Canterbury", el personaxe de Ninetto Davoli ye una especie de recreación del vagabundu. Una de les fíes del fináu actor, Josephine Chaplin tamién trabayó na película. 
El diariu "Página/12", de l'Arxentina, analizando la so obra, va espublizar: «Cuasi ensin esceición, Chaplin tien alcontrao nes contradicciones del so sieglu'l más apasionáu material dramáticu y, ensin dulda, esti fechu va vali-y la oposición de la crítica que nun aceutaba esti criteriu d'immediatez temática que lu fizo transitar valientemente per caminos venceyaos a la sátira política».
L"'American Film Institute" nel añu 1999, va definilu como «el décimu actor más célebre de tolos tiempos». En 2008, l'escritor Martin Sieff nel so llibru "Chaplin: una vida", redautó: «Chaplin nun yera namái grande, yera xigante». George Bernard Shaw va denomalu como: «L'únicu xeniu de la industria del cine.» Tamién ye rescampláu como l'actor que va facer actuaciones humorístiques na Primer y Segunda Guerra Mundial, la Gran Depresión y el periodu dictatorial d'Adolf Hitler, yá que llevó entretenimientu a una gran cantidá de persones que carecíen les privaciones propies de la guerra y la perda de los sos familiares.
Munches de les obres de la filmografía de Chaplin conócense por dellos nomes. Equí apúrrense dalgunos de los más frecuentes.
(*) - Oficialmente atribuyíu a Mabel Normand, Chaplin nun reconociera dafechu abiertamente la obra.
Lluis Antón González
Lluis Antón González (13 de xunu de 1955, Baíña, Mieres), actor y director de teatru asturianu. Ye amás miembru del Partíu Asturianista.
Miembru del grupu de teatru "Telón de Fondo" dende l'añu 1983. Dende entós participó como actor, director y adaptador en dellos montaxes del grupu, ente los que destaquen «"La confesión"», «"Mayestrix escontra Cuasimodo"», «"Hestoria del zoo"», «"Squash"», «"Una hora ensin televisión"», «"L'ensalmador"», «"Antón, el cantu'l cisne"»... Como actor de cine trabayó en delles películes documentales y series de televisión producies n'Asturies.
Militante asturianista dende l'entamu del surdimientu, foi creador y director de la revista de comics "El Llapiceru", editada por Conceyu Bable-Xixón.
Baíña
Baíña ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Mieres. Asitiada nel estremu noroccidental del conceyu, tien una estensión de 6,07 km² y llenda: al norte colos conceyos de La Ribera y Uviéu; al sur cola parroquia de Lloreo; al este cola de La Rebollá y al oeste colos conceyos de La Ribera y Morcín. 
La so población en 2016 yera de 266 habitantes repartía ente'l llugar homónimu (76 habitantes) y los de La Barraca, Los Barreros, El Barrial, L'Ortigal, Cardeo Baxo, Cardeo Riba, La Casuca, La Escalabá, La Gatera, El Molín, La Muela, El Navalín, El Padrún, Peñule, El Puente, Pumardongo, La Teyera, Trespalacio, El Tunelón y Valmurián.
Zumaia
Zumaia ye un conceyu y villa de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Allúgase na bocana los ríos Urola y Narrondo. Llenda al norte col Mar Cantábricu, al esti col conceyu de Getaria, al oeste con Deba y les llocalidaes d'Itziar y Elorriaga, y al sur colos barrios d'Arroa ya Ibañarrieta, nel conceyu de Zestoa.
El nucleu urbanu de Zumaia abellugose nel so orixe na manzorga de la ría del Urola, ente delles colines que separten la población del Mar Cantábricu. Anguaño, la población espardiose per dambos llaos del estuariu, algamando tamién la vega del ríu Narrondo.
Anque, como cuasi toles poblaciones europees, l'orixe exautu de la villa de Zumaia ye bastante imprecisu, too apunta a que la población medró de magar del monasteriu de Santa María. Nun cartafueyu de 1292 el rei de Castiella Sanchu IV fai referencia per vez primera d'un llugar nomáu "Zumaya".
Anque esti monasteriu nun sabe onde taba asentáu paez que si tenía venceya colo que güei conocemos por Zumaia. L'orixe de la villa xurde cuando los habitantes esparcíos pol valle de Sehatz, fartos de sufrir saqueos, abandonen les sos cases y entamen una villa muriada que-yos valiere pa defendese. 
De toes menes Zumaia nun ta reconocida como villa fasta 1347, Alfonsu XI apreba la Carta Puebla de Villa de Villagrana de Zumaya, a la que se-y permitió acoyese al fueru de San Sebastián.
Nel sieglu XVI, tenía menos d'un cientu cases dientru la zona muriada y tres barrios nes proximidaes. Angüañu nun queden restos de la muria que nun diba de siguío porque había zones cubiertes por cases solariegues y torres que valíen igual que la muria pa protexer la villa. Los puertes de la villa destruyéronse na metá del sieglu XVIII.
Pa fines del sieglu XVI empiecen a vese les primeres industries na ría, y la población entama a vivir de la pesca y la navegación, ensin dexar de llau l'agricultura. Estableciéronse llinies de comerciu con Holanda, mercábase con materies primeres de Zumaia y productos manufacturaos holandeses.
Los sieglos XVII y XVIII la situación económica del pueblu fue delicada, siendo la so base'l cultivu de maíz, fabes de mayu y trigu. Ye por eso que l'actividá marítima va medrando adulces y d'esta mena en 1610 fúndase la Cofradía de Mareantes de San Telmo.
La villa entamó a prosperar yá bien entráu'l sieglu XVIII cuando secaron les marismes pa aprobechales pal cultivu, pero la economía nun medraría de verdá fasta'l sieglu XIX cola llegada de les primeres cementeres, con elles lleguen meyores comunicaciones terrestres al construyise la carretera de Getaria nos primeros años 1880, quedando ansí comunicada direutamente con San Sebastián. Lleguen los ferrocarriles Deba-Zarautz (1900) y del Urola, que xunía Zumaia con Zumarraga y inaugurólu'l rei Alfonsu XIII el 22 de febreru de 1926.
Cola entrada del sieglu XX la industria cementera escái en favor de la naval, como anéudota'l primer motor diesel montáu n'España fízose nos talleres de los hermanos Yeregui en Zumaia. Tamién medró enforma la industria'l metal, que sufrió crisis y reconversiones a fines del sieglu XX. De la mesma forma que'l seutor turísticu, anque con un pequeñu despegue nos caberos años, nun ye lo que foi nos entamos del sieglu pasáu.
La teoría que paez más válida diz que'l orixe del términu Zumaia bien de la pallabra vasca "zuma" o "zume" que significa blima o blimal, planta abundante nes riberes de la zona, l'equivalente tomonímicu asturianu de "Zumaia" sería Blimea.
La industria y los servicios son güei el motor económico de la llocalidá, u s'atopen delles medianes empreses del metal y tresformaciones mecániques, asina como del naval (Astilleros Balenciaga, Motores Guascor). Pesi a que fuera ún de los destinos cimeros de la costa vasca nes primeres décades del sieglu XX, el sector turísticu esaniciose dafechu na decada de 1980. Sólo nos últimos años, y asociáu a un esporpolle urbanísticu importante (xunío a l'apertura d'un puertu deportivu na su bahía), asitiáronse na localidá dalgunes instalaciones hoteleres.
Zumaia cuenta con servicios diarios por carretera cola capital guipuzcoana (San Sebastián) y les llocalidaes de Zarautz, Azpeitia, Azkoitia o Zumárraga, ente otres. Na so estación de ferrocarril opera anguaño la compañía Eusko Trenbideak, d'anchu métricu, con servicios ente Bilbao y San Sebastián. 
Los aeropuertos más cercanos son el de Hondarribia (San Sebastián), a unos 50 quilómetros, Biarritz (País Vascu francés), a 70, y Sondika (Bilbao), a 90 quilómetros aproximadamente.
Pablo García Fernández
Pablo García Fernández (1934) ye un políticu socialista asturianu, qu'ocupó los cargos d'alcalde de Llaviana y de senador por Asturies.
Ta consideráu un socialista históricu pol importante papel que xugó na llucha clandestina contra'l franquismu, reorganizando el partíu en Llaviana y tol Valle del Nalón.
Convirtióse nel primer alcalde democráticu de Llaviana ente 1979 y 1983. Más tarde foi senador designáu pola Comunidá d'Asturies en Madrid ente 1983 y 1999. 
Anguaño ye presidente de la Fundación Barreiro, dedicá al estudiu de la hestoria del PSOE n'Asturies. Tamién ye conocíu popularmente como el "maestru de socialistes" pol so llabor como organizador de grupos de mocedaes socialistes.
Llista de conceyos de Málaga
Llista de conceyos de la provincia de Málaga:
[[Categoría:Llistes de conceyos por provincia]]
[[Categoría:Conceyos de Málaga]]
[[Categoría:Rexón de Granada]]
Chad
El Chad (n'árabe تشاد‎‎, "Tshād"; y en francés "Tchad"), oficialmente República del Chad (n'árabe: جمهورية تشاد‎‎, "Jumhūrīyat Tshād"; en francés "République du Tchad"), ye un país del África central. Llenda al norte con Libia, con Sudán al este, cola República Centroafricana al sur, con Camerún y Nixeria al suroeste, y con Níxer al oeste. Ye'l quintu país más estensu d'África.
Nel so territoriu estrémense, dende'l puntu de vista xeográficu, una zona desértica del norte, un cinturón sahelianu, áridu, nel centru, y una rexón de sabana tropical, más fértil, al sur. El llagu Chad, del qu'el país toma'l so nome, ye la mayor zona húmeda d'El Chad, y la segunda mayor d'África. La principal ciudá del país ye la so capital, Xamena.
Les llingües oficiales del país son l'árabe y el francés. El país, nel que conviven más de 200 grupos étnicos y llingüísticos diferentes, tien una mayoría de población islámica (55%) y un 40% de población cristiana.
Les tierres qu'anguaño formen El Chad tienen sío zona d'asentamientu humanu dende'l VII Mileniu e.C. A finales del I Mileniu e.C. asocediéronse, na fastera saheliana del país, una serie d'estaos ya imperios, toos col envís de controlar les rutes de comerciu tressaharianu que pasaben pela rexón. Francia conquistó esti territoriu en 1920, ya incorporolu al África Ecuatorial Francesa. En 1960 el país algamó la so independencia embaxo'l liderazgu de François Tombalbaye. El resentimientu hacia les sos polítiques nel norte musulmán del país acabó dexenerando nuna llarga guerra civil en 1965. En 1979 los rebeldes conquistaron la capital, acabando asina cola hexemonía del sur cristianu del país. Por embargu, los comandantes rebeldes engarráronse ente ellos hasta que Hissène Habré consiguió imponese al restu. En 1990 ún de los sos xenerales, Idriss Déby, derrocolu y convirtiose en xefe del estáu. De magar 2003 la crisis de Darfur, en Sudán, ye un factor de desestabilización del país, una y bones hai cientos de miles de refuxaos sudaneses viviendo en y alredor de campamentos del este d'El Chad. 
Nel país hai dellos partíos políticos activos, magar qu'el poder sigue nes manes del presidente Déby y el so Movimientu Patrióticu de Salvación. El país sigue sofriendo una gran violencia política, con intentos recurrentes de golpe d'estáu. Chad ye ún de los países más probes y corruptos del mundu, nel que los más de los sos habitantes malvive na probeza como agricultores y ganaderos. De magar 2003 el petróleu convirtiose nel principal productu esportáu por El Chad, sustituyendo nesti papel a la industria del algodón.
Peter Lorre
Ladislav (Lászlo) Löwnstein (Peter Lorre), (26 de xunu de 1904 - 23 de marzu de 1964) nació en Rózsahegy/Rosenberg, Austria-Hungría, anguaño Eslovaquia, nuna familia d'orixe xudío.
El so determín pa trabayar como actor foi refugáu po la so familia, que teníen programáu pa él un futuru como emplegáu de banca. Asina, bien mozu, coló pa Suiza, col enfotu de trabayar na escena.
Entamó la so carrera como actor bien mozo n'escenarios de Viena, Breslau (Alemaña) y Zürich (Suiza). Nesta etapa, trabayó en compañíes de vanguardia, especialmente na de Jakob Moreno en Viena. Foi'l propiu Moreno el que-y encamento emplegar Peter Lorre como nome artísticu, nunos años nos que Löwnstein entamara los sos primeros coqueteos cola morfina. 
Nos caberos años de la década de 1920 asitióse en Berlín, u trabayó col dramaturgu Bertolt Brecht.
En 1931 algama popularidad col so primer trabayu cinematográficu comercial, al interpretar al atormentáu asesín de neños na película "M", de Fritz Lang.
La so carrera n'Alemaña francióse, como-y pasara al propiu Fritz Lang, cola llegada al poder del partíu Nazi, en 1933. Lorre, xudíu, fuxó a París y más sero a Londres. El réxime nazi utilizó una imaxe promocional de la película M pa un cartelu afalando l'odiu antisemita.
Nel Reinu Xuníu fexo dellos trabayos a les órdenes d'Alfred Hitchcock: (The Man Who Knew Too Much / L'home que sabía demasiao, o Secret agent / Axente secretu), ente otros trabayos.
Neses primeres películes ya entamaba a encarnar el personax d'estranxeru peculiar que lu fexo conocíu na so etapa en Hollywood. El personax de detective xaponés, Mr. Moto, del que fexo una serie de seis comedies, dio-y popularidá abonda n'Estaos Uníos, pero la calidá de les películes siempres fexo que Lorre les refugara.
En 1939 emigró a Estaos Uníos xunto al director austriacu Billy Wilder, convirtiéndose n'actor de repartu de la Warner. El papel d'estranxeru ye dalgo que nun pudo dexar nin les sos intervenciones nes mítiques "The Maltese Falcon" (L'halcón maltés) (1941) y "Casablanca" (1943). 
Tres de la Segunda Guerra Mundial, la carrera de Lorre en Hollywood entamó a cayer. Centróse entós nel so trabayu na radio y el teatru, asina como en películes más vanguardistes como la prestixosa cinta alemana "Der Verlorene" (El perdíu), de 1951, coescrita, dirixía y protagonizada por él mesmu.
La popularidá qu'algamara n'Estaos Uníos fizo que los dibuxantes de la Warner crearen un personaxe basáu nos sos peculiares rasgos que protagonizó delles aventures xunto a Bugs Bunny.
Nos caberos años de la so carrera, Lorre trabayó en delles producciones de cine y televisión nos Estaos Uníos, u'l so aspeutu físicu condergólu delles vegaes a personaxes patéticos o siniestros.
Morrió d'un infartu en 1964, a los 59 años, en Hollywood.
Palermo
Palermo ye una ciudá de 721.163 habitantes, capital de Sicilia, rexón d'Italia, na parte sur del país. Tien una población de 1.064.000 d'habitantes na so área metropolitana. 
Bandera d'Avilés
La bandera d'Avilés (Asturies) lleva los colores azul y blancu de la ciudá col escudu nel centru. Ye la qu'anguaño preside tolos actos oficiales nel conceyu. 
Hai delles versiones respeutu al orixe de la los collores:
Una d'elles (ensin preba dala al respeutive); diz que ta ta venceyáu al del club de fúbol Stadium Avilesino (anguaño Real Avilés). L'equipu local, fundáu en 1903, adoptó como collores del club a entamos de los años 20 los blanquiazules, ello foi por mor de qu'un avilesín, Eusebio Fernández Muñíz, que foi direutivu del club barcelonín R.C.D. Español (anguaño Espanyol), xestionó la merca de la ropa cola mesma firma que vestía al club catalán. D'esa mena, el club de fútbol local adoptó l'azul y blancu de la bandera del catalán.
Pero pola prensa d'entamos del sieglu XX méncionase que l'equipu local de fútbol remanaba equipaciones azules, por ser los collores de la matrícula marítima d'Avilés.
Tradicionalmente los confiteros d'Avilés coronaben el tradicional mantecáu de les Fiestes de El Bollo, en Pascua, con una banderina de papel blanquiazul. Foi na década de 1950 cuando entamó a escolingáse del balcón de la Casa Conceyu. 
Al mesmu tiempu, el pendón remaneció nel salón d'acoyíes de la Casa Conceyu. Los actos más solemnes n'Aviles foron siempres presidíos pol pendón, de color carmín col escudu la ciudá nel centru, y qu'entá preside el gran salón del Ayuntamientu. Na primer metá del sieglu XX, el pendón colgábase del balcón central de la Casa Conceyu nes fiestes y dellos actos oficiales.
Escudu d'Avilés
Nel escudu d'Avilés (Asturies) vese una nave con una cruz sobre'l mástil y una sierra na proa que ruempe una cadena.
La tradición diz que'l so orixe ta na participación del marineru avilesín Rui-Perez na conquista de Sevilla pol rei Fernandu III en 1248. Diba al mandu d'un barcu que tenía na proa una sierra cola que frañó la ponte que xuntaba les Torres del Oru y que nun-yos dexaba pasar pel ríu Guadalquivir.
Década de 1950
La Década del 1950 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 1950 y el 31 d'avientu de 1959.
Una década enantes / Una década depués
Sieglu: Tabla añal del sieglu XX ( Sieglu XIX - Sieglu XX - Sieglu XXI)
2007
cvnhf
Abreviaturestgghh
° : fecha de nacenciawrtt
† : fecha de la muerte 1245
2008
2009
Suevos
Los suevos ("suebi" o "suevi" en llatín ) yeren un pueblu xermánciu orixinariu de la rexón del Mar Bálticu, que los romanos llamaben "Mare Suebicum".
Los suevos cruzaron el ríu Elba a principios del sieglu I ad-C. y a empobináronse al suroeste, llegando cerca de Galia. Tres de la victoria de Xulio César sobre'l so rei Ariovistu, instaláronse al este del Rhin, na rexón conocida dende entós como Suabia ("Schwaben"). Nesta dómina, delles tribus dixebráronse del restu de los suevos, recibiendo'l nome d'alamanes.
Nel añu 406 colos alanos y los vándalos, invadieron la Galia y , dos años más tarde, Hispania. En 411, nel repartu del territoriu conquistáu por éstos pueblos, a los suevos toco-yos la antigua provincia romana de Gallaecia, onde fundaron un reinu con capital en Braccara Augusta (Braga).
La monarquía sueva nel noroeste de la península ibérica duró cerca de dos sieglos y terminó cola derrota del so últimu rei, Audeca, a manos del visigodu Leovixildu. 
Suabia
Suabia ("Schwaben") ye una rexón histórica d'Alemaña, allugada ente l'oeste de Baviera y Baden-Württemberg, englobando tamién parte de la Suiza y l'Alsacia actuales .
Nesta rexón fálase un dialectu alemán del grupu altu-alemán conocíu col nome de suevu ("schwâbisch").
Anguaño, Suabia ye'l nome d'una de les siete rexones alministratives de Baviera.
Mozambique
La República de Mozambique, o simplemente Mozambique ye un país que s'alcuentra al este d'África, na oriella del océanu Índicu. Llenda al norte con Tanzania y Malaui, al noroeste con Zambia, al oeste con Zimbabue, al suroeste con Suazilandia, al sur y al suroeste con Sudáfrica y al este col océanu Índicu. Ye miembru de la Comunidá de Países de Llingua Portuguesa y de la Mancomunidá Británica de Naciones.
Mozambique ta dixebráu en 11 provincies:
Cristóbalo Colón
Cristóbalo Colón (1451- 20 de mayu de 1506). Marineru posiblemente ñacíu en Xénova (anque dellos hestoriadores dicen que yera del Reinu d'Aragón, el Reinu de Galicia o'l Reinu de Portugal ente otros) que, al serviciu de la Corona de Castiella Reinu de Castiella, alcontró una ruta segura -dende occidente- a América pa España (hasta entós desconocida o non documentada) el 12 d'ochobre de 1492. 
La hestoria más espardida del viaxe ye la de que Cristóbal Colón taba convencíu d'algamar les costes del llonxanu oriente (les Indies) viaxando a la escontra, pal oeste, y que yera posible facer el viaxe pela mar con posibilidaes d'ésitu. Daquella namás que se conocía esi camín arrodiando África, y esa yera una vía embaxo'l control de Portugal, que nun dexaba pasar a naves que nun foren propies. La forma redonda de la Tierra yera bien conocida na dómina, anque polo visto la teoría de Colón al rodiu de que pudiera facese'l viaxe basábase en cálculos fallíos al rodiu'l tamañu del planeta, qu'indicaben que yera más pequeña de lo qu'en realidá ye.
Otres teoríes dicen que Colón tuviere conocencia d'un continente nuevu por lleendes escuchaes en países nórdicos, escomencipiando la tarea de topalu pa la so conquista. 
Lo que ye seguru ye que Colón amás de topar el nuevu continente, tornó a Europa y llueu a América hasta cuatro vegaes, faciendo una serie de viaxes periódicos con seguridá dende Europa hasta América, ensin saber nunca que los viaxes taben faciéndose a un continente nuevu, y non a unu vieyu. Anque se conoz que los Viquingos llegaren a América al rodiu del sieglu XI, ye de magar los viaxes de Colón y otros exploradores que lu socedieren cuando s'establecieron venceyes permanentes, reclamando pa sí les potencies imperiales europees el territoriu americanu. Amás entamóse l'intercambiu ente dambos continentes de productos como la pataca, el tomate, el maíz y d'animales como los caballos.
Nel so primer viaxe topó la islla de San Salvador (o Guanahani como yera nomada polos ñativos) depués de dos meses de travesía, visitando depués Cuba y La Española. Volvió a España siete meses depués de cuando marchara. Nel so viaxe cabero namás que tardó un mes y cuatro díes en dar coles costes d'América.
Los llogros de Cristobal Colón nesa dómina compárense a los viaxes a la Lluna fechos nel sieglu XX.
La República de Colombia tien el so nome n'homenaxe a Colón.
La Madalena de Corros
La Madalena de Corros ye una parroquia del conceyu asturianu d'Avilés. 
Nos sos 2,5 km² habiten un total de 584 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones de L'Altamira, L'Arabuya, El Barrial, El Bretón, La Carrionina, Castañeda, L'Aceba, Ciruyeda, La Grandiella, La Peña, Piqueros, La Tabla.
San Cristoba
San Cristoba ("San Cristóbal de Entreviñas" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu d'Avilés. 
Nos sos 4,02 km² habiten un total de 1.848 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de La Talaya, La Calle d'Atrás, En Ca Bastián, La Cabianca, El Caleyo, El Caliero, El Campo, El Campo'l Conde, La Cuesta, El Cueto, La Folleca, Ca'l Conde, La Garita, Gaxín, Los Llaos, El Montán, La Quintana Dionisio, En Ca'l Rei, La Sablera, Solaiglesia, Valdreo y Valgranda
Pela parroquia crucia un ramal del Camín de Santiago.
San Xuan de Nieva
San Xuan de Nieva ("Laviana" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu d'Avilés.
Ye la parroquia más pequeña d'Asturies, pues solo tien 0,22 km² nos que habiten 13 persones (2011). 
La so única población ye San Xuan. Esti pueblu pertenez a dos conceyos: les cases más cercanes a la ría son d'Avilés, y les más cercanes a la carretera de Gozón. 
Miranda (Avilés)
Miranda ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Avilés. 
Nos sos 2,93 km² habiten un total de 1.568 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de L'Alfaraz, Bao, Los Calvos, La Cruz d'Illes, La Cruz de la Foguera, Heros, La Lleda, Miranda, L'Anduvisa, El Pozo la Granda, Santana, Santo Domingo, Bidoleo y Villanueva. 
Nel llugar de Miranda habiten 153 persones. Alcuéntrase a 3,9 km de la capital del conceyu y a unos 110 metros sobre'l nivel del mar. 
Valliniello
Valliniello o (en castellanu: Navarro), ye una parroquia del conceyu asturianu d'Avilés. 
Nos sos 8,36 km² habiten un total de 1.147 persones repartíes ente les poblaciones de La Cabián, El Campo la Iglesia, Campovega, Les Canteres, Los Carbayeos, El Cueto, La Escucha, L'Estrellín, La Granda, Los Guardaos, Llantao, Piedramenuda, La Quintana Pedro, El Refurao, El Retumés, San Sebastián, Tabiella, Tetuán, Tuñes, Vallines y Villanueva.
Gracies a un pidimientu vecinal dixebróse del conceyu de Gozón en 1924 pa xuntase al d'Avilés. 
La ilesia parroquial alcuéntrase en Campovega. 
Ropa
La ropa ye'l conxuntu de prendes polo xeneral testiles coles que les persones protéxense de los efeutos del clima o por cuestiones culturales. Na so acepción más amplia inclúise l'usu de guantes pa les manes, calzáu pa los pies (zapatos, escarpinos, botes, madreñes...), y gorros, sombreros o pañoletes pa la cabeza. Les prendes, el material col que se confeccionen y la so apariencia camudó enforma col pasu'l tiempu y ye bien diferente pente les distintes cultures y zones xeográfiques.
Plátanu
El plátanu, banana o bananu ye'l frutu del plataneru ("Musa paradisiaca").
Los plátanos colléchense en cásique 130 países en tol mundu. Nel 2002, la producción foi de más de 68 millones de tonelaes. Los mayores productores foron entós Ecuador, Costa Rica, Colombia y Filipines, qu'esportaron alrodiu d'un millón de tonelaes caún. Amás d'ellos, otros grandes productores de plátanu son Hondures, Brasil, Estaos Xuníos y África, continente u ye un alimentu básico, poro, la esportación d'esti frutu ye acotada magar qu'ellí recuéyese la metá de la producción mundial.
Manuel Fernández de Castro y Menéndez Hevia
Manuel Fernández de Castro y Menéndez Hevia (Uviéu, 10 de xineru de 1834 - Mondoñedo (Lugo), 27 de xunu de 1905), foi un relixosu y escritor n'asturianu, autor, ente otres xeres, de la torna al asturianu del Evanxeliu de Matéu, espublizáu en Londres en 1861, edición entamada por Luis Luciano Bonaparte. Yera conocíu popularmente col nomatu del "Obispu D. Manolín".
Fernández de Castro y Menéndez Hevia recibió le sagraes órdenes en 1869 y foi caderalgu de Llatín nel Seminariu Conciliar d'Uviéu. Doctoróse en Teoloxía y foi rector penitenciariu de la Catedral uvieína y fundador del Catecismu d'Uviéu, al que llamó "Santa Obra del Catecismu". Pa estos neños del Catecismu escribía D. Manolín poesíes en llingua asturiana. El 30 d'avientu de 1889 foi designáu obispu de Mondoñedo, y la so ordenación como tal tuvo llugar el 13 d'abril de 1890. Nesa villa entamó'l seminariu de la diócesis y el catecismu.
Al tiempu, desenvolvió llabor de periodista nel diariu carlista La Unidad xunto a bien de los cabezaleros del Partíu Carlista d'Asturies, y de traducción, cola torna del llatín de dellos textos relixosos.
Amás, escribió sobre temes de Teoloxía Moral en delles revistes eclesiástiques españoles y asoleyó dos cartafueyos sobre catequesis. N'asturianu espublizó abondos poemes colos qu'algamó cierta popularidá.
El so llabor algamó la mayor reconocencia cola torna al asturianu del "Evanxeliu de San Matéu", torna que fizo dende la versión castellana de Torres Félix Amat.
Igualmente foi l'encargáu de tornar a la llingua asturiana la bulda del Papa Píu IX, "Ineffabilis Deus", de 1854, na que se define'l misteriu de la Inmaculada Conceición de María.
Daquella primer edición del Evanxeliu editáronse 200 exemplares, de los que namás anguaño se conserven trés, ún na Biblioteca Nacional de Madrid. Los otros dos tán en manes privaes.
La torna de la bulda ta nel Vaticanu, au s'unvió nun códiz regalu del Estáu español y que contién la "Ineffabilis Deus" nes sos versiones n'asturianu, vascu, gallegu, catalán y valencianu.
Valencianu
El valencianu ye la denominación histórica que recibe na Comunidá Valenciana l'idioma qu'oficialmente se noma catalán en Cataluña, Islles Baleares, Andorra y Alguero. Constitúi una entidá llingüística propia que-y convierte nuna de les principales variantes dialeutales del conxuntu catalán, xunto col catalán central y el balear.
El valencianu ta consideráu como llingua propia de la Comunidá Valenciana nel so estatutu d'autonomía, que-y da caráuter de llingua oficial xunto col español. Estímase qu'alrodiu del 94% de los valencianos pescancien l'idioma, y cerca del 78% lu falen y lleen, y un 50% lu escribe, según encuesta fecha en 2005 pol Serviciu d'Investigación y Estudios Sociolóxicos de la Generalitat Valenciana.
El valencianu ye fonte de controversia, al considerar dellos sectores valencianos que se trata d'una llingua estremada del catalán.
Según l'Estatutu d'Autonomía de la Comunidad Valenciana l'idioma valencianu ríxese pola normativa de l'Acadèmia Valenciana de la Llengua, que parte de la tradición lexicográfica, lliteraria, y la realidá llingüística xenuina valenciana, según la normativización consolidada, a partir de les llamaes Normes de Castellón. Mientres que nos llugares fuera del ámbitu valencianu y murcianu onde se fala esta llingua ríxese pola normativa del Institut d'Estudis Catalans, anque nel casu de les Islles Baleares la sección filolóxica de la Universidá de les Islles Baleares, órganu consultivu del Gobiernu balear, adapta esa normativa al marcu dialectal del archipiélagu.
A partir de la segunda metá del sieglu XV, y por mor de la irrupción del sieglu d'oru valenciano, xeneralizóse la denominación mayoritaria de “valencianu” o “llingua valenciana” pa referise al catalán del Reinu de Valencia. Primeramente, la llingua recibiera diverses denominaciones como "romanç, vulgar" o "pla" (llanu). Tamién, mientres un ampliu períodu de tiempu (del sieglu XVI al XIX) cobró fuerza l'acuñamientu del términu lemosín pa referise al valencianu, en forma de llingua común desprovista de compromisos territoriales.
Mientres la Edá Media, la llingua yera denominada davezu como romanç, pla, vulgar, o tamién como cristianesc pa reflexar el contraste ente la fala romance de los cristianos y l'árabe de el musulmanes. Tres la conquista de Valencia una de les primeres amueses del usu de la llingua románica atopar nos mesmos fueros y lleis del Reinu de Valencia, siendo Jaime I quien encamienta al so usu por aciu un privilexu otorgáu'l 4 de xunu de 1264 en Calatayud."(...) nec iusticie alique regni predicti non admittant deinde libellum aliquem in latino nec in romantio (...) et ea omnia ponantur et scribantur in romancio in libro curie, et ita fiant deinde perpetuo omnes actus et sententie in romantio" "Datum apud Calataiubium pride nonas iunij anno M CC LX IIII" 
Nun ye hasta finales del sieglu XIII, cuando les denominaciones de les llingües romániques empiecen a asocialse a los xentilicios del territoriu d'orixe, polo qu'una mesma llingua podía recibir distintos nomes en función del marcu natural o administritivo al que se adscribía. A partir del sieglu XV el términu de "valencianu" va convertir na denominación avezada de la llingua, ante'l retrocesu d'otres denominaciones vixentes.
La primer referencia nun documentu xurídicu sobre l'usu del términu "valencianu" pa referise a la llingua afáyase na documentación referente a un procesu xudicial que tuvo llugar en Menorca ente los años 1343 y 1346, onde se fai constar que la madre del acusáu, llamada Sibila, falaba "valencianesch" al ser de Orihuela. Sicasí, tradicionalmente consideróse como la primer referencia, la traducción del "Valerio Máximu" realizada por Antoni Canals en 1395, en que'l so prólogu diz:
Na esfera eclesiástica figuren abondes referencies, como la traducción de la Biblia atribuyida a Bonifacio Ferrer en 1478, que'l so colofón espón que: "fon arromançada en lo monestir de Portaceli de lengua latina en la nostra valenciana". Ente los documentos pontificios, afáyase ún correspondiente al pontificáu del Papa valencianu Alexandre VI, de 1504, onde consta: lingua vulgari valentini expeditarum. Polo que respecta al ámbitu lliterariu, apaez el primer diccionariu, el "Liber Elegantiarum" de Joan Esteve, publicáu en Venecia con un explicit que menta la ellaboración del llibru en "llatina et valentiana lingua", ente que na segunda metá del sieglu XV, Joanot Martorell espón na dedicatoria de la so novela Tirant lo Blanch:
El valencianu foi enllantáu nel antiguu Reinu de Valencia polos repobladores de los condaos catalanes que s'establecieron nesti territoriu tres la conquista llevada a cabu por Xaime I'l Conquistador. Estos colonos veníen de la zona occidental de l'actual Cataluña (mayoritariamente del condáu de Urgel). Amás de delles voces árabes o toponimia, nun paez decisiva la influencia de mozárabes o árabes na configuración básica de la llingua nos territorios valencianos.
Hasta apocayá creíase que les contornes de la mariña, anguaño consideraes valencianohablantes, fueron repoblaes por catalanes, y les del interior, consideraes como castellanofalantes, fueron repoblaes con aragoneses aragonohablantes. Sicasí, modernos estudios históricos d'antroponimia, como'l lleváu a cabu por Enric Guinot, indiquen que la gran mayoría de pueblos valencianos fueron repoblaos por xente tanto de Cataluña como d'Aragón (amás de grupos minoritarios de xente de Navarra, Occitania y Castiella) anque en proporciones distintes con mayoríes y minoríes que decantaron el falar de cada zona y contorna nuna dirección o otra. A pesar de la non homoxeneidá de los repobladores, esiste un predominiu claro, sobremanera a partir del sieglu XIV, del elementu catalán, qu'en delles zones llegaría hasta'l 80 %, pero presente tamién anque en minoría nes zones onde l'elementu aragonés ye cimeru. Por esti motivu'l valencianu foi la llingua predominante en tol Reinu de Valencia sacante en cuatro comarques con frontera con Aragón (Rincón de Ademuz, Alto Palancia, Alto Mijares, y Los Serranos), onde se repobló mayoritariamente con aragoneses castellanofalantes del sur d'Aragón. El restu de les contornes castellanofalantes actuales son productu de la repoblación con castellanos del sieglu XVII, dempués de la espulsión de los moriscos, yá qu'estes comarques yeren de mayoría andalusí dende'l sieglu XIII hasta'l XVII (o bien se trata de comarques pertenecientes al reinu de Castiella hasta la reorganización territorial de 1833). Asina, poro, el Reinu de Valencia nun foi na Edá Media un país con dualidá llingüística de valencianu-castellanu, sinón que los dos llingües que se falaben mayoritariamente yeren el valencianu y l'árabe, sacante los trés contornes de fala castellana enantes citaes.
Postures minoritaries afirmen que l'estudiu de Guinot nun tien en cuenta o asigna equivocadamente dellos topónimos y apellíos, que considera mayoritariamente catalanes siendo en munchos casos aragoneses y n'otros mozárabes. Según estes postures, venceyaes de normal al anticatalanismo, el valencianu provien del romance faláu en tierres valencianes anterior a la conquista de Xaime I, d'ehí la so diferenciación, yá que se defende que la entrada en Valencia d'aragoneses y catalanes nun algamó el 5% de la demografía valenciana, polo que nun pudo influyir de manera importante sobre ésta y el so idioma. Anque ente l'arabismu español del sieglu XIX defendiérase que los habitantes d'Al-Ándalus yeren mayoritariamente bilingües árabe-romance, anguaño considérase que'l romance andalusí se perdió mientres el sieglu XII, lo que invalidaría la tesis del orixe anterior a la Conquista de Valencia.
La comarca de la Vega Baxa, sicasí, sufrió un procesu de sustitución llingüística pol castellán que s'empecipió a mediaos del sieglu XVII cola repoblación de murcianos, depués de rematar una epidemia de peste negro'n 1648 qu'afectó a la población anterior mayoritariamente valencianofalante. A mediaos del sieglu XX entá había una mínima presencia de valencianofalantes en localidaes como Orihuela o Almoradí, y anguaño el conceyu de Guardamar del Segura ta consideráu oficialmente como valencianofalante.
Mención a parte, dientro de l'actual Comunidad Valenciana, requier la comarca de Requena-Utiel que perteneció a Cuenca hasta 1851 y dos ciudaes castellanofalantes del Altu Vinalopó (Villena y Sax) que pertenecieron a Albacete y Murcia respectivamente hasta 1836, y nun son, por tanto, históricamente valencianofalantes al nun pertenecer al Reinu de Valencia. Sicasí, según la estadístiques, cada vez ye mayor el númberu d'habitantes qu'entienden la llingua y menor, anque creciendo, el de los que saben falala.
Tocantes a el so desenvolvimientu lliterariu, poco depués de reconquistar yá empiecen a apaecer testimonios lliterarios en valencianu pero ye mientres el sieglu XV y la primer parte del sieglu XVI que'l valencianu algama la so máxima rellumanza lliteraria dando llugar al conocíu como sieglu d'oru valencianu, primero ente toles llingües europees xuntu col italianu. Mientres esta dómina destacaron autores tan reconocíos como Jordi de Sant Jordi, Ausias March, Joanot Martorell (autor de Tirán el Blancu), Joan Roís de Corella, Jaume Roig o sor Isabel de Villena.
Depués d'esti periodu de florecimientu lliterariu sobrevieno una dómina de decadencia pal valencianu con una clara meyora de la castellanización en tol territoriu. Na segunda metá del sieglu XIX produció un periodu de recuperación del valencianu pa usos lliterarios y cultos, dempués de tar arrequexáu nel terrén particular y familiar. Esti periodu conocíu como Renaixença dio pasu a un convulso sieglu XX pal valencianu marcáu pol conocíu como conflictu llingüísticu valencianu y pola so reconocencia como llingua oficial, xuntu col castellán, nel Estatutu d'Autonomía de la Comunidad Valenciana.
Suel caltenese'l timbre de /e/ y /o/ átones ensin confundiles colos fonemes /a/ y /u/ como asocede en catalán oriental. Solamente reparamos el zarru de la /o/ átona en dellos contestos, por casu cuando la vocal tónica ye [í], cunill (conill), cusí (cosí) y n'ocasiones con /é/ y /ε/ tóniques, Jusep (Josep), puguera (poguera). Amás la /e/ suel confundise con /i/ en contactu con consonantes palatales: giner (gener), minjar (menjar). Nun esiste la vocal neutra o central, típica del catalán oriental y que neutraliza los fonemes átonos /a/ y /e/ (les palabres palleta y pelleta suenen distintes en valencianu). Sálvase la e inicial, pronunciada /a/ en dellos contestos: esperar [asperar], eixam [ajˈʃam]. En delles localidaes (como Oliva o Sueca) la -a final pronúnciase como è abierta: Oliva: Olivε (ε = y abierta).
El léxicu valencianu ye enforma diferente al del catalán oriental, anque davezu coincide col occidental. Dellos exemplos (entre paréntesis la forma del catalán central/xeneral): 
El valencianu ye notable pola so uniformidá y les variantes dialectales nun son demasiáu diverxentes nin comprometen la comprensión mutua. La división dialectal usada anguaño, pal conxuntu de la llingua, ye la que Manuel Milá y Fontanals propunxo yá nel añu 1861: el bloque dialectal oriental y el bloque dialectal occidental. Anque nel casu del valencianu, la mayoría de subdialeutos pertenecen al bloque dialectal occidental, cola esceición de la variante del catalán salat, faláu en Tárbena y na Vall de Gallinera, que fai que les mayores discrepancies afecten sobremanera a la fonética y a pequenes variantes morfolóxiques y léxiques. Les zones d'usu de cada dialeutu nun se pueden llendar con exactitú porque ente unu y otru siempres hai una franxa de transición, más o menos amplia. Ateniéndose a ello, la llingua valenciana puede estremase en dellos dialectos:
Dialectos de transición:
Dialectos propiamente valencianos:
Variedá de trnsición ente'l valencianu y el catalán noroccidental, tien como principales característiques:
Asemeyáu al valencianu meridional, esti y el meridional podíen considerase "valencianu xeneral" por tener les característiques típicamente asociaes al valencianu.
Caracterízase por amosar un fenómenu fonéticu mui particular, l'ensordecimientu de les consonantes sibilantes sonores. Esto ye, la /z/ ensordezse en /s/, igual que l'africada palatal /dʒ/ en /tʃ/ (como la ). D'esti xeitu "casa" (/kaza/) pronunciase "cassa" (/kasa/) o "gent" (/dʒent/) pronunciase "txent" (/tʃent/).
Ye'l más espardíu y asemeyáu a les característiques típiques del "valencianu xeneral", amás de ser el más asemeyáu al valencianu estándar. Caracterízase por:
Mac OS
Mac OS, ye l'abreviatura de Macintosh Operating System (Sistema Operativu de Macintosh), ye el nome del primer sistema operativu d'Apple pa los ordenadores Macintosh. El Mac OS orixinal foi el primer sistema operativu con una interfaz gráfica d'usuariu en tener ésitu. L'equipu de Macintosh taba formau por Bill Atkinson, Jef Raskin y Andy Hertzfeld.
Hai dellos puntos de vista al rodiu del desarrollu de Macintosh y onde ñacieron les idees posteriores. Mientres el vínculo entre'l proyeutu Macintosh y el proyeutu Alto en Xerox PARC recueyese nos documentos hestóricos, les contribuciones tempranes del Sketchpad d'Ivan Sutherland y el On-Line System de Doug Engelbart son igual d'importantes.
Apple quitó-y importancia, a sabiendes, a la existencia del sistema operativu nos primeros años de Macintosh pa facer que la máquina yera más prestosa pal usuariu y a distanciala d'otros sistemes como MS-DOS, que yeran un desafíu téunicu. Apple quería que Macintosh vierase como un sistema que trabayara namás prendelu.
Unix
Unix® (o UNIX) ye un sistema operativu portable, multitarea y multiusuariu; desendolcáu de primeres por un grupu de trabayadores de los llaboratorios Bell d'AT&T, ente los que figuren Ken Thompson, Dennis Ritchie y Douglas McIlroy.
Güei, la pallabra "UNIX" emplégase pa dellos conceutos dependiendo del contestu nel que ye usada. Esto lleva a tracamundios:
Les families UNIX más significatives son:
Les rellaciones ente estes families son les que vienen darréu, n'orde cronolóxicu (aproximáu):
Plátanu (dixebra)
Plátanu pue ser:
Hermanos Marx
Los Hermanos Marx (1893-1964) yeren un grupu de cómicos estaunidense que de primeres taba formáu por cinco hermanos, Leonard (Chico), Adolph (Harpo), Julius (Groucho), Milton (Gummo), y Herbert (Zeppo), el guah.e de la semeya d'arriba.
La so formación musical fízolos entamar la so carrera nel "music-hall" acompañando a so madre y a so tía.
L'ésitu masivu llegó-yos gracies a les obres "I'll say she is" (1923-1925), "The Coconuts" (1925-1928) y "Animal Crakers" (1928-1929). "The Coconuts" sería el primer títulu lleváu al cine pa la Paramount embaxo'l nome (n'España) de "Los cuatro cocos" (1929). 
Al final de la so carrera cinematográfica los Hermanos Marx sepártense, mientres que Groucho continuó la so carrera como animador de televisión na emisión "You Bet Your Life".
Groucho aceptó un Óscar honorariu pa los Hermanos Marx en 1974, tres años enantes de morrer.
Películes colos cuatro caberos hermanos:
Películes con Harpo, Chico y Groucho:
Películes en solitariu:
Lanny Barbie
Lanny Barbie (29 d'agostu de 1981, Montreal, Quebec) ye una modelu y actriz porno canadiana dende los 18 años. Ganóse una gran fama y reputación al traviés d'Internet. Foi "Moza Penthouse" nel mes de xunetu de 2003.
""I like boys and girls for sex. The most important thing is that they can keep up with me!""
Calzáu
El calzáu ye la parte de la ropa que s'emplega pa protexer los pies. Presenta munches formes, dende zapatos a sandalies pasando por botes, playeros o madreñes. 
Tamién ye frecuente usar calcetos o medies con ellos. 
Terranova (perru)
El Terranova ye una castra de perros.
Yousuf Karsh
Yousuf Karsh, (23 d'avientu de 1908 - 13 de xunetu de 2002) foi ún de los más valoraos fotógrafos de retratu del sieglu XX.
Nació en Mardin (Turquía en 1908. A los 14 años coló cola so familia pa Siria fuxendo de la persecución turca. Trés años dempués asitiose en Sherbrooke, Quebec (Canadá), col so tíu, el tamién fotógrafu George Nakash. Foi quien decidiera unvialu como aprendiz a Boston (Estaos Xuníos), al estudiu del retratista John Garo.
Dempués de cuatro años volvió pa Canadá, y abrió un estudiu n'Ottawa, cerca de la sé del gobiernu canadianu. Foi ellí u conoció al entós Primer Ministru del país Mackenzie King. Esa rellación facilitó que fixera dellos retratos a mandatarios y personaxes públicos de la época. Pero'l momentu más importante foi la visita de Winston Churchill en 1941. El retratu que Karsh-y fixera al Primer Ministru británicu dio-y al fotógrafu reconocencia internacional y convirtióse nún de los iconos fotográficos del sieglu XX.
Karsh morrió en 2002 n'Ottawa. 
La obra de Karsh foi innovadora nel usu de la iluminación artificial pal retratu. L'usu d'efeutos escénicos p'acentuar dellos aspeutos del retratáu, el contraste de lluz y solombres, son delles de les carauterístiques de la obra de so, considerada como una de les cimeres del retratu psicolóxicu.
El so retratu de Churchill foi, de xuru, el puntu crucial de la so carrera. Asoleyada na revista Life, algamó una difusión mundial y ye entá güei la so obra más reconocida. Karsh entamó dempués, cola compilación de retratos a delles personalidaes qu'él mesmu definiera como "los homes y muyeres que salvaran la nuesa civilización". La mediación del Primer Ministru permitió-y trabayar con 42 celebridaes. A ellos sumáronse llueu, y por encargu de la revista "Life", decenes de cabezaleros mundiales. Esi trabayu permitió-y espublizar en 1946 "Faces of Destiny", una colección de personaxes internacionalmente reconocíos.
A lo llargo de la so carrera, Karsh espublizó una quincena de llibros de retratos. Nellos atopábense delles de les imáxenes más conocíes de xente como Albert Einstein, Albert Schweitzer, Alexander Calder, Andy Warhol, Audrey Hepburn, Clark Gable, Dwight Eisenhower, Ernest Hemingway, Fidel Castro, Jacqueline Kennedy, Frank Lloyd Wright, George Bernard Shaw, Georgia O'Keeffe, Grey Owl, Helen Keller, Humphrey Bogart, Indira Gandhi, John F. Kennedy, Laurence Olivier, Madame Chiang Kai-Shek, Muhammad Ali, Pau Casals, Pandit Nehru, Paul Robeson, Peter Lorre, Picasso, Pierre Elliott Trudeau, Sabela II d'Inglaterra, Grace Kelly, Robert Frost, Ruth Draper, y, por supuestu, Winston Churchill, ente otros.
A la fin de la so obra, finada por él mesmu en 1987, Karsh reuniera alrodiu de 370.000 negativos, de los que 17.000 yeren retratos.
Basenji
El Basenji ye una castra de perros.
Tien el so orixe nel África central, anque esisten representaciones de perros mui asemeyaos al "basenji" en murales exipcios. 
Ye un perru de porte mediu, d'ente 40 y 42 cm. Pesa alrodiu de 9,5 a 11 kg. Tien pelo curtiu y sedosu, xeneralmente roxu com manches blanques.
Gayoleru y melgueru, amuesa muncha paciencia pa colos guaḥes. Ye mui llimpiu y nun suel lladrar, darréu qu'emite soníos asemeyaos al miaguíu de los gatos.
El Basenji ye una de les castres más antigües de perros. N'África y, depués n'Europa usóse tanto pa la caza como p'animal de compañía.
Estambul
Estambul, (en turcu: İstanbul), ye la ciudá más grande de Turquía, y una de les más poblaes d'Europa. Nel 2014 taben censaes nella 14.377.018 persones, y 14.377.018 nel so área metropolitana. Sicasí, l'Ayuntamientu y l'Institutu d'Estadística Turcu estimaben en xunetu de 2005 que la población medró hasta los 11.322.000 habitantes na zona metropolitana.
Estambul ye tamién la capital alministrativa de la provincia del mesmu nome, na rexón de Rumelia o Tracia Oriental. Foi denominada Bizanciu hasta l'añu 330, y Constantinopla hasta 1453, si bien nel resto d'Europa caltuvieren esi nome hasta 1930, poco dempués de la declaración de l'Estáu turcu modernu. El nome Estambul féxose oficial el 28 de marzu de 1930. Hasta entós, pente'l periodu Otomanu, la ciudá nomábase oficialmente Qustantaniyyeh (قسطنطنيه) (Ciudá de Constantino, n'árabe), pero la población ya xeneralizara l'usu d'Estambul del griegu is-tan-polis (dir a la ciudá). 
El cascu vieyu de la ciudá ta mayoritariamente na oriella europea del Estrechu del Bósforo, si bien anguaño la ciudá espárdese pola oriella asiática, con distritos como Beyköz, Üsküdar, Kadiköy, Moda, Bostanci y Adalar.
La so condición d'hestórica capital imperial (de Roma, nos tiempos de Bizanciu, y del Imperiu Otomanu, hasta'l comienzu del sieglu XX), fexo d'Istambul una de les ciudaes con un de los mayores padremuños históricos y culturales del mundiu. Ente los monumentos más destacaos y de valor destaquen l'Hipódromu, el templu d'Aya Sofía o la mezquita de Sultanahmet (nel actual distritu de Sultanahmet), la mezquita de Solimán (Süleymaniye), el palaciu de Topkapi, el palaciu Dolmabahçe, la torre Gálata o la cisterna calumbrada, ente otros.
Anguaño, Estambul ye la capital cultural, económica y industrial de Turquía, si bien la capitalidá alministrativa afitóse en 1923 n'Ankara. Ente otros aspeutos, Estambul ye ún de los centros cabezaleros d'industria textil d'Europa, un centru portuariu estratéxicu, y el primer destín turísticu del país. Amás, caltién una docena d'universidaes y ye la sé del Patriarcáu Ecuménicu de Constantinopla, cabeza de la Ilesia Ortodoxa Griega.
San Francisco (California)
San Francisco ye una una ciudá del estáu de California, nos Estaos Xuníos d'América, con una población de 744.230 habitantes.
Ríu Cares
El Cares ye un ríu del norte d'España, que discurre per Llión y Asturies y ye afluente del ríu Deva, que desemboca nel mar Cantábricu formando la ría de Tina Mayor, frontera ente Asturies y Cantabria. Forma una espectacular garganta pela que pasa la ruta del Cares. Tien dos preses, una na central eléctrica de Camarmeña y la otra en Poncebos. Ye un importante ríu salmoneru.
Ríu Esva
L'Esva ye un ríu que discurre pela zona occidental d'Asturies nel que puen pescase truches y salmones. Parez ser que'l so nome ye d'orixe indoeuropéu, como indica Xosé Lluis García Arias nel so llibru "Pueblos asturianos: el porqué de sus nombres": sobre la raíz *EIS formaríase "un deriváu *ESICA, presente en llugares mui rellacionaos coles corrientes d'agües como Pri"esca", Al"esga" y Bern"esga", ríu que corre per tierres que fueron de los ástures augustanos".
Ríu Caudal
El Caudal ye un ríu que discurre pela fastera central d'Asturies y ye afluente del ríu Nalón, que desemboca nel mar Cantábricu, formando una ría, a l'altor de San Esteban. Ye famosu por constituyir una de les dos grandes cuenques mineres d'Asturies, distribuyéndose nel sos rodiu varios pozos mineros.
Teléfonu
El teléfonu (pallabra que vien d'otres griegues que signifiquen "falar lloñe") ye un aparatu que val pa tresmitir y recibir a distancia el soníu, tando especializáu en tresmitir el soníu de la voz. Normalmente, cola pallabra teléfonu faise referencia concretamente a los que tresmiten señales eléctriques por redes de teléfonu y que permiten a ún falar con cualquier otru usuariu de la red.
Dende siempres se dixo que'l so inventor fuera Alexander Graham Bell, que fizo'l que se consideraba'l primer teléfonu en Boston en 1876. Pero dende fai un tiempu sábese que'l verdaderu inventor ye l'italianu Antonio Meucci, que fixera un teléfonu mecánicu en 1854 llamandoy teletrófono.
SER
La SER ("Sociedad Española de Radiodifusión") ye una de les cadenes de radio más vieyes d'España y cuenta col mayor númberu d'emisores y los mayores índices d'audiencia del país.
Como empresa, la cadena SER forma parte del grupu editorial y de comunicación PRISA, el mayor del país. Les cuatro grandes cadenes del grupu, con cobertura nacional, son: la SER (emisora xeneralista), y les radiofórmules musicales 40 Principales, Cadena Dial y Cadena M-80. 
COPE
La COPE ("Cadena de Ondas Populares de España") ye una de les principales cadenes d'ámbitu nacional de radio d'España.
COPE ye la marca utilizada por Radio Popular S.A., una empresa formada pola Conferencia Episcopal Española (50%), les diócesis (20%) y órdenes relixoses como los xesuites y dominicos. Al grupu pertenecen tamién otres cadenes de radio y televisión: les radiofórmules Cadena 100, Rock FM y MegaStarFM y la cadena de televisiones locales Popular TV. 
Onda Cero
Onda Cero ye una cadena de radio d'España que ta formada por 220 emisores. Forma parte d'Atresmedia Corporación, del que tamién participen Antena 3 Televisión y Movierecord.
Bloque Nacionalista Galego
El Bloque Nacionalista Galego ("BNG") ye la principal organización política del nacionalismu gallegu. Defínese como una organización d'esquierda y nacionaliega, y dende un puntu vista organizativu, defínese coma un frente de partíos de calter asembleariu. El BNG teía en 2002 alredor de 12.000 militantes, conceyales y alcaldes en dellos conceyos de Galicia, diputaos nel Parllamento de Galicia y nel Congresu de los Diputaos. Dende 2006 gobierna xunta'l PSG Galicia.
El Voceru Nacional ye Ana Pontón.
Galiza Nova ye la organización xuvenil del Bloque Nacionalista Galego.
El BNG xurde cola intención d'aglutinar dientro de so tola gama ideolóxica del nacionalismu. Poro, la so organización ye frontista. Dientro dél conviven partíos nacionalistes que tienen les sos propies asemblees y propios secretarios xenerales 
Dalgunos d'ellos:
Fundóse en 1982 y nes autonómiques de 1985 algamaron el so primer diputáu (Xosé Manuel Beiras Torrado) con 52.000 votos. En 1986 fizo campaña pol "non" a la OTAN y en 1988 creóse la organización moza, "Galiza Nova". En 1989, col 8% de los votos, algamó 5 escaños nel parlamentu de Galicia y pudo formar grupu propio. 
Dende los años 1990 entamó a medrar y convirtióse na segunda fuercia política de Galicia. En 1993 llograron 13 diputaos (18,5% de los votos), en 1997 18 (24,8%) y en 2001 17 (22,6%). Tamién tienen representantes nel parllamentu español dende 1996, añu nel qu'ocuparon dos escaños. En 2000 xubieron a trés y en 2004 baxaron de nuevu a dos.
Hollywood
Hollywood ye un barriu de Los Angeles. El so nome ta asociáu cola sede de la industria del cine de los Estaos Xuníos.
Hollywood foi fundáu en 1857. Según la lleenda, el nome vien-y de les palabres ingleses "holly" (sagráu) y "wood" (viesca, matu). Otra versión diz que foi la muyer d'un promotor inmobiliariu quien-y dio nome, nos años 1880, al so ranchu asitiáu na zona, depués de conocer a un matrimoniu d'otru llau que teníen una casa que se llamaba Hollywood.
Conceyu Bable
Conceyu Bable foi una asociación asturiana que tenía como oxetivu el recobramientu y espardimientu de la llingua asturiana. 
El 16 de payares de 1974 nel númberu 284 de "Asturias Semanal" anició la so andadura la sección "Conceyu Bable", na que se facía usu de la llingua asturiana y que dió nome a l'asociación que se llegalizó en 1976. Nella escribíen autores como Xuan Xosé Sánchez Vicente, Lluis Xabel Álvarez y Xosé Lluis García Arias, que sería'l so primer cabezaleru.
El 22 de xunu de 1976 convocó una manifestación en Xixón pa pidir la presencia del asturianu nos colexos. El lema de la convocatoria, "Bable nes escueles", fízose ún de los más famosos n'aquellos años. 
En 1977 cola espublización de "Cartafueyu so'l Rexonalismu" dará'l pasu oficialmente al nacionalismu. Nes elecciones de xunu de 1997 dalgunos de los sos integrantes optaron pola candidatura d'Unida Rexonalista, que promovía'l Movimientu Comunista, mientres que otros taben militando nel Partíu Socialista Popular. Dellos de los miembros más mozos de Conceyu Bable formarán el Conceyu Nacionalista Astur
De magar 1980 perdió la so influyencia cola aparición de l'Academia de la Llingua Asturiana.
Siria
Siria ye un país d'Asia, allugáu na oriella oriental del mar Mediterraneu, na fastera conocida como Mediu Oriente. Tien llendes con Israel, El Líbanu, Xordania, Iraq y Turquía.
L'actual estáu siriu ye solo una parte de la Siria histórica, tamién conocida como Gran Siria o Bilad ax-Xam (بلاد الشام n'árabe) y de la que formaben parte territorios qu'anguaño pertenecen a Xordania, El Líbanu y Israel. 
Los principales ríos de Siria son l'Orontes, l'Eufrates col so afluente Khabur y el Tigris, que marca en parte la llende con Turquía. Hai anguaño un contenciosu ente ésti últimu país, Siria y Iraq pola mor del so proyeutu de construcción d'una serie de preses nel Tigris y l'Eufrates que tendríen por consecuencia la mengua del caudal de los dos ríos. 
Siria foi'l centru d'una civilización semita de gran importancia, alredor de les ciudaes d'Ebla y Ugarit, onde tuvo llugar el descubrimientu del bronce.
Tierra de pasu, el país conoció na antigûedá les dominaciones socesives de cananeos, hitites, hebreos, asirios, perses, griegos, romanos y bizantinos.
A partir del sieglu IV, empezaron a instalase na Siria actual tribus vinientes del sur d'Arabia. La victoria de Yarmuk sobre los bizantinos nel añu 636 permitió a los árabes dominar tol país. 
Na dómina de la dinastía Omeya (661-750), de la que foi capital Damascu, Siria conoció una dómina d'esplendor, cola construcción de palacios y mezquites, el desarrollu de les ciencies y les artes y la espansión territorial. 
La llegada de la dinastía abasí (750-1258) desplazó'l centru del poder a la nueva capital, Baghdad, y Siria convirtióse nuna más de les provincies del imperiu.
A partir de los sieglos X y XI, les rivalidaes ente árabes y turcos permitieron la instalación de los cruzaos qu'ocuparon la mariña y la fastera norte de Siria. 
La constante llucha contra los cristianos, debilitó'l país y facilitó la invasión de los mongoles nel sieglu XIII. La dinastía de los mamelucos exipcianos frenó l'avance de los mongoles y derrotó a los cruzaos en 1291, dominando Siria hasta 1516
L'Imperiu otomanu anexonó Siria en 1516 y dividióla en cuatro provincies, (Damascu, Trípoli, Alep y Saida). 
Nos cuatro sieglos de presencia otomana, Siria convirtiosé nun centru importante del comerciu mediterraneu. la instalación de comerciantes venecianos, ingleses y franceses, principalmente n'Alep, permitió un averamientu progresivu a la Europa occidental. 
El debilitamientu del imperiu otomanu llevó a les intervenciones franceses (en 1799 y 1860) y exipcia (1831). 
Na Primer Guerra Mundial, tres la promesa británica de concede-yos la independencia, los sirios enfrentáronse colos turcos y los alemanes. 
Pesie a esta promesa, en 1916, británicos y franceses roblaron un tratáu secretu, los alcuerdos Sykes-Picot, pa repartir ente ellos los territorios árabes del imperiu otomanu. Iraq y Palestina correspondieron-yos al Reinu Xuníu, mientres que Francia quedóse cola Siria y el Líbanu actuales.
En 1918 les tropes britániques ocuparon Damascu, pero retiráronse al añu siguiente dexando la zona baxo control francés.
En 1920, la Sociedá de Naciones confió a Francia'l mandatu sobre Siria y Líbanu. Sicasí, los nacionalistes árabes nun reconocieron esti mandatu y proclamaron unillateralmente como rei a Fayçal ibn Hussein. Ente 1925 y 1926, Francia hubo de facer frente a la insurreición y bombardió Damascu en dos ocasiones.
Na Segunda Guerra Mundial, les fuercies britániques y de la Francia llibre al mandu del xeneral Catroux espulsaron al representante del gobiernu de Vichy y reconocieron oficialmente la independencia de Siria,que nun se fizo efectiva hasta la fin de la guerra, en 1946.
Tres algamar la independencia Siria participó na primer guerra contra l'estáu d'Israel en 1948. 
La derrota del país llevó a una inestabilidá política y una serie de golpes d'estáu militares. La oposición ente les facciones pro-iraquines y pro-exipcies, saldóse en favor de los últimos cola creación de la República Árabe Unificada. Esti estáu, qu'axuntaba Siria al Exiptu de Naser tuvo malapenes cinco años d'esitencia, ente 1958 y 1963.
Dende 1963 el gobiernu ta en manes del Partíu Baas, que, depués d'un primer periodu de moderación, averóse a la XRSS y llevó a cabu política agresiva que desembocó na Guerra de los seis díes contra Israel, de consecuencies catastrófiques pal país.
En 1971 tomó'l poder el xeneral Hafez al-Asad, que trató de romper l'aisllamientu políticu del país con una política esterior más moderada. Sicasí, nel planu interior, instauró un réxime autoritariu y represivu.
En 1973, Siria participó n'otru conflictu bélicu contra Israel, la Guerra de Yom Kippur, na que perdió'l control de los altos del Golán.
Nos últimos trenta años, la política siria tuvo marcada pola pola intervención na guerra civil libanesa a partir de 1975, que llevó a la ocupación de bona parte del país. Tamién rescampla la hostilidá pa con Iraq, contra'l que combatió na Guerra del Golfu en 1991. 
En 2000 Baxar al-Asad asocedió a so padre como xefe del Estáu.
L'asesinatu del primer ministru libanés Rafik Hariri en febreru de 2005, del que s'acusó a Siria, provocó una fola de protestes nel país y presiones internacionales, que llevaron a la retirada de les tropes siries n'abril del mesmu añu.
Siria ta dividida en 14 provincies o "muhafazat" (محافظة , singular "muhafazah") que lleven el nome de la capital.
Siria reclama como parte del so territoriu nacional la provincia de Hatay, anexonada por Turquía en 1938 y los altos del Golán, ocupaos por Israel tres la Guerra de los seis díes en 1967 y anexonaos definitivamente en 1981.
Agüeria
Agüeria ye una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu. 
Allúgase na vega izquierda del ríu Nalón. Llenda al sur cola parroquia d'Olloniego, al este cola de Box y el conceyu de Llangréu, al norte otra vez con Box, Naves y Bendones y al oeste con Santianes.
Ocupa un área de 9,42 km² nos qu'alluga, según el censu de 2015, una población de 606 habitantes3 y ta compuesta poles poblaciones d'Anieves, El Molín, Quintaniella, Sotiello y Tudela Agüeria.
La Barriá, El Campo, En Ca'l Calandru, El Forno, La Meredal, La Puente, El Regueru Anieves, El Regueru Tudela, El Río Nalón, Los Formigos y El Picu Berrubia.
La Voz de Avilés
La Voz de Avilés ye un diariu fundáu en 1908 n'Avilés. En 1996 integrose nel "Grupo Correo" de prensa (anguaño Vocento) a través de la cabecera xixonesa "El Comercio". Dende entós, asoléyase na comarca avilesina como edición del diariu de Xixón.
El diariu La Voz de Avilés entamó a emprentase'l 26 de xineru de 1908, tres de la so fundación por Manuel González Wes. Les sos instalaciones taben afitaes na cai del Marques de Pinar del Río (anguaño La Ferrería). El periódicu caltuvo la so presencia nes cais de la ciudá de forma ininterrumpida hasta 1936, cuando l'españíu de la Guerra Civil española llevó primero al decomisu del diariu, primero pol PSOE (que caltuvo la cabecera), y depués de la Falange Española, que editó el diariu embaxo la cabecera de Boletín de Avilés, periódicu qu'empecipió a emprentase en 1937. En 1942 "La Voz de Avilés" recuperó la so cabecera embaxo la direición del fíu del fundador, Juan González Wes Dinten, nel mesmu edificiu de la cai Marqués de Pinar del Rio.
Nés décades siguientes, el diariu estabilizó la so presencia nes cais con un caracter enforma localista, que-y apurrió a la par reconocencia pola parte de los avilesinos y cierta consideración d'inferioridá énte los otros diarios asturianos.
Tres l'afitamientu n'Avilés de la empresa siderurxica Ensidesa, na década de 1950, "La Voz de Avilés" entamó un procesu de modernización. El resultáu d'ello foi l'apertura de les sos instalaciones nuna nave industrial n'avenida de Xixón, nes que s'abellugaben la redacción, l'alministración y los talleres. Yera l'añu 1967.
Ya consolidao, el periódicu siguió pel camín del periodismu local y comarcal (con abonda información de los conceyos de Corvera y Castrillón principalmente), y foi introduciendo dellos cambeos téunicos y de formatu. Asina, nel 1974 adoptó el tabloide envede'l formatu sábana tradicional.
La Voz de Avilés llogró superar nos años siguientes la fuerte competencia del mercáu periodísticu asturianu, cola presencia nos quioscos de siete cabeceres: La Nueva España, La Voz de Asturias, El Comercio, El Noroeste, El Correo de Asturias y Asturias, diario regional, además del avilesín.
Nun foi hasta la década de 1990 cuando'l diariu entró nuna fonda crisis. Pa entós, La Nueva España y La Voz de Asturias ya hubieren entamao la so propia estratexa d'esperdimientu cola creación d'ediciones comarcales, lo que punxo nuna abegosa situación a "La Voz de Avilés", entá una empresa familiar.
El Grupo Correo (anguaño Vocento), acabó por adquirir el diariu avilesín en 1996 al traviés de la emrpesa editora de El Comercio de Xixón. El periódicu treslladó entós les sos instalaciones a la cai La Cámara, nel centru la ciudá, y entamó a emprentase na rotativa de El Comercio. Formalmente, el periódicu avilesín adoptó el formatu y diseñu del diariu de Xixon, colo que convirtióse dafechu nuna edición d'El Comerio, pesie a que caltién la so cabecera propio.
Metro
Metro ye la contracción de "ferrocarril metropolitanu", sistema de tresporte que s'atópa en grandes concentraciones urbanes, y que trescurre soterráu na mayor parte de lo sos trazaos. 
El primer metro del mundu inauguróse en Londres en 1863. Llamóse "Metropolitan Railway" y tenía 6 km de llonxitú. N'España la primera llinia de Metro entró en serviciu en Madrid nel añu 1919.
Na ciudá de Xixón tan faciéndose les obres de soterramientu de les víes del ferrocarril pa permitir la conexión de dellos puntos de la villa, lo que podría ser considerao'l primer Metro d'Asturies.
Evo Morales
Juan Evo Morales Aima (Orinoca, Bolivia, 26 d'ochobre de 1959) ye un políticu aymará bolivianu cabezaleru del Movimiento al Socialismo - Instrumento Político por la Soberanía de los Pueblos (MAS - IPSP).
Algamó la presidencia de Bolivia tres de les eleiciones presidenciales del 18 d'avientu de 2005 dempués d'años nos que destacara como líder d'izquierdes, defensor de los drechos indíxenes y de la producción de coca del país.
Morales xuró'l cargu el 22 de xineru de 2006, lo que lu convirtió nel presidente númberu 65 de Bolivia, un día dempués de ser nomáu nuna multitudinaria ceremoña Gran Cóndor de los pueblos indíxenes andinos.
Bolos
Los bolos son un deporte que toma'l nome de les pieces allargaes y base plana que los xugadores traten de derribar tirándo-yos una bola. Foi un deporte enforma popular hasta bien entráu el sieglu XX nes zones rurales de dellos países europeos como España y Francia, anque anguaño la variante más espardida ye'l "bowling" americanu. 
Les referencies de xuegos de bolos son frecuentes en cultures como la exipciana, la Grecia clásica o Roma. Nel territoriu astur, Estrabón cita ente les diversiones de los sos pobladores la de llanzar tueros. Sicasí ye difícil establecer una venceya direuta ente estos xuegos y los bolos actuales, cuanto y más qu'hai testimonios de xuegos asemeyaos en cultures bien estremaes como la de Malasia o l'América precolombina. 
Estudiosos como Gerardo Ruiz Alonso, que cita a J. Braun Trueba consideren probable que les modalidaes actuales practicaes na zona cántabro-astur son el resultáu de l'asimilación de xuegos franceses, ellos mesmos influyíos polos xuegos alemanes. Estos xuegos llegaron a Asturies a traviés del Camín de Santiago, pasando per Navarra y Castiella y Llión. 
La importancia de los bolos na cultura tradicional asturiana faese patente nes lleendes sobre les ayalgues de les xanes nes que se menten bolos d'oru. Eses creyencies espliquen que munchos túmulos reciben el nome de "El Xuegu bolos" (Tresmonte, Les Regueres) o la "Boleruca de los Moros" (Monte Sueve, Colunga). N'otros casos, nomes como "La Bolera" (El Condao, Llaviana) faen referencia simplemente al llugar onde s’allugaba la bolera del pueblu.
La primer noticia de los bolos n'Asturies, una de les más antigües d'España, remonta a 1495. Trátase de la querella presentada por Alonso de Quintanilla, Contador Mayor de los Reis Católicos contra Nuño Bernaldo de Quirós por mexa-y pel escudu d'armes nel trescursu d'una partida de bolos que se xugó nel campu San Francisco d'Uviéu pela fiesta del corpus. Gracies a esti documenu históricu, conserváu nel archivu de Simancas, sabemos que los bolos recibíen el nome de "byrlos", que yera un xuegu bastante popular y que yeren frecuentes les apuestes de vinu o cabritos.
Nel sieglu XVIII, según el testimoniu de Xovellanos, na mayoría de los pueblos y llugares d'Asturies hai siempre una bolera que ye'l sitiu onde aconceyen y xueguen los vecinos. 
La popularidá del xuegu n'Asturies vese tamién reflexada nes menciones frecuentes na prensa de los sieglos XIX y XX y nes abondantes referencies lliteraries. Asina, les partíes de bolos apaecen n'obres d'autores que trataron temes asturianos como Armando Palacio Valdés ("La Aldea perdida"), Pachín de Melás ("Les Veyures de Pinón", 1909), Francisco González Prieto ("La vida asturiana e'nun cientu de sonetos", 1921) Alfonso Camín ("La danza prima y nuevos poemas", 1954), Alejandro Casona ("La casa de los siete balcones", 1957). 
La popularidá del xuegu nos primeros años del sieglu XX fizo que se llegare a crear una Federación asturiana de bolos, desapaecida cola guerra civil. Tres de la guerra volvieron a entamar los concursos. Nel añu 1962 restablecióse la Federación Asturiana de Bolos y organícense campeonatos federaos. Sicasí, fenómenos como l'éxodu rural, la competencia con nueves diversiones como'l fútbol llevaron a una cierta escayencia de los bolos. Anque les modalidaes más populares (cuatriada, birle) resistieron bien, otres como los bolinos, el cuatrín de Cuideru quedaron desaniciaes.
Nos años 80, y 90 del sieglu XX, col repunte d'interés pola cultura tradicional que traxo consigo'l procesu autonomicu, asistimos a un ciertu recobramientu de los bolos. Anguaño hai bayura de campeonatos y torneos y los bolos son un deporte bastante popular con una bona cantera de xugadores nes principales variedaes (cuatriada, birle, batiente y bolu celta).
Hai dos modalidaes principales de bolos: nuna trátase de valtar los bolos con habilidá (cuatriada, birle). N’otros casos (batiente, bolu celta), amás de tumbar los bolos hai que los echar más p'alla d'una raya, colo que se combina l'habilidá y la fuercia física.
Gerardo Ruiz Alonso
José Gerardo Ruiz Alonso nació en Xixón en 1956 y llicencióse n'Educación Física nel INEF de Madrid. Escribió la so tesina de fin de carrera sobre los bolos asturianos. 
Foi profesor d'Educación Física na Universidá d'Uviéu y en diversos centros d'Enseñanza secundaria d'Asturies. Tamién imparte cursos y seminarios rellacionaos cola Educación Física, l'entrenamientu y los xuegos y deportes dientro y fuera d'Asturies. 
Tien publicaos diversos estudios sobre los xuegos tradicionales asturianos, especialmente los bolos y la llave, y sobre la Educación Física en xeneral. 
Tamién collaboró colos diarios El Comercio de Xixón y El Segre de Lleida publicando un manual práuticu d'entrenamientu tituláu "En forma". 
En 1993 foi candidatu al premiu príncipe d'Asturies de los deportes y tien llevao dellos premios como el del Deporte rural en 1993 y el “Picu Peñameyera” (2000) poles sos investigaciones sobre los bolos.
Dexabolu
El dexabolu ye una modalidá del xuegu de los bolos qu'anguaño sólo se practica nel pueblu de Trubia, na parroquia de Cenero (Xixón, Asturies).
El dexabolu tien la particularidá de ser la única modalidá na que nun se tiren los bolos con una bola, sinon con otru bolu, dalgo más pequeñu y llixeru que los otros. Ye tamién la modalidá na que menos bolos s’armen, seis.
Xuegu del burriquín
El borriquín ye un xuegu nel qu'una persona mayor sienta a un nenu nuna rodía. L'adultu mueve la rodía imitando'l trote d'una caballería al son que-y canta un cantar, del qu'esisten varies versiones.
Aserrín aserrán
Aserrín aserrán ye un xuegu que se fai colos nenos pequeños. Una persona mayor sienta a un nenu en cuellu y, garrándolu peles dos manes cañícalu despacín cantándo-y:
"Aserrín, aserrán"
"maderinos de san Xuan"
"los del rei sierren bien"
"los de la reina tamién."
"Los del duque"
"ruque, truque."
Coincidiendo colos dos últimos versos del cantar, los movimientos fainse más rápidos.
Asoplín y asoplón
Asoplín y asoplón ye un xuegu que se fai ente dos nenos o un nenu y una persona mayor. 
Consiste n'asoplar a la cara del otru xugador tratando que-y dea la risa. El primeru en rise pierde y lleva un coscorrón suavín na tiesta.
Suel recitase al xugar :
"¿Fuisti al monte?"
"¿Visti al osu?"
"¿Qué te dixo?"
"Que xugáremos"
"a asoplín y asoplón"
"el que se ría un coscorrón."
Per esta rayina
Per esta rayina ye un xuegu que se-yos fai a los nenos pequeños.
El xuegu consiste en pasar el deu per les rayes de la mano del nenu diciendo : " per esta rayina / per esta otra / si te pica la mosca / rasca rasca rasca ". 
Xuegu de los deos
El xuegu de los deos ye un xuegu que consiste en garra-y a un nenu los deos de la mano ún por ún y empezando pel pequeñu. La persona que fai'l xuegu va esplicando quién ye cada deu o diciendo lo que fizo caún, que pue cambiar según les versiones.
Coleutivu Manuel Fernández de Castro
El Coleutivu Manuel Fernández de Castro foi una agrupación de sacerdotes y seglares católicos comprometíos col asturianu que tien como oxetivu la normalización del so usu na Ilesia Católica. Foi fundáu en 1986 pol xesuíta Federico Fierro Botas. 
Tolos sábados fai una misa n'asturianu na parroquia d'Uviéu La Merced, en Ciudá Naranco.
Gracies al llabor d'esti coleutivu nacieron les versiones n'asturianu de la lliturxa católica, el Nuevu Testamentu, y dellos testos relixosos. 
Actor
Un actor (femenín: actriz) ye una persona qu'interpreta a un personaxe nuna obra de cine, televisión, teatru o radio. 
El primer actor del que se tien conocencia escrita foi'l griegu Tespo, qu'actuó nel Teatru de Dionisiu nel añu 534 enantes de Cristo. Na escena, Tespo faló en primer persona, colo qu'asumía por primera vegada a un personax estremáu de la so personalidá nun espectáculu. Hasta entós, les hestories narrábense énte'l públicu, pero siempres cantando y en tercera persona.
La profesionalización de la actuación aniciose n'Europa nel sieglu XVI; n'Italia, coles primeres compañíes profesionales de la Commedia dell'Arte; n'Inglaterra, coles compañíes sofitaes pola nobleza nos tiempos de la reina Sabela (como la "Lord Chamberlain's Men", la compañía de William Shakespeare, que llueu pasó a nomase "King's Men"); o en Francia, cola "Comédie Française".
Hasta'l sieglu XVII namás los homes podíen ser actores al nun considerase decoroso qu'una muyer actuara nun escenariu. Poro, na época de Shakespeare los papeles femeninos yeren interpretaos por homes o por mozos. Foi nos teatros de Venecia onde entamó un cambeu que permitió a les muyeres trabayar como actrices.
Bendones
Bendones ye una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu. 
Tien 3,55 km² nos que viven 210 persones (INE 2005) repartíes ente les poblaciones de Bendones (aldea), Carbayal, Les Cases de la Carretera, Fozalguera, Llobera, El Polléu, El Reculañu, Rozabilar y Valdemora.
El profesor Xosé Lluis García Arias, considera'l nome d'esta parroquia como deriváu de "VINDONNUS" (divinidá céltica conocida na Galia) en xenitivu analóxicu n'-IS, y podría ser un antiguu llugar de cultu precristianu, nel que se edificaría la ilesia de Santa María de Bendones.
El Regueru'l Reculañu y El Picu'l Cuervu.
Nesta parroquia topámonos cola ilesia de Santa María de Bendones, d'estilu prerrománicu. Ye del sieglu XI y foi fecha demientres el reináu d'Alfonsu II, que-y la dio a la ilesia de San Salvador.
Box
Box ye una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu. 
Tien 6,48 km² nos que viven un total de 1.041 persones (INE 2004) repartíes ente les poblaciones de L'Abedul, Alperi, Arguañes, L'Argomal, Aviño, La Braña, El Caborniu, El Cutulapila, La Cueva, Entrepeñes, Les Muries, La Pandiella, La Presa, Les Quintanes, La Roza, Veguín, El Valle, Veguín de Baxo y Veguín de Riba. 
La so principal población ye Tudela Veguín, na que habita cásique'l 80% de la parroquia.
Pertenecía al conceyu de Tudela hasta qu'en 1857 esti aconceyó col d'Uviéu.
El Caborniu Baxo, La Caleya, La Campina, El Carbayéu, El Castiellu, El Cotariellu, Los Cuarteles, La Fabariega, La Faya, Granda, El Molín, La Muriella, La Pasá, La Peñasca, El Pumarín, El Requexáu, El Soto y La Viña.
El Regueru Veguín, El Reguiru Vaoto, La Riega Rozaventi, El Río Nalón, L'Alto'l Trampón, El Cantu'l Palicio, Payuste, La Peña la Roza, La Peña les Quintanes y El Picu Llaniellu.
Brañes
Brañes ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu. Llenda colos conceyos de Llanera y Les Regueres.
Tien 9,11 km² nos qu'habiten un total de 82 persones (INE 2004) repartíes ente les poblaciones d'Axuyán, Brañes, Les Cabañes, Castiello, Escontriella, La Venta y El Violeo.
Gabino de Lorenzo
Gabino de Lorenzo Ferrera , ye un políticu asturianu que milita nel Partíu Popular, foi alcalde d'Uviéu dende 1991 a 2012.
Ye inxenieru de mines pola Universidá d'Uviéu. Tuvo trabayando en diversos sitios (Uninsa, Ensidesa) hasta 1987 en que foi electu conceyal del ayuntamientu d'Uviéu. Cuatro años más tarde escoyéronlu alcalde, cargu que vien exerciendo d'entós p'acá, al volver a ganar nes eleiciones de 1995, 1999, 2003, 2007 y 2011.
Dende'l 9 de xineru de 2012 ye'l Delegáu del Gobiernu n'Asturies.
Godos
Godos ye una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu. 
Llenda al este cola de Sograndiu, al sur cola de Pintoria, al oeste cola de Trubia y al norte coles d'Udrión y San Pedru Nora.
Tien una población de 811 habitantes (INE 2004) que se reparten ente les poblaciones de Godos y Sotu. Atraviésala'l ríu Nalón.
La Manxoya
La Manxoya ("La Manjoya" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu. 
Tien 6,17 km² nos que viven un total de 947 persones repartíes ente les poblaciones de Los Barreros, Cabornio, Campiello, El Caserón, Los Corzos, La Fuente'l Forno, La Granda, Llamascura, La Quintana'l Medio, Los Prietos, La Rodá y San Turcao.
Nel pasáu foi una behetría sobre la cual tenía xurisdicción el xuez de la catedral d'Uviéu.
Mazanea
Mazanea ye una aldea, de la parroquia de Santolaya nel conceyu d'Uviéu allugada a 6,10 km de la capital.
Los habitantes del pueblu de Mazanea son conocíos como "calamones". Pero nun se sabe a ciencia cierta d'onde procede esti xentiliciu. Tolos años conceden los premios "Calamón del añu" que se concede a persones o entidaes que realizaren coses a favor del pueblu.
Tien una fonte pública de finales del sieglu XVIII con motivos ornamentales escultóricos. La fonte ye d'estilu barrocu, obra del arquiteutu Manuel Reguera.
Tien tamién un abellugu o cueva, llamada "La Viña".
Xuntu al pueblu de Mazanea, nes antigües canteres, alcuéntrase una escuela d'esguilada abondo allegada pola so cercanía a Uviéu.
Amás, un equipu de fútbol sala llamáu "Arenas de Manzaneda" compite anguaño en lligues rexonales y caltién cierta venceya col pueblu. Nel pasáu esistió un campu de fútbol]] con esi nome.
En Mazanea tamién hebo muncha afición al ciclismu motiváu pol pasu d'etapes de la Vuelta Ciclista a España. L'afición surde porque la carretera de la zona ye bien pendiente (ramples d'hasta'l 14%) y delles etapes, sobremanera les que remataben nel monte Naranco, decidíense na "Subida a la Manzaneda". Dende 1985 esiste una peña ciclista llamada Peña Marino Lejarreta qu'entamó dalgunes de la ediciones de dicha prueba.
Escudu d'Uviéu
Nel escudu d'Uviéu (Asturies) puen vese, sobre fondu azul, dos ánxeles arrodiyaos adorando la Cruz de los Ánxeles. Arrodiando la escena, nun borde platiáu, vese una lleenda en mayúscules que diz: "Benemérita - Invicta - Heroica - Buena - Muy noble - Muy leal". Estos son los títulos que tien la ciudá. Sobre too ello, una corona real d'oru y piedres precioses.
Pintoria
Pintoria ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu. Forma parte del territoriu que nun sen estensu conozse como Trubia (parroquies de Trubia, Pintoria y Udrión, y barriu de Sotu (Godos)). Como'l restu d'esti territoriu, perteneció hestóricamente al conceyu de Grau, del que s'estremó en 1885 col envís d'amestase al d'Uviéu.
Nos sos 2,93 km² habiten 69 habitantes (INE 2005) ya inxer: El Picayu y Pintoria.
Santianes (Uviéu)
Santianes ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu. Llenda al sur cola d'Olloniegu, al este cola d'Agüeria, al oeste cola de Manzanea y al norte de nuevu coles de Manzanea y Agüeria. 
Tien una población de 91 persones (INE 2004) que viven toes nel llugar de Santianes.
Nesta parroquia alcuéntrase'l Castiellu de Tudela.
Almurfe
Almurfe ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Miranda.
Tien una superficie de 5,96 km², na qu'habiten un total de 31 persones (INE 2009) repartíes ente les poblaciones d'Almurfe, Auguasmestas, Bustiasmal y La Casilla.
L'aldea d'Almuerfe, con 26 habitantes, ta a unos 13 quilómetros de Balmonte. Alcuéntrase asitiada a orielles del ríu Pigüeña, a unos 400 metros sobre'l nivel del mar y llégase a ella pela carretera AS-227. 
Balmonte (parroquia)
Balmonte ("Belmonte" en castellanu) ye una villa y una parroquia del conceyu asturianu de Miranda. Ye la capital del conceyu. 
Tien una superficie de 32,52 km², na que habiten un total de 688 persones (2004) repartíes ente les poblaciones de; Albariza, L'Abiosa, Balmonte, Cezana, Colladiellu, Courias, Las Cruces, Dolia, La Durera, L'Estilleiru, El Faéu, Faidieḷḷu, Freisnéu, La Granda, Meruxa, Montescusu, Pascual, El Pousadoriu, La Repenerencia, Tabláu, Tiblós y La Vellosa.
La villa de Balmonte, con 438 habitantes, alcuéntrase a unos 200 metros sobre'l nivel del mar, a lo llargo d'ambes orielles del ríu Pigüeña. Ta a unos 56 quilómetros d'Uviéu y llégase a ella pela carretera AS-227. 
Bixega
Bixega ("Begega" en castellanu) ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Miranda.
Tien una superficie de 13,34 km², na que habiten un total de 65 persones (2011) repartíes ente les poblaciones de Bixega, El Pontigu, Santa Marina, El Valle y Viḷḷaverde.
L'aldea de Bixega, con 28 habitantes, ta a unos 18 quilómetros de Balmonte. Alcuéntrase a unos 620 metros sobre'l nivel del mar y llégase a ella peles carreteres AS-310 y la AS-227. 
Castañéu (Balmonte)
Castañéu de Miranda ye una aldea y parroquia del conceyu asturianu de Miranda. 
Tien una superficie de 6,57 km², na qu'habiten un total de 39 persones (INE 2015), toes elles na mesma población, nos barrios de Castañéu Baxu, Castañéu del Mediu y Castañéu Riba. 
L'aldea alcuéntrase a unos 120 metros sobre'l nivel del mar, a la vera'l ríu Narcea, al pía'l monte Couríu y llenda al norte col ríu Narcea, al sur cola parroquia de Lleiguarda, al este cola parroquia de Samartín de Llodón y al oeste con la parroquia de Soutu los Infantes, conceyu de Salas. Ta a unos 12,7 quilómetros de Balmonte capital del conceyu. Llégase a Castañéu pela carretera AS-15, dirección Curniana a Cangas del Narcea aú cuéyese un ramal de 1,5 km a la so esquierda, una vez pasamos el llugar de Villanueva, aproximadamente nel Km 11. 
Nel ríu Narcea, qu'atraviesa el pueblu de oeste a este, hai dellos pozos salmoneros; L'Arenón, Veigaxú, La Peñina, L'Arroxu, La Ponte y ya en Tabláu frente a la Veiga de Castañéu; el Fuerte de la Casona.
Castañéu ye un poblamiento bien antiguu, al parecer ya na domina romana. Aparez nomao por primera vegada na documentación fundacional del monasteriu de Curniana; sieglu IX. Nel añu 1469 aparez con un documentu d'arrendamientu de un molín de escanda por parte del arzobispau d'Uviéu.
A mediaos del sieglu XVII aparez nos testos dominicos (arch.B.Nacional) nos que queda recoyíu un gran argayu qu'arroya dende el monte Couríu sepultando la so ilesia y 13 cases mas. La ilesia reconstruyose enriba la primitiva (románica) a finales del sieglu XVII.
Hasta'l sieglu XIX pertenecíen tamién a la so parroquia los pueblos de Bárzana de Castañéu y La Veiga Castañéu, qu'anguañu formen parte les parroquies d'Alava y Soutu los Infantes, en Salas.
Castañéu de Miranda atraviesalu l'antiguu Camín Real de Salas a Balmonte (Miranda) que dexó de ser transitáu a mediaos del sieglu XIX nel que'l ríu Narcea llevó-y la ponte que lo xunía a La Veiga Castañéu. Durante munchos años siguió cruciandose un pocu mas abaxu de la ponte esaparecía por mediu d'una barca (conservase entovía güei el topónimu de embarcadoriu), anguaño la carretera xeneral va pol otru llau del ríu Narcea y crucia esti a l'altor de Bárzana (Salas) y Villanueva (Miranda).
Ente 1846 y 1850 Pascual Madoz recoyió na so obra "Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar" la siguiente reseña de Castañéu:
"Castañéu (Sta. María de): feligresía na provincia y diocesis d'Uviéu (7 leg), partíu xudicial de Balmonte (2), Conceyu de Miranda: situau a orille del ríu Narcea n'una llanura dominada hacia el E. por la sierra de Couriu, la combaten principalmente los aires del N., el clima ye templau y saludable. Tien 40 cases distribuyíes nel llugar del so nome y nos de la Veiga y Barzana correspondiendo estos postreros no económico y gubernamental al Conceyu de Salas.
Confina el Términu N. feligresía de Oubanes; E. la de Lleiguarda; y S. y O. Soutu los Infantes. El terrén na parte montuosa ye d'inferior calidá, pero nel llanu ye areniscu y de bien bona clas; Crucialu el mentáu ríu Narcea, que dexa a la derecha el pueblu de Castañéu y a la so esquierda la Veiga y Barzana; tien una barca pa la so transito; y en 1844 salió de madre arrincando gran parte d'esta feligresía, especialmente nel pueblu de la Veiga, onde destruyó delles cases y payares.
Traviesa pol términu'l camín que dende Salas conduz a Balmonte: el corréu recibise d'aquella 3 vegaes a la selmana.
Produz: trigu, escanda, centen, maíz, cebada, castañes, ablanes y otres frutes y llegumes; críase ganáu vacuno y llanar. Hai caza de perdices y pesca d'anguiles, llamprees, truches y salmones.
Población: 45 vecinos; 214 almes."
La so ilesia; Santa María de Castañéu, ye de mediaos del sieglu XVII nel que foi reconstruida tres el so esfaimientu col restu'l pueblu per una gran fana o argayu del monte Couriu. Esti argayu sepultó 13 cases y la ilesia nel añu 1645. Celebren les fiestes del Sacramentu o Sacramental nel mes de Xunu (domingu de Corpus) y de la Virxen del Rosariu'l primer domingu d'Ochobre . Ye un llugar pintorescu na vega'l ríu Narcea, llongo y dispersu ente castañales. Les sos cases son típiques del País y toparaste con horros y paneres perguapos y antiguos a lo llargu'l pueblu.
N'Asturies les cases nos pueblos conócense pol so nome, esti puede ser el nome del que fundó la casa o el llugar nel que s'atopa llevantada. Les cases del llugar de Castañéu tienen los siguientes nomes: Cá Xabiel o Jabiel, Cá Martín, Cá'l Dosal, Cá Valerio, Cá Dionisia, Cá Salvador, Cá Rifo, Cá la Fontarona, Cá la Vera'l riu, Cá Gonzalo, Cá Pachu, Cá José Antonio, Cá Celistra, Cá Polinario, Cá'l Rocao, Cá'l Cura, Cá Pepa Xuana, Cá la Peña, Cá'l Ferreiru, Cá la Llera, Cá'l Xastre, Cá'l Gallegu, Cá Ramoncín, C'Anxelón, Cá Fonso, Cá'l Zapateiru, Cá Pendás, Cá'l Caldereiru, Cá Pedro, Cá Roque, Cá Rufo, Cá la Moral, Cá Pepitas, Cá Xiromo, Cá Tiadoro, Cá Barreiru, Cá Manulón, Cá Mañín, Cá la Lina, Cá Gregoria, Cá Fina.
En Castañéu conservense delles hestories antigües y nomes de llugares mitolóxicos. Asina la peña'l Cuelebre nel monte Couriu, la fonte Las Xanas llegando pel monte a Lleiguarda, La Madrona'l ríu; ser mitolóxicu qu'habita nel ríu y lleva a los neños que van solos al Narcea; el Güercu, Les Xanes, hestories d'ayalgues, el Sumiciu, bruxes, el Trasgu,el probe'l untu, etc..
En Castañéu como en toa Miranda la baxa, fálase la variante occidental o asturianu occidental de la llingua asturiana.
Castañéu de Miranda celebra les sos fiestes en dos feches distintes, nel comienzu del Branu y nel comienzu de la Seronda. A principios del Branu celebráse la fiesta El Sacramentu en Castañéu, ye a finales de Mayu o comincipiandu Xunu, dependiendo del calendariu. Nesta fiesta faen romeríes y verbenes durante 3 díes, coincidentes col fin de semana del Corpus. El domingu na Ilesia parroquial ye la misa Sacramental acompañada de gaita. 
Na seronda; celebráse la Virxen del Rosariu, nel primer domingu de Ochobre
Cuevas (Balmonte)
Cuevas ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Miranda.
Tien una superficie de 8,18 km², na que habiten un total de 35 persones (2004) repartíes ente les poblaciones de Cuevas y Noceda. 
L'aldea de Cuevas ta a unos 17 quilómetros de Balmonte, la capital del conceyu. Alcuéntrase na oriella del ríu del mesmu nome, a 520 metros sobre'l nivel del mar y llégase a ella pela carretera AS-227. N'ella habiten 24 persones (2004). 
Balmonte (dixebra)
Hai dellos sitios que se llamen Balmonte:
Castañéu
Castañéu pue ser:
Caces
Caces ye una parroquia y un pueblu del conceyu asturianu d'Uviéu, a unos 12 quilómetros de la capital del conceyu.
Ocupa'l seutor suroccidental del conceyu, nuna zona regada pol ríu Nalón. El pueblu de Caces ye'l llugar de más población de la parroquia y alcuéntrase nuna vega a la izquierda del Nalón, nún de los meandros qu'esti ríu forma nesta parte del so recorríu, enantes de la confluencia col Nora.
Caces ta formada poles siguientes entidaes de población: Caces, El Pando, El Pozobal, Siones y La Vallina.
Caces yera la capital del conceyu de Ribera d'Abaxo hasta que a finales del sieglu XIX esti aconceyóse col d'Uviéu. 
Les fiestes de Caces son el 8 de setiembre n'honor de la Virxe de Cuadonga.
Llatores
Llatores ("Latores" en castellanu) ye una parroquia y llugar del conceyu asturianu d'Uviéu, a unos 4,5 quilómetros de la capital del conceyu.
La población ta repartida ente los llugares de: Ayones, La Belonga, El Caleyu, Cellagú, Llatores y Santu Medero.
Les fiestes son el 8 de setiembre n'honor de "Nuestra Señora del Patrocinio".
Llimanes (Uviéu)
Llimanes ("Limanes" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu. 
Tien 3,95 km² nos qu'habiten un total de 834 persones (2004) repartíes ente les poblaciones de: El Monte, Caravia, El Barreru, Faro, La Rebollá, Roces de Riba y Villamiana.
Parte de la parroquia tamién s'alcuentra nel conceyu vecín de Siero.
Llimanes
Llimanes pue ser:
Lloriana
Lloriana ("Loriana" en castellanu) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu d'Uviéu. La parroquia ta allugada na falda noroccidental del Naranco. L'alfoz o términu xurisdiccional suxetu a l'autoridá del conceyu uvieín foi llendáu por Alfonsu IX en 1221 ente los términos de Nora a Nora. Más llueu completóse con dellos cotos eclesiásticos, Ribera d'Abaxo, Tudela y Olloniegu y les parroquies del valle de Trubia. 
Tien 5,98 km² onde habiten un total de 241 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones de: La Bolguina, El Campiellu, Fabarín, Llampaxuga, Lloriana, Llubrió, Malpica, Molina, Peñanora, Ponteo, El Rebollal, Requexu, Rodiella y La Vega.
El llugar de Lloriana, nel que viven 56 persones, ta a unos 175 metros d'altura sobre'l nivel del mar. Alcuéntrase a 6 quilómetros d'Uviéu, la capital del conceyu. 
Vic
Vic ye un conceyu, capital de la comarca catalana d'Osona, na provincia de Barcelona, España. 
Alcuéntrase en mediu d'una llanera del mesmu nome, a metá de camín ente Barcelona y Francia. Tien una población de casi 40.000 vecinos y una superficie de 30,92 km².
La Universidá de Vic ye'l centru cultural más importante del conceyu. 
Everest
L'Everest ye'l monte más altu de la Tierra. Asítiase nel Cordal del Himalaya, na llende ente Nepal y el Tíbet (China). Los sos nomes tradicionales son en nepalés Sagarmatha ("cara del cielu"), y en tibetanu Chomolangma o Qomolangma ("madre del universu").
El monte Everest tien dos rutes principales d'ascensu, pela cume sudeste en Nepal y pela cume nordeste nel Tíbet, amás d'otres 13 rutes menos utilizaes. De les dos principales, ye la del sudeste la que técnicamente ye más cenciella y la que suel esguilar más frecuentemente. Foi la qu'utilizaron Edmund Hillary y Tenzing Norgay en 1953. Sicasí, la so escoyeta tuvo influida más por cuestiones polítiques que por plantegamientos técnicos, daquella la frontera col Tíbet taba ciarrada pa los foriatos dende 1949.
Los más de los intentos d'ascensión son ente los meses d'abril y mayu xusto enantes de la llegada de los monzoness, esto ye asina porque hai un cambéu nes corrientes d'aire y ye nesti tiempu cuando la velocidá media del airón baxa. Inda, en delles ocasiones faense tentatives al pasar el monzón nos meses de setiembre y ochobre, pero dificulta la escalada al tar la montaña mui cargada de ñeve.
Dende l'añu 1921 ficiérense delles intentones d'ascensu ensin éxitu. El 6 de xunu de 1924, George Mallory y Andrew Irvine, dambos británicos, ficieron un intentu del que nunca volvieron. Nun se sabe con seguridá si llegaren a facer cume y morrieren nel descensu, o si nun llegaron hasta la cume. El cuerpu de Mallory, atopáu en 1999, tenía oxetos personales pero faltaba la semeya de la so muyer que prometiere dexar arribones.
La primer ascensión completada foi la d'una espedición anglo-neozelandesa en 1953, dirixida por John Hunt. El picu pisáronlu'l 29 de mayu Edmund Hillary y Tenzing Norgay.
El 16 de mayu de 1975, Junko Tabei convirtióse na primer muyer n'alcanzar la cume del Everest. En 1978 Reinhold Messner y Peter Habeler protagonizaron la primer ascensión ensin osíxenu. El mesmu Reinhold Messner ye l'autor de la primera ascensión en solitariu. El 25 de mayu de 2001 Erik Weihenmayer ye'l primer escalador ciegu que facer cume.
Na temporada d'escalada de 1996, morrieron diecinueve persones durante un intentu de facer cume, esta cifra representa'l mayor númberu de muertes nun añu na historia del Everest. El 10 de mayu d'esi añu ye'l día nel que más persones muerren na historia d'esta montaña. Una tempestá nun dexa que munchos alpinistes, cercanos a la cume (nel escalón Hillary), sean a descender, morriendo ocho d'ellos. Ente ellos Rob Hall y Scott Fischer, los dos esperimentaos alpinistes que diben llendando espdiciones de pagu a la cume. Esti desastre tuvo muncha publicidá, faciendo que se xenerara un debate sobre la comercialización del Everest.
El periodista de la revista Outside, Jon Krakauer, un de los clientes de Rob Hall nesa ascensión, asoleyó en 1997 el libru (Into thin air - A personal account of the mt. Everest disaster nel que da cuenta de la so esperiencia na espedición de 1996.
Otru llibru nel que se relata esti fechu ye'l del alpinista rusu Anatoli Boukreev, que trabayaba daquella como guía de la espedición comercial del norteamericanu Scott Fisher, asoleyáu en 1997 col títulu The climb (La Escalada).
Hasta acabar l'añu 2001, 1.491 persones aportaren a la cume, y d'elles 172 nun volvieron al campu base.
El monte Everest lleva'l nome n'homenaxe al coronel George Everest, topógrafu xeneral d'India que foi la persona que fexo'l primer cálculu del so altor en 1852. Los sos nomes tradicionales son en nepalés Sagarmatha ("cara del cielu"), y en tibetanu Chomolangma o Qomolangma ("madre del universu").
Comares
Comares ye un conceyu de la provincia andaluza de Málaga. 
Picómetru
El picómetru ye una unidá de llonxitú del SI qu'equival a la billonésima parte d'un metru.
L'abreviatura ye pm. 
"1 pm = 1x10 m"
Emplégase pa midir distancies d'escala atómica, anque ye más normal usar l'Ángstrom. Los diámetros atómicos tienen una magnitú d'ente 50 pm y 600 pm.
Pascal (unidá)
El pascal (símbolu Pa) ye la unidá de presión del Sistema Internacional d'Unidaes. Defínese como la presión que fai una fuerza de 1 newton sobre una superficie de 1 metru cuadráu normal a la mesma.
1 pascal (Pa) = 1 N/m = 1 J/m = 1 kg·m·s
Equival a 10 baries y a 9,86923 * 10 atmósferes.
El nome vien-y n'honor de Blaise Pascal, matemáticu, físicu y filósofu francés.
Nanómetru
El nanómetru ye la unidá de llonxitú que ye igual a una milmillonésima parte d'un metru. Suel usase pa midir la llonxitú d'onda de les radiaciones ultraviola y infrabermeya y pa la lluz.
L'abreviatura ye nm.
"1 nm = 1x10 m"
Isaac Newton
Isaac Newton, (25 d'avientu, 1642 - 20 de marzu, 1727) foi un científicu, filósofu y matemáticu inglés, autor de los "Philosophiae Naturalis Principia Mathematica", más conocíos como los "Principia", onde describió la llei de la gravedá y, per aciu de les lleis que lleven el so nome, afitó les bases de la Mecánica Clásica.
Foi'l primeru n'amosar que les lleis naturales que gobiernen el movimientu de la Tierra y les que gobiernen el movimientu de los cuerpos celestes son les mesmes. Xunto con Gottfried Leibniz ye'l padre del cálculu modernu. 
Nel so tratáu nomáu "Principa" desplíquense les tres lleis de la Dinámica o Lleis de Newton, nes que Newton desendolca'l movimientu de los cuerpos asina como los sos efeutos y causes. Estes lleis son:
Con esta llei, Newton afita qu'un cuerpu sobro'l que nun actúen fuercies estrañes (o que les qu'actúen anúlense ente elles) caltendráse en reposu o moviéndose a velocidá costante.
Esta idea, que yá fuera enunciada por Descartes y Galileo, suponía frañer cola física aristotélica, según la qu'un cuerpu namái se caltenía en movimientu mentanto actuara una fuercia sobro él.
Esta llei desplica les condiciones necesaries pa camudar l'estáu de movimientu o reposu d'un cuerpu. Según Newton estes modificaciones namái tienen llugar si se produz una interaición ente dos cuerpos, entrando o non en contautu (por exemplu, la gravedá actúa ensin qu'heba contautu físicu). Según la segunda llei, les interaiciones producen variaciones nel momentu llinial, a razón de
formula_1
Siendo formula_2 la fuercia, formula_3 la derivada del momentu llinial, formula_4 la derivada del tiempu.
La segunda llei pue resumise na fórmula
formula_5,
siendo formula_2 la fuercia (midida en newtons) qu'hai d'aplicar sobro un cuerpu de masa "m" pa provocar una aceleración formula_7.
Esta llei refléxase constantemente na natura: la sensación de dolor que se siente al golpiar una mesa, darréu que la mesa exerce una fuercia sobre ún mesmu cola mesma intensidá; el puxu qu'algama un nalador al exercer una fuercia sobro'l borde de la piscina, siendo la fuercia que lu emburria la reaición a la fuercia qu'él fixera previamente...
La gran obra de Newton venía a poner fin a la revolución científica entamada por Nicolás Copérnico (1473-1543) y entamaba un periodu d'enfotu ensin llendes na razón, estensible a tolos campos del conocimientu.
Jules Verne
Jules Gabriel Verne (8 de febreru de 1828, Nantes - 24 de marzu de 1905, Amiens), Xuliu Verne n'asturianu, foi un escritor francés. La mayor parte de la so obra son noveles de ciencia ficción. 
Jules-Gabriel Verne nació en Nantes, nel barriu d'île Feydeau. Yera fíu de Pierre Verne (orixinariu de Provins), y de Sophie Allote de la Fuÿe, d'una familia burguesa nantesa de navegantes y armadores. Jules Verne yera'l mayor d'una familia de cinco hermanos: Paul (1829-1897); Anna, nacida en 1836; Mathilde, nacida en 1839; y Marie, nacida en 1842. 
En 1834, a la edá de seis años, va internu a una escuela llevada por una tal Mme. Sambin. L'añu siguiente, entra col so hermanu nel "Lycée Saint-Stanislas" de Nantes, un establecimientu relixosu conforme al espíritu mui católicu de so padre (d'una manera xeneral, el "Lycée Georges-Clemenceau" nun tien una buena reputación na burguesía nantesa). Allí atopamos delles güelgues de los sos primeros éxitos escolares: 
Arriendes d'eso, varios accessits de música vocal asoleyen el so gustu por esta materia, gustu que conservará a lo llargo de tola so vida.
La lleenda afirma qu'en 1839, a la edá de 11 años, el pequeñu Jules embarcaríase nun corréu con destín a les Indies, en calidá de grumete. So pá recuperaríalu in-extremis en Paimbœuf. Dizse que Jules Verne confesaría que partiera pa devolve-y un collar de coral a la so prima, Caroline Tronson, de la que taba enamoráu. Ante la reacción de so pá, prometió nun volver a viaxar más qu'en sueños. Pero eso nun ye más qu'una lleenda adornada pola imaxinación familiar.
En 1840, Jules Verne entra nel "Petit Séminaire de Saint-Donatien", onde cursará la cuarta, la tercera y la segunda. Síguelu'l so hermanu, en pensión como él. Na so novela inacabada, "Un prêtre en 1839", Jules Verne describió esi pequeñu seminariu de manera poco afalagadora.
El mesmu añu, Pierre Verne compra a Chantenay una villa pa les vacacioness, tovía existente nel 29 bis, de la "rue des Réformés", enfrente a la ilesia de Saint-Martin-de-Chantenay (el Muséu Jules-Verne, asitiáu igualmente en Chantenay, ta instaláu nun edificiu ensin relación cola familia Verne). A tola familia-y gusta axuntáse nesta casa de campu. Les vaciones de Jules pasen igualmente en Brains, na propiedá de so tíu Prudent Allotte, "La Guerche". Esti últimu ye un vieyu armador solteru, que dio la vuelta al mundo y tornó pa instalase nel so país natal en 1827/1828. Ye alcalde de Brains de 1828 a 1837. Al xoven Verne presta-y xugar interminables partíes de faire d'interminables parties del "xuegu de la oca" col vieyu trotamundos. 
De 1844 a 1846, Jules y Paul entren al "Lycée Royal" (anguaño "Lycée Clemenceau"]]). Jules Verne frecuenta en compañia de los sos compañeros el "Cercle des externes du Collège Royal" que s'aconceya na llibrería del Père Bodin, "Plaza del Pilori". Depués de terminar les clases de retórica y filosofía, pasa les pruebes del bachilleratu en Rennes y recibe la mención « assez bien », el 29 de xunetu de 1846.
En 1847, Jules Verne ye enviáu a París por so padre, prioritariamente pa que continúe colos sos estudios, pero tamién pue ser col fin d'alloñalu de Nantes. N'efeutu, Caroline Tronson (1826-1902), la prima de Jules, de la que ta enamoráu, cásase'l 27 d'abril del mesmu añu con Émile Dezaunay, un home de cuarenta años. Jules Verne sentirá un amargor fondu.
En 1862, Jules Verne somete al editor Pierre-Jules Hetzel (1814-1886) la so novela "Cinq semaines en ballon" ("Cinco selmanes en globu"), que s'asoleya en 1863 y conoz un gran éxitu, incluso más allá de les fronteres franceses. Firma entós un contrato con Pierre-Jules Hetzel que lu xune por venti años a esti editor; comprometiéndose a proporcionar noveles especialmente pal "Magasin d'éducation et de récréation", revista destinada a la mocedá. Asina Jules Verne va trabayar a lo llargo de cuarenta años nos sos "Voyages extraordinaire]" ("Viaxes estraordinarios") que comprendieron 62 noveles y 18 narraciones curties. En 1863, Jules Verne escribió "Paris au XXe siècle" ("París nel sieglu XX"), que nun apaecería hasta 1994.
El 27 de febreru de 1863 ye admitíu como miembru de la "Sociedá d'autores y compositores dramáticos".
Le 26 d'avientu 1863, Verne asoleya un artículu nel "Musée des familles" un artículu relatando la 'esperiencia del so amigu Nadar a bordu d'un globu xigantescu, el "Géant". el fotógrafu crea la "Société d'encouragement pour la locomotion aérienne au moyen d'appareils plus lourds que l'air" ("Sociedá de sofitu pala locomoción aérea por medio d'aparatos más pesaos que l'aire"), na que Jules Verne ye censor. 
Per esti tiempu, descubre l'universu d'Edgar Poe a través de les traduciones de Charles Baudelaire. L'escritor americanu fascínalu, hasta'l puntu que-y consagra l'únicu estudiu lliterariu qu'escribió, apaecíu en 1864 nel "Musée des familles", "Edgar Poe et ses œuvres".
En 1864 Jules Verne publica les noveles "Les Aventures du capitaine Hatteras", qu'apaez primeramente nel "Magasin" anantes de ser asoleyada en volume y "Voyage au centre de la Terre". 
Per otru llau, dexa'l so empléu d'axente de cambiu y treslládase a Auteuil. 
En 1865, conviértese en miembru de la "Société de géographie".
El 16 de marzu de 1867, en compañía del so hermanu Paul, embarca nel "Great Eastern" en Liverpool pa los Estaos Xuníos, editará del so viaxe la novela d"Une ville flottante" (1870). Jules Verne compra'l so barcu "Saint-Michel" en 1868, una chalupa de pesca, habilitada pa los viaxes de placer, y nella fadrá'l so despachu de trabayu. 
Mobilizáu como guardacoste nel "Crotoy" na Guerra franco alemana de 1870, Jules Verne continúa escribiendo. 
So padre, Pierre Verne, muerre'l 3 de payares de 1871, en Nantes.
Treslládase a vivir a Amiens, villa natal de la so muyer, en 1872. Nesta dómina, Amiens cuenta con delles sociedaes de sabios: d'esta miente vemos frecuentemente a Jules na Biblioteca de la Sociedá Industrial, que ta abonada a numberoses revistes científiques. El 8 de marzu de 1872, conviértese en miembru titular de l"'Académie des Sciences, des Lettres et des Arts d'Amiens" de la que foi elexíu Director en 1875 y en 1881 y, nesta ocasión, pronuncia varios discursos de bienvenía, especialmente a unu de los sos amigos, el caricaturista Gédéon Baril, que firma les ilustraciones de "Dix heures en chasse", na editorial Hetzel. En cambio, nun consigue entrar na "Académie française".
Dende xunu de 1867, l"'Académie française" corona'l "Magasin d'Éducation et de Récréation", nel que Jules Verne ya asoleyara delles noveles, depués, demientres la sesión del 8 d'agostu de 1872, son los "Voyages extraordinaires" nel so conxuntu los qu'algamen el mesmu honor. Nesta osción, M. Patin, secretariu perpetuu de l'Académie, fai l'emponderamientu de Jules Verne que, mui contentu con esti premiu, ambiciona un sillón na honorable institución. Fracasando nel so intentu aquel añu, torna a intentalo en 1877, col fuerte sofitu Alexandre Dumas fíu. Nuevu desengañu: ye Victorien Sardou el que resulta elexíu. Verne nun renuncia y intenta una nueva oportunidá en 1883. Esta vez, ye'l fracasu de la obra qu'asoleyó de "Kéraban-le-Têtu" y qu0'escribió ensin collaboración la que-y torga'l camín. Verne retírase a Amiens, pero en 1884, presenta nuevamente la so candidatura y presiona a Dumas píu pa que lu ayude. Ye un nuevu fracasu, que lu asquea pa siempre.
En 1874, publica "La vuelta al mundu n'ochenta díes" y compra'l "Saint-Michel II". El mesmu añu, algama pal so barcu la concesión del "Yacht-Club de France", del que ye nomaáu miembru honorariu. En 1876, Honorine Verne ye víctima d'abondoses métrorraxes que paez que la van llevar a la muerte, pero ye salvada por una transfusión de sangre, casu rarísimu na dómina. Un añu más sero, Verne da un fastuosu baile de mázcares n'Amiens, cola participación del so amigu Nadar, el modelu de Michel Ardan, héroe de les sos noveles "De la Terre à la Lune" y "Autour de la Lune". Desgraciadamente, la so muyer recae delles xornaes más tarde. L'editor desaprueba manifiestamente esi baile, que l'autor da portanto pa asentar la posición de la so muyer y los sos fíos n'Amiens.
En 1876, algama de la xusticia que'l so fíu menor Michel con un comportamientu rebelde seya metíu nun reformatoriu, la "Colonie pénitentiaire de Mettray" a lo llargo de seis meses. En febreru de 1878, failu embarcar pa les Indies.
De xunu a agostu de 1878, Jules Verne naviga de Lisboa a Arxelia nel "Saint-Michel III", depués, en xunetu de 1879, n'Escocia y Irlanda. Tercer cruceru en xunu de 1881, col so hermanu, el so sobrín Gaston y Robert Godefroy : visita'l Mar del Norte, Holanda, Alemaña, depués pela canal d'Eider, Kiel y el Báltico hasta Copenague. Existen numberoses reseñes sobre esi viaxe,de nombreux renseignements sur ce voyage, puesto que Paul Verne escribió'l relatu, asoleyáu na editorial Hetzel. En 1882, dexa'l boulevard Longueville, onde reside dende 1873, pa treslladase a la rue Charles Dubois, la famosa casa de la torre cororada por un mirador que presenta semeyances sosprendentes coles cases con torre en dos de les sos noveles póstumes, "Le Secret de Wilhelm Storitz" y "La Chasse au météore". El 8 de marzu de 1885, dará un segundu baile na so nueva residencia, baile al que la so muyer pudo, esta vez, asistir.
En 1884, Jules Verne decide facer un gran cruceru pel Mediterraneu. El "Saint-Michel III" dexa Nantes el 13 de mayu. A bordu atópense Paul Verne, Robert Godefroy, Michel Verne y Louis-Jules Hetzel. Cuenta atopar a la so muyer, de visita en casa de la so fía Valentine y del so xenru, n'Arxelia. El barcu llega a Vigo el 18, a Lisboa el 23. Verne pasa per Gibraltar el 25 de mayu. A la so llegada a Orán, alcuéntrase con Honorine y ye recibíu pola sociedá xeográfica de la ciudá. Los periódicos dediquen-y numberosos artículos. El 10 de xunu, llega a Bône onde'l "bey" de Túnez pon a la so disposición un vagón especial. Tornando al so barcu, sufre una tempestá cerca de Malta, visita Sicilia, Siracusa, depués Napoles y Pompeya. N'Anzio, el grupu garra'l tren pa Roma. El 7 de xunetu, Verne ye recibíu n'audiencia privada pol Papa Lleón XIII. Curiosamente,el día siguiente, visita la lóxa masónica de la ciudá. Mas sero reúnese con Louis-Salvador de Habsbourg-Lorraine, col qu'establez una relación epistolar que durará hasta la muerte del escritor. Dos meses depués de zarpar el barcu, Verne ta de vuelta n'Amiens.
1886 ye un añu crucial na vida de Jules Verne. El 15 de febreru, decídese a vender el "Saint-Michel III". La conservación del barcu tórnase cara y el so fíu endéudase y cuesta-y caro. Cédelu a mitá de preciu aMartial Noë. El 9 de marzu, volviendo a casa del « Cercle de l'Union », atópa al so sobrín Gaston armáu con un revolver. Dispara sobre l'escritor que ye feríu nuna pierna. Gaston ye sospechosu de llocura. So padre, Paul Verne, declarará que'l so fíu disparó sobre Jules Verne pa llamar l'atención sobre él col fin de facelu entrar na "Académie française". Gaston Verne será ingresáu nun manicomiu hasta la so muerte'l 13 de febreru de 1938. Robert Godefroy envía un telegrama a la casa Hetzel, pero Louis-Jules Hetzel ta en Mónaco, al cuidao de so padre que muerre'l 17 marzu. La ferida de Jules Verne dexará-y una coxera definitiva. 
El 15 febrery de 1887, so madre, Sophie Verne, muerre. L’escritor nun pue acudir al intierru, yá que camina con dificultá y la so curación nun avanza. 
Obligáu a facese sedentariu, tresllada'l so interés pola vida de la ciudá. En 1888, Jules Verne ye elexíu pal conceyu d'Amiens sobre la lista republicana (izquierda moderada) liderada por Frédéric Petit. Ocupará'l puestu quince años. Verne nun yera un republicanu convencíu, yá que tola vida se consideró monárquicuu, pero de tendencia orleanista. Nel somantu del conceyu, foi l'encargáu, de los espectáculos, de circu y de les exposiciones. El dossier sobre'l "Cirque Municipal", yá propuestu a lo llargo del mandatu anterior del Ayuntamientu, lleva-y munchu tiempu. Implícase fuertemente, a pesar de les crítiques a la construción del edificiu. Consigue sacar alantre'l so proyectu, el 23 de xunu de 1889, pronuncia'l discursu d'inauguración.
Caballeru de la Lexón d'honor dende agostu de 1870, Jules Verne ye promovíu al grau d'oficial el 24 de xunetu de 1892. Ye condecoráu'l 11 d'octobre siguiente pol Prefectu de la Somme. 
El 27 d'agostu de 1897, el so hermanu Paul muerre como consecuencia de trastornos cardiacos que sufría dende diba tiempu. Verne queda postráu y refuga tou desplazamientu. Escribe una carta chocante al so sobrín Maurice, que termina asina: : « Ocho de la tarde. Tengo miéu que me seya imposible dir a París ». 
En 1900, Verne dexa'l domiciliu particular de la cai Charles Dubois y torna a la casa qu'alquilara nel 44 del boulevard de Longueville. L'apartamentu, menos espaciosu, permite-y vivir más fácilmente. Caltién los sos hábitos: un gabinete de trabayu y la so biblioteca contigua. Siempre la mesma mesa sobre la qu'escribe dende va trenta años . L'escritor reconoz a un visitante, Robert Sherard: « Tengo una catarata nel mio güeyu derechu, pero l'otru ta tovía enforma bien ». Refuga pues facese operar.
En 1902, siente amenorgar les sos fuerces intelectuales. A una petición del director de l'Académie d'Amiens, responde: « Pídeme qu'escriba dalguna cosa pa l'Academia. Escaez usté qu'a la mio edá les palabres vanse y les idees nun vienen ». 
En 1903, l'escritor nun escribe munco, pero confía a Robert H. Sherard que tien muncho avanzao y que nun ye tan grave que tien que trabayar lentamente . N’efeutu, dende 1892, Verne tien una lriestra de noveles escrites y les corrixe al mesmu tiempu del so asoleyamientu. A pesar de too, acepta la presidencia del grupu esperantófonu d'Amiens. Ardiente defensor d’esta moza llingua internacional, promete a los sos amigos escribir una novela na que describirá los méritos del esperanto. Entama la redación de "Voyage d'étude" hacia fin d’añu. Pero agotáu, Verne dexa la pluma depués de 6 capítulos. El borrador será retomáu pol so fíu Michel, pero la obra final ("L'Étonnante Aventure de la mission Barsac") nun fairá mención al esperanto.
La diabetes, que ataca la so agudeza visual, acuité visuelle, va destruyéndolu pasu ente pasu. Depués d'un fuerte ataque, hacia'l fin de 1904, una nueva crisis lu dexa ablayáu'l 16 de marzu de l'añu siguiente. Jules Verne muerre'l 24 de marzu de 1905 n'Amiens na so casa del boulevard Longueville, 44 (anguaño "boulevard" Jules-Verne). Los sos funerales atraen a más de cinco mil persones. Varios discursos son pronunciaos, especialmente'l de Charles Lemire de la "Société de géographie". L'emperador Guillermu II envía al encargáu de negocios de la embaxada d'Alemaña a dar el pésame a la familia y sigue'l cortexu. Aquel día ningún delegáu del gobiernu francés taba presente nos funerales. . L'escritor foi enterráu nel cementeriu de La Madeleine n'Amiens.
Siete noveles de Jules Verne y una esbilla d'artículos apaecieron depués de la so muerte, publicaes pol so fíu Michel Verne, que tomará la responsabilidá de modificar los manuscritos. En 1907 una octava novela, "L'Agence Thompson and Co.", sera enteramente escrita por Michel pero asoleyaráse baxo l'autoría de Jules Verne.
Foi precursor de la ciencia ficción y de la moderna novela d'aventures. Foi un estudiosu de la ciencia y la tecnoloxía del so tiempu, lo que —xunío a la so gran imaxinación y a la so capacidá d'anticipación lóxica — permitió-y adelantase al so tiempu, describiendo ente otres coses los submarinos (el «Nautilus» del capitán Nemo), l'helicópteru (un yate que na punta de los sos mástiles tien hélices que lu aguanten, en "Robur el conquistador").
Les noveles y narraciones qu'anticipen los "Viaxes estraordinarios"
A la muerte de Jules Verne en 1905, varios de los sos manuscritos tan n'espera de publicación, col fin de respetar el ritmu d'unu o dos volúmenes por añu preferíu pol editor. Eses noveles y narraciones fueron modificaes por Michel Verne, fíu del autor, anantes de la so publicación. Les versiones orixinales nun fueron asoleyaes más que varios decenios depués. La fecha indicada ente paréntesis ye la de la redación. 
Jules Verne siéntese primeramente atrayíu pol teatru, pero nun conocerá nél más qu'un éxitu mediocre hasta que dellos de los sos "Voyages extraordinaires" seyan llevaos a la escena. Varies de les sos pieces fueron escrites en collaboración. La fecha ye la de la primera producción, salvo indicación en contra.
184 poesies y cantares de Jules Verne fueron catalogaes hasta'l presente. La mayoría de los cantares apaecieron en dos esbilles de música d'Aristide Hignard: "Rimes et Mélodies". Un gran númberu de poesies provienen de dos cuadernos de poesies manuscrites. Esos cuadernos fueron editaos.
Arriendes d'este obres vertíes a la llingua asturiana, Xulio Verne foi la figura a la que se-y dedicó la segunda edición del Festival del Arcu Atlánticu, entamáu pol Conceyu de Xixón en 2013, dedicándose-y la presentación de les sos obre y una llectura pública de "La vuelta al mundu n'ochenta díes".
Luiz Inácio Lula da Silva
Luiz Inácio Lula da Silva ye un políticu brasilanu, presidente del so país ente 2003 y 2011. 
Tien una llarga historia como dirixente sindical y ye cofundador del Partido dos Trabalhadores, ún de los partíos políticos brasilanos más importantes. 
Foi candidatu a la presidencia en 1989 (perdió con Fernando Collor de Mello), en 1994 y 1998 (perdió con Fernando Henrique Cardoso) y en 2002, cuando ganó. Asumió la presidencia de Brasil en 2003, tres ganar les eleiciones col mayor númberu de votos de la historia democrática brasilana (52,4 millones de votos) algamando'l 61% de los votos.
El 24 d'ochobre de 2003 dieron-y el Premiu Príncipe d'Asturies de Cooperación Internacional.
Llista de presidentes de Brasil
Llista de presidentes de Brasil:
Avión
Un avión (del francés "avion"), ye una aeronave más pesada que l'aire, que tien ales y un cuerpu de carga, propulsáu por unu o más motores. 
Dependiendo del númberu d'ales que tengan se-yos conoz colos nomes de "monoplanu", "biplanu" o "triplanu".
Nel casu de nun tener motor llamaríase planeador y si supera la velocidá del soníu ye un avión supersónicu.
Suelen clasificase en aviones civiles (que puen ser de carga, tresporte de pasayeros, entrenamientu, sanitarios, contra fueos, etc.) y aviones militares (carga, tresporte de tropes, caces, bombarderos, espíes, etc.).
Lluvia
La lluvia ye un fenómenu metereolóxicu que consiste na cayida de gotes d'agua del cielu. 
Les gotes nun tienen llárima (redondes per abaxo y más o menos puntiagües per enriba), como se suel pensar. Les gotes pequeñes son cuasi esfériques, mientres que les de mayor tamañu tán achataes. 
Esfera
Una esfera (del griegu σφαῖρα, «sfaira») ye la superficie formada por tolos puntos del espaciu que tan siempre a la mesma distancia (llamada "radiu") del mesmu puntu (llamáu "centru"). 
Tamién ye'l sólidu cuyo volumen alcuéntrase conteníu en dicha superficie, anque pa estos casos ye más correutu emplegar el términu "bola". 
Como la esfera ye la figura xeométrica que pa la mesma cantidá de volumen tien una superficie menor, ye'l cuerpu cuya enerxía ye mínima pa esi volumen. Por eso ye una de les formes más presentes na naturaleza. 
Tautiška giesmė
Tautiška giesmė ye l'himno nacional de Lituania. Foi escritu en 1898 por Vincas Kudirka y convirtióse nel himnu nacional en 1919.
"Traducción:"
Humphrey Bogart
Humphrey Bogart (23 de xineru de 1899 - 14 de xineru de 1957) foi un actor de cine y teatru estaunidense. Nació en Nueva York col nome de "Humphrey De Forest Bogart". Delles biografíes afiten la so fecha de nacimientu n'avientu envede en xineru de 1899.
Bogart foi'l mayor de los tres fíos del matrimoniu formáu por Belmont De Forest, médicu ciruxanu, y Maude Humphrey, artista gráfica. Estudió na Escuela Trinity, y más alantre na Academia Philips de Massachusetts, u conoció al so collaciu William Brady, fíu del productor de teatru William A. Brady, que lu empobinó a desendolcar la so faceta teatral. Bogart pensare n'estudiar medicina na Universidá de Yale, ensin embargu, estos planes nun los algamó al ser espulsáu pol so comportamiento rebelde.
Alistóse na Marina durante la Primera Guerra Mundial, y foi destináu como marineru al buque S.S. Leviathan. En 1918 el barcu foi atacáu por submarinos y un torpéu dio-y ensin que lu fundiera. Pol españu, un cachu de madera dio-y a Bogart na cara y raxo-y la boca, lo que siempres-y afectó al su mou de falar.
De vuelta a la so vida civil, foi contratáu como alministraor na compañía cinematográfica y de teatru World Film Corporation, de William A. Brady, el pá del so collaciu.
El so mou de falar y el so aspeutu físicu, que nun se correspondiere col del galán de la época finxeron perdifícil los anicios de la so carrera como actor. Dende 1922, añu nel que apaeció na obra "The Ruined Lady", hasta 1935, namás fexo pequeñes intervenciones en películes y obres de teatru.
Ente los papeles secundarios que fizo destaquen la so apaición en "Three on a match" (estrenada n'España como "Tres vidas de mujer"). Esi papel propició que l'actor Leslie Howard puxara por incluir a Bogart nel papel de Duke Matee na película "The Petrified Forest". L'ésitu del film foi l'aniciu de la carrera hasta l'estrellatu del actor.
La confirmación de Bogart como estrella de Hollywood llegó con "High Sierra", en 1941. El so trabayu foi reconocíu pola Academia de Cine norteamericada cuando en 1951 dieron-y l'Óscar al meyor actor pola so interpretación en "The African Queen" (La reina d'África).
Bogart casóse cuatro vegaes. La so primer muyer foi l'actriz Helen Menken, cola que tuviera casáu ente 1926 y 1927. Un añu dempués casóse cola tamién actriz Mary Phillips, cola que vivió hasta 1938. Cinco díes dempués contraxo matrimoniu con Mayo Methot, actriz cola que compartía afición al alcohol y cola que mantuviere siete años de conflictiva vida en común. Foi en 1945 cuando s'axuntó con Lauren Bacall, cola que protagonizó delles películes y ún de los matrimonios más carismáticos de Hollywood.
Bogart Morrió en 1957, víctima d'un cáncer d'esófagu en Hollywood.
Santullano
Santullano pue ser:
Sofía de Grecia
Sofía Margarita Victoria Federica Schleswig-Holstein Sonderburg, Sofía de Grecia, (Atenes, 2 de payares de 1938), ye l'actual reina d'España.
Sofía de Grecia nació'l 2 de payares de 1938, fía de los reis de Grecia Pablu I y Federica, ye la mayor de tres hermanos.
Cola entrada de los alemanes en Grecia, en 1941 la familia coló pal exiliu. Sofía, xunto a la so ma y los sos hermanos Catherine y Constantino, asitióse en Sudáfrica, mientres que'l so pa abellugábase n'Exiptu. Acabada la Segunda Guerra Mundial, la familia axuntóse de nuéu en Grecia, y Pablu I foi coronáu rei del país.
Na so mocedá, Sofía de Grecia cursó estudios d'arqueoloxía y enfermería, llegando a trabayar nun hospital d'Atenes. En 1954, Sofía atopóse col que más alantre fuere'l so home, Xuan Carlos I d'España, nun cruceru organizáu pola so ma pa los mozos de la realeza europea nel yate Agamenón. Ambos coincidieron en 1958 nel casoriu de les fíes del duque de Württenberg, n'Stuttgart (Alemaña).
El 14 de mayu de 1962, ambos casaben n'Atenes, dempués de que Sofía aceptara convertise al catolicismu. Un añu dempués afítense na residencia de la Zarzuela, en Madrid. 
Sofía de Grecia da a lluz a la so primer fía, la Infanta Elena de Borbón a los pocos meses, y en 1965 a la segunda, la Infanta Cristina de Borbón. 
En 1969 naz el so tercer fíu, Felipe de Borbón, a la fin Príncipe d'Asturies y herederu de la Corona de España. Esi mesmu añu, el entós Xefe del estáu español, el dictador Francisco Franco, asoleya la so decisión de nomar a Xuan Carlos I d'España como'l so socesor na xefatura del estáu, ello trés años dempués de reinstaurar la monarquía nel país.
Muertu Franco, Xuan Carlos ye coronáu rei d'España, con Sofía como reina consorte. La ceremonia cellebróse'l 22 de payares de 1975. Dende entós, Sofía caltién la so residencia nel palaciu de la Zarzuela y exerce delles actividaes de tipu institucional y social. En 1977, Sofía fundó la Fundación Reina Sofía, enfotada nel desendolcu d'actividaes de tipu benéficu y cultural.
Pornografía
El términu pornografía o porno (na so forma embrivida) fai referencia a tou aquel material que representa actos sexuales o acto eróticos col fin de provocar la escitación sexual del receptor. Dende la década de 1970, el cine pornográficu españó hasta ser el xéneru pornográficu más típicu. Dacuando «pornografía» entiéndese como «cine pornográficu», anque n'absolutu sumieron la lliteratura y el arte eróticu (vease hestoria de les representaciones erótiques).
La pornografía manifiéstase al traviés d'un ensame de plataformes, tales como la animación, el cine, la escultura, la fotografía, la historieta, la lliteratura o la pintura, y llogró una gran puxanza nos medios de comunicación medios, como les revistes pornográfiques y inclusive l'audiu (sexu telefónico), y últimamente en Internet.
El términu «pornografía» vien de les palabres griegues πόρνη ("pórnē", 'prostituta') y γράφειν ("gráphein", 'grabar, escribir, ilustrar') y el sufixu -ία (-"ía", 'estáu de, propiedá de, llugar de'), teniendo polo tanto'l significáu de «descripción o ilustración de les prostitutes o de la prostitución». Sicasí, hai que dicir que'l términu ye d'apaición recién, pos na Antigua Grecia nunca s'usó la palabra "pornografía", y l'usu más antiguu constatáu data de la década de 1800 en francés.
La pornografía y les representaciones erótiques remontar a l'antigüedá de la civilización, a tiempos tan antiguos y primitivos de la hestoria humana como la era del Paleolíticu. El conceutu modernu de la pornografía, que prevalez nos nuesos díes, definir a partir de la comercialización masiva de material erótico nel sieglu XIX mientres el periodu de la Dómina Victoriana, abandonando'l so calter eróticu-artísticu y aumentando la so distribución a partir de la producción en masa que definió la Segunda Revolución Industrial. La pornografía moderna consigue'l so mayor guarda a partir de la Revolución sexual ("Edá d'Oru del porno") mientres los años 1970, hasta l'actualidá.
Na sociedá primitiva del "homo sapiens" nómada, perteneciente al periodu Paleolíticu, desenvuélvese'l pensamientu máxicu y les bases empíriques como fundamentos de les relixones primitives, basando'l creacionismu humanu no que se reparaba de les capacidaes reproductives animales. Nes tribus primitives establezse'l cultu totémicu escontra les estructures anatómiques dedicaes a la procreación; el cultu escontra'l úteru (oxetu de cultu por cuenta de la so capacidá de retener al fetu y el so allumamientu) y el cultu fálicu (consideráu como "depositante de vida"). Basádose nos cultos antiguos, asumir que los figurines paleoíticos de Venus, como la Venus de Willendorf, remembren l'almiración humana polos xenitales, la maternidá, la fertilidá y el erotismu, al traviés de mamas y nalgas de proporciones esaxeraes, con una posible intención de representar pornografía.
Nes cultures clásiques de la India sobrentendíense les virtúes de la sexualidá en delles de les sos formes como'l matrimoniu, la masturbación, el sexu grupal, la poligamia y la homosexualidá. Entendíase que'l sexu, especialmente en filosofíes como'l Tantra, yera parte de la divinidá natural humana y, n'ocasiones, representaba un camín escontra'l llume espiritual. D'alcuerdu a les visiones relixoses del hinduismu, el budismu y el jainismo, gran parte de les práctiques relixoses y filosofíes espirituales magnificaban la importancia de l'actividá sexual al traviés de práctiques y relatos con fuertes tintes eróticos; como'l "Ashvamedha Yajna" del "Rigveda". El "Kama Sutra", de Vatsyayana (c. 400-200 A de C.) ye'l epítome de la sexualidá de la India antigua, un llibru que describe les práctiques sexuales que se consideraben ideales pa una pareya heterosexual en matrimoniu.
La sociedá de la India antigua taba acostumada a la sexualidá y al nudismu, al grau d'afiguralo en gran parte del arte sagrao qu'afataba los centros ceremoniales. Nos relieves esteriores qu'afaten "Khajuraho" ye posible reparar distintes representaciones sexuales que representen la sexualidá humana y la sexualidá ente deidaes. Los poemes épicos "Ramayana" y "Mahabharata" (c. 1500 A.C.) conteníen delles alusiones erótiques y dambos fueron determinantes na construcción de les sociedaes sexualizadas del Oriente antiguu, influyendo directamente nes polítiques y morales sexuales de la cultura xaponesa, la cultura china y les cultures tibetanas. En China, los primeros manuales sexuales y poemes eróticos daten de 200 A.C., basaos nes visiones teolóxiques sobre la complementación de xéneros y fuertemente influyíos polos testos de la cultura india, coles mesmes, apaecen les representaciones gráfiques del sexu nel arte popular tradicional como la pintura y la cerámica.
Les sociedaes clásiques na Antigua Grecia y l'antiguu Imperiu romanu adoptaron a la sexualidá humana como base de la espresión artística. Nel arte clásicu, retómase una fuerte fixación artísticu-estética pola representación de los seres mitolóxicos y la representación del cuerpu humanu, onde'l cuerpu femenín representaba los atributos de la guapura y la fertilidá, y el cuerpu masculín representaba los atributos de la fuerza y la virilidad. Dientro de la mitoloxía griega figuraben deidaes y relatos que s'introducíen a la "sexualidá divina" y que recurríen a temes como la poligamia, la homosexualidá, la pederastia, el abusu sexual, les relaciones amo-esclavu, el sexu grupal, el transgénero, la intersexualidad y la bestialidá. L'arte clásico yera frecuentemente falocéntrico, pos asitiaba los órganos xenitales nel centru de les obres (pintura, escultura, cerámica y mosaicu), nuna intención probablemente pornográfica.
La representación d'escenes sexuales yera habitual nel arte popular del Imperiu romanu, que les sos visiones sobre la sexualidá averábense moralmente a les visiones de la Grecia Clásica. Una de los exemplos más claros de la moral sexual del antiguu Imperiu romanu son los detalles de los frescus de los "Baños Suburbanos" en Pompeya, onde pueden apreciase escenes con actos de naturaleza sexual qu'inclúin formes del sexu grupal, el sexu femenín-femenín, el "cunnilingus" y el sexu añal masculín. Otros claros exemplos son los detalles homoeróticos de la Copa Warren (c. sieglu I) y la tradición romana del "fascinus". Dientro de la lliteratura erótica clásica destaquen obres como "Erothikos" de Plutarco, "Thesmophoriazusae" de Aristófanes y "Satyrikon" de Petronio; amás d'autores como: Estratón de Sardes, Safu de Lesbos, Automedón, Filodemo de Gadara, Marcus Argentarius, Gayo Valerio Catulo, Propercio, Tibulo, Ovidio, Marcu Valerio Marcial, Décimu Xunu Juvenal y Priapeos.
Na Edá Media, cola dominación del cristianismu, entender a la pornografía como una forma de la lluxuria y, poro, como un pecáu mortal; la masturbación, la fornicación, la sodomía, el adulteriu y la prostitución yeren consideraes ofienses "criminales" o "innaturales" que yeren correxíes colos castigos relixosos ya inclusive cola tortura y la muerte na Inquisición. L'arte na Edá Media definir nel estilu teocéntrico, al traviés d'alusiones relixoses a pasaxe bíblicos y ufriendes qu'aponderaben la perfección divina, polo que'l desnudu y el sexu yeren incompatibles coles imaxes relixoses. La lliteratura erótica apaez, so discutiniu, nos últimos sieglos de la Edá Media n'obres como "Decamerón" (1353) de Giovanni Boccaccio, introduciendo la ficción erótica nos periodos "post-clásicos", amás de "Facetiae" (sieglu XV) de Gian Francesco Poggio Bracciolini y "Hestoria de Duobus Amantibus" (1444) de Pío II.
La pornografía, nuna forma similar a la forma actual (pornografía producida en masa), apaez nel sieglu XVI mientres la "cultura de la imprenta" de los primeros años del Renacimientu Italianu, periodu nel que la reproducción de lliteratura y grabáus aumenten d'una manera considerable debíu al perfeccionamiento de la imprenta medieval que desenvolvió Johannes Gutenberg nel sieglu XV. La nacencia de la pornografía nel periodu de la "cultura de la imprenta" ta definida cola apaición de los grabaos pornográficos "I Modi" (1524) de Giulio Romanu, grabaos que fueron publicaos so la dirección de Marcantonio Raimondi nos que s'ilustraben 16 escenes de la mitoloxía greco-romana qu'amosaben desnudu y sexu esplícito. Los grabaos fueron prindaos y destruyíos según ordes del Papa Clemente VIII, quien tamién ordenó l'encarcelamientu de Raimondi, acusándolo de "inmoralidá". Les versiones orixinales sumieron, pero fueron copiaes por Agostino Caracci a mediaos del sieglu XVI, versiones que sobreviven hasta la fecha.
"Sonetti lussuriosi" (1527) y "Ragionamenti" (1534-1536) de Pietro Aretino fueron obres importantes que definieron la lliteratura pornográfica del sieglu XVI, el sieglu XVII y el sieglu XVIII. "Sonetti lussuriosi" foi una prosa pornográfica políticamente incorrecta qu'incorporaba l'arte de "I Modi" de Giulio Romanu, que foi popular ente l'aristocracia del sieglu XVI. En 1558 ye publicáu'l "Heptamerón" de Marguerite de Navarre, otra obra significativa de la "cultura de la imprenta" na hestoria de la pornografía. Nes artes plástiques, influyíes pol humanismu renacentista, remanecen el desnudu y l'almiración del cuerpu humanu, anque l'arte pornográfico empieza a estremase del arte a cencielles erótico. Artistes como Michelangelo Buonarroti incorporaron notables característiques homoeróticas a escenes que nun son erótiques na tradición relixosa, como s'aprecia nel Crucifixu del Santu Spirito (1492) qu'amuesa la imaxe de Xesucristo totalmente desnudu y nun cuerpu neoténico d'adolescente; o la tumba del Papa Julio II, monumentu relixosu que ta afatáu por delles figures masculines en completu desnudu; esta peculiar corriente artística marcó la transición del puritanismu relixosu de la edá media, a l'almiración estética del Renacimientu. Per otru llau, artistes como Hans Baldung, Giacomo Caraglio y Agostino Carracci producíen grabaos más esplícitos y menos estilizados qu'incluyíen desnudos y escenes sexuales.
Les obres de Pietro Aretino siguieron con gran popularidá mientres el sieglu XVII, siendo traducíes a distintos idiomes y distribuyíes con secretismu ente los aristócrates europeos. Mientres el sieglu XVI la lliteratura erótica vese frenada por distintes visiones morales sobre la obscenidad, lo que motiva a'l autores a publicar obres so nomes anónimos y con cierta llimitación na distribución. Nel sieglu XVII apaecen obres como "L’Ecole deas Filles" (1655) d'autor anónimu, "The London Jilt" (1683) d'autor anónimu y "" (1684) d'autor anónimu, pero atribuyida a Charres Cotton; la obra ye conocida por ser la primer obra del xéneru "Merryland", xéneru que describe al cuerpu de la muyer con analoxíes topográfiques y que se volvió bien popular na lliteratura erótica del sieglu XVIII.
Nel sieglu XVIII popularízase l'arte erótico cola apaición d'arte Rococó y los últimos años del arte Barrocu, que'l so erotismu yera principalmente sutil y moderáu, recurriendo al desnudu y a escenes sobreestilizadas que marcaben sentimientos como l'amor, la pasión, la felicidá y la roxura. Mientres les artes plástiques redefinir con erotismu sutil y estilizado, la lliteratura volvíase más esplícita y sexual poles crecientes corrientes sociu-polítiques que desafiaben la moral relixosa tradicional, al traviés de filosofíes como'l anti-clericalismu, el ateísmu y les idees de la Ilustración.
Delles noveles erótiques del sieglu XVIII inclúin: "-yos bijoux Indiscrets" (1747) de Denis Diderot, "Thérèse Philosophe" (1748) de Jean-Baptiste de Boyer y "La Souriciere. The Mousetrap. A Facetious and Sentimental Excursion through part of Austrian Flanders and France" (1794) de "Timothy Touchit". La novela "Fanny Hill" (1748) de John Cleland ye una de les noveles erótiques más importantes de la hestoria; la novela fala del drama de la vida d'una nueva prostituta que se namora d'un veceru. Esponentes filosóficos como'l Marqués de Sade fueron importantes pal desenvolvimientu de la lliteratura erótica, que les sos obres lliteraries como "Justine ou -yos Malheurs de la Vertu" (1787) y "-yos 120 Journées de Sodome" (1785), caracterizar por presentar escenarios altamente eróticos, de normal acompañaos d'otres situaciones sociales como los crímenes sexuales (violación, pedofilia, sadismu, mutilación y raptu sexual), según temes socialmente inaceptados pa la dómina como la homosexualidá, la dominación, el "bondage", urolagnia y la coprofagia.
Na Revolución Francesa, la reina María Antonieta yera productu de les burlles sociales y la so imaxe emprestar pa ser representada como una prostituta en panfletos eróticos como "-y Godmiché Royal" y "L’Autrichienne en Goguettes". De la mesma forma, como atentáu social, yeren representaos distintos aristócrates y clérigos pa desafiar el réxime políticu y beneficiar el movimientu de la revolución.
El conceutu de pornografía que se tien hasta los nuesos díes definir na Era Victoriana del sieglu XIX, conceutu que va tomar una nueva definición cola invención y la popularidá de la fotografía pa sustituyir los trabayos de ficción lliteraria y artes plástiques que predominaron nos sieglos anteriores. La pornografía, a partir de la Era Victoriana, definir pola so producción a mayor escala, lo que motivó a los gobiernos a establecer lleis que prohibieren y regularen la producción y distribución d'ésta, basándose en tradiciones relixoses pa promover la prudencia y frenar el viciu y la obscenidad ente la sociedá. La moral de la sociedá victoriana motivó a'l autores de la pornografía a distribuyir los sos trabayos en forma de contrabandu ente vecería selecta; n'otres ocasiones, los trabayos pornográficos visuales que conteníen desnudos (n'especial el desnudu femenín), yeren comercializaos según los parámetros de "arte", modelu que va prevalecer hasta les "Guerres Púbiques" a finales de los años 1960.
Anque la cultura de la sociedá victoriana definir pol recato y la prudencia, paralelamente desenvolvíense morales que contradicíen esti principiu socialmente entendíu, como la cultura "underground" de los chamizues y cases d'entretenimientu. Los chamizos, los "cabarés" y la prostitución fueron unes de les principales fontes económiques del sieglu XIX en toa Europa; dichos establecimientos axuntaben a vecería socialmente inaceptada pa la dómina como prostitutes, apostadores, consumidores d'alcohol, transvestistas, homosexuales y afrodescendientes, creando una pequena concentración social que se formó paralelamente a la moral victoriana. La distribución de pornografía realizábase principalmente de manera comercial en tiendes epecializadas nel sieglu XIX, cuando los costos d'impresión fotográfica baxaron de manera considerable pa producir pornografía en masa con métodos de producción masiva como'l "Halftone Printing", tamién nel puntu nel que la fotografía consigue gran popularidá (escontra 1845, cuando se populariza'l daguerrotipu); los principales consumidores de la pornografía nesti tipu d'establecimientos fueron homes de clases altes.
Ante esta creciente popularidá de consumu de material pornográfico y frecuencia a llugares de comerciu sexual, empezar a aplicar distintes lleis polítiques qu'escorríen cualquier tipu de comportamientu inmoral. En 1857, la corona de Reinu Xuníu publica la "Obscene Publications Act", como parte de les reformes y pidimientos llegales que llogró la Society for the Suppression of Vice, que'l so resultancia implicó la criminalización de too material pornográfico y propaganda que promoviera actos inmorales pa la dómina (anticoncepción, amor llibre y homosexualidá) y la detención de los sos distribuidores so los cargos de "inmoralidá". De manera similar, en 1873, publicar les lleis de Comstock en Estaos Xuníos, lleis que teníen el mesmu oxetivu y buscaben la regulación de la pornografía y los actos inmorales, amás de ser fundamentales na nacencia de l'axenda del feminismu radical pola criminalización del control natal como derechu femenín.
El que la pornografía fora criminalizada, favoreció la so distribución irregular en forma de contrabandu, coles mesmes, los trabayos pornográficos empezaron a salir al mercáu so autoríes anónimes. Obres como "My Secret Life" (1888) y la publicación "The Pearl" (1879-1880) fueron asuntu de discutinios llegales por tratase de "lliteratura obscena". Na fotografía pornográfica apaecen autores como: Jean Marie Canellas, Jean Louis Marie Eugène Durieu, Wilhelm von Plueschow, Auguste Belloc, Charres Gilhousen, Wilhelm von Gloeden, Louis Jean-Baptiste Igout, Max Koch, Pierre Louÿs, Gaudenzio Marconi, Félix-Jacques Moulin y Louis-Camille d'Olivier. N'ámbitos rellacionaos, ilustradores como Martin van Maële y Édouard-Henri Avril realizaron ilustraciones dafechu pornográfiques pa ilustrar noveles erótiques y sátiras políticu-sociales en publicaciones independientes.
El desnudu foi una de les característiques naturales del Impresionismu artísticu, dedicándose a retratar escenes sencielles y cotidianes qu'espresaben la visión del so autor. Esi mesmu desnudu natural formó un nuevu estándar de guapura na sociedá victoriana mientres la segunda metá del sieglu XIX, modificando les moralidá que la sociedá percibía nel desnudu ya incorporándola a un nuevu criteriu d'arte comercial. Esta nueva perspectiva artística facilitó la distribución de pornografía, removiendo'l so oxetivu orixinal y reclasificándola como una obra artística. La obra "Olympia" (1863) de Édouard Manet ye una de les obres más significatives del arte erótico victoriano pola recepción negativa y los discutinios llegales que xeneró na sociedá artística, por tratase de la imaxe d'una cortesana en completu desnudu. Pintores impresionistes como Edgar Degas, Max Liebermann, Henri de Toulouse-Lautrec y Henry Scott Tuke destacar na corriente artística del Impresionismu por retratar escenes cotidianes como'l bañu y los xuegos infantiles na sablera, que conteníen, necesariamente, escenes de desnudu nes sos imaxes.
Otru fundamentu popular pa la distribución llegal de la pornografía fueron los "propósitos ilustrativos". La pornografía y el desnudu fueron habituales nos estudios y ensayos de publicaciones científiques y enciclopedies ilustratives, como aquelles qu'estudiaben les sociedaes tribales mientres la ocupación europea n'Asia y África nel sieglu XIX, amosando les tradiciones rexonales y cánones de guapura ente dichos grupos étnicos. Nesta corriente destaquen les fotografíes ya ilustraciones de J. Garrigues, de Jean Geiser, de Rodolphe Neuer, de P. Madeleine y de Lehnert & Landrock, quien se dedicaron a la esploración de les sociedaes étniques nel sur d'Asia pa la descripción de les sos costumes, tomando fotografíes de muyeres de la zona colos sos paxellos tradicionales nuna forma erótica; diches fotografíes yeren de gran movición social por cuenta de les diferencies ente la pesada indumentaria victoriana, y la indumentaria llixera y la práctica del "topless" ente les muyeres de les etnies en zones tropicales.
Escontra 1890, la fotografía pornográfica toma gran popularidá ente los homes de clases medies y clases altes, constando principalmente de fotografíes de muyeres en completu desnudu o semi-desnudu en "solo" y con calidá "softcore", ye a partir de 1890 qu'empiecen a apaecer mayor númberu de fotografíes "hardcore" con sexu penetrativo o sexu oral ente un home y una muyer na mayoría causes. La pornografía siguía siendo distribuyida de forma illegal, principalmente la pornografía pa homes homosexuales, que constaba d'imaxes d'homes delgaos ente 20 y 25 años en completu desnudu na mayoría de les sos ocasiones. La pornografía gai, debíu al calter illegal de la homosexualidá en países como Inglaterra y Estaos Xuníos nel sieglu XIX, yera principalmente comercializada como arte, polo que los sos autores buscaben la representación d'escenes de la mitoloxía greco-romana por que ésta tuviera un calter más artísticu y que resaltara la "guapura greco-romana" que formaba la estética sofisticada de la naciente cultura gai.
El cinematógrafu de los hermanos Lumière apaez de forma comercial nel añu de 1895. Ye un añu dempués de la publicación comercial cuando apaez la primer película pornográfica. La primera "stag filme" (términu antiguu utilizáu pa la pornografía antes de la so llegalización en 1968) foi la película francesa "-y Coucher de la Mariée" (1896), dirixida por Léar y producida por Eugène Pirou, película que estelariza a Louise Willy, una actriz de cabaré, faciendo un "striptease" y teniendo relaciones sexuales con un home. Les "stag films" fueron un reblincón escontra la pornografía contemporanea, yá que introducieron un nuevu calter voyeurista por que el espectador pueda sentise como si tuviera físicamente presente na escena, amás de popularizar el video como principal mediu pa la publicación de la pornografía comercial que se tien hasta los nuesos díes.
Nel sieglu XX la pornografía traviesa distintos enfrentamientos llegales y sociales que definieron el conceutu contemporaneu qu'esiste na actualidá. Mientres la primer metá del sieglu XX la pornografía tuvo totalmente prohibida por distintes lleis n'Estaos Xuníos ya Inglaterra (principales productores y consumidores de pornografía nel sieglu XX y el sieglu XXI) que regularon la so distribución. A partir de la Revolución sexual nos años 1960 empieza a tomar una mayor divulgación, debíu al debilitamientu y anulación de les lleis que la regulaben a finales de los años 1960, influyíos na corriente de la busca de derechos sexuales que motivó'l movimientu de la Revolución Sexual.
A partir de 1970, la sociedá empezó a acostumase a les diverses formes d'espresión sexual, incluyendo la pornografía, polo que la pornografía empieza a distribuyise de manera masiva en distintos medios como'l video, caracterizándose por una duración curtia o media y con costos de producción bien baxos. La evolución del video foi fundamental nel desenvolvimientu de la pornografía nel sieglu XX.
El cine comercial empieza a floriar nos primeros años del sieglu XX a partir de curtiumetraxes senciellos que yeren presentaos en cines (cines viaxeros de baxu costo y poca capacidá) que fueron populares n'Estaos Xuníos ya Inglaterra ente 1900 y 1920. "A Free Ride" (1915) dirixida por "A Wise Guy" ye una de les primeres películes pornográfiques que sobreviven hasta la fecha, introduciendo y popularizando les temes que sobreviven na pornografía actual como los argumentos senciellos que conecten les escenes sexuales, amás de posiciones y práctiques como'l voyeurismo y el "threesome". Na fotografía, ente 1900 y 1929, apaecen artistes como Edward Streichen, Fred Holland Day, Heinrich Zille, Anne W. Brigman, Julian Mandel, Stanislaus Walery y Jean Agélou.
El periodu "Pre-code" foi'l periodu anterior al Códigu Hays (1934-1966) nel que la regulación de los medios audiovisuales y el cine nun taba reguláu por nenguna llei gubernamental n'Estaos Xuníos, polo que les películes empiecen a esplotar temátiques lascivas como'l sexu esplícito, el desnudu, el crime, la violencia y les drogues. Esti períodu ensin regulación llegal dexó l'ampliu y primitivu desenvolvimientu del cine pornográficu escontra mediaos de los años 1920, períodu que termina cola institución del Códigu Hays nos años 1930 y la crisis de la puxanza económica nel añu 1929. Otros aspeutos que dexaron el desenvolvimientu de la pornografía ente 1910 y 1920 foi la cultura sexualizada de la muyer "flapper", la nacencia del cabaré americanu y l'institución comercial del sexu na publicidá pa la vienta de productos de consumu principalmente masculín como l'alcohol y tabacu.
Bernard Natan ye unu de los primeros directores conocíos de pornografía, abandonando l'anonimatu y consiguiendo gran variedá de títulos, nos qu'él mesmu actuaba n'ocasiones, qu'introducieron temátiques como la bisexualidá, la homosexualidá y el masoquismu al cine pornográficu. "-y ménage moderne du Madame Butterfly" (1920) ye considerada como la primer película pornográfica en retratar actividá sexual homosexual (sexu masculino-masculín y sexu femenino-femenín), película que foi estelarizada pol mesmu Bernard Natan y otros actores desacreditados. Delles películes pornográfiques (delles consideraes como películes históriques o clasificaes na categoría película perdida) ente 1905 y 1930 inclúin: "La Coiffeuse" (1905), "Mousquetaire au Restaurant" (c. 1920), "L'Atelier Faiminette" (1921), "Agenor Fait un Levage" (1925), "L'Heure du Thé" (1925), "La Voyeuse" (c. 1924), "La Fessée à l'École" (c. 1925), "Mr. Abbot Bitt at Convent" (c. 1925) y "Massages" (1930).
Nos años 1920, na escena del jazz, apaecen publicaciones de distribución irregular denominaes Biblia de Tijuana (inglés: "Tijuana bible"), publicaciones de gran popularidá ente los años 1920 a 1940 que se caracterizaron por presentar escenes sexuales de ficción propia qu'arreyaben personaxes con personalidaes de la vida política, celebridaes del cine y personaxes con copyright, tal como los personaxes de Fleischer Studios, los personaxes de Walt Disney Animation y les tires risibles nos periódicos d'entamu de sieglu. "Betty Boop", creada polos hermanos Fleischer de Fleischer Studios, ye un claru exemplu de la cultura sexualizada del periodu "Pre-code" y la base directa de la historieta erótica, personaxe que representa una muyer sexualizada de la Yera del Jazz (conocíes como "flappers"), que tuvo que ser rediseñada de forma "menos provocatible" a la entrada del Códigu Hays.
El desnudu y l'erotismu nel arte, ente 1900 y 1930, taben dafechu introducíos y normalizaos como una técnica artística y elementu frecuente nes artes plástiques, apreciable nes pintures fauvistas de dances grupales por Henri Matisse y les pintures precisionistas de marineros mexando o masturbándose por Charres Demuth. El desnudu nel arte dexó de representar gran discutiniu por tratase de trabayos artísticos que pretendíen enfatizar la guapura natural y la perfección estética del cuerpu humanu.
El Códigu Hays entró en vixencia en 1934 como una midida p'amenorgar les representaciones consideraes inmorales nos medios audiovisuales que prevalecieren nes primeres décades de vida del cine. Dempués de ser pasatiempu d'un grupu bien llindáu, la pornografía volvióse un tema revesosa y negativu na sociedá estadounidense de la primer metá del sieglu XX, por cuenta de la afición relixosa por "acabar col viciu y el pecáu" de filosofíes relixoses como'l Cristianismu evanxélicu y el Movimientu de los Santos de los Últimos Díes, amás de la intervención gubernamental y la cultura de la post-guerra qu'entendíen la masturbación como un métodu destructivu qu'estropiaba la salú física de los homes, desenvolviendo métodos y cures alternatives que diben dende'l consumu d'aliendos "milagrosos" (Graham Crackers y Corn Flakes, dambos ésitos comerciales), hasta la terapia de electrochoques (utilizada pal tratamientu de carecimientos consideraos como enfermedaes mentales na dómina, como'l transgénero y l'homosexualidá).
La pornografía cinematográfica vuélvese prácticamente inesistente hasta los últimos años de la década de 1950, años nos que'l Códigu Hays empieza a debilitase. Sicasí, l'erotismu fixo presente en versiones artístiques más nidies como les hestories sensacionalistes del "pulp", el diseñu endomorfo de los superhéroes na "Yera dorada del cómic" y l'arte "pin-up". Les obres consideraes como obscenes seríen prindaes o clausuraes, amás d'una sentencia en prisión pal autor d'ésta, lo que convirtió a los trabayos sexualmente esplícitos en trabayos anónimos y de distribución irregular o, a cencielles, suxetos a les normes xenerales de censura. Nos años 1930 y los años 1940, popularizóse una forma explotativa del cine que se comercializó como cine "Cautionary" (precautorio) nel que s'amosaben hestories sensacionalistes con sexu esplícito, consumu de drogues, prostitución, homosexualidá, fornicación, mestizaje y albuertu, como una midida pa sollertar a los padres de los "peligros" a los que los sos fíos adolescentes taben espuestos; les películes teníen un gran ésitu comercial.
La lliteratura "pulp" cobró gran popularidá a partir de la década de 1930, caracterizada pola so encuadernación senciella, la so distribución barata, les sos llamatives portaes con escenes erótiques o violentes y les sos hestories enfocaes a la ficción d'esplotación como'l sexu, el consumu de drogues, el ocultismu y la violencia. El cómic consagrar na década de 1930 cola publicación masiva de personaxes supernaturales que combaten a los criminales, personaxes con cuerpos musculosos y paxellos afechos que xeneraron dellos discutinios n'años posteriores col llibru de Fredric Wertham "Seduction of the Innocent" (1954) nel que se va aclamar que'l diseñu de los cómics contenía referencies al desnudu, al fascismu, al comunismu y a la homosexualidá (teoríes que van de la mano coles oposiciones polítiques del "Terror Nuclear" y afáense a les polítiques del McCarthismo). Na lliteratura "pulp" popularícense xéneros como'l "Spicy and Saucy", xéneru dedicáu al públicu heterosexual masculín que retrataba hestories fantástiques protagonizaes por un personaxe masculín aventureru, valiente y violentu que se dedicaba a combatir peligros pa rescatar a un personaxe femenín en peligru, dando orixe a la lliteratura periódica dedicada a los caballeros (Gentlemen's Magacín). En 1947 apaez la revista "Bizarre" so la dirección de John Willie, revista especializada na fotografía "fetish" que llanzó a la fama a la modelu Bettie Page, pero que sumió unos años dempués por problemes económicos y discutinios llegales.
A partir de la década de 1930, apaecen les llamaes "Revistes pa Caballeros" con editoriales como "Gentlemen's Quarterly" en 1931 y "Esquire" en 1933, revistes qu'años más tarde, van dedicar les sos páxines a la publicación de fotografía erótica p'atraer al públicu masculín heterosexual. Les "revistes pa caballeros" con conteníu erótico nacen n'Estaos Xuníos mientres la Segunda Guerra Mundial, surdiendo como un incentivu moral ("moral booster") distribuyíu por organismos del gobiernu pa los soldaos masculinos nos frentes de guerra y como una manera publicitaria p'atraer l'atención masculina nel enlistamiento y el combate voluntariu. La distribución de revistes con arte "pin-up" ente los miembros de l'armada y la marina d'Estaos Xuníos surde cola revista del exércitu "Yank, the Army Weekly", col fin de representar un incentivu pa los soldaos de nun contratar servicios sexuales con prostitutes y nun adquirir dalguna enfermedá de trasmisión sexual como la sífilis, enfermedá qu'afectó fuertemente a les tropes mundiales mientres la Segunda Guerra Mundial y que foi detenida cola incorporación esitosa de la penicilina como tratamientu a mediaos de los años 1940.
El "pin-up" o "cheesecake" foi un distintivu estilu de pintura y fotografía que predominó nel periodu de la censura contra la pornografía ente 1890 y 1950, teniendo la so mayor producción ente 1940 y 1950; l'arte "pin-up" caracterizar por presentar imaxes provocatibles de muyeres, d'una forma que nun ye considerada como obscenidad, nin pornografía, acentuando'l glamour, la guapura, la coquetería y l'inxenuidá, arte nel que destaquen les obres de Gil Elvgren. El términu "bombshell" foi un términu popular ente 1940 y 1950, utilizáu pa definir lo que güei se conoz como símbolu sexual femenín (inglés: "sex symbol"), definiendo a actrices de la farándula que fixeron fama de la so guapura como Marilyn Monroe, Grace Kelly y Bette Davis, amás d'artistes "pin-up" como Frances Rafferty y Jane Greer.
Dempués de la Segunda Guerra Mundial y cola llegada del "Baby Boom", surde la cultura americana y el "American Way of Life", y collo, les sos ambiciones pa fortalecer al país pa la guerra que s'averaba col Bloque Soviéticu, polo que'l gobiernu empieza a promover campañes pa introducir la cultura del deporte y l'actividá física col fin de fortalecer a los soldaos. Ante esta creciente cultura de la salú, empiecen a apaecer dellos catálogos, tratamientos y productos novedosos pa la quema de caloríes y el meyoramientu de la masa muscular, según revistes especializaes nel "fitness" y el fisicoculturismo qu'asumíen estes práctiques como mesmes de la masculinidad. Nesti escenariu surde la contraparte masculina del "pin-up", el "beefcake", estilu de fotografía y publicaciones rellacionaes que retrataben a homes musculosos en poses atlétiques cola intención superficial de distribuyir dichos panfletos como una revista de "fitness", pero cola visión ocultamente homosexual del so autor y diseñada pal consumu abiertu d'homes homosexuales y bisexuales. Nel arte "beefcake" destaquen artistes como Bob Mizer, George Quaintance y Danny Fitzgerald, según publicaciones como "Physique Pictorial" y "The Male Figure" que se presentaben en formatu similar un catálogu de modelaje nel qu'apaecíen les semeyes de moces fisicoculturistas, con una llista de les sos capacidaes y les sos midíes y, frecuentemente, posando en tanga o suspensorio pa safar les riegles de censura y los allegamientos d'homosexualidá y sodomía.
En 1952 la Suprema Corte de los Estaos Xuníos determina que'l cine ta protexíu pola Primer Enmienda y la Decimocuarta Enmienda de la Constitución (casu "Joseph Burstyn, Inc v Wilson"), enfatizando la llibertá d'espresión como elementu de la producción nos medios audiovisuales, lo que va dar pasu a la nacencia del cine "exploitation" n'años vivientes. En 1953 apaez la revista Playboy, revista fundada por Hugh Hefner col enfotu de reivindicar l'estilu de vida sexual del home de clase media, revista que se convirtió na primer revista pornográfica de distribución masiva nel mesmu añu col "centerfold" de Marilyn Monroe, anque la revista tuvo en dellos discutinios por obscenidad hasta l'añu 1957.
Dempués de la Segunda Guerra Mundial apaecen grupos xuveniles que s'oponíen a les filosofíes del gobiernu y les sos polítiques militares, cristalizándose en subculturas como los "greasers" y los "hipster" nos años 1940, que la so identidá incluyía l'apreciación musical, el consumu y la sexualidá relaxada, dando pasu a la Xeneración Beat. A finales de los años 1940 y a empiezos de los años 1950, Alfred Kinsey publica una serie d'estudios demográficos en considerar la masturbación y l'atracción homosexual, estudios que revolucionaron el pensamientu americanu y españaron los movimientos homosexuales al reflexar que la masturbación y l'homosexualidá yeren muncho más frecuentes de lo que se creía. La Xeneración Beat caracterizar pola estensa crítica a les polítiques del gobiernu americanu y a la sociedá conservadora, introduciendo temes como'l agnosticismu, la espiritualidá alternativa, el consumu de drogues y una idea xeneral de tolerancia escontra les races segregaes y al LGBT, corriente onde destaquen autores como Allen Ginsberg, Jack Kerouac y William S. Burroughs.
Na década de 1950, apaecen xéneros más esplícitos del "pulp" como'l Men's Adventure, xéneru dedicáu al públicu masculín que contenía hestories irreales qu'aseguraben ser verdaderes, protagonizaes por un home superviviente en relatos de muerte, atacáu por animales, muyeres deseoses de sexu, exércitos comunistes, etc. Asina, a finales de la década de los 50's tamién apaecen otros enfoques más esplícitos como los de la editorial Greenleaf Publications, editorial d'autores anónimos que tuvo envolubrada en diversos discutinios na so hestoria por publicar hestories pornográfiques y, frecuentemente, con alusiones al sexu esplícito, sexu grupal, sexu casual, adulteriu, mestizaje, asesinatu, BDSM y a la homosexualidá.
En 1957 la Suprema Corte de los Estaos Xuníos d'América determina qu'el Hicklin Test (parámetros pa considerar un trabayu como obscenu) yera inválidu y que se consideraría nel casu de que'l material fora catalogáu como obscenu por un estándar mayoritariu y escareciera de valor artísticu ("Roth v United States"). Esti casu dexó la vienta comercial de pornografía con calidá d'arte, que dexaría de ser arte cuando amosara xenitales espuestos femeninos (la xurisdicción sobre'l desnudu masculín como obscenu siguió hasta 1962), dando entamu al periodu semi-llegal de la pornografía pa homes heterosexuales conocida como Guerres púbiques y dexando a revistes como "Playboy" siguir nel mercáu nos años 1960 como revista de "fotografía artística" y artículos respetables de periodismu.
A principios de la década de los 60's, el Códigu Hays empieza a debilitase por cuenta de les insistencies artístiques de protección a la Primer Enmienda y los nuevos parámetros de obscenidad ("sexu ye distintu d'obscenu") qu'apaecen dempués de los cambeos llegales nes lleis estadounidenses, dando orixe a la Era Dorada del "Sexploitation", corriente del cine d'esplotación que enfatiza los detalles sexuales y el desnudu, con una producción de cine B y esibíes en teatros especiales denominaos "grindhouse" (antecendentes directos de los "cines porno" que surdieron nos años 1970, dedicaos a presentar películes "exploitation" y obligaos a siguir riegles d'almisión que llindaben la entrada a mayores d'edá).
El xéneru "Sexploitation" foi altamente popular nos años 60's, valiéndose de publicidá erótico qu'apenes cubría los requerimientos oficiales de censura y qu'alvertía que la entrada taba acutada a mayores d'edá; a pesar de los sos apegos llegales, el cine "sexploitation" taba frecuentemente envolubráu en discutinios de obscenidad. Delles películes del xéneru inclúin: "The Twilight Girls" (1961), "Nude on the Moon" (1961), "Daughter of the Sun" (1962), "House of Women" (1962), "Satan in High Heels" (1962), "Scum of the Earth!" (1963), "Lorna" (1964), "Faster, Pussycat! Kill! Kill!" (1965), "Orgy of the Dead" (1965), "Mudhoney" (1965), "I Am Curious" (1967), "Space-Thing" (1968), "The Smashing Bird I Used to Know" (1969), "Language of Love" (1969) y "The Secret Sex Lives of Romeo and Juliet" (1969). El Sexploitation algama'l so máximu grau de producción nos años 1970 cola llegada del "Porno Chic", valiéndose de nuevos xéneros como'l "Nunsploitation", el "Women in Prison" y el "Nazisploitation".
Nel añu 1962 la Suprema Corte de los Estaos Xuníos d'América determina, dempués de retener delles revistes "beefcake" del fluxu postal por considerales obscenes y "non enviables", que'l desnudu masculín tien d'afaese a los mesmos parámetros de obscenidad que s'aplicaben al desnudu femenín dende l'añu 1957 ("Manual Enterprises v. Day"). Nesta nueva corriente de fotografía homoerótia masculina apaecen artistes como Jim French (fundador de la compañía COLT Studio Group, productora de pornografía gay que va tener gran importancia nel periodu del "porno chic" y la "crisis del SIDA"), en que les sos publicaciones apaecía col seudónimu Rip Colt y cineastes de cine esperimental como Kenneth Anger con "Scorpio Rising" (1964) y Andy Warhol con películes como "Blow Job" (1964), "Vinyl" (1965) y "Flesh" (1968). A mediaos de los 60's apaez una versión formal del Movimientu de lliberación LGBT, que va intensificase a partir del añu 1969 nos Disturbios de Stonewall, caracterizándose por defender la idea de que la efectividá del movimientu basar na visibilidá sexual. Na cultura gay sale a la lluz la subcultura leather, subcultura sexual "underground" caracterizada pola influencia "greaser" y el hipermasculinismo, que va floriar hasta los años 1970.
La subcultura "hippie" ye fundamental nel desenvolvimientu de la revolución sexual y la transición de los ideales sociales al periodu del posmodernismo cultural, yá que imponen una filosofía de sexualidá relaxada que yera incluyente y tolerante al respective de temes condergaes socialmente como la fornicación (camudando los ideales matrimoniales escontra la muyer que la amestaben a la castidá y el recato), la interracialidad (camudando les visiones sociales sobre l'amiestu de races y favoreciendo el movimientu polos derechos civiles n'Estaos Xuníos), la homosexualidá (favoreciendo'l surdimientu políticu de la identidá LGBT y los sos posteriores movimientos sociales) y el "sexu alternativo" (popularizando idees que redefiníen les práctiques sexuales como'l sexu tántrico, el sexu espiritual, el sexu grupal, el sexu casual y la heteroflexibilidad). La segunda fola del feminismu naz na segunda metá del sieglu XX cola publicación internacional de "-y Deuxième Sexe" ("El Segundu Sexu"; 1949) de Simone de Beauvoir en 1953. El movimientu vese influyíu pola vienta llibre de anticonceutivos orales y l'apaición de lliteratura qu'analizaba de forma crítica les postures del sexismu, la llibertá procreativa y los roles de xéneru tradicionales na muyer como los ensayos "Sex and the Single Girl" (1961) de Helen Gurley Brown y "The Feminine Mystique" (1963) de Betty Friedan.
Nel añu de 1965 apaez la revista inglesa "Penthouse" so la dirección de Bob Guccione, pero consigue algame internacional cola publicación n'Estaos Xuníos nel añu 1969 cola principal intención de competir col conteníu de la revista "Playboy", caracterizándose por fotografía muncho más venturera qu'amosaba xenitales femeninos y vellu púbicu, nuna intención por atraer al públicu masculín que buscaba escenes más "risqué". N'años siguientes, "Penthouse" redefinió la pornografía, al incluyir fotografía "hardcore" con sexu penetrativo, amás de ser la primer revista n'amosar vulvas y anos femeninos de manera gráfica.
Nel añu de 1969 la Suprema Corte de Xusticia de los Estaos Xuníos d'América retira los cargos llevantaos contra un home que tenía pornografía en video pa usu personal ("Stanley v Xeorxa"). Nel mesmu añu, Dinamarca convertir nel primer país en llegalizar la pornografía, lo que derivó na alta producción de películes con material pornográfico ente los años 1970 a 1974.
La recién llegalización de la pornografía en Dinamarca dexó la producción de dos documentales fundamentales na hestoria de la pornografía: "Censorship in Denmark: A New Approach" (1970) y "Sexual Freedom in Denmark" (1970), documentales que fueron públicamente esibíos n'Estaos Xuníos. "Censorship in Denmark: A New Approach" (1970) contenía distintes formes de pornografía y sexu real, empecipiando la categoría del sexu real (inglés: "unsimulated sex") na cinematografía "mainstream" que desafiaba conceutos como'l sexu simulao, anque esta categoría yá tenía dellos antecedentes en películes europees como "Un Chant d'Amour" (1950), "Gift" (1966) y la serie documental "They Call Us Misfits" (1967). Los documentales safaron les polítiques de censura n'Estaos Xuníos pola so "conteníu educativo" pos formalizaba una tema de "importancia social", redefiniendo les morales estadounidenses sobre la exhibición abierta de pornografía. A principios de los 70's empiecen a producise, de forma masiva, gran cantidá de películes erótiques o pornográfiques en Dinamarca nes que destaquen la serie de películes "Bedside-films" (1970-1976) y la serie de películes "Zodiac-films" (1973-1978).
"Mona the Virgin Nymph" (1970) foi la primer película pornográfica en llograr una amplia distribución y recaldación económica. La película fala d'una muyer llamada Mona que lu promete a la so madre permanecer virxe hasta llegar al matrimoniu; por discutinios llegales, la película orixinal tuvo que ser esibida ensin creitos actorales, so una producción anónima (más tarde revelaríase que foi producida por Bill Oscu y empobinada por Michael Benveniste y Howard Ziehm) que la distribuyó por diversu cines porno y teatros "grindhouse" nes principales ciudaes d'Estaos Xuníos. Un añu más tarde, "Boys in the Sand" (1971) convertir na primer película pornográfica gai de mayor distribución abierta y recaldación económica, amás de ser la primer película pornográfica n'esibir creitos actorales y la primer película pornográfica n'asonsañar el títulu d'una película (parodia del títulu de la película "The Boys in the Band").
"Deep Throat" (1972) ye consagrada como la película pornográfica de mayor distribución y recaldación na década de 1970, consagrada como un ícono de la revolución sexual y un ícono del "porno chic" (Yera Dorada de la Pornografía), periodu nel que ver pornografía convertir en daqué "chic" (con estilu, con clase, popular). "Deepthroat" incluyó una trama absurda que conectaba les escena sexuales, amás d'un soundtrack "chillout" con diverses pistes de xéneros como'l "funk" y "lounge". La película tuvo un gran algame n'Estaos Xuníos y otros países, anque tuvo suxeta a les xurisdicciones sobre la pornografía, polo que tuvo prohibida la so exhibición en delles locaciones d'Estaos Xuníos. La película contenía creitos con seudónimos como "Lou Perry" pal productor Louis Peraino y "Llinda Lovelace" pa l'actriz principal Llinda Susan Boreman, amás d'humor ocasional y efectos de soníu humorísticos de fondu como campanas y pirotecnia para enfatizar los orgasmus de Lovelace.
Dempués de los disturbios nel Stonewall Inn en 1969, la comunidá LGBT llogró mayor visibilidá social, nesti enclín surde una nueva cultura d'hombre gay en California conocida como "Capo clone", cultura qu'apoderaba les característiques del home homosexual de la clase obrera. De la mesma manera, sale a la cultura popular la subcultura "leather" que se caltuviera de callao por delles décades dende la Segunda Guerra Mundial, subcultura fundamental na perspectiva homosexual de la pornografía y l'industria del sexu. Tom of Finland ye'l máximu ícono del "leather", responsable d'asitiar el "leather" y otros fetiches (marineros, obreros, "bikers" y "cowboys") dientro del imaxinariu de la pornografía gai colos sos cómics y arte hipermasculinista qu'aponderaba'l tamañu de los xenitales y nalgues de los sos personaxes y que enfatizaba escenes hipersexualizadas de sexu "rough", BDSM y "cruising".
En 1973 la Suprema Corte de Xusticia de los Estaos Xuníos d'América determina que pa considerar un trabayu como obscenu tendrán de siguise los parámetros del "Miller Test": (1) si una persona promediu, considerando estándares "de la comunidá", considera al trabayu, na so totalidá, como una obra d'interés lascivo; (2) si'l trabayu retrata, de manera ofensiva, actos que la so representación una llei claramente proscribe; y (3) si'l trabayu, tomáu na so totalidá, escarez de valor dende un puntu de vista lliterariu, artísticu, políticu o científicu ("Miller v California"). El trabayu sería namá consideráu obscenu cuando estos trés parámetros tuvieren presentes, lo que dexó finalmente la "llegalidá de la pornografía", pos la mayoría de los trabayos cinematográficos ya impresos nun cumplíen con estos trés parámetros. Esti cambéu llegal y la popularidá del VHS como dispositivu domésticu, dexaron la distribución masiva de la pornografía nesti formatu hasta finales de la década de 1990, cuando Internet empieza a ganar popularidá ya industrialízase el formatu DVD.
Delles películes pornográfiques, significatives del periodu "porno chic" dempués de "Deepthroat", inclúin: "Behind the Green Door" (1972), "The Devil in Miss Jones" (1973), "Resurrection of Eve" (1973), "The Cheerleaders" (1973), "Memories Within Miss Aggie" (1974), "The Private Afternoons of Pamela Mann" (1974), "Flesh Gordon" (1974), "Sensations" (1975), "The Story of Joanna" (1975), "A Dirty Western" (1975), "Alice in Wonderland" (1976), "Through the Looking Glass" (1976), "The Opening of Misty Beethoven" (1976), "Spirit of Seventy Sex" (1976), "Inside Jennifer Welles" (1977), "Debbie Does Dallas" (1978), "Pretty Peaches" (1978), "Inside Désirée Cousteau" (1979), "Taboo" (1980), "Talk Dirty to Me" (1980), "Insatiable" (1980), "Nightdreams" (1981), "Café Flesh" (1982) y "Reel People" (1984). Dellos productores del "porno chic" inclúin Bill Oscu, Alex de Renzy y Radley Metzger; dellos actores inclúin: Llinda Lovelace, Marilyn Chambers, Annette Haven, Georgina Spelvin, John Holmes, Johnnie Keyes, Kay Parker, Robert Kerman, Annie Sprinkle, Candida Royalle, Juliet Anderson, Harry Reems, John Leslie, Ron Jeremy, Paul Thomas, Desireé Cousteau, Jennifer Welles, Gloria Leonard, Billy Dee, Llisa De Leeuw, Jacqueline Lorains, Colleen Brennan, Nina Hartley, Seka, Traci Lords, Taija Rai y Vanessa del Ríu.
Delles películes de pornografía gay nel "porno chic" inclúin: "Nights in Black Leather" (1973), "That Boy" (1974), "Kansas City Trucking Co." (1976), "El Pasu Wrecking Corp." (1978), "A Night at the Adonis" (1978), "L.A. Tool & Die" (1979) y "The Bigger the Better" (1984). Jean-Daniel Cadinot ye unu d'el productores de pornografía gay más famosos del periodu del "porno chic". Dellos actores del "porno chic" inclúin: Zebedy Colt, Jamie Gillis, Peter Berlin y Jack Wrangler.
Na era del "exploitation" y el cine "gore" nos 70's apaez una película que definió les postures feministes sobre la pornografía, "Snuff" (1976). La película retrataba la hestoria d'una muyer envuelta nuna secta ocultista nuna rexón de Arxentina, que ye asesinada en siendo abusada sexualmente por homes d'identidá desconocida. La película, a pesar de tener escenes de sexu real, nun foi catalogada como película pornográfica y foi promocionada como película "snuff" (meses dempués afayóse que l'asesinatu vistu na película foi actuáu, anque popularizó les lleendes urbanes d'asesinatu real nel cine y, poques gracies, el términu "snuff" na cultura popular). La película españó la crítica feminista por retratar l'asesinatu ensin sentíu d'una muyer inocente que ye oxetu d'abusu sexual, avivando les crítiques escontra'l sexismu na pornografía y el sometimientu de la muyer pal prestar del home na industria del sexu y la prostitución. Esta filosofía intensificó les guerres feministes pol sexu (alderiques feministes ente los años 1970 y los años 1980 que trataron les postures sobre temes como la pornografía, la industria del sexu, la prostitución, la homosexualidá, la bisexualidá, el transgénero y el BDSM) y estremó al feminismu en dos ideología: el feminismu anti-pornografía que considera a la pornografía como un símbolu sexista de represión y sometimientu de la muyer, y el feminismu pro-sexu que considera a la pornografía como una representación de empoderamiento y llibertá sexual autónoma de la muyer.
Ante les nueves escenes feministes y la diversidá d'opiniones sobre la pornografía, apaez la revista "Playgirl" en 1973, consagrándose como la primer revista pornográfica con enfoque feminista (definiendo lo que güei se conoz como pornografía feminista o "female friendly"). "Playgirl" apaez enfocada a les muyeres heterosexuales como una respuesta contra-sexista a la revista "Playboy", pos se caracterizó por fotografíes estilu "beefcake" d'homes físicamente curiosos (razón pola qu'un porcentaxe considerable de los sos consumidores son hombre gay) y, dacuando, fotografíes d'escenes "hardcore" que yeren más sensibles al gustu femenín, pos enfatizaban l'erotismu y otros elementos sensuales qu'oldeaben cola burda pornografía de publicaciones como "Playboy", "Hustler" y "Penthouse".
A mediaos de los años 1990, apaez la pornografía en formatu DVD, dexando una distribución mayor de material erótico. Ente 1995 y 2000, delles empreses productores de pornografía incorporar a Internet y abren los sitios oficiales de les sos marques, tales como la revista "Playboy" en 1994 y la revista "Hustler" en 1995. Esi mesmu añu, incorpórase al algame d'Internet el serviciu de videoconferencia que fixo posible la capitalización de "live cams" y servicios de "cyber sex". L'anonimatu, l'accesibilidá y la asequibilidad convirtieron a Internet nun depósitu incomprable de pornografía a partir de los años 2000, dexando l'accesu a los sos usuarios a conteníu, videos, fotografíes, xuegos y servicios como "sex cams" y "hookups", anque tamién dexó un algame anónimu de pornografía de calter illegal.
A finales de los años 1990, l'actriz Jenna Jameson ye consagrada como "The Queen of Porn" (La Reina del Porno). Jameson convertir na imaxe de la industria de la pornografía con una carrera de quince año (1993-2008) que la asitió como l'actriz pornográfica más famosa con más de 100 películes qu'inclúin: "Up and Cummers 11" (1994), "Flashpoint" (1998), "Virtual Sex with Jenna Jameson" (1999) y "Brianna Loves Jenna" (2001). La película pornográfica más vendida de la hestoria ye la "sex tape" de Pamela Anderson y Tommy Llee.
Los sitios públicos de "video host" "Pornhub", "Redtube" y "YouPorn" apaecen na segunda metá de los años 2000, anguaño marques alministraes pola compañía d'intelixencia informática "Manwin Media" ("MindGeek"). "Manwin Media" ye la compañía más grande de pornografía "en llínea" nel mundu con estudios pornográficos como "Brazzers", "Men.com", "Dixital Playground", "Reality Kings", "Mofos", "JuicyBoys" y "Tranny Surprise", amás de páxines de "video sharing" que se menten embaxo. Los estudios en llínea de pornografía rexistren, anguaño, les sos vientes en suscripciones y membresías d'accesu garantizáu, amás de que la mayoría incorporen tiendes en llínea qu'ufierten les producciones propies de la compañía en formatu DVD o Blu-ray, amás de xuguetes sexuales, ropa, "memorabilia", etc. La gran mayoría de los estudios pornográficos incorporen la tecnoloxía HD pa la filmación de les sos producciones, amás d'espublizase en sitios de "video host" y servicios de cites en llínea y "hookups". Sitios como "Vimeo" y "Tumblr", polos sos términos de conteníu non tan estrictos, dexen la circulación de pornografía nos sos sitios, a pesar de nun ser sitios pornográficos, lo que denota una nueva cultura (Xeneración XXX) acostumada a la pornografía.
La distribución d'estes películes por Internet desenvolver a partir, aprosimao, de 2008. Primero por membresía, dempués por vienta o arriendu de copies dixitales (arquivos). Llueu se crearon plataformes como "Pornhub", "Redtube", "YouPorn", "Tube8", "XTube", "Spankwire", "Keezmovies", "Extremetube", "Sextube" y "GayTube", y munches más pequenes. Dexen que cualesquier que se declare d'edá llegal puede upload los arquivos que-y dean la gana, y dada la gran baxada en costo (bastaba cualesquier smartphone). abondaben les amadoras. (Los varones namá interesaben nel pequenu mercáu gai.) Dalgunes quieran aportar a actriz, dalgunes vienden los sos arquivos al traviés de la plataforma pero otres facer pol puru gustu d'esibise y ayudar a masturbadores llegar al orgasmu. Amás, estes abondoses amadoras pueden faer actos estremos -- la tortura y la escatoloxía, por casu -- refugaes por que les compañíes grandes, que'l so riesgu yera enforma mayor.
D'ellí, vídeos fechos por amaturgas que crecíen bien de, apaecía llueu una cantidá de material robada. Esto podía ser sesiones de webcam que la so grabación y distribución ensin permisu son crímenes. Y munches escenes cortaes de películes porno, suprimiendo los datos identificativos. Les plataformás nun toleren estos robos; si quéxase'l dueñu d'un vídeu lo bájan nel intre. Pero son tsntos los vídeos -- solo una plataforma puede recibir 5.000 vídeos nuevos acaldía -- que ye imposible esaminalos toos. La situación estä fuera de control, nin puede controlase. Tuvo un efectu marcáu sobre les empreses pornográfiques, que les sos vientes baxaron (2016) más del 50%.
ref name="pornhis" />
Anque pueden realizase delles clasificaciones según los participantes, la temática o les postures, una forma bien estendida d'arrexuntar los xéneros pornográficos ye de menos a más esplícitu (yá sían les postures de pose o les acciones representaes). D'esta manera taríen:
Ye'l xéneru pornográficu nel que les escenes de sexu nun s'amuesen de forma esplícita. Nel cine y la televisiónsobremanera, nun inclúi primeros planos de xenitales (masculinos nin femeninos) y tampoco amuesa en detalle penetraciones y felaciones. Los actores o modelos suelen tapar una parte de los sos cuerpos. Esti xéneru haber practicáu y practiquen munches muyeres y homes más o menos famosos, como Demi Moore na película Striptease. Tamién s'emplega na publicidá, anque esti usu foi criticáu por organizaciones feministes.
Esti tipu de pornografía subdividir según la orientación sexual: heterosexual, homosexual (masculín o femenín) y bisexual. Les primeres películes pornográfiques y la gran mayoría de les películes actuales son heterosexuales; les películes homosexuales son les segundes más vendíes y producíes. Esiste tamién la variante del xéneru transexual y la zoofilia (actos sexuales con animales).
Les famoses revistes "Playboy" o "Penthouse" son quiciabes los exemplos más conocíos d'esti tipu de pornografía. Magar esistir clasificaciones que les asitien nel apartáu anterior.
El postporno o posporno busca deliberadamente subvertir les riegles del porno tradicional (y, con ello, de los modelos de sexualidá que la sofiten) con fines políticos (sirvir de mediu a l'articulación d'otres sexualidaes posibles, ayenes a los cánones hexemónicos).
El conceutu «postporno» foi introducíu pol fotógrafu eróticu Wink van Kempen y popularizáu pola activista, trabayadora sexual y artista Annie Sprinkle. Desenvolver na década de los 90’s n'EEXX y Canadá conectáu col activismu queer y el post-feminismu. Surdió como un nuevu estatutu de la representación sexual: al traviés d'una deconstrucción de la heteronormatividad y naturalización, Sprinkle fíxonos pensar nel sexu como una categoría abierta pal usu y apropiación del prestar más allá del marcu de victimización de la censura y el tabú. El movimientu atópase güei activu y resulta correspondese con un ambiente creativo y revolucionario que nos llama a cavilgar sobre lo que ye una imaxe pornográfica, lo que ye'l xéneru, y tou lo que, a última hora, plantégase'l llamáu transfeminismo
Ye llabor de la postpornografía faer qu'otres sexualidaes y otres práctiques sexuales salten al panorama públicu y, por tanto, políticu; el so discursu críticu revisa la hestoria del porno dende'l post-feminismu y les lluches homosexuales pa ganar un espaciu de representación y consumu de la sexualidá y dexar la visibilización de lo otru, antes ausente na pornografía. El postporno, entendíu como representación propia del movimientu queer, alluga nel so centru dinámiques de empoderamiento, n'estrecha relación con estratexes d'apropiación; ye toma de poder en sí mesmu, pero tamién representación d'apropiaciones posibles y ceador por tantu de realidaes disidentes del discursu normativu.
Denominar pornografía infantil a toa representación de menor d'edá menores d'edá de cualesquier sexu en conductes sexualmente esplícites. Puede tratase de representaciones visuales, descriptives, como por casu en ficción, o inclusive sonores.
"Pornografía" ye un términu difícil de delimitar, sicasí cuando se trata de pornografía infantil, ésta atópase espresamente definida nel protocolu facultativu de la Convención sobre los Derechos del Neñu de la Organización de les Naciones Xuníes nos siguientes términos:
La situación llegal de la pornografía depende de cada país y del tipu de material. En dellos países toos les formes de la pornografía son illegales, ente qu'otros tienen lleis bien lliberales sobre la pornografía d'adultos. Los actores que participen en películes pornográfiques tienen de ser mayoría d'edá mayores d'edá.
Anguaño esiste una corriente de pensamientu que considera a la pornografía como una nueva forma d'arte, que tien por oxetu amosar la guapura de la sexualidá humana. Los que sostienen esti paecer señalen que munches formes d'arte nun principiu fueron feches de menos, infravaloradas o incomprendidas, como asocedió coles obres d'arte del Postimpresionismo del pintor holandés Vincent Van Gogh, al cual nunca reconocióse-y nengún valor significativu a les sos obres mientres la so vida. Tantu foi asina qu'inclusive una señora de la so dómina usó unu de los sos cuadros pa tapar un fuexu del so gallineru. Manifiesten que'l mundu camuda costantemente y siempres camudó, que camuden los intereses o apaecen nuevos intereses, y camuda l'arte y apaecen nueves formes d'arte.
Delles persones, como'l productor de pornografía Larry Flynt y l'escritor Salman Rushdie, argumentaron que la pornografía ye vital pa la llibertá y que una sociedá llibre y civilizao ten de ser xulgada en función de la so disposición a aceptar la pornografía. Esta teoría vese reforzada pol fechu de que bien pocos réximes dictatoriales dexen o dexaron la pornografía; yá sían estos confesionalye, como la España de Francisco Franco, o comunistes, como la Kampuchea Democrática.
Per otru llau, la so esistencia provoca un fuerte refugu en determinaes cultures o sectores conservadores de la sociedá. En contra de la pornografía arguméntase que:
La crítica a la pornografía provien principalmente de dos direcciones: per una parte, de los conservadores y relixosos, y por otra de dellos sectores feministes.
El conservadores relixosos llomen la pornografía d'inmoral y consideren qu'el sexu ta acutáu pa les pareyes casaes y que la proliferación de la pornografía da llugar a un aumentu de lo que llamen comportamientos inmorales na sociedá. Relixones con ampliu númberu de adeptos en tol mundu, como'l catolicismu conderguen la esistencia de la pornografía. Por casu, pa esta relixón l'actu sexual tien d'empobinase a ser una fonte de felicidá mutua qu'ayude a xunir a una pareya heterosexual y que per mediu d'esti actu asoceda la procreación. Tamién el Islam conderga tajantemente la pornografía.
Dellos críticos feministes, especialmente estadounidenses, consideren que la pornografía degrada a les muyeres al utilizales como oxetos sexuales pal esfrute de los homes, yá que ello ye que na gran mayoría de les películes y fotografíes l'home tien un papel dominante. Tamién la critiquen por tar na so inmensa mayoría empobinada a un públicu masculín, xeneralmente heterosexual, y polo tanto ufiertar una visión bien unillateral de la sexualidá.
Suel dase un especial refugu, en relación cola pornografía na so aguada más dura, como pue ser la qu'esplota'l sadismu, el sadomasoquismu, la zoofilia, la pedofilia, la coprofilia o la necrofilia.
Otros estudios que resaltaron les consecuencies negatives de la pornografía son los siguientes:
Sicasí, dellos otros estudios demostraron la inesistencia d'un venceyu ente la pornografía y la violencia sexual. Ye'l casu del estudiu sociolóxicu del investigador canadiense Simon Louis Lajeunesse, profesor acomuñáu de la Universidá de Montreal, quien dempués d'investigar la tema mientres dos años llegó a la conclusión de que pa la mayoría de los usuarios trátase, más bien, de satisfaer una fantasía marxinal por cuenta de la so "monosexualidad" (espresión orixinal del filósofu francés Michel Foucault) y que sería abusivu extrapolar casos patolóxicos. Los afayos del so estudiu fueron, en resume, los siguientes:
Según asocede cola prostitución, el feminismu tien opiniones estremaes con al respective de la pornografía, dichu alderique enmarcar nos alderiques feministes sobre la sexualidá qu'empiecen cola década del 1980.
Una corriente, llamada abolicionista y representada por Catharine Mackinnon y Andrea Dworkin, va utilizar la pornografía como modelu pa esplicar la opresión política y sexual de les muyeres. Sol eslogan de Robin Morgan «la pornografía ye la teoría, la violación la práctica», conderguen la representación de la sexualidá femenina llevada a cabu pelos medios de comunicación como una forma de promoción de la violencia de xéneru, de la sumisión sexual y política de les muyeres.
La otra corriente, denominada prosexo y de la cual Ellen Willis ye una de les pioneres, critica la complicidá del feminismu abolicionista coles estructures patriarcales que reprimen y controlen el cuerpu de les muyeres na sociedá heterosexual. Pa Willis, les feministes abolicionistes devuelven al Estáu'l poder de regular la representación de la sexualidá, concediendo doble poder a una institución ancestral d'orixe patriarcal. Les resultancies del movimientu antipornografía en Canadá resultaron, según Beatriz Preciáu, en censura contra películes y publicaciones procedentes de sexualidaes minoritaries, especialmente les representaciones lesbianes (pola presencia de consoladorye.) y les llesbianes sadomasoquistes (que la comisión estatal consideraba vexatories pa les muyeres), ente que les representaciones estereotipaes de la muyer nel porno heterosexual nun resultaron censuraes.
N'años recién, la producción mundial de pornografía viose duramente afectada pol problema de les copies non autorizaes en llínea, que punxeron el porno al algame de munchos a un costo desaxeradamente amenorgáu. En sitios de video en llínea como (YouPorn, RedTube), servicios d'agospiamientu d'arquivos (RapidShare, Mega), redes p2p (BitTorrent, MLDonkey), y otros sitios los usuarios pueden ver o descargar tou tipu de filmes pornos, dende pequenos fragmentos de 10 minutos de duración, hasta películes completes de 1 hora o más, de forma dafechu gratuita, lo que causó enormes perdes financieres a la industria.
En Estaos Xuníos, el principal productor mundial de porno, les principales empreses rexistraron descensos nes sos ganancies d'ente 25 % y 40 %. A fines de 2010 corríen rumores de que los estudios más importantes habíense vistu obligaos a despidir a numberosos actores y actrices y a menguar la so producción, ente que los estudios más pequenos sumieren. En Europa la situación paez ser similar.
En América Llatina, les copies ensin autorizar de dichos materiales tuvo efectos significativos en Brasil y Arxentina, los dos principales países productores del xéneru na rexón. Nel primeru, la empresa Brasileirinhas almitió en 2008 que les sos vientes cayeren considerablemente, anque ensin mentar númberos, ente que "100% Vídeu", la principal cadena de videoclubes del país, decidió retirar los DVD pornos de les sos estanteríes, por cuenta de la escasez de demanda de los veceros. N'Arxentina, en tantu, de los dos empreses productores qu'esistíen en 2009, una cesó les sos actividaes y l'otra atópase a puntu de cerrar.
Esisten tamién otros motivos, amás de les copies ensin autorizar, que provocaron la crisis de la industria pornográfico: per una parte, la proliferación de pequeños productores, "freelance" en dellos casos, y les grabaciones de particulares, con escasu o nengún ánimu d'arriquecimientu, colgaes n'internet. Dambos casos tán rellacionaos coles facilidaes de grabación, edición y distribución que dexen los medios dixitales.
Sexu
Rede Internet
Internet ye una rede mundial de millones d'ordenadores interconeutaos per aciu de protocolos TCP/IP. Tamién úsase esti nome como sustantivu común pa designar a cualisquier rede de redes que use les mesmes teunoloxíes qu'Internet, independientemente de la so estensión o de que seya pública o privada.
Internet nun ye sinónimu del World Wide Web. Ésta ye parte d'aquella, siendo la World Wide Web un de los servicios qu'ofrez la rede Internet. La Web ye un sistema d'información más reciente (1995) qu'emplega la rede Internet como mediu de tresmisión.
Dellos de los servicios disponibles n'Internet, aparte de la Web, son l'accesu remotu a otres máquines (SSH y telnet), transferencies de ficheros (FTP), correu electrónicu (SMTP), boletines electrónicos (news o grupos de noticias), charres en llinia (IRC y chats), mensaxería instantaneo (MSN Messenger, ICQ, YIM, AOL, Jabber/XMPP), etcétera.
Velociraptor
El Velociraptor - Velociraptor mongoliensis - foi un dinosauriu de la familia dromeosauridae del cretácicu superior (Campanian). Del tamañu d'un coyote, rápidu y delgau, tenía una tiesta curva y garres con forma de focete nes pates.
Topáronse restos d'un "Velociraptor" no que parecía posición de batalla apretando ente los brazos la tiesta d'un esqueletu de "Protoceratops". Los dos animales debieron mancase nel encuentru nel que morrieron. Esti raru descubrimientu topose en Mongolia.
Alfa
L'Alfa (Α α) ye la primer lletra del alfabetu griegu. Como símbolu numéricu represenaba l'un. 
El so nome vien de la palabra "alef" ("xatu") en feniciu. Esta llingua desarrolló un sistema d'escritura del que deriven, aparte del alfabetu griegu, los principales abyads semíticos, como l'hebréu , l'araméu y, indirectamente l'árabe. La lletra griega, amás de recibir el nome del feniciu, garra tamién la so representación, nel orixe una representación estilizada de la cabeza d'un xatu.
Más tarde, l'alfa dio orixe a la lletra A ( a en minúscula ) de los alfabetos llatín y cirílicu.
La lletra alfa suel usase como símbolu en varies disciplines:
Estáu
Un estáu ye, en drechu internacional y rellaciones internacionales, una institución política que tien soberanía, ye dicir, que nun ta baxo nenguna otra división política. 
Suel usase'l criteriu al que se llegó na Convención de Montevideo, que diz nel so primer artículu:
Estáu d'agregación de la materia
L'estáu d'agregación de la materia ye la condición na que s'alcuentra un cuerpu y que varía al camuda-y les condiciones de presión, volume o temperatura. 
Anguaño conócense 5 estaos:
Presión
En física la presión ye la fuercia por unidá de superficie (Fuercia / Área):
Nel Sistema Internacional d'Unidaes la presión mídese en newtons por metru cuadráu, unidá derivada que se llama pascal, de símbolu Pa. 
Temperatura
La temperatura ye una magnitú física que carauteriza un sistema y que s'emplega pa describir la tresferencia de calor o enerxía térmica ente esi y otros sistemes. Dende'l puntu de vista microscópicu ye una midida de la enerxía cinética del movimientu aleatoriu de les partícules que formen el sistema.
Pa midir les temperatures a escala macroscópica úsense los termómetros. 
Nel Sistema Internacional d'Unidaes la unidá de temperatura ye'l Kelvin. Esta unidá escríbese tal cual, ensin el términu "grau" o "graos", un error mui espardíu.
Tamién s'empleguen otres unidaes:
Jigoro Kano
El Dr. Jigorō Kanō (嘉納 治五郎 "Kanō Jigorō"), (28 d'ochobre de 1860, Kobe, Xapón - 4 de mayu de 1938), foi'l fundador del judo.
En 1882 Kanō entamó col Kodokan Judo. El so sistema d'artes marciales (judo) eclipsó a les antigües escueles de jujutsu nel Xapón, y incluso llogró que'l judo s'incorporare al sistema educativo xaponés. 
Kanō foi representante del Xapón énte'l Comité Olímpicu Internacional y el so suañu yera ver el judo nunos Xuegos Olímpicos, cosa que sucedió en 1964, 24 dempués de que morriera a bordo del "SS Hikawa Maru" cuando facía un viaxe de regresu al Xapón.
Udrión
Udrión ye una parroquia y una población del conceyu d'Uviéu, n'Asturies. Forma parte del territoriu que nun sen estensu se conoz como Trubia (parroquies de Trubia, Pintoria y Udrión, y barriu de Sotu (Godos)). Como'l restu d'esti territoriu, perteneció hestóricamente al conceyu de Grau, del que s'estremó en 1885 al envís d'amestase al d'Uviéu.
Tien una población de 151 habitantes (INE 2005) ya inxer (ente otres) les siguientes entidaes toponímiques: La Canal, La Moral, El Monte Lloi, La Cuesta Udrión, Las Tres Vías, Molina, Udrión de Baxu, Gubín, La Viesca, La Veiga, Molina, etc.
California
California ye un estáu federáu de los Estaos Xuníos asitiáu nan costa suroeste del país. Tien una población de 38 millones d'habitantes y ocupa una superficie de 410.000 km². Con estos datos, California póstiase como l'estáu más pobláu de los Estaos Xuníos y el terceru con mayor estensión (dempués d'Alaska y Texas).
La fastera foi habitada milenariamente polos nativos americanos enantes de les primeres espediciones europees nel sieglu XVI. La corona Española colonizó les árees de la costa del territoriu en 1769 enantes de qu'ésti pasara a formar parte de Méxicu tres la Guerra de la Independencia de México (1810-1821). California foi parte del territoriu mexicanu hasta la guerra ente México y Estaos Xuníos de 1846-1848. A la fin de la guerra, y como condición pa la paz, la República Mexicana foi obligada a ceder el territoriu a los Estaos Xuníos nel Tratáu de Guadalupe Hidalgo. La "Fiebre del Oru" na dómina 1848-1849 provocó una inmigración de 90 mil estaoxunidenses procedentes del restu del país. A la fin, California convirtióse nel 31 estáu de los Estaos Xuníos en 1850.
Magar el so clima fonderamente soleyeru da una imaxe de ciertu abandonu nos sos habitantes, en comparanza con los del restu de la costa occidental de los Estaos Xuníos, la economía de California ta ente les 10 potencies económiques más importantes del mundu (alreor de 1,55 billones de dólares en 2004, lo que supón el 13% del Productu Interior Brutu (PIB) de los Estaos Xuníos, que ye de unos 14 billones de dólares. Les cimeres actividaes económiques del estáu son l'agricultura, l'ociu, la enerxía elléctrica y el turismu. En California allúguense dalgunes de les fasteres económiques más importantes d'Estaos Xuníos, tales como Los Angeles (entretenimientu, ociu), el Valle Central (agricultura), "Silicon Valley" (informática y alta teunoloxía) y el Valle de Napa (vinu).
Nun entamu la pallabra "California" referíase a una rexón más grande, compuesta pol territoriu del anguaño estáu de California más la totalidá o parte de Nevada, Utah, Arizona y Wyoming y la mexicana de península de California.
La teoría con más sofitu ye que la pallabra "California" deriva del nome de la rexente d'un paraísu ficticiu domináu por amazones negres, la reina "Califia". El mitu de Califia rexístrase nuna obra de 1510, "Las hazañas de Esplandian", quinta secuela de "Amadís de Gaula", escrita por escritor d'aventures español Garci Rodríguez de Montalvo. El reinu de Califia o Calafia ye descrito por Montalvo como una tierra alloñada habitada por grifos y otres estrañes besties y bayurosu n'oru:
"California" ye'l quintu nome d'orixe européu más antiguu n'Estaos Xuníos. Foi impuestu na espedición española dirixida por Diego de Becerra y Fortún Jiménez que nomaron "islla de California" al estremu inferior de la península de California, cuando desembocaron ellí en 1533 por mándáu d'Hernán Cortés.
En 1542, Juan Rodríguez Cabrillo foi comisionao por Pedro de Alvarado y sofitao por Antonio de Mendoza y Pacheco, primer virrei de la Nueva España, pa esplorar el Pacíficu Norte, la península de Baxa California y el Golfu de California o Mar de Cortés, que foran descubiertos recientemente y esploraos por Francisco de Ulloa, Fernando de Alarcón, Juan de Fuca y Domingo del Castillo. Con esos viaxes amosárase que la península de Baxa California nun yera una islla sinón que taba amecida a tierra firme y arodiada d'agua por un golfu (el de California) y el Mar del Sur (océanu Pacíficu).
Cabrillo cuntaba atopar la mítica y rica ciudá de Cíbola, que se camentaba esistía en dalgún llugar al norte de la costa del océanu Pacíficu, amás d'esquerar l'inesistente pasu o Estrechu d'Anián que se decía amecía al norte los océanos Pacíficu y Atlánticu.
El 24 de xunu de 1542 en trés buques partió la espedición del puertu de Navidá, Colima (Méxicu). Acompañaben a Cabrillo, marineros, soldaos, nativos, un sacerdote, alimentos pa dos años, animales en pie y mercancíes. Cabrillo comandaba la pequeña flota a bordu del "San Salvador", buque insignia qu'él mesmu anició.
Dempués de zarpar percorrió la costa de Colima y dirixóse hacia la península, qu'acolumbró'l 3 de xunetu, arribó a San Xosé del Cabu (Baxa California) y ehí proveyóse d'agua.
El día 13 del mesmu mes descubrió la bahía de Madalena, a la que nomó como tal. El día [5 d'agostu]] descubrieron la islla de Cedros, na cual asitiarion hasta'l día 10 del mesmu mes, siguieron el viaxe pola costa de la península de Baxa California y llevantando mapes, y el día 17 de setiembre llegaron al anguaño puertu d'Ensenada (México), al que nomaron San Matéu.
El 28 de setiembre de 1542, Cabrillo atopó un "puertu mui bonu y seguru"; acabada de descubrir la bahía de San Diego, a la que nomó "San Miguel" n'honor al santu del día. Seyes díes dempués siguió'l so viaxe d'esploración n'agües desconocíes pa los europeos. El 6 d'ochobre taba en San Pedru y el 9 en Santa Mónica. Dambes poblaciones forman anguaño parte de la fastera metropolitana de la ciudá de Los Angeles.
El día 10 d'ochobre llegó la espedición a San Buenaventura, el 18 arribaron a Santa Bárbara y llegaron a Punta Concepción el día 17. Por aciu de los fuertes vientos contrarior, les naves regresaron y abellugáronse na isla de San Miguel frente a San Buenaventura, ensin ser quienes a avanzar al norte durante dellos díes. El 11 de payares llegaron a Santa María y el mesmu día algamaron el cabu San Martín que s'alluga nel Condáu de Monterrey.
Pola mor de los fuertes vientos y truenes les naves desapartáronse y dempués de dellos díes esquerándose aconceyaron el 15 de payares y navegaron ensin rumbu, descubriendo bahía de los Pinos, conocida anguaño como bahía de Monterrey.
El 18 de payares navegaron hacia'l sur, esquerando l'abellugu de la bahía de la islla de San Miguel, au arribaron el día 23. Los siguientes trés meses pasáronlos ehí esperando qu'esbanciaren les truenes d'iviernu.
Juan Rodríguez Cabrillo murrió'l día 3 de xineru de 1543 na islla de San Miguel per aciu d'un brazu nel que se mancó al cayer nun xaréu escontra los nativos. Camiéntase que los sos restos foron sepultaos na islla Santa Catalina, frente a la ciudá de Los Angeles.
El 18 de febreru de 1543 la flota empobinóse nuevamente hacia'l norte baxo'l mandu de Bartolomé Ferrelo. Con vientos favoratibles algamaron el 1 de marzu la punta Mendocino, llamada asina n'honor d'Antonio de Mendoza y Pacheco, primer virrei de la Nueva España, patrocinador de la espedición. Punta Mendocino afáyase cerca de la llende norte de California, asina que ye probable que la espedición trespasara les llendes y llegara hasta'l vecín estáu d'Oregón.
El territoriu foi esplorao por españoles como Cabrillo, pero poco dempués el pirata y corsariu Francis Drake vindicó en 1579 toles tierres al norte de la punta Loma (anguaño Point Loma en nome de la reina Sabela I d'Inglaterra. Magar esta reclamación, la rexón de California foi fonderamente inorada polos poderes europeos nos siguientes 200 años.
La situación camudó drásticamente cuando'l fraile español Frai Junípero Serra fundó la primer misión franciscana nel área de San Diego en 1769. Col sofitu d'una pequeña fuercia militar, el franciscanu afitó en pocu tiempu más misiones en San Carlos de Monterrey (California) y la bahía de San Francisco. El crecimientu d'allugamientos seglares acompañó al desendolcu de les misiones franciscanes. Nesti mesmu periodu, dempués de que Gaspar de Portolá descubriera la bahía de San Francisco (entós llamada bahía de la Bodega) fundóse Yerba Buena, anguaño conocída como San Francisco mientres que Bruno de Heceta y Juan Francisco de la Bodega y Quadra espardíen les posesiones españoles californianes hasta l'anguaño islla de Vancouver y San Lorenzo de Nutcas y inclusive cola espedición d'Alejanddro Malaspina fasteres meridionales de l'anguaño Alaska. Esti espardimientu tuvo un efeutu negativu nos pobladores autóctonos qu'entamaron a desapaecer col afitamientu d'encomiendes nel área.
Pa sofitar el desendolcu agrícola y ganaderu del área, los españoles sofitaron l'afitamientu de ranchos en forma de llatifundios apurríos gratuitamente, qu'ocupaben grandes estensiones, pero nun teníen munchos habitantes. Esto dio pasu al espoxigue de la ganadería de gran proporción na Alta California.
Nel entamu de los años 1800, colonos rusos entraron nel área dempués de tener reclamao y obtenío Alaska. La presencia rusa concretóse nun pequeñu fuerte al norte de San Francisco llamáu Novo Sebastopol, el cual dempués de 1820 foi reintegrao a México.
En 1816 el corsariu franco-arxentín Hipólito Bouchard tomó durante unes selmanes los cimeros puertos de l'Alta California. El 20 de payares de 1818 el vixía de Punta de Pinos, allugáu nún de los estremos de la bahía de Monterrey, acolumbró dos embarcaciones arxentinas. Na madrugada del 24 de payares, Bouchard ordenó a los sos homes que se punxeren al mandu de los botes. Nes embarcaciones, comandaes por Bouchard, afayábanse 200 homes, 130 armaos con fusiles y 70 con llances. Desembarcaron a una llegua del fuerte, nuna caleta oculta poles altures. La resistencia del fuerte foi mui sonce, y tres una hora de combate foi enarbolada la bandera arxentina. Los arxentinos tomaron la ciudá per seyes díes, nos que s'apropiaron del ganáu, quemaron el fuerte, el cuartel de los artilleros, la residencia del gobernador y les cases de los españoles xunta los sos güertos y xardines.
Esto preanunciaba la fin del dominiu colonial español na rexón y el trespasu al nuevu estáu de México, sicasí, verificábase d'igual miente la cada vegada más asidua llegada de navíos ingleses y estaoxunidenses que se dirixíen a Vancouver y a les zones de Seattle y Portland respectivamente.
En 1821, California tornóse nuna de les tres provincies interiores que tenía Méxicu al norte de Río Grande xunta Texas y Nuevu Méxicu, cuando esti país tuvo la so independencia. El gobiernu secular mexicanu ceo acabó col sistema de les misiones y munchos de los allugamientos foron abandonaos, calteniéndose poco cohesionada la sociedá de los "californios".
La capital del gobiernu mexicanu taba en Monterrey, antaño conocida como San Carlos del Monterrey.
Sicasí l'apertura de los mercaos de China tres la campaña inglesa de la Guerra del Opiu, y de Xapón, tres la espedición del comodoru Pearry, fexo mui guapa California pa los Estaos Xuníos, que ya se repartieren l'antaño territoriu d'Oregón (anguaño estaos de Washington, Idaho y Oregón con Inglaterra (fastera de l'anguaño Columbia británica).
El control mexicano (reconocíu poles potencies enantes mentaes en 1825) sobre l'Alta California o Nueva California (anguaño California estaoxunidense) acabó cuando un grupu d'estaoxunidenses mandaos por Richard henry Dana y John Sutter más el coronel Mariano Vallejo, integrantes de la sociedá secreta del "Black Bear", declariaron el 14 de xunu de 1846 la independencia de la República de California. Casi desiguida los rebeldes permitieron la ocupación d'ésta poles fuercies estaoxunidenses que taben en guerra con Méxicu; asina y too na Alta California prodúxose una de les poques victories mexicanes, en San Pascual).
La derrota mexicana na Intervención estaoxunidense en México obligó al gobiernu mexicano pol Tratáu de Guadalupe Hidalgo a ceder California a Estaos Xuníos, xunto coles demás Provincies Interiores, en 1848. Esi mesmu añu descubrióse oru en California, más exactamente nun llugar llamáu Coloma dientro del "Sutter's Mill" (Molín de Suter), anguaño Sacramento, y llegaron munches persones al nuevu territoriu estaoxunidense pa esquerar oru y prebar suerte. En pocos años, los 4000 habitantes qu'había, tuvieron qu'asimilar la fuerte inmigración.
California oficialmente tornóse nun estáu en 1850 y dende entós la capital allugóse en Sacramento, sostituyendo a Monterrey. La entrada de California na xunión foi mui controvertida per aciu del desequilibriu políticu que causaba la entrada d'un estáu non esclavista nel país. Per dalgún tiempu sofitóse la idea de dixebrar l'estáu en dos: ún esclavista y otro "llibre". Tal como asocediera con Texas y Nuevu Méxicu al ser tresformaos en territorios (y dempués abondo n'estaos) estaoxunidenses, los sos territorios foron repartíos ente otros nuevos, por exemplu con partes de California anicióse Nevada y parte d'Arizona, ensin contar colos territorios ya cedíos enantes de 1825.
L'estáu beneficióse del impautu del descubrimientu d'oru, pero eso nun amansió les tensiones llocales. Les elleiciones presidenciales de 1850 amosaron la dixebra estatal, ya que trés candidatos se repartieron los votos, ganando Abraham Lincoln l'estáu namás col 32% de los votos. L'escenariu taba encesu pa una griesca ente les fuercies polítiques y sociales d'Estaos Xuníos.
L'entamu de la Guerra de Secesión dixebró a los habitantes del estáu de California. La mayoría de los residentes anglosaxones veníen del sur y del mediu oeste estaoxunidense, fasteres que s'oponíen a la política republicana d'Lincoln. Xeneralmente l'estáu amecióse a la guerra a favor de la Xunión y escontra la secesión del sur. Sicasí, munchos californianos s'amestaron a la causa de los insurxentes.
A la fin na la guerra, el gobiernu federal foi quien a controlar California y el sentimientu pro-sureñu de munchos de los habitantes entamó a apagase.
La fin de la guerra en 1865 permitió'l desendolcu industrial del estáu. La población continuó medrando, pero ceo una "histeria mariella" se fexo presente nel estáu. En 1882 el númberu d'inmigrantes asiáticos foi allindao por delles actes que discriminaben especialmente a la población china. Durante la presidencia de Theodore Roosevelt féxose un tratáu diplomáticu qu'allindó'l númberu d'inmigrantes xaponeses.
Gran parte del desendolcu económicu del estáu debióse al aniciu del ferrocarril trescontinental tres la fin de la guerra. Nesti mesmu periodu, el gobiernu aportó terrenos baratos a la xente cola fin de poblar los territorios occidentales.
Durante les primeres trés décades del sieglu XX la economía llariega continuó medrando a reblagos. Hollywood principió a ser un centru de filmes comerciales nesi tiempu. Los Angeles y otres ciudaes beneficiáronse de les rutes del ferrocarril. La economía desaceleróse durante la Gran Depresión. Nin la depresión foi quien a acabar col medru demográficu del estáu, agora alimentáu por xente ensin emplegu.
La Segunda Guerra Mundial foi una razón pal medru de la economía. Nel trescursu del conflictu prindóse a ciudadanos d'orixe xaponés como midida preventiva. La industria aeronáutica tomó gran importancia en California nesta dómina. Astilleros navales foron espardíos en Long Beach, San Diego y San Francisco.
Nos años 1950 y años 1960 l'espoxigue de la cultura residencial benefició al estáu, que se tornó nel más poblao d'Estaos Xuníos. La venta de casas unifamiliares y la estaya de servicios tornáronse nes actividaes económiques más importantes. La población del estáu algamó los 20 millones en 1970.
California tornóse nun centru importante pa la televisión. En 1955 inauguróse'l Disneyland Resort n'Anaheim.
A fines de los años 1960 entamara otra revolución social nel estáu, la de los hippies, que tomaron a San Francisco como la so capital. En 1965 hubo disturbios raciales nel sur de Los Angeles. La Universidá de California en Berkeley tornóse nun centru natural del movimientu escontra la griesca de Vietnam y a favor de la llibertá d'espresión. En 1967 culminó'l movimientu hippie col llamáu branu del amor.
La década de 1970 vio l'entamu d'un gran incrementu de la población d'orixe hispanu nel estáu y un movimientu favoratible colos drechos de los gays. Los años 80 tornaron a California na outava economía más grande del mundu, porriba de la mayoría de los países europeos.
La siguiente década namás sirvió p'afitar la importancia de California como la capital del desendolcu dixital, la teunoloxía d'altu nivel y la bioteunoloxía. Ciudaes como San Francisco tornábanse en centros de grandes industries teunolóxiques nel Silicon Valley. Al tiempu Los Angeles dominaba la música y el cine y San Diego desenvolvíase como un centru farmacéuticu de gran importancia. Anguaño California ye la sesta o séptima economía más grande del mundu.
California ye la casa de Disneyland, Universal Studios y munchos otros parques de diversión. Les sos playes son mui seguíes pola xente que prautica deportes. La cultura californiana inxirióse bultablemente n'otros estaos occidentales d'Estaos Xuníos, apaeciendo inclusive'l términu "californización", que denomina esa influencia.
La xeografía de California ye mui estremada. California tien montañes, costes nublaes, desiertos calurosos y un fértil valle central. L'estáu de California ye fogar de los más altos (costa Redwood), masivos (xigante Sequoia), y más antiguos árboles del mundu (pinu bristlecone). Ye tamién fogar del puntu más altu (Cuetu Whitney) y el más baxu (Valle de la Muerte) de los Estaos Xuníos continentales.
L'estáu ta dixebráu ente'l Norte y el Sur de California, anque la llende ente dambes rexones nun ta mui bien definida. San Francisco ye considerada como una ciudá del Norte de California y Los Angeles como una ciudá del Sur de California, pero en dalgunes fasteres ente dambes nun comparten esa mesma identidá. El serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos define'l centru xeográficu del estáu nel puntu averáu a North Fork.
Los científicos suelen dixebrar l'estáu n'once provincies xeomórfiques con llendes nidiamente definíos. Y son, de norte a sur, les Montañes Klamath, la Cordal de las Cascadas, la Placa Modoc, les cuenques y cordales, la Cadena costera del Pacíficu, el Valle Central, Sierra Nevada, les Cordales Transversales, el Desierto de Mojave, les Cordales Peninsulares y el Desierto de Colorado. Pa propósitos d'esplicación, tamién ye útil reconocer a la Cuenca Los Angeles, l'Archipiélagu del Norte y el océanu Pacíficu.
El clima de California camuda bultablemente, dende árido a subárticu, dependiendo de la llatitú, elevación y prosimidá a la costa. Les fasteres costeres y del sur del estáu tienen un clima mediterraneu, con dalgunes lluvies n'iviernu y branos secos. La influencia del océanu xeneralmente modera les temperatures estremes, aniciando un iviernu más templáu y branos más fríos, especialmente a lo llargu de les fasteres costeres.
El nomatu del estáu ye ""The Golden State"" (l'estáu doráu), nome que dalgunos camienten quiciabes venga de los numberosos díes nos que brilla'l sol durante l'añu, o quiciabes del color doráu que pueden tomar los cuetos a ciertes hores del día (igual qu'asocede en munches otres partes del mundu), anque la probabilidá más cierta de tal nomatu (igual que la del nomatu dau a la boca de la bahía de San Francisco: "Golden Gate") remite a la dómina de la fiebre del oru.
Alameda | Alpine | Amador | Butte | Calaveras | Colusa | Contra Costa | Del Norte | El Dorado | Fresno | Glenn | Humboldt | Imperial | Inyo | Kern | Kings | Lake | Lassen | Los Angeles | Madera | Marin | Mariposa | Mendocino | Merced | Modoc | Mono | Monterey | Napa | Nevada | Orange | Placer | Plumas | Riverside | Sacramento | San Benito | San Bernardino | San Diego | San Francisco | San Joaquin | San Luis Obispo | San Mateo | Santa Barbara | Santa Clara | Santa Cruz | Shasta | Sierra | Siskiyou | Solano | Sonoma | Stanislaus | Sutter | Tehama | Trinity | Tulare | Tuolumne | Ventura | Yolo | Yuba
La población de California ye de 38.041.430 habitantes (en 2012), lo que lu fai l'estáu más pobláu del país. El 48% de la población vive nel área metropolitana de Los Angeles y el 20% na de San Francisco. Con una superficie de 410.000 kilómetros cuadraos ye'l tercer estáu n'estensión.
Anguaño l'estáu de California tien una población de 38.041.430 persones, de les cuales:
La mayor parte de la población de California concéntrase en trés grandes árees metropolitanes: el Gran Los Angeles (integrada por ciudaes como Los Angeles, Long Beach, Santa Ana, Anaheim o Irvine), l'área de la Bahía de San Francisco (compuesta por San Francisco, San José, Oakland, Fremont, Santa Rosa, etc), y l'área metropolitana de San Diego-Tijuana (San Diego, Chula Vista o Oceanside). Otres ciudaes d'importancia son Sacramento (capital del Estáu), Fresno, Bakersfield, Riverside, Stockton, Modesto, etc.
La llingua oficial ye l'inglés, faláu nel fogar por un 60,5% de la población californiana. La llingua española ye la segunda en númberu de falantes, con un 35,8% de la población. El restu de llingües, como chinu, tagalu o vietnamita, lleguen hasta'l 6,08% del total.
Les llingües indíxenes del estáu, malpenes suponen una decena de mil de falantes, pertenecientes sobre too a los grupos hokanu y penutiu, llingües aceñaes. Munches d'elles son falaes namái poles xeneraciones más vieyes, que son billingües, mientres que munchos neños amerindios son monollingües n'inglés.
California ye tradicionalmente una gran potencia económica, pionera y llider en bien d'estayes de la industria como l'aeronáutica, la téunica espacial, la informática, la lleutrónica y la industria mélica. Poro, California sería por sí mesma la séptima potencia mundial. Tamién tien una agricultura mui desenrollada, favorecida pol clima. California tien grandes cultivos de cítricos. Nos postreros decenios desendolcó tamién l'aniciu de vinu, particularmente nel Valle Napa. Tien importantes actividaes mineres como la dedicada al oru.
California foi sede de los Xuegos Olímpicos de Squaw Valley 1960, de los Xuegos Olímpicos de Los Angeles 1932 y de los de Los Angeles 1984, asina como de la Copa Mundial de Fútbol de 1994.
California tien diecinueve franquicies nes Grandes Lligues de deportes profesionales, munches más que cualisquier otru estáu. L'Área de la Bahía de San Francisco tien siete equipos nes Grandes Lligues en tres ciudaes, San Francisco, Oakland y San José. Mientres l'Área Metropolitana de Los Angeles ye sede de diez franquicies nes Grandes Lligues profesionales, tamién ye la mayor área metropolitana que nun tien un equipu na National Football League. San Diego tien dos equipos de lliga cimeros y Sacramento tamién tien dos.
Sede de dalgunes de les más importantes universidades de los Estaos Xuníos, California tien dende fai munchu tiempu respetaos programes de deportes universitarios. En particular, los programes atléticos d'UC Berkeley, USC, UCLA, Stanford y Fresno State clasifíquense davezu a nivel nacional en dellos deportes universitarios. California tamién ye sede del más antiguu de los títulos universitarios nomaos ""bowl"", l'añal Rose Bowl, y el Holiday Bowl, ente otros.
En California hai bien de circuitos de carreras. Los cimeros son l'óvalu de Fontana, el caleyeru de Long Beach y los autódromos de Laguna Seca y Sears Point, asína como los desapaecíos Riverside y Ontario. Amás d'atechar los cimeros certámenes estaoxunidenses d'automovilismu y motociclismu, el Gran Premiu de Long Beach foi una preba valedera pal Campeonatu Mundial de Fórmula 1, mientres que Laguna Seca tien abellugáu prebes del Campeonatu Mundial de Motociclismo y el Campeonatu Mundial de Superbikes.
Darréu amuésase una llista colos cimeros equipos de les Grandes Lligues de deporte profesional de California:
Trubia
Trubia ye un llugar y una parroquia del conceyu d'Uviéu, n'Asturies, magar qu'hestóricamente perteneció al de Grau, del que s'estremó oficialmente en 1885 xunto a les parroquies de Pintoria y Udrión a pidimientu de los propios vecinos, pa pasar darréu a inxerise definitivamente nel d'Uviéu. Hestóricamente, conozse tamién col nome de Trubia a esti territoriu ensembre, inxiriendo polo tanto les tres parroquies mencionaes (Trubia, Udrión y Pintoria), arriendes del barriu de Sotu (Sotu Riba y Sotu Baxu), que pertenez actualmente a la parroquia de Godos. 
Tien que viven nos llugares de Camales, Las Cuestas, Molina, Perlavia, Perlín, Quintana, La Riera, San Andŕes, Trubia y Veiga Trubia. Fuera de lo qu'estrictamente ye la propia parroquia de Trubia, pero dientro del so territoriu históricu: Pintoria, Udrión, Sotu Riba (Godos) y Sotu Baxu (Godos).
Alabama
Alabama ye un estáu de los Estaos Xuníos, asitiáu al sudeste del país, que tien de capital la ciudá de Montgomery. Llenda col Golfu de México y los estaos de Mississippi, Tennessee, Georgia y Florida. Garra'l nome del ríu Alabama, que significa "limpiador de la espesura", na llingua de los indios Choctaw), que percuerre l'estaú hasta desembocar cerca de Mobile.
El territoriu que güei ocupa l'estáu de Alabama tuvo habitáu polos amerindios de les tribus cherokee, creek, choctaw y chickasaw. Tres los descubrimientos de Juan Ponce de León y Alvar Núñez Cabeza de Vaca tol actual sudeste de los Estaos Xuníos foi llamáu La Florida (incluyendo los actuales estaos de Florida, Georgia, Carolina del Sur, Carolina del Norte, Mississippi y Alabama). La primer espedición que s'enfusó n'Alabama foi la española d'Hernando de Soto, en 1540, que s'enfrentó a los nativos empobinaos por Tascalusa na batalla de Maubila. En diches hostilidaes, según les cróniques, perecieron 2.500 indíxenas aprosimao. Guido de los Bazares esquizó la mariña en 1558, pero foi Tristán de Luna'l que intentó crear el primer asentamientu permanente na badea de Mobile. Dichu establecimientu fracasó, en siendo destruyíu por un furacán.
Más d'un sieglu dempués, en 1701, fueron el franceses los que s'enfusaron nel territoriu pa crear Fort Louis de la Mobile. A esti asentamientu siguiéronlu otros fuertes cerca de les corrientes fluviales. Francia consolidó'l centru de la colonia de Louisiana en Mobile, hasta que la capital de dicha colonia treslladóse en 1722 a Nueva Orleans. El puertu estratéxicu de Mobile, y les tierres del interior de Alabama, foi acobiciáu por franceses, españoles ya ingleses. Por ello, en 1763 los ingleses llograron llograr pol tratáu de París (que dio por rematada la Guerra de los Siete Años) les tierres d'Alabama, como parte de la Florida Occidental, una de los dos provincies en quedó estremada l'antigua colonia española de Florida.
Mientres la Revolución estaunidense, España con un exércitu al mandu de Bernardo de Gálvez recuperó pa España les Florida Occidental y Florida Oriental . En 1798 el territoriu al norte del paralelu 32°N formó parte del llamáu Territoriu de Mississippi, alministráu pol Congresu de los Estaos Xuníos. En 1813 los indíxenas creek y los mixogénicos seminoles (bien hispanizados nesa dómina) remontáronse, pero fueron ganaos por Andrew Jackson na Batalla de Horseshoe Bend; esti trunfu dio a Jackson prestíu na so carrera escontra la presidencia de los Estaos Xuníos.
El 3 de marzu de 1817, el Territoriu de Mississippi foi estremáu, y la parte esti convirtióse nel Territoriu d'Alabama. N'agostu de 1819 cuando yá España a raigañu del Tratado Onís-Adams dexó tou'l territoriu a Estaos Xuníos, Alabama adoptó una constitución pa convertise n'estáu y el 14 d'avientu d'esi añu foi almitíu como'l vigesimosegundo tao de la Unión. La capital de Alabama afitóse en Huntsville, pero en 1820 treslladóse a Cahaba, anque en 1826 camudóse a Tuscaloosa pa evitar los frecuentes hinchentes. La economía d'esta dómina basábase na agricultura (algodón) y la ganadería, sicasí fueron frecuentes les disputes polítiques ente los pequeños granxeros de les llombes (que vivíen del cultivu del maíz, verdures, sorgo y del ganáu vacuno y porcino), y los propietarios del plantíos d'algodón del sur, que llograren aprovechar les ventayes de les fértiles tierres del valle (zona conocida como Petrina Negra, o Black Belt), y de les comunicaciones fluviales. Anque namá'l 1% de los colonos blancos teníen grandes plantíos, controlaben la política del estáu. Por ello, el 11 de xineru de 1861 Alabama declaróse parte de la Confederación, y convidó a otros estaos del Sur a unviar delegáu a una convención en Montgomery. L'8 de febreru de 1861 creáronse los Estaos Confederaos d'América, con capital en Montgomery, anque en mayu de 1861 treslladóse a Richmond, Virginia.
La mayor batalla que se llibró en Alabama mientres la Guerra de Secesión foi en 1864, cuando l'almirante David G. Farragut atacó la badea de Mobile. Un añu más tarde, les tropes federales afararon Tuscaloosa, Selma y Montgomery. Tres la guerra, Alabama se reintegró a la Unión el 25 de xunu de 1868. El periodu de Reconstrucción tres la guerra duró ocho años, mientres los cual la política de Alabama siguió controlada por exconfederados. Sicasí, el fin de la guerra supunxo'l cayente de les ciudaes del sur (Mobile, Montgomery, Huntsville y Tuscaloosa) y la puxanza de les nueves poblaciones del norte, gracies a les riqueces mineres de Jones Valley y la construcción del ferrocarril. Yá a finales del sieglu XIX, Birmingham, que surdió tres la guerra, convirtióse na ciudá más importante del estáu y en 1920 na tercer ciudá más industrializada del sur de los Estaos Xuníos.
Tres la Segunda Guerra Mundial, en 1946 foi escoyíu gobernador Jim Folsom, el que trató de llevar a cabu una política populista progresista cola alianza de los sectores más desfavorecidos, tanto blancos como negros. Años más tarde, en 1960 mientres la campaña pa gobernador de George C. Wallace, ésti prometía que la segregación siguiría, a pesar de la fuerte presión que se taba realizando nel restu del país pa llevar a cabu la reforma de los derechos civiles. Ante esta posición, Martin Luther King encabezó en 1963 la protesta de boicó al sistema de tresporte públicu de Montgomery, que caltenía un sistema d'asientos segregaos pa blancos y negros. L'encarcelamientu de Martin Luther King y les imaxes que la televisión tresmitió de la brutal represión en Birmingham llevada a cabu pol xefe de policía "Bull" Connor, aceleraron en 1965 el discutiniu de la Llei de Derechos Civiles qu'habría de terminar cola segregación llegal nos Estaos Xuníos.
En 1982, Oscar Adams foi escoyíu como xuez de la Corte Suprema del Estáu de Alabama, colo que se convertía nel primer negru que llograba ocupar un cargu de dicha categoría a en dichu tao. A partir de los años 80, numberosos negros fueron escoyíos sheriffs, representantes nel Congresu y alcaldes nes ciudaes más importantes de Alabama, incluyida Birmingham.
Los últimos gobernadores del estáu fueron James Y. Folsom Cullman (1993-95), que tomó'l poder tres la destitución de Guy Hunt por violación del códigu éticu, Forrest "Fob" James Lee (1995-99), y Don Siegelman, del Partíu Demócrata, escoyíu pal cargu hasta l'añu 2003.
Alabama alcuéntrase nel sudeste d'Estaos Xuníos. El so accesu al mar acútase a 84 km de mariña, onde s'asitia'l so únicu puertu, na badea de Mobile. L'altor mediu del estáu ye de 150 m y el puntu más alto asítiase nel monte Cheaha, de 734 m, nos montes Apalaches, al nordeste del estáu.
Con una superficie equivalente a una cuarta parte de la Península Ibérica aprosimao, en Alabama estrémense delles rexones naturales: les estribaciones orientales de los montes Apalaches, que forma'l Gran Valle y qu'ocupa gran parte de Alabama; la franxa de tierra magriza y bien fértil, denominada Black Belt (Petrina Negra), que s'estiende a lo llargo de la parte central y escontra l'oeste del estáu; el llanu costeru del Golfu de México, formáu de depósitos aluviales; el pandu de Piedmont, al norte, con valles fértiles de arenisca y piedra caliar, y el pandu Cumberland, que forma parte de la rexón del valle del ríu Tennessee.
Alabama cunta con una estensa rede hidrográfica, en gran parte navegable. Los sistemes principales son el Warrior-Tombidge y el formáu pelos ríos Coosa-Tallapoosa-Alabama-Mobile. Per tierres de Alabama tamién escurren el ríu Tennessee y el ríu Chatahoochee. Con esceición del ríu Tennessee y tributarios, toos les corrientes fluviales desagüen nel Golfu de México. L'estáu nun tien llagos naturales d'importancia, pero sí preses construyíes mientres los años 30 mientres el New Deal pola Tennessee Valley Authority y pola Alabama Power Company. Ente estos llagos artificiales, destaquen los construyíos nel Tennessee (Guntersville, Wheeler y Wilson) y los qu'utilizaron les agües de los ríos Coosa (Llagu Weiss) y Chattahoochee (Reserva Walter F. George).
El 65% del estáu ta cubiertu por montes (3% d'esti territoriu ta protexíu pol gobiernu) onde crecen sobremanera carbayos, pinos, magnolios, cipreses y nozales. Esta enorme riqueza forestal convirtió a esti recursu nunes de les pilastres de la economía del estáu.
Los recursos mineros nesti estáu alcuéntrense fundamentalmente na zona central y norte, especialmente na área de Birmingham, onde se topen xacimientos de carbón y mineral de fierro. Les mayores mines de carbón esplótense en Warrior, Cahaba y Coosa. Coles mesmes, esisten formaciones de mármol (nos condaos de Talladega y Coosa), y depósitos de petroleu, esplotaos comercialmente, nel condáu de Choctaw, nel sureste. Alabama tamién ye ricu en bauxita, manganesu, mica, grafitu y magre.
L'estáu esfruta d'un clima templáu, con temperatures medies de 26 °C en xunetu (magar n'ocasiones algama los 38 °C), y 7 °C en xineru. La temperatura medio añal ye de 18 °C, anque nos condaos montascosos del norte la temperatura medio añal ye más baxa que na zona costera. La precipitación media añal ye de 1.420 mm, dándose la mayor parte de les agües na zona del Golfu, y sobremanera nos meses de branu (1650 mm). Nel norte y centru del estáu, les precipitaciones prodúcense en primavera ya iviernu, y namái dacuando en forma de nieve na zona más septentrional. Mientres setiembre, ochobre y payares, les agües arralecen en tou l'estáu. Dada la so situación xeográfica, Alabama ta espuesta a l'acción de furacanes mientres los meses de branu.
L'estáu de Alabama consta de sesenta y siete condaos. El más antiguu ye'l condáu de Washington, creáu'l 4 de xunu de 1800, ente que'l más recién ye'l condáu de Houston, creáu'l 9 de febreru de 1903. El de mayor superficie ye'l Condáu de Baldwin 4.135 km² y el de mayor población el Condáu de Jefferson 662.047 hab.
Servicios, comerciu, industria y alministraciones públiques son los sectores que, por esti orde, ocupen a un mayor porcentaxe de la fuerza llaboral de Alabama. En términos de Productu Interior Brutu (PIB), esti estáu esperimenta una crecedera del 4,6% añal (1995-96). La mayor medría nel PIB prodúxose nel sector servicios (8,3%), mientres el sector menos dinámicu foi'l de producción de bienes non duraderos (3,8%).
Los xacimientos de carbón, petroleu, y gas natural, lo mesmo que de mineral de fierro, dexaron mientres el sieglu XX el desenvolvimientu d'una importante industria siderúrxico en redol a la ciudá de Birmingham, magar a partir de los años ochenta la producción de fierro enllancóse por cuenta de la competencia de los altos fornos estranxeros. Les inversiones nel sector industrial empobináronse escontra les empreses químiques, papeleres y textiles, qu'abondaron mientres les últimes década
La tercer parte de la tierra de Alabama dedícase a actividaes agrícoles y ganaderes, anque casi'l 70% de los ingresos d'estes granxes vienen de la ganadería y los sos derivaos. Los productos más importantes d'estes esplotaciones (con un tamañu mediu de 85 hectárees) son el ganáu vacunu, les aves de corrolada, los güevos, y el cacagüés. Los recursos forestales son, como s'indicó, básicos na economía del estáu yá que Alabama ye unu de los diez estaos con mayor producción maderera (sobremanera de maderes blandes) de los Estaos Xuníos. Anque tan solo cunta con 84 km de mariña, los sos recursos pesqueros son relevantes. Per otru llau, el gobiernu estatal ta potenciando'l turismu gracies a los sos impresionantes recursos naturales.
Alabama dispon d'una estensa rede de comunicaciones terrestres y fluviales, con más de 7.000 km d'autopistes. Coles mesmes, dispon de 121 aeropuertos públicos, cinco d'ellos abiertos a vuelos comerciales. L'únicu puertu marítimu de Alabama ye'l de Mobile, con capacidá p'allugar a 35 buques coles mesmes.
Acordies colos datos de la Oficina del Censu de los Estaos Xuníos, la población total del estáu ye de 4,4 millones, con una tasa de crecedera añal de 0,4%. El 24,9% de los residentes de Alabama son menores de 18 años, y el 13,1% cumplieron los 65 años. L'índiz de mortalidá infantil ye de 1,05%, bien percima del índiz de los Estaos Xuníos, lo que-y convierte nel segundu tao con peores cifres nesti aspeutu.
La población urbana d'esti estáu cífrase nel 67,7% (1996), per debaxo del nivel nacional (79,9%). El procesu d'urbanización de Alabama aceleróse a partir de los años 60, cuando empezó a emigrar la población de les zones rurales (sobremanera del Black Belt) escontra los estaos del norte y los centros industriales. La población tendió a concentrase en 10 de los 67 condaos del estáu, dada la crecedera progresiva de les ciudaes y suburbios de Birmingham, Mobile, Gadsden, Florence, Montgomery y Huntsville.
Con una fuerza llaboral de 2,17 millones de persones, el so nivel de paru ye baxu una y bones Alabama tien una tasa de desempléu de 4,8% (1999). Los ingresos medios añales per cápita asítiense en 19.026 dólares (1998), y por unidá familiar en 36.266 dólares, unos 2.500 dólares per debaxo de la media nacional. L'índiz de población que vive per debaxo del índiz de probeza ye d'un 14,5%, lo que-y convierte nel decimotercer estáu menos favorecíu nesti aspeutu, magar la situación ameyora pos en 1990 ocupaba yá'l quintu puestu.
Dende'l puntu de vista racial, Alabama componse d'un 73% de blancos; 26% negros; el 0,3% indios estaunidenses, y 0,6% d'orixe asiáticu o del Pacíficu. La población clasificada como hispana ye de 42.562, esto ye, el 1% de la población. Nesti grupu, los hispanos d'orixe mexicanu y portorricanu son la mayoría.
El sistema públicu d'escueles foi creáu en 1854, y permaneció segregáu pa blancos y negros hasta 1954, cuando la Corte Suprema de los Estaos Xuníos resolvió'l so insconstitucionalidad, magar la desegregación llevóse a cabu con gran lentitú. La institución de enseñanza superior más importante son la Universidá de Alabama (con campus en Tuscaloosa, Birmingham y Huntsville), la Universidá de Auburn, en Montgomery, y la Universidad Sur de Alabama.
La Biblioteca del Tribunal Supremu del Estáu creóse en 1828, y en 1901 Alabama fundó los Alabama Archives, los primeros archivos estatales de Estaos Xuníos financiaos con dineru público. Les biblioteques de les universidaes de Alabama, Sandford, y Auburn, según la Biblioteca Pública de Birmingham, alluguen numberosos y perimportantes documentos sobre la hestoria del estáu. La Biblioteca del Institutu Tuskegee destaca polos sos fondos sobre hestoria de la población negra.
Los museos más importantes de Alabama son el Muséu d'Arte de Birmingham, el Muséu de Bellu Artes del Sur, en Mobile, el Muséu de Bellu Artes de Montgomery, y la Casa Kennedy-Douglass, en Florence. Coles mesmes, tán abiertes al públicu numberoses cases-museos históriques, en Mobile, Tuscaloosa, Montgomery y nel Black Belt.
Antropólogos, folcloristes y llingüistes interesáronse poles manifestaciones culturales de los habitantes de la zona montascosa del norte del estáu, onde se desenvolvieron y pervivido patrones únicos de llinguaxe y un vocabulariu únicu, según numberoses lleendes, mitos, supersticiones, cantares, y hestories locales.
Escritores nativos de Alabama son Joseph G. Baldwin, Johnson Jones Hooper, Sydney Lanier, Mary Johnson, Hellen Keller, T. S. Stribling y Harper Lee.
Alabama cunta con ventitrés lago públicos, veinticuatro parques estatales y cuatro bosque estatales. Otros llugares d'interés pa los turistes son el Muséu de Florence, el Muséu de Cohetes y del Espaciu de Alabama, les Sequoyah Caverns, DeSoto Falls, Little River Canyon, la Primer Casa Blanca de la Confederación y los zoolóxicos de Birmingham y Montgomery. Mientres los branos celebra'l Alabama Shakespeare Festival en Anniston.
Los deportes más populares en Alabama son el béisbol, el baloncestu y el "fútbol americanu". Deportista naturales de Alabama son el boxeador Joe Louis, y los atletes Jesse Owens y Percy Beard.
Y ta llenu de "Rednecks" o paletos clasicos yankies.
Alaska
Alaska ye un estáu de los Estaos Xuníos (dende'l 3 de xineru de 1959), asitiáu nel estremu noroeste del continente americanu, con capital en Juneau. Foi'l penúltimu n'incorporase a los Estaos Xuníos. Ta rodeáu polos océanos Árticu y Pacíficu, llenda con Canadá, y ta separáu de Rusia pol estrechu de Bering. El nome vien-y del vocablu aleutianu Alyeska, que significa "tierra grande".
El 30 de marzo de 1867, Estaos Xuníos mercó Alaska del Imperiu rusu por 7.200.000 dólares. En 1959, Alaska foi finalmente aceptada como'l 49º estáu de los Estaos Xuníos d'América. 
Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Amadeus Mozart (Salzburg, na actual Austria, anque por aquel entós pertenecía al Sacru Imperiu Romanu Xermánicu), 27 de xineru de 1756 - Viena, 5 d'avientu de 1791). Compositor austriacu.
Salzburg
Salzburg pue facer referencia a:
Arizona
Arizona ye un estáu de la fastera suroccidental de los Estaos Xuníos. Ye'l sestu mayor n'estensión, y el décimuquintu más pobláu, del país. Llenda con Méxicu y colos estaos de Nuevu México, Utah, Nevada y California, y tien un puntu de frontera con Colorado, aú s'asitia el Four Corners Monument. La so llende con México, de 626 km de llargor, comunícalu colos estaos mexicanos de Sonora y Baja California. La so capital, y ciudá más grande, ye Phoenix.
Arizona foi el cuadraxésimuoctavu estáu de la Unión, el postreru de tolos del territoriu continental de los Estaos Xuníos. Formara, en tiempos de la dominación española, parte del territoriu d'Alta California dientro del virreinatu de Nueva España. Incorporáu a México de magar la so independencia, el territoriu d'Arizona foi cedíu a los Estaos Xuníos dempués de la guerra desarrollada ente dambos países en 1846-7. La so fastera más meridional, por embargu, foi mercada en 1853 al traviés del alcuerdu nomáu Venta de La Mesilla. Organizáu alministrativamente como territoriu, nun algamó l'estatus estatal hasta'l 14 de febreru de 1912.
El sur del estáu tien un clima desérticu, con branos percaldios ya iviernos suaves. Na fastera septentrional, por embargu, hai viesques de coníferes de distintes especies; una meseta, la de Colorado; delles cordeleres, como les San Francisco Mountains; y tamién llargos y profundos cañones. Nesta fastera del estáu les temperatures braniegues son muncho más moderaes, y n'iviernu nieva n'abondancia, de forma qu'hai estaciones d'esquí en Flagstaff, Alpine y Tucson. Amás del parque nacional del Gran Cañón hai nel estáu dellos parques y viesques nacionales. Un cuartu del territoriu, amás, pertenez a diverses reserves indies nes que viven delles tribus de nativos americanos.
Arkansas
Arkansas ye un estáu del centru-sudeste de los Estaos Xuníos, con capital na ciudá de Little Rock. Llenda col ríu Mississippi, y los estaos de Missouri, Tennessee, Luisiana, Texas y Mississippi. El nome vien-y de la pallabra kansas (el términu col que los indios algonkinos llamaben a los indios quapaw), tal como la pronunciaben los franceses nel sieglu XVII.
Carolina del Norte
Carolina del Norte ye un estáu del sureste de los Estaos Xuníos. Llenda con Carolina del Sur al sur, con Georgia al suroeste, con Tennessee al oeste, con Virxinia al norte y col océanu Atlánticu al este. Recibió'l so nome del rei Carlos II d'Inglaterra, que nomó así a esta tierra n'honor de so pa, el rei Carlos I d'Inglaterra. Ye'l vixésimu octavu estáu más grande de los Estaos Xuníos, y el décimu más pobláu. Tien trés árees metropolitanes con más d'un millón d'habitantes, y una población total, según el censu de 2010, de 9.535.483 habitantes. 
El so territoriu divídese en 100 condaos. La so capital ye Raleigh, y Charlotte la mayor ciudá. Nos caberos 50 años la economía del estáu tresformose enforma, pasando de ser un estáu perdependiente del sector agrícola y testil a un estáu con una economía más diversificada, con gran pesu de los sectores de la enerxía, inxeniería, biotecnoloxía y finances.
El territoriu del estáu divídese en trés fasteres xeográfiques principales: la llanura costera, qu'ocupa'l 45% de la so estensión; la rexón de Piedmont, tamién de pocu altor sobro'l nivel del mar, qu'ocupa'l 35%; y, al oeste, una zona montañosa que compriende la rexón de los Apalaches y Foothills. El so altor va dende'l nivel del mar hasta los 2.037 m del monte Mitchell, el más altu del este de los Estaos Xuníos. No que cinca al clima, el de les llanures costeres ta perinfluenciáu pola cercanía l'océanu, y la mayoría del estáu (sacante la fastera occidental, más montañosa) inclúise na zona de clima húmidu subtropical.
Carolina del Sur
Carolina del Sur ye un estáu de los Estaos Xuníos.
Dakota del Norte
Dakota del Norte ye un estáu de los Estaos Xuníos. Alcuéntrase al norte del país, nes llendes con Canadá, siendo l'estáu masl al norte de los de les Grandes Llanures. Dakota del Norte pasó a ser estáu de la unión en 1889 perteneciendo enantes al territoriu Dakota.
Connecticut
Connecticut () ye un Estáu de los Estaos Xuníos, parte de la rexón de Nueva Inglaterra, l'Estáu más al sur de Nueva Inglaterra, y un de los Estaos más ricos de EEUU. Connecticut yera un de les 13 colonies orixinales que llucharon escontra'l gobiernu británicu na Revolución Americana.
Los Rodríguez
Los Rodriguez foi un grupu de rock, formáu n'España por dos arxentinos (Andrés Calamaro y Ariel Rot) y dos españoles, que desarrolló la so carrera na década de 1990.
Abalcisqueta
Abalcisqueta, (n'eusquera y oficialmente, "Abaltzisketa" y en castellanu "Abalcisqueta"), ye un pequeñu conceyu de la provincia de de Guipúzcoa nel País Vasco. Tien una estensión de 11,18 km² y una población de 304 habitantes (2007). Asítiase na parte sudoriental de Guipúzcoa, dientro de la comarca de Tolosaldea, nes estribaciones de la Sierra d'Aralar a los pies del monte "Txindoki" (1318m), qu'amás marca'l puntu más eleváu de la so llende conceyil.
El pueblu d'Abalcisqueta alcuéntrase nun colláu a 370 metros d'altitú que domina'l valle d'Amézqueta y tamién asoma al del ríu Oria. Separtenlu 39 km de la capital provincial, San Sebastián y 14 km de la capital comarcal, Tolosa. Accedese a esti pueblu al traviés d'una carretera llocal que dende Allegría d'Oria, altraviesa Orendain; bien dende Amézqueta o dende Zaldibia.
Tratándose d'una llocalidá rural, Abalcisqueta tien dío despoblandose a lo llargo del sieglu XX, dende los 550 habitantes de 1900 hasta los 280 d'anguaño, anque nos últimos años apreciase un repunte de la so población. En metanes del sieglu XIX tuvo más de 800 habitantes.
Trátase d'un conceyu fonderamente rural. Esisten 65 esplotaciones agrícoles y ganaderes censaes nel conceyu.
Nes eleiciones autonómiques caberes cellebrades n'abril de 2005 la llista más votada foi la coalición nacionalista PNV-EA col 57,9% de los votos, siguida del PCTV qu'obtuvo'l 32,9% de los sufraxos.
Nes pasaes eleiciones conceyiles, dos partíos echaron llista nel conceyu, una independiente, y el Partíu Popular. La candidatura independiente foi la clara vencedora, al algamar 7 conceyalíes gracias a los 126 votos que tuvo, frente al Partíu Popular que nun llogró collechar nin un solu votu en tola llocalidá, poro, quedóse ensin representación dala nel ayuntamientu. 
La llingua d'emplegu común nel conceyu ye l'eusquera, que domina cásique tola población.
Los vecinos d'Abalcisqueta reciben el nome d'abalcisquetarres ("abaltzisketarrak"). 
En 1379, los vecinos d'Abalcisquera pasen a depender de la villa de Tolosa, como forma de sustraese de la influyencia de los señores banderizos y beneficiase de los fueros de la villa. En 1615, en pasando'l tiempu de les guerres banderices, Abalcisqueta obtien el títulu de villa, recuperando l'autonomía perdida pola so xuntura a Tolosa. Abalcisqueta participará posteriormente en varies xuniones de villes, pa pagar representantes nes Xuntas Xenerales de Guipúzcoa, como ye'l casu de la Unión de Bozue Mayor.
En 1983 el conceyu camudó oficialmente'l so nome castellanizáu d'Abalcisqueta por "Abaltzisketa".
Abalcisqueta asitiase nuna fastera na que les "alubias" (fabes) son un platu pertípicu y arraigáu, siendo tradicional dir a tastiales a dalgún de los restaurantes del Barriu de Larraitz. 
Orio
Orio ye un conceyu asitiáu nel centru la costa Guipuzcoana (España).
Azpeitia
Azpeitia ye un conceyu asitiáu nel interior de la provincia vasca de Guipúzcoa, (España).
Donostia
Donostia o San Sebastián ye la capital de la provincia vasca de Guipúzcoa, (España).
San Sebastián
San Sebastián ye'l nome de:
Colorado
Colorado ye un estáu del oeste de los Estaos Xuníos d'América. Ye conocíu por tener los picos más altos nos Montes Rocosos. La capital del estáu, que tamién ye la ciudá más grande, ye Denver. El nome vien-y del ríu Colorado, nome que-y dieron los españoles al ríu cuando lu toparon. 
Les ciudaes de más de 100.000 habitantes apaecen marcaes en negrita.
Ciudaes de menos de 10.000 habitantes:
Ordenaos por renta per capita:
1 Cherry Hills Village $99,996 
2 Genesee $79,180 
3 Columbine Valley $71,758 
4 Castle Pines $70,456 
5 Greenwood Village $69,189 
6 Bonanza $66,857 
7 Bow Mar $53,558 
8 Heritage Hills $50,041 
9 Perry Park $47,574 
10 Lone Tree $46,287 
11 Meridian $46,031 
12 The Pinery $43,065 
13 Eldorado Springs $42,908 
14 Vail $42,390 
15 Foxfield $40,970 
16 Aspen $40,680 
17 Niwot $39,943 
18 Mountain Village $39,920 
19 Edwards $39,784 
20 Pitkin $39,182 
21 Telluride $38,832 
22 Woodmoor $38,758 
23 Castlewood $37,891 
24 Vona $37,802 
25 Eagle-Vail $37,260 
Llista d'estaos de los EEUU por población
Esta ye una llista d'estaos de los EEUU por población según el censu de 2000. La población total de los Estaos Uníos yera de 281.421.906, y se calculaba que pa payares de 2005 sería de 297.565.847.
Dakota del Sur
Dakota del Sur ye un estáu de los Estaos Xuníos d'América. El nome vien-y poles tribus indies Lakota y Dakota (Sioux) qu'habitaben la zona. 
Llenda al norte con Dakota del Norte, al sur con Nebraska, al este con Iowa y Minnesota y al oeste con Wyoming y Montana. 
Distribución racial:
Unión Social y Progresista de Corvera
Unión Social y Progresista de Corvera ("USPC"), ye un partíu políticu asturianu d'ámbitu local fundáu en 2002 en Corvera con dellos antiguos afiliaos de la agrupación corverana del PSOE. Nes eleiciones a la casa conceyu del añu siguiente algamó siete conceyales, lo que-y convirtiere nel primer partíu del conceyu. Tres d'una negociación previa, firmó un pautu de gobiernu col PP y foi nomáu alcalde el so cabezaleru Luis Belarmino Moro.
Nes eleiciones de 2007 mantuvo los siete conceyales, pero la falta d'alcuerdu pa formar conceyu col PP fizo-y perder l'alcaldía en beneficiu de la coalición PSOE - IX-BA-LVGP.
Valladolid
Valladolid ye una ciudá española asitiada nel centru de la Comunidá Autónoma de Castiella y Lleón. Ye la capital de la provincia col mesmu nome, pertenez a la rexón hestorica de Castiella y foi sede de la Corte Real.
Los primeros asentamientos conocíos anguaño daten de muncho tiempu atrás. El nucleu inicial de la ciudá alcontrábase na zona de la plaza de "San Miguel" y del Rosarillo, alrodiu de la Ilesia de San Pelayo. Los estudios arqueolóxicos dícenmos que Valladolid pudo tener 3 muralles, los escasos restos que queden traten de recuperase anguaño.
La ciudá tien un patrimoniu turístico perimportante: la Selmana Santa de Valladolid. Valladolid ye una ciudá de museos: el Muséu Nacional d'Escultura, la catedral de Nuestra Señora de la Asunción. Al marxen hai museos como'l de la Ciencia, Muséu Oriental y Muséu Arqueolóxicu.
Bual (parroquia)
Bual ("Boal" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu del mesmu nome, situada na zona central del mesmu. Ocupa 25,93 km ya tien 917 habitantes (INE, 2015), que viven nos núcleos de población que vienen darréu: Armal, A Barreira, Bual, As Cabanas, El Caleyo, A Cámbara, Capareirín, Capareiro, Ferradal, Llangrave, Llaviada, As Lleiras, El Mazonovo, Os Mazos, Meróu, Miguil, Os Navalíos, Peiróis, A Pelame, A Pedra Branca, Penouta, Prelo, A Rabuqueira, Riumayor, Rodella, Roxíos, Rozas, San Llouguís, Santa Marina, Santa Olaya, El Sarredo, El Tombo y As Viñas.
La cabeza la parroquia ye la villa de Bual, capital del conceyu. Asítiase na fastera oriental de la sierra de Penouta, a 450 m d'altitú. Tien 501 habitantes (INE, 2015) repartíos pelos trés barrios que formen la villa: 
Castriyón
Castriyón ("Castrillón" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Bual, asitiada nel cuadrante suroriental d'esti. Tien una superficie de 20,04 km², nos que viven 177 persones (INE, 2015) nos siguientes núcleos de población: Castriyón, Folgueiramayor, Fontescavadas, Llendigresia, As Mestas, El Rebollal, Reigoto, Sampol, Sarceda y Silvón.
El llugar de Castrillón, aú s'alcuentra la ilesia de Santiagu Apóstol, tien una población de 45 habitantes (INE, 2015).
Llobredo (parroquia)
Llobredo ("Lebredo" en castellanu) ye una parroquia que se reparte pelos conceyos asturianos de El Franco, Cuaña y Bual. La cabeza d'ella alcuéntrase nel llugar de Llobredo, na llende ente los conceyos de El Franco y Cuaña, y comprende tamién: el llugar de Brañamayor en conceyu El Franco ya el de Cova en conceyu Bual. Tien 98 habitantes (INE, 2007).
A Ronda (Bual)
A Ronda ("La Ronda" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Bual. Tien 16,5 km² d'estensión, ocupa'l cuadrante suroccidental del mesmu, y nella viven, nes poblaciones d'A Baxada, Brañadesella, A Brañavara, A Ronda (ú ta la cabeza la parroquia) y El Villar de San Pedro, 59 persones (INE, 2015). 
Serandías
Serandías ("Serandinas" en castellanu) ye una parroquia del noreste del conceyu asturianu de Bual, de 15,89 km² d'estensión y con 214 habitantes (INE, 2015), que engloba estes poblaciones: Arbededo, Cabanastrabazas, Llanteiro, Mezá, Miñagón, Pendia, Serandías, Villanova y El Villar de Serandías.
El llugar de Serandías, aú s'alcuentra la ilesia de Santa Marina, tien una población de 69 habitantes (INE, 2015).
Doiras
Doiras ye una parroquia del conceyu asturianu de Bual, asitiada na parte sur d'ésti, qu'abarca les poblaciones de A Cabana, Carrugueiro, Doiras, A Escrita, Fruseira, Llanteiróu, Muñón, A Pértiga y Piñeira, y tien una estensión de 12,95 km² nos que viven 130 persones (INE, 2015).
La cabeza la parroquia ye'l llugar de Doiras. Ésti allugase na fastera oriental de la sierra de Penouta, a unos 300 m d'altitú, y tien una población de 83 habitantes (INE, 2015).
A Veigadouria (Bual)
A Veigadouria ye una parroquia del conceyu asturianu de Bual qu'ocupa, colos sos 24,6 km² d'estensión, el cuadrante noroeste del conceyu, y qu'engloba a sus 162 habitantes (INE, 2015) nestos núcleos de población: El Bidural, Brañallibrel, A Cabana, Carbayal, El Cepón, El Gumio, Ouria, Ransal, Rozadas, Trevé, El Valle Seco y A Veigadouria. 
Grandas de Salime (parroquia)
Grandas ye una parroquia del conceyu asturianu de Grandas de Salime, nel qu'ocupa la parte centru-septentrional. Tien una estensión de 19,45 km², y viven nella más de les tres cuartes partes de los vecinos del conceyu (906 habitantes; INE, 2005). Pertenecen a ella los núcleos de población que vienen darréu: Busmayor, Carballo Cuito, Carballo Falso, Castiadelo, Castro, Cereixeira, Escanlares, El Fabal, A Farrapa, Grandas, Llandecarballo, Malneira, Nogueiróu, Padraira, Paradela, Pedre, Penadrada, A Quintá de Saborín, A Reigada, Robledo, Samayor, San Xulián, Santa María, Valdedo, Os Vales, Vilabolle, Vilarello y Vilarmayor.
La cabeza la parroquia, y capital del conceyu, ye Grandas (542 habitantes; INE, 2005).
A Mesa
A Mesa ("La Mesa" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Grandas de Salime, asitiada na so fastera nororiental. Estiéndese per 12,73 km², nos que s'atopen cinco núcleos de población qu'acueyen a 33 persones (INE, 2005): Buspol, A Mesa, Toucedo, Vallía Mayor y El Vilar de Buspol.
A Ronda
A Ronda pue ser:
Negueira
Negueira ye una parroquia del estremu suroriental del conceyu asturianu de Grandas de Salime. Tien una estensión de 7,12 km², y nella viven 36 persones (INE, 2005) en cuatro núcleos de población: Airela, Armilda, Pelóu y Viladefondo.
Penafonte
Penafonte ("Peñafuente" en castellanu)ye una parroquia del conceyu asturianu de Grandas de Salime, asitiada nel área sur del mesmu, faciendo llende con Galicia. De 18,99 km² de superficie, viven nella 100 persones (INE, 2005) nos siguientes núcleos de población: Arrotón, A Brañota, Bustelo del Camín, A Lieira, Penafonte, Penafurada, A Pontiga, Silvañá, Soane, Teixeira, Valabilleiro, Veigacima, A Viñola, Xestoselo y Xestoso.
Trabada
Trabada ye una parroquia del conceyu asturianu de Grandas de Salime, asitiada na fastera occidental del mesmu. Nos sos 25,07 km² de superficie viven 85 persones (INE, 2005) nos núcleos de población que se nomen darréu: A Cova, Folgosa, A Fornaza, Llandepereira, El Mazo de Riodecabalos, El Molín da Cova, Monteseirín Grande, Monteseirín Pequeno, Quintela, Trabada, Trasdacova y As Valías da Cova.
Villarpedre
Villarpedre ye una parroquia del conceyu asturianu de Grandas de Salime, na fastera occidental del mesmu. Tien 12,91 km² d'estensión, y engloba los llugares de A Casía, A Curula, Paradela, San Bruno, A Tartagueira, Tresmonte da Curula y Villarpedre. Nel so territoriu, anque embaxu les agües del pantanu, ta'l pueblu de Salime.
Vitos
Vitos ye una parroquia del noroccidente del conceyu asturianu de Grandas de Salime, de 6,28 km² de superficie y con 20 habitantes (INE, 2005) que viven en Burualla, Magadán, A Ponte de Vitos y Vitos.
Pezós (parroquia)
Pezós ("Pesoz" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu del mesmu nome, qu'abarca tol territoriu del mesmu y acueye a tola so población. Inclúi estes entidaes de población: Argul, Brañaveya, Cabanela, Cela, Francos, Lixóu, Pelorde, Pezós, San Pedro, Sanzo, Serán, Vilabriye y Vilarmarcio. Pertenecen a ella tamién les aldees de Bousoño y El Mazo de Món, del conceyu asturianu de Samartín d'Ozcos.
Buyaso
Buyaso ye una parroquia del conceyu asturianu d'Eilao, asitiada nel cuadrante noreste del mesmu. Tien 16,07 km² de superficie, y nella viven 136 persones nestos núcleos de población: A Baboreira, Bustello, Buyaso, A Chousaveya, Llanteiro, El Llombatín y El Villar de Buyaso.
Eilao (parroquia)
Eilao ye una parroquia del conceyu del mesmu nome, que comprende la parte suroccidental del mesmu y que ye, colos sos 39,88 km², la más grande del conceyu y la qu'acueye a la mayoría los vecinos (364 hab.) del mesmu. Pertenecen a ella los siguientes núcleos de población: Cachafol, Carbayal, Cimadevila, Eilao, A Montaña, Pastur, Santesteba y Zadamoño, del conceyu d'Eilao; y El Arne, A Arruñada y San Pedro d'Ío, del de Samartín d'Ozcos.
Eirías
Eirías ye una parroquia del conceyu asturianu d'Eilao, qu'ocupa la fastera suroriental d'él. Estiéndese per 25,65 km², y comprende estos núcleos de población: Cernías, Eirías, Estela, Navedo, Riodecova, Sarzol y Tamagordas.
Xío
Xío ("Gío" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu d'Eilao, asitiada na parte norte del mesmu. Tien una estensión de 5,5 km² d'estensión, y viven nella los 41 habitantes de Xío, únicu núcleu de población que comprende.
A Ronda (Eilao)
A Ronda ("La Ronda" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu d'Eilao.
Correspuende a la fastera noroccidental del mesmu. Tien 15,6 km², onde viven 33 persones repartíes ente los núcleos de población de Meisnado, El Pato y Silvareye.
José María Aznar
José María Aznar López (25 de febreru de 1953, Madrid) foi'l cuartu presidente del Gobiernu d'España dende la Transición a la democracia. El so mandatu duró del 4 de mayu de 1996 al 17 d'abril de 2004. Ye ñetu de Manuel Aznar Zubigaray y fíu de Manuel Aznar Acedo.
Na so mocedá formó parte del "Frente de Estudiantes Sindicalistas" (FES), sindicatu estudiantil de la "Falange Española de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalistas", que dirixó una actitú crítica col Franquismu y afiliose al PP en 1977. Ye llicenciáu en drechu. Cola so pareya Ana Botella tuvo tres fios. Foi diputáu por Ávila nes eleiciones de 1982 y 1986 y presidente de la Xunta de Castiella y Lleón ente 1987 y 1989. Esi añu presentóse pa presidente del gobiernu, cargu qu'algamaría en 1996 cuando ganó les eleciones xenerales.
En 1995 sofrió un atentáu d'ETA del que saliera ilesu.
Na segunda ganó les eleciones por mayoría absoluta na qu'ufrió sofitu a George W. Bush na "Guerra d'Irak".
Nes eleciones de 2004 nun foi candidatu a la presidencia. Él mesmu elixó como socesor a Mariano Rajoy.
Aduna
Aduna ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España), allugáu na metá del valle del ríu Oria.
Aia
Aia ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Aizarnazabal
Aizarnazabal ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Albiztur
Alegia
Alegia ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Alkiza
Alkiza ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Altzaga
Altzaga ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Altzo
Altzo ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Amezketa
Amezketa ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Andoain
Andoain ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Anoeta
Anoeta ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Antzuola
Antzuola ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Arama
Arama ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Aretxabaleta
Aretxabaleta ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Arrasate
Arrasate ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Asteasu
Asteasu ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Astigarraga
Astigarraga ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Ataun
Ataun ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Azkoitia
Azkoitia ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Baliarrain
Baliarrain ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Beasain
Beasain ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Beizama
Beizama ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Belauntza
Belauntza ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Partíu Nacionalista Vascu
El Partido Nacionalista Vasco ("PNV") o Eusko Alderdi Jeltzalea ("EAJ") ye un partíu políticu nacionalista vascu fundáu en 1895 por Sabino Arana, influenciau pol su hermanu Luis Arana. Ye'l tercer partíu políticu español más vieyu de los que tan n'activu (depués del Partíu Carlista y el Partido Socialista Obrero Español) y el más vieyu representante del nacionalismu vascu.
Eusko Alkartasuna
Eusko Alkartasuna "(EA)" (en vascu: Andecha Vasca) ye un partíu políticu fundau por Carlos Garaikoetxea en setiembre de 1986, siendo una dixebra del Partido Nacionalista Vasco. Ideolóxicamente ye distintu al PNV ya que EA-Eusko Alkartasuna definese como socialdemócrata, independentista, pacifista y aconfesional. 
Murias
Hai varios llugares que se llamen Murias:
Balmonte (Castropol)
Balmonte ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Castropol, allugada al sur del mesmu, que tien 40,87 km² de superficie y . Pertenecen a ella los siguientes núcleos de población: El Aguiyón, El Arco, Balmonte, As Barreiras, Brañatruiye, A Cabanada, Os Caborcos, El Candal, Candosa, El Castro, El Ceroyeiro, A Grandela, Leirío, Llagar, Montavaro, A Muria, As Murolas, Os Niseiros, Obanza, Santa Colomba, A Sela de Obanza, El Vilar, Vilarín y Vior.
Barres
Barres ye una parroquia del conceyu asturianu de Castropol, situada al norte del mesmu, que llenda col mar Cantábricu y la ría del Eo. Tien 7,16 km² de superficie, y viven nella 652 persones (INE 2005) nos siguientes núcleos de población: Barres, El Campón, A Carretera, Casadagranda, Donlebún, As Lamelas, A Lieira, Oubías, Louteiro, Penarronda, El Penedo, Reboledo, Rubieira, Salcedo, El Teso de Lois, El Tombín, Vale, Vilarveyo, A Viña y Viyadún.
Tien una playa que ye de les meyores d'Asturies; nel mesmu mediu d'ella tien una rocona grande que la llamen El Castelo: Anguaño tán amañándola pa que los coches nun puean metese a les dunes como facíen hasta agora. Nesta playa ficiéronse campeonatos de surf, yá que les oles préstense pa ello.
Castropol (parroquia)
Castropol ye una parroquia del conceyu asturianu del mesmu nome, qu'engloba nos sos 1,58 km² d'estensión la capital del conceyu, Castropol, y les poblaciones de As Barreiras, A Bruiteira, Cal, Moldes, A Purida, Quintalonga, El Río del Tayo y Riufeye, nes que viven 540 persones (INE, 2005).
As Figueiras
As Figueiras ("Figueras" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Castropol, qu'ocupa la cara norte de la ensenada d'A Lieira de la ría del Eo, y qu'acueye nos sos 1,89 km² d'estensión a 700 habitantes, repartíos nos núcleos de población que vienen darréu: As Figueiras, Granda, Lois, Rozadela y San Román.
Ye ún de los 18 puertos pesqueros d'Asturies, un sector agrupáu dientro la Cofradía de Pescadores «Nuestra Señora del Carmen» y dedicáu mayoritariamente al marisquéu na ría del Eo y a la captura de pulpu (16.684 kg rulaos en 2005).
Otru de los pegoyos importantes de la economía de la parroquia ye la construcción naval, yá que cuenta dende l'añu 1940 cola actividá d'Astilleros Gondán.
La venceya a la mar d'As Figueiras queda afitada cola colocación de pantalanes pa embarcaciones deportives nel muelle de la localidá, lo que vien a sofitar otra de les actividaes económiques importantes: el turismu.
Piñeira
El términu "Piñeira" pue referise a:
Presno
Presno ye una parroquia del suroccidente del conceyu asturianu de Castropol. Tien una estensión de 24,44 km² y 385 habitantes (INE, 2005), y comprende estos núcleos de población: Añides, Arguiol, Armeirín, As Azoreiras, A Cabana, El Canedo, El Couso, El Foxo, Lanteiro, Lavandal, El Mazo, Murias, A Porqueira, El Pereiral, El Pereiro, Presno, Regocavado, Requeixo, Rondeira, Samagán, Santalla, A Sela de Vinxói, Tabes, Trigo, A Veiga dos Molíos, A Veiga del Torno y Vilar.
San Xuan de Moldes
San Xuan ye una parroquia del conceyu asturianu de Castropol, tamién conocida como de San Xuan de Moldes o de Moldes, que ta situada na fastera meridional de la ensenada de Linera de la ría del Eo. Tien 426 habitantes (INE, 2005), que viven nos núcleos de población que s'esparden pelos sos 7,58 km² d'estensión: Aldianova, A Areneira, A Augueira, A Carretera, Eiramola, Fabal, Ferrol, Granda, A Horta, Lantoira, Liso, Loureiro, Palacios, A Payoza, A Poceira, A Roda, Sabugo, San Xuan, Silvayá, El Trobo, A Venta, Vilagumil y Vilarrasa.
Siares
Siares ("Seares" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Castropol que ta situada a la vera la ría del Eo, ente la parroquia castropolense de San Xuan de Moldes y les tierres del conceyu d'A Veiga. Estiéndese per 10,33 km², nos que alcontramos a 230 persones (INE, 2005) que viven nos núcleos de población que se nomen darréu: Axelán, A Aldea, El Barreiro, A Casía, A Cruz, Grandayá, Piñeiro, Presa, Riamil, Riodesiares, Siares, Vilar y Vilavedeye.
Tol
Tol ye una parroquia del noroccidente del conceyu asturianu de Castropol. Tien una estensión de 10,43 km², y nella viven 340 persones (INE 2005) nos siguientes núcleos de población: Barrionovo, Os Boudóis, Bourio, Brul, Cabaleiros, A Fonte, As Magosteiras, Navalín, As Pedras, A Peruyeira, A Pumarega, Tol, El Tombín y Vilasebil.
Berastegi
Berastegi ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Bergara
Bergara ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Berrobi
Berrobi ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Bidegoian
Bidegoian ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Deba
Deba ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Eibar
Eibar ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Elduain
Elduain ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Elgeta
Elgeta ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Elgoibar
Elgoibar ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Errenteria
Errenteria ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Errezil
Errezil ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Eskoriatza
Eskoriatza ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Ezkio-Itsaso
Ezkio-Itsaso ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Gabiria
Gabiria ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Gaintza
Gaintza ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Gaztelu
Getaria
Getaria ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Hernani
Hernani ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Hernialde
Hernialde ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Radiotelevisión del Principáu d'Asturies
La Radiotelevisión del Principáu d'Asturies ("RTPA") ye un grupu multimedia que pertenez al Principáu d'Asturies. Ta formáu poles sociedaes "Televisión del Principáu d'Asturies SA" y "Radio del Principáu d'Asturies SA". Cuenta tamién con un diariu dixital de noticies: rtpa.es. El so direutor ye Antonio Virgili. Ye miembru de la Federación d'Organismos de Radio y Televisión Autonómiques, muérganu qu'agrupa a toles cadenes autonómiques públiques del Estáu español, cola esceición de la Canal Estremadura.
Estructúrase en 3 muérganos:
Tien les sos dependencies nel antiguu conventu de les monxes clarises, na Universidá Llaboral, en Xixón. El so presupuestu pa 2013 ye de 23 millones d'euros.
La TPA fizo la so primera emisión en pruebes el 20 d'avientu de 2005 a les 21 hores. El sábadu 7 de xineru entamó les retransmisiones deportives col partíu de fútbol ente'l Sporting de Xixón y el Racing de Ferrol, anque cola señal que-yos dio la TVG. Al día siguiente, fizo la so primer emisión propia d'un encuentru de fútbol, col Marino de Lluanco - Durango dende Miramar, nuna producción subcontratada a una productora privada.
La principal polémica dende la so puesta en marcha xiró alredor de la emisión de programes en llingua asturiana. TPA cumplió'l vienres 9 d'avientu del 2011 2.000 díes n'antena dende l'empiezu de les emisiones regulares el 9 de xunu del 2006. Nesti tiempu, la cadena emitió más de 38.000 hores de programación, de les que'l 4,07% de la programación foi n'asturianu: un total de 1.555 hores y 46 minutos .
El 58,99% de los conteníos de la programación, un total de 22.546 hores y 33 minutos, foron programes de producción propia de la cadena. De toos ellos, realizáronse en directo 10.914 hores y 38 minutos, el 28,56% de la programación. Otra manera, depués de l'actualidá, el conteníu más destacáu de TPA ye'l cine (13,87%), les series (12,80), la cultura y l'entretenimientu (8,05%), los deportes (5,46%), l'ociu y les aficiones (5,09%) y los documentales (3,94%). La primer cadena de TPA asítiase col 7,8% de share nel 2011 como la cuarta opción, per delantre de Cuatro (5,7%), La Sexta (5,0%) y La 2 (2,8%) y toles canales temátiques consideraes. La pública asturiana supérenla la La 1 (18,6%), Tele 5 (16,4%) y Antena 3 (10,3%). 
Hondarribia
Hondarribia ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Ibarra
Ibarra ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Idiazabal
Idiazabal ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Ikaztegieta
Ikaztegieta ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Irun
Irun ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Hugo Chávez
Hugo Rafael Chávez Frías foi un militar y políticu venezolanu, 53 presidente de Venezuela dende'l 2 de febreru de 1999 al 5 de marzu de 2013.
Depués d'acabar los estudios de bachilleratu Chávez ingresó nel cuerpu de paracaidistes del exércitu venezolanu. Allí fundó el partíu MBR2000, d'idoloxía bolivariana, predecesor del autual Movimiento V República.
Irura
Irura ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Euskal Herritarrok
Euskal Herritarrok foi una coalición independentista y d'izquierdes vasca ñacía en 1999 comu muérganu elletoral de la izquierda abertzale. Euskal Herritarrok tuvo una vida curtia y namás presentose a les elleciones autonómiques de 1998 y les municipales de 1999.
Itsasondo
Itsasondo ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Larraul
Larraul ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Lasarte-Oria
Lasarte-Oria ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Lazkao
Lazkao ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Leaburu-Txarama
Leaburu-Txarama ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Legazpi
Legazpi ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Legorreta
Legorreta ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Leintz-Gatzaga
Leintz-Gatzaga ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Lezo
Lezo ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Lizartza
Lizartza ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Mendaro
Mendaro ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Mutiloa
Mutiloa ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Mutriku
Mutriku ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Oiartzun
Oiartzun ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Olaberria
Olaberria ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Oñati
Oñati ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Ordizia
Ordizia ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Orendain
Orendain ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Orexa
Orexa ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Ormaiztegi
Ormaiztegi ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Pasaia
Pasaia ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Segura
Segura ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Soraluze
Soraluze ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Tolosa
Tolosa ye una localidá del territoriu hestóricu de Guipuzkoa nel País Vascu (España). Asitiada nel vaye del ríu Oria, tien una población de 17.888 habitantes (2007). Cuenta con empreses d'un ampliu espectru industrial, pero tien muncha importancia el sector de la construcción de máquines de papel y complementos. Tamien tá dotá de servicio de salú, bancario, comerciales, oficiales y xulgaos.
Tolosa heredó'l so nome de la ciudá francesa de Toulouse, cuyu nome llatín y occitanu ye precisamente Tolosa. La Villa de Tolosa foi fundá en 1256 pel rei castiellanu Alfonsu X el Sabio, que según la costumbre de la época bautizó la nueva villa col nome d'otra localidá ya esistente, y con un notoriu préstixiu, comu yera'l casu de la ciudá francesa. Amás de la Tolosa guipuzkoana y de la orixinal francesa, esiste otra en Portugal.
La localidá nomase de la mesma manera n'euskera y en español. Los sos habitantes reciben el xentiliciu de tolosanos o tolosarras, según s'utilice l'euskera o'l castellanu.
Urnieta
Urnieta ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Urretxu
Urretxu ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Usurbil
Usurbil ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Villabona (Guipúzcoa)
Villabona ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Zaldibia
Zaldibia ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Aralar
Aralar ñació na década de los 90 como una corriente crítica dientru d'Herri Batasuna (HB) y Euskal Herritarrok (EH), entamada por Patxi Zabaleta. Depués de la ruptura de la tregua d'ETA en 2000, formase comu partíu políticu al dixebrase d'Euskal Herritarrok (ya refundau en Batasuna) principalmente por tar a la escontra de la violencia d'ETA.
Zarautz
Zarautz ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Zegama
Zegama ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Zerain
Zerain ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Zestoa
Zestoa ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Zizurkil
Zizurkil ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Zumarraga
Zumarraga ye un conceyu de la provincia vasca de Guipúzcoa (España).
Dólar d'Estaos Xuníos d'América
El dólar de los Estaos Xuníos ($ o USD ISO 4217) ye la moneda qu'acuña'l bancu central de los Estaos Xuníos d'América. El so valir tómase como referente en munchos aspeutos de la economía mundial, afitándose na fuercia de la economía d'esti país.
La moneda entró n'usu oficialmente'l 6 de xunetu de 1785.
Busmente, Eirías y La Muria
Busmente, Eirías (Herías en castellanu) y La Muria ye una parroquia del conceyu asturianu de Villayón. Surdió nel 1991 al separtase los tres pueblos que-y dan nome de la parroquia de Villayón, a la que pertenecíen primero. Tien 12,5 km² d'estensión, y viven nella 175 habitantes (INE, 2005) nos llugares de La Braña, Busmente, El Coḷḷáu, Eirías y La Muria.
Arbón
Arbón ye una parroquia y un llugar del conceyu asturianu de Villayón, que ta asitiada na parte septentrional del mesmu, llendando col conceyu de Navia y separtada pol ríu Navia de les tierres del conceyu de Cuaña. De 14,19 km² d'estensión, viven nella 248 persones nos siguientes pueblos y aldees: Arbón, El Barrio, Las Inxamías, San Polayo y Villartoréi.
El llugar d'Arbón alcuéntrase a 9 km de la capital del conceyu, a la que se llega pela carretera AS-25. Viven nesti llugar 137 persones.
Oneta
Oneta ye una parroquia del conceyu asturianu de Villayón, asitiada na parte noroccidental del mesmu. Cuenta con 9,84 km² d'estensión y 135 habitantes (INE, 2007), que viven en Brañúas, La L.liera, Oneta y La Pruída.
Parḷḷeiru
Parḷḷeiru ("Parlero" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Villayón. Ocupa la fastera suroriental d'ésti, y tien 20,68 km² d'estensión, nos que viven 224 persones (INE, 2005) nos núcleos de población que se noman darréu: Los Abruneiros, L'Azoreirina, Las Berrugas, Buḷḷimeiru, La Candanosa, Las Cárcovas, Los Ḷḷagos, Ḷḷandelfornu, Llandequintá, Parḷḷeiru y Valbona.
Ponticella
Ponticella ("Ponticiella" en castellanu) ye una parroquia que s'estiende pela fastera meridional del conceyu asturianu de Villayón. Los sos 53,16 km² d'estensión faen d'ella la mayor del conceyu, y tamién la qu'acueye el mayor númberu de núcleos de población: Auguamaroza, Argolellas, El Bedural, Barandón, Busmayor, Bustalfoyao, A Candaosa, As Candaosas, Castaedo, El Couz, Iyaso, Llanteiro, Llouredo, Murias, Ponticella, Poxos, Solares, Trabada, Valdedo y Valle. Viven nella 488 persones (INE, 2005).
Villayón (parroquia)
Villayón ye una parroquia del conceyu asturianu del mesmu nome. Ocupa, colos sos 22,09 km² d'estensión, la fastera centruoccidental del conceyu, y tien 457 habitantes (INE, 2005) repartíos ente L'Azoreira, Berbegueira, Carriu, Castañeira, La Folgueirosa, Gras, Martintourín, Masenga, Ribalaugua, La Riestre, San Cristoubu, El Sel.lón y Villayón (170 habitantes; INE, 2005), que ye la capital del conceyu.
Martul
Martul ye una parroquia del conceyu asturianu de Vilanova d'Ozcos, qu'ocupa la parte sur del mesmu. Tien 9,23 km² d'estensión y una población de 32 habitantes (INE, 2011) repartíos ente Cimadevila, Martul, Salcedo, Samamede y Trabadelo.
San Cristobo
San Cristobo ("San Cristóbal" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Vilanova d'Ozcos que, colos sos 21,68 km² d'estensión, ocupa la parte norte del mesmu. Tien 18 habitantes (INE, 2011) repartíos ente les aldees de A Bovia, Busdemouros, El Busquete, Moureye, San Cristobo y A Sela de Murias.
Vilanova
Vilanova ("Villanueva" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Vilanova d'Ozcos. Comprende, nos sos 29,22 km² d'estensión, a la capital del conceyu, Villanueva (223 habitantes; INE, 2011), y los núcleos de A Arruxía, Bustapena, El Cortín, Folgueirarrubia, A Garganta, El Mazo, Morlongo, A Ovellariza, Pacios, Pasarón, Penacova, El Río, Riodopil, Santa Eufemia, El Vilar y Vilarello, que completen los 237 habitantes que, según el INE, tenía nel 2005.
Xestoso
Xestoso ("Gestoso" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Vilanova d'Ozcos. Tien 12,85 km² d'estensión y 91 habitantes (INE, 2011) nestos núcleos de población: Batribán, Cotarelo, Morán, Regodesebes, Salgueiras, As Toleiras y Xestoso.
Connacht
Connacht (n'irlandés: "Connachta"), tamién cola grafía: Connaught, ye la provincia occidental d'Irlanda, caltién los condaos de Galway, Leitrim, Mayo, Roscommon y Sligo.
Irlanda
Irlanda refierse a dellos documentos, detalla la busqueda.
Delaware
Delaware ye un estáu de los Estaos Xuníos. Asitiáu na rexón nororiental del país, llenda al sur y al oeste con Maryland, al noreste con Nueva Jersey y al norte con Pennsylvania. Toma'l so nome de Thomas West, tercer barón De la Warr, un noble inglés que foi el primer gobernador colonial de Virxinia
Delaware ocupa la fastera nororiental de la península de Delmarva y ye'l segundu estáu más pequeñu y el sextu menos pobláu del país. Divídese en trés condaos, que de norte a sur son New Castle, Kent y Sussex. Los dos caberos tienen sío, históricamente, d'economía básicamente agrícola, mentantu qu'el primeru ta más industrializáu. Tien una estensión de 5.130 km² y una población estimada (U.S. Census Bureau, 2015) de 945.934 habitantes. La so capital ye Dover, y la ciudá más poblada Wilmington.
Primero de que la so costa fora esplorada por navegantes europeos nel sieglu XVI, el territoriu de Delaware taba habitáu pola tribu Lenape al norte y la Nanticoke al sur. Los primeros europeos qu'aportaron al territoriu foron comerciantes holandeses que fundaron, cerca de l'actual ciudá de Lewes, la factoría de Zwaanendael en 1631. Delaware foi una de les trece colonies que participaron na Revolución Americana. Amás, l'estáu foi el primeru en ratificar, el 7 d'avientu de 1787, la Constitución de los Estaos Xuníos, y de magar tien como alcuñu oficial "The First State" (El primer estáu).
Florida
Florida ye un estáu del sureste de los Estaos Xuníos, asitiáu nuna llarga península ente'l golfu de México, l'océanu Atlánticu y los estrechos de Florida. El nome de Florida vien-y del español y púnxo-ylu Juan Ponce de León el 2 d'abril de 1513 cuando descubrió estes tierres. Florida, tamién llamada la Florida, ye un estáu asitiáu na rexón Sur de los Estaos Xuníos. Llinda al oeste col golfu de México, al norte con Alabama y Xeorxa y al este col océanu Atlánticu. Con más de 19,3 millones d'habitantes en 2012, ye'l cuartu estáu más pobláu del país y con 170,304 kilómetros cuadraos, ye'l ventiavu segundu tao por superficie. Rexir pola Consitución de 1968, que foi enmendada en diverses ocasiones. 
La so capital política ye Tallahassee, la so ciudá más grande ye Jacksonville, pero la aglomeración urbana más poblada ye Miami, que cunta con más de 5,3 millones d'habitantes. L'abreviatura pal estáu ye Fla; l'abreviatura postal estaunidense ye FL.
Gran parte de Florida t'asitiada nuna península ente'l golfu de México, l'océanu Atlánticu y l'estrechu de Florida, y tien la mariña más llarga nos Estaos Xuníos allegantes d'aprosimao 2.170 km. La mayor parte del estáu atopar n'o cerca del nivel del mar y el so terrén caracterizar polos suelos sedimentarios. El clima varia de subtropical nel norte a tropical nel sur.
La busca indica que Florida yera primer habitáu polos Paleo-indios, los primeres habitantes humanos del Americas, quiciabes tan céu como 14 mil años. La rexón yera de cutio inhabited al traviés del periodu Arcaicu (al rodiu 2000 e.C.). Dempués de que sobre 500 e.C. la enantes relativamente la cultura Arcaica uniforme empezó a coalesce a cultures locales distintives. Nel sieglu XVI tempu más tempranu pal cual ellí ye un rexistru históricu, grupos americanos Nativos importantes incluyó'l Apalachee (de la Florida Panhandle), el Timucua (de Florida del norte y central), el Ais (de la mariña Atlántica central), el Tocobaga (del Tampa área de Badea), el Calusa (de Florida de suroeste) y el Tequesta (mariña del sureste). 
Llegada europea (1513) 
Florida foi la primer parte de lo que ye agora los Estaos Xuníos continentales pa ser visitáu per europeos. L'esplorador européu sabíu más tempranu n'aportar a estes tierres foi el conquistador español Juan Ponce de Llión. Según el "500.º Descubrimientu de Florida Mesa de Ronda del Conseyu", en marzu 3, 1513, Ponce de Leon, entamáu y fornió tres barco qu'empecipiaron una espedición (con una tripulación de 200, incluyendo muyeres y negros llibres), colando de Punta Enaguada, Puertu Ricu. Puertu Ricu yera'l primer puerta al descubrimientu de Florida, que abrió les puertes al poblamientu adelantráu de los EE.XX. introduciendo'l cristianismu, ganáu, caballos, oveya, la llingua española y más.
Ponce de Llión acolumbró la península el 2 d'abril 2 de 1513. Según los sos cronistes, nomó la rexón La Florida ("tierra floriá") porque yera entós Pascua, sabíu n'español como Pascua Florida, y porque la vexetación yera ablucante.[14] Juan Ponce de Llión nun puede ser el primer européu pa llograr Florida, aun así; según dizse, siquier unu indigenous tribesman quien atopó en Florida en 1513 faló español.[15] De 1513 onward, la tierra socedió sabida tan La Florida. Dempués de 1630, y mientres el 18.º sieglu, Tegesta (dempués del Tequesta tribu) yera un alternar nome d'elección pa la península de Florida que sigue publicación d'un mapa pol holandés cartographer Hessel Gerritsz en Joannes de La  Hestoria del Nuevu Mundiu.
El caballu, que los indíxenas comieren a extinction fai 10000 años, yera reintroduced a América del Norte col européu explorers y a Florida en 1538, Como los animales tuvieron perdíos o robáu, empezaron pa soceder feral.
Sobre'l sieglu siguiente, tantu l'español y poblamientos establecíos franceses en Florida con graos variables d'ésitu. En 1559, Don Tristán de Lluna y Arellano estableció una colonia anguaño-día Pensacola, unu de los primeros intentos europeos en poblamientu nos Estaos Xuníos continentales. Tuvo abandonáu por 1561 por cuenta de furacanes, fam y warring tribus, y l'área nun foi re-inhabited hasta'l 1690s.
Protestante francés Huguenots fundó Fort Caroline en modernu-día Jacksonville en 1564. L'añu siguiente, la colonia española de St. Augustine (San Agustín) tuvo establecíu, y fuerces d'ellí conquistáu Fort Caroline qu'añu mesmu. L'español calteníu tenuous control sobre la rexón por convertir les tribus locales, de volao con Jesuits y más tarde con Franciscan flaires.
La área de Florida española menguó col establecimientu de colonies ingleses a les colonies del norte y franceses al del oeste. El poder español debilitáu inglés na área por suministrar el so Regatu y Yamasee aliaos con firearms y encamentándo-yos a redada'l Timucuan y Apalachee vecera-tribus del español. L'inglés atacáu St. Augustine, quemando la ciudá y la so catedral dafechu dellos tiempu, mientres los ciudadanos escondieron detrás de les parés del Castiellu de San Marcos.
Florida atraxo numberosa Africans y americanos africanos de les colonies britániques del sur n'América del Norte quién buscó llibertá d'esclavitú. Una vegada en Florida, la Corona española convirtió-yos a Roman Catholicism y dio-yos llibertá. Aquellos freedmen resueltu nun norte de comunidá de St. Augustine, Gracia llamada Real de Santo Teresa de Mose, el primer poblamientu negru llibre de la so clase no que socedía los Estaos Xuníos. Munchos d'aquellos esclavos yeren tamién welcomed por Regatu y Seminole americanos Nativos, quién estableciera poblamientos na rexón na invitación del gobiernu español.
Gran Bretaña llogró control de Florida y otru territoriu diplomáticamente en 1763 al traviés de la Paz de París que sigue la so derrota de Francia na guerra de los Siete Años, ya intercambios con España de posesiones. El británicu estremáu les sos alquisiciones nueves a Florida Del este, cola so capital en St. Augustine, y Florida Del oeste, cola so capital en Pensacola.
Gran Bretaña intentó desenvolver el Floríes al traviés del importation d'inmigrantes pa trabayu, pero esto proxecta finalmente falló. Del orixinal diecisiete colonies britániques, Florida Del este y Florida Del oeste yeren dos de los cuatro colonies que nun unviaron cualesquier representantes a Filadelfia pa redactar el Declaration d'Independencia (Canadá Cimera y Canadá más Baxu yeren el dos otres colonies que nun unviaron representantes.) España recibió dambos Floríes dempués de la derrota de Gran Bretaña poles colonies americanes y el Tratáu subsiguiente de Versailles en 1783, siguiendo la división a Florida Del este y De l'oeste. Ufiertaron subvenciones de tierra a cualesquier que resolvió nes colonies, y munchos americanos movieron a ellos.
Dempués de que settler ataques en ciudaes indies, Seminole los indios basaron en Florida Del este empezó raiding poblamientos de Xeorxa, supuestamente nel behest del español. L'Exércitu d'Estaos Xuníos dirixió cada vez más incursiones frecuentes a territoriu español, incluyendo la 1817–1818 campaña contra'l Seminole indios por Andrew Jackson que socedió sabíu como'l Primera Seminole Guerra. Siguiendo la guerra, los Estaos Xuníos conducentemente Florida Del este controlada. -España dexes Florida a los Estaos Xuníos (1819)-
En 1819, por plazos del Adams-Onís Tratáu, España dexái Florida a los Estaos Xuníos n'intercambiu pa millones  y l'americanu renunciation de cualesquier reclamaciones en Texas que podríen tener de la Compra de Luisiana. Los negros llibres y esclavos indios, Negru Seminoles, viviendo cerca St. Augustine, fuxíu a Havana, Cuba pa evitar que vien baxu control d'EE.XX.. Dellos Seminole tamién abandonó los sos poblamientos y movió más allá al sur, Centenares de Negru Seminoles y los esclavos fuxitivos fuxeron nel decimonovenu sieglu tempranu de Florida de Cabu a Les Bahames, onde resolvieron en Andros Isla Ataque en poblamientu de Ríu Nuevu nun contemporaneu rendition
En 1830, l'Actu d'Estracción indiu tuvo pasáu y tan el poblamientu aumentó, la presión creció nel gobiernu d'Estaos Xuníos pa sacar los indios de les sos tierres en Florida. Al chagrin de Xeorxa landowners, el Seminoles harbored ya integráu runaway negros, sabíu como'l Negru Seminoles, y clashes ente los blancos y los indios crecieron cola arribación de nuevu settlers. En 1832, el gobiernu d'Estaos Xuníos robló'l Tratáu de Payne  Aterrizaxe con dalgunos del Seminole xefes, prometiéndo-yos aterriza al oeste del Ríu de Misisipi si tuvieron d'alcuerdu dexar Florida voluntariamente. Munchos del Seminoles dexó nesti tiempu, mientres quien quedaron preparaos pa defender les sos reclamaciones a la tierra. L'Exércitu d'EE.XX. llegáu en 1835 p'aplicar el tratáu so presión de blancu settlers, y el Segundu Seminole la guerra empezó a la fin del añu col Dade Masacre, cuándo Seminoles ambushed y matáu o mortalmente wounded tou pero unu nun grupu de 110 tropes d'Exércitu, más Importante Dade y siete axentes, marching de Fort Brooke (Tampa) pa reforzar Fort Rei (Ocala).
Ente 900 y 1,500 Seminole guerreros indios táctica de guerrilla emplegada contra tropes d'Exércitu de los Estaos Xuníos pa siete años hasta 1842. El gobiernu d'EE.XX. ta envaloráu pa tener gastáu ente 0 millones y 0 millones na guerra, nel tiempu una suma astronómica. Un total d'aprosimao 3,000 Seminole y 800 Negru Seminole tuvo sacáu a Territoriu indiu; los EE.XX. finalmente dexaron la so llucha contra'l pocu centenar Seminole en Florida, quién yera fondu nel Everglades ya imposible de ganar o dislodge.
En marzu 3, 1845, Florida socedía'l 27.º estáu de los Estaos Xuníos d'América, no que yera l'actu importante final per Presidente John Tyler  primero que'l so succession por James K. Polk A otru día. L'estáu tuvo almitíu como tao d'esclavu, a pesar de que primeramente la so población creció adulces. Blanco settlers siguió a encroach nes tierres utilizaron pol Seminoles, y el gobiernu d'Estaos Xuníos resolvió faer otru esfuerzu pa mover el quedando Seminoles al Del oeste. El Tercer Seminole la guerra durada de 1855 a 1858, y resultancia na estracción de la mayoría del quedando Seminoles. Dempués de tres guerres a oust -yos, dellos Seminole los indios quedaron en Florida.[25] Anque la mayoría del Seminoles yera forcibly exiliado a tierres de Regatu al oeste del Misisipi, centenares, incluyendo Seminole dirixente Aripeka (Sam Jones), quedáu nel Everglades y refugáu pa dexar. El so descendants queda ellí a esti día y dos tribus en Florida son federally reconoció.
Blanco settlers empezó pa establecer plantíos d'algodón en Florida, que riquió peones numberosos, que suministraron por mercar esclavos nel mercáu domésticu. Nel desenvolvimientu del Sur Fondu, nearly un millón d'americanos africanos tuvieron forzaos pa mover a la rexón al traviés d'esclavitú. Por 1860 Florida hubo namái 140,424 persones, de quien 44% yera enslaved. había menos que 1000 americanos africanos llibres enantes de la Guerra Civil. -Guerra Civil americana- -La Batalla de Olustee mientres la Guerra Civil americana en 1864- -Un Cracker cowboy, 19.º sieglu- Iviernu en Florida, 1893-
En xineru 10, 1861, primero que l'entamu de la Guerra Civil americana, Florida declaró la so secesión de la Unión; diez díes más tarde, l'estáu socedía un miembru de fundar del Confederate Estaos d'América. Sicasí, Confederate les autoridaes esperaron pocu na manera d'ayuda de Florida y ufiertar inclusive menos. Los 15,000 homes él finalmente ufiertáu enriba de para'l serviciu yera xeneralmente unviáu n'otru llugar y primero que enforma tiempu, los papeles Del norte refirieron al estáu como "la cucharapa más pequena na piscina puerca de secesión." Los compromisos más grandes nel estáu yeren la batalla de Olustee en febreru 20, 1864 y la batalla de Ponte Natural, xusto al sur de Tallahassee, en marzu 6, 1865. Dambos yeren Confederate victories.[27] La guerra acabada en 1865. En xunu 25, 1868, Florida congressional  la representación tuvo restaurada.
Dempués de que Reconstrucción, los demócrates blancos tuvieron ésitu en regaining poder na llexislatura estatal nel 1870s. En 1885 crearon una constitución nueva, siguíu por estatutos al traviés de 1889 que conducentemente disfranchised la mayoría de negros y munchos blancos probes sobre'l próximu dellos años. Provisiones impuestos d'encuesta incluyida, pruebes d'alfabetización, y residency requisitos. Disfranchisement Pa la mayoría d'americanos africanos nel estatal persistíu hasta'l Movimientu de Derechos Civil del 1960s lexislación federal llograda en 1965 p'aplicar protección del so sufraxu constitucional. Soldaos y ensames en Miami Céntrica 20 minutos dempués de la rindición de Xapón acabando Segunda -Guerra mundial (1945)-
Hasta qu'el mid-20.º sieglu, Florida yera'l menos populous estáu Del sur. En 1900 la so población yera namái 528,542, de quien nearly 44% yera americanu africanu.[28] El boll gorgojo cultivo d'algodón afaráu, y tempranu linchamientos de 20.º sieglos y la violencia racial causaron un númberu de rexistru d'americanos africanos pa dexar l'estáu na Migración Grande a del norte y midwestern ciudaes industriales. Cuarenta mil negros, aprosimao un quintu del so 1900 población, dexáu pa oportunidaes meyores.[29]
Prosperidá económica nel 1920s turismu aguiyáu a Florida y desenvolvimientu rellacionáu d'hoteles y comunidaes de recursu. Combináu cola so elevación repentina en perfil yera'l boom de tierra de la Florida del 1920s, que traxo un periodu curtiu de desenvolvimientu de tierra intensa. Afarando furacanes en 1926 y 1928, siguíu pol accidente de mercáu de valores y Gran Depresión, traxo que periodu a un parar.
la economía de Florida non  dafechu recupera hasta'l militar buildup pa Segunda Guerra mundial.
El clima, templáu pola disponibilidá de crecer de condicionante d'aire, y embaxo costáu de vivir fechu l'estatal un haven. Migración del Rust la petrina y el Nordeste sópito aumentaron la población dempués de la guerra. En décades recién, más migrants vieno pa los trabayos nuna economía en desenvolvimientu. Con una población de más de 18 millones según el 2010 census, Florida ye'l más populous estáu nel Southeastern Estaos Xuníos, el segundu más populous estáu nel Del sur detrás de Texas, y el cuartu más populous nos Estaos Xuníos.
Arancedo
Arancedo ye una parroquia del conceyu asturianu d'El Franco, asitiada na fastera centru-oriental del mesmu. Tien una estensión de 10,43 km² y 264 habitantes (INE, 2005), qu'ocupen los núcleos de población d'Andía y Arancedo.
Surdió nel 1796 cuando foi separtada de la parroquia de Miudes por un auto, confirmáu pol Rei, del Tribunal Superior de la provincia.
A Braña
A Braña ("La Braña" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu d'El Franco, asitiada nel estremu suroccidental del mesmu. Estiéndese per 15,7 km² d'estensión, y viven nella 255 persones (INE, 2007) nos nucleos de población que se noman darréu: Bargaz, A Braña, El Caroceiro, El Chao das Trabas, Grandamarina, Mendóis, Mercadeiros, Penadecabras, Romeye y Villarín. 
San Zabornín
San Zabornín (enantes Zanzabornín), ye un pueblu asturianu asitiáu nes parroquies d'El Pieloro (Carreño) y de Cardo (Gozón).
El pueblu ta xebráu ente los dos conceyos pola carretera CE-1 que va de Tresona a Candás pol Pantanu de La Granda.
Según paez el nome ye una evolución del del so patronu San Saturnín.
Nos primeros años d'ENSIDESA foi llugar d'abellugu pa dellos inmigrantes que dormíen n'horros, paneres y tenaes del pueblu que dellos vecinos punxeron n'alquiler.
Al pueblu puede accedese per carretera o per ferrocarril.
Nel casu de les carreteres anque atraviesa'l pueblu la carretera CE-1, la meyor forma pa llegar ye diendo pela AS-110, Tabaza (Tamón) - Candás, y desviase p'hacia la CE-1.
En ferrocarril puede llegase al apeaderu de San Zabornín na llinia Xixón-Cuideiru de la FEVE, en tiempos del Ferrocarril de Carreño contaba con estación y terminal de carga pa madera d'ocalitu y pinu que tronzaben nos montes cercanos.
A Caridá
A Caridá ("La Caridad" en castellanu) ye una parroquia de la rasa costera del norte del conceyu asturianu d'El Franco. Tien, nos sos 4,94 km² d'estensión, 1.828 habitantes, que viven na villa d'A Caridá, capital del conceyu, y nos núcleos d'Arboces, Llóngara y El Porto (conocíu tamién como Viavélez, en castellanu). 
A finales del sieglu XIX y entamos del XX funcionó un importante astilleru n'El Porto, propiedá de la familia Ron, y que construyó embarcaciones a vela de la parroquia de Meredo nel conceyu d'ayer
Miudes
Miudes ye una parroquia del conceyu asturianu de El Franco. Asitiada na fastera nororiental d'ésti, tenía nel 2005 574 habitantes (INE) nos núcleos de Castello, Godella, Miudeira, Miudes, Veiral y Villar.
Yera la parroquia más grande del conceyu hasta que, nel 1796, separtáronse d'ella, por un auto del Tribunal Superior de la provincia, confirmáu pol Rei, les parroquies d'Arancedo y A Braña. D'ente los sucedíos de la so historia ye de destacar que, nel Trieniu Constitucional del reináu de Fernandu VII (1820-23), tuvo la so sé n'El Rebellón, un barriu del llugar de Miudes, un conceyu formáu poles parroquies franquinas de Miudes, Arancedo y A Braña, y pola de Cartavio, en conceyu Cuaña.
Valdepares
Valdepares ye una parroquia del conceyu asturianu de El Franco, asitiada nel estremu noroccidental del mesmu. Tien 7,02 km² d'estensión, y 695 habitantes (INE, 2007), ya inclúi los siguientes núcleos de población: El Franco, Mernes, Porcía, El Porto, A Ronda, San Polayo y Valdepares.
Villalmarzo
Villalmarzo ye una parroquia del conceyu asturianu de El Franco, de 7,79 km² d'estensión. Tien una población de 138 habitantes (INE, 2007), que se reparten ente les aldees de El Llourdal, Lludeiros, San Xuyán y Villalmarzo.
Caravia (parroquia)
Caravia ye una parroquia del conceyu asturianu del mesmu nome. Ocupa la parte occidental del conceyu, tien 5,31 km d'estensión ya una población de 254 habitantes (INE, 2007) repartida ente les poblaciones de Carrales, Los Duesos, Duyos, La Espasa y Valle.
Caravia l'Alta
Caravia l'Alta (Caravia la Alta en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Caravia. Ocupa la parte oriental del conceyu, con una estensión de 8,05 km y una población de 324 habitantes (INE, 2007). Comprende el llugar de Prau, capital del conceyu, y tamién La Cantiella, Cerracín, Pumarín, La Rotella y Vandalisque.
Degaña (parroquia)
Degaña ye una parroquia del conceyu asturianu de del mesmu nome. Ocupa la parte centro-occidental del mesmu, y alberga 388 habitantes nos sos 46,64 km² de superficie (INE, 2007). Compriende la villa de Degaña, capital del conceyu (240 habitantes; INE, 2007) y los llugares de Fonduveigas (66 habitantes 2007) y El Reboḷḷal (82 habitantes 2007).
Trabáu
Trabáu ("Tablado" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Degaña. Ocupa la parte occidental del mesmu y comprende una estensión de 11,94 km². Viven na aldea del mesmu nome, únicu núcleu habitáu de la parroquia, 36 persones (INE, 2011).
Zarréu
Zarréu ("Cerredo" en castellán) ye una parroquia del conceyu asturianu de Degaña. Ocupa la parte más oriental del mesmu y tien una estensión de 28,58 km² y una población de 908 persones (INE, 2005). Inclúi la villa de Zarréu y l'aldea de La Pruída.
Tameza
Tameza ye una parroquia del conceyu asturianu de Yernes y Tameza. Ocupa la metá sur del mesmu, y tien una estensión de 14,74 km² de superficie y una población de 85 habitantes (INE, 2013). Pertenecen a ella les poblaciones de Villabre (capital del conceyu), Fuxóu y Villuarrí.
Allúgase al sur del conceyu, y llenda al norte cola parroquia de Yernes; al este col conceyu de Proaza, concretamente coles parroquies de Sograndio y Banduxu; al sur, colos conceyos de Grau y Teberga (parroquias de Santianes y Villamayor, respeutivamente); y al oeste, otra vuelta, col conceyu de Grau (Las Villas, Villamarín y Santianes).
El principal exe de comunicación de la parroquia ye la carretera AS-311, que comunica Villabre col conceyu de Grau, cabecera de la comarca. Otru vial de menor categoría, atraviesa pa contra'l sur el paisaxe protexíu del Puertu de Marabio, comunicando Villabre col conceyu de Teberga.
La economía ta basada na ganadería, especialmente vacuno de la raza Asturiana de la Montaña; y caballar, tando arraigada la cría del asturcón. L'agricultura ye otra pilastra de la economía llocal
La parroquia ta formada poles vinientes poblaciones y llugares:
El llugar de Villabre ye la cabeza'l conceyu, categoría qu'obtuvo en 1584 y que caltién anguaño. Equí, alcuéntrase l'edificiu de la Casa conceyu, la ilesia parroquial, el centru social y el telecentru, perteneciente a la Rede de Telecentros d'Asturies.
Yernes
Yernes ye una parroquia del conceyu asturianu de Yernes y Tameza. Ocupa la parte norte del mesmu, y acueye, nos sos 16,61 km² de superficie, les aldees de Vendiés y Yernes, qu'axunten 98 habitantes (INE, 2005).
El xentiliciu de los habitantes de Yernes ye "fosco".
Colombres
Colombres ye una parroquia y llugar del conceyu asturianu de Ribedeva. Ocupa la metá septentrional del mesmu y tien 1.385 habitantes (INE 2011) y una estensión de 16,65 km².
Nel añu 2015, Colombres foi galardonada col distintivu de Pueblu Exemplar d'Asturies pola Fundación Princesa d'Asturies
Noriega
Noriega ye una parroquia del conceyu asturianu de Ribadeva, qu'ocupa, colos sos 14,22 km² d'estensión, la parte suroccidental del mesmu. Tien una población de 313 habitantes (INE 2011), que se reparten ente les poblaciones de Boh.es, Noriega y Boquerizu.
San Juan (Ribadeva)
San Juan ye una parroquia del conceyu asturianu de Ribadeva, que s'estiende pela parte suroriental del mesmu. Tien una estensión de 4,79 km² y una población de 184 habitantes (INE 2011), que se reparten ente les poblaciones d'Andines, Videl y Villanueva.
Aces
Aces ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Candamu. Asítiase na parte central del mesmu, na oriella izquierda del ríu Nalón, y tien una estensión de 2,31 km². Comprende'l pueblu del mesmu nome, de 75 habitantes (INE, 2011).
Cueru (Candamu)
Cueru ("Cuero" en castellanu) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Candamu. Asítiase na parte más suroriental del mesmu, a la oriella derecha del ríu Nalón, y tien una estensión de 2,61 km&sup2 na que viven . 
Nel llugar de Cueru viven 158 persones.
Fenoeda
Fenoyeda ("Fenolleda" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Candamu. Ta situada na parte centruoccidental del conceyu, a la oriella derecha del ríu Nalón, y tien una estensión de 7,21 km². Tien una población de 219 habitantes (INE, 2009) 
Grullos
Grullos (o Gurullos) ye una parroquia del conceyu asturianu de Candamu. Los sos 3,89 km², asitiaos na zona central del conceyu, na oriella derecha del ríu Nalón, acueyen únicamente la villa de Grullos, capital del conceyu, de 187 habitantes (INE, 2011).
Llameiru
Llameiru ("Llamero" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Candamu. Tien una estensión de 7,4 km², regaos pol ríu Dele, afluente del Nalón pela mandrecha, y una población de 189 habitantes (INE, 2011). 
Murias (Candamu)
Murias ye una parroquia del conceyu asturianu de Candamu. Asitiada na oriella derecha del ríu Nalón, tien una estensión de 8,9 km² y una población de 287 habitantes (INE, 2011).
San Román (Candamu)
San Román ye una parroquia del conceyu asturianu de Candamu, que s'asitia na zona central del mesmu ya tien parte de los sos 5,2 km² d'estensión a la vera izquierda del Nalón y otra parte, la mayor, a la vera derecha. Comprende l'aldea de Ferreras, na oriella izquierda del ríu, y los llugares de Las Parrucas y San Román na derecha; ente los tres núcleos axunten 325 habitantes (INE, 2011). Nel so territoriu alcuéntrase la cueva prehistórica de La Peña, descubierta nel 1914 y declarada Monumentu Nacional nel 1923.
San Tisu
San Tisu ("San Tirso" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Candamu. Ocupa la zona centruoccidental del conceyu, na oriella izquierda del ríu Nalón, y tien una estensión de 7,59 km². Tien 153 habitantes (INE, 2011). 
El Valle (Candamu)
El Valle ye una parroquia del conceyu asturianu de Candamu. Asítiase na zona central del conceyu, y tien una estensión de 5,41 km² y una población de 133 habitantes(INE, 2011). 
Ventosa
Ventosa ye una parroquia del conceyu asturianu de Candamu. Ocupa la parte más septentrional del mesmu, con una estensión de 13,68 km² y una población de 320 habitantes (INE, 2011). 
Santuyano (Bimenes)
Santuyano ("San Julián" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Bimenes. Dend'avientu de 2005 el nome oficial de la parroquia ye bilingüe: "Santuyano / San Julián".
Ocupa, colos sos 11,82 km² d'estensión, la fastera nororiental del conceyu, y tien una población de 829 habitantes (INE, 2011). Comprende'l llugar de Martimporra, capital del conceyu, y los de L'Acebal, L'Agüeria, La Bonera, La Brañuca, Cantili Baxo, Cantili Riba, El Capellán, Carbayal, La Casa Riba, La Castañal, Castiillu, El Costru, Les Collaes, La Correoria, El Cuitu, L'Escobal, El Faíu, La Figar, La Fragua, El Gronxu, El Montiquín, El Perezal, El Praón, El Rebullu, La Riba, Ricóu, Rosuaria, La Rubiera, Samiguel, San Xulián, Tuenes, El Valle y Los Xugueros.
Santu Medero
Santu Medero ("San Emeterio" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Bimenes. Dend'avientu de 2005 el nome oficial de la parroquia ye'l nome n'asturianu.
Ocupa, colos sos 15,53 km², la metá sur del conceyu, y tien una población de 803 habitantes (INE 2011). Comprende estos núcleos de población: 
Suares
Suares ye una parroquia - baxu l' advocación de Santa María - del conceyu asturianu de Bimenes. Ocupa la fastera noroccidental del mesmu, y tien una estensión de 5,34 km². La so población, de 269 habitantes (INE, 2011), repártese pelos llugares de L'Argumusu, La Bargaña, Les Cabañes, Los Canales, La Casa'l Monte, La Casa'l Río, Castañera, La Cruz, El Cuitu, La Estación, El Fadiillu, La Llantá, La Riega la Tobe, Suares y La Texuca.
Constitución española de 1812
La Constitución española de 1812, tamién nomada "La Pepa", promulgórunla las Cortes Generales ("Cortes Xenerales") d'España, un 19 de marciu de 1812, d'ehí'l nomatu de Pepa que la dióu'l pueblu andaluz.
Tará en vigor dous años, yá qu'en 1814 la tropas Napoleónicas escomienzan a perder tarrén y Napoleón retira las súas tropas de la Península tres las derrotas d'Arapiles, Vitoria y San Marcial. En 1813 España ta llibre de tropas invasoras y en febreru-marzu cellébranse las primeras eleiciones y en xunetu d'esi mesmu añu las cortes aconcéyanse na Islla de León en (Cádiz) y deciden treslladase a Madrid.
Conu regresu de Fernandu VII, el 24 de marciu de 1814, produzse una fola ultraconservadora propagada pol absolutista rei col envís d'acabare cola constitución, daqué que llogrará'l 10 de mayu de 1814 cuandu'l xeneral Eguía, nomáu en secretu capitán xeneral de Castiella pol rei, entra en Madrí y detién a los lliberales. De siguíu, espublízanse los decretos de Valencia que derogan la constitución y ábrese la dómina conocida como Periodu de la Restauración.
Inspírase na constitución francesa de 1791, peru nun la calca sinon que la ameyora y la avera a la realidá social española; nu sou artículáu ye imperfeuta dau que presenta una llargor xigantesca con 384 artículos faciéndola abondu ríxida. 
Ye una constitución lliberal nun democrática nin radical na que s'entama'l principiu de soberanía nacional y ye monárquica, presenta la división de poderes de Montesquieu. Por enriba de toos ta'l poder llexislativu y amás iguala a tolos españoles ante la llei, malque los títulos de nobleza caltiénse conu sou valire enanteriore y los sous privilexos; planteyase la xunidá xurisdicional, sacante'l casu militar.
Incárnalu'l rei conos sous siete ministros; allugaos por orde cronolóxicu fuorun:
Los ministros conviértense en responsables de tolos autos del gobiernu, y comu éstos son nomaos pol rei fuera de cualaquier aición democrática nun hai nin votu d'investidura nin de censura; poru ábrese la puerta a que'l rei funcione comu un monarca absolutista. Amás el poder executivu puede robrare la guerra ou la paz, tien aniciativa llexislativa, noman a los funcionarios del gobiernu y más concretamente a los militares.
El rei por outru llau tien dreitu de votu de las lleis presentadas pol llexislativu peru ye supresivu, estu quier dicire que nun puede facelu por dúas vegadas; si un parllamentu considera que taba enquivocáu'l monarca nun podía volvere a vetala. Lu qu'abría un claru enfrentamientu ente las Cortes y el rei.
Ye unicameral, dau que nu sieglu XIX considerábase que yera un sistema más democráticu que'l compuestu por dúas cámaras; yá que las cámaras altas yeran más aristocráticas y menos representativas. Poru considérase a esta constitución una de las más anovadoras del sieglu.
Taba integráu por diputaos de las provincias entamadas polas Cortes de Cádiz, escoyéndose ún por cada 70.000 homes, dau que las muyeres nun votaban; yera un sufraxu universal masculín, homes de más de 25 años, indireutu y mayoritariu.
El mandatu los diputaos yera de dous años, lu que tamién ye una calterística de las constituciones anovadoras. La súa principal función yera la ellaboración de lleis, concesión d'impuestos y l'aprebación de los presupuestos del Estáu, entaman tamién el continxente de tropas añales.
Tién de tenere, a lu menos, la presencia de dolce diputaos americanos, cuatru eclesiásticos y cuatru grandes d'España, el restante podía pertenecere a cualaquiere greyu social.
Amás d'él dimana'l Conseyu d'Estáu, qu'aconseyaba'l rei (anulábase asina la "camarilla" del rei), qu'asesoraba al monarca en casos de guerra y paz asina comu na presentación de las lleis.
Esti residía nos tribunales, defínese comu independiente y los xueces son inamovibles y profesionales. Entámanse tres instancias fundamentales:
Amás los alcaldes pasan de xueces de primera instancia a cenciellos xueces de paz; esti sistema seirá'l clásicu dientru del sistema xudicial español posteriore.
Recueye los dreitos básicos de los ciudadanos y ye la primer vegada que nuna constitución hispánicas éstos van recoyíos nel articuláu; peru tamién trata outros aspeutos menos corrientes nuna llei d'esta importancia. Ente los que destaca:
Siguiendo'l casu francés creya la provinca y que tola alministración coincida con esta nueva entidá. Estu da un pequeñu caráuter descentralizador y anque nun se da'l númberu na constitución cuandu entra en vigor son 23. 
Créyanse los cargos de xefe políticu, el precende del autual Gobernadore Civil y presidente de la Diputación; y el del intendente, quien controla los impuestos.
Naz la Diputación que la forman siete diputaos con un mandatu de dous años y renuévanse por metaes. Refórmase'l conceyu, que pueden creyase con mil habitantes aplicábase a los conceyos de señoríu y nun a los del rei yá esistentes. Los ayuntamientos seirán democráticos escoyíos por sufraxu universal masculín, los rexidores tien un mandatu de 4 años y l'alcalde de 1 añu pa evitare caciquismos.
Juan Ponce de León
Juan Ponce de León (Santervás de Campos, Valladolid, 1460 - Cuba, 1521), conquistador castellanu de Puertu Ricu y descubridor de la Florida. 
Yera d'ascendencia noble, foi paxe na corte de Fernandu'l Católicu y lluchó na conquista de Granada. Hai duldes sobre si'l so primer viaxe p'América fíxolu con Cristóbal Colón (en 1493) o con Nicolás de Ovando (en 1502). De toles maneres, trabayo con ésti na conquista de La Española o "Santo Domingo" (actuales República Dominicana y Haití) y mandó-y conquistar la islla de San Juan o "Borinquén" (actual Puerto Rico) en 1508. A la escontra de la opinión de Diego Colón, consiguió ser nomáu gobernador en 1510. La islla sometióla ensin dificultá, gracies a la conversión del cacique Agüeibana; Ponce de León pudo dedicase a la fundación de ciudaes y a la esplotación d'oru. Pero, depués de morrer Agüeibana, los indios subleváronse escontra la dominación española y el réxime d'encomiendes, que los obligaba a trabayos forzaos. Depués d'una dura llucha, Ponce de León impúnxose a los nativos y tomó represalies sangrines.
Más sero descubrió una estaya al norte a la que nomó La Florida, darréu que foi descubierta'l día de Domingu de Resurreición, (Pascua Florida, en castellanu), por cayer siempres nos entamos de la primavera. 
Juan Sebastián Elcano
Juan Sebastián Elcano o Juan Sebastián de Elcano (Getaria, Guipúzcoa, 1486/1487-Océanu Pacíficu, 1526), foi un esplorador español que participó nel primer viaxe que dio la vuelta al mundu y capitaneó el viaxe dende Filipines.
El viaxe entamó en Sevilla el 10 d'agostu de 1519, capitaneau por Fernāo de Magalhāes, con cinco naves. El 20 de setiembre salieron al mar dende Sanlúcar de Barrameda (Cádiz).
Magallanes morrió en Filipines en 1521 nel viaxe; Elcano garro'l mandu y algamó Sanlúcar de Barrameda el 6 de setiembre de 1522 cola nave "Victoria", xunto con otros 17 supervivientes.
El rei Carlos I d'España, concedió-y como escudu una esfera del mundu cola lleenda en llatín: "Primus circunvidiste me" ("[Fuiste] el primeru [que] me dieras la vuelta"). Murió nel Océanu Pacíficu al intentar otra vegada dar la vuelta'l globu terráqueu.
Nel su honor, el buque escuela de la Armada española lleva el su nome.
Argame
Argame ye una parroquia del conceyu asturianu de Morcín. Ta situada na parte norte del mesmu y axunta, nos sos 3,75 km², a 205 habitantes, que viven nos llugares d'Argame, La Carrera y La Retoría.
La Foz
La Foz ye una parroquia del conceyu asturianu de Morcín. Asítiase na parte suroriental del conceyu, ya comprende, nos sos 11,17 km² d'estensión, los llugares de Comuñes, La Collá, La Figar, Llugar de Baxo, Llugar de Riba, Les Maces, Otura, Panizales, Porrimán, El Praiquín, La Puente, Los Turulleos y Los Yanos. Ente tóos ellos axunten 1.030 habitantes (INE, 2009).
Peñerúes
Peñerúes ("Peñerudes" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Morcín. Ocupa l'estremu noroccidental del conceyu, tien una superficie de 4,76 km² y una población de 215 habitantes (2005). Comprende les aldees de L'Artusu, Barrea, La Boza, Campo, La Cotina, El Fontán, La Gantal, El Palacio, Requexo y La Roza.
La Piñera (Morcín)
La Piñera ye una parroquia del conceyu asturianu de Morcín. Situada na parte norte del conceyu, comprende nel so territoriu la presa de Los Alfilorios, qu'abastez d'agua potable a la ciudá d'Uviéu. Tien una estensión de 7,01 km² y una población de 268 habitantes (INE, 2005). Pertenecen a ella los siguientes llugares: L'Ablaneru, L'Alfiloriu Baxo, L'Alfiloriu Riba, L'Alfiloriu'l Medio, El Campo la Iglesia, El Cogollo, Les Cortes, La Cuesta, Los Duernos, Les Gonzales, Llavandera, Otero, El Río y El Vallín.
San Esteban (Morcín)
San Esteban ye una parroquia del conceyu asturianu de Morcín. Ocupa, colos sos 12,95 km² d'estensión, la zona central del conceyu, y tien una población de 240 habitantes (INE, 2011), repartíos ente los llugares de Castandiello, El Palacio, Penanes, La Roza, Rozaes, Les Vegues y Villar.
San Sebastián (Morcín)
San Sebastián ye una parroquia del conceyu asturianu de Morcín. Estiéndese per tola fastera suroccidental del conceyu y tien, nos sos 14,21 km² de territoriu, 178 vecinos (INE, 2005), que viven nos llugares de Busloñe, La Caleya, La Carbayosa, Cardeo, La Enseca, La Melandrera, Mellampo, El Molín de la Ponte, El Pereo, El Pumar, El Tixu y La Vara.
Santolaya (Morcín)
Santolaya ("Santa Eulalia" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Morcín. Asitiada na parte nororiental del mesmu, pertenez a ella el llugar de Santolaya, capital del conceyu, y les aldees de Les Bolíes, El Brañuitu, Calvín, Figares, La Llorera, Malpica, La Partayera y Les Vallines. Tien una estensión de 6,2 km² y una población de 830 habitantes (INE, 2008).
Villanueva
Hai dellos sitios que se llamen Villanueva:
Santolaya
Hai dellos llugares que se llamen Santolaya y ye amás el nome d'una santa:
San Esteban
Col nome de San Esteban podemos referinos a:
Leinster
Leinster (n'irlandés: "Laighin") ye la provicia oriental d'Irlanda, que caltién los condaos de Carlow, Dublín, Kildare, Kilkenny, Laois, Longford, Louth, Meath, Offaly, Westmeath, Wexford y Wicklow. La bandera tradicional de Leinster amuesa un arpa dorada sobre un fondu verde.
Munster
Munster (n'irlandés, An Mhumhain) ye la provincia del sur d'Irlanda. Caltién seis condaos: Clare, Cork, Kerry, Limerick, Tipperary y Waterford.
El nome de la provincia vien del dios celta Muma. Antañu tuvo dividida en tres reinos: Ormond al este, Desmond al sur y Thomond al norte.
Munster ye tamién nome del dialeutu del gaelicu falao na zona.
Ulster
Ulster ye la provincia del norte d'Irlanda. Ta partida ente la República d'Irlanda y Irlanda del Norte (Reinu Xuníu). Caltién nueve condaos, seis n'Irlanda del Norte con una población (2001) de 1.685.267 habitantes:
Los otros tres tán integraos na República d'Irlanda, con 246.571 habitantes (2002):
Ulster ye tamién el nome del dialeutu del gaélicu falao na zona.
Provincies d'Irlanda
Demientres el caberu periodu celta y los primeros tiempos hestóricos Irlanda dividiose en provincies, sostituyendo'l sistema d'enantes, basáu nos tuatha (clanes irlandeses).
Les cuatro provincies son:
De primeres hebo cinco provincies, pero col pasu del tiempu la más pequeña, Meath (bierzu de la Irlanda celta), absorbiola Leinster. Na edá roxa d'Irlanda, les provincies yeren poco más que reinos malapenes federaos con llendes abondo cambiantes. En tiempos modernos, les provincies asociense a condaos específicos.
Les provincies foron camudaes pol sistema d'aguaño de los condaos cola ocupación normanda nel sieglu XII. En gaélicu, el términu pa "provincia" ye, "cúige", que significa "quintu", reflexando la división orixinal.
Condaos d'Irlanda
Irlanda divídese en 32 condaos. Los condaos irlandeses fízolos el Gobiernu británicu del sieglu XIX p'alministrar el país. Anguaño tamién s'utilicen pa competiciones deportives.
El Condáu de Dublín (anguaño tamién nomáu "Rexón de Dublín") ta dixebráu en cuatro entidaes alministratives: Ciudá de Dublín, Condáu de Dun Laoghaire-Rathdown, Condáu de Fingal y Condáu de Dublín Sur
y el Condáu de Tipperary ta dividíu en 2 entidaes alministratives distintes, Tipperary del Norte y Tipperary del Sur.
Irlanda del Norte
Irlanda del Norte (n'inglés, Northern Ireland y n'irlandés, Tuaisceart Éireann), ye una rexón alministrativa del Reinu Xuníu, que ta al nordeste de la islla d'Irlanda. La capital d'Irlanda del Norte ye Belfast.
Llenda al norte col Océanu Atlánticu, al este cola Canal del Norte, al sureste col Mar d'Irlanda, y al sur, suroeste y oeste, cola República d'Irlanda.
Pertenez a la provincia hestórica d'Ulster.
Islla d'Irlanda
La Islla d'Irlanda, nomada tamién cenciellamente Irlanda (n'inglés "Ireland", en gaélicu irlandés "Éire"), ye la tercer islla más grande d'Europa, y la vixésima del mundiu. Alcuéntrase nel noroeste del continente européu y ta arrodiada por cientos d'islles ya isllotes. Al este d'Irlanda, separtada pol Mar d'Irlanda, ta la islla de Gran Bretaña. Políticamente, la República d'Irlanda comprende cinco sestes partes de la islla, con Irlanda del Norte (perteneciente al Reinu Xuníu) comprendiendo la parte restante.
La población de la islla algama poco más de los 6 millones de persones (datos de 2007), siendo 4,4 millones los habitantes de la República (1,7 millones sólo na capital, Dublín, y estrarradios) y los 1,75 millones restantes son los estimaos n'Irlanda del Norte (800.000 na capital, Belfast, y núcleos averaos). Éstos son datos persuperiores en comparanza colos rexistraos nos años 1960, pero siguen tando perdebaxu del másimu algamáu a entamos del sieglu XIX, con más d'ocho millones, anterior a la Gran Fame Irlandesa (años 1840).
El nome "Irlanda" deriva del nome "Ériu" (n'irlandés modernu, "Éire") cola adición de la pallabra xermánica "land". La mayoría de los otros nomes occidentales pa Irlanda deriven de la mesma fonte, como nel francés "Irlande", n'asturianu, castiellán, italianu, rumanu, aragonés, catalán, gallegu, portugués y vascu, "Irlanda", nel alemán, "Irland" y n'holandés, "Ierland".
La islla d'Irlanda tien dos xurisdicciones estremaes:
Tradicionalmente, Irlanda ta dixebrada en cuatro provincies: Connacht, Leinster, Munster y Ulster; y, nun sistema desendolcáu ente los sieglos XIII y XVII, 32 condaos. Ventiseis de los condaos s'atopen na República d'Irlanda, y los seis restantes son los que componen Irlanda del norte (toos nel Ulster). Notablemente, basaos en llendes establecíes nel periodu de la Edá Moderna, l'Ulster ya Irlanda del Norte nun son sinónimos dafechu, ya que los condaos de Cavan, Donegal y Monaghan, pertenecientes al Ulster, son alministrativamente parte de la República d'Irlanda. Pesie a tóu, "Ulster" ye dafechu emplegáu coloquialmente como sinónimu d'Irlanda del Norte. Amás d'eso, los condaos de Dublín, Cork, Limerick, Galway, Waterford y Tipperary tienen sío dixebraos n'árees alministratives más pequeñes, pero siguen siendo consideraos oficialmente condaos nel "Ordnance Survey Ireland" (n'asturianu "Serviciu Oficial de Cartografía d'Irlanda").
Pesie a la dixebra constitucional d'Irlanda, la islla opera como una sola identidá nun númberu determinau d'árees. Con unes poques notables esceiciones, la islla opera como una unidá singular nes denominaciones de más altu gráu relixosu y en bayura campos económicos, pesie a emplegar dos monedes estremaes. Hai tamién aspeutos nos que la islla sigue siendo'l marcu únicu territorial, como ye'l casu de los deportes del hurling, fútbol gaélicu, rugbi, golf, críquet y ḥóquei.
La destacada esceición d'ésto ye'l fútbol inglés (nel que anteriormente taba sólo l' "Asociación Irlandesa de Fútbol", comprendiendo tola islla, y de la que posteriormente hebo una dixebra, pasando a controlar sólo Irlanda del Norte, dimientres el territoriu alministrativu de la República pasó a manos de l' "Asociación de Fútbol d'Irlanda"), anque una competición irlandesa qu'abarca tola islla, la Copa Setanta, foi creada nel 2005. La creación d'una lliga por parte l'Asociación de Fútbol y la d'una única seleición nacional (como asocede col rugby) tien sío publicitao por delles figures prominentes de la islla nos caberos años, como'l ministru Dermot Ahern, del Gobiernu d'Irlanda. Más recientemente, el xefe executivu de la FAI, John Delaney, afirma que cree que va crease una lliga pa tola islla, pero non enantes de 2012, ya qu'hai un contratu vixente ente Eircom League y la FAI, que fínase nel 2011. Hai anguaño al menos un xugador d'Irlanda del Norte qu'apaez regularmente na llista convocaos de la seleición de la República, una práutica que la institución d'ésta y el Gobiernu d'Irlanda afirmen que ye permitía gracies al Alcuerdu de Vienres Santu; si bien en realidá nun había nada que previniese a la FAI de seleicionar xugadores d'Irlanda del Norte enantes del Alcuerdu, dende que les lleis de ciudadanía de la República d'Irlanda foren estendíes al norte de les sos llendes. Ensin embargo, la institución propia d'Irlanda del Norte la IFA, tien llevao el tema énte la FIFA, quien paez tenese puesto del llau de la FIA (anque'l tema sigui ensin tar resueltu y permanez ensin esclariar).
Tolos cuerpos institucionales relixosos tan organizaos en bases que comprenden la islla d'Irlanda na so totalidá, como ye'l casu de la Ilesia Católica, la Ilesia Metodista d'Irlanda, la Ilesia d'Irlanda/Ilesia Anglicana y la Ilesia Presbiteriana d'Irlanda. Dalgunos sindicatos tan tamién organizaos en bases que comprenden tola islla y dellos tan asociaos col Congresu irlandés de los sindicatos o ICTU, en Dublín, dimientres qu'otros n'Irlanda del Norte tan afiliaos al Congesu sindical o TUC, nel Reinu Xuníu, y en caberu llugar hailos al mesmu tiempu afiliaos a dambos congresos, y pesie a tou dambos modelos sindicales tienden a organizase en dambes partes de la islla colos mesmos buenos resultaos que nel Reinu Xuníu. Por últimu, la Xunión d'Estudiantes n'Irlanda (USI) organízase conxuntamente cola norirlandesa Xunión Nacional d'Estudiantes (NUS) del Reinu Xuníuom (NUS) baxo les sigles NUS-USI.
L'Alcuerdu de Vienres Santu permite, en determinaos campos, una gobernabilidá sobre tola islla. Por exemplu, un Conseyu Ministerial Norte-Sur foi establecíu como foru nel que ministros de los gobiernos de la República y l'Asamblea d'Irlanda del Norte pudieren aldericar temes que competen a dambes partes y tamién pa formular polítiques d'aplicación en dambos territorios en dolce "árees de cooperación", como agricultura, mediu ambiente y tresporte. Seis d'eses dolce polítiques foren proporcionaes coles pruebes práutiques, como ye'l casu de la "Food Safety Promotion Board" ("Xunta de Promoción de la Xuridá Alimentaria"). Tamién el marketing del turismu ye controlao por una bas qu'abarca Irlanda nel so conxuntu, baxo'l nome de "Tourism Ireland" ("Turismu Irlanda").
Dos partíos políticos, Sinn Féin y Partíu Verde Irlandés, preséntense a les elleiciones y ocupen escaños parllamentarios en dambes xurisdicciones. El mayor partíu de la República d'Irlanda, el Fianna Fáil, consideró estender la so organización a irlanda del Norte, quiciaves vía fusión con otru partíu políticu, el Partíu Democráticu Obreru y Social (SDLP).
Un númberu significante de periódicos na islla son asoleyaos en dambos territorios, como ye'l casu d' "Irish Times", "The Irish Independent", "The Sunday Business Post", "The Irish Star", "Lá Nua" etc. y contienen noticies asocedíes en cualaquier parte de la islla. Otros inclúin ediciones específiques pa cada llugar, como la edición na República d'Irlanda de "The Sunday World", que tien edición nel Reinu Xuníu como "The News of The World". El periódicu "Irish Times" inclúi noticies tamién d'Irlanda del Norte na so seición "Home" ("Llar"), pesie al fechu de que, a priori, ta basao na República d'Irlanda. Notables esceiciones d'ésto inclúin "The Belfast Telegraph" y "Sunday Life" (pesie a qu'estos entítulos pertenecen al mediu irlandés "Independent News and Media", editor del "The Irish Independent"). Otru periódicu irlandés como "Independent News and Media" y "Thomas Crosbie Holdings" espubliza de forma llocal n'estremaes ciudaes en dambes partes d'Irlanda. Ye más, munches de les cadenes de televisión emiten pa tola islla, como RTÉ, TG4 y UTV (pesie a que les señales son rellativamente peores nes árees más remotes).
Una pergrande actividá medrante d'actividá comercial opera en tola islla, un desendolcu que ye en parte facilitáu poles dos xurisdiccionesa como correspondientes miembros de la Xunión Europea. Tien habío llamaes pa la creación d'una "economía conxunta" dende miembros de la comunidá d'empresarios y llexisladores dende dambos llaos de les llendes, de forma que puedan beneficiase de les economíes d'escala y pa da-y puxu a la competitividá en dambes xurisdicciones. Éste amás ye un puntu fixu tanto pal gobiernu de la República como pa los partíos nacionalistes de l'Asamblea d'Irlanda del Norte. Un área comercial na que ya ta operándose a nivel xunitariu ye nel mercáu de la llectricidá, y hai planes pa la creación un mercáu del gas natural a nivel únicu.
El 17 de marzu ye cellebrao en tola islla d'Irlanda el pernomáu Día de San Patriciu.
Un aniellu de montes costeros alrodia les planicies del centru d'Irlanda. La cima más alta ye Carrauntoohil ("Corrán Tuathail" n'irlandés) nel condáu de Kerry, con 3.406 pies (1.038m). El ríu Shannon, con 240 milles (386km) ye'l más llargu d'Irlanda. La bayura de vexetación, un productu del apacible clima y orbayu frecuente, ye'l que-y otorga'l nome a Irlanda de la "Islla Esmeralda". L'área de la islla ye de 32.591 milles² (84.412km²).
La tierra de peores carauterístiques pal cultivu alcuéntrase nos condaos del sudeste y oeste. Estes árees son permontañoses y rocoses, con dramáticos panorames, herencia atributiva del términu "la Islla Esmeralda".
Penriba de too, Irlanda tien un apacible, pero percambiable, clima oceánicu, con poques derives estremes. La temperatura más alta rexistrada al aire foi de 91,94 °F (33,3 °C) en Kilkenny Castle, nel propiu condáu de Kilkenny, el 26 de xunu de 1887, dimientres que la temperatura más baxa rexitrada al aire foi de −2,38 °F (−19.1 °C) en Markree Castle, nel condáu de Sligo, el 16 de xineru de 1881.
Otres estadístiques amuesen que los mayores niveles de precipitaciones rexistraos enxamás foren 156,1 pulgaes (3.964mm) nel "Ballaghbeena Gap" en 1960. L'añu más secu rexistráu foi 1887, con sólo 14 pulgaes (356,6mm), en Glasnevin, demientres que'l periodu más llargu de seca dafechu rexistróse en Limerick, onde nun llovió demientres 38 díes ente abril y mayu, en 1938.
El clima ye típicamente insular, y como resultáu de los vientos llentos moderaos que tienden a predominar del sureste atlánticu, ye un clima temperáu, evitando les temperatures estremes de munches otres rexones xeográfiques mundiales asitiaes nes mesmes llatitúes. 
Les precipitaciones asocédense a lo llargo de tol añu, pero dempués de too son de forma sele, particularmente nel este. L'oeste, de toes formes, tiende a ser más llentu y propensu a les tormentes atlántiques d'intensidá fuerte, más especialmente a entamos de la seronda y demientres los meses d'iviernu, qu'ocasionalmente acompañen a vientos enforma destructivos y fuertes lluvies en toes eses árees, asina como ñeve y xargazu. Les rexones del norte de Galway y East Mayo tienen les mayores incidentes rexistraos de rellumos añalmente (5 a 10 díes al añu). El sur de Munster rexistra al mesmu tiempu los menores niveles de ñeve, simientres que'l Ulster, nel norte, ye nel que más predomina. Delles árees a lo llargo de la costa sur y sureste nun tienen rexistrada ñeve dala dende 1991.
Les partes interiores son más templaes en branu, pero tamién más fríes n'iviernu, aprosimadamente unos 40 díes so la temperatura de conxelamientu (32 °F/0 °C) nes rexones internes, frente a los 10 díes añales na costa. Davezu, Irlanda resulta afeutada por foles de calor, más recientemente en 1995, 2003, y 2006.
Xeolóxicamente la islla consiste nun númberu de provincies: nel más llonxanu oeste de Galway y Donegal ye un gráu metamórficu de mediu a altu, y con afinidá a un complexu ígneu d'Oroxénesis caledonia. A lo llargo del sudeste del Ulter, y estendiéndose pel sudeste fasta Longford y el sur de Navan, ye una provincia de roques ordovicies y silúriques con más afinidá a les "Southern Uplands" (provincia escocesa, significa "Tierres Altes del Sur"). Más al sur, hai un área a lo llargo de la costa de Wexford con constitución d'intrusiones de granitu, con más afinidá faza roques de tipu ordovícicu y silúricu al estilu galés.
Nel sudoeste, alrodiu de la Bahía de Bantry y los montes de Macgillicuddy's Reeks, dase un área sustancialmente deformada pero sólo con delles roques metamorfoseades de la era del Devónicu.
Esti aniellu xeolóxicu parcial de roca duro ta cubiertu d'una manta de llimu del Carboníferu qu'aporta fasta más allá del centru'l país, dando esi llímite col comparable fértil, frondosu y famosu paisax del país. Nel distritu de The Burren alrodiu de Lisdoonvarna, na costa oeste, tien amás desendolcáu carauterístiques karstificaciones. N'otres partes, una mineralización significantemente estratificada de zinc s'atopa nos llimos (alrodiu les villes de Silvermines y Tynagh).
Continúa aínda una esploración a la busca d'hidrocarburos al mesmu tiempu. El primer y mayor alcuentru foi el campu de gas natural de Kinsale Head, en Cork/Cobh, por Marathon Oil a mediaos de los años 1970. Más recientemente, en 1999, Enterprise Oil anunció el descubrimientu del Corrib Gas Field. Esto tien incrementao muncho l'actividá na costa occidental, paralelamente a les "rexones petrolíferes d'Europa", siguiendo'l desendolcu d'esta zona como provincia petrolífera propiamente dicha. La esploración continúa, con una meta bien planeada sobre'l norte de Donegal p'agostu de 2006, y con intenciones d'esplorar incluso nel Mar d'Irlanda y el Canal de San Xurde.
Irlanda tien menos especies animales y vexetales que Gran Bretaña o centroeuropa debio a que convirtióse n'islla poco dempués de la cabera glaciación, fai unos 10.000 años. Na islla puen atopase munchos hábitats estremaos, incluyendo tierres de cultivu, viesques abiertes, viesques temperaes d'árboles de fueya caduca, plantaciones de coníferes, pantanos y turbes, y dellos hábitats costeros. Según la WWF, el territoriu d'Irlanda pue dixebrase en dos ecorrexones: les "viesques celtes de fueya caduca" y les "viesques llentes noratlántiques d'árboles perennes".
Sólu 26 especies de mamíferos son natives d'Irlanda, ya que foi aisllada d'Europa cola xubía del nivel del mar dempués de la Edá de Xelu. Delles especies, como'l raposu roxu, el perrucuspín y el melandru son percomunes, dimientres qu'otres, como la llebre irlandesa, el ciervu roxu y la fuina sonlo en menos midía. Na vida xabaz acuática, con especies como la tortuga, el tiburón, la ballena y el tofiñu, son comunes nes sos costes. Unes 400 especies de páxaros tienen sío catalogaes na islla. Munches d'eses son migratories, incluyendo l'andolina común. Munches de les especies de páxaros d'Irlanda provienen d'Islandia, Groenlandia, África, ente otros territorios. Nun esisten les xerpes, y sólo un reptil (el llargatu común) ye nativu del país. Ente les especies estintes consten l'alce irlandés, elllobu, l'alca xigante y otros. Dellos páxaros previamente estintos, como l'águila dorada, tienen sío hai poco reintroducíes na islla dempués de décades d'estinción llocal. 
Los agricultores n'Irlanda davezu empleguen patrones que llimiten l'hábitat natural, particularmente pa mamíferos xabaces grandes con grandes necesidaes territoriales. Al nun haber depredador de másimu nivel na islla, les poblaciones d'animales que nun puen ser controlaes por pequeños predadores (como'l raposu) son controlaes añalmente mediante la elliminación de númberos controlaos d'individuos, como con poblaciones semisaxabaces de ciervos.
fitoxeográficamente, Irlanda pertenez a la provincia europea atlántica de la Rexón Circumboreal, dientro del Reinu Boreal. Fasta la era medieval irlanda tien tao altamente poblada de carbayos, pinos, fayes y abedules. Les viesques agora cubren aprosimadamente'l 9% de la islla (4.450km²). Debio al so clima, munches especies, incluyendo delles subtropicales como les palmeres, atópense na islla. Gran parte del tarrén consiste en praos, y hai milenta especies de flores silvestres. El toxu ("Ulex europaeus"), alcuéntrase davezu nes tierres altes, y los felechos son percomunes nes rexones más llentes, especialmente en partes occidentales d'Irlanda. Ye'l llar de cientos d'especies de plantes, delles de les cuales son úniques na islla. El país amás tien sío invadíu por dellos tipos d'herba, como ye'l casu de la especie "Spartina anglica".
La flora acuática ye la propia de climes frío-temperaos. El númberu total d'especies pue clasificase en:- Rhodophyta: 264; Heterokontophyta: 152; Chloropyta: 114; Cyanophyta: 31, dando en conxuntu un total de 574 especies. Inclúinse especies rares como: "Itonoa marginifera" (J.Ag.) Masuda & Guiry); "Schmitzia hiscockiana" Maggs & Guiry; "Gelidiella calcicola" Maggs & Guiry; "Gelidium maggsiae" Rico & Guiry, y en caberu llugar "Halymenia latifolia" P.Crouan & H.Crouan ex Kützing. El país tien sío invadido por delles especies d'ocle, d'ente les qu'agora tan bien asitiaes: "Asparagopsis armara" Harvey (que ye d'orixe australianu y foi rexistrada per primer vegada por M. De Valera en 1939); "Colpomenia peregrina" Sauvageau (agora abundante llocalmente, y rexistrada per primer vegada nos años 1930); "Sargassum muticum" (Yendo) Fensholt (agora bien establecida nun númberu de llocalidaes costeres del sur, oeste y noreste); y "Codium fragile" ssp. "fragile" (anteriormente rexistrada como ssp. "tomentosum"), bien asitiada anguaño. "Codium fragile" ssp. "atlanticum" tien hai poco sío aceutada como llariega, pesie a que demientres bayura d'años foi considerada especie foriata ya invasora.
La llarga hestoria de la producción agrícola, xunto colos modernos ya intensivos métodos de cultivu (ocmo pesticides y l'usu de fertilizantes), tien causao una presión seleutiva perfuerte n'Irlanda y na so biodiversidá. L'escurrimientu de contaminantes a riachuelos, ríos y llagos tien orixinao un impautu pergrande nos ecosistemes d'agües dulces. Una tierra verde pal cultivu y pastoríu llima l'espaciu pal establecimientu de les especies llariegues. De todes formes, les sebes, emplegaes tradicionalmente pal mantenimientu y asitiamientu de llímites ente terrenos d'estremaes propietarios, poseen un papel d'abellugu pa la flora xabaz. Los sos ecosistemes estiéndense per tol territoriu y autúen como una rede de conexones que preserva restos del ecosistema que una vegada ocupó tola islla. Sovenciones provenientes de la "PAC" ("Política Agraria Común"), que sofitaben estes práutiques agrícoles, tan agora baxo reforma. El CAP aínda sovenciona delles práutiques con bastante potencial de desaniciu, anque de toes formes, les recientes reformes tienen, gradualmente, ido deslligao los subsidios de los niveles de producción, y tienen ido lligándose más a cuestiones medioambientales y otros requerimientos.
Les viesques, ocupando un 10% aprosimadamente de la superficie de la islla, tienen un usu cuasi esclusivu pa la producción comercial. Les árees forestales típicamente consisten en plantaciones monocultivu d'especies non-natives pertenecientes a hábitats nun afayaízos pa soportar un ampliu rangu d'especies natives d'invertebraos. Restos d'especies forestales natives puen atopase disperses a lo llargu la islla, sobre tóu nel Parque Nacional de Killarney. Les árees naturales requieren de cercaos pa prevenir que cabres y oveyes pasten n'escesu neses árees. Ésti ye un de los factores cimeros que previenen la rexeneración natural de los montes a lo llargo de munches rexones de la islla.
Un llargu periodu climáticu fríu prevaleció fasta'l final de la cabera glaciación, hai unos 9.000 años, y la mayoría d'Irlanda atopábase cubierta de xelu. El nivel del mar yera más baxu entós, ya Irlanda, como la so vecina Gran Bretaña, en llugar de ser islles yeren parte del gran continente européu. Nel Mesolíticu (na edá de piedra) pueblos aportaron, aprosimadamente dempués del 8000 e.C.. L'agricultura aportó col Neolíticu ente los años 4500 y 4000 e.C., cuando les oveyes, cabres, ganáu y los cereales foren importaos dende'l sudeste continental européu. Nos Campos de Céide, nel condáu de Mayo, un estensu campu sistema de campu neolíticu (posiblemente'l más vieyu del mundiu) tiense preservao baxo una manta de turba. Consistente en pequeños campos separtaos ún del otru pos muries de piedra seques, los "Céide Fields" foren cultivaos demientres bayura sieglos ente los años 3500 y 3000 e.C.. El trigu y la cebada yeren los cultivos cimeros.
La Edá del Bronce, qu'entamó alrodiu del añu 2500 e.C., dio a la producción d'ornamentos ellaboraos fechos d'oru y bronce, armes y ferramienta. La Edá de Fierru n'Irlanda ta asociada colos pueblos conocíos como celtes. Tradicionalmente, piénsase que los celtes colonizaron Irlanda nuna serie de foles ente los sieglos VIII y I e.C., colos galos, la cabera fola de celtes, conquistando la islla y dividiéndola en cinco o más reinos. Munchos científicos y académicos agora favorecen el puntu de vista que-y da puxu a la difusión coltural dende allende'l mar sobre la teoría de la colonización significativa, como paez demostrase col Home de Clonycavan.
Los romanos refiriéronse a Irlanda como Hibernia y/o Scotia. Claudiu Ptoleméu nel añu 100 rexistró les tribus y xeografía d'Irlanda. Munchos de los datos recoyíos tan llimitaos a la poesía irlandesa, mitos y arqueoloxía. La rellación ente Roma y les tribus d'Hibernia nun ye ñidia, y les úniques referencies consisten n'escritos romanos.
Na era medieval, un monarca (tamién conocío como'l Gran Rei) gobernaba sobre les (naquelles, cinco) provincies d'Irlanda. Eses provincies tamién teníen el so propiu rei caúna, quien al menos nominalmente yera nomáu pol monarca residente en Tara. El sistema xudicial escritu yera la Llai de Brehon, y yera alministráu por xuristes profesionalizaos, conocíos como los Brehons.
Según les primeres críniques medievales, nel 431, l'obispu Paladiu aportó a Irlanda nuna misión, unviáu pol Papa Celestine I pa obrar como pastor de los irlandeses "ya creyentes en Cristu". A fin de cuentes, yera una estratexa pa convertir la Ilesia Celta al catolicismu romanu. Les mesmes cróniques rexistren que San Patriciu, santu patrón d'Irlanda, aportó nel 432. Hai un contínuu alderique sobre les misiones de Paladiu y Patriciu, pero'l consensu xeneral ye que dambos esistieron y qu'analistes del sieglu VII quiciaves confundieron delles de les sos actividaes ente dambos. Paladiu paez ser que foi a Leinster, demientres que Patriciu créyese que tendría ido al Ulster, onde ye probatible que pasare el so tiempu en cautividá como home mozu.
La tradición druida viénose abaxu al enfrentase al xorrecer y espardise la nueva relixón. Estudiosos cristianos irlandeses afondaren nel estudiu del llatín y del griegu y na teoloxía cristiana nos monasterios que florecieron na islla, preservando'l deprendimientu de dambes llingües dimientres tola Alta Edá Media. L'arte de los manuscritos illustraos, trabayu del metal, y la escultura florecieron y produxeron delles ayalgues como'l Llibru de Kells, xoyería ornamental, y les enforma cruces de piedra tayaes que s'atopen per tola islla. Dende'l sieglu IX, foles de saqueadores viquingos atacaron monesterios y ciudaes, sumándose al efeutu endémicu de los saqueadores de la propia islla y los apaecíos por mor de les guerres. Finalmente, los viquingos estableciéronse n'Irlanda, fundando delles ciudaes, como ye'l casu de les modernes ciudaes de Dublín, Cork, Limerick y Waterford.
Dende 1169, Irlanda sofrió la invasión cambro-normanda por parte de señores de la guerra, lliderada por Richard de Clare, segundu Conde de Pembroke (Strongbow), nuna invitación del entós Rei de Leinster. En 1171, el Rei Enrique II d'Inglaterra viaxó a Irlanda y reclamó la soberanía de la islla, forciando a los señores de la guerra cambro-normandos y dellos reis gaélico-irlandeses a aceutálu como'l so señor, argumentando tal movimientu cola posición que-y otorgaba la Bulda Laudabiliter de 1155 asoleyada pol Papa Adrianu IV (por mor de la negativa del los monesterios irlandeses a ser controlaos pol propiu Papa). La llei inglesa foi introducida a partir del sieglu XIII n'Irlanda. En acabando'l sieglu XIII los Hiberno-normandos teníen establecío'l sistema feudal a lo llargu de la mayoría de les tierres baxes d'Irlanda. El so asentamientu carauterizose pol establecimientu de los barones, señoríos, ciudaes y grandes comunidaes monástiques, dueñes d'amplies estensiones de terrenos, y el sistema de los condaos. Les ciudaes de Dublín, Cork, Wexford, Waterford, Limerick, Galway, New Ross, Kilkenny, Carlingford, Drogheda, Sligo, Athenry, Arklow, Buttevant, Carlow, Carrick-on-Suir, Cashel, Clonmel, Dundalk, Enniscorthy, Kildare, Kinsale, Mullingar, Naas, Navan, Nenagh, Thurles, Wicklow, Trim y Youghal taben so'l control hiberno-normandu. 
Nel sieglu XIV l'establecimientu inglés entamó un periodu de declive en bayura zones, como por exemplu Sligo, onde'l territoriu foi reocupao por delles divisiones familiares gaéliques ("septs"). La presencia inglesa medieval n'Irlanda foi noqueada pola apaición de la Peste Prieta, qu'aportó a la islla nel añu 1348. Dende finales del sieglu XV, la llei inglesa tornó a espardise pela islla, primeru gracies al esfuerciu de los Condes de Kildare y Ormond, y dempués poles actividaes del Estáu Tudor baxo aición d'Enrique VIII y María y Sabela. Esto resultó cola completa conquista d'Irlanda en 1603 y la final cayida de la cadarma social y política gaélica n'acabando'l sieglu XVII, como resultáu de les colonizaciones protestantes inglesa y escocesa nes Plantaciones d'Irlanda,y les Guerres de los Tres Reinos y la Guerra Xacobina. Aprosimadamente 600.000 persones, cerca de la metá de la población d'Irlanda, morrió demientres la conquista d'Irlanda a manos de Cromwell. 
Dempués de la rebelión irlandesa de 1641, los católicos irlandeses y nun-conformistes protestantes foren escluyíos del drechu a votu y la representación nel Parllamentu irlandés. La nueva clas gobernante y protestante inglesa yera conocida como la Ascendencia Protestante (" The Protestant Ascendancy"). N'acabando'l sieglu XVIII la totalidá del Parllamentu Anglicanu irlandés alcordó un gran decretu d'independencia del parllamentu Británicu qu'ésti previamente retuvo. Baxo lleis penales, nengún católicu irlandés podía tener un asientu nel Parllamentu d'Irlanda, índa cuando'l 90% de la población nativa yera católico-irlandesa nel momentu en que la primer prohibición féxose vixente, nel añu 1691. Esta prohibición foi siguía por otres en 1703 y 1709 como parte d'un sistema que comprendía desaventaxar a la comunidá católica y amenorgar l'efeutu de los protestantes disidentes. En 1798 munchos miembros d'esta tradición discrepante fixeron causa común colos católicos nuna rebelión inspirada y lliderada pola "Society of United Irishmen" ("Sociedá d'Irlandeses Xuníos"). Foi puesta n'escena col envís de crear una Irlanda independiente dafechu, com un estáu de constitución republicana. Pesie a los sofitos de Francia, la Rebelión Irlandesa de 1798 foi reducía poles fuercies britániques.
En 1800 el Parllamentu Británicu (y consecuentemente l'irlandés) dieron pasu al Acta de Xunión que, en 1801, xunió'l Reinu d'Irlanda y el Reinu de Gran Bretaña pa crear el Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda. El pasu del Acta de Xunión nel Parllamentu Británicu algamóse con sustanciales mayoríes, en parte (según documentos contemporáneos) debio a sobornos, concesión de periatos, y poniendo en dubia l'honor de los cargos con tal de facese colos votos. Con ello, Irlanda pasó a ser parte d'un estensu Reinu Xuníu, gobernáu pol Parllamentu del Reinu Xuníu en Londres.
La Gran Fame, qu'entamó nos años 1840, causó la muerte d'un millón d'irlandeses asina como la emigración de cuasi un millón d'otros tantos. En acabando los años 1840, como resultáu de la gran fame, la metá de tolos inmigrantes a los Estaos Xuníos yeren d'orixe irlandés. Un total de 35 millones d'estaunidenses (12% del total de la población) rexistraba ascendencia irlandesa nel añu 2005 na "American Community Survey" ("Serviciu Americanu a la Comunidá"). La emigración n'Irlanda siguió como resultáu de la fame y siguió descendiendo la población de la islla fasta aportar a avanzao'l sieglu XX. El másimu d'habitantes rexistrao n'Irlanda enantes de La Gran Fame yeren 8 millones nel censu de 1841, y dempués d'ello la población ya nunca tornó a ese nivel.
El sieglu XIX y los entamos del XX vieron el xurdimientu del nacionalismu irlandés ente la población romano-católica. Daniel O'Connell llideró una campaña esitosa pola emancipación católica, pasando'l Parllamentu del Reinu Xuníu. Una subsecuente campaña pa refugar l'Acta de Xunión, a diferencia de l'anterior, nun llegó a conseguise. Más tarde, Charles Stewart Parnell y otros ficieron campaña pol autogobiernu o "Home Rule" ("Llei Llariega"). Los protestantes, perconcentraos nel Ulster y que s'autoconsideraben tan británicos como irlandeses, opusiéronse dafechu a tala llei baxo lu qu'ellos nomaron los intereses sureños y católicos. Pa prevenir la "llei llariega" los Voluntarios del Ulster foren formaos nel añu 1913 baxo'l lliderazgu de Lord Carson, y pa imponer tala "llei llariega" formáronse los Voluntarios Irlandeses nel sur nel añu 1914 baxo'l mandu de John Redmond. Rebeliones armaes, como la del Alcíu de Pascua de 1916, y la Guerra de la Independencia Irlandesa de 1919, diéronse llugar n'este periodu. En 1921, un tratáu foi concluyíu ente'l Gobiernu Británicu y los llíderes de la República Irlandesa, como la figura de Michael Collins. El tratáu reconocía los dos estaos, creando l'Acta de Gobiernu d'Irlanda de 1920. Irlanda del Norte almitiría la "Home Rule" y entraría nel nuevu estáu irlandés llibre salvo que fore refugao pola mesma, y debio a que la mayoría de la so población yera protestante, asina foi, escoyendo siguir formando parte del Reinu Xuníu, incorporando, pesie a tóu, endientru de les sos llendes significantes minoríes católiques y nacionalistes. Una Comisión de Llendes foi establecida p'algamar un alcuerdu sobre éstes ente dambos estaos, anque foi abandonada dempués de recomendar sólo un insignificante númberu de cambeos nos llímites. Los desalcuerdos sobre delles disposiciones del tratáu llevaron a una dixebra nel nacionalismu irlandés, entamando la Guerra Civil Irlandesa, la cual finó nel añu 1923 cola derrota de les fuercies anti-tratáu, ya incluso cola muerte del cabezaleru del nuevu gobiernu irlandés, Michael Collins.
El tratáu anglo-irlandés foi ratificáu pol Dáil Eireann en xineru de 1922 por 64 votos contra 57. La minoría refugó aceutar el resultáu de forma qu'ello desembocó na Guerra Civil Irlandesa, que duró fasta l'añu siguiente. El 6 d'avientu de 1922, en mediu de la Guerra Civil, L'Estáu Llibre Irlandés féxose vixente. Demientres los sos primeros años l'estáu foi gobernáu por los vencedores de la Guerra Civil. De toes formes, nos años 1930 el partíu Fianna Fáil, que yera'l partíu de los que refugaren el tratáu, foi elexíu como nuevu partíu gobernante. El partíu propunxo, y asina lu aceutó l'electoráu nun referéndum en 1937, una nueva constitución que camudó'l nome dEstáu Llibre Irlandés" a Éire o na llingua inglesa, Ireland"' "(artículu 4 de la Constitución)".
L'estáu irlandés foi neutral dimientres la Segunda Guerra Mundial, que yera conocida internamente como "La Emerxencia" ("The Emergency" n'inglés). Ufiertóse aida a los Aliaos, especialmente n'Irlanda del Norte. Ta estimáu qu'unos 50.000 voluntarios d' "Éire"/Irlanda xuniéronse a les fuercies armaes britániques dimientres esta guerra. En 1949, Irlanda declaróse a sí mesma república, pasando a nomase tal y como ye conocía agora, "República d'Irlanda"/"Poblacht na hÉireann. 
Irlanda esperimentó una gran escala d'emigración nos años 1950 y de nuevu nos años 1980. Dende 1987 la economía meyoró y nos años 1990 entamóse a ver l'inesperáu ésitu económicu, un fenómenu conocíu como'l "Tigre Celta" ("Celtic Tiger" n'inglés). Nel 2007 yá se convirtiere nel quintu país más ricu (en términos de PIB per cápita) del mundiu, y nel segundu más ricu na Xunión Europea, pasando de ser un recibidor netu de los Fondos Europeos a ser un contribuidor dafechu pal periodu de 2007 a 2013, y de ser un país d'alta tasa emigratoria a ser un de los de mayor tasa d'inmigración. N'ochobre de 2006 entamaron conversaciones los gobiernos de la República d'Irlanda y Estaos Xuníos pa negociar una nueva política d'inmigración ente dambos países, en rempuesta del riscar de la economía irlandesa y el deseyu de munchos ciudadanos estaunidenses de colar a Irlanda a la busca d'un trabayu.
Irlanda del Norte foi creada como una división alministrativa del Reinu Xuníu pol Acta de Gobiernu d'Irlanda de 1920. Dende 1921 a 1972, Irlanda del Norte disfrutó d'un autogobiernu col Reinu Xuníu, col so propiu parllamentu y primer ministru.
Na primer metá del sieglu XX Irlanda del Norte foi enforma golpeada pola llucha de la Guerra Civil, y amás hebo esporádicos episodios de violencia intercomunal ente nacionalistes irlandeses y xunionistes demientres les décades que vinieron darréu a la dixebra. Pesie a que'l Estáu Llibre Irlandés foi neutral demientres la Segunda Guerra Mundial, Irlanda del Norte, como parte del Reinu Xuníu nun lu foi, y quedó envuelta nel esfuerciu británicu de guerra (anque ensin el serviciu militar, que sí foi introducíu en Gran Bretaña). A parte d'eso, Belfast sofrió un bombardéu por parte la Luftwaffe alemana nel añu 1941.
Nes eleiciones del periodu de 1921 a 1972 al gobiernu rexonal, les comunidaes protestantes y católiques d'Irlanda del Norte votaben ca una d'amplia manera en llinies mui sectaries, dando como resultáu nel Gobiernu d'Irlanda del Norte (elexíu por sistema eleutoral plural dende 1929) al control por parte'l Partíu Xunionista del Ulster. Col tiempu, la minoría católica entamó a sentise más y más alienada pol gobiernu rexonal, con una disafección adicional alitada con práutiques como'l "gerrymandering" del Distritu de Derry, y la presunta discriminación escontra católicos na concesión de viviendes y emplegu.
En acabando los años 1960 les quexes nacionalistes foren airaes con protestes en masa en defensa de los drechos civiles, que davezu resultaben en confrontación con llealistes anti-protesta. La reacción del Gobiernu a les confrontaciones foi vista como parcial y represiva, y la llei y l'orde viniéronse abaxu como resultáu de la xubida de la violencia ente les comunidaes. N'agostu de 1969, el Gobiernu d'Irlanda del Norte solicitó aida al Exércitu Británicu como sofitu a la policía, que taba sobresaturada poles circunstancies y tres delles nueches enllenes de disturbios. En 1970, el grupu paramilitar provisional del IRA, qu'amosábase a favor de la creación d'una Irlanda xunida, formóse y entamó una campaña escontra lo que nomaron la "ocupación británica de los seis condaos". Hebo otros grupos, pertenecientes a dambos llaos, que participaron violentamente nel periodu conocíu como "The Troubles" (del inglés, "Los Problemes"), resultando d'él más de 3.600 muertes a lo llargo de les subsecuentes tres décades. Debio a la situación del conflictu de "The Troubles", el Gobiernu Británicu suspendió les lleis rexonales y llocales d'Irlanda del Norte, pasando ésta a ser direutamente controlada y llexislada dende Westminster.
Hebo bayura intentos políticos (caberamente infructuosos) pa da-y fin al "The Troubles", como l'Alcuerdu de Sunningdale de 1973 y l'Alcuerdu anglo-irlandés de 1985. En 1998, tres l'altu del fuéu provisional del IRA y les conversaciones billaterales, l'Alcuerdu de Belfast concluyó y foi ratificáu por referéndum. Este alcuerdu buscaba retornar al autugobiernu d'Irlanda del Norte na bas de la partición del poder ente dambes comunidaes. La violencia baxó enforma dempués de firmase l'alcuerdu, y el 28 de xunetu de 2005, l'IRA Provisional anunció'l final de la so campaña armada y qu'inspeutores internacionales d'armes supervisaríen lo qu'ellos nomaron como'l desarme dafechu del IRA. L'asamblea d'Irlanda del Norte foi suspendía delles vegades, pero l'8 de mayu de 2007 foi reestablecida.
Dende'l 2 d'agostu de 2007, los británicos finaron oficialmente'l soporte militar a la policía d'Irlanda del Norte, entamando a retirar les tropes. En 1972 les tropes britániques n'Irlanda del Norte yeren más de 25.000, demientres que tres d'eso malpenes algamen los 5.000 soldaos nel territoriu.
Irlanda tien una hestoria rica no que cinca a la ciencia y ye conocida pola so escelencia na busca ya investigación científiques, dirixíes por bayura d'universidaes. Destaca sobre tóu les contribuciones d'Irlanda a la teunoloxía de la fibra óptica y teunoloxíes asemeyaes.
L'investigador de química moderna Robert Boyle yera orixinalmente un filósofu, químicu, físicu, inventor y científicu anglo-irlandés, más conocíu po los sos trabayos en física y química. Ye más conocíu aínda pola formulación de la Llei de Boyle.
Otros físicos irlandeses destacaos inclúin Ernest Walton (ganador del Premiu Nobel de Física en 1951 con Sir John Douglas Cockcroft por separtar el núcleu d'un átomu de mena artificial y por contribuciones nel desendolcu d'una nueva teoría pala ecuación d'ondes), George Johnstone Stoney (famosu por introducir el términu "ellectrón" en 1874 y como tíu del físicu George FitzGerald y familiar llonxanu del matemáticu Alan Turing), Joseph Larmor (quien predixo el fenómenu de la dilatación del tiempu, y espublizó un artículu describiendo la contracción de Lorentz unos dos años enantes que'l propiu Hendrik Lorentz, y unos 8 años enantes qu'Albert Einstein), John Stewart Bell (famosu por ser el facedor del Teorema de les campanes y el so papel no que cinca al descubrimientu de l'Anomalía de Bell-Jackiw-Adler, de la que Bell foi nomináu pal Premiu Nobel), George Francis FitzGerald, sir George Gabriel Stokes y munchos otros.
Notables matemáticos inclúin a Sir William Rowan Hamilton (matemáticu, físicu, astrónomu y descubridos de los caterniones), Francis Ysidro Edgeworth (influyente nel desendolcu d'economíes neo-clásiques, incluyendo la caxa d'Edgeworth), John B. Cosgrave (especialista en teoría de númberos, pasáu direutor del departamentu de matemátiques del St. Patrick's College y descubridor d'un nuevu númberu primu de 2000 díxitos en 1999 y el rexistru compuestu del númberu primu de Fermat en 2003) y John Lighton Synge (quien fexo munchu progresu en dellos campos estremaos de la ciencia, incluyendo métodos mecánicos y xeométricos na rellatividá xeneral y quien tuvo al matemáticu John Nash como un de los sos estudiantes).
L'Institutu d'Estudios Avanzaos de Dublín (DIAS) foi establecío en 1940 pol Taoiseach Éamon de Valera. En 1940, el físicu Erwin Schrödinger recibió una invitación p'aidar a establecer l'Institutu. Conviertióse nel Direutor de la Escuela de Física Teórica, quedando ehí por 17 años, demientres los cuales convirtióse nun ciudadanu irlandés más.
Pa ser una islla de relativamente poca población, Irlanda tien una desproporcionada contribución al mundiu de la lliteratura en toles sos estayes, la mayoría de les vegaes n'inglés. La poesía n'irlandés representa la poesía vernácula más antigua d'Europa, colos primeros escritos conservaos datando del sieglu sestu; Jonathan Swift, aínda anguaño nomáu como'l cimeru sátiru n'llingua inglesa, foi perpopularmente conocíu en sos díes por obres como "Los Viaxes de Gulliver" y "Una Propuesta Modesta", y aínda permanez siéldolu. Más recientemente, Irlanda tien dao cuatro galardonaos col "Premios Nobel de Lliteratura": George Bernard Shaw, William Butler Yeats, Samuel Beckett y Seamus Heaney. Anque nun seya un galardonáu col Premiu Nobel, James Joyce ye altamente consideráu como un de los escritores más significantes del sieglu XX; el mesmu Samuel Beckett refugó atender él mesmu a la ceremonia de los Premios en protesta por un tener sío galardonáu pa entós el propiu Joyce. La novela de Joyce, de 1922, "Ulises" ta considerada uno de los más importantes trabayos en lliteratura modernista, y la so vida ye cellebrada anualmente el 16 de xunu en Dublín en forma de les cellebraciones del Bloomsday.
Los entamos de la hestoria del arte visual n'Irlanda son davezu consideraos col entamu de los tallaos atopaos en núcleos como Newgrange. Son artefactos dataos de la Edá del bronce, particularmente oxetos ornamentales d'oru, y los tallaos relixosos y manuscritos illustraos del medievu. Demientres el cursu de los sieglos XIX y XX, una fuerte tradición indíxena de pintura xorreció, incluyendo figures como John Butler Yeats, William Orpen, Jack Yeats y Louis le Brocquy.
La lliteratura moderna irlandesa sigui perlligada davezu a la so herencia rural, viéndose n'escritores como John McGahern y poetes como Seamus Heaney. Finalmente, hai un xorrecer del movimientu artísticu perimportante en munchos centros irlandeses, más particularmente en Galway.
La tradición irlandesa de la música folk y la danza ye tamién perconocía. A mediaos del sieglu XX, demientres la sociedá irlandesa intentaba modernizase, la música tradicional paecía cayer nel escaezu por mor d'esi fenómenu, sobre tóu en zones urbanes. Pesie a too, nos años sesenta, y gracies en bona midida al movimientu de música folk americana, hebo un rexurdir del interés na tradición irlandesa. Este rexurdir foi llideráu, ente otros, por grupos de música como The Dubliners, The Chieftains, The Wolfe Tones, los Clancy Brothers, Sweeney's Men, y xente individual como Seán Ó Riada y Christy Moore. Les músiques tradicionales irlandesa y escocesa amás amuesen delles carauterístiques compartíes.
Col pasu del tiempu, grupos y músicos incluyendo a Horslips, Van Morrison, y Thin Lizzy entamaron a incorporar elementos de la música tradicional al idioma de la música rock, creando un nuevu modelu de música. Demientres los años 1970 y 1980, la distinción ente músicos tradicionales y de rock enturbióse, com munchos individuos qu'entamaben a mezar d'ambos estilos, nun dexando ñidies les llendes ente dambes músiques. Too esto pue vese reflexao si mos averamos más al presente, como con artistes y grupos como son U2, Enya, Flogging Molly, Moya Brennan, The Saw Doctors, Bell X1, Damien Rice, The Corrs, Aslan, Sinéad O'Connor, Clannad, The Cranberries, Rory Gallagher, Westlife, B*witched, BoyZone, Gilbert O'Sullivan, Black 47, VNV Nation, Wolfe Tones, Ash, The Thrills, Stars of Heaven, Something Happens, A House, Sharon Shannon, Damien Dempsey, Declan O' Rourke, The Frames y The Pogues.
Demientres los años 1990, un subxéneru folk metal xurdió n'Irlanda, axuntando d'un llau la música heavy metal cola celta irlandesa y la nomada "música celta". Los pioneros d'este subxéneru yeren Cruachan, Primordial y Waylander.
La música irlandesa tien amosao un braeru xorrecer de la so popularidá, aportando a influyir nes tendencies de recobramientu de los raigaños tradicionales ente otros pueblos, asina como tien fecho nos de so. Dellos grupos musicales irlandeses d'anguaño caltienen soníos averaos a la dinámica "tradicional", como asocede con Altan, Teada, Danú, Dervish, Lúnasa, y Solas. N'otros casos, dellos grupos lo qu'incorporen son rasgos de múltiples cultures con una fusión d'estilos, y un exemplu d'ello sonlo los Afro Celt Sound System y Kíla.
La República d'Irlanda tien tenío una bona acoyida dientru del Festival de la Canción d'Eurovisión, siendo'l país de más ésitu na competición, con siete victories nos años que vienen darréu: 1970 con Dana, 1980 y 1987 con Johnny Logan, 1992 con Linda Martin, 1993 con Niamh Kavanagh, 1994 con Paul Harrington y Charlie McGettigan, y en 1996 con Eimear Quinn.
Los deportes más seguíos n'Irlanda son el fútbol gaélicu y el fútbol. Xuntos, col hurling y el rugby, formen los cuatro mayores deportes d'equipos n'Irlanda. El fútbol gaélicu ye amás el más popular en términos d'asistencia per partíu y de influyencia na comunidá, y la "All-Ireland Football Final" ye considerada la dómina más importante nel calendariu deportivu irlandés. D'otra miente, el fútbol resulta ser el deporte davezu más xugáu n'Irlanda y el más popular nel que la República d'Irlanda caltién seleición nacional Amás, hai un gran interés y siguimientu per parte de los aficionaos irlandeses de fútbol nes lligues de fútbol inglesa y (en menos midida) escocesa. Munchos otros deportes tamién tienen un braeru siguimientu y xuéguense a gran escala, como ye'l casu del golf y les carreres de caballos, pero tamién equitación, carreres de galgos, natación, boxéu, baloncestu, críquet, pesca, balonmanu, motociclismu, tenis y ḥoquei. 
El hurling y el fútbol gaélicu, xunto col camogie, fútbol gaélicu femenín, balonmanu y el rounders, constitúin los deportes nacionales d'Irlanda, coleutivamente conocíos como deportes gaélicos. Tolos deportes gaélicos son dirixíos pola "Gaelic Athletic Association" (GAA), cola esceición del fútbol gaélicu femenín y el camogie, que son llevaos por organizaciones estremaes. La GAA ye organizada nuna bas qu'estiéndese per tola islla y na que compiten los 32 condaos. La oficina central del GAA (y l'estadiu cimeru) alcuéntrase nel perfamosu Croke Park de Dublín, con capacidá pa 82.500 espeutadores. Los partíos de xuegos gaélicos con más relevancia son xugaos ehí, incluyendo les semifinales y finales del All-Ireland Senior Football Championship ("Campeonatu de Fútbol Sénior d'Irlanda") y la "All-Ireland Senior Hurling Championship" ("Campeonatu de Hurling Sénior d'Irlanda"). Demientres la remodelación del estadiu de Lansdowne Road, tamién los eventos más importantes de rugby y fútbol foren xugaos en Croke Park. Tolos xugadores de la GAA, incluso los de más nivel, son amateurs, nun cobrando poles sos participaciones deportives (pesie a que tienen permisu pa recibir delles cantidaes de dineru de fuentes como los sponsor, subvenciones y beques).
L' "Asociación Irlandesa de Fútbol" (IFA) yera antiguamente l'organismu qu'alministraba'l fútbol na totalidá de la islla. El xuegu entamó a xugase n'Irlanda cola llegada de los años 1860, al crease el Cliftonville F.C. de Belfast, siendo l'equipu de fútbol más antíguu d'Irlanda, anque'l deporte caltúvose como una minoría fasta aportar los años 1880. De toes formes, dellos clubes formaos fuera de Belfast entamaron a sentir una discriminación positiva haza los clubes de dientro'l territoriu del Ulster, asina como clubes abiertamente protestantes o incluso en temes como los de la seleición nacional. Tres un incidente nel que, pesie a una promesa inicial, la IFA, por razones de xurisdicción, treslladó la final de la"Irish Cup" o Copa d'Irlanda de Dublín a Belfast, los clubes asitiaos no que nun futuru sedría l'Estáu Llibre Irlandés fundaron una nueva Asociación, la Football Association of the Irish Free State (Asociación de Fútbol del Estáu Llibre irlandés o FAIFS), agora conocía como la Football Association of Ireland (Asociación de Fútbol d'Irlanda o FAI), en 1921.
Pesie a que al entamu foi puesta na llista prieta de l'asociación de les "Home Nations", la FAI foi reconocida pola FIFA en 1923 y organizó el so primer enfrentamientu internacional en 1926 (escontra Italia). De toes formes, tanto IFA como FAI continuaron seleicionando los xugadores de los sos equipos de tola islla d'Irlanda, con dellos xugadores ganando copes internacionales en partíos con dambos equipos. Dambes al mesmu tiempu tamién se referíen a sí mesmes como "Irlanda". En 1950, la FIFA forció a dambes asociaciones a seleicionar xugadores sólo de los sos respeutivos territorios, y en 1953 tamién la FIFA estableció que'l equipu de la FAI sólo podría ser nomáu como "República d'Irlanda", y el de la IFA como "Irlanda del Norte" (con delles esceiciones). 
Irlanda del Norte clasificóse pa la fas final de la Copa del Mundiu de fútbol en 1958 (algamando los cuartos de final), 1982 y 1986. L'equipu de la República clasificóse en 1990 (algamando los cuartos de final), 1994, 2002 y pal Campeonatu d'Europa en 1988. Aínda agora la FIFA caltién toles copes y trofeos ganaos pola seleición representante de tola islla nes sos oficines centrales de Belfast.
La seleición de rugby d'Irlanda, a diferencia del fútbol, inclúi xugadores de norte y sur, y la "Irish Rugby Football Union" ye l'asociación qu'alministra esti deporte en tola islla. Consecuentemente, nel rugby internacional la seleición d'Irlanda representa la totalidá d'Irlanda. Esta seleición tien xugao toles ediciones de la Copa del Mundiu de Rugby, algamando los cuartos de final en cuatro ocasiones. Irlanda tamién acoyó partíos demientres les ediciones de 1991 y 1999 (incluyendo los cuartos de final). Tamién les cuatro rexones provinciales participen na "Magners League" y la "Heineken Cup" europea. El rugby irlandés tien xorrecío nel nivel competitivu tanto en niveles internacionales como provinciales dende que'l deporte profesionalizóse en 1994. Demientres ese tiempu, los equipos d'Ulster (1999) y Munster (2006 y 2008) tienen ganao una copa europea.
Al igual que col rugby y los xuegos gaélicos, el críquet, golf, tennis, remu, ḥoquei y munchos otros deportes son organizaos dende una bas que comprende la islla dafechu.
Les carreres de galgos y de caballos son dambes perpopulares n'Irlanda: los canódromos presenten bona asistencia y les competiciones de caballos son daqué común. La República destaca pol entrenamientu y preparación que reciben los caballos, y tamién ye una gran esportadora de galgos pa carreres. El seutor de les carreres de galgos concéntrase enforma nel este central de la República.
El boxéu ye tamién alministráu en tola islla pola mesma asociación, la "Irish Amateur Boxing Association" (Asociación Irlandesa de Boxéu Amateur). En 1992 Michael Carruth ganó la medalla d'oru nos Xuegos Olímpicos de Barcelona.
L'atletismu irlandés tien tenío un desendolcu reciente, con Sonia O'Sullivan ganando la medalla d'oru nos Campeonatos del Mundiu d'Atletismu de 1995 na especialidá de 5.000 metros, y plata nos Xuegos Olímpicos de Sydney na mesma especialidá. Gillian O'Sullivan ganó la medalla de plata nos 20.000 de marcha nel Campeonatu del Mundiu d'Atletismu del 2003, y l'esprinter Derval O'Rourke algamó l'oru nos Campeonatos del Mundiu d'Indoor de Moscú en 2006. 
El golf ye un deporte perpopular n'irlanda, y el turismu del golf resulta ser la mayor industria. La Ryder Cup de 2006 foi acoyida nel "The K Club" nel condáu de Kildare. Padraig Harrington convirtióse nel primer irlandés dende Fred Daly en 1947 en ganar el Open Británicu en Carnoustie en xunetu de 2007.
En 2007, l'equipu nacional irlandés de críquet foi una de les seleiciones qu'algamó la clasificación pa la Copa del Mundiu de Críquet de 2007. Tala seleición derrotó a Pakistán y foi segunda nel so grupu de clasificación, ganando una plaza pa la sección "Super 8" de la competición.
L'oeste costeru d'Irlanda, Lahinch y Donegal Bay más en particular, tienen sableres d'importancia surfera; ya que delles partes del so llitoral atópense espuestes dafechu al gafu Océanu Atlánticu. Nun son pocos los surfistes que s'averen a Irlanda a la gueta de les mayores foles d'Europa. L'asitiamientu de Donegal Bay permíte-y recibir vientos atlánticos del oeste/sudoeste, faciéndo-y propicia pa la realización del surf, sobre tóu demientres l'iviernu. Nos caberos años, Bundoran tien acoyío el campeonatu européu de surf. Nel sudoeste d'Irlanda, como nel casu de Península de Dingle y Lahinch, tamién s'atopen sableres surferes.
El bucéu ye cada vegada más popular n'Irlanda pol so agua llipio y grandes poblaciones de vida marina, particularmente a lo llargo la costa oeste. Tamién hai munchos naufraxos a lo llargo de la costa irlandesa que faen d'esta una perimportante atracción pal bucéu d'inmersión, sobre too nel Cabu Malin y na costa del condáu de Cork. 
Con miles de llagos y aínda más ríos, y cola estensísima llinia de costa, Irlanda pasa por ser un destín perimportante pa la pesca. El clima temperáu irlandés tamién paez ser afayaízu pa la pesca deportiva. Ente la pesca del salmón y la trucha, dambes populares ente los pescadores, la primera, nel 2006, recibió un duru golpe col pieslle de la rede de fluxo de les piscifactoríes del salmón. La "pesca gruesa", pesie a too, sigue correciendo. La pesca de mar ye desendolcada en munches sableres, y en tiempos recientes el rangu d'especies de pesca tien medrao considerablemente.
Dellos sitios d'interés a la hora de visitar la islla d'Irlanda inclúin:
Nel sieglu XX l'[[arquiteutura]] irlandesa siguió la dinámica internacional haza lo moderno, davezu con estilos radicales nos edificios, particularmente dempués de la Independencia, na primer metá del sieglu. Materiales vieyos d'otros edificios, asina como otros nuevos, fueron emplegaos de nueves formes enfocaes a un estilu masimista, enfotándose no espacioso, enllenu de lluz y eficiencia enerxética. L'añu de [[1928]] vio la construcción de la primer ilesia n'Irlanda d'Arte Deco en Turners Cross, Cork. L'edificiu foi diseñao pol arquiteutu de la ciudá estaunidense de [[Chicago]] [[Barry Byrne]] y atopose con una bona acoyida ente aquellos más avezaos a los diseños más antiguos. 
D'otra miente, en [[1953]] finó la construcción d'un de los edificios que, no que cinca al estilu, foi más radical foi la terminal cimera d'autobuses "[[Bus Eireann]]", de Dublín, meyor conocida como "[[Busáras]]". Foi construyida pesie la braera oposición pública y l'escesivu costu que n'aquelles supunxo, más d'un millón de [[llibra esterlina|llibres]]. Michael Scott, el so arquiteutu, ye agora considerao un de los más importantes arquiteutos del sieglu XX n'Irlanda.
Un importante cambeu na arquiteutura d'Irlanda tien tenío llugar a lo llargo de los caberos años, con un mayor movimientu haza lethos" continental européu no que cinca a l'arquiteutura y l'urbanismu. Anguaño hai cuatro edificios planeaos que podríen clisar a los agora edificios col récord d'altura n'Irlanda (récord que, concretamente, ostenta'l "Cork County Hall" de [[Cork (ciudá)|Cork]]. Esos proyeutos inclúin lElysian Building" en Cork y lU2 Building", "Players Mill" y "The Tall Building" en [[Dublín]]. Una de les más simbóliques cadarmes de l'arquiteutura moderna irlandesa ye la "[[Spire of Dublin]]" (lAguya de Dublín"). Finada en [[xineru de 2003]], la cadarma foi galardonada en [[2004]] col prestixosu "[[Stirling Prize]]" ("Premiu Stirling").
[[Archivu:IrelandEuropePopulation1750.PNG|thumb|left|La población d'Irlanda y Europa comparaes cola densidá de población, amosando la desastrosa consecuencia de la [[Gran Fame Irlandesa|Gran Fame de la pataca de 1845—49]].]]
Irlanda ta habitada polo menos demientres 9.000 años, y pesie a que ye sabío perpoco de los habitantes de la era [[Paleolíticu|paleolítica]] y [[Neolíticu|neolítica]] de la islla (esiste al mesmu tiempu un estudiu xenéticu realizáu nel 2004 que refuga la idea d'una migración dende Europa central, proponiendo la hipótesis d'una migración proveniente del norte de la [[Península Ibérica]], cruciando l'Atlánticu). Amás, rexistros xenealóxicos y hestóricos d'hai poco alvierten de la esistencia de dolcenes de pueblos estremaes que pudieren non ser del tóu "mitolóxiques" ([[Cruithne]], [[Attacotti]], [[Conmaicne]], [[Eóganachta]], [[Érainn]], [[Soghain]], ente otres).
[[Archivu:Population density of Ireland map.svg|thumb|right|Mapa de [[densidá de población]] d'Irlanda nel que pue vese cómo la mayoría de población alcuéntrase na costa este y nel norte de la provincia del Ulstes. Enantes de la Gran Fame les provincies de Connacht, Munster y Leinster yeren más o menos poblaes densamente. L'Ulster, yera precisamente la menos poblada d'ente les cuatro de la islla.]] 
Demientres los caberos 1.000 años más o menos, [[Viquingu|viquingos]], [[normandos]], [[Escocia|escoceses]] ya [[Inglaterra|ingleses]] tamién tienen incorporao un "pool" de xenes a los raigaños irlandeses debio a les llegaes a la islla d'esos pueblos a lo llargo la hestoria. 
Dientro de la población irlandesa, el grupu relixosu más numberosu ye'l perteneciente a la [[Ilesia Católica]] (más del 73% de tola islla, y alrodiu'l 86.8% na República), y la mayoria de la población restante quédase en dalguna de les delles variantes del [[protestantismu]], col [[anglicanismu]] irlandés como'l más numberosu, conformáu pola [[Ilesia d'Irlanda]]. La comunidá [[Islam|islámica]] irlandesa ta xorreciendo nel presente, na mayoría los casos debio a la cada vegada más común inmigración. La islla tamién tien una pequeña [[Xudaísmu|comunidá xudía]], pesie a que se tien fexo menor col paso los caberos años. Más del 4% de la población de la República manifiéstase como non relixosu. 
Irlanda tien sío un llugar d'emigración a lo llargu los sieglos, particularmente haza [[Inglaterra]], [[Escocia]], los [[Estaos Xuníos]], [[Canadá]] y [[Australia]], la "[[Diáspora irlandesa]]". Con una prosperidá medrante, Irlanda tien pasao nos caberos años a ser un país d'inmigración dafechu. Dende que se xunieren a la [[Xunión Europea|UE]] en 2004, los [[Polonia|polacos]] suponen la mayor fonte d'inmigración a Irlanda (más de 150.000) d'Europa Central, siguíos por [[Lituania|lituanos]], [[República Checa|checos]] y [[Letonia|letones]].
L'altu nivel de vida d'Irlanda, la perfuerte economía y el ser miembru de la UE son fechos qu'atraen a milenta inmigrantes de los nuevos países de la UE: Irlanda compónse d'un significante númberu d'inmigrantes [[Rumanía|rumanos]] dende los [[años 1990]]. Nos caberos años, tamién Irlanda tien recibío un númberu considerable d'inmigrantes [[China|chinos]], y los [[Nixeria|nixerianos]] suponen cásique la fonte d'inmigrantes [[África|africanos]] más importante, aínda ente tolos inmigrantes non europeos n'Irlanda. 
Irlanda ye un país plurillingüe, anque la llingua cimera ye'l [[Hiberno-inglés|inglés d'Irlanda]], col [[Irlandés]], primer llingua oficial de la República, como la segunda llingua que davezu ye más falada. Nel norte, l'inglés sí ye la primer llingua, y ye como tal la llingua oficial, y de la mesma manera hai una cooficialidá col irlandés y la llingua de los "[[Ulster-Scots]]". Les tres llingües fálense a dambos llaos de la frontera. Nes caberes décades, cola medrante inmigración qu'acontez a tola islla, munches más llingües tan siendo introducides, particularmente derivaes d'[[Asia]] y d'[[Europa del Este]], como'l [[chinu]], [[polacu]], [[rusu]], [[turcu]] y [[letón]].
Dempués de Dublín (1,7 millones colos estrarradios), les ciudaes más grandes d'Irlanda son [[Belfast]] (800.000 incluyendo estrarradios), [[Cork (ciudá)|Cork]] (380.000 colos estrarradios), [[Derry]] (94.329 nel área urbana), [[Limerick]] (93.321 incluyendo suburbios del área urbana), [[Galway]] (71.983), [[Lisburn]] (71.465), [[Waterford]] (49.240 incluyendo suburbios), [[Newry]] (27.433), [[Kilkenny]] (23.967 incluyendo suburbios) y [[Armagh]] (14.590).
[[Archivu:Aerlingus.a320-200.ei-dei.arp.jpg|thumb|Jet [[Airbus A320]] perteneciente a [[Aer Lingus]]]]
Hai cinco aeropuertos internacionales cimeros n'Irlanda: [[Aeropuertu de Dublín]], [[Aeropuertu Internacional de Belfast]] ("Aldergrove"), [[Aeropuertu de Cork]], [[Aeropuertu de Shannon]] y [[Aeropuertu Knock d'Irlanda Occidental]]. El de Dublín ye'l de mayor carga de vuelos, con más de 22 millones de pasaxeros al añu; y una nueva terminal y pista de despegue y aterrizax ta en construcción, con un coste superior a los 2.000 millones d'euros. Toos ufierten servicios en Gran Bretaña y Europa continental, demientres que los de Belfast, Dublín, Shannon y Knock tamién ufierten vuelos tresatlánticos. El de Shannon foi nel so momentu el de mayor importancia pa operaciones d'escala y repostax de vuelos tresatlánticos y, col de Dublín, sigui siendo índa agora un de los dos designaos n'Irlanda como aeropuertos de xurdía pa viaxes tresatlánticos. 
Hai bayura aeropuertos rexonales más pequeños: "[[George Best Belfast City Airport]]", [[Aeropuertu de la Ciudá de Derry]] (Eglinton), [[Aeropuertu de Galway]], [[Aeropuertu de Kerry]] (Farranfore), [[Aeropuertu de Sligo]] (Strandhill), [[Aeropuertu de Waterford]] y [[Aeropuertu de Donegal]] (Carrickfinn). Los servicios programaos d'estos puntos rexonales son esclusivos pal restu d'Irlanda y Gran Bretaña.
Les aerollinies d'Irlanda inclúin: [[Aer Lingus]] (aerollinia nacional d'Irlanda), [[Ryanair]] (la mayor aerollinia de baxu coste d'Europa), [[Aer Arann]] y [[CityJet]].
[[Archivu:Ireland rail network sb.svg|right|thumb|Conexones del ferrocarril na islla, coles mayores estaciones y más importantes montes, puertos y aeropuertos.]]
La rede [[Ferrocarril|ferroviaria]] n'Irlanda foi desendolcada per delles compañíes privaes, delles de les cuales recibieron fondos del [[Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda|Gobiernu del Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda]] n'acabando'l sieglu XIX. La rede algamó la so másima estensión en 1920. L'[[anchu de vía]] de 5 pies y 3 pulgaes (1.600 mm) foi fixáu pa tola islla, pesie a qu'hebo tamién cientos de kilómetros con un anchu vía de 3 pies (914 mm).
Los trenes de pasaxeros que cubríen llargues distancies yeren controlaos por [[Iarnród Éireann]] ("Trenes Irlandeses") y coneutaben la mayoría les mayores ciudaes a lo llargu de tol país.
En Dublín, dos redes llocales de ferrocarriles proporcionaben tresporte a la ciudá haza llocalidaes vecines. La "[[Dublin Area Rapid Transit]]" ("Área Dublinesa de Rápidu Tránsitu" o DART) xune la ciudá colos suburbios costeros, demientres que'l nuevu sistema de [[tren llixeru]] nomáu [[Luas]], abiertu nel 2004, tresporta pasaxeros a los suburbios centrales y occidentales. Bayura de llinies de Luas más tan planegaes, asina como una fondera meyora del [[metro|metro de Dublín]]. El DART ye controláu pola Iarnród Éireann demientres que los Luas son llevaos por [[Veolia]] baxo una franquicia de la "[[Railway Procurement Agency]]" (R.P.A.). 
Col plan "[[Transport 21]]" del gobiernu irlandés reabrióse l'enllace ferroviariu [[Navan]]-[[Clonsilla]], y son agora los enllaces Cork-[[Midleton]] y el "Western Rail Corridor" atópanse ente los proyeutos más importantes d'Irlanda que vienen darréu.
N'Irlanda del Norte, tolos servicios ferroviarios son llevaos por "[[Northern Ireland Railways]]" ("Ferrocarriles d'Irlanda del Norte" o N.I.R.), que ye parte de [[Translink]]. Los servicios d'Irlanda del Norte son escasos en comparación col restu d'Irlanda y Gran Bretaña. Una amplia rede ferroviaria foi aportada dimientres los [[años 1950]] y [[años 1960|1960]] (en particular pola "[[Ulster Transport Authority]]" o "Autoridá de Tresporte del Ulster"). L'autual situación inclúi servicios suburbanos a [[Larne]], [[Newry]] y [[Bangor, Irlanda del Norte|Bangor]], asina como servicios a [[Derry]]. Hai tamién una conexón que xune [[Coleraine]] a [[Portrush]]. La Estación de Waterside en Derry ye la cimera estación de trenes del condáu de [[Londonderry]].
Irlanda tien tamién una de les mayores dedicaciones n'Europa al [[tresporte de mercancíes]] vía ferroviaria, llevao por "[[Bord na Móna]]". Esta compañía sírvese de 1.200 milles (1.930 kilómetros) de [[vía estrecha]].
[[Archivu:DublinPortTunnelConstruction 2004 SeanMcClean.jpg|thumb|Construcción del "[[Dublin Port Tunnel]]".]]
La conducción n'Irlanda ye pel llau manzorgu, como en Gran Bretaña, [[Australia]], [[Nueva Zelanda]], [[India]], [[Hong Kong]], [[Xapón]], y dellos países más. Turistes qu'a vegaes tiénense puesto a conducir pel llau contrariu tienen causao dellos accidentes, y ye daqué que tiende a repetise cada añu. La islla d'Irlanda tien una estensa rede de carreteres, con una rede (en desendolcu) d'autopistes que cubrirá les distancies ente Belfast, Cork y Dublín. Amás, hestóricamente los propietarios desendolcaron la mayoría de les carreteres. 
Nos caberos años el Gobiernu d'Irlanda tien desendolcao el "Transport 21", que planea dar un sistema d'infraestructures de clas mundial a Irlanda. El proyeutu ye la mayor inversión enxamás asocedía n'Irlanda no que cinca al tresporte, con 34.000 millones d'euros invertidos dende 2006 fasta'l futuru 2015. El trabayu en bayura proyeutos ya ta entamáu, y al mesmu tiempu tamién dellos oxetivos tamién tienen sío algamaos nos caberos años. El plan "Transport 21" pue dividise en cinco categoríes, Metro/Luas, ferrocarril, carreteres, buses y aeropuertos. El plan pal "Transport 21" foi anunciáu l'[[1 de payares]] de [[2005]] pol ministru de tresporte, Martin Cullen.
L'añu 1815 marcó la innauguración del primer serviciu de [[coches de caballos]] dende Clonmel a Thurles y Limerick, desendolcáu por [[Charles Bianconi]]. Agora, les compañíes de bus cimeres son [[Bus Éireann]] na República, y [[Ulsterbus]], una división de [[Translink (Irlanda del Norte)|Translink]], n'Irlanda del Norte, dambes de les cuales ufierten estensos servicios a pasaxeros en toles partes de la islla. [[Dublin Bus]] específicamente cubre l'área mayor de Dublín, y una división de Translink nomada [[Metro (Belfast)|Metro]] caltién los sos servicios nel área mayor de [[Belfast]]. Translink tamién opera con Ulsterbus Foyle nel área urbana de Derry.
Tola señalización de los llímites de velocidá na [[República d'Irlanda|República]] camudó cola entrada del [[sistema métricu decimal]] en 2005, anque delles señales con direiciones aínda amuesen les distancies en milles. L'usu de les midíes incorporaes col Imperiu Británicu tan davezu limitaes a les [[pinta|pintes]] de [[cerveza]] nos pubs, y la midida informal d'altura (pies y pulgaes) y pesu (davezu en "piedres", anque pa los recién nacíos son les llibres y les onces) nel Ser Humanu. De toes formes, les xeneraciones más moces tienden a emplegar les unidaes del sistema métricu más que les xeneraciones vieyes.
Demientres gran parte de la so esistencia, les [[rede lléitrica|redes lléitriques]] de la República d'Irlanda ya Irlanda del Norte tienen tao separtaes dafechu. Dambes redes foren diseñaes y construyíes de forma dixebrada, pesie a qu'agora tan coneutaes con tres enllaces y tamién coneutaes al traviés de [[Gran Bretaña]] a la [[Europa]] continental. La "[[Electricity Supply Board]]" (Alministración de Recursos Lléutricos o ESB) na República llevó al programa de lletrificación rural nos [[años 1940]], finao nos [[años 1970|1970]].
[[Archivu:Ringsend Power Station i.jpg|thumb|right|Central llétrica en Ringsend, Dublín.]]
N'Irlanda, norte y sur tienen afrontao contínuamente duficultaes a la hora de suministrar enerxía nos momentos de másimu consumu. La situación nel norte ye complicada pol tema de les compañíes privaes, al nun suministrase suficiente enerxía a la NIE, demientres que nel sur, la ESB tien fracasao nel proyeutu de modernización de les sos centrales. Nel caberu casu, la disponibilidá de les centrales llétriques tien algamao un 66% hai poco, un de los peores datos n'Europa Occidental.
La rede de [[gas natural]] tamién ye emplegada agora en toa Irlanda, con un interconeutor nel condáu d'[[Antrim]] haza [[Escocia]], y posteriormente con dos interconeutores dende [[Dublín]] haza Gran Bretaña. La mayoría del gas d'Irlanda vien agora a traviés de los interconeutores, con un cada vegada menor nivel d'aporte dende'l pozu de [[Kinsale]]. El pozu d'estracción de gas de [[Corrib]], na costa'l condáu de [[Mayo]] tiense puesto en funcionamiento hai perpoco tiempu, y ta atopando una oposición llocal pola haza la decisión de refinar esi gas en tierra firme.
Hebo recientes esfuercios n'Irlanda pa emplegar [[enerxía renovable]] como [[enerxía eólica]] con grandes [[molinu de vientu|molinos de vientu]] siendo construyíos en condaos costeros como los de [[Donegal]], Mayo y Antrim. Incluso ta agora siendo desendolcao el que sedrá'l mayor campu de molinos de vientu a la vera la costa [[Arklow Bank]], nel condáu de [[Wicklow]]. Piénsase que podrá cubrir un 10% de les necesidaes enerxétiques d'Irlanda cuando tea finao. Estes construcciones tienen en dellos casos sío retrasaes debio a oposiciones llocales, les más recientes na [[Islla d'Achill]], delles de les cuales consideren que les turbines resulten ser d'un permalu efeutu visual. Otru tema na República d'Irlanda ye la vieyura de la rede agora establecida, causa parcial de la disponibilidá enerxética que poseen les centrales llétriques del país. La [[Turlough Hill]] de la ESB supón agora l'únicu mecanismu d'almacenamientu d'enerxía n'Irlanda.
Nos [[años 1920]] y entamando los [[años 1930|1930]] la [[República d'Irlanda]] implantó un sistema de baxos impuestos y baxu gastu, averándose a un estáu de non interencionismu baxo'l gobiernu de [[W. T. Cosgrave]] y [[Cumann na nGaedhael]], enfotáu básicamente na agricultura, con un ganáu d'importancia básica. L'únicu gastu destacable del gobiernu dimientres este tiempu foi pa la rede llétrica rural, que vio'l gastu de 5.000.000 de llibres irlandeses na construcción de la central hidroellétrica d'[[Ardnacrusha]] nel ríu Shannon (tamién conocíu como'l plan Shannon). Demientres este periodu, el 97% del mercáu facíase col Reinu Xuníu, y por parte del gobiernu favorecióse en gran midida'l llibre mercáu. De toes formes, munchos vieron esta maniobra como equívoca tres el crack de 1929.
[[Archivu:Elysian Cork.JPG|thumb|La construcción xuega un papel perimportante na economía d'Irlanda]]
En 1932, el partíu d'Eamonn De Valera, el [[Fianna Fáil]], derrotó al de Cosgrave con una sólida mayoría. La política de De Valera foi económicamente nacionalista, la creyencia na autofuficiencia, a la gueta d'una industrialización. El Fianna Fáil abandonó'l mercáu llibre ya impunxo tarifes restrictives en cásique tolos productos manufauturaos. En xunu de 1932 De Valera retuvo les anualidaes terrenales, dataes de los sieglos XVIII y entamos del XIX, y que procedíen de les actes terrenales, que fasta entós contituyíen un móu de pagu al Gobiernu Británicu. Gran Bretaña retrucó estableciendo tarifes sobre les esportaciones de ganáu irlandeses, y tamién sobre los subproductos. Como rempuesta, De Valera impunxo un impuestu al carbón británicu. Ësto desendolcó nuna guerra económica conocida como la [[Guerra Anglo-Irlandesa de Mercáu]]. La guerra económica resultó con un espardimientu de la penuria ente los agricultores y ganaderos irlandeses, que yeren el pegoyu cimeru de la economía irlandesa, y que taben confiaos a les esportacionesa les ciudaes ingleses pal mercáu. Les tarifes resultaron una xubida nel preciu d'enforma bienes manufauturaos esenciales, y nun incrementu nel coste de la vida. L'áltu desemplegu en países ricos de fala inglesa forció una emigración n'Irlanda, baxando los salarios. Nestos tiempos, bayura industries irlandeses establecides basábense nunos salarios perbaxos y na fixación de barreres proteccionistes. Colos británicos esperando una guerra y los irlandeses nuna insostenible situación económica, la guerra de mercáu finó en [[1938]], colos británicos alcordando escaecer les anualidaes terrenales de los irlandeses del campu. El Fianna Fáil estableció enforma organizaciones semiestatales col propósitu del emplegu de los recursos naturales, y cola formación d'industries a gran escala. Nesti tiempu la economía irlandesa algamó un perbonu estadiu d'estabilidá. 
El Fianna Fáil caltuvo'l poder fasta 1948, cuando la primer coalición de gobiernu echolos d'ehí. Fasta agora, los dos mayores partíos, "Fianna Fáil" y "[[Fine Gael]]", tienen dominada la escena, col Fine Gael dando una imaxe menos intervencionista en temes económicos. El Fianna Fáil tien pasao a un menor intervencionismu y una mayor conducción del mercáu dende entamos de los [[años 1990|1990]], especialmente cuando entamó una alianza col pequeñu partíu "[[Progressive Democrats]]". 
[[Irlanda del Norte]] esperimentó un "boom" demientres la Seguna Guerra Mundial como resultáu de la demanda de les sos industries cimeres, los astilleros y la industria del [[llinu]], y caltuvo un perimportante soporte por parte'l Gobiernu Británicu dende entós. D'otra miente, la [[República d'Irlanda|República]] nun pasó esa etapa d'ésitu na guerra y la so situación foi a menos en comparanza cola norirlandesa. Nos [[años 1950]] hebo un decrecimientru dramáticu nel númberu de población activa, debio a que la mayoría de trabayadores colaben a la gueta de meyores emplegos o sueldos al Reinu Xuníu o Norteamérica. Este foi un periodu de preocupación, con una considerable hemorraxa social tomando posiciones nel mediu rural irlandés particularmente. A entamos de los [[años 1960]], el nuevu llíder del Fianna Fáil, [[Seán Lemass]], abandonó les polítiques previes de proteccionismu y embarcóse nun programa de reforma económica. Fixéronse serios esfuercios pa atraer les inversiones foriates, particularmente dende los [[Estaos Xuníos]], y ya menos les procedentes d'[[Alemaña Occidental]] y [[Xapón]]. La lletrificación rural, la división de grandes estaos, y la educación científico-agrícola resultaron con un braeru xorrecimientu de les esportaciones agrícoles a lo llargu de los años 1960. En [[1972]] la educación secundaria pasó a ser gratuíta y obligatoria. Irlanda solicitó permisu p'axuntase a la [[Comunidá Económica Europea]], algamando la entrada xunto col Reinu Xuníu en [[1973]].
Dende 1973 a [[1983]] la islla d'Irlanda foi golpeada por dos crisis petrolíferes, una serie de golpes que paralizaron l'actividá empresarial demientres 18 meses, causando probes rellaciones industriales, xubida de los pagos públicos y una inflacción en xubida permanente. De toes formes, la probe alministración del estáu de les finances taba siendo dirixíu con contínuos incrementos na carga d'impuestos en toles actividaes beneficioses, al menos fasta que'l desemplegu tornóse menos atractivu que'l subsidiu. Al mesmu tiempu atopáronse col fechu de que la industria irlandesa taba dafechu dispuesta pa competir por mor de tener xurdío a resultáu del llibre mercáu cola Europa continental. Les industries más pesaes d'Irlanda, asitiaes al entamu en [[Cork]], cuasi desapaecieron ente [[1982]] y [[1984]]. L'agricultura, l'únicu seutor de la economía que yera competitivu nesi escenariu, foi forciáu pola apaición de cuotes de producción. Simultáneamente Irlanda taba produciendo la so primer xeneración na que la educación universitaria taba algamando una ablucante rempuesta. Hebo una masa de desemplegu, con muncha xente d'educación terciaria aceutando trabayos col mínimu sueldu o siendo despedíos. La emigración retornó a les 50.000 persones al añu. Dende 1982 a [[1986]] la deuda nacional suplicóse, la mayoría por mor de les polítiques como'l subsidiu. Subsidios dirixíos a organizaciones semiestatales y pa utilidá pública, y tratóse con gran esfuerciu de amenorgar la inflacción y estabilizar la divisa. 
La situación camudó dramáticamente a metá de los [[años 1990]] como resultáu d'un "boom" económicu ablucante, nomáu "[[Tigre Celta]]" (como na "economía del tigre" del sudeste asiáticu). Esto foi llideráu pola apaición d'una xubida potente nes inversiones propies n'industries y servicios, siguíes d'unes baxes cargues impositives. Dende 2002, esto foi aumentáu con baxes tases d'interés establecíes pol [[Bancu Central Européu]], qu'alitó'l consumu nel seutor priváu. En [[xunetu de 2006]], una revisión emprendida pol "Bank of Ireland Private Banking" informaba de que, de les ocho de les naciones llíderes de la [[OCDE]], la República d'Irlanda asitiábase segunda nel ranking de países cola renta per cápita más alta nel mundiu, amosando una media de riqueza individual de cásique 150.000€ (~ 190.000$). L'únicu país p'enriba d'ese valor year Xapón, lo que quier decir qu'Irlanda atopábase aínda con meyores valores que los EEXX, Reinu Xuníu y Alemaña.
La educación n'Irlanda ye gratuíta en toles estayes, incluyía na universitaria. 
En 2005 Irlanda atopábase na primer posición de los meyores países nos que vivir, según los valores de "[[calidá de vida]]" afitaos pola revista "The Economist". La combinación d'aumentu de la riqueza y valores tradicionales nel país da-y les condiciones más afayadices pa incrementar el nivel de "gayola" ente los sos ciudadanos, que nun ye otra cosa que la fonte d'estudiu. Ente estes condiciones atópense la salú, llibertá, desemplegu, vida familiar, clima, estabilidá política y xuridica, igualdá de xéneru, y familia y vida en comuña. "[[The Economist]]" dixo: "Irlanda gana debio a la esitosa combinación nos elementos menos deseyaos de lo moderno, como nel baxu desemplegu y les llibertaes polítiques, cola preservación de la cierta comodidá de los elementos más tradicionales, como la estabilidá familiar y la vida en comuña."
Los rexistros "color rosa" y los datos del PIB enmazcaren dellos desequilibrios subyacentes. El seutor de la construcción, qu'inherentemente caltién una natura cíclica, agora supón un pergrande porcentax del PIB irlandés. Esto foi conducío por les baxes tarifes ya intereses y el fechu de qu'Irlanda ye un de los pocos países na OCDE nos que nun hai tarifes nel agua nin nel agospiamientu. Un baxón qu'hebio hai poco nel sentir del mercáu de la propiedá residencial tien resaltao la sobreesposición de la economía irlandesa a la construcción, qu'agora presenta un xorrecimientu económicu amenazáu. Bayura d'años sucesivos de xorrecimientu económicu non equilibráu tienen tamién llevao a una falta dafechu d'equilibriu ente les diferentes clases na sociedá irlandesa, asina como una degradación medioambiental significante, incluyendo un rápidu desaniciu de la [[biodiversidá]] y la erosión y perda d'herencia tanto natural como cultural , y el más altu nivel de xorrecimientu per cápita del nivel d'emisiones de gases d'efeutu invernaderu na Xunión Europea dende qu'entamare a ser efeutivu'l [[Protocolu de Kyoto]] .
[[Categoría:Irlanda|*]]
[[Categoría:Naciones celtes]]
Narzana
Narzana ye una parroquia del conceyu asturianu de Sariegu. Ocupa'l terciu occidental del mesmu, y tien 9,29 km² d'estension y una población de 399 habitantes (INE, 2010). Llenda al sur y al oeste conles parroquies sierenses de Collao, Samartino y La Collá; al este cola de Santiago, del mesmu conceyu; y al norte con Pion y Candanal de Villaviciosa y Baldornón de Xixón.
Comprende los núcleos de población d'Aramanti, Barbechu, Canal, Castañera, Miares, La Rimá y Villar.
Ente la so arquitectura destacamos la Ilesia de Santa María de Narzana, d'estilu románicu y declarada Bien d'Interés Cultural.
San Román (Sariegu)
San Román ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Sariegu. Ocupa'l terciu oriental del mesmu, y tien una población de 213 habitantes (INE, 2010), repartíos ente les aldees d'Acéu, Figares, San Román y Valvidares, nos sos 6,55 km² d'estensión.
Nel llugar de San Roman habiten 143 persones y alcuéntrase a unos 5 km de Vega, la capital del conceyu.
Na parroquia, cerca de aldea de Valdivares, ñaz el ríu Nora.
Santiago (Sariegu)
Santiago ye una parroquia del conceyu asturianu de Sariegu. Ocupa'l terciu central del mesmu, y tien una estensión de 9,89 km² y una población de 710 vecinos (INE, 2010). Comprende'l llugar de Vega, capital del conceyu, y los de Berros, La Carcavá, La Cuesta, Llamasanti, Moral, Ñora, Pedrosa, El Rebollal y Santianes.
Nubleo
Nubleo ("Nubledo" n'español) ye un pueblu de la parroquia asturiana de Cancienes y capital del conceyu de Corvera.
En 2005 tenía 157 habitantes según el INE.
Fresnéu
Fresnéu ("Fresnedo" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Cabranes. Ocupa, colos sos 11,09 km² d'estensión, la fastera suroccidental del conceyu, y tien una población de 277 habitantes (INE, 2011), que se reparten pelos llugares de Camás, Candones, El Cantiquín, La Casa'l Monte, La Cogolla, La Cruciada, Fresnéu, Fresnu, Iría, Naveda, Piñera y Viella.
Graméu
Graméu ("Gramedo" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Cabranes. Asítiase al este del conceyu, y tien una estensión de 1,61 km². Viven nella 40 persones, repartíes ente los llugares de Graméu (16 vecinos) y Xiranes (24 vecinos) (INE, 2011).
Pandenes
Pandenes ye una parroquia del conceyu asturianu de Cabranes. Ocupa la fastera más occidental del conceyu, y acueye a 77 habitantes (INE, 2011) nos sos 5,14 km² d'estensión. Comprende los llugares de Pandenes y Los Villares.
Santolaya (Cabranes)
Santolaya ("Santa Eulalia" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Cabranes. De 5,85 km² d'estensión, tien 336 habitantes (INE, 2011) que se reparten ente la villa de Santolaya, capital del conceyu, y les aldees de Arriondu, Bospolín, Carabañu, Güerdies, Madiéu y Mases.
Torazu
Torazu ("Torazo" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Cabranes. Situada na parte suroriental d'ésti, tien una estensión de 8,36 km² y una población de 247 vecinos (INE, 2011), que se reparten pelos llugares de Castiellu, Cervera, La Cotariella, Miangues, La Parte, Peñella, La Rebollada y Torazu.
Torazu fue galardonau col Premiu Príncipe de Asturies 2008 al Pueblu Exemplar d'Asturies.
Viñón
Viñón ye una parroquia del conceyu asturianu de Cabranes. Ocupa la parte norte del mesmu, y tien una superficie de 6,26 km² y una población de 119 habitantes (INE, 2005). Comprende los llugares d'Arboleya, Ñao, La Puerte, Valbuena y Viñón.
Institutu Nacional d'Estadística (España)
L'Institutu Nacional d'Estadística (en castellanu: "Instituto Nacional de Estadística") o INE, ye l'organismu oficial d'España encargáu de facer estadístiques sobre la demografía, economía, y sociedá españoles. 
Pa la obtención de datos de población faense "censos", pero dende 2001 yá nun se fai nengún, yá que la llei obliga a los ayuntamientos a llevar la xestión del so censu con ferramientes informátiques y a comunica-y al INE los camudamientos qu'hubiere. 
Soto (Sobrescobiu)
Soto ("San Andrés de Agues" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Sobrescobiu. Ocupa la metá sur del mesmu, y tien una estensión de 35,63 km². Comprende los llugares d'Agues, Soto y San Andrés, qu'axunten ente tóos a 274 vecinos (INE, 2005).
Oviñana
Oviñana ye una parroquia del conceyu asturianu de Sobrescobiu, qu'ocupa la parte norte del mesmu. Tien una estensión de 19,73 km² y una población de 564 habitantes (INE, 2011), que se reparten ente la villa de Rusecu, capital del conceyu, y los llugares de Campiellos, Anzó, Villamoréi y La Polina, fundada nel 1344 como "Puebla de Sobrescobio" y que foi capital del conceyu hasta'l 1929.
Llaíñes
Llaíñes ("Ladines" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Sobrescobiu. Estiéndese per 14,07 km² de la zona centruoriental del conceyu, y tien nel llugar de Llaíñes, únicu pueblu habitáu de la parroquia, 51 habitantes (INE, 2005).
Coordenada
Una coordenada ye un valor que permite definir la posición de cualquier puntu d'un espaciu xeométricu respectu d'otru puntu llamáu "orixe". 
Hai dellos sistemes de coordenaes estremaos:
Les coordenaes cartesianes defínense por dos exes cuando los puntos tán nun planu y por trés nel espaciu. Son exes perpendiculares ente ellos que se corten nel orixe. Les coordenaes d'un puntu cualquiera vienen daes peles distancies ente l'orixe y les proyecciones del puntu sobre caún de los exes. 
Les coordenaes polares defínense por un exe que pasa pel orixe (llamáu exe polar). La primera coordenada ye la distancia ente l'orixe y el puntu consideráu, mentantu que la segunda ye l'ángulu que formen l'exe polar y la recta que pasa per ellos. 
El sistema de coordenaes cilíndriques ye una xeneralización del sistema de coordenaes polares planu, al que se-y añade un tercer exe de referencia perpendicular a los otros dos. La primera coordenada ye la distancia ente l'orixe y el puntu, la segunda ye l'ángulu que formen l'exe y la recta que pasa pelos dos puntos, mientres que la tercera ye la coordenada que determina l'altor del cilindru.
El sistema de coordenaes esfériques ta formáu por tres exes perpendiculares ente si que se corten nel orixe. La primera coordenada ye la distancia ente l'orixe y el puntu, y les otres dos son los ángulos que fai falta xirar pa llegar a la posición del puntu. 
"artículu principal" Sistema de Coordenaes Xeográfiques.
Son la llatitú y la llonxitú. Puen amosase nos vinientes formatos: 
Sotu (parroquia)
Sotu ye una parroquia del conceyu asturianu del mesmu nome. Tien una estensión de 10,09 km² y una población de .
Tien los siguientes llugares y poblaciones:
Riberas
Riberas ye una parroquia del conceyu asturianu de Sotu'l Barcu. Ocupa la parte más meridional del mesmu y alberga, nos sos 11,48 km² d'estensión viven .
Ranón
Ranón ye la parroquia más septentrional del conceyu asturianu de Sotu'l Barcu. Tien una estensión de 6,29 km² y viven nella, repartíos ente'l llugar de Ranón y la villa de L'Arena .
La Corrada
La Corrada ye una parroquia del conceyu asturianu de Sotu'l Barcu. Ocupa la fastera centruoriental del conceyu y tien una estensión de 7,48 km&sup2 con una población de . Comprende los siguientes llugares y poblaciones: 
El Fary
Jose Luis Cantero, ñació'l 20 d'agostu de 1937 en Madrid, morrió'l 19 de xunu de 2007, en Madrid (España), conocíu profesionalmente como El Fary, yera un actor y cantante español.
El más mozu de seis hermanos, Cantero ñació nuna familia humilde nel barriu de Las Ventas en Madrid, cerca de la plaza de toros. De guaḥe nun pasaba pola escuela, prefiriendo pasar el tiempu imitando al su ídolu, el cantante de copla Rafael Farina. De Farina vien el nome d'El Fary. 
Enantes de triunfar, El Fary trabayó de xardineru y taxista pa xuntar les perres que-y valieron pa grabar los primeros cancios. Cundo tuvo editaos y grabaos los discos, dizse, qu'él mesmu vendíalos nel rastru de Madrid. Daquella tamién participaba en competiciones de cantantes na radiu y actuaba en fiestes llocales. Foi a partir de los 30 cuando El Fary pudo sacar unes perres como cantante cuando llamaronlo de Córdoba (España) pa cubrir a otru cantante. Más tarde, el llexendariu Antonio Molina contratólu pa una xira de dos meses.
Nos años 1970 la copla cayó en desgracia col públicu español, pero eso nun quito-y l'animu a El Fary y p'haza fines de la década taba grabando cancios más poperes que subieren a les llistes d'ésitos españoles.
Nos años 1990 El Fary algamó l'ésitu nel mundu de la televisión, cuando protagonizara la serie "Menudo es mi padre" nel papel d'un taxista. El papel fizose a midía pa él,yá que na so vida tamién foi taxista. Incluso'l títulu de la serie yera un xuegu de pallabres cola estatura d'El Fary. 
Durante esta época salieron rumores al rodiu de la drogadicción del so fiu y el maltratu a la so muyer. A pesar de que'l sensacionalismu de la so vida privada pudo ser desagradable, fizu tamién que El Fary aguantase más tiempu na memoria del públicu.
Finando la década la so carrera garró otra vegada un nuevu impulsu cuando'l direutor de cine Santiago Segura estrenó la comedia "". El protagonista, Jose Luis Torrente (papel interpretáu pol mesmu Santiago Segura), ye un policía maleducáu, racista, misóxinu y corruptu que ye fan d'El Fary. El canciu principal de la película, "Apatrullando la ciudad", taba canciao por El Fary. El canciu y especialmente la película tuvieren munchu exitu, talo foi asina que llevara a grabar dos secueles.
Coincidiendo col estrenu de la tercera película de Torrente nel 2005 - "" - comercializóse una pieza de merchandising única: el "Carrofary", un muñecu de goma cola forma d'El Fary diseñada pa colgala del espeyu retrovisor del coche.
Softastur
Softastur ye una asociación ensin ánimu de llucru que tien por oxetivu fomentar l'usu y facer presente la llingua asturiana nes nueves teunoloxíes, concretamente nel Software llibre.
L'asociación ta formada por programadores informáticos, filólogos, diseñadores y profesores en llingua asturiana. El compromisu principal ye la traducción y desarrollu de software llibre n'asturianu. Ente los proyeutos de Softastur a solliñar, tán el sistema operativu Ubuntu, el caltenimientu del restolador Firefox en Llingua Asturiana, y el proyeutu MediaWiki, nel que se sofita por exemplu, esta wikipedia. Softastur tamién ufre soporte y documentación de baldre a los usuarios de Software llibre.
Nel añu 2008, Softastur recibió'l premiu Andrés Solar, qu'entrega la Xunta Pola Defensa de la Llingua Asturiana, pol so trabayu d'inclusión del Asturianu nes nueves teunoloxíes, y sobremanera n'Ubuntu, el primer sistema operativu en llingua asturiana.
El 5 de xunu de 2002 anunciábase ""Mozilla 1.0: el primer restolador n'asturianu"", y nun yera sólo el primer restolador sinon tamién el primer software llibre tornáu al asturianu. Daquella l'asturianu entá nun tenía códigu ISO 639. La obtención d'un códigu pa una llingua ye fundamental, darréu que ye la base pa poder dar soporte a la llingua en cualesquier proyeutu, polo que ficiéronse entós los trámites p'algamar esi códigu. Anguaño, el códigu pa la llingua asturiana ye: codice_1.
Pero la idea de entamar una comunidá pa la torna de software llibre a llingua asturiana, nun xurde hasta l'añu siguiente (2003), nesi añu proponse l'entamu d'un proyeutu común que coordinase y diere soporte a la torna de cualesquier software llibre al asturianu y evitar el duplicar esfuercios.
Dempués de pasar por dellos servidores gratuitos, y milenta cayíes de la páxina y llistes del proyeutu, algamóse un sirvidor priváu p'agospiar la web y abellugu na comunidá SourceForge.net pa ficheros y llistes de corréu. Nel añu 2007 la Comunidá empecipia a xorrecer y les aportaciones son bultables, créase la wiki collaborativa centrando la mayor parte de los esfuercios nel sistema operativu Ubuntu. Nel añu 2009 Softastur da un pasu más y constitúise dafechu como Asociación. Nel añu 2010, un miembru de Canonical Ltd. califica la versión "Lucid Lynx" en llingua asturiana como «completa»
Dende entós munchos coordinadores de los principales proyeutos de software llibre, entamen a collaborar cola Asociación y preba d'ello ye el númberu d'aplicaciones asoleyaes en tan pocu tiempu, entre les que destaquen Firefox, Ubuntu, Libreoffice, Thunderbird, OpenOffice.org, Gnome, KDE, Aspell, etc.
Anguaño Softastur caltién Ubuntu, que ye el primer sistema operativu n'asturianu, participando nel proyeutu Rosetta pa la so torna, asina como los principales proyeutos d'escritoriu y distribuciones de software llibre. L'equipu de Softastur cunta ente les sos files con profesores, escritores/traductores en llingua asturiana, programadores, y l'asesoramientu direutu de l'Academia de la Llingua, asina como d'un grupu de correutores pa les traducciones finales. 
Otros proyeutos nos que trabayen los miembros de Softastur, ye na implantación de Hunspell nel sistema operativu, na suite ofimática LibreOffice y nel restolador web Firefox. Hunspell ye un programa interactivu de revisión ortográfica y que pue usase como llibrería o como correutor ortográficu independiente.
Ésta ye namái una curtia amuesa de dalgunos de los programes y aplicaciones más importantes pa GNOME y KDE y multiplataforma, tornaos anguaño a llingua asturiana. La llista ye dinámica, y poro, incompleta. Pa facese una idea, meyor visitar el sitiu web de Launchpad (versión "Utopic") 
Ferreros
Ferreros ye una parroquia del conceyu asturianu de La Ribera. Asítiase nel norte del conceyu, na ribera derecha del Nalón, y tien una estensión de 4,32 km². La so población yera, nel 2005, de 832 habitantes (INE), repartíos ente los llugares de L'Altu'l Caleyu, El Barcu, La Barquera, Güeñu, El Caleyu, La Cárcava, El Cogollo, El Cordial, Ferreros, Quintaniella, El Rebolón, Santágueda, Les Segaes, Les Segaes de Riba y La Zorera.
Palombar
Palombar ("Palomar" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de La Ribera. Ocupa, colos sos 5,88 km² d'estensión, la parte más occidental del conceyu, y tien una población de 169 habitantes (INE, 2005). Comprende los núcleos de población d'El Caborniu, Fuexos, Llavareyos, La Mortera, Palombar y El Rebollal.
Perera
Perera ("Pereda" en castellanu) ye una parroquia que s'esparde pelos conceyos d'Uviéu y La Ribera. Tien una estensión de 6,95 km² (4,46 nel conceyu d'Uviéu y 2,49 nel de La Ribera), y una población de 531 habitantes (201 n'Uviéu y 330 nel de La Ribera). Estos repártense ente los siguientes llugares: L'Atroyo, Casielles, Caxigal, El Condao, Llamascura, Llusiella, Perera, Samiguel, Les Segaes de Riba, La Venta l'Aire y Villar nel conceyu d'Uviéu; y La Cándana, La Casuca, Fresneo, Picullanza y Soto Rei nel de La Ribera (INE, 2005).
Soto Ribera
Soto Ribera ("Soto de Ribera" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de La Ribera, asitiáu na zona central del mesmu, na ribera izquierda del Nalón. Tien una estensión de 3,51 km² y una población de 417 habitantes (INE, 2005). Comprende la villa de Soto, capital del conceyu, y les aldees de El Cantu la Roza, El Carme, La Carrera, La Casanueva, El Polleo, La Roza, La Torre y Vixel.
Teyego
Teyego ("Tellego" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de La Ribera. Ocupa, colos sos 5,78 km² d'estensión, la fastera suroriental del conceyu, y en 2009 tenía una población de 215 habitantes. Comprende los llugares d'Entrepuentes, Les Mianes, La Mortera, Sardín, Teyego y La Vegalencia.
Cocañín
Cocañín ye un llugar y parroquia del conceyu asturianu de Samartín del Rei Aurelio, qu'ocupa la fastera más septentrional del mesmu. Tien una estensión de 9,86 km², y una población de 1.085 habitantes (INE, 2005). Ye la más nueva de toles parroquies del conceyu, pues separtose de la de Llinares a mediaos del sieglu XX. Comprende los núcleos de población que se noman darréu: L'Agüeria, Los Artos, Brañella, La Cabañina, La Cabañona, El Caliyu, La Casanueva, La Casorra, La Casuca, Ciriego, Cocañín, Cocaño, El Contu, El Contu Baxo, El Contu Medio, La Correoria, El Corvero, La Cotariella, La Encarná, Fatorgá, La Faya, Les Felechoses, La Güerta, L'Hedróu, Laifrera, La Llonga, El Llonu, La Lloseta, La Malena, Ordiales, Pedroco, Piñera, El Pollíu, La Quemá, El Rebollal, El Resellón, La Rina, EL Riusgüés, Roíles, La Rotella, La Sagosa, Solallonga, La Vallina, La Vaúba y Ximiniz.
San Andrés de Llinares
San Andrés de Llinares ye una parroquia del conceyu asturianu de Samartín del Rei Aurelio. 
Ocupa, colos sos 10,68 km² d'estensión, el cuadrante noroccidental d'esti, y tien una población de 9.391 habitantes (INE, 2005). Comprende la villa de L'Entregu (7.336 habitantes) y los llugares de L'Abunión, L'Acebal, L'Arbixil, L'Argustín, L'Artosa, La Bilortera, La Bornaína, Los Bornaones, La Cabaña, La Cabañina, El Cabañucu, La Campa l'Abeduriu, La Cantera, Los Carbazales, Carrocera, La Caseta, Castañera, La Central, Ciñera, El Colláu, La Corca, Los Corrales, Cotariella, L'Escobiu, La Fayona, La Figar, Los Fornos, Fresnu, Gollano, La Granxa, Llaneces, La Llaniella, Llantero, Llagos, La Llave, La Lloseta, Llugarín de Baxo, Llugarín de Riba, El Mayáu Solís, Meruxeo, La Nespral, La Nual, L'Otariellu, Paniceres, Pelunegru, Perlá, Pipe, La Polaúra, La Pontona, Pumarabín, Pumarín, La Rebollá, El Rebollal, Los Rebollos, La Revenga, Les Roces, La Rotella, Rozá, San Vicente, Sorriego, El Sotón, El Trabanquín, La Traviesa, Valles, Valleya, La Vallina, La Venta l'Aire, La Viña, Vistalegre y La Xuliana.
Samartín (Samartín del Rei Aurelio)
Samartín ("San Martín" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Samartín del Rei Aurelio. Ocupa la parte central del conceyu y tien una población de 4.814 persones (INE, 2005), que se reparten ente la villa de Sotrondio (4.135 habitantes), capital del conceyu, y los llugares de Samartín (cabeza de la parroquia), L'Alcargu, Bilorteres, La Bubillina, La Cabaña, Cabañesnueves, La Cabañina, El Caleyu, El Carboniru, Cavite, La Envernal, La Envernite, La Floría, Los Foxacos, Fuente les Roces, Llaneces de Pedriego, Los Llanos, La Llera, Llinares, Lloreo, El Madreñeru, La Meruca, Miera Baxo, Miera Medio, Parayes, Peñateyera, Peruyera, La Piquera, El Pontón, La Pumará, La Rotura, Salloses, La Sampedro, San Frechoso, Solescampes, Tetuán, Varaosa, La Venta, Villar y El Yanu.
Hispalinux
Hispalinux ye una asociación española, ensin ánimu de llucro, d'usuarios de GNU/Linux. Fundose el 20 de xunu de 1997.
Les principales actividaes d'esta asociación son:
Web oficial d'Hispalinux
7-Zip
7-Zip ye un programa llibre pa la compresión de datos pa sistemes Microsoft Windows o GNU/Linux (usando la ferramienta Wine). Pue usase con interfaz gráfica d'usuariu o en llinia de comandos.
Por defeutu'l programa emplega'l formatu nuevu d'archivu 7z.
Por defeutu el programa utiliza el nuevu formatu d'archivu 7z, tamién llibre, (con extensión codice_1). Esti formatu usa los métodos de compresión LZMA y PPMD (más afayaízu pa testos), desendolcaos pol so autor, y pue aplicar un fieltru a los executables p'aumentar la so compresibilidá. Los archivos 7z puen ser sólidos, a diferencia de los ZIP, lo que meyora la compresión de conxuntos d'archivos pequeños.
Anguaño esiste una versión pa llingua asturiana de la mano del proyeutu Softastur
Los índices de compresión son mui variables dependiendo del tipu de datu. Nesti casu compárase 7-Zip coles versiones: WinRAR 3.10, WinAce 2.3, CABARC 1.0, PKZIP 2.50.
Ficheru: GIMP 1.2.4 pa Windows depués de facer una instalación completa: 127 carpetes, 1304 ficheros, total 27.128.826 bytes.
7z
7z ye un formatu de compresión de datos llibre, (con estensión codice_1). Esti formatu usa los métodos de compresión LZMA y PPMD (meyor pa testus), desarrollaos pol so autor, y pue aplicase un filtru a los executables pa que puean comprimise más. Los archivos 7z puen ser sólidos, a diferencia de los zip, lo qu'ameyora la compresión de conxuntos d'archivos pequeños.
Foi creáu polos autores de 7-Zip baxo la llicencia GNU LGPL. La mena MIME de 7z ye codice_2.
El formatu 7z tien les vinientes:
El formatu 7z permite'l cifráu emplegando l'algoritmu AES con claves de 256-bit. Estes claves son xeneraes per aciu d'una contraseña suministrada pol usuariu (creando un hash col algoritmu SHA-256).
L'arquiteutura abierta permite que se-y amesten módulos adicionales de compresión, los que vienen na versión estándar son:
La llista que vien darréu amuesa cómo ta soportáu anguaño'l formatu 7z polos compresores dixitales:
Soporte completu (compresión y descompresión)
Nevada
Nevada ye un estáu del oeste de los Estaos Xuníos d'América. 
Llatitú
La llatitú ye la distancia angular, midida sobre un meridianu, ente un puntu del planeta y l'ecuador. Mídese en graos. Si el puntu pertenez al hemisferiu norte ye positiva, y negativa pal hemisferiu sur. Varía ente 0º y 90º norte y ente 0º y - 90º sur. 
Provincia
Una provincia ye'l nome que se-y da a ciertes subdivisiones territoriales que tan por debaxo de la nación. Los primeros en usar esti tipu de divisiones fueron los romanos, que dividieron el so imperiu en "provinciae". 
Anguaño, sigue emplegándose en dellos países, como Arxentina, Bélxica, Canadá, España, Finlandia...
Tamién hai países que taben dividíos en provincies, anque anguaño nun les usen, como por exemplu Irlanda.
Groenlandia
Groenlandia ("Kalaallit Nunaat" en groenlandés, "Grønland" en danés), ye un territoriu autónomu que pertenez al reinu de Dinamarca. Comprende principalmente la islla del mesmu nome, asitiada ente l'Océanu Atlánticu y l'Océanu Árticu, y que pertenez al continente americanu. Más del 81% de la so superficie ta cubierta de xelu, y ye conocida como la mayor islla del mundiu, si nun cuntamos la islla-continente d'Australia. El Primer Ministru güei ye Kuupik Kleist.
Nel añu 982 el marín y esplorador vikingu d'orixe noruegu Erik Thorvaldsson (950-1001), llamáu "Erik el Bermeyu", darréu que fore esterráu d'Islandia pol asesinatu de varies persones, navegó pal oeste de Noruega atopando una islla pergrande que llamó na llingua danesa "Grønland" (n'asturianu Groenlandia y n'inglés "Greenland"), que'l so significáu ye'l de "«tierra verde»", intentando d'esti xeitu da-y una falsa semeya de fertilidá p'atrayer a futuros colonos. Por embargu, al llegar los colonizadores, estoa atopáronse con un clima xeláu y ermu, si bien les condiciones climátiques yeren más benignes naquella dómina que n'actualidá.
Atopada per Erik el Bermeyu pel 982, nel sieglu XI entamóse la so cristianización y pel 1261 quedó baxo soberanía de Noruega. Arruinada la colonización, foi redescubierta por Martin Frobisher y Davis (sieglu XVI). Los primeros establecimientos daneses instituyéronse nel 1721. Nel 1953 dexó de ser colonia danesa, yá que se convertió en territoriu del Reinu de Dinamarca y nel 1979 llogró l'autonomía interna, con Gobiernu y asamblea llexislativa propios.
Nel 25 de payares de 2008 Groenlandia aprobó l'ampliación del so estatutu d'autonomía per un Referéndum sobre'l so autogobiernu que-y da mayores recursos económicos, el control de los sos recursos petrolíferos, y la posibilidá d'acoyese al drechu d'autodetermín, anque siguiría perteneciendo al Reinu de Dinamarca, calcúlase que nel añu 2021 va proclamar la so independencia completa de Dinamarca y formar asina un nuevu estáu.
Groenlandia divídese alministrativamente en trés distritos ("landsdele"):
Groenlandia sufrió una contracción económica al entamu de los años 90, pero dende 1993 la economía ameyoró constantemente. El gobiernu siguió una firme política fiscal dende finales de la década de los años 80, qu'aidó a facer escedentes nel presupuestu públicu amás d'una baxada na inflación. Dende 1990, el país rexistró un déficit nel intercambéu económicu col esterior, siguíu de la clausura de la última y principal mina de zinc nel 1990. N'actualidá, la economía depende principalmente de la pesca y de la esportación de pescáu; la esportación de camarón ye la mayor fonte d'entrada de divises, xunto cola emisión y venta de sellos postales.
Groenlandia tien una población pequeña de 56.000 habitantes, siendo un 87% del grupu groenlandés, una mecedura de población inuit y europea. La mayoría de la población ye cristiana evanxélica luterana, pola influyencia danesa. El danés y groenlandés yeren les llingües falaes pola población.
La población allúgase na fastera costera, especialmente la suroeste au s'atopa Nuuk, la capital. L'interior de la islla ta ensin población.
Con 2.166.086 km², Groenlandia ye la islla más grande del mundiu dempués de la islla continente de Australia. Cerca del 80% del territoriu (1.755.637 km²) ta cubiertu de xelu, polo que constitúi la segunda reserva de xelu nel planeta, per detrás de la esistente na Antártida. Per otru llau, la superficie llibre de xelu (410.449 km²) ye mayor que la de Xapón, con una baxa densidá poblacional.
Ente 1989 y 1993, investigadores norteamericanos y europeos cavaron dientro de la cima de la llámina de xelu de Groenlandia, llogrando un par de núcleos xigantes de xelu (3,2 km). L'análisis de la composición química de les capes d'estos núcleos provocó un novedosu y sorprendente rexistru sobre'l cambéu de clima nel hemisferiu norte producíu alredor de fai 100.000 años, y pudo demostrar que'l clima y la temperatura del planeta, con frecuencia, cambiaren aína dende un estáu aparentemente estable a otru, con consecuencies mundiales.
La cultura de Groenlandia entama col poblamientu por parte de los Inuit de la cultura Dorset, dende'l segundu mileniu e.C. tres la fusión del xelu árticu de les zones habitables. 
Nel sieglu X los vikingos d'orixe noruegu pueblen la zona meridional de la islla, demientres qu'una nueva foleada inuit, de cultura Thule, s'introduz na islla dende'l Norte y s'espande pal Sur. El choque cultural ente dambos pueblos ta atestiguáu pol hallazgu d'un fragmentu de cota de maya vikinga nuna llatitú alta de la islla, mientres qu'una figurilla tallada en marfil de morsa de claru orixe inuit foi atopada en Bergen, Noruega. Entrambos oxetos han d'entendese como un claru testimoniu de los intercambeos comerciales ente dambos pueblos.
Tres un periodu d'enfriamientu al final de la Edá Media, los vikingos abandonen la islla, refuxándose los sos últimos pobladores posiblemente n'Islandia. D'esti mou, la islla englóbase dende entós na so totalidá na cultura inuit, fasta la llegada de los daneses a entamos del sieglu XVIII. Güei, l'80% de la población ye d'orixe inuit, demientres que'l 20% restante ye d'orixe danés.
Les distancies en Groenlandia mídense en "sinik", en "suaños", nel númberu de nueches que dura un viax. Nun pue dicise que realmente seya una distancia porque, según el tiempu y la estación del añu, el númberu de "sinik" pue variar. Tampoco nun se trata d'un conceutu temporal.
Groenlandia nun ye especialmente famosa polos deportes, pero tien dalgunos equipos, como'l de fútbol, la Seleición de fútbol de Groenlandia, alministrada pola Xunión de Fútbol de Groenlandia, con estadiu con capacidá pa 2.000 persones na capital Nuuk. Tamién cal destacar la seleición de balonmano, que llogró participar yá en más d'una ocasión nel Mundial de Balonmano (2007 n'Alemaña, 2003 en Portugal y 2001 Francia).
Nuuk
Nuuk o Nûk (en groenlandés "El cabu"), conocida fasta 1979 como Godthåb (en danés "Bona Esperanza") ye la capital y principal ciudá del territoriu autónomu danés de Groenlandia. Alcuéntrase a 64º 10' de llatitú norte, y 51º 43' de llonxitú oeste, 240 km al sur del Círculu Polar Árticu, y a 485 km al noroeste del Qaqortoq. Asítiase na boca sur d'un grupu de fiordos nomaos "Godthåbsfjorden", con una población de 14.501 habitantes (xineru de 2005), un cuartu de la población total de Groenlandia.
La costa sudoeste de Groenlandia foi poblada por colonos vikingos que veníen d'Islandia y Noruega dirixíos por Erik el Roxu nos caberos años del sieglu X. Tres dellos sieglos d'ocupación, la comunidá vikinga esapareció alrodiu del sieglu XV, sustituyida polos inuit que veníen del norte de la islla.
Nuuk foi fundada col nome de "Godthåb" el 29 d'agostu de 1728 pol misioneru noruegu Hans Egede, tres del fracasáu establecimientu, siete años enantes (1721), d'un asitiamientu na cercana islla de "Håbets Ø" (Islla de la Esperanza). Con ello inicióse la colonización del territoriu (baxo la corona noruegu-danesa), que nos sos primeros años foi adversa abondo: en 1733-1734 un pequeño andanciu acabó cola mayoría de la población inuit, y cola esposa del propiu Egede, que tornó pa Noruega poco tiempu dempués. Los sos fíos continuaron el so llabor evanxélicu en Groenlandia. Nel puertu antiguu de Nuuk entá s'ergue anguaño la casa d'Egede.
Los sos habitantes d'orixe danés entá suelen nomala Godthåb, anque dende 1979 el nome groenlandés, Nuuk, ye'l nome oficial de la ciudá. Ye la see del gobiernu de la "comuna de Nuuk", qu'ocupa 100.000 km² de la islla.
Nuuk dispuén d'una emisora de radio, un hespital, una universidá (la Universidá de Groenlandia, "Ilisimatusarfik"), un aeropuertu (Nuuk Airport) onde opera Air Greenland, y delles instalaciones d'investigación científico. La piesca, el procesáu del pescáu, la caza y la cría de renos y de ganáu ovino son les principales actividaes económiques de la ciudá.
Meath
Meath yera una provincia histórica d'Irlanda, anguaño integrada na provincia de Leinster como "Condáu de Meath". Ta consideráu como'l llugar de ñacencia de la Irlanda celta, más concretamente nel llugar de Tara Hill onde hai abondos restos arqueolóxicos, por esto ye conocíu como "El condáu real" ("The Royal County"). La capital y principal ciudá del condáu ye Navan (u ta Tara hill) anque quiciabes históricamente tenga más pesu'l llugar de Trim.
Trasgu (mitoloxía)
El Trasgu ye, na mitoloxía asturiana, portuguesa y gallega, un duende pequeñu regoldín y mui burllón. Vístese de colloráu, con un gorru del mesmu collor. Naide nun sabe si lleva pantalones y si anda descalzu o calzu.
Tien un furacu na manzorga, ye coxu y tien rabu. Cuando los habitantes d'una casa se farten d'él y van pa otra casa, síguelos.
Pa desfacese d'él hai que mandalu facer una d'estes tres coses:
Llamense Trasgu tambien, a los guah.es en Asturies, cuando faen trastaes.
Nebraska
Nebraska ye un estáu de los Estaos Xuníos d'América. 
Condáu de Carlow
Carlow ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster.
Condáu de Dublín
Dublín ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster. Anque ye más correutu nomalu Rexón de Dublín dende la nueva reorganización na que la ciudá de Dublín y los nuevos condaos de Dun Laoghaire-Rathdown, Fingal y Dublín Sur son independientes.
Dublín (dixebra)
Hai dellos artículos que faen referencia a Dublín:
Condáu de Kildare
Kildare ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster.
Condáu de Kilkenny
Kilkenny ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster.
Texas
Texas ye un estáu de los Estaos Xuníos. foi'l ventenu octavu n'algamar la Xunión, en 1845, depués de nueve años d'independencia. 
El términu "seis banderes de Texas" provién de los múltiples países que reclamaron el territoriu. España foi'l primer país européu que, nel ámbitu del virreinatu mexicanu, tuvo'l territoriu texanu. Francia afirmó establecer una colonia en Texas, que sedría de lo más efímeru. Como socesor de la corona española, Méxicu foi propietariu lexítimu del territoriu hasta 1836, cuando un grupu d'inmigrantes saxones s'alzó n'armes, proclamando unilateralmente una República independiente." Esto facilitó la posterior anexón en 1845 per parte de Estaos Xuníos como l'"estáu númberu 28." La Intervención de los Estaos Xuníos en Méxicu dio llugar a una guerra ente Méxicu y Estaos Xuníos en 1846, con derrota mexicana. Tres d'ello, Texas sedría otru de los estaos que se sumaron a los Estaos Confederaos d'América, con calter de miembru.
A principios de 1900, el descubrimientu de pozos de petroleu empecipió una puxanza económica nel estáu. Texas diversificóse económicamente. Cuenta con una creciente base na alta tecnoloxía, la investigación biomédica y l'educación cimera. El so PIB estatal ye'l segundu más altu de los Estaos Xuníos.
La capital de Texas ye Austin, anque la ciudá más poblada ye Houston. La flor del estáu ye'l altramuz de Texas ("Lupinus texensis"); el páxaru del estáu ye'l cenzontle o sinsonte ("Mimus polyglottos", "Mockingbird" n'inglés), la mascota ye'l armadíu y la comida típica ye'l chili con carne.
Texas se jacta d'haber vistu flamear seis banderes sobre la so tierra: la Flor de lliriu de Francia, y les banderes nacionales de España, Méxicu, la República de Texas, los Estaos Xuníos d'América y los Estaos Confederaos d'América.
Tres una curtiu pero intensa colonización d'anglosaxones (munchos de los cual nin siquier nacieren n'América), qu'introducieron illegalmente esclavos negros, los nuevos texanos declararon la so independencia en 1836; esto desaguó nuna guerra na que Méxicu perdió'l so territoriu. Darréu, Texas incorporóse a los Estaos Xuníos d'América n'avientu de 1845, y reclamó la posesión de la franxa entendida ente los ríos Bravo y Nuez. Esto provocó una guerra ente los Estaos Xuníos y Méxicu, que concluyó col tratáu de Guadalupe-Hidalgo, pol cual esti postreru perdió la mayoría de les sos posesiones al norte del Ríu Grande, incluyendo la Alta California. Escontra la década de 1850 Texas recibió gran cantidá d'inmigrantes mexicanos atrayer poles oportunidaes del que aportaría a unu de los estaos más prósperos de la Unión y con grandes recursos naturales.
Texas xunióse a los Estaos Confederaos d'América en 1861 en contra de la voluntá del gobernador Samuel Houston, por cuenta de que yera un estáu esclavista y polo tanto foi unu de los once estaos rebalbos que se dixebraron de la Unión. Mientres la Guerra Civil Estaunidense, los reximientos texanos atacaron ensin ésitu'l territoriu de Nuevu Méxicu y más tarde fueron ganaos por una invasión federal procedente de Colorado.
Dempués de la guerra, Texas foi sometíu a la llei marcial federal pa imponer la Reconstrucción. Sicasí, tolos esfuerzos federales p'asegurar los derechos llegales de los negros, enantes esclavizados, fracasaron, y los texanos anglosaxones asesinaron a munchos de los negros qu'intentaron entamase políticamente. Como otros estaos del sur de EE.XX., Texas fixo un estáu apoderáu por completu pol partíu demócrata.
Dende la década de 1930, Texas xubió n'importancia por causa del descubrimientu y esplotación del petroleu. La población creció a saltos por causa de la inmigración d'otros estaos y tamién la llegada de munchos inmigrantes de Méxicu y otros países hispanofalantes. Esti aumentu de poder políticu y económicu dio un importante papel a texanos como Lyndon Johnson y George W. Bush, el que sirvieron como presidentes de los EE.XX. Dende la presidencia de Richard Nixon, la dominación demócrata de Texas cesó, y empezó un movimientu republicanu hasta güei, siendo na actualidá'l centru del poder republicanu nos EE.XX.
Los indíxenas que vivieron della vegada dientro de les fronteres del Texas actual inclúin a los pueblos apache, atakapan, caddo, comanche, cheroqui, kiowa, tonkawa, wichita, y karankawa de Galveston. Anguaño, hai tres pueblo indios federalmente reconocíos que moren en Texas: l'alabama-coushatta, el kickapoo y el pueblu de Ysleta Del Sur. La mayor parte d'estos grupos indíxenes fueron esterminaos o abrasaos dempués de l'anexón a los Estaos Xuníos d'América.
El conquistador español Álvar Núñez Cabeza de Vaca foi'l primer européu que trió territoriu texanu'l 6 de payares de 1528.
Según los datos del censu del 2010, l'estáu texanu cuenta con una población de 25.145.561 habitantes. Esto conviértelo nel segundu estáu más pobláu de la nación solo por detrás de California. La distribución racial ye la siguiente: 84,14% blancu; 12,09% negru; 3,62% asiáticu; 0,17% nativu h.awaianu o isleños del Pacíficu; y 1,1% amerindiu o nativu d'Alaska. D'éstos el 35,31% son d'orixe hispanu. Texas ye unu de cuatro estaos norteamericanos nos que nun son mayoría les persones d'orixe anglosaxón (los otros son California, Nuevu Méxicu y Hawaii). La población d'orixe llatín/hispanu ye la de más rápida crecedera.
Los grupos étnicos más numberosos de Texas son: mexicanu (25,3%), alemán (10,9%), afroamericanu (10,5%), inglés (7,2%), y escocés-irlandés (7,2%).
Texas nun tien declaráu nengún idioma oficial, magar la llingua más falada ye'l inglés, emplegada pol 68,8% de la población. En segundu llugar ta'l español, por cuenta de que Texas foi parte integrante del Virreinatu de la Nueva España mientres la mayor parte de la so hestoria, y de Méxicu mientres unes década tres la so independencia. L'idioma español ta n'alza por cuenta de la importante inmigración de mexicanos ya hispanos d'otros países. Anguaño l'español fálalu'l 27% de la población. En contraste, el restu de los idiomes rexistraos polos habitantes del estáu, un total de 143, les fala menos del 1% de la población.
Texas ye l'únicu estáu nos Estaos Xuníos que tien tres ciudaes con más d'un millón d'habitantes na llista de les diez ciudaes más poblaes na nación: Houston, Dallas y San Antonio. Austin y Fort Worth tán ente les 20 más poblaes. Les 12 ciudaes más grandes de Texas según el censu del 2010 or 2014 son:
La área metropolitana de la coope ye la más grande de Texas y la cuarta más grande de la nación dempués de les de Nueva York, Los Ángeles y Chicago. Esta conurbación inclúi 6 de les 12 ciudaes más poblaes del estáu. Les 10 árees metropolitanes más grandes de Texas según los datos del censu del 2007 son:
Les comíes oficiales de Texas ye'l chili (chili con carne) consideráu tex-mex, el mex-mex, el platu southern, y la barbacoa. Tamién s'atopa rexones onde'l platu criollu y cajún ye popular, como nel Este de Texas.
Texas tien 254 condaos, más que cualesquier otru estáu de los Estaos Xuníos. Cada condáu gobiérnase por una corte de comisiones (inglés: "commissioners court"), y un xuez del condáu ("county judge"). Cada condáu tien una capital ("county seat"), y un palaciu de xusticia ("courthouse").
Michelle Bachelet
Verónica Michelle Bachelet Jeria (Ñuñoa, Santiago; 29 de setiembre de 1951) ye una médica y política chilena, actual presidenta de la República de Chile dende'l 11 de marzu de 2014. Bachelet ostentó la primer maxistratura del país ente'l 11 de marzu de 2006 y el mesmu día de 2010, siendo reelecta darréu pa un nuevu mandatu. Tamién foi la primera presidenta "pro tempore" de UNASUR, y la primer encargada de ONU Muyeres, axencia de les Naciones Xuníes pa la igualdá de xéneru.
Fía de Alberto Bachelet, xeneral de brigada de la Fuerza Aéreo de Chile y miembru del gobiernu de la Unidá Popular liderada por Salvador Allende, Michelle Bachelet estudió medicina na Universidá de Chile, periodu en qu'ingresó a les files del Partíu Socialista. Tres el golpe d'Estáu del 11 de setiembre de 1973, el so padre foi deteníu pol réxime militar, finando en prisión, y Michelle al pie de la so madre, Ángela Jeria, pasaron a la clandestinidá. En 1975 dambes fueron deteníes en Villa Grimaldi polos organismos represivos de la dictadura, antes de partir al esiliu políticu.
En 1979 tornó al país y sumóse a diversos movimientos contrarios a la dictadura de Augusto Pinochet. Col torna de la democracia, Bachelet desenvolvió una carrera política de baxu perfil, que camudaría radicalmente al asumir como ministra de Salú mientres el gobiernu de Ricardo Llagos Escobar en 2000. En 2002, asumió como ministra de Defensa, siendo la primer muyer del país y de Iberoamérica n'ocupar dichu puestu. Nesa posición, Bachelet convertir nuna figura de gran popularidá, siendo designada darréu como candidata presidencial de la Concertación de Partíos pola Democracia pa les elecciones presidenciales de 2005, que ganó'l 11 d'avientu d'esi añu y el 15 de xineru de 2006 en primer y segunda vuelta, respectivamente.
La elección de Bachelet como presidenta de Chile marcó unu de los mayores afitaos na hestoria republicana del país al ser la primer muyer electa pa exercer el máximu cargu gubernamental. Magar les altes cifres d'aprobación y popularidá al empecipiar el so mandatu, al términu de la que se llamó «lluna de miel», Bachelet tuvo d'enfrentar una serie de diversos conflictos, d'ente los cualos sobresalen la "Revolución pingüina" —empecipiada a menos de dos meses d'empezar el so gobiernu— y la crisis del Transantiago —al añu siguiente—, que xeneraron fuertes divisiones y crisis na coalición de gobiernu como coles mesmes perdures crítiques y reproches per parte de la oposición. Sicasí, al empezar la segunda metá del so mandatu, el sellu social» de los dos restantes años —que dexó una importante reforma al sistema previsional— y la bien evaluada xestión de la crisis económica mundial de 2008, dexó que Bachelet repicara les sos cifres de popularidá, algamando cifres históriques de sofitu a nivel llatinoamericanu; nel planu internacional, Bachelet foi evaluada ente les muyeres más poderoses ya influyentes del mundu. A poques selmanes del términu del so gobiernu, en febreru de 2010, tuvo qu'enfrentar un terremotu de magnitú 8,8 qu'azotó a la zona centro sur del país, que produció, amás, un fuerte qu'impactó les mariñes chilenes. Dambos eventos destructivos dexaron un saldu de 525 persones muertes y 25 sumíes.
Tres el so mandatu, Bachelet asumió como secretaria xeneral adxunta de les Naciones Xuníes, col fin d'encargase y desempeñar la dirección executiva de l'acabante crear axencia ONU Muyeres. Sicasí, la ex-presidenta caltúvose como una de les figures polítiques meyor evaluaes pola ciudadanía chilena, lo que motivó'l so regresu al país en marzu de 2013 pa convertise nuevamente en candidata a la presidencia. Escoyida en primaries como candidata del pactu Nueva Mayoría —conformada pola ex Concertación y otros partíos d'esquierda—, Bachelet llogró una amplia mayoría de los votos nes elecciones presidenciales de 2013 y foi reelecta pa un segundu períodu, el qu'empecipió'l 11 de marzu de 2014.
Nacida en Santiago, Verónica Michelle foi la segunda fía del matrimoniu conformáu dende 1945 pol xeneral de Brigada Aérea Alberto Bachelet y de la arqueóloga Ángela Jeria. Al traviés de la so familia paterna, Bachelet baxa de inmigrantes franceses depués de que la so tatarabuelo, el viñatero Louis-Joseph Bachelet, llegara a Chile dende Burdeos en siendo contratáu pola familia Subercaseaux. Per parte materna, Bachelet ye bisnieta de Máximu Jeria, el primera inxenieru agrónomu del país. Y de parte paterna ye bisnieta de Germán Bachelet Beault, bien venceyáu al axusto viticultor. La familia Bachelet Jeria tenía un talante lliberal, laicu y progresista, onde les figures paternales taben bastante alloñaes del prototipu de la conservadora sociedá chilena: el xeneral Bachelet, magar el so machista formación militar, cooperaba nos llabores del llar y la so esposa yera una profesional desafiada. El xeneral Bachelet, por cuenta de la so formación castrense calteníase alloñáu de la continxencia política, pero tenía fuertes llazos cola francmasonería, siendo miembru de la Gran Logia de Chile.
Debíu al trabayu del so padre, Michelle Bachelet pasó la so infancia en diverses dependencies de la Fuerza Aéreo de Chile, cuntando les bases aérees de Quinteru, Cerro Moreno y El Monte. En 1962, el so padre foi designáu pol presidente Jorge Alessandri como amestáu militar de la embaxada chilena en Washington D. C., polo que tola familia treslladar pa vivir en Bethesda, un suburbio allugáu en Maryland. Mientres los dos años d'estadía nos Estaos Xuníos, Michelle Bachelet estudió na escuela local y aprendió a apoderar el idioma inglés.
Al tornar, realizó los sos estudios secundarios nel Liceo n.º 1 de Neñes de Santiago. Mientres esos años, Bachelet realizó diverses actividaes deportives y artístiques, participando nel coru del so colexu, na so selección de vóleibol y na Academia de Teatru del Institutu Nacional, onde conformó'l Grupu Aleph». Al pie de amigues y compañeres, formó un grupu musical conocíu como «Les Clap Clap», que participó en diversos festivales escolares de música. Nel so cursu, exerció como delegada y presidente, antes de salir egresada como l'alumna de meyor rendimientu en 1969.
Tres egresar de la educación secundaria, Bachelet rindió la Prueba d'Aptitú Académica, algamando unu de los meyores puntajes a nivel nacional, lo que-y dexó ingresar a la Facultá de Medicina de la Universidá de Chile, depués de refugar otres carreres como socioloxía o economía.
Mientres esa mesma dómina, a empiezos del gobiernu de la Unidá Popular liderada por Salvador Allende, Bachelet averar a la Mocedá Socialista influyida pol mozu diputáu Carlos Lorca, que tamién yera dirixente de la mesma casa d'estudios. Bachelet llueu empezaría a tomar un activu rol na política universitaria, mientres el so padre yera designáu por Allende en 1972 como xefe de les Xuntes de Suministru y Precios (JAP), destinaes a la distribución d'elementos de primera necesidá a la población productu de la falta d'alimentos y otros productos básicos.
En 1973, la crisis político y económico en que s'atopaba'l país agravóse y diversos miembros de les Fuerces Armaes empezaron a orquestar un golpe d'Estáu contra'l gobiernu del Presidente Allende. Alberto Bachelet negar a participar y tres el golpe d'Estáu del 11 de setiembre de 1973, de momentu foi deteníu polos sos pares na so oficina del Ministeriu de Defensa Nacional por ordes directes de Gustavo Leigh, Comandante en Xefe de la Fuerza Aéreo. Foi condergáu por traición a la patria» y quedó recluyíu na Cárcel Pública de Santiago, onde sufrió diversos apremios y tortures. El 12 de marzu de 1974, tres una xornada d'interrogatorios y tortura, Alberto Bachelet sufrió un infartu al miocardiu ensin recibir asistencia médica per parte de los funcionarios de la cortil y que finalmente-y provocó la muerte.
Magar la muerte del so padre, Michelle Bachelet siguió colos sos estudios y sofitando al proscritu Partíu Socialista de Chile col fin d'ayudar a los escorríos políticos pol Réxime Militar lideráu por Augusto Pinochet. Tres años de clandestinidá, Bachelet y la so madre fueron deteníes el 10 de xineru de 1975 pola Dirección d'Intelixencia Nacional (DINA), siendo treslladaes cola vista vendada al centro de detención conocíu como Villa Grimaldi, onde seríen torturaes y entrugaes, pa depués ser treslladaes a la cortil de Cuatro Álamo.
Gracies a los contactos qu'entá calteníen con ciertos líderes militares, Ángela Jeria llogró llograr el permisu por qu'al pie de la so fía partiera al esiliu. El so primer destín foi Australia, onde Alberto, hermanu de Michelle, vivía dende 1969, pero depués Michelle Bachelet treslladar a la República Democrática Alemana pa prosiguir los sos estudios de medicina na Universidá Humboldt de Berlín. Bachelet llegó a Alemaña Oriental en mayu de 1975 y establecióse nel barriu de Am Stern na ciudá de Potsdam, onde foi allugada gracies a les xestiones del gobiernu socialista de Erich Honecker y onde empezó a aprender el idioma alemán. Antes d'ingresar finalmente a les aules universitaries, el Partíu Socialista Unificáu d'Alemaña dexó-y realizar dellos trabayos asistenciales en consultorios médicos de Potsdam y migró por siete meses a Leipzig mientres 1978 a perfeccionar el so idioma nel Herder Institut dependiente de la Universidá Karl Marx.
Nesi país conoció a Jorge Dávalos, tamién exiliado y miembru del Comité Central del PS, y con quien contraxo matrimoniu en 1977. Dávalos, que llegó a la RDA en 1974, yera d'oficiu arquitectu -anque ensin diploma-, y tamién yera militante del Partíu Socialista, que, según la Stasi, haber auspiciado en 1968 pa faer una capacitación en manexu de pistolas y esplosivus. El primer fíu del matrimoniu, Sebastián Dávalos, nació mientres la so permanencia en Leipzig en 1978. El 1 de setiembre del mesmu añu, Bachelet (sol nome de «Verónica Michelle Dávalos») ingresó finalmente a la Universidá Humboldt. Un nuevu departamentu en Potsdam foi apurríu a la familia Dávalos pol gobiernu, mientres Ángela Jeria partió a Washington D. C. depués de trabayar dellos años nel Muséu Prehistóricu de Potsdam. Anque tenía proxectada una permanencia hasta 1984, añu en que egresaría de la Universidá, la so estadía llindar a los cinco meses depués de llograr permisu pa tornar al país.
En febreru de 1979, la familia Dávalos tornó a Chile y Michelle Bachelet retomó los sos estudios na Universidá de Chile, titulándose en xineru de 1983 como médicu ciruxanu. En 1984 nació la so segunda fía mientres el so matrimoniu entraba nuna crisis que desaguaría na so términu esi mesmu añu.
Depués de graduase, Bachelet presentó'l so postulación a un puestu de médicu xeneral de zona dientro del sistema públicu de salú, pero foi refugada, según ella, por razones polítiques». Sicasí, el Colexu Médicu de Chile otorgó-y una beca pa especializase en pediatría y salú pública nel Hospital Roberto del Ríu, especialidá de la cual nun se tituló pos nun rindió l'exame final. Paralelamente, Bachelet incorporar a los llabores de la ONG PIDEE dedicada a la protección de menores, quedando al cargu de la sección médica del organismu.
Nestos años, Bachelet taba alloñada de la política, magar la so cercanía con diversos militantes de la oposición a la dictadura militar. N'Alemaña Oriental, Bachelet tornara participar nos grupos de formación política socialista y privilexó los sos estudios por encamientu del so home. Cuando en 1978 el Partíu Socialista nel esiliu quebrar ente les corrientes anovada de Carlos Altamirano y la dura de Clodomiro Almeyda, Bachelet prefirió la postrera, que postulaba una llucha confrontacional contra la dictadura de Pinochet. A pesar de dicha elección, Bachelet caltúvose acordada, un tanto desilusionada de la incapacidá de la dirigencia de llograr alcuerdos y crítica de delles acciones. Al volver a Chile, Bachelet caltuvo'l so baxu perfil, abandonando la so participación n'actividaes polítiques y yera una figura desconocida dientro de les files del PS.
Magar esti alloñamientu de la política partidista, Bachelet participaba en protestes contra'l gobiernu de Pinochet, yera cercana a la Vicaría de la Solidaridá –onde participaba viviegamente la so madre, Ángela Jeria– y empezó a forxar nueves relaciones polítiques na so estadía nel PIDEE, especialmente con diversos militantes del Partíu Comunista. Ente 1985 y 1987, Bachelet caltuvo una relación sentimental con Álex Vojkovic, qu'actuaría nesa dómina como voceru del Frente Patrióticu Manuel Rodríguez (FPMR), un grupu revolucionariu opositor al réxime de Pinochet y qu'inclusive realizaría un atentáu nel so contra. A partir d'esi venceyu, señalóse que Bachelet collaboraría col FPMR, anque'l so nivel de participación sería básicu, interviniendo en dellos discutinios colos sos miembros, sicasí, tamién s'indicó que podría realizar xeres d'analises de les operaciones armaes qu'efectuaba'l Frente, y que sirvíen a la so cúpula pa planiar nueves acciones, aldericando y sistematizando el llabor de la dirección nacional del FPMR; sía que non, siempres s'esclarió que nun participó nin s'arreyó directamente n'acciones armaes del Frente. Ella, pela so parte, negó tajantemente collaborar col FMPR.
En 1987, la represión de la dictadura empezó a sumir, dexando la llegalización de los primeros partíos políticos abiertamente opositores al Réxime. Dientro de la oposición surdió una fuerte discrepancia ente aceptar o refugar la Constitución de 1980 promulgada por Pinochet y que podría eventualmente dexar el fin de la dictadura. Bachelet, adscrita nesi tiempu al Movimientu Democráticu Popular y al Partíu Ampliu d'Esquierda Socialista, siguió la corriente liderada por Camilo Gradia a favor de boicotiar la realización del Plebiscitu Nacional de 1988, que consideraben sería un fraude electoral y la forma que tendría Pinochet de legitimar el so gobiernu. A pesar d'ello, Bachelet finalmente inscribióse nos rexistros electorales y votó pol «Non», al igual qu'el 53 % de los votantes qu'obligaríen a que'l xeneral Pinochet dexara'l mandu de la nación en 1990.
Cola victoria de Patriciu Aylwin nes elección presidencial de 1989, la Concertación de Partíos pola Democracia asumió'l gobiernu del país, el 11 de marzu de 1990, empecipiándose'l períodu de la transición a la democracia. Bachelet foi incorporada finalmente al sistema públicu de salú, siendo contratada como epidemióloga nel Serviciu de Salú Metropolitanu Occidente y depués na Comisión Nacional del Sida (CONASIDA). Al pie de el so trabayu en diches organizaciones gubernamentales, Bachelet realizó asesoríes pa la Organización Panamericana de la Salú, la Organización Mundial de la Salú y la Axencia Alemana de Cooperación Técnica (GTZ)
Nesa dómina, Bachelet conoció al epidemiólogu Aníbal Henríquez con quien trabayaba en CONASIDA. Dambos empecipiaron una relación sentimental estable por trés años y de la cual nació la so fía menor en 1992. Como'l matrimoniu con Dávalos nun taba anuláu en Chile, la pareya nun se casó y finalmente vencería a los trés años de relación. Profesionalmente, Bachelet sería incorporada como asesora del Ministeriu de Salú mientres el gobiernu de Eduardo Frei Ruiz-Tagle ente 1994 y 1997.
A mediaos de los años 1990, la carrera de Bachelet enfocada principalmente nel mundu técnicu de la salú empezaría a entornase escontra la política partidista y la Defensa. En 1996 foi electa como parte del Comité Central del Partíu Socialista de Chile (reunificado dellos años antes) mientres el XXV Congresu de la coleutividá. Esi mesmu añu, mientres les elecciones municipales, Bachelet presentóse como candidata en Los Condes, una comuña de clase alta allugada na zona empobine de Santiago de Chile y considerada un bastión electoral de la derecha. Na so primer participación electoral, Bachelet llogró 2622 votos equivalentes a un 2,35 % del total, lo que nun-y dexó nin siquier ser electa conceyala; sicasí, Joaquín Lavín, militante de la Unión Demócrata Independiente, llogró un 77,76 % del total siendo reelecto alcalde cola primer mayoría nacional.
Depués de la so derrota, Bachelet cursó un diplomáu sobre estratexa militar na Academia Nacional d'Estudios Políticos y Estratéxicos (ANEPE) —al qu'asistieron dolce alumnos: seis oficiales de les Fuerces Armaes y de Orde y Seguridá, y seis civiles—, onde pol so bon rendimientu —llogró'l primer llugar de la promoción—, y gracies al patrociniu de la Beca Presidente de la República, siguió en 1997 un cursu cimeru sobre defensa continental nel Colexu Interamericano de Defensa, allugáu en Washington D. C., Estaos Xuníos. Al so regresu en 1998, Bachelet trabayó un añu como asesora del Ministeriu de Defensa Nacional.
Esi mesmu añu, foi reelecta nel Comité Central del PS ya integróse al Comité Políticu de la coleutividá. En mayu de 1999, Bachelet incorporar a la campaña del precandidato presidencial del bloque PS-PPD Ricardo Llagos Escobar nes primaries de la Concertación frente al demócrata cristianu Andrés Zaldívar. Tres l'atayante victoria laguista, Bachelet siguió na campaña pa les elecciones presidenciales. Tres una estrecha resultancia na primer elección, Llagos llogró finalmente la victoria frente a Joaquín Lavín mientres la segunda vuelta realizada'l 11 de xineru de 2000.
El 11 de marzu del mesmu añu, Ricardo Llagos asumió como presidente de Chile al pie de el so gabinete. Michelle Bachelet asumió esi día como ministra de Salú, el so primer cargu de relevancia nacional y que la obligó a arrenunciar al so cargu nel Comité Políticu socialista. Como parte de les promeses de la campaña presidencial, Llagos encamentó a Bachelet la xera d'acabar coles llamaes "coles" (files d'espera) de los enchíos consultorios públicos en menos de tres meses. Pese al escepticismu inicial y los curtios plazos, escontra'l mes de xunetu el nivel de les coles amenorgar nun 90 % gracies a la asignación centralizada de consultes per vía telefónica y l'estensión horaria de les atenciones prioritaries. Por cuenta de que la meta d'esaniciar les coles nun foi cumplida, Bachelet dexó'l so cargu a disposición del Presidente Llagos, quien pela cueta la confirmaría.
Una vegada cumplida esta xera, Bachelet asumió una entá más complexa: dar entamu a la creación d'una reforma estructural al sistema públicu de salú que dexara l'accesu universal ya igualitariu a esta. Ente les reformes que fueron propuestes pola alministración de Bachelet (y que seríen desenvueltes pol so sucesor, Osvaldo Artaza) atópase l'establecimientu d'un sistema d'accesu universal a les patoloxíes más comunes, la ellaboración del proyectu de llei sobre derechos y deberes de les persones, meyoramientu de programes de tratamientu d'enfermedaes y l'estensión del seguru médicu.
Bachelet tuvo d'enfrentar mientres la so xestión la oposición de diversos grupos conservadores y de la Ilesia Católica, especialmente tres l'aprobación del ministeriu a la vienta de la píldora del día dempués y la distribución d'ésta en forma gratuita a víctimes de abusu sexual nos consultorios públicos. Considerada polos sos opositores como un abortifacente, una demanda foi presentada ante la Corte Suprema de Chile, que resolvió en 2001 prohibir la distribución del fármacu.
El 7 de xineru de 2002, Ricardo Llagos realizó un cambéu de gabinete, nel cual Bachelet pasó dende'l Ministeriu de Salú al Ministeriu de Defensa Nacional en reemplazu del demócrata cristianu Mario Fernández. La llegada de Bachelet a esi organismu, anque nun foi una gran sorpresa pa los entendíos na carrera profesional de la ministra, marcó un precedente históricu. Michelle Bachelet foi la primer socialista n'asumir esa cartera en 29 años, desque Orlando Letelier fuera depuestu tres el golpe d'Estáu, y la primer ministra de Defensa torturada por ordes de les mesmes Fuerces Armaes que quedaben al so cargu. Amás, Michelle Bachelet convertir na primer muyer al cargu de un ministeriu de Defensa, non yá a nivel nacional, sinón qu'a nivel llatinoamericanu, y una de les poques a nivel mundial.
Magar diches condiciones, Bachelet nun enfrentó problemes coles xerarquíes de les Fuerces Armaes; otra manera, la so cercanía cola familia militar» dexó-y xenerar instancies úniques d'acercamientu ente les Fuerces Armaes y les víctimes de la represión mientres la dictadura, especialmente mientres el 30.º aniversariu del golpe d'Estáu. Asina por casu, la Fuerza Aéreo de Chile realizó actividaes conmemorativas nel antiguu campu de concentración de la isla Dawson al pie de dellos deteníos nesa dómina, y na base naval de Quinteru onde foi reivindicada la figura del padre de la ministra, sumáu al «nunca más» pronunciáu por Juan Emilio Cheyre, Comandante en Xefe del Exércitu de Chile, consideráu como un actu de perdón públicu per parte de les Fuerces Armaes al mundu civil.
Mientres la so xestión nel Ministeriu de Defensa Nacional, Bachelet siguió colos planes de modernización de les Fuerces Armaes, aumentó la participación d'éstes en misiones de paz como les de Chipre y Bosnia y Herzegovina, amplió les posibilidaes d'ingresu de muyeres a la carrera militar, xeneró importantes cambeos al serviciu militar obligatoriu y punxo en práctica les disposiciones del tratáu de Ottawa pa la destrucción de campos minaos.
Anque llograra dase a conocer ante la opinión pública mientres la so xestión como ministra de Salú, el despegue de la popularidá de Bachelet realizar na so xestión como ministra de Defensa. La personalidá relaxada de Bachelet, la so voluntá de xenerar alcuerdos y la so posición alloñada del "establishment" políticu tradicional empezaron a llevantar rápido la so imaxe magar la frialdá y complexidá acomuñada tradicionalmente al so ministeriu. Unu de los momentos claves nesti ascensu foi mientres l'iviernu de 2002, graves inundación azotaron diverses comuñes del Gran Santiago tres fuertes agües, polo que'l personal de les Fuerces Armaes esplegar p'ayudar a los damnificados; Bachelet salió a comandar les actividaes y l'imaxe d'ella a bordu d'un tanque cruciando les cais cubiertes d'agua ya impartiendo ordes a los sos subordinaos quedó na retina de la ciudadanía.
El llamáu «fenómenu Bachelet» empezó a crecer col pasu de los meses. Nun conciertu de Joan Manuel Serrat, la entrada de Bachelet foi más vitoreada que la del propiu cantante y del presidente Llagos. En 2003, les encuestes convertir na funcionaria meyor evaluada del gobiernu tres el presidente y yá a empiezos de 2004, yera una de les favorites pa la elección presidencial siguiente, superando inclusive al derechiegu Joaquín Lavín y a l'abanderada democristiana Soledá Alvear. En 2003 recibió una distinción pola Federación de Muyeres pa la Paz Mundial
Nuna sorpresiva midida, el 29 de setiembre de 2004, el gobiernu de Llagos anunció la salida del gabinete de Bachelet y de la canciller Soledá Alvear nuna midida que foi interpretada como una forma de sofitar a la Concertación na campaña pa les elecciones municipales y al empar dexar que dambes figures pudieren dedicase de llenu a la preparación de les campañes presidenciales del añu siguiente. El sofitu popular a la coalición gobernante en diches elecciones (más de 10 % por sobre los sos principales contrincantes) tres les estreches victories nes presidenciales de 2000 y les parllamentaries de 2001 rompió la idea xeneral de que les elecciones presidenciales de 2005 taben decidíes a favor del candidatu de la Alianza per Chile, Joaquín Lavín, y sirvieron como impulsu a les campañes de les precandidatas Alvear y Bachelet.
Col pasu de los meses, Alvear y Bachelet asitiáronse como les más series candidates de la Concertación, pero'l procesu de ratificación de dambes sería bien distintu. Alvear sufrió diversos problemes dientro del so partíu que retrasaron la so confirmación como la precandidata del Partíu Demócrata Cristianu, mientres los partíos de la nala progresista de la Concertación proclamaron con presteza a Bachelet: el PPD facer el 14 de payares de 2004., ente que'l Partíu Socialista facer mientres el so XXVII Congresu, realizáu ente'l 28 y el 30 de xineru de 2005. El Partíu Radical Socialdemócrata finalmente decidió dar el so sofitu a la candidatura de Bachelet el 23 d'abril, n'evaluando llevantar dalguna precandidatura propia.
Una vegada confirmaes dambes ex ministres como les precandidatas dientro de la coalición centroizquierdista, decidió realizase una elección primaria abierta a nivel nacional el 31 de xunetu de 2005, tal como se realizara en 1999 pa definir la candidatura concertacionista. Alvear y Bachelet realizaron les sos campañes y enfrentáronse nun alderique televisivu en Hualpén, el 27 d'abril d'esi mesmu añu. L'alderique realizar nun tonu moderáu y ensin grandes polémiques, onde Bachelet esclarió la so relación con Álex Vojkovic mientres los años 1980 y la so supuesta cercanía con antiguos grupos terroristes, informaciones que fueren daes a conocer a la opinión pública mientres esos díes. Según diverses encuestes, Bachelet foi considerada ganadora del alderique pola ciudadanía, superando a Alvear na mayoría de los tópicos aldericaos y en diversos conceutos, especialmente los relativos a cercanía ya identificación.
Col pasu de les selmanes, les encuestes siguieron consolidando la ventaya de Bachelet por sobre Alvear nes preferencies de los simpatizantes concertacionistas. Escontra abril de 2005, Bachelet tenía sobre un 60 % contra un 26 % de Alvear nes preferencies de los ciudadanos que manifestaben la intención de votar nes primaries oficialistas, los qu'algamaben un total de 52 %. Anque tanto Bachelet como Alvear superaben con facilidá a Lavín, les cifres de la precandidata socialista yeren más amplies, algamando una intención de votu cercana al 49 %.
Magar la desventaxa, Alvear caltuvo la so candidatura per dellos meses hasta qu'en mayu de 2005, la situación camudaría cuando Sebastián Piñera anunció la so candidatura a la presidencia representando a Renovación Nacional. Magar que la candidatura de Piñera yera directamente competidora cola de Lavín pol lideralgu de l'Alianza per Chile, ésta llogró quitar el respaldu del electoráu centrista de Alvear. Ante dicha situación, y cayendo entá más nes encuestes, la candidata democristiana decidió baxar la so postulación el 24 de mayu de 2005, confirmando a Bachelet como candidata única de la Concertación a La Moneda.
Cola carrera presidencial en plena marcha (a la que se sumó Tomás Hirsch representando a la esquierda extraparlamentaria), les encuestes confirmaron el favoritismu de Bachelet, pero punxeron en dulda la so capacidá de llograr la victoria en avientu de 2005 y evitar asina'l balotaje; asina, el principal oxetivu tantu de Lavín como de Piñera yera clasificar a la segunda vuelta pa depués enfrentar a Bachelet. La campaña presidencial de Bachelet intentó esplotar la cercanía, unu de los atributos más reconocíos pola ciudadanía (lo que se reflexó nel lema de la campaña, «Toi contigo»), y un amiestu ente'l continuismo del gobiernu de Ricardo Llagos, que les sos cifres de popularidá superaben el 60 % d'aprobación, y l'idea d'un xiru escontra un gobiernu ciudadanu». El so plan de gobiernu taba enmarcáu en redol a tres eje, que correspondíen a una meyora nel sistema de protección social, el desenvolvimientu económicu y democratización del sistema políticu. Na primer exa, Bachelet propunxo una reforma al sistema previsional, impulsu a la educación preescolar, financiamiento garantizáu pa estudiantes de educación cimera, reformes a la xornada llaboral, aumentu del Plan PUXANZA a 80 patoloxíes escontra 2010, el fortalecimientu del sistema públicu de salú y la creación d'un ministeriu de Seguridá Ciudadana. Amás, Bachelet asumió como unu de los sos principales oxetivos l'amenorgamientu na desigual distribución d'ingresos, onde Chile caltien a nivel mundial. En cuanto a la segunda pilastra, el plan de gobiernu caltenía la política d'un superávit estructural del 1% del PIB, mientres proponía l'aumentu nel gastu fiscal, impulsu a les Pymes, creación d'un ministeriu del Mediu Ambiente y desenvolvimientu del turismu, minería y agricultura. A lo último, na tercer exa propúnxose establecer la inscripción electoral de forma voluntaria y automática, reformar el sistema electoral (esaniciando asina'l sistema binominal) y el sistema de financiamiento de partíos políticos, sofitar proyectos de llei anti-discriminación y promover la igualdá de xéneru y los derechos d'homosexuales (anque refugando'l matrimoniu).
El día de les elecciones, 11 d'avientu de 2005, llogró la primer mayoría con un 45,95% de los votos frente al 25,41% del so más cercanu rival pa la presidencia, Sebastián Piñera, con quien compitió nuna segunda vuelta'l 15 de xineru de 2006. Naquel día llogró un 53,5% del total de los votos contra un 46,5% de Sebastián Piñera, convirtiéndose na primera presidente muyer de Chile nes sos 196 años d'independencia. Coles mesmes, convertir na sesta muyer xefe d'Estáu na hestoria de Llatinoamérica, dempués de la nicaragüense Violeta Barrios de Chamorro, la arxentina María Estela Martínez de Perón, la boliviana Lidia Gueiler Tejada, la ecuatoriana Rosalía Arteaga y la panameña Mireya Moscoso y la segunda escoyida democráticamente en Suramérica tres la guyanesa Janet Jagan.
El presidente Ricardo Llagos espresó públicamente'l so arguyu pol trunfu de Michelle Bachelet, destacando'l rol de la nueva mandataria como la primer muyer presidente de Chile. Coles mesmes, recibió les felicitaciones d'importantes miembros de la política nacional ya internacional.
El 30 de xineru de 2006 foi proclamada oficialmente pol Tribunal Calificador d'Elecciones como presidenta electa. Esa nueche, Bachelet apurrió la nómina de quien seríen los sos futuros ministros, cumpliendo cola promesa d'incorporar nueves cares y que fuera un gabinete paritario» (igual númberu d'homes y muyeres). Nos díes posteriores, la nómina de subsecretarios y intendentes cumplía la mesma característica de «paridá de xéneru».
El gobiernu de la Presidente Michelle Bachelet desenvolver ente marzu de 2006 y marzu de 2010. El 13 de marzu de 2006 aplicó la so primer midida presidencial d'importancia: la gratuidá inmediata nel sistema de salú públicu a mayores de 60 años, que rápido entró n'execución, Mientres los primeros meses de la so xestión, el gobiernu de Bachelet concentrar en dar cumplimientu a les «36 midíes pa los primeres 100 díes» que prometiera mientres la so campaña. Unu de los puntos importantes foi la conformanza d'una comisión al cargu de Edgardo Boeninger pa estudiar la reforma al sistema electoral binominal, na que sicasí se automarginaron los principales partíos de la oposición.
El 21 de mayu de 2006, dio'l so primera discursu sobre la situación de Chile nel Salón d'Honor del Congresu Nacional. Nel so discursu mentó la entrega de bonos d'iviernu a les families más probes del país, una reforma a la salú chilena a cuenta de los dineros del cobre, la construcción de nuevos hospitales y la creación de los Ministerios de Seguridá Ciudadana y del Mediu Ambiente.
A fines de mayu, el gobiernu empieza a sufrir de diversos problemes y a enfrentar numberoses crítiques. El mayor problema aniciar cola serie de protestes estudiantiles qu'empezaron a producise a entamos del mesmu mes en dellos liceos de Santiago esixendo reformes a la Educación chilena. El 30 de mayu, cerca de 800 000 estudiantes allegaron a un llamáu a paru nacional convocáu poles asamblees estudiantiles, a pesar de les meses de diálogu establecíes paralelamente col ministru d'Educación Martín Zilic. Les remortines del movimientu estudiantil provocaron un duru golpe al gobiernu. Los paros reflexaron una serie de descoordinaciones ente'l gabinete políticu y los ministerios sectoriales, y que derivó'l 14 de xunetu de 2006, nos primeros cambeos al so gabinete, removiendo a los ministros del Interior; d'Economía, Fomentu y Reconstrucción; y d'Educación. Adicionalmente, el movimientu estudiantil anició una Nueva Llei Xeneral d'Educación (Llei N° 20.370) que representa'l marcu normativu pa una nueva institucionalidad educacional, según tamién, un conxuntu de beneficios, aumentos presupuestarios complementarios. Amás, incluyóse un artículu nel proyectu que ponía fin al arriquecimientu na educación escolar, que nun aportar# a votáu al ser esaniciáu na Comisión d'Educación tres un alcuerdu ente gobiernu y oposición.
El 10 d'avientu de 2006, l'ex dictador Augusto Pinochet finó por causa de una descompensación nel Hospital Militar de Santiago de Chile. N'usu de les sos atribuciones esclusives, Bachelet decidió que nun se-y efectuaría un funeral d'Estáu, como ex presidente de la República, nin se decretaría duelu oficial. Namá se-y rindieron honores aciagos como ex comandante en xefe del Exércitu, conforme a la ordenanza d'esta institución. La presidenta nun asistió personalmente a les sos exequias, confiando la xera a la so Ministra de Defensa Nacional, Vivianne Blanlot.
Depués de termináu «el primer tiempu», como se-y denominó a los primeros dos años de mandatu de Bachelet, empezar a imprimir nel Gobiernu un fuerte énfasis social, priorizándose un conxuntu de reformes tendientes a la construcción d'un Sistema de Protección Social; n'efectu, nesti marcu, realizóse una Reforma al Sistema de Pensiones que consideró, ente otres exes, un Sistema de Pensiones Solidaries y un aumentu progresivu de la cobertoria previsional de los sectores vulnerables algamar a xunetu de 2011, una cobertoria total del sistema de pensiones del orde del 97 % pa los mayores de 65 años (incluyendo los beneficios contributivos). Adicionalmente, creóse un Sistema Intersectorial de Protección Social (al traviés de la Llei n.º 20 379), tando compuestu polos Sistemes de Protección Chile Crez Contigo y Chile Solidariu, qu'a 2009 consideraba nel primeru alredor de 750 mil neños y neñes d'hasta cuatro año y 200 000 muyeres embarazaes, y nel segundu cerca de 387 000 families en condición d'estrema vulnerabilidá al traviés del Programa Ponte y otres 14 000 persones na mesma situación por aciu programar «Venceyos», «Cai» y «Abriendo Caminos».
Mientres el so gobiernu realizaron cambeos llegales al mercáu de xeneración eléctricu en Chile, por aciu les lleis n.º 19 940 y n.º 20 018, qu'intenten incentivar el desenvolvimientu de proyectos de xeneración d'enerxía a partir de fontes anovables non convencionales (ERNC) tales como la eólica, cortil, mareomotriz, geotermia, biomasa, ente otres, buscándose qu'esti tipu d'enerxíes atropen el 5 % de la xeneración eléctrica del país al añu 2015.
Per otru llau, mientres el so Gobiernu decidió la construcción de la segunda planta de gas natural licuado (GNL) del país -la primera yá se construyía en Quinteru- como una forma d'afitar el suministru del suministru a la zona, al traviés de la empresa estatal Codelco.
El gobiernu de Bachelet intentó nun empiezu realizar xestos de cercanía a los países llatinoamericanos. Mientres la relación con Arxentina paecía cercana pola afinidá ente los mandatarios de dambos países, la relación col gobiernu bolivianon de Evo Morales algamaba importantes puntos d'alcuerdu los qu'incluyeron la creación d'una mesa de diálogu ente dambos países. La presidenta Bachelet realizó'l so primer viaxe oficial a Europa de la mano col Cume Unión Europea-Llatinoamérica y el Caribe, que se realizó en Viena dende'l 12 de mayu de 2006. Con anterioridá realizara una visita d'estáu a España. Darréu, visitó a les tropes de paz del Exércitu allugaes en Bosnia-Herzegovina. El 8 de xunu, Bachelet realizó la so primer xira escontra los Estaos Xuníos.
A pesar del bon entamu que tuvieron les relaciones con Arxentina, a mediaos d'añu, éstes se empantanaron a raigañu del conflictu gasífero. Bachelet, al pie de otros mandatarios, tuvo presente na asunción de mandu del presidente peruanu Alan García, a quien acompañó como convidada d'honor nel desfile y parada militar por fiestes patries. Establecer venceyos sólidos na rexón va ser unu de los principales oxetivos de l'alministración Bachelet.
Nel mes de payares de 2006, Bachelet viaxó a Vietnam p'asistir al Cume de los países miembros de la APEC. El 20 de payares, realiza una visita de Estáu a Nueva Zelanda, onde s'informó más sobre l'estáu económicu de la nación oceánica y les oportunidaes de Chile d'algamar un ésitu similar al de Wellington.
Nel mes de marzu de 2007, Bachelet asistió a la xunta del BID, na ciudá de Guatemala, na qu'amás se -y otorgó un Doctoráu Honoris Causa pola Universidá de San Carlos de Guatemala, el centru d'estudios universitarios más antiguu y grande de Centroamérica.
El 23 de mayu de 2008 convertir na primera presidenta "pro tempore" de la Unión de Naciones Suramericanes, hasta'l 10 d'agostu de 2009.
El 23 de xunetu de 2009 recibió la Orde del Honor al Méritu del Fútbol Suramericano, nel grau de «Gran Collar Estraordinariu». Esta distinción va marcar la hestoria del fútbol suramericano, pos ye la primer vegada qu'una muyer recibe una reconocencia de la Confederación Suramericana de Fútbol nos sos 93 años de vida institucional. El 26 de febreru de 2010 concedióse-y el Collar de la Orde d'Isabel la Católica.
L'entamu del gobiernu de Bachelet empezó con gran sofitu de la ciudadanía, superior al 60 % d'alcuerdu a dellos estudios d'opinión.
A fines del mes de xunu, nueves encuestes reflexaron una sópita cayida na popularidá, algamando'l 44,2 % d'aprobación, la cifra más baxa nel mesmu períodu con al respective de los trés gobiernos previos de la Concertación, y que s'acomuñar principalmente a los efectos del Movimientu estudiantil.
El 11 de xineru de 2007, publicar la encuesta Adimark pal mes d'avientu de 2006, nel que la mandataria recibe un 54,3 % d'aprobación a la so xestión. A xunu de 2009, una nueva encuesta Adimark indica que l'aprobación a la so xestión algama un 74 %, el máximu del so mandatu hasta esa fecha y tamién el máximu de cualquier presidente nes Américas; n'efectu, el Presidente Obama quien la sigue, d'alcuerdu a Gallup pal mesmu mes llogra un 64 % d'aprobación; Al mes d'ochobre de 2009, un nuevu informe de la Encuesta Adimark marca un 80 % d'aprobación, amosando amás que Bachelet ye «querida» por un 95 % de los entrevistaos, en tantu un 94 % considerar «respetada», ente que un 82 % destacó la so «capacidá de lideralgu»; estes resultancies tresformaron a la presidenta n'unu de los mandatarios meyor evaluaos de l'América, siendo la so aprobación bien alta en tolos segmentos de la población, pero entá mayor ente les muyeres (85 %) qu'ente los homes (76 %), y ente les persones relativamente más probes (83 %).
El 8 de xineru de 2010 dar a conocer les resultancies d'un sondéu realizáu por Adimark a más de 1100 persones, que apúrre-y un hestóricu 81 % d'aprobación a la presidenta, 4 % más qu'en payares de 2009. Amás la so desaprobación baxó a 13 % y el so gobiernu ye aprobáu por un 65 % de los encuestaos.
Finalmente'l 9 de marzu de 2010 antes dexar el so cargu de Presidente de la República dar a conocer la última encuesta Adimark, que dexa a Michelle Bachelet con un 84 % d'aprobación y respaldu ciudadanu, siendo esta cifra la más alta rexistrada por un xefe d'Estáu nel país al momentu de dexar el cargu;
Na so primer apaición pública tres el terremotu qu'azotó al centro sur de Chile'l 27 de febreru de 2010, a les 05:40 hores, la entós presidenta Bachelet refugó la posibilidá de que se produxera un tsunami y fixo un llamáu a que la población caltuviérase sele. Estes declaraciones realizar sobre la base d'un erru nel diagnósticu de la situación per parte de l'Armada, más precisamente del Serviciu Hidrográficu y Oceanográficu de l'Armada de Chile (SHOA). Pocos minutos dempués del sismo, una gran estensión de mariña quedó afarada por un qu'afaró con gran parte de les estructures qu'atopaben al so pasu. Na so segunda rueda de prensa, asocedida a les 06:55 hores, comunicó qu'asocediera un aumentu d'aguaxe en Juan Fernández, pero namá foi informada de la real situación na isla a les 07:41 hores.
La Armada de Chile reconoció'l so erru al apurrir información ambigua o errónea a Bachelet, sicasí, el Comandante en Xefe de l'Armada nuna declaración dada al diariu "El Mercuriu de Valparaíso" señaló qu'una hora antes d'esti informe telefónicu a la Presidenta, yá se diera avisu a la ONEMI per parte del SHOA de l'alerta de tsunami. Dos díes depués de la catástrofe, Bachelet señaló qu'el tsunami causó más víctimes fatales que'l mesmu terremotu.
Bachelet declaró en dos oportunidad, en calidá de testigu, poles muertes asocedíes mientres el tsunami de 2010. La primera, el 28 d'avientu de 2010, que'l so testu foi espublizáu pola prensa n'abril de 2011, y la segunda'l 2 de xineru de 2013, dambos ante la fiscal Solange Güerta. L'abogáu de los familiares de les víctimes solicitó procesar a Bachelet por dichu casu, sicasí ello foi refugáu pol 7.º Xulgáu de Garantía de Santiago.
El 17 de mayu de 2010 otorgóse-y el títulu de Doctora Honoris Causa pola Universidá Pompeu Fabra de Barcelona, pol so llabor na defensa de los derechos humanos nel exerciciu de la máxima autoridá política de Chile, y por impulsar polítiques d'arreglu históricu y de reconciliación y de meyora de los niveles de xusticia social, con especial atención a la población femenina».
El 16 d'abril de 2010, Bachelet creó la Fundación Dialoga, una organización ensin fines d'arriquecimientu que'l so oxetivu ye apurrir a Chile idees, reflexones, diálogu y acciones concretes, toes elles dende los principios del centru esquierda. Bachelet asumió como presidente del Directoriu de la fundación. Ye miembru del Club de Madrid.
El 14 de setiembre de 2010, el secretariu xeneral de la Organización de les Naciones Xuníes (ONU), Ban Ki Moon nomar como directora executiva de l'acabante crear axencia esmolecida de la defensa de la muyer, ONU Muyeres ("UN Women", o "United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women"), asumiendo nesa calidá como secretaria adxunta de les Naciones Xuníes. Sol so periodu al cargu de ONU Muyeres, aprobóse l'alcuerdu sobre «Eliminación y prevención de toles forma de violencia contra les muyeres y les neñes», frutu del 57.º periodu de sesiones de la Comisión de la Condición Xurídico y Social de la Muyer.
El 15 de marzu de 2013 anunció'l so arrenunciu a ONU Muyeres pa retornar al so país.
Dende la so salida del gobiernu, Bachelet convertir na personalidá política con mayores posibilidaes de ganar na elección presidencial de Chile de 2013, según numberoses encuestes. Sicasí, mientres los primeros trés años del gobiernu de Sebastián Piñera, Bachelet tornó pronunciase sobre una eventual candidatura, polo que n'avientu de 2012 suspendió toa definición al respeutu hasta'l mes de marzu de 2013.
Xuntu con arrenunciar a ONU Muyeres, el 15 de marzu de 2013 anunció'l so regresu a Chile, lo cual concretóse'l 27 d'esi mesmu mes, siendo recibida por adherentes nel Aeropuerto Arturo Merín Benítez de Santiago. Esa nueche, nun eventu ciudadanu na comuña de El Monte, anunció la so candidatura de manera oficial. Foi sofitada pol Partíu Socialista (PS), el Partíu Pola Democracia (PPD), el Movimientu Ampliu Social (MAS), el Partíu Comunista (PCCh) y la Esquierda Ciudadana (IC) na primaria presidencial del pactu Nueva Mayoría, herederu de la Concertación.
Michelle Bachelet llanzó una campaña enfocada na ciudadanía, amosando cares de persones que mentaben el so programa de gobiernu al traviés de videos y redes sociales, aprovechando amás el carisma y cercanía que son consideraos los sos principales atributos. Xuntu al lema «Yo quiero Chile», Bachelet plantegó en diverses oportunidaes qu'ella nun buscara la so candidatura, sinón que respondiera al llamáu de la ciudadanía. La so campaña empobinar en mentar les sos propuestes de redactar una nueva constitución, un sistema d'educación cimera gratuita y una reforma tributaria que la financie, ensin entrar nos detalles que pudieren friccionar a la so amplia base de sofitu. Tamién, la so campaña solicitó'l sofitu d'aquellos que participaron nes diverses manifestaciones contra'l gobiernu de Sebastián Piñera (n'especial, la movilización estudiantil de 2011) pa convertir les sos demandes en realidá.
El 30 de xunu de 2013 convertir na candidata de la Nueva Mayoría, en llogrando un millón y mediu de votos na primaria del so pactu, esto ye, más del 70 % de les preferencies. D'esta manera sumó'l sofitu de los partíos Demócrata Cristianu (PDC) y del Radical Socialdemócrata (PRSD). Tamién recibió'l sofitu del partíu Fuerza del Norte, que nun integra la Nueva Mayoría.
El 7 d'ochobre de 2013, Bachelet presentó un documentu con 50 midíes que seríen llevaes a cabu nos primeros cien díes del so eventual gobiernu. El 27 del mesmu mes, presentó'l plan de gobiernu de la so candidatura, que inclúi como exes otorgar educación gratuita en tolos sos niveles nun plazu de seis año y terminar col arriquecimientu na educación, camudar el sistema electoral binominal, enllantar una reforma tributaria y la redacción d'una nueva Constitución, ente otros.
A pesar de que mientres la campaña, la candidatura de Bachelet apeló a llograr un trunfu en primer vuelta, na elección del 17 de payares la candidata de la Nueva Mayoría llogró un 46,67% de los votos, polo que nun algamar la mayoría absoluta, teniendo de pasar al balotaje cola abanderada de la Alianza Evelyn Matthei, elección que se realizó'l 15 d'avientu. En dicha elección Bachelet llogró'l 62,16 % de los votos, imponiéndose a Matthei y siendo reelexida presidenta de la República pal periodu 2014-2018, convirtiéndose amás na primer muyer na hestoria de Chile en ser reelecta.
El 10 de xineru de 2014 foi proclama oficialmente presidenta electa, pol Tribunal Calificador d'Elecciones, pal periodu constitucional 2014-2018.
Tres la elección y la so correspondiente proclamación, el 24 de xineru de 2014, Bachelet anunció la composición del que sería'l so . Díes dempués, el 31 de xineru comunica'l futuru nomamientu de Sergio Granaos como director de presupuestos, quien enantes desempeñara les mesma funciones na so primer mandatu. El 4 de febrero Claudia Peirano arrenuncia a asumir el cargu de subsecretaria d'Educación, y anúnciase el so reemplazu por Valentina Quiroga. El 24 de febreru, informa que va nomar como Directora de Secretaría de Comunicaciones directora de comunicaciones a Paula Walker.
Casi un mes dempués de ser anunciaos, presentáronse dos arrenuncies a asumir el cargu de subsecretariu (Hugo Lara al cargu de subsecretariu d'agricultura, y Miguel Moreno de bienes nacionales), siendo nomaos nel so llugar Jorge Maldonado Contreras y Claudio Ternicier González, respectivamente. Pocos díes dempués comunícase que Paula Narváez va ser xefe de gabinete de Bachelet. A díes d'asumir la presidencia, el 8 de marzu, Carolina Echevarria arrenuncia a asumir como subsecretaria de la FF.AA. y esi mesmu día designar nel so llugar a Gabriel Gaspar. Finalmente, a hores d'asumir el so mandatu, Bachelet dio a conocer la nómina de futuros gobernadores provinciales.
Michelle Bachelet asumió'l so segundu mandatu presidencial el 11 de marzu de 2014, na ceremonia de cambéu de mandu realizada nes dependencies del Congresu Nacional, onde-y foi apurrida la banda presidencial por Isabel Allende, fía de Salvador Allende.
Nel primer mes de Michelle Bachelet al poder, unvia siete proyecto al Congresu y trés d'ellos conviértense en llei. Les iniciatives aprobaes fueron el Bono Marzu, los beneficios de pañadores de basura y les midíes que beneficien a'l pescadores afectaos pol terremotu del norte.
Tamién tuvo de promulgar dos ley que l'ex Presidente, Sebastián Piñera, nun llogró roblar. No que correspuende al plan de 100 díes, Michelle Bachelet cumplió ocho midíes: El Bonu Marzu, la unviada de la reforma tributaria, la comisión pa la rexonalización, el delegáu pa los recursos hídricos, el fondu pa la pesca artesanal, el proyectu del Ministeriu de la Muyer, la delegada de la reconstrucción y el Conseyu Nacional de la Infancia.
Ente otres midíes nel so segundu mes, esta la indicación a un proyectu que pon fin al Multirut. Y la decisión de designar a trés delegaos presidenciales pa la reconstrucción de Valparaíso y el norte.
Álxebra
L'Álxebra ye una rama de les Matemátiques qu'estudia la estructura y cantidá pero independientemente de toa magnitú numérica y de tou sistema de numberación.Pué considerase que ye una xeneralización de l'Aritmética. Dientro l'álxebra puen considerase dos rames, l'álxebra elemental que ye'l que s'estudia en secundaria y l'álxebra superior nel que se da mas importancia a les estructures abstractes como: grupu, anillu y campu. Xunto cola Xeometría y l'Análisis Matemáticu formen les tres rames principales de la Matemática.
L'orixe del álxebra pué datase nes cultures del Antigu Exiptu y mesopotámiques que ya usuaben un álxebra primitivo pa resolver ecuaciones lliniales, ecuaciones cuadraes hai más de 3.000 años.
L'Álxebra pue ser dividida nes siguientes categoríes:
La palabra álxebra tamién se usa pa determinaes estructures alxebraiques:
Canal 10 TV
Canal 10 TV ye una cadena de televisión d'Asturies que pertenez a Vocento, grupu del periódicu El Comercio. 
La so sede alcuéntrase en Xixón y emite pelos canales 21 y 38 de UHF.
Tien una audiencia acumulada mensual de 215.000 espectadores.
TeleAsturias
TeleAsturias ye una cadena de televisión d'Asturies qu'emite dende Uviéu. Entamó les emisiones en 1999. El direutor de programación y conteníos ye Alfonso Suárez Suárez.
El 25 de xineru de 2007, la emisora quedó fuera nel repartu de llicencies d'emisión de la Televisión Dixital Terrestre anunciáu pol Gobiernu asturianu, que punxiera a concursu una de les tres llicencies de les que disponía según la llei vixente. Ello condergaba a Teleasturias al cese de les sos emisiones nun plazu de seis meses. Sicasí, el 28 de febreru, el Gobiernu asturianu ordenaba a la empresa encargada de la difusión de la señal de televisión analóxica el cese de les emisiones d'aquelles canales que nun algamaren llicencia nel concursu pa la TDT, midida qu'afectaba a Teleasturias y a Popular TV.
El procesu foi interpretáu por la mayoría de sectores y partíos políticos asturianos (a excepción del PSOE, nel gobiernu), como un cierre "políticu" de la canal, por mor de la so llinia editorial crítica col executivu del presidente Vicente Álvarez Areces. Poro, l'anuncia del pieslle d'emisiones prevocó numberoses protestes al traviés d'internet y una manifestación en sofitu de los trabayadores de la empresa y "Pola llibertá d'espresión" n'Asturies. Al tiempu, Izquierda Xunida, tamién nel Gobiernu, y el Partido Popular empobinaron iniciatives parlamentaries cola fin d'atopar una salida llegal que-y permitiera a la canal siguir cola so actividá. 
Oviedo Televisión
Oviedo Televisión foi una cadena de televisión llocal qu'emitió dende Uviéu (Asturies) ente los años 1995 y 2012.
Oviedo TV naz como una televisión llocal nel añu 1994, col nome de TELEVISIÓN LOCAL OVIEDO (TELEOVIEDO). Nos sos comienzos dedicabase esencialmente a la información.
Tras unos primeros años de lenta integración, TELEOVIEDO vinculase col grupu de televisión CASTILLA Y LEÓN por lo que aumenta los sos medios técnicos y humanos, meyora los sos programas y la so parrilla, abarcando ya tou el centru de la rexión, con mediu millón de televidentes. Nesa época cambia el so nome y pasa a llamase: OVIEDO TELEVISIÓN.
Recientemente, Oviedo TV, cambia de dueños y ye adquiría por un importante grupu de empresarios asturianos.
El so programa estrella ye Rumbo a la fama, programa estilu Operación Triunfo, solu que esti dividese en tipos de cantu.
(en negrita, programas de produción propia):
Televisión Local Gijón
Televisión Local Gijón, conocida popularmente como "TeleGijón", foi una cadena local de televisión d'Asturies fundada nel añu 1993 y qu'emitía nel conceyu Xixón. Tamién podía vese nel centru d'Asturies a través de Telecable. Emitía unes 50 hores semanales de programación propia y durante les 24 hores del día. Tenía una audiencia media de 96.199 espectadores, según SOFRES. 
La emisorá dexó d'emitir el 7 de mayu de 2009
La emisora xixonesa emitió ún de los programes más nomaos de la televisión asturiana; "Caminos y Rondes" de Xurde Morán, que depués pasaría a Canal 10 col nome de "L'Andariegu". A lo llargo de la so historia tuvo programes n'asturianu destacaos como los de Chema Vega, que dende l’añu 1994 hasta 1999 fixo un programa llamáu ‘La Miriella’ trataba temes d’actualidá, con seiciones sobre’l movimientu asturianista, la lliteratura y la música. Al mesmu tiempu, ente 1995 y 1998, Vega facía un avance informativu diariu coles noticies d’Asturies y Xixón.
Otros programes n'asturianu de la cadena foron "La clas de llingua asturiana", lleváu por Inaciu Galán, con más de 35 emisiones dientro del programa "El café de la tarde". Na so última época destaquen "El Marabayu" d'Alberto Álvarez Peña o "L'axenda" na so edición diariu y selmanal.
TeleAvilés
TeleAvilés ye una cadena de televisión local d'Asturies qu'emite dende Avilés.
Entamó les emisiones en 1996. El so ámbitu ye'l cotarru d'Avilés, anque tamien emite pa la comarca occidental asturiana y pa la fastera norcentral por mor de dellos repetidores asitiaos na zona, y al traviés de Telecable en Llangréu, Mieres, Uviéu, Xixón y partes del conceyu de Siero. Anguaño el so direutor ye Luis Antonio García.
Cuencas Mineras Televisión
Cuencas Mineras Televisión foi una televisión local d'Asturies qu'emitía dende Mieres. Entamó les sos emisiones pa les cuenques mineres en 1998. El so direutor yera Javier Fernández Grela. 
La so sede alcuentrábase nel poligonu Industrial Vega d'Arriba, Nave 12, en Mieres.
Canal 21
Canal 21 yera una cadena llocal pública de televisión d'Asturies qu'emitía dende Avilés. Por regla xeneral nun ufría programación normalmente, ya que solía emitir n'ocasiones mui puntuales. Ye la segunda cadena televisión más vieya d'Asturies dempués de Televisión Local Gijón y la primera emisora llocal asturiana en tener estatus de llegalidá.
Ente los años 1998 y 2000 concedióse a la productora Sport and news la esplotación del canal.
En xunu de 2006 dexó d'emitir n'analoxicu pol reaxuste de cadenes fechu cola entrada de la TPA y La Sexta, la so canal (21 de la UHF) agora ocúpala TeleAvilés (al tiempu que esta última cedió la so frecuencia n'Avilés a La Sexta. Anque tien acutáu canal pa la TDT entá nun fai uso d'él.
Ta englobada na Fundación Municipal de Cultura del conceyu d'Avilés.
Playboy TV
Playboy TV ye una canal de televisión estaunidense de pagu que tresmite per cable/satelite y ta disponible en dellos países. La canal ta basada na revista pornográfica del mesmu nome.
Playboy TV namás emite porno nomáu "soft". Los actos sexuales fílmense como "hardcore" (porno duru, que sí amuesen xenitales y penetraciones), pero edítase de cara a la so emisión en Playboy TV.
Llagos d'Enol
Llagos d'Enol ye'l nome que se-y da al conxuntu formáu pol llagu Enol y el llagu Ercina, na parte asturiana de los Picos d'Europa. Tamién-yos llamen "«Llagos de Cuadonga»", anque Cuadonga tea a 10 quilómetros de los llagos. 
Banda de gaites
Una banda de gaites o "pipe band" ye una formación músical de gaites y percusiones.
L'orixe d'estes formaciones ye enforma escuru, si bien sábese que'l so orixe ye militar y ñaz n'Escocia (Reinu Xuníu).
Ganaría puxu na década de los años 1840, gracies al entusiasmu de la reina Vitoria pola gaita escocesa de tipu highland, qu'entamó a ser mui usada pol Exércitu Británicu.
Depués de la Segunda Guerra Mundial, esti tipu de formaciones espardióse hasta la Bretaña francesa, onde añadieron la bombarda (instrumentu tradicional bretón) a les gaites y caxes escoceses. Esti tipu de formaciones nómase "Bagad", qu'en realidá ye l'abreviatura de "bagad ar sonerion" (grupu de músicos en bretón).
A mediaos de los años 1980 apaecen les primeres bandes de gaites nel norte d'España, concretamente en Galicia y Asturies, onde la so popularidá foi aumentando progresivamente. Güei, n'Asturies, el númberu de formaciones d'esti tipu ronda la cincuentena, en Galicia la treintena, en Llión hai ocho bandes y trés en Cantabria. Amás, en dellos centros asturianos y gallegos espardíos per tol planeta cunten con formaciones d'esti tipu.
Estes formaciones suelen tar formaes por seiciones de Gaites y seiciones de percusión. La percusión más utilizada anguaño son les caxes d'alta tensión (d'orixe escocés) timbales o tambores tenores(tamién d'orixe escocés) y bombu, anque tamién s'utilicen tambores tradicionales, bien en conxuntu coles caxes d'alta tensión o como únicu componente na percusión de la banda. Además dalgunes bandes utilicen unos tambores podríemos dicir híbridos, col aspeutu d'un tambor tradicional, poro mecánica de caxa, con un soníu bien peculiar.
Tolivia
Tolivia ye una parroquia del conceyu asturianu de Llaviana. Ocupa la fastera suroccidental del conceyu, y llenda: al norte y al este cola parroquia de Villoria, al sur col conceyu d'Ayer y al oeste col de Mieres. El so territoriu, que se dixebró en 1886 del de la parroquia de Villoria, ye de 16,86 km² de terrenu pindiu nes cuenques de los ríos Molinera y Les Campes. La so población ye de 233 habitantes (INE, 2010), que se reparten ente'l pueblu homónimu, de 93 habitantes, y les aldees de La Bárgana, La Brañivieya, La Cuesta los Valles, Fresneo, El Navaliegu, Les Palombes, La Cuesta, L'Artaúsu, Llanulatabla y Valsemana.
Por mor de la escayencia de la minería del carbón, dende la década de 1980, el pueblu, como el restu'l valle del Nalón, entamó un claro declive poblacional. Poro, nos años caberos ye creciente'l númberu de persones que caltién el llugar como segunda residencia. Esi esporpoye social nun valió pa evitar el pieslle de les escueles de Tolivia, nun procesu de concentración de los escolinos del conceyu de Llaviana, pero sí que favoreció el desendolcu d'una actividá cultural y social valoratible.
Un exemplu d'ello ye la actividá desenvuelta pol Centru Cultural "El Cascayu", que tien más d'un cientu de socios, nun residentes nel pueblu bien dellos. Esti colectivu organiza delles actividaes de tipu solidariu, cultural o social, como la recoyía de llibros y dineru pa escueles de países en víes de desenrollu, escursiones o marches a pie n'alcordanza de vieyes rutes mineres, ente otres. Otros exemplos son la organización del "Mercáu Tradicional Astur", en xunu de 2005, o les fiestes de San Antón, nel mes de xineru, o de San Roque, na primer selmana de setiembre. 
El pueblu féxose célebre dende l'apaición nel mundu de la música de los tolivianos más famosos, el grupu musical Los Berrones. Ellos, Ramón, Tante y Olegario, fundadores y componentes actuales del grupu, siempre punxeron por bandera la so identidá toliviana llegando incluso a titular ún de los sos ocho discos como "República Independiente de Tolivia" (editáu por Santo Grial en 2002).
El nome del pueblu algamó cierta relevancia otra vegada nel de mes de xunetu de 2005, col asoleyamientu del "Furacón de la Tiyera". Por casualidá, durante unes obres de sestaferia y renovación de la trayía del agua, apaeció una sotravia de grandes dimensiones nel medio'l pueblu. Lo qu'en principiu creyóse que yera solo un furacu na peña, acabó por descubrir una cuevona d'orixe cársticu, d'unos 50 metros de llargo esplorable.
Condáu de Laois
Laois (tamién escribese como "Laoighis" o "Leix") ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster.
Condáu de Longford
Longford ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster.
Condáu de Louth
Louth ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster.
Condáu d'Offaly
Offaly ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster.
Condáu de Westmeath
Westmeath ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster.
Condáu de Wexford
Wexford ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster.
Condáu de Wicklow
Wicklow ye un condáu de la provincia irlandesa de Leinster.
Condáu de Monaghan
Monaghan ye un condáu de la provincia irlandesa d'Ulster.
Condáu de Cavan
Cavan ye un condáu de la provincia irlandesa d'Ulster.
Condáu de Donegal
Donegal ye un condáu de la provincia irlandesa d'Ulster.
Condáu d'Antrim
Antrim ye un condáu de la provincia irlandesa d'Ulster.
Condáu d'Armagh
Armagh ye un condáu de la provincia irlandesa d'Ulster.
Condáu de Down
Down ye un condáu de la provincia irlandesa d'Ulster.
Condáu de Fermanagh
Fermanagh ye un condáu de la provincia irlandesa d'Ulster.
Condáu de Londonderry
Londonderry (o "Derry") ye un condáu de la provincia irlandesa d'Ulster.
Condáu de Tyrone
Tyrone ("Tír Eoghain" en gaélicu) ye ún de los seis condaos na provincia irlandesa d'Ulster.
Tyrone ye'l mayor de los condaos norirlandeses y dixébrase en cuatro distritos:
La capital del condáu ye Omagh. Castlederg y Coalisland son otres poblaciones enforma importantes. Antiguamente Tyrone espardíase hasta'l llagu Foyle, nel Norte, amestando una faza del Condáu de Londonderry.
Condáu de Clare
Clare ye un condáu de la provincia irlandesa de Munster.
Condáu de Cork
Cork ye un condáu de la provincia irlandesa de Munster.
Condáu de Kerry
Kerry ye un condáu de la provincia irlandesa de Munster.
Condáu de Limerick
Limerick ye un condáu de la provincia irlandesa de Munster.
Condáu de Tipperary
Tipperary ye un condáu de la provincia irlandesa de Munster. Ta partíu pa una meyor alministración en Tipperary del Norte y Tipperary del Sur
Tipperary del Norte
Tipperary del Norte ye la división alministrativa del norte del condáu de Tipperary na provincia irlandesa de Munster.
Tipperary del Sur
Tipperary del Sur ye la división alministrativa del sur del condáu de Tipperary na provincia irlandesa de Munster.
Condáu de Waterford
Waterford ye un condáu de la provincia irlandesa de Munster.
Condáu de Dun Laoghaire-Rathdown
Dun Laoghaire-Rathdown ye una división alministrativa del condáu de Dublín na provincia irlandesa de Leinster.
Condáu de Fingal
Fingal ye una división alministrativa del condáu de Dublín na provincia irlandesa de Leinster.
Condáu de Dublín Sur
Dublín Sur ye una división alministrativa del condáu de Dublín na provincia irlandesa de Leinster.
Manchuria
Manchuria (oficialmente "Dongbei Pingyuan") ye una rexón allugada al noroeste de China la cuala cunta con una superficie de 801.600 km, y que comprende las provincias chinas de Liaoning, Heilongjiang y Jilin, asina comu la parte oriental de la rexón autonoma de Mongolia Interior. La súa antiga capital ye "Mukden" (anguañu Shenyang.
Ye una rexón claramente montañosa, cruciada pol valle del Sungari y pol valle del Liao. El sou tarrén ye ricu en fierru, cinc, carbón, plombu, cobre, plata y ouru. Tien un clima rigurosu con llargos y perfríos iviernos.
Manchuria na Antigüedá fou'l llar de guerreras tribus nómadas, China anicióu'l sou control territorial dende la dinastía H.an peru col pasu'l tiempu los chinos namáis llimitórunse a tenere guarniciones nu sur de la rexón. Lluéu, los Tungús creyaron el reinu de Pohai, el cualu fou destruyíu pola etnia mongola khitan, quien creyóu l'imperiu Liao, outras tribus comu los Juchen, vasallos de los tungús, fixorun el sou reinu chin en 1115 y aliórunse conos chinos de la dinastía Song, qu'eitorun a los khitan dolce años dempués, p'atacare más tarde a los aliaos chinos.
Los mongoles de Gengis Khan acaborun conos reinos de Manchuria en 1234, aniciando'l camín pa la dominación de China, peru en 1368, la dinastía china de los Ming reentamóu'l dominiu na rexón, conu qu'a lu cabeiru los Junchen emprincipiorun a fortalecese mientres que los Ming se debilitaban, dende esi momentu ditas tribus conoceríanse comu los manchús. Pa finales del sieglu XVI escomenzoru las guerras escontra los chinos, que finalmente concluyorun cona cayida de los Ming, dende' suicidiu del sou cabeiru emperadore.
En 1644, los manchús fundorun la dinastía Qing, que reinóu ta 1911 y preborun pa detener la emigración china pa Manchuria dica finales del sieglu XVIII; ésta debiéuse a los recursos esistentes na rexón.
La súa llende pa con Rusi fou movida dellas vegadas en 1689, 1858 y 1860, siendo nesta postrera cuandu fixóuse ente los riéus Amur y Ussuri.
Dende 1894 fou una rexón disputada por Xapón y por Rusia, lu que fixo qu'españara la guerra rusu-xaponesa de 1904, na que venciéu'l país nipón y anexonóu la rexón en 1931, y entamóu un gobiernu títere sol nome d'Imperiu de Manchukuo. Talu yera l'interés de Xapón na rexón qu'obligóu al débil postreiru emperadore chinu, Puyi, a proclamase Emperador de Manchukúo, sol nome de "Kang De". Esta inxerencia na poderosa China foi ún de los moitvos polos que los Estaos Xuníos entraran na Segunda Guerra Mundial.
Tres la derrota xaponesa na Guerra, l'armisticiu robráu en 1948 declaraba esplícitamente que Manchuria pasaría a ser parte integrante de la Repúbica Popular China y, en 1959, la rexón fou dividida ente la Mongolia Interior y las provincias de Liaoning, Heilongjiang y Jilin.
Condáu de Galway
Galway ye un condáu de la provincia irlandesa de Connacht.
Condáu de Leitrim
Leitrim ye un condáu de la provincia irlandesa de Connacht.
Condáu de Mayo
Mayo ye un condáu de la provincia irlandesa de Connacht.
Condáu de Roscommon
Roscommon ye un condáu de la provincia irlandesa de Connacht.
Condáu de Sligo
Sligo ("Sligeach" en irlandés) ye un condáu de la provincia irlandesa de Connacht. Tien una estensión de 1.836 km², y una población (2002) de 58.200 habitantes. La so capital ye la ciudá homónima.
Sociedá de Naciones
La Sociedá de Naciones (SDN) foi un organismu internacional que se creó, el 28 de xunu de 1919, pol tratáu de Versalles que punxo fin a la Primera Guerra Mundial. Foi la primer organización internacional que tuvo como misión principal el caltenimientu de la paz mundial. Los sos oxetivos fundamentales, como se recueye nel pactu que-y dio nacencia, incluyíen la prevención de la guerra a través de la seguridá colectiva y el desarme de los países, y la resolución de les disputes internacionales al traviés de la negociación y l'arbitraxe. Esti, y los trataos que-y siguieron, ocupábense tamién d'otres cuestiones como les condiciones llaborales, el tratu que se-yos daba a los habitantes nativos nos países colonizaos, el tráficu de persones y droga, el comerciu d'armas, la salú, el tratu a los prisioneros de guerra y la protección de les minoríes n'Europa. Nel so momentu de mayor expansión, ente'l 28 de setiembre de 1934 y el 23 de febreru de 1935, tuvo 58 miembros. La so sé taba en Xinebra (Suiza), y desaniciose formalmente'l 18 d'abril de 1946, cuando se crearon les Naciones Xuníes.
La filosofía diplomática que había tres de la so creación representó un cambéu fundamental na forma d'actuación del sieglu anterior, basada na formación de bloques y aliances defensives d'unes naciones escontra otres. Sicasí, la Sociedá nun tenía un exércitu propiu y dependía del sofitu de les grandes potencies a les sos resoluciones p'algamar el ésitu, y esi sofitu nun llegaba les más de les veces. Les sanciones de la Sociedá podíen dañar a los países miembros, y munchos países negábense a aplicales. Una amuesa de la so impotencia alcuéntrase na famosa frase irónica que Benito Mussolini pronunció cuando, demientres la segunda guerra italo-abisinia, la Sociedá acusó a los soldaos italianos de disparar a los puestos médicos de la Cruz Roxa: "La Sociedá ye mui eficaz cuando berren los gurriones, pero nun val pa muncho cuando les águiles ataquen".
Poro, dempués de consiguir un garapiellu d'ésitos, magar qu'acompañaos de dalgunos fracasos, na década de 1920, la Sociedá foi amosando cada vegada más la so incapacidá pa prevenir les agresiones de les potencies militaristes (Alemaña, Xapón, Italia...) na década viniente. Toos ellos, amás d'otros países, foron abandonándola, y l'españíu de la Segunda Guerra Mundial foi la preba clara del fracasu del so mandatu fundacional. Al finar esta foi sustituyía pola Organización de les Naciones Xuníes, qu'heredaron delles de les axencies y organizaciones fundaes a la solombra la Sociedá de Naciones.
La Sociedá taba organizada en trés múerganos institucionales principales:
Hebo dellos organismos internacionales asociaos o afiliaos a la SDN. Ente ellos hai dalgunos que la so xestión foi tresferida a les Naciones Xuníes cuando desapaeció la Sociedá: la Organización Internacional del Trabayu (OIT), la Corte Permanente de Xusticia Internacional (que camudó'l so nome pol de Tribunal Penal Internacional) y la Organización pa la Salud (que foi reestructurada pa convertila na Organización Mundial de la Salú (OMS)).
Juche
El juche (en coreanu: 주체, /tɕutɕʰe/, treslliterao a vegaes Chuch'e) ye la base ideolóxica del estáu de Corea del Norte. Una frase atribuyida al líder norcoreanu Kim Il-sung define'l jucheísmu del siguiente mou: "En poques pallabres, la idea juche significa que los propietarios únicos de la revolución y de la construcción posterior son les mases".
El juche ye un sistema filosóficu y ideolóxicu que'l so desenvolvimientu se-y atribúi al propiu Kim Il-sung. El so fíu y continuador na xefatura d'Estáu de Corea del Norte, Kim Yong-il, ye oficialmente l'encargáu de la so interpretación. Vien a ser una adautación del comunismu leninista a la cultura coreana y a les necesidaes propies del gobiernu de la República Democrática Popular de Corea. Ta consideráu una cadarma argumental defensiva, tanto énte la disidencia, como pa refugar influyencies esternes, incluso dende los gobiernos de corte comunista.
La so idea cimera ye que l'individuu ye responsable del so propiu destín. Esa máxima, nun sistema revolucionariu, tresllada a la suma d'individuos que componen les mases populares l'autoría de la revolución y el so desenvolvimientu. D'esa mena, caún de los norcoreanos tien la so estaya de responsabilidá nel destín de la colectividá. La revista norcoreana "Korean Review" señala que "L'afitamientu del jucheísmu significa adoptar el xeitu de maestru de la revolución y reconstrucción del to propiu país. Esto significa un proceder independiente y creativu de caún cola fin d'atopar les soluciones a los problemes que puean apaecer nel procesu de revolución y construcción".
Asina esplicaríase la principal aplicación práutica de la teoría kimilsunguista, cuyu enfotu cimeru sedría "facer posible l'afitamientu de los finxos políticos del Estáu pente'l desendolcu d'una indestructible cohesión y xunidá política ya ideolóxica". Esa afirmación xustifica darréu la llucha escontra la disidencia y la influyencia estranxera. Si bien la "xunidá ideolóxica y política" favoratible a la revolución daría puxu a delles desviaciones de la llinia marcada gracies a la premisa del proceder "independiente y creativu" que podríen sumase a les direutives revolucionaries, lo cierto ye que la doctrina y la bibliografía xucheístes esponen abondo les funciones deseyables de cada colectivu revolucionariu. Asina, los medios de comunicación han asoleyar los avances que se produzan na revolución y construcción del "paraísu de los trabayadores", colo que se refuguen aquelles informaciones y actitudes que puean suponer un pasu atrás nel desendolcu de la revolución.
La ideoloxía jucheísta, o "kimilsunguista", toma'l nome d'una teoría filosófica tradicional coreana, el juche. Dizse que la idea juche foi inspirada a Kim Il-sung pol monte Paektu, una cume mítica pa los coreanos y tou un símbolu de la nación. Kim Il-sung foi l'ideólogu y promotor, con decenes de volúmenes espublizaos. Otros, como Wang Yan Yop, entamaron la xera de da-y un sentíu práuticu a la obra magna del "Gran Líder", (anque dempués protagonizare una de les más célebres deserciones de la R.P.D.C.). Kim Il-sung, como'l so fíu Kim Yong-il, son dafechu consideraos como los auténticos responsables del desendolcu de la doctrina juche, el primeru afitándola, el segundu actualizándola sigún los nuevos retos de la revolución. Kim Il-sung espoxigó una doctrina autodefensiva, contrapuesta a la "dependencia" que de los Estaos Xuníos tendríen, por exemplu, los surcoreanos. El jucheísmu ximelga la bandera de la soberanía nacional popular, que pon los finxos d'un sistema políticu al marxe d'influyencies esternes que puedan dixebrar el bon desenvolvimientu de la transición al comunismu. Desta mena, Kim Yong-il siguió configurando una doctrina que daba un sentíu ideolóxicu a lo que na práutica ye'l réxime de Corea del Norte. 
En 1975, tres d'aprobase la constitución norcoreana de 1972, Kim Il-sung asoleya "¡Juche!", obra na qu'afita la base de la teoría que da sentíu ideolóxicu a la estructura estatal norcoreana. Delles muestres del pensamientu kimilsunguista son les siguientes frases incluyíes nel llibru.
L'únicu intentu d'implantar el kimilsunguismu fuera de la República Democrática Popular de Corea foi pola parte de la Rumanía de Nicolae Ceaușescu, ensin ésitu. Los intentos de Corea del Norte d'esparder el juche como fórmula p'algamar el comunismu zarráronse dafechu pocos años dempués de la so puesta en marcha nel país. Anguaño, atópense dellos grupos d'estudiu del jucheísmu en países como Reinu Xuníu, España, Brasil, Xapón, Perú o Australia, ente otros.
Tres de l'aprobación de la constitución de 1972, Corea del Norte oficializó el calendariu juche, basáu nel calendariu gregorianu y que finxa l'añu unu en 1912 dempués de Cristu, añu de la nacencia de Kim Il-sung. Corea del Norte finxaba asina'l so propiu calendariu revolucionariu, que s'anicia nel añu en que naz la so cadarma ideolóxica, el juche (reforzando asina la identificación de la ideoloxía estatal cola figura del "Gran Líder" Kim Il-sung). Polo xeneral, nos testos coreanos figuren en primer llugar l'añu juche y dempués el cristianu: Juche 97 (2008).
Raidió Teilifís Éireann
Raidió Teilifís Éireann RTÉ; traduzse como "Radio y Televisión d'Irlanda") ye la radio y televisión pública de la República d'Irlanda. Produz programes y retransmisiones de televisión, radio y Internet. El serviciu de radio entamó'l 1 de xineru de 1926, mientres que les emisiones regulares de televisión entamaron el 31 d'avientu de 1961.
Euronews
Euronews ye un canal de televisión européu dedicáu a les noticies.
Puede recibise, por satélite, en toa Europa y nel norte d'África, y, pola televisión por cable, en buena parte del mundu (102 países), n'especial en Norteamérica. Euronews tamién emitese al traviés de dalgunos canales nacionales a ciertes hores del día.
Euronews foi escoyida pola Xunión Europea (XE) pa tratar temes relativos a les instituciones de la mesma -tien que dedica-y a ello a lo menos una décima parte del so tiempu d'emisión- y a Europa en xeneral. Nesti sentíu tien una misión de "serviciu públicu europeu", y recibe una subvención añal de cinco millones d'euros.
El consorciu Euronews, fundóse en 1992, axunta dolce cadenes nacionales: RTVE (España), France Télévisions (tres cadenes de Francia), RAI (Italia), RTP (Portugal), RTBF (Bélxica), TMC (Mónaco), YLE (Finlandia), ERT (Grecia), CYBC (Xipre) y ERTV (Exiptu). La sede allugase en Lyon (Francia). 
La idea de facer una cadena europea de noticies xurde en 1991, cuando la cobertura exclusiva de la Guerra del Golfu pola cadena norteamericana de noticies CNN puso de manifiestu la hexemonía d'esti país y polo tanto el retrasu européu nel dominiu de la información televisiva internacional. 
Otres cadenes axuntáronse al proyeutu: CT (Chequia), ENTV (Arxelia), ERTT (Túnez), PBS (Malta), RTÉ (República d'Irlanda), RTVSLO (Eslovenia), RTR (Rusia), SSR-SRG (Suiza) y TVR (Rumanía). La británica ITN participa nel conteníu de les emisiones. 
Les emisiones entamaron l'1 de xineru de 1993. 
Emite en siete idiomes: castellanu, italianu, francés, alemán, inglés, portugués (dende 1999) y rusu (dende 2001), venticuatro hores al día. Per un añu emitió tamién n'árabe.
Anque l'idioma puede camudase, son les mismas imáxenes pa tolos europeos. Los sos bloques informativos son de 30 minutos, y divídense nas siguientes categoríes:
Radiotelevisión Española
Radiotelevisión Española (RTVE) ye un ente públicu estatal, fundáu en 1973, que xestiona y esplota drechos de la radio y televisión española. 
Abelluga delles rames de los medios de comunicación, con una división televisiva (Televisión Española), que produz les dos primeres cadenes de televisión xeneralista del país y otra radiofónica (Radio Nacional de España), que cuenta coles emisores RNE 1, Radio Clásica (antes "RNE 2"), RNE 3, RNE 4 (programación namás pa Cataluña) , RNE 5 "Todo Noticias" y Radio Exterior de España (qu' emite pal extranxero na llingua oficial d'España, les cooficiales nes autonomíes españoles, inglés, rusu, árabe, francés y xudeoespañol; y pal territoriu nacional al traviés de DAB y DRM).
Televisión Centro
Televisión Centro ye una cadena llocal de televisión del conceyu de Siero (Asturies) qu'emite dende La Pola.
Entamó a emitir en 1999 y trabaya con U-MATIC, HB, S-VHS y DV. El so director ye J. C. Canteli. 
Quesu de los Beyos
El quesu de los Beyos ye un tipu de quesu que se fai n'Asturies y el conceyu lleonés d'Oseya de Sayambre.
El quesu pue facese de lleche de vaca, de cabra o d'oveya, pero ensin amestar les lleches d'especies distintes. Anguaño, casi tolos quesos que se faen son de vaca. 
Emplegase la lleche de pela mañana y de la tarde, a la que se-y echa cuayu.
Ye un quesu de tipu semiduru a duru, que nun pesa más de 500 gramos, con una corteya seco y rugoso, de color amariellu cremosu. Tien un arume suave y un sabor dalgo ácidu, anque suave tamién. 
El primer domingu d'avientu celébrase en San Xuan de Beleño un importante certame dedicáu a esti quesu. N'Amieva celébrase otru'l primer sábado de xunu. 
Corvera Televisión
Corvera Televisión foi una cadena local privada de televisión del conceyu de Corvera, Asturies. Al tiempu de la salida del PSOE de l'alministración local, al retirase les ayudes que percibía, dexó de tener programación anque caltuvo la emisión con carta d'axuste hasta los primeros meses de 2006.
Entamó les emisiones en 2001 al traviés de la canal 37 de la UHF pa Corvera y sur d'Avilés.
Oseya de Sayambre
Oseya de Sajambre ye un conceyu y localidá d'España, na provincia de Llión, comunidá autónoma de Castiella y Llión. Tien un área de 73,31 km² con una población de 252 habitantes en 2017. Les sos fiestes patronales celébrense los díes 15 y 16 d'agostu por La nuesa Señora y San Roque" y la so principal actividá económica ye la ganadería. L'únicu xentiliciu de tolos habitantes del conceyu ye «sajambriegos».
Llinda pel norte col Principáu d'Asturies, empecipiáu yá l'Escobiu de Los Beyos, y al sur cola contorna de Riañu, pasáu'l Puertu del Pontón. El conceyu tien la particularidá de, magar pertenecer a la provincia de Llión, tar asitiáu al norte del cordal Cantábricu y vertir les sos agües a Asturies. Dientro del so términu municipal —concretamente na Fonte del infiernu»— naz el ríu Sella, que talló l'Escobiu de los Beyos pol qu'escurre, travesando'l Principáu d'Asturies hasta desaguar nel mar Cantábricu, en Ribesella.
A esti Conceyu pertenecen la mesma localidá d'Oseya de Sajambre y les pedanías de Pío de Sajambre, Vierdes de Sajambre, Ribota de Sajambre y Sotu de Sajambre. El conceyu parte con los siguientes términos municipales:
Asitiada dientro del Parque Nacional de Picos d'Europa foi definida pol Conde de Saint-Saud como «una vasta cubeta circular con un conu predresu majestuosamente asitiáu nel so centru. Ye picar Ten».​ Amás d'esti monte de forma piramidal, un circu de cumes arrodien Oseya: Pozúa (1923 m), Picu Jario (1908 m) o Niajo (1739 m), dende que les sos visos, mayaes, fasteres, montes, senderos o praderías el visitante puede contemplar les vistes más espectaculares d'esti valle d'altu monte que foi calificáu por dalgunos como «la Suiza cantábrica».
La ilesia de Santa María d'Oseya dependió mientres la Edá Media del monesteriu de San Facundo y Primitivu de Sahagún. La inesistencia d'un desenvolvimientu industrial nel sieglu pasáu dexó'l caltenimientu d'una de les mases forestales d'especies autóctones más importantes y pervalibles d'España, que sirve d'hábitat a una gran biodiversidá.
Canal 6 (Asturies)
Canal 6 foi una cadena local privada de televisión de la comarca d'Avilés, Asturies. Entamó les emisiones en 2000 pero al pocu vendióse a la cadena de televisiones llocales Popular TV.
Mozilla
Mozilla ye un paquete d'aplicaciones multiplataforma pa internet con Navegador web cliente de corréu lletrónicu y noticies y editor html.
Ye software llibre con llicencia MPL.
Pue descargase l'instalador cola versión n'asturianu.
Si ties una versión n'inglés, o otru idioma, puede camudase'l idioma del interfaz:
Escueyi la opción de menú "Edit / Preferences", na categoría "Appearance / Languages/Content" descargar l'idioma deseáu ("Download more"), nesti casu asturianu ("Asturian/Spain"), na páxina que nos sal. De momentu nun hai versión específica pa Portugal.
Anguaño, l'asociación "Softastur" dedícase a la torna al asturianu de los productos de la Fundación Mozilla.
Xamaica
Xamaica ye una islla y país de les Grandes Antilles, de 240 km de llargu y un máximu de 80 km d'anchu, asitiada nel mar Caribe. Alcuéntrase a 630 km del continente centruamericanu, a 150 km al sur de Cuba y a 180 km al oeste de la islla de La Española, na que tán Haití y la República Dominicana. 
El nome de la islla remanez del términu "Xaymaca" qu'emplegaben los nativos del llugar y que quier dicir "islla de les fontes".
Xamaica divídese en tres condaos y 14 parroquies: 
Ḥawai
Ḥawai (tamién conocíes como "Les Islles Sandwich") ye un archipiélagu del océanu Pacíficu. Almitíu el 21 d'agostu de 1959, Hawaii foi l'estáu númberu 50 en xuntase a los Estaos Xuníos. Según el censu de 2000 tenía una población de 1.211.537 persones. Honolulu ye la mayor ciudá y la capital.
Faru de Bustu
El faru de Bustu ta allugáu nel cabu homónimu, que s'asitia nel conceyu asturianu de Valdés. El cabu, que se mete pal mar en dirección NO-SE dende la marxe derecha de la boca'l ríu Esva na playa de Cueva, pertenez a la formación xeolóxica conocida como rasa costera cantábrica, y acueye, na so fastera oriental, importantes xacimientos humanos prehistóricos. Amás d'ellos, nesta llanada nun hai más qu'una entidá de población: l'aldea de Bustu, que ta a 1,5 km del faru.
El faru construyose, dientro del "Plan de Alumbrado Marítimo de las Costas Españolas" de 1847, col envís d'allumar el cachu de costa que había en solombres dende'l cabu Peñes hasta'l de Estaca de Bares (La Coruña), y foi inauguráu el 1 d'abril de 1858. L'edificiu orixinal yera rectangular, con dos cuerpos cuadraos destinaos a vivienda xuníos por otru central con un porche cubiertu. Teyaba en pizarra, a cuatro agües nos cuerpos llaterales, y tenía la entrada na fastera Sur. En 1920 se-y dio la so forma d'anguaño, de "U", al pesllar definitivamente'l porche. Años dempués, primero de la Guerra Civil, el faru fizo les veces d'escuela del pueblu y el so fareru les de maestru.
La torre orixinal, que taba apegada al edificiu na metá de la fachada norte, yera, como puede vese nes semeyes que queden d'ella, perguapa. Yera cuadrada y remataba con un balcón con baranda de fierro. Perriba d'ella taba'l torruxón, decagonal, sobro'l que taba la llinterna. La nueva, de 1962, ye igual que la de Tapia: un prisma cuadráu fecho n'azulexos de color crema, con azulexinos grises qu'escriben la pallabra "Busto" na cara que da pa la mar.
La llinterna, como la óptica orixinal, yera de la casa francesa Sautter. Furrulaba a lo primero con aceite d'aceituna, y dempués con parafina y petroleu. En 1917 foi lletrificada. Tocántenes a la óptica, la primera tenía un sector encarnáu, y camudose en 1935 por otra de la casa Pintsch. Camudose otra vuelta más en 1962, por una catadióptrica que xira enriba d'un flotador de mercuriu per aciu d'un reló de La Maquinista Valenciana. Ésta ye de tercer orde, y tien una distancia focal de 375 mm. Tien la forma d'una escafandra de buzu, y reflexa la lluz d'una llámpara de 1500 W. Pa cuando marcha la corriente hai otra de reserva, qu'alluma gracies a dos grupos electróxenos diésel donaos pol plan Marshall dempués de la Segunda Guerra Mundial.
Hamas
Hamas ye una organización palestina fundada en 1987 pol xeque Ahmad Yasin na primer Intifada. Hamas, n'árabe حماس, "enfotu" y acrónimu de "Harakat al-Muqáwama al-Islamiya", حركة المقاومة الإسلامية ("Movimientu de la Resistencia Islámica") ye un ensame nacionalista y islamista palestín qu'emplega la llucha armada escontra l'estáu d'Israel, al que considera illexítimu. Hamas vien desendolcando nos años últimos delles actividaes de caráuter social y caritativu, al traviés d'una rede de centros y colaboradores qu'apurren aida d'emerxencia y servicios básicos d'educación y atención social a la población.
L'oxetivu políticu cimeru de Hamas ye l'afitamientu d'un estáu islámicu en Palestina con capital en Xerusalén.
Ta considerada como una organización terrorista por parte d'Israel, Estaos Xuníos y la Xunión Europea.
Ta acabante ganar les eleiciones llexislatives en Palestina, tres de los comicios celebraos el 22 de xineru de 2006.
Palestina
Palestina (en llatín "Syria Palæstina"; n'hebréu "Palestina" (פלשתינה); n'árabe "Filastín" (فلسطين)) ye una rexón histórica allugada ente'l Mar Mediterraneu y el Ríu Xordán. Correspuende cola parte meridional del vieyu Canaán. Al ser conquistada alrodiu del añu 70 e.C. pol Imperiu Romanu recibió'l nome de Palestina, por ún de los pueblos que la habitaren, los filisteos. Anguaño'l nome de Palestina úsase, en sentíu históricu, pa referise al territoriu nel que s'afitó'l Mandatu Británicu (1917-1948) y, en sentíu actual, pa facer referencia al estáu que los ciudadanos palestinos nagüen por declarar sobre los territorios ocupaos por Israel de Cisxordania, incluyendo Xerusalén Este, y la Franxa de Gaza. La mayoría de los sos habitantes xudíos nomenla "Éretz Israel" (ארץ־ישראל).
Faru de Vidíu
El faru de Vidíu allúgase, nel cabu del mesmu nome, nel conceyu de Cuideiru (Asturies, España).
Construyóse nuna de les zones más peligroses de la costa asturiana depués de dellos naufraxos. La base del cabu u ta asentáu el faru ta furada pola nomada Cueva de la Iglesiona (namás puede entrase nella con baxamar).
Ye'l caber faru construyíu hasta agora n'Asturies y ún de los más nuevos d'España, darreú que se construyó ente los años 1948 y 1950. Ye un complexu formáu pol faru y dos viviendes que sustituyó a l'antigua señal d'avisu. Ta asitiáu a 89 metros sobre'l nivel del mar. La linterna ta asitiada a 76 m sobre'l nivel mediu del mar y a 10 m d'altura respecto del cabu. La señal lluminosa emite 4 destellos cada 20 segundos, con un algame de 35,8 milles con bon tiempu y 16 milles con burriana. Anguaño ye automáticu y acciónase remoto por técnicos de señales marítimes.
Faru d'Avilés
El faru d'Avilés allúgase, na península de Nieva, nel conceyu de Gozón (Asturies, España), pa marcar la entrada al puertu d'Avilés na bocana la ría d'Avilés. La so costrucción entamó en 1861. El suelu nel que s'asitia foi cedíu pol Conceyu d'Avilés.
Utah
Utah ye ún de los 50 Estaos de los Estaos Xuníos d'América, allugáu nel oeste del país. Utah ye un de los más importantes centros de tresporte y telecomunicaciones del oeste de los Estaos Xuníos. Aprosimao l'88% de la población de Utah vive nuna concentración urbana denominada "Wasatch Front", cola capital y mayor ciudá del estáu, Salt Lake City, como centru. En contraste, grandes estensiones del estáu tán prácticamente deshabitaes, faciendo de la población de Utah la sesta más urbanizada de los Estaos Xuníos.Salt Lake City ye un importante centru financieru y comercial del oeste d'EE.XX. La industria de manufactura y d'alta teunoloxía son tamién importantes fontes de renta pal estáu, según l'agricultura y la ganadería. Utah tien un sistema d'educación y de salú nacionalmente renomáu. La principal fonte de renta de Utah, sicasí, ye'l turismu. Les sos guapures naturales atrayen al estáu a millones de turistes cada añu. Estes atracciones van dende grandes cadenes de montes aparentes a la práctica del esquí (en 2002 celebráronse en Utah los Xuegos Olímpicos d'Iviernu) y de roques que por cuenta de la acción de la erosión fueron escavaes formando pontes peñascoses, hasta'l Gran Llagu Saláu —el mayor llagu al oeste del ríu Mississippi, y que ye cuatro vegaes más saláu que l'agua de mar. Gran parte del estáu tien un aspeutu y un clima desérticu. L'estáu y la so hestoria tán marcaos pola gran presencia de los mormones, que formen parte de la Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes. Cerca del 60% de la población de Utah son miembros d'esta asociación relixosa, que la so sede central s'atopa en Salt Lake City. Los mormones instaláronse primeramente na rexón del actual estáu de Utah en 1847, y llamaron a la rexón "Deseret" —que significa "abeya melera", nel llinguaxe del Llibru de Mormón. El Congresu de los Estaos Xuníos creó'l Territoriu de Utah en 1850 —dando nome al territoriu pola tribu amerindia ute, pueblu de los montes, que vivía na rexón. El 4 de xineru de 1896, Utah convirtióse nel 45 estáu de los Estaos Xuníos.
Dos tribos amerindies vivíen na rexón que constitúi l'actual estáu de Utah miles d'años enantes de la llegada de los primeros esploradores europeos. Estes tribos yeren los anasazi y los fremonte. Estes tribos natives americanes yeren subgrupos de la etnia amerindia ute-azteca, y yeren sedentarios. Los anasazi construyíen les sos residencies al traviés de cavadures en montes, y los fremontes construyíen cases de paya enantes de desapaecer de la rexón alredor del sieglu XV. Otru grupu nativu americanu, los navajos, instaláronse na rexón alredor del sieglu XVIII. A mediaos del sieglu XVIII, otres tribos uto-azteques, tales como los gosiute, los paiute, los shoshone y los ute, tamién s'instalaron na rexón. Estos cinco grupos taben presentes cuando llegaron los primeros esploradores europeos.
La rexón sur de Utah esploráronla los españoles en 1540, al mandu de Francisco Vázquez de Coronáu, cuando buscaba la llexendaria Cíbola. Un grupu conducíu por dos sacerdotes católicos —dacuando llamada la espedición Domínguez-Escalante— dexó Santa Fe en 1776, esperando atopar una ruta a la mariña de California. La espedición viaxó escontra l'alloñáu norte hasta'l llagu Utah y atopó a los residentes nativos. Los españoles realizaron más esploraciones na rexón, pero nun s'interesaron por colonizar la zona por cuenta de la so naturaleza desértica. En 1821, cola independencia de Méxicu d'España, la rexón de Utah pasó a formar parte de México, como parte integrante de l'Alta California. Tramperos comerciantes de pieles esploraron delles rexones de Utah a principios del sieglu XIX. La ciudá de Provo foi llamada asina por unos d'esos homes, Étienne Provost, que visitó l'área en 1825. La ciudá d'Ogden foi nomada por un miembru de la Compañía de la Badía de Hudson, Peter Skene Ogden que comerciaba con pieles nel Valle Weber. A finales de 1824 l'americanu Jimmy Bridger convirtióse na primer persona blanca en columbrar el Gran Llagu Saláu. Por cuenta de la gran salinidá de les sos agües, Bridger pensó qu'atopara'l océanu Pacíficu. Darréu, sicasí, afayóse qu'esti cuerpu d'agua nun pasaba de ser un xigantescu llagu saláu. Tres el descubrimientu del llagu, cientos de comerciantes y cazadores fundaron puestos comerciales na rexón, y alredor da la década de 1830, millares de persones, viaxando dende l'Este en dirección al Oeste de los Estaos Xuníos, realizaben escales na rexón del Gran Llagu Saláu.
Los primeros colonos d'EE.UU. n'instalase definitivamente na rexón del Utah fueron los mormones. Los mormones son miembros d'un grupu relixosu denomináu Ilesia de [[Xesucristu]] de los Santos de los Últimos Díes. Esta Ilesia fuera instituyida en 1830, cerca de Fayette, Nueva York, por Joseph Smith. Dempués del asesinatu d'ésti, en 1844, Brigham Young convirtióse en líder de la mayoría de los mormones. Por cuenta de la gran persecución relixosa que sufríen, los mormones empezaron a treslladase d'una rexón a otra buscando llibertá y tolerancia relixosa, pasando por Ohio, Illinois y Missouri. Sicasí, por onde pasaben esistía persecución relixosa. En 1846, Young decidió realizar una espedición al Centro-Oeste de los Estaos Xuníos, y buscar una rexón aisllada y poco o non habitada, onde'l grupu pudiera esfrutar de tolerancia relixosa. En 1847, Young y la so espedición llegaron al Gran Llagu Saláu, onde s'instalaron. Un añu dempués, en 1848, pol Tratáu de Guadalupe Hidalgo, Estaos Xuníos anexonaron Utah, dempués de la so victoria sobro Méxicu mientres la Intervención de los Estaos Xuníos en México. Young rápido entamó comunidaes pa tolos sos siguidores. Les noticies del ésitu del asentamientu na rexón fixeron que miles de persones —principalmente mormones— instalárense na rexón del Gran Llagu Saláu y los sos estuarios, especialmente al norte del actual estáu, onde munchos s'instalaron en valles y empezaron a regar estos valles, favoreciendo la práctica de la agricultura. Sicasí, los primeros años d'asentamientu fueron difíciles —especialmente a causa d'una gran llagostonada. Sicasí, les gaviotes del Gran Llagu Saláu eventualmente esterminaron les llagostes. De magar, la gaviota ye'l símbolu aviariu de Utah, y alzóse un monumentu en Salt Lake City nel so homenaxe.
En 1849, los mormones crearon un estáu, al que denominaron Deseret, una estensión xigantesca qu'incluyía territoriu qu'anguaño forma parte de Colorado, Idaho, Wyoming, Nevada, Oregón, Arizona, Nuevu México y California. Nel mesmu añu, los mormones tamién crearon la "Compañía de Fondu d'Emigración Perpetua". El fondu sufragaba'l treslláu de families mormonas d'otros países a Utah. Esto ayudó a aprosimao 26.000 inmigrantes —cerca del 36% de los guapamente 73.000 mormones qu'emigraron d'Europa a los Estaos Xuníos ente 1852 y 1887.A lo llargo de 1849 y de 1850, los mormones primieron al gobiernu de los Estaos Xuníos por que "Deseret" fuera eleváu a la categoría d'estáu. Sicasí, el Congresu refugó estes peticiones. Sicasí, a causa de cuestiones relatives a la esclavitú nel país, el gobiernu de los Estaos Xuníos creó'l Territoriu de Utah (con una estensión muncho menor) en 1850, denomináu asina pola tribu ute que vivía na rexón. Anque de mayor estensión que l'actual estáu, esti territoriu yá tenía daquella les actuales llendes norte y sur. Young convirtióse nel primer gobernador del territoriu. Hasta la década de 1850, les rellaciones ente los nativos americanos de Utah y los mormones fueron bones. Sicasí, en 1853, un xefe indíxena ute, "Walkara" (tamién llamáu "Walker"), empezó a atacar comunidaes mormones, empecipiando la "Guerra de Walker", que se desenvolvió mientres un añu, hasta que Young consiguió convencer a Walker de que terminara colos ataques.
Gran parte del Congresu de los Estaos Xuníos, según el mesmu presidente na dómina, James Buchanan, queríen destituyir a los mormones del gobiernu de Utah. Llegaron rumores hasta Washington de que tol territoriu taba sulevándose. El presidente Buchanan, en 1857, decidió nomar a Alfred Cumming de Xeorxa como nuevu gobernador del Territoriu. Fueron unviaes tropes pa garantizar el cumplimientu de la sustitución, empecipiando la llamada "Guerra de Utah" (tamién conocida n'inglés como "Utah Expedition" o "Buchanan's Blunder"). Énte l'ausencia d'una notificación formal o de declaración d'intenciones, Young y otros líderes mormones interpretaron l'unviu de tropes como una persecución relixosa y adoptaron una postura defensiva. En septiembre d'esi mesmu añu, un grupu de mormones, xuntu con un grupu d'aliaos nativos americanos, atacaron un grupu d'unes 140 persones, d'Arkansas y de Missouri, que se dirixíen escontra California. Suponíase polos agresores qu'estes persones yeren na so mayoría anti-mormones. Mataron a tolos viaxeros, con esceición de los neños, a los qu'unviaron a vivir con families mormones (dos años dempués, reclamaos polos sos familiares, tornaron a Arkansas). Esti incidente conozse nacionalmente como la masacre de Mountain Meadows y ye ún de les actos más revesosos cometíos por miembros de la Ilesia. Dalgunos afirmen que los oficiales de Salt Lake, incluyíu Young, ordenaron la masacre, mientres otros aseveren que Salt Lake nun s'enteró de la masacre hasta cuando foi demasiao tarde. El presidente Buchanan fuera criticáu pol Congresu de los Estaos Xuníos y pola población porque fracasó al nun alvertir a Young la so destitución, previr de cebera afecha a les tropes, o inclusive de nun investigar si yera necesariu l'unviu de tropes. El presidente quería acabar cola situación, y empezó a axustar con Young. Ésti aceptó la so destitución y Cumming asumió'l puestu. Anque Young nun fuera yá'l gobernador de Utah, inda yera consideráu como tal polos habitantes del territoriu. Esistieron grandes tensiones ente la población mormona y les tropes qu'ocuparon Utah mientres trés años, y qu'abandonaron el territoriu en 1861 col advenimiento de la Guerra Civil de los Estaos Xuníos.
A lo llargo de la década de 1860, el gobiernu de los Estaos Xuníos cedió parte del Territoriu de Utah a otros nuevos territorios recién creaos, como Colorado, Nevada y Wyoming. En 1868, Utah adquirió les sos actuales llendes territoriales. En 1865, empecipióse la Guerra de Black Hawk, nuevamente ente los mormones y la tribu nativa americana ute, liderada pol xefe indíxena "Black Hawk". La guerra perduró per dos años, hasta 1867, periodu nel qu'otres tribos natives americanes se xunieron a la causa de los utes: reconquistar les tierres prindaes polos mormones. En 1867, "Black Hawk", viendo que nun tenía nenguna posibilidá de victoria, alcordó rindise al gobiernu de los Estaos Xuníos. La mayoría de los nativos americanos de Utah fueron entós ingresaos en reserves indíxenes. Ocasionales ataques de los nativos perduraron hasta 1873.
Salt Lake City convirtióse nun centru de comunicaciones en 1860, col entamu del tresporte de corréu del Pony Express ente Saint Joseph (Missouri) y Sacramento (California), con escala en Salt Lake City. El 24 d'ochobre de 1861, dos llinies de telégrafu, una procedente de Washington D. C. y la otra de San Francisco, fueron conectaes en Salt Lake City, inaugurando la primer llinia de telégrafu trescontinental del país. En 1862, el Congresu de los Estaos Xuníos aprobó una llei, valedera en tol país, que prohibía la práctica de la poligamia. El gobiernu de los Estaos Xuníos unvió desa un reximientu de voluntarios de California baxo'l mandu de Patrick Y. Connor. Ésti, en Utah, incentivó a los sos soldaos a buscar metales preciosos na rexón. Connor, un anti-mormón, esperaba que dichu descubrimientu na rexón, pudiera atrayer a miles de non mormones a la zona, amenorgando asina'l poder de los mormones en Utah. En 1863, fueron afayaos oru y plata, anque la inesistencia de ferrocarril nel territoriu fixo que la estracción d'estos metales fuera bien costosa. Poques empreses interesáronse na minería d'estes reserves, y poques persones instaláronse en Utah. En 1863, dos compañíes ferroviaries empecipiaron la construcción de dos llinies de ferrocarril. La "Central Pacific" empecipió'l tendíu d'una llinia partiendo de Sacramento en dirección al este y la "Union Pacific" empecipió la construcción d'otru ferrocarril, partiendo d'Omaha, Nebraska, en dirección al oeste. El 10 de mayu de 1869, estes dos llinies xuniéronse en Promontory, completando la primer llinia de ferrocarril trescontinental de los Estaos Xuníos. Rápido, otros ferrocarriles fueron construyíos en Utah, la minería de metales preciosos espoxigó, y la población de Utah empezó a crecer rápido. En 1870, Utah foi'l segundu estáu nos Estaos Xuníos en conceder el derechu al votu a les muyeres, dempués de Wyoming, que lo fixo en 1869. Esti derechu foi-y anuláu a les muyeres pol Congresu en 1887 pola "Edmunds-Tucker Act". Tarrecíase que les esposes de los polígamos votaríen como'l so esposu ordenárales, y que crearen un estáu nel que, parafrasiando'l conocíu lema d'«un home, un votu», convirtiérase n'«un home, cinco votos». En 1895, les muyeres del estáu recuperaron el so derechu al sufraxu.
Con la medría de la población de Utah, la rexón empezó a primir al Congresu de los Estaos Xuníos porque Utah fuera eleváu a la categoría d'estáu. Estes peticiones fueron nuevamente refugaes, a causa de los vezos polígamos del territoriu (anque realmente non tolos mormones teníen esi vezu, qu'oscilaben ente'l 5 y el 40% de los sos miembros, según la dómina y la zona). Mientres la década de 1880 el gobiernu d'EE.UU. empecipió'l cumplimientu de les lleis anti poligamia en Utah, con penes de 5 años de cárcel y fuertes multes económiques, y apurrió un mecanismu p'adquirir les propiedaes de la Ilesia. Toos estos factores fixeron qu'en 1890, el líder de la Ilesia, Wilford Woodruff, declarara oficialmente que los sos miembros nun practicaben la poligamia. Según los mormones, el so profeta Wilford Woodruff recibió una revelación venida de Dios de que la boda plural tendría de suspendese. En 1895, el gobiernu territorial de Utah creó una nueva constitución, suxeta a l'aprobación del Congresu d'Estaos Xuníos. Esta nueva constitución declaraba illegal la práctica de la poligamia. Amás, torgaba'l gobiernu de Utah per parte de cualesquier asociación relixosa. Baxo estos términos, el Congresu ratificó la nueva constitución, y Utah convirtióse nel 45 estáu de los Estaos Xuníos, el 4 de xineru de 1896.
Utah espolletó económicamente mientres les dos primeres décaes del sieglu XX. L'estáu convirtióse nun importante centru ganaderu, con grandes fataos bovinos y ovinos. Siguieron construyéndose nuevos ferrocarriles espandiéndose a lo llargo del estáu. La inauguración d'un xigantescu proyectu del gobiernu norteamericanu nel estáu en 1913, espandió drásticamente l'área cultivable de Utah. La minería del cobre convirtióse nuna de les principales fontes de renta del estáu, y estremaes siderurxes afitáronse na rexón.Empezando a principios de los años 1900, col establecimientu de parques nacionales como'l Bryce Canyon y el Zion, Utah empezó a faese conocíu pola so guapura natural. El sur de Utah convirtióse nun puntu popular de rodaxe pa escenes grebes, escabrosas, y paisaxes naturales como'l "Rainbow Bridge National Monument" nel Parque Nacional Arches y "the Mittens" de Monument Valley son reconocibles al intre pola mayoría de los residentes nacionales. Mientres los años 1950, los años 1960 y los años 1970, cola construcción de la Rede d'Autopistes Interestatales d'Estaos Xuníos, l'accesibilidá a les árees escéniques del sur fíxose más fácil.
Utah foi unu de los estaos estaunidenses más duramente castigaos pola Gran Depresión de la década de 1930. La drástica cayida de los precios de los productos agropecuarios, y el zarru d'estremaes mines fixeron que Utah tuviera una de les tases de desempléu y de endeudamiento más altes del país a lo llargo de la década. La economía de Utah solo empecipió la so recobramientu dempués del entamu de la Segunda Guerra Mundial. Cola entrada de los Estaos Xuníos na guerra, en 1942, Utah pasó por un procesu de gran industrialización, y l'estáu espolletó en gran midida. Utah convirtióse n'unu de los mayores productores nacionales de misiles balísticos na década de 1950. A lo llargo de la década, grandes depósitos de uraniu, petroleu y gas natural fueron afayaos en Utah. Esti procesu de industrialización perduró hasta la década de 1960, y Utah convirtióse nun gran centru siderúrxicu. En 1963, sicasí, la demanda de misiles balísticos nel país baxó de manera drástica, causando tamién una cayida nos precios de los minerales del estáu. Utah entró nun periodu de recesión económica que duró hasta'l final de la década.
Tres el fin de la Segunda Guerra Mundial, el sistema de educación pública de Utah enfrentóse con estremaos problemes, a causa de la drástica medría del caltenimientu de les escueles mientres les décaes de 1940 y 1950, hasta l'entamu de la década de 1960. Educadores de Utah solicitaron l'aprobación d'una medría de 25 millones de dólares pa la educación. L'estáu puestu alcordó aumentar el presupuestu estatal d'educación en 11 millones de dólares , y creó un comité pa estudiar les necesidaes del sistema escolar de Utah. Esta comisión, en 1964, encamentó que'l presupuestu añal d'educación fuera aumentáu en siquier 6 millones de dólares, pidimentu que foi refugáu pol gobiernu, que creía qu'esto arruinaría la economía del estáu. Sicasí, esta decisión fixo qu'el sindicatu "National Education Association" (Asociación Nacional d'Educación) empecipiara un gran boicot a Utah, pidiendo que profesores de tol país refugaren trabayar nel estáu. Cola aprobación en 1965 d'un nuevu aumentu del presupuestu d'educación de 25 millones de dólares, el sindicatu terminó les sos protestes.
Comenzando en 1939, col establecimientu del "Alta Ski Area", Utah convirtióse nun puntu mundialmente reconocíu pa la práctica del esquí. Mientres el final de la década de 1950 y de 1960, l'aumentu de la población urbana de Utah fixo que la demanda d'árees recreatives a cielu abiertu creciera de forma drástica, lo que favoreció la inauguración d'estremaos resorts de esquí nes numberoses cadenes montascoses del estáu, y d'otres árees recreatives abiertes, per parte d'empreses privaes y d'órganos gubernamentales. La nieve seco, en polvu de la cordalera Wasatch ta considerada como una de les meyores del mundu pa esquiar. Nel añu 1995 Salt Lake City ganó la candidatura pa celebrar los Xuegos Olímpicos d'Envierno de 2002, y éstos sirvieron como un gran incentivu a la economía. Los recursos d'esquí aumentaron en popularidá, y munchos de los locales Olímpicos tremaos al traviés del "Wasatch Front" siguen siendo utilizaos p'acontecimientos deportivos. Esti acontecimientu tamién espoleó el desenvolvimientu del sistema ferroviariu llixeru nel valle del Llagu de Sal, conocíu como "TRAX", y la reconstrucción del sistema d'autopistes ensin peaxe alredor de la ciudá. De magar, el turismu ye la principal fonte de renta del estáu.;El sieglu XXIA finales del sieglu XX, la población del estáu creció rápido. Según el censo del 2000, Utah foi'l cuartu tao de medría más rápida (29,6%) nos Estaos Xuníos ente 1990 y 2000. St. George, nel sudoeste, foi la primer área metropolitana de más rápida medría nos Estaos Xuníos ente 2000 y 2006, y Provo-Orem la sesta. Nos años 1970, la medría yera enorme nos suburbios. Sandy foi una de les ciudaes de más rápidu medría nel país nesa dómina. A principios del sieglu XXI, munches árees de Utah esperimenten una gran medría. Davis al norte, Salt Lake y Summit al sur y al oeste, y los condaos de Tooele, Utah, Wasatch y Washington crecen toos bien rápido. El tresporte y l'urbanización son cuestiones primordiales na política cuando'l desenvolvimientu consume tierra agrícola y árees ensin cultivar.
Utah llinda al norte colos estaos de Wyoming y Idaho, al sur con Arizona y nun únicu puntu nel sudeste con Nuevu México, al este con Colorado y al oeste con Nevada. La esquina sudeste de Utah xúnese a les esquines de Arizona, Nuevu México y Colorado no que se conoz como les cuatro esquines y ye l'únicu llugar nos Estaos Xuníos onde cuatro estaos s'atopen.
Los ríos de Utah aflúin nel Gran Llagu Saláu o nel ríu Colorado. Amás d'ésti últimu, otru gran ríu de Utah ye'l Ríu Green, que desagua nel Colorado. Los mayores ríos del estáu son les principales fontes de agua potable pa la irrigación artificial d'estremaes árees rurales del estáu. El Gran Llagu Saláu ye con diferencia'l mayor llagu del estáu, y tamién el mayor llagu del país al oeste del ríu Misisipi. Les agües del Gran Llagu Saláu son más salaes que les agües del océanu Pacíficu nes sableres de Los Angeles, debíu al fechu de que non evacua cantidaes significatives d'agua nin por desagüe superficial nin por infiltración (esti tipu de llagos denominar endorreicos). Cuando l'agua del llagu se evapora, sales y otros posos queden nel llagu. El fechu que'l llagu nun tener drenaje ye causa de problemes mientres periodos de grandes agües, que frecuentemente causen crecíes nes árees próximes al llagu. Los desiertos cubren cerca d'un terciu de too Utah, y los montes cubren l'otru terciu.
Utah puede estremase en trés grandes zones geomorfológicas bien definíes:
El clima na mayor parte de Utah —especialmente nel oeste— ye desérticu o semiáridu. N'iviernu, la temperatura mengua a midida en que se viaxa al norte, y a midida en que l'altitú de la rexón aumenta. En xeneral, la temperatura medio ta per debaxo de 0 °C na mayor parte de Utah. Solo l'estremu sur del estáu tien temperatures medies nel iviernu superiores a 0 °C. La media nel sur mientres l'iviernu ye de 1 °C y en Salt Lake City, de -6 °C. La media de les mínimes nel estáu ye de -12 °C, y de les máximes, de -4 °C. Díes onde la temperatura ta per debaxo de -18 °C pueden esperase n'estremaes árees siquier una vegada al añu, pero xeneralmente duren poco. Los montes del norte y este del estáu sirven como barreres pa les corrientes d'aire frío procedentes del Polu Norte. La temperatura más baxo rexistrada en Utah foi de -56 °C, en Peter's Sink, l'1 de febreru de 1985.
En branu, les temperatures más altes rexístrense nel este y nel norte de Utah. La media ye de 27 °C en Salt Lake City y de 20 °C nel centru-sur del estáu. La media de les mínimes ye de 15 °C, y la media de les máximes ye de 31 °C. A causa del clima desérticu, los estremos son habituales nos branos del estáu —les máximes fácilmente superen los 40 °C y les mínimes fácilmente cayen per debaxo de 10 °C. La temperatura más alto rexistrada en Utah foi de 47 °C, en St. George, el 5 de xunetu de 1985. La mayor parte de Utah ye grebu y eleváu. La mayor parte del este y del sur del estáu recibe menos de 30 centímetros de precipitación media añal de agua per añu, ente que munches árees montascoses reciben más de 100 centímetros de precipitación media añal d'agua. La mayor parte del oeste del estáu recibe menos de 25 centímetros. La rexón del Gran Llagu Saláu ye especialmente seca, recibiendo menos de 13 centímetros d'agua por añu. La nieve ye común mientres l'iviernu en tou Utah sacantes nel suroeste del estáu —St. George, alcontrada'l suroeste, por casu, recibe namái 8 centímetros de nieve por añu, mientres Salt Lake City recibe 150 centímetros al añu. Munches árees montascoses reciben unos 900 centímetros de nieve por añu, y porciones de les montes Wasatch reciben más de 1.250 centímetros por añu de nieve. "Alta", un resort d'esquí próximu a Salt Lake City, recibe 900 centímetros de nieve por añu. La nieve ye habitual ente'l final de payares y marzu, nes rexones de menor altitú, y de ochobre hasta mayu nos montes. De cutiu los montes siguen cubriciones de nieve hasta'l mes de xunetu.
L'actual Constitución de Utah foi adoptada en 1895. Les enmiendes a la Constitución son propuestes pol Poder Lexislativu de Utah y pa ser aprobaes, precisen ser ratificaes por siquier el 51% del Senáu y de la Cámara de Representantes del estáu, en dos votaciones consecutives, y darréu pol 51% o más del electoráu de Utah, nun referéndum. La población del estáu tamién puede proponer enmiendes a la Constitución al traviés d'una iniciativa popular con una recoyida de firmes, onde son necesaries siquier la firma del 10% de les persones que votaron nel últimu referéndum o eleición estatal de Gobernador realizada nel estáu. Si esti actu de recoyida de firmes consigue un mínimu del 10% de firmes, esta enmienda precisa entós recibir los votos de siquier el 51% de los votantes en dos referéndums consecutivos. Si esta enmienda ye aprobada pol 51% o más de los votantes en dambes votaciones, la enmienda ye automáticamente aprobada. Les enmiendes tamién pueden ser propuestes ya introducíes por convenciones constitucionales, que precisen recibir siquier l'aprobación del 66,7% de los votos de dambes Cámares del Poder Lexislativu y el 51% de los electores del estáu nun referéndum.Cerca del 50% del presupuestu del gobiernu de Utah provién de impuestos estatales. El restu provién de presupuestos recibíos del gobiernu nacional y de préstamos. En 2002, el gobiernu del estáu ingresó 10.107 millones de dólares, xenerando 8.468 millones de dólares. La delda pública de Utah ye de 4.729 millones de dólares. La delda "per cápita" ye de 2.039 dólares, el valor de los impuestos estatales per cápita ye de 1.693 dólares, y el valor de los gastos gubernamentales per cápita ye de 4.358 dólares
El principal oficial del Poder Executivu de Utah ye'l gobernador. Este ye escoyíu pola población del estáu pa mandatos d'hasta cuatro años de duración. El puestu de gobernador nun tien establecíu una llende de mandatos.El Poder Lexislativu de Utah ta constituyíu pol Senáu y pola Cámara de Representantes. El Senáu tien un total de 29 miembros, ente que la Cámara de Representantes tien un total de 75 miembros. Utah ta estremáu en 29 distritos senatoriales y en 75 distritos representativos. Los electores de cada distritu escueyen un senador/representante, que va representar tal distritu nel Senáu/Cámara de Representantes. El mandatu de los senadores ye de cuatro años, y de los miembros de la Cámara, de 2 años. El cargu de senador o representante tampoco tien llende de mandatos.
El más altu Tribunal del Poder Xudicial del estáu ye la Corte Suprema de Utah, compuesta por cinco xueces. Utah tamién tien 8 tribunales de distritu, que tienen unu o dos xueces caúnu. Otres cortes son tribunales xuveniles y el Tribunal d'Apelación ("Court of Appeals"), la segunda corte más alta de la judicatura del estáu, tres la Corte Suprema de Utah. Toos los xueces de la judicatura de Utah son propuestos pol gobernador, y aprobaos pol Senáu estatal. Dacuando, el Senáu esamina les actuaciones de los xueces, pudiendo reelexilos a la fin de los sos mandatos, o optar pola so sustitución.
En gran midida, a causa de la Ilesia de Xesucristo de los Santos de los Últimos Díes, Utah ye unu de los estaos más conservadores y republicanos del país. L'estáu ta apoderáu pol partíu republicanu. Los mormones componen cerca del 60% de la población de Utah, pero aprosimao'l 80% de los miembros del Lexislativu del estáu son ocupaos por mormones. Históricamente la fuerza político del estáu tuvo relativamente estremada ente los republicanos y los demócrates. Dende la década de 1960, sicasí, los republicanos pasaron a apoderar cada vez más la política del estáu, tanto a nivel estatal como a nivel nacional. Dende 1964 la población del estáu nun votó mayoritariamente a un candidatu demócrata nes eleiciones presidenciales estaunidenses, lo que convierte a Utah n'unu de los más sólidos bastiones republicanos. Utah foi'l meyor estáu pa los republicanos nes eleiciones de 1976, 1980, 1984, 1988, 1996, 2000 y 2004. En 1992, Utah foi l'únicu estáu na nación onde'l candidatu demócrata Bill Clinton terminó por detrás tanto del candidatu republicanu George H. W. Bush como del candidatu independente Ross Perot. En 2004, George W. Bush consiguió'l sofitu de tolos condados del estáu —la so victoria en Utah foi la mayor en tol país. Bush llogró la totalidá de los 5 votos electorales a los que Utah tien derechu, llogrando'l 71,5% de los votos de los electores del estáu. Sicasí, el partíu demócrata entá tien fuerza político na rexón metropolitana de Salt Lake City, qu'abriga aprosimao la metá de la población del estáu.La población de Utah tiende a tener puntos de vista conservadores na mayoría de les cuestiones polítiques y la mayoría de los ciudadanos con derechu a votu del estáu tán rexistraos como republicanos.
El centru de la población (puntu xeográficu más allegáu a tolos habitantes, por términu mediu) de Utah ta asitiáu nel condáu de Utah na ciudá de Lehi. A 1 de xunetu de 2007 la Oficina del Censu de los Estaos Xuníos envaloró la población del estáu en 2.645.300 habitantes, una medría de 65.795 habitantes con al respective de la mesma fecha del 2006.La mayor parte de la población vive en villes y ciudaes a lo llargo del "Wasatch Front", una rexón metropolitana qu'escurre de norte a sur cola cordalera Wasatch que s'alza nel llau Este. El restu del estáu ye sobremanera rural y pandorial. Utah tien el porcentaxe más altu de población que comparte una única afiliación relixosa que cualesquier otru estáu del país.
Utah contién 5 árees metropolitanes (Logan, Ogden-Clearfield, Salt Lake City, Provo-Orem, y St. George).
Los mayores grupos d'ascendencia del estáu son:
La mayoría de los residentes del estáu son miembros de la Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes, comúnmente llamaos mormones. En 2004, el porcentaxe de la población son miembros de dicha Ilesia ye'l 62,4 por cientu de la población del estáu. El diariu "Salt Lake Tribune" proxectó que los mormones yá nun van ser mayoría nel estáu, non yá en Salt Lake City, aprosimao nel añu 2030, anque la Ilesia de los Santos de los Últimos Díes refutó les conclusiones del "Salt Lake Tribune" publicando les sos estadístiques de fin d'añu de 2006 en xineru de 2008, amosando que 1,8 millones d'habitantes (el 72% de la población) tán rexistraos nos sos archivos. 
La Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes tuvo históricamente una fuerte influyencia en Utah y contribuyó a l'actitú restrictiva del estáu escontra'l alcohol y el xuegu, y sobro'l so altu índiz de natalidá (25% más altu que'l promediu nacional; el más altu de tolos estaos de los Estaos Xuníos), y el menor porcentaxe de mas solteres de la nación.
Porcentaxe de la población de Utah por afiliación relixosa:
Debío al so altu índiz de natalidad total, Utah tien la población más moza del país. El 49,9% de la población son muyeres y el 50,1% homes. La estimación en 2007 de la distribución d'edá en Utah ye la siguiente:
El gobiernu de Utah estrema les ciudaes del estáu en clases, que varien acordies con la población de la ciudá en cuestión. Les de primera clase tienen más de 100 mil habitantes, les de segunda clase de 65 a 100 mil, les de tercer de 30 a 65 mil, les de cuarta de 10 a 30 mil, les de quinta de mil a 10 mil y les ciudaes secundaries ("towns"), menos de mil habitantes. Les ciudaes de mayor clase tienen más poderes y responsabilidaes que les ciudaes de clases menor. Los condados tán encargaos de suministrar la mayoría de los servicios gubernamentales a les ciudaes de más pequeña categoría qu'a les ciudaes de categoría más elevada, que son de responsabilidá de la ciudá. La mayor parte de les ciudaes principales ("cities") de Utah tán gobernaes por un alcalde y por un conseyu municipal, o por un alministrador y por un conseyu. Les ciudaes de menor clase solo pueden ser gobernaes por un conseyu, ensin alcalde o alministrador.
Utah ta estremáu en 29 condaos. Éstos son gobernaos por conseyos compuestos por 3 miembros, unu d'ellos escoyíu pa mandatos de 4 años de duración y el terceru pa mandatos de 2 años. Esti conseyu ta encargáu de supervisar los distintos departamentos del condáu. La gran mayoría de los condaos de Utah tienen un Executivu y un Llexislativu qu'operen de forma independente con esceición del condáu de Salt Lake.
Según datos de la Universidá de Utah el productu estatal brutu en 2005 foi de 92 mil millones de dólares o'l 0,74% del Producto Interno Bruto de los Estaos Xuníos, que foi de 12,4 billones de dólares nesi añu. La renta per cápita foi de 36.457 dólares en 2005. La tasa de desempléu en 2008 foi del 4,3%.;Sector primarioEl sector primariu supon un 1% del PIB de Utah. L'estáu tien 15 mil granjes, qu'ocupen cerca d'un quintu del so territoriu. Gran parte d'esti terrén utilízase namái pa la práctica de la ganadería. La mayor parte de les granjas de Utah tán irrigadas artificialmente. Ensin riego artificial, la práctica de la agricultura na mayor parte del estáu sería imposible. Xuntes, l'agricultura y la ganadería, suponen el 1% del PIB del estáu, y empleguen aprosimao a 19 mil persones. Utah tien grandes fataos bovinos y ovinos. Los principales productos agropecuarios producíos en Utah son la carne y la lleche bovina y ovina, según mazanes, piescos y cerezes. El principal vexetal cultiváu en Utah ye la pataca. Los efectos de la pesca y de la silvicultura son mínimos na economía del estáu.;;Minería y sector energéticoLos principales productos mineros estrayíos nel estáu son el cobre, el petroleu —concentráu nel este del estáu— y el uraniu.Aprosimao'l 95% de la electricidá xenerada nel estáu produzse en centrales termoeléctricas a carbón. El restu produzse principalmente en centrales hidroeléctricas.;Sector secundarioEl sector secundariu supon el 20% del PIB de Utah. La industria de manufactura respuende pol 12% del PIB del estáu y emplega aprosimao a 140 mil persones. El valor total de los productos fabricaos nel estáu ye de 13 mil millones de dólares. Los principales productos industrializaos fabricaos nel estáu son ordenadores y equipamientos electrónicos, metales procesaos, alimentos industrialmente procesaos y equipamientos de tresporte. La industria de la construcción respuende pol 6% del PIB del estáu, emplegando aprosimao a 97 mil persones. A minería supon el 2% del PIB, emplegando a cerca de 9,3 mil persones. ;Sector terciarioEl sector servicios supon el 79% del PIB de Utah. Cerca del 21% del PIB del estáu provién de servicios comuñales y personales. Esti sector emplega a más de 423 mil persones. Los servicios financieros ya inmobiliarios respuenden per cerca del 19% del PIB, emplegando aprosimao a 132 mil persones. Salt Lake City ye'l principal centru financieru del estáu, y unu de los principales centros financieros del Centro-Oeste estaunidense. El comerciu al per mayor y al per menor respuende pol 16% del PIB del estáu, y emplega aprosimao a 293 mil persones. El turismu contribúi en gran midida nel sector comercial del estáu, y ye la principal fonte de renta de Utah. Una de les principales atracciones turístiques son les grandes cadenes de montes aparentes pa la práctica del esquí, fechu que xeneró la construcción d'estremaos resorts d'esti deporte; otra gran atracción turística son les roques que, por cuenta de la acción de la erosión, fueron escavaes formando pontes predreses, y el Gran Lago Salado —el mayor llagu al oeste del ríu Misisipi, y que ye más saláu que l'agua del mar. Por cuenta del so gran conteníu en sal, nes sableres d'esti llagu una persona llexa con gran facilidá. Los servicios gubernamentales respuenden pol 14% del PIB de Utah, emplegando aprosimao a 202 mil persones. Tresportes, telecomunicaciones y servicios públicos empleguen a cerca de 68 mil persones, y suponen el 9% del PIB de Utah.
La primer escuela de Utah foi una tienda fundada polos mormones nun asentamientu nel Valle del Lago Salado, en 1847. El énfasis puestu na educación per parte de los mormones fixo qu'unes 200 escueles fueren creaes en namái dos décaes na rexón que darréu constituyiría l'estáu de Utah. Estes escueles, a pesar de ser fundaes pola Ilesia de Xesucristu de los Santos de los Últimos Díes, solo suministraben educación a los neños que les sos families teníen la posibilidá de pagar pola educación. Foi solo en 1866 cuando se fundó la primer escuela pública del estáu. Toes les escueles d'enseñanza elemental pasaron a ser públiques por un decretu del gobiernu del Territoriu de Utah en 1877. En 1884, una convención constitucional creaba un sistema de educación secundaria públicu nel territoriu, anque esti tipu d'escueles nun fueron un requisitu obligáu pa los distritos escolares de Utah hasta 1911.Actualmente Utah tien una de les tases más altes de graduaos d'enseñanza secundaria del país. Toes les instituciones educatives del estáu precisen siguir riegles ya instrucciones dictaes pol Consejo Estatal d'Educación de Utah. Esti conseyu controla directamente'l sistema d'escueles públiques del estáu, que ta estremáu en distintos distritos escolares. El conseyu ta constituyíu por 15 miembros escoyíos pola población y 2 miembros más escoyíos por un Conseyu de Rexentes. Cada ciudá de segunda clase, delles de les mayores ciudaes de tercer clase, y cada condado, ye atendida por un distritu escolar. Nes ciudaes, la responsabilidá d'alministrar les escueles ye del distritu escolar municipal, ente que en rexones menos densamente habitaes, esta responsabilidá ye de los distritos escolares qu'operen en tol condado polo xeneral. Utah dexa la operación de les denominaes escueles charter —escueles públiques independentes, que nun son alministraes por distritos escolares, pero que dependen de presupuestos públicos pal so funcionamientu. L'atención escolar ye obligada pa tolos neños y adolescentes con más de seis años d'edá, hasta la conclusión de la enseñanza secundaria o hasta los diecisiete años d'edá.En 1999, les escueles públiques del estáu atendieron a cerca de 480.300 estudiantes, emplegando aprosimao a 21.800 profesores. Les escueles privaes atendieron a cerca de 12.600 estudiantes, emplegando aprosimao a 1.100 profesores. El sistema d'escueles públiques del estáu consumió cerca de 2.026 millones de dólares, y el gastu de les escueles públiques foi d'aprosimao 4.500 mil dólares por estudiante. Cerca del 89,4% de los habitantes del estáu con más de 25 años d'edá tienen un diploma d'enseñanza secundaria.La primer biblioteca de Utah foi creada mientres la década de 1850. En 1897, una llei estatal vencía fondos pa la creación de biblioteques públiques, siendo la primer inaugurada al añu viniente, en Salt Lake City. Anguaño, l'estáu tien 70 sistemes de biblioteques públiques, que mueven añalmente una media de 11 llibros por habitante. Toes les ciudaes con más de mil habitantes tienen siquier una biblioteca pública.Utah ye un gran centru de educación superior. L'estáu tien una de les tases más altes de persones qu'estudien n'institutos d'educación superior nel país, en rellación a la población del estáu. El Consejo de Rexentes, compuestu por 16 miembros, más 2 miembros ensin derechu a votu, que son representantes del Conseyu d'Educación de Utah, alministra'l sistema de universidáes y facultáes públiques del estáu. La primer institución d'educación superior fundada en Utah foi la Universidá de Utah, fundada en 1850, en Salt Lake City. Utah tien anguaño 25 instituciones d'educación superior, de les cual 10 son públiques y 15 son quitaes. Destáquense, amás de la Universidá de Utah, la Universidad Brigham Young, asitiada en Provo, y que ye una de les mayores universidaes privaes en Estaos Xuníos, la Universidá del Estáu de Utah y la Universidá del Sur de Utah.
En 1869, la inauguración d'una vía terria que conectaba Utah con otres rexones del país lliberó la rexón del so anterior aislamientu xeográficu y dexó que Utah pudiera espolletar económicamente. Anguaño, diez empreses ferroviaries empresten serviciu de tresporte de carga nel estáu. En 2002, Utah tenía 2.298 km de víes terries, y Salt Lake City ye'l principal centru ferroviariu del estáu. Un sistema de tren llixeru nel valle de Salt Lake, conocíu como TRAX, consiste en dos lineas, rematando dambes nel centru de la ciudá de Salt Lake City.En 2003, l'estáu tenía 68.745 km de carreteres y autopistes, de les cual 1.513 quilómetros formaben parte de la Rede de Autopistas Interestatales de Estaos Xuníos. L'autopista interestatal 15 ("I-15") ye la principal nel estáu, entrando dende Arizona traviesa l'estáu de norte a sur, ya introduzse en Idaho cerca de Portage. Esta autopista sirve a los principales centros demográficos del estáu, xuniendo a St. George y los sos barrios residenciales (comúnmente conocíos como "Dixie") y Cedar City, y depués traviesa'l "Wasatch Front" de norte a sur, per delantre de ciudaes como Provo, Orem, Sandy, West Jordan, Salt Lake City, Layton y Ogden.El aeropuertu con más movimientu de Utah ye'l Aeropuerto Internacional de Salt Lake City.
El primer periódicu de Utah foi'l "Deseret News", publicáu en 1850, ya inda s'atopa en circulación. Otru periódicu importante ye'l "Salt Lake Tribune". La primer estación de radio del estáu foi fundada en 1922, y la primer estación de televisión en 1948, dambes en Salt Lake City, y tamién dambes inda operatives.
En cierta forma, el patrimoniu cultural y l'heriedu hestóricu de Utah remóntanos hasta les edaes en que los dinosaurios gobernaben la tierra; cola so vida y la so muerte, dexaron nel estáu una gran cantidá de fósiles, que faen de Utah un importante centru paleontolóxicu que l'estáu intenta caltener con llugares como'l "Dinosaur National Monument". Les antigües cultures indíxenes, como los anasazi y los indios fremonte, dexaron remanentes del so arte, vida y creyencies esvalixaes al traviés del estáu en petroglifos y ruines de les sos viviendes y llugares de cultu. Esti heriedu cultural manifiéstase en munchos actos festivos y acontecimientos culturales con temática hestórica o relixosa a lo llargo de too l'estáu.
L'heriedu hestóricu de los mormones ye induldable nel estáu. Utah esta llaráu de llugares hestóricos y culturales mormones, que lleven a ensame de turistes hasta l'estáu. Ente les innumberables amueses de la hestoria mormona podemos destacar el Coru del Tabernáculo Mormón ("Mormon Tabernacle Choir"), una de les instituciones corales más prestixoses del mundu, acompañáu davezu pol famosu ya impresionante órganu de 11.623 tubos. Quiciabes la más impresionante amuesa del heriedu mormona podemos vela na Mazana del Templu, que, con ente 3 y 5 millones de visitantes añales, conviértela n'unu de los llugares más visitaos del estáu.Nel apartáu de les artes escéniques, podemos destacar la temporada de ópera del "Utah Festival Opera", que trescurre añalmente a partir de principios de xunetu hasta principios d'agostu nel "Ellen Eccles Theatre" en Logan. En Park City, una de les principales ciudaes turístiques de Utah (xuntu con Moab) celébrase "Artstravaganza" cada agostu con obres al campu y orquestes sinfónicas, el "Park City International Music Festival", y el Festival de Cine de Sundance creáu por Robert Redford en 1983 pa dar una oportunidá a nuevos talentos al traviés del llamáu cine independente, llueñe del mundu de Hollywood. Ye'l festival de cine independente más importante del mundu.Como exemplu de platos típicos de la gastronomía popular de Utah, podemos citar el "fry sauce", un condimento a base de una parte de kétchup y dos partes de mahonesa que se sirve davezu con pataques frites, o la ensalada "jello" fecha con xelatina condimentada, fruta y dacuando cenadories arrallaes.
Utah cuntó a lo llargo de la so hestoria con numberosos residentes o nativos famosos nel ámbitu de la cultura, la ciencia y la política. Podemos citar, ente otros:
L'equipu de baloncestu de la NBA, los Utah Jazz, xueguen na cancha del "Energysolutions Arena" en Salt Lake City. Utah ye'l estáu estaunidense con menor población que tien una fanquicia nuna de les llamaes Grandes Ligas de deporte profesional de los Estaos Xuníos, anque'l Distritu de Columbia tien menor población. L'equipu de fútbol de los "Real Salt Lake" de la MLS xuega nel Rice-Eccles Stadium (anque a partir d'ochobre de 2008 van faelo nun estadiu específicu de fútbol, el Real Salt Lake Stadium), tamién na ciudá de Salt Lake City.
Rudolf Hess
Rudolf Hess o Heß (26 d'abril de 1894, Alexandría, Exiptu - 17 d'agostu de 1987, Berlín, Alemaña) foi un políticu alemán, figura clave de l'Alemaña nazi.
Al entamar la Primera Guerra Mundial taba a puntu d'ingresar na Universidá d'Oxford, pero alistóse nel exércitu alemán como voluntariu del 7 batallón d'artillería bávaru, onde-y dieron la "Cruz de Fierro" por dos firíes, una d'elles grave nel pulmón izquierdu. 
En 1919 conoció a Adolf Hitler nun mitín y un añu depués entró nel Partíu Nacionalsocialista Alemán del Trabayu (NSDAP n'aleman). Formó parte del "Putsch de Múnich" de 1923 y compartió celda con Haushofer y Hitler. Al postreru aidólu a escribir el llibru "Mein Kampf" ("La mio llucha"). En 1925 foi secretariu políticu de Hitler, entamando les sos actividaes polítiques.
Pa 1927 casó con Lise Pröhl. Cinco años depués nomáronlu Presidente del Comité Central Nazi y en 1933 salió elixíu parlamentariu del Reichstag. Cuando Hitler algamó'l poder dieron-y los cargos de cabezaleru del partíu nazi y Ministru d'Estáu, convirtiéndose nel segundu na xerarquía nazi. 
En 1941 apresáronlu nel Reinu Xuníu nun viaxe qu'anguaño ta ensin aclariar. Paez ser que buscaba negociar colos británicos la paz pa que'l réximen nazi pudiera centrase n'atacar a la XRSS, anque esta esplicación nun nunca la aceutó Hitler, que dixo que yera un llocu y un traidor. 
Villaquilambre
Villaquilambre ye un conceyu de la provincia de Llión, allugáu a 5 quilómetros de la capital. La so población en 2006 yera de 15.027 habitantes, distribuíos ente 10 pueblos o pedaníes qu'ocupen unos 53 km².
Faru de Candás
El faru de Candás allúgase, mui cerca del cascu urbanu de la villa de Candás, capital del conceyu asturianu de Carreño, sustituyendo a les señales de sextu orde que se punxeren na costa de Carreño pa sustituyir les fogueres que prendíen los mariñanes del conceyu.
Estatutu Real de 1834
L'Estatutu Real otorgaráse pol rei Fernandu VII al pueblu español n'abril de 1834; y dada la só procedencia permitía un poder absolutu del Gobiernu sobru'l Parlamentu polu que nun prestaba a los partíos d'izquierda y yera fonte contina d'enfrentamientos.
Esti estatutu nun toca nin los dreitos de los ciudadanos nin las funciones de los poderes del estáu, namái regula la convocatoria y la composición de las Cortes y la súa rellación col gobiernu. Ye perconservadore y eillu amuésase na composición del Parlamentu, que seirá bicameral. Seyendo la cámara alta aristocrática y la baxa prauticamente nada representativa. Amás pa fuxire la Pepa camudan los nomes de las cámaras polos de Próceres del Reinu y Procuradores del Reinu, pa l'alta y baxa respeutivamente.
La Cámara alta ta compuesta por bbispos ya Grandes d'España, amás de persones desixnaes pol rei con cálter vitaliciu. Pa ser escoyíu ye requisitu tener el títulu del reinu y'una renta de más de 80.000 reales, tamién valía con ser profesore universitariu ou propietarios de renome.
La Cámara baxa sí ye representativa emperu por un sufraxu enforma restrinxíu, pa votare ou ser escoyíu yera necesariu ser home mayor de 30 años y con una renta superiore a los 12.000 reales. Yera un sistema censitariu y indireutu u votaban namái 16.026 presonas d'una población d'unos 2 millones. 
Las competencias del Parllamentu son muitu pequeñas namái debate los Proyeutos de llei que-yos presenta'l gobiernu, nun tienen aniciativa llexislativa. Únicamente aconceyabase obligatoriamente pa tomare xuramentu al rei y aprebare los impuestos que se recaudaban ca dous años, lu que facía que'l gobiernu tuviera una rellación bienal colas cortes; amás sólu podía pedir nomamientu d'un ministru peru enxamás nomar nin vetar a nengún miembru del gobiernu. La novedá d'esti Estatutu seiría que nesta llei fálase del Presidente'l Gobiernu.
Kim Il-sung
Kim Il-sung (treslliteráu tamién como Kim Il Sung; hangul 김일성, hanja 金日成; pronunciación coreana /ki.mil.s͈ɔŋ/) foi'l xefe d'Estáu de la República Democrática Popular de Corea (Corea del Norte), dende la fundación del Estáu norcoreanu en 1948 hasta la so muerte en 1994. Pente esos años, desendolcó un ferreu sistema políticu de corte comunista, aunque adautao a la idiosincrasia norcoreana y a la so propia visión personal, afitada na nomada ideoloxía Juche. Tres de la so muerte, foi nomáu "presidente eternu" de Corea del Norte. Los cabudaños de nacimientu y muerte de so, son fiestes nacionales nel país.
Il-sung nació como Kim Sŏng-ju el 15 d'abril de 1912, nuna familia campesina y probe. Yera'l mayor de tres hermanos. Al mesmu tiempu, la historiografía norcoreana atribúi-y una ascendencia de revolucionarios y heróicos lluchadores pola llibertá y la xunidá de Corea.
Kim Ung U, buelu del nomáu "Gran Líder", encabezara a mediaos del sieglu XIX a los rebeldes de Pyongyang escontra un barcu de pirates que pretendíen saquear la ciudá. Kim Hyŏng-jik, so padre, formó en 1917 l'Asociación Nacional Coreana, una de les mayores fuercies d'oposición a los invasores xaponeses.
Il-sung medró pente l'arguyu patriu de la Asociación Nacional Coreana de so pa y los aires de revolución de les vecines Rusia y China. Dende mozu, ocupó cargos de responsabilidá n'estremaes formaciones rebeldes coreanes, y la so personalidá y populismu afitáronlu como líder revolucionariu.
Lideró les fuercies coreanes sofitaes pola Unión Soviética pente la Segunda Guerra Mundial escontra Xapón. 
Dempués de la dixebra de la península de Corea (la metá norte embaxo l'auspiciu soviéticu y la metá sur controlada pola coalición aliada), Kim Il-sung foi designáu como presidente de la República Democrática Popular de Corea en 1948. 
El 25 de xunu de 1950, Kim Il-sung entama un ataque escontra la República de Corea (Corea del Sur), col enfotu de "lliberala" del control de los Estaos Uníos y unificar la península coreana. La guerra desenvolvióse hasta l'armisticiu de 1953, afitando unes llendes provisionales ente les dos "corees" a lo llargo del Paralelu 38.
L'armisticiu foi presentáu a la población norcoreana como una "victoria" sobre l'invasor americanu, y marca l'aniciu del desendolcu de la cadarma estatal norcoreana, basada nel sofitu económicu y teunolóxicu soviéticu y de China y políticu del comunismu internacional.
Pente les décades de 1960 y 1970, Kim Il-sung supo rodearse de fieles conseyeros al tiempu que separtaba a los menos afayaízos pal so proyeutu con dos reformes nel aparatu gubernamental en 1956 y 1967. Trataba asina d'afitar el so proyeutu de "paraísu de los trabayadores".
La economía conoz nestos años un gran espoxigue con importantes inversiones na industria pesada y enerxética, na minería y na teunoloxía, siempres al serviciu d'un exércitu descomunal. El desarrollu tien el so reflexu nel urbanismu, y Pyongyang reaparez como una gran urbe de carácter racionalista, inspirada nes grandes ciudaes de la Siberia soviética. Grandes edificios, mausoleos y monumentos, cumplen al tiempu el so papel de motor económicu y propagandísticu. Ye la época na que Kim Il-sung algama les máximes cotes de popularidá poles sos bones rellaciones col mundu "comunista". Los sos logros son asoleyaos enforma pola maquinaria de propaganda prosoviética n'Europa y América. Kim Il-sung desendolca entós el cultu a la personalidá, ye la época en que finxen el términu "Gran líder" (en coreanu: 위대한 수령) pa referise al presidente. Ye tamién el tiempu en que pasa a participar na vida pública el so fiu Kim Jong-il, el "Queríu líder", dempués presidente de l'Asamblea Popular Suprema norcoreana.
A mediaos de la década de 1970, les rellaciones cola Unión Soviética y China entamen a esmolecer. Kim Il-sung asoleya la so visión del comunismu cola ideoloxía Juche y promueve una nueva constitución pa la República, qu'entra en vigor en 1972.
Al tiempu que medra la estructura propagandística interna nel país, el "Gran Líder" entama a allanar el camín pala so sucesión. Kim Jong-il gana protagonismu mientres que so pa derrocha una imaxe d'home afable, de xefe paternal de la revolución coreana.
Na política esterior, Kim Il-sung caltuvo la tensión cola metá sur de Corea. Ye pente los años 80 cuando entama'l desendolcu d'un ensame d'instalaciones nucleares. Éstes, tres de la caída del bloque soviéticu nel entamu la década de 1990, van ser ximelgaes pol gobiernu de Kim Il-sung como amenaza disuasoria que desemboca na primer crisis nuclear d'importancia na península.
En plena crisis nuclear, Kim Il-sung muerre d'un infartu. Yera'l 8 de xunetu de 1994 y el so fíu, Kim Jong-il, asume la xestión de la crisis no que foi l'entamu d'una etapa crítica pa l'estáu norcoreanu.
Kim Il-sung casose dos vegaes. La so primer muyer foi Kim Jong-suk, que morrió en 1949, madre de Kim Jong-il y Shura Kim o Kim Pyong Il, que morrió n'accidente.
Kim Il-sung casóse por segunda vegada con Kim Song-ae en 1962, cola que tuviere cuatro fíos. Además, delles fontes atribúin a Kim Il-sung un fíu bastardu, Kim Hyŏn-nam, nacíu en 1972, y Jang Hyun, adoptáu pola hermana de Kim Jong-il, Kyung-Hee.
Kim Jong-suk
Kim Jong-suk foi la primer muyer de Kim Il Sung y la madre de Kim Yong Il. La so figura foi puesta d'exemplu de muyer revolucionaria pol aparatu de propaganda de Corea del Norte.
Gran Líder
Gran Líder ye'l nome que se-y da en Corea del Norte al primer presidente del Estáu norcoreanu, Kim Il Sung. El términu foi acuñao na década de 1970 pol aparatu de propaganda estatal nel marcu del desenvolvimientu d'una estratexa de cultu al líder.
La denominación de "Gran Líder" foi acompañada de l'afitamientu pente la población d'una haxiografía que-y atribuía a Kim Il Sung una vida de lleenda. Grandes monumentos y semeyes del líder fixéronse omnipresentes en casique toles estayes de la vida pública norcoreana.
Cola muerte, en 1994, del "Gran Líder", el términu siguió acutáo a la figura de Kim Il Sung, mientres que'l so fíu y sucesor políticu Kim Yong Il, foi nomáu "Queríu Líder", con similares usos propagandísticos.
ALSA
ALSA ("Automóviles Luarca Sociedad Anónima") ye un grupu orixinariu d'Asturies dedicáu al tresporte de pasaxeros. 
Creáu en 1923 en Ḷḷuarca, en 1964 entamó a furrular la so primera llinia internacional (Uviéu-París-Bruxeles).
Anguaño tien cásique 1.300 vehículos y 2.850 empleaos.
N'ochobre de 2005 foi mercáu pola inglesa National Express por 670 millones d'euros, anque la familia Cosmen pasó a remanar gran parte del accionariáu d'esta última. 
ALSA conservará la marca n'España, anque fuera d'ella trabayará cola de National Express.
Azarug
Azarug ye una organización xuvenil canaria d'izquierda creyada en 1992 ya integrante del MLNC (Movimientu de Lliberación Nacional Canario), que defende'l socialismu y la independencia de Canaries, ello ye'l drechu d'autodetermín. 
Defínese como una organización independentista d'izquierda revolucionaria, y ente los sos entamos tán l'antiimperialismu, l'ecoloxismu, l'antimilitarismu y el feminismu, asina como la vindicación de la cultura ya identidá canaria ("l'espardimientu, afitamientu y defensa de los valores que constituyen la Identidá Nacional Canaria"). 
El so furrulamientu ye asambleariu, aplicando nel senu de la so organización la democracia direuta, y siendo l'asamblea'l máximu muérganu de toma de dicisiones. Tamién tien un cálter autoxestionariu. 
Robert Falcon Scott
El capitán Robert Falcon Scott (Devonport, cerca de Plymouth, Inglaterra, 6 de xunu de 1868; Antártida, 29 de marzu de 1912) yera un oficial de la marina británica y un esplorador antárticu. Ye famosu polos sos intentos d'algamar el Polu Sur xeográficu, y especialmente pola so última espedición, na que morrió colos sos collacios nel trayeutu de vuelta dempués de ser el segundu n'aportar al Polu Sur. El noruegu Roald Amundsen llegara díes enantes qu'él. Scott ye quiciabis el más famosu héroe de la esploración antártica.
Nació en Devonport, Inglaterra. A los trece años embarcóse nel HMS Britannia en Dartmouth y entamó la so preparación como marineru. Dempués de facer carrera na armada británica, dirixó la Espedición Antártica Nacional que promoviera Sir Clements Markham, que fuera tamién esploraor polar y yera entós el presidente de la Royal Geographical Society. Esta espedición fízose nel barcu Discovery y entamóse en 1900. Nella esploraron el Mar de Ross, descubrieron lo que nomaron la Tierra del Rei Eduardu VII y algamaron un nuevu "sur más llonxanu": 82º 17' S (31 d'avientu de 1902). Nesa espedición diben tamién Ernest Shackleton y Edward Wilson.
Dempués d'eso, Scott volvió pa la Antártida col envís de ser el primeru n'algamar el Polu Sur. La espedición del Terra Nova salió de Londres el 1 de xunu de 1910, y tamién yera prioritaria la investigación científica.
La base de la espedición construyóse en Cabu Evans, na Isla de Ross, dando pal Estrechu de McMurdo. Dende ellí salieron dellos grupos en misiones científiques, ún de los cuales foi pal Polu Sur. Enantes de salir yá sabíen que Roald Amundsen taba fondeáu na Bahía de les Ballenes, na placa de xelu de Ross, y que tamién diba intentar aportar al Polu (cola ventaxa de casi un gráu de llatitú más al sur que Scott). La espedición de Scott emplegó trineos motorizaos (que dieron mal resultáu), caballos manchures (que tampoco yeren lo más afayaízo pa aquelles condiciones) y perros pa tirar de los trineos.
Dempués de los trabayos de preparación de les estaciones d'abastecimientu, el grupu de Scott entamó'l camin pal sur. Atopáronse un tiempu especialmente duru, con temperatures perbaxes. Además, los críticos dicen que la espedición nun taba iguada de la meyor manera; tá dicho que ni los trineos con motor ni los caballos yeren lo meyor, y los homes nun yeren buenos esquiadores ni espertos manexando los perros (gran parte del trayeutu ficiéronlu tirando ellos mesmos polos trineos, y esta yera una práutica habitual nes espediciones britániques). La espedición de Amundsen basábase nel usu de perros y taba formada por meyores esquiadores; teníen otra ventaxa, y yera que'l so interés científicu yera muncho menor, y la so prioridá yera namás dir al polu y volver.
El grupu que intentó la cabera etapa dica'l polu foi'l formáu por Scott, Henry Bowers, Edward Wilson, Edgar Evans y Lawrence Oates. Esta ye otra decisión de Scott mui criticada, porque en principiu falárase de dir namás que cuatro homes. Llevar cinco implica alimentar una boca más; pero quiciabis Scott pensó que la so axuda pa tirar polos trineos diba compensalo.
Dempués de munches dificultaes, el grupu algamó'l Polu Sur, pero atoparon ellí les señales de la espedición de Amundsen, qu'aportara un mes enantes. Los homes, desanimaos, dieron la vuelta pa afrontar un viaxe perdifícil. Delles circunstancies aliáronse contra Scott; ente elles, que una orden dél pa cambiar un plan d'abastecimientu (otra decisión criticada) nun llegó al so destín. Cuandou aportaron al depósitu de comida, nun alcontraron los suministros.
Evans, durante'l camín, vínose abaxo pocu a pocu, y acabó morriendo. Dempués, Lawrence Oates, que perdiera ya l'usu d'un pie pol conxelamientu y padecía otres feríes (delles de cuando sirviera na guerra de Suráfrica) vio que taba parando a los sos collacios, y un día marchó de la tienda pa dexalos solos y que pudieren intentar volver. (Nunca más se alcontró'l so cuerpu, anque sí el so sacu de dormir.) Scott, Wilson y Bowers morrieron na tienda, deteníos por un temporal, cuando taben namás que a 20 quilómetros d'un depósitu de comida.
Alcontraron los sos cuerpos seis meses dempués. L'equipu que los alcontró rescató les anotaciones científiques y meteorolóxiques (que ficieron hasta l'últimu día), y los diarios de Scott. La so publicación causó una enorme conmoción nel mundu anglosaxón, y la espedición convirtióse nuna lleenda épica de les grandes esploraciones antártiques, xunto col viaxe (con un final mui estremáu) qu'Ernest Shackleton fadría en 1914 nel Bergantín Endurance.
Atenéu Obreru de Xixón
L'Atenéu Obreru de Xixón ye una entidá cultural asturiana fundada en 1881 en Xixón col oxetivu d'espardir la cultura y la enseñanza.
La so mayor espansión foi a principios del sieglu XX. Asina, en 1904 abrió la so biblioteca, que llegó a tener cerca de 15.000 volúmenes. Tamién abrió sucursales nos barrios de La Calzada, El Llanu y La Guía. Esta bona dómina finó en 1937 por culpa de la Guerra Civil, que motivó que-yos incautaren los bienes y pesllaren l'asociación. 
Tornó abrir les sos puertes en 1981 gracies al esfuerciu d'un grupu persones, ente les qu'había dellos socios de vieyu. 
El 26 d'ochobre de 1985 inauguraron el so nuevu llocal, na cai Cuadonga de Xixón.
Michigan
Michigan ye un estáu de los Estaos Xuníos d'América. El nome vien-y del Llagu Michigan, que vien de "mishi-gami", que na llingua india de los Chippewa quier dicir "agua grande". 
Según el censu de 2000 la distribución racial en Michigan ye:
La población de Michigan confiésase seguidora de les siguientes relixones:
Afro Celts
Afro Celts (enantes "Afro Celt Sound System") ye un grupu musical que fusiona ritmos modernos (trip-hop, techno, etc.) con ritmos y músiques irlandeses y africanes. Formáu pol productor y guitarrista nomináu a los Grammy, Simon Emmerson, nos sus trabayos discógraficos recueyen colaboraciones de dellos artistes perconocios. 
Tolos discos asoleyaos pola banda ficieronlo col sellu de Peter Gabriel, Real World Records, y hasta la fecha (30 de xineru de 2006) ye'l grupu que más copies vendiera de la discográfica, sacando les propies ventes de Gabriel.
Hasta 2003 yeren conocíos como Afro Celt Sound System pero simplificaronlo como Afro Celts pa que nun fuera mui llargu; d'otra mena, los dos caberos discos asoleyaos, "Pod", una recopilación de nueves mezcles de les cuatro primeres espublizaciones, y el su quintu discu d'estudiu "Anatomic" caltienen el nome llargu. Esta decisión tomose por que al rodiu el mundu son más conocíos entá por "Afro Celt Sound System".
Cuando Afro Celtes entamó a trabayar na metá de los años 1990 la diferencia entre los artistes invitaos a les grabaciones y los miembros del grupu nun existia, pero col pasu del tiempu, dapoco más xente foi asociada a Afro Celt Sound System: "(Notese que'l caberu discu, Anatomic, namás llista como miembros del grupu a Simon, James, Iarla y Martin)"
Web d'Afro Celts en Real World Records
Club de fans d'Afro Celts
Gaita
La Gaita ye un instrumentu de vientu. Va más d'un sieglu, Sachs y Hornbostel llevaron a cabu la clasificación taxonómica de los instrumentos musicales, que ye la comúnmente aceutada dica anguaño. Según esta clasificación, una gaita ye "un aerófonu múltiple de llingüeta con depósitu ausiliar flesible d'aire". Nun procede polo tanto clasificar como gaites dellos instrumentos como la dulzaina o asemeyaos, por más que funcionen con doble llingüeta de caña, o otros como'l launeddas o l'alboka, pol meru fechu de producir soníu continu con respiración circular. Nesi casu nun quedaría otra qu'almitir al fagot como gaita (pol fechu de furrular con payuela doble, nun pasa de ser un punteru mui grande) o al didgeridoo (tamién produz soníu continu siendo una flauta). Ye polo tanto condición sine qua non la esistencia organolóxica d'un odre o fuelle pa falar de gaites.
Ye un instrumentu mui antigu y el so orixen nun tá mui claru, magar que se sabe que ye d'enantes de los primeros cristianos. El primer gaiteru que se conoz foi l'emperaor romanu Nerón del que dicen les fontes que yera utricularius. Nun ye cierto qu'apaezca en dengún llau mención dala a la "tibia utricularis" (gaita en llatín), sinon qu'esto ye una confusión prevocada a medies por Rafael Meré nos sos escritos y repitía por otros autores. Los griegos teníen un doble clarinete llamáu aulos, utilizáu profusamente por otros pueblos como etruscos y romanos. Roma bebió nes fontes de la cultura griega, y traduxeron el términu como tibia. Paez ser por delles menciones que los griegos en dalgún momentu amestaron un odre al aulos, recibiendo esi instrumento el nome d' askaulos (compuestu cola palabra askos que quier dicir sacu, odre). El conocimientu d'esti fechu más la mención a Nerón como utricularius fizo deducir la denominación de tibia utricularis pal instrumentu como traducción del griegu askaulos, pero lo cierto ye qu'esi nome nun apaez con esa forma en fonte clásica denguna.
Los primeros restos arqueolóxicos identificables con un aulos son unos tubos cilíndricos de plata, perforaos a distancies iguales con orificios dixitables, pero ensin restos de fuelle, polo que ye preferible consideralos como aulos ensin más. Estos tubos fueron atopaos na antigua Sumeria, más o menos el territoriu del actual Iraq. Sedríen el trasuntu d'instrumentos más cenciellos realizaos en cañavera.
La pallabra aramea sum·pon·yah', que apaez en Daniel 3:5, 10, 15, traduzse como dulzaina, les tornes más modernes de la Biblia polo xeneral usen la expresión "gaita", más común anguaño. Poro, paez un claru préstamu del griegu symphonia (de sym = llatín cum, y phonia = soníos, col sen de "varios soníos simultánios"). Recordemos que la Y griega sonaba como la Ü alemana o la U francesa, polo que nes adautaciones a otres llingües que nun teníen esi fonema, casu del llatín, tan pronto s'usa la I como la U. Esto s'esplica si tenemos en cuenta que'l cristianismu, nun entamu una mera secta xudía más, pasó a ser adoptáu por determinaes élites acomodaes griegues, polo que les primeres versiones de la Biblia fueron escrites en griego.
Ya na edá media les distintes gaites repartíes pol planeta, taben bien diferenciaes unes d'otres, con distintes morfoloxíes y menes de tocar, considerandose instrumentos diferentes.
Les gaites europées clasifíquense en dos grandes categoríes, gaites atlántiques y gaites mediterránies.
Katowice
Katowice (nome polacu anterior: "Kątowicze", 1953-1956 "Stalinogród" - "Ciudad de Stalin", en checu "Katovice", en alemán "Kattowitz") ye una ciudá de la rexón histórica de Silesia Superior en Polonia meridional, sobre los ríos Klodnica y Rawa.
Dende 1999, Katowice ye la capital del Voivodato de Silesia, y anteriormente fuere la capital del Voivodato de Katowice. Katowice ye la ciudá más importante del Área Industrial de Silesia Superior. Tien una población de 301.834 habitantes (2014), cabezalera d'un área metropolitana de 2.930.800 habitantes (2001).
Ernest Shackleton
El capitán Sir Ernest Henry Shackleton (15 de febreru de 1874 - 5 de xineru de 1922) foi un esplorador anglo-irlandés, famosu sobre too pola so espedición de 1914-1916 nel barcu Endurance.
Nació'n Kilkee, County Clare (Irlanda) nel añu 1874. Estudió nel Dulwich College (Londres), ente 1887 y 1890, y foi oficial de la marina mercante.
En 1901 participó na Espedición Nacional Antártica (National Antarctic Expedition), iguada pola Royal Geographical Society. Esta espedición conozse tamién col nome d"'espedición del Discovery", porque esi yera el nome del barcu nel que diben. El xefe de la espedición yera Robert Falcon Scott, otru esploraor polar perconocíu. Tamién diba nella Edward Wilson, ún de los homes que intentaría algamar el Polu Sur na espedición "Terra Nova" de Scott y morrería nel camín de vuelta col propiu Scott.
En 1902 la espedición Discovery intentó algamar el Polu Sur; Scott, Shackleton y Wilson yeren l'equipu. Nun pudieron llegar, por delles razones. Ente otres, que nun taben bien preparaos; nun yeren espertos colos perros de los trineos nin esquiando. Amás, les espediciones britániques de la época basábanse nel esfuerciu personal y el valor, y nun llevaben comida abonda. Ficieron una nueva marca de "sur más llonxanu" a 82º 17' el 31 d'avientu de 1902, quedando a 857 km del Polu.
Aparte de les penalidaes (a la vuelta sofrieron escorbutu y ceguera de la nieve) dizse que Shackleton y Scott nun pegaben xuntos. Shackleton yera civil, y Scott militar; amás, dizse que Shackleton tenía un calter de xefe "humanu", mentantu Scott yera más bien autoritariu y egocéntricu.
La siguiente espedición de Schackleton iguóla él mesmu y foi'l xefe. Foi la Espedición Antártica Británica (British Antarctic Expedition), de 1907 a 1909, col envís d'algamar el Polu Sur. Tamién la llamen la Espedición del Nimrod (el barcu emplegáu nella) o la Espedición del Sur Más Llonxanu.
Shackleton iguó la so base na Isla de Ross, y viendo lo mal que yos fuera colos perros na espedición del Discovery (anque fuera pola so culpa), llevó caballos (ponis manchures). Pero esto nun salió bien tampoco.
Nesta espedición esguilaron al Monte Erebus, atoparon ú taba'l Polu Sur magnéticu, y alcontraron el pasu del Glaciar Beardmore, que foi la clave pa poder pasar a la meseta antártica de camín pal Polu Sur. Shackleton y los sos collacios foron les primeres presones que cruzaron la Cordillera Transantártica y anduvieron pola meseta. Pero dieron la vuelta cuando taben a 88º 23' S, a namás que 180 km del Polu.
Shackleton volvió pan casa como un héroe y ficiéronlu caballeru. De la espedición Shackleton dixo: "Meyor ser un monu vivu qu'un lleón muertu". La so decisión de dar vuelta tan cerca del so oxetivu considérase un exemplu de mandu intellixente. En realidá, salvaron la vida por mui poco; nun teníen comida abondo, y aportaron al puertu xusto la nueche enantes del día nel que'l barcu tenía la orde de marchar si nun taben de vuelta.
La Espedición Imperial Transantártica (Imperial Trans-Antarctcic Expedition) salió de Londres el 1 d'agostu de 1914. Roald Amundsen ya algamara'l Polu Sur, polo que nun tenía xacíu intentalo otra vegada; l'oxetivu d'esta espedición (tamién nomada "del Endurance" por ser el nome del barcu nel que diben) yera ser los primeros en cruzar el continente antárticu. Dizse que pa buscar tripulantes Shackleton puso un famosu anunciu nel periódicu: "Búsquense homes pa viaxe peligrosu. Paga pequeña. Fríu tremendu. Llargos meses d'oscuridá completa. Peligru costante. Ye duldoso volver sanos y salvos. Honor y reconocimientu en casu d'ésitu." Pero nun tá demostrao qu'esto seya verdá (naide nun atopó'l periódicu col anunciu).
Esta vegada, envede dir a la Islla de Ross (cerca Nueva Zelanda) diben desembarcar na Bahía Vahsel, nel otru llau (cerca Arxentina y Chile), nel Mar de Weddell, y cruzar pel Polu Sur dica la Islla de Ross. Pero cuando taben cerca Vahsel, el xelu atrapó'l barcu (el 18 de xineru de 1915) y nun pudieron aportar a tierra.
Entamó entós la increíble aventura de Shackleton y los sos homes. El barcu foi arrastráu dapoco pola placa de xelu, primero pal Sur y llueu pal Norte. El 1 de mayu fízose de nueche (pa cuatro meses). El 27 d'ochobre Shackleton mandó dexar el barcu, y el 21 de payares el xelu terminó de romper el barcu, que se hundió.
Entós el campamentu entamó a viaxar sol témpanu nel que taben, arrastráu a la deriva pola corriente, porque nun yeren a avanzar a pie. Tuvieron qu'acabar matando y comiendo los perros que quedaben. El 31 de marzu de 1916 el témpanu (que diba fundiéndose según diben pal Norte) rompió, y cásique pierden les barques.
El 7 d'abril vieron la Islla Elefante, y el 9 montaron nes tres barques que teníen con tolo que pudieron llevar. Dempués de lluchar una selmana contra'l mar, aportaron a la islla'l 16 d'abril. Llevaben yá 15 meses atrapaos nel xelu.
Na islla nun había cásique nada que facer, y Shackleton decidió garrar una barca (el James Caird) y dir a la islla de Georgia del Sur, que taba a 1.300 km nún de los mares más peligrosos del mundu. Con otros 5 homes salió'l día 24, y dempués de 17 días de lluchar coles tormentes, nun viaxe que pue considerase cuasi imposible de facer (y más nuna barca de 7m), aportaron a la costa oeste de Georgia del Sur.
El problema yera que la parte onde había xente na isla yera l'Este, onde había estaciones balleneres. Shackleton, Worsley y Crean tuvieron que cruzar les montañes y los glaciares de la islla (que taben completamente inesploraos) y dempués d'un viaxe perpeligrosu de 36 hores seguíes aportaron a la estación de Stromness.
Pa rescatar a los sos collacios de Islla Elefante, tuvieron que facer dellos intentos porque'l xelu nun dexaba a los barcos algamar la islla. Tamién hebo problemes políticos; el mundu taba inmersu na Primera Guerra Mundial, y yera perdifícil alcontrar un barcu que pudiera dedicase al rescate. Al final, consiguieron rescatar a la tripulación de Islla Elefante col Yelcho, un barcu chilenu, el 30 d'agostu de 1916. Pasaren 22 meses dende que salieren de Georgia del Sur dica la Bahía Vahsel.
Nengún de los 28 homes de Shackleton morrió na espedición. Aparte del so valor hestóricu o como aventura, la espedición del Endurance recuérdase comu un exemplu de lliderazgu. Hai que pensar que'l equipu tuvo 22 meses nel xelu, pasando tremendos peligros y penalidaes, ensin muncho que facer. Shackleton consiguió mantenelos a toos xuníos, da-yos rutines y disciplina pa soportar la tremenda preba sicolóxica, iguar los grupos colos homes más afayaízos en cada casu pa que nun chocaren ente ellos (en circunstancies nes que sería perfácil que xurdieren discusiones), y sofitar la so moral pa que nun se viniesen abaxo magar nun saber qué diba ser dellos.
El 5 de xineru de 1922 Shackleton morrió d'un ataque al corazón nel so barcu, Quest, alredor de Georgia del Sur cuando diba pa otra espedición na Antártida. Taben llevando'l so calabre pa Inglaterra, pero la so viuda pidió que lu enterraren en Grytviken, na mesma islla de Georgia del Sur, onde lu enterraron el 5 de marzu.
Coalición Canaria
Coalición Canaria ye una colligación política formada en 1993 qu'aconceya dellos partíos nacionalistes, excomunistes y conservadores canarios. Gobierna la Comunidá Autónoma de Canaries en minoría, tres la ruptura, en mayu de 2005, del pautu que mantenía col Partido Popular dende l'entamu de la llexislatura. Tamién gobierna nos cabildos de Tenerife, La Palma, El Hierro y Fuerteventura. Tien grupu parlamentariu propiu nel Congresu de los Diputaos y nel Senáu.
Los principales partíos políticos que la forman son:
Chunta Aragonesista
La Chunta Aragonesista ("CHA") ye un partíu políticu nacionalista d'izquierdes aragonés. 
Considérense socialistes, ecopacifistes, feministes y humanistes y defenden el drechu d'autodetermín pal pueblu aragonés.
Ye ún de los partíos más implicaos na llucha escontra la política de tresvases del Ebro.
La Chunta Aragonesista ye miembru de la Alianza Libre Europea y de la coalición europea Europa de los Pueblos.
Nafarroa Bai
Nafarroa Bai ("Navarra Sí" en vascu) ye una candidatura conxunta de partíos nacionalistes vascos de la Comunidá Foral de Navarra y dellos independientes progresistes de Navarra. Los partíos que la formen son Aralar, Eusko Alkartasuna, Batzarre y el PNV.
Nes eleiciones xenerales de 2004 consiguió un escañu nel Congresu de los Diputaos, que foi pa Uxue Barkos, cabezaleru de la coalición. 
Convergència i Unió
Convergència i Unió ("CiU") ("Converxencia y Unión" en catalán) ye una federación de partíos nacionalistes de Cataluña, formada por Convergència Democràtica de Catalunya, d'ideoloxía lliberal progresista y Unió Democràtica de Catalunya, partíu democristianu.
Gobernó Cataluña dende 1980 fasta 2003 con Jordi Pujol al frente. En 2003 Artur Mas pasó a dirixir el partíu.
Esquerra Republicana de Catalunya
Esquerra Republicana de Catalunya ("ERC") ("Esquierda Republicana de Cataluña" n'asturianu), ye un partíu políticu catalán con representación, amás d'en Cataluña, nes Islles Baleares, na Comunidá Valenciana (col nome d'Esquerra Republicana del País Valencià) y nel Rosellón francés. Nel Parlamentu Européu ta representáu pol diputáu Mikel Irujo (Eusko Alkartasuna) dientro de la coalición Europa de los Pueblos.
Anguaño'l so cabezaleru ye Oriol Junqueras i Vies y el secretariu xeneral Marta Rovira.
La so organización moza ye "Joventuts d'Esquerra Republicana de Catalunya".
Centro Democrático y Social
El Centro Democrático y Social ("CDS") yera un partíu políticu español d'ideoloxía lliberal. 
Fundolo'l 29 de xunu de 1982 Adolfo Suárez, Presidente del Gobiernu ente xunu de 1976 y xineru de 1981. 
Ente 1995 y 2002 camudó'l nome a "Unión Centrista", anque volvió al vieyu depués del X congresu n'ochobre de 2002. 
Nes eleiciones xenerales del 14 de marzu de 2004 tan sólo sacó 34.101 votos. 
Nel XI Congresu Nacional, en payares de 2005, decidió integrase nel Partido Popular, del que pasaron a formar parte los sos 54 conceyales y 3.000 afiliaos. 
Nel 2007, partiu la integracion nu PP, recuperando las siglas. 
Llista de presidentes d'Andalucía
La Nuestra Tierra
La Nuestra Tierra o La Nuesa Tierra yera un selmanariu llionés fundáu nel añu 2000 y qu'algamó un fondu puxu ya interés ente la mocedá llionés.
Defínese como "Periódico d'información xeneral del País Llïonés" y emplega'l llïonés como principal llingua nes sos páxines, sicasí, inclui delles collaboraciones n'asturianu nos sos artículos d'opinión o trabayos de campu.
Les Noticies
Les Noticies foi un selmanariu asturianu fundáu n'Uviéu en 1996 pola editorial Publicaciones Ámbitu y que s'asoleyó hasta'l 5 de febreru de 2012, cuando apaeció'l so últimu númberu, el 769. Definíase como "Selmanariu independiente d'información xeneral". El director de la dómina final del selmanariu yera Henrique G. Facuriella, que sustituyera a Beatriz R. Viado, que nel so momentu convirtióse na primer muyer asturiana en dirixir un periódicu. 
El númberu 1 del selmanariu Les Noticies salió a la cai el 6 de setiembre de 1996. N'agostu d'esi añu, nel marcu de la Feria Internacional de Muestres d'Asturies, presentóse'l númberu cero con una bultable repercusión: yera'l primer periódicu escritu dafechu n'asturianu desde qu'en 1901 apaeciera en Xixón el primer númberu del selmanariu rexonalista "Ixuxú".
N'aquella presentación en sociedá, l'editor de Les Noticies y primer direutor del periódicu, Inaciu Iglesias, afitó les llinies maestres del proyeutu editorial: «El nuesu compromisu ye colos asturianos, colos nuestros llectores y cola so cultura particular. Esi vínculu éticu vamos a renovalu selmana a selmana hasta consiguir asentar un proyectu a toes lluces necesariu».
L'asociación, encabezada por un grupu d'empresarios, decide profesionalizase y conviértese en Publicaciones Ámbitu S.L., empresa editorial que márcase l'oxetivu de la rentabilidá n'un mercáu entós por esplorar: el de la prensa n'asturianu. Les Noticies nacía asina como'l primer proyeutu profesional de la hestoria de los medios de comunicación en llingua asturiana.
El selmanariu entama la so xera dende'l Centru Européu d'Empreses de Llanera, nel que permanez hasta'l treslláu de la so redacción al centru d'Uviéu. Dende'l so orixe, empréntase na planta del diariu El Comercio en Xixón.
Depués de la desaparición de la edición en papel, continuó existiendo una edición dixital que finalmente dexó de publicase'l 18 d'avientu de 2012.
Dende la so apaición, Les Noticies caltuvo una estructura en cinco columnes y ente 24 y 32 páxines. El diseñu y la distribución en seiciones fuere camudando: el primer exemplar yera en blancu y negru con una distribución en seiciones asemeyaes al d'un diariu. Col tiempu, el periódicu introduz color nes sos páxines primera y cabera, y afita dos grandes seiciones: Actualidá, centrada nel analís políticu, y Sieglu XXI, pa temes de cultura y sociedá.
A falta d'un control de muérganos independientes, la editora de Les Noticies faló dende l'iniciu de la so actividá d'una tirada de 5.000 exemplares y alrodiu 20.000 llectores. Distribuyóse en diversos puntos de venta n'Asturies y tuvo como soscriptores a un cientu centros asturianos del mundu.
Ixuxú
Ixuxú pue ser:
Ixuxú (periódicu)
Ixuxú («Iẍuẍú», na grafía usada daquella na propia publicación) foi'l primer periódicu escritu dafechu n'asturianu. De periodicidá selmanal, entamó a emprentase en 1901 en Xixón y duró hasta 1902. Taba dirixíu por Francisco González Prieto (conocíu lliterariamente como "Pachu'l Péritu") y yera d'ideoloxía ultraconservadora y ultracatólica.
Francisco González Prieto
Francisco González Prieto (1859, Xixón - 1937, Siero), tamién conocíu como Pachu'l Péritu, yera un destacáu personaxe de la cultura asturiana de finales del sieglu XIX y entamos del XX. 
Fundó y dirixó los selmanarios Ixuxú y L'Astur. Tamién foi ún de los fundadores de l'Academia Asturiana d'Artes y Lletres, onde tenía'l cargu d'archiveru-bibliotecariu. Autor d'abondes composiciones en versu, llegó a publicar 4 llibros en llingua asturiana.
Unidad Regionalista de Castilla y León
'Unidad Regionalista de Castilla y León (URCL) ye un partíu rexonalista de Castiella y Llión.
Tien estructures llocales nes provincies de Salamanca, Valladolid, Palencia y Ávila.
Faru de Torres
El faru de Torres s'asitia nel Cabu Torres, nel conceyu asturianu de Xixón.
Trasgu (grupu)
Trasgu foi un grupu folk avilesín. Pioneros del folk asturianu foi'l primer grupu d'esti estilu de la comunidá que asoleyó un trabayu discográficu "La Isla de Hélice". Tamién foi'l primer grupu que mezclara instrumentos tradicionales acústicos, con lletrónicos más modernos comu baxu llétricu o sintetizadores.
Trasgu
El términu trasgu pue facer referencia a:
Piñera
Hai dellos llugares que se llamen Piñera:
Cuatro (canal de televisión)
Cuatro ye una canal española de televisión xeneralista perteneciente al grupu empresarial Sogecable qu'entamó a emitir el día 7 de payares de 2005 por reconversión de la concesión de la canal analóxica nacional pel qu'emitía dende 1990 la canal de pagu del grupu, Canal+. Dende la mesma fecha, la emisión de Cuatro tamién ta disponible en tol país al traviés de la TDT.
En febreru de 2005, el conseyu d'alministración de Sogecable (empresa propietaria de Canal+ y la plataforma dixital Digital+) solicita-y al Conseyu de Ministros d'España'l camudamientu de les condiciones afitaes en 1989 pol Estáu español col enfotu de que se desaniciaren les torgues previstes na llicencia de televisión analóxica cola que desenvolvíase la canal codificada Canal+, y que finxaba ente cuatro y seis hores al día les emisiones n'abiertu.
Depués d'esti pidimientu de Sogecable, los otros concesionarios de llicencies de televisión nacional n'analóxicu (Antena 3 y Telecinco) y en dixital (Net TV y Veo TV) n'España menaciaron con dir a los xulgaos, yá que, sigún ellos, perxudicaba los sos intereses y a la llibre competencia, yá que Sogecable tien el monopoliu de la televisión dixital per satélite y munchos drechos d'emisión del fútbol y de cine. 
El gobiernu de José Luis Rodríguez Zapatero decidió dexar el camudamientu de condiciones na llicencia de Canal+ dellos meses fasta obtener un informe del Conceyu d'Estáu d'España a pidimientu de Sogecable, y, lo más importante, llegar a un alcuerdu colos demás grupos mediáticos. L'alcuerdu llegó al concede-yos un multiplex completu (4 canales) a caún d'ellos depués del apagón analóxicu previstu n'España pa 2010.
Finalmente, el Conseyu de Ministros, depués de recibir l'informe favoratible pa camudar la llicencia a Canal+, decidió en sesión del 29 de xunetu de 2005, camudar les condiciones de la llicencia de Canal+. Decidióse tamién entamar un concursu pa la concesión d'otra llicencia analóxica de TV.
D'esta mena, Sogecable fexo públicu un comunicáu nel qu'anunciaba que na seronda de 2005 Sogecable llanzaría la so nueva canal de TV n'abiertu al traviés de la frecuencia analóxica pola qu'emitía Canal+. El comunicáu tamién aclariaba que Canal+ pasaba a emitise namás que pola plataforma Digital+.
La concesión d'esta llicencia, a pocos años del apagón analóxicu, prevocó delles protestes dende la oposición política al Gobiernu, por mor de la supuesta proximidá ideolóxica ente'l PSOE del presidente Rodríguez Zapatero y el grupu de comunicación PRISA, nel qu'enxértase Sogecable.
El 30 d'agostu de 2005 Sogecable al traviés de la Cadena SER anuncia que Iñaki Gabilondo, la so estrella cimera, direutor y presentador del programa "Hoy por Hoy" demientres los caberos diecinueve años, dexaba la dirección d'esti programa pa ser el presentador del informativu de les nueches de la nueva canal.
A les 20.44 hores (hora de Madrid) del 7 de payares de 2005, Cuatro entama les emisiones.
ISO 3166-2
La ISO 3166-2 ye la segunda parte del estándar de la ISO 3166. Ye un sistema de geocode creáu pa cifrar los nomes de les subdivisiones de los países (entidaes territoriales), así como tamién les árees dependientes. El propósitu del estándar ye tener una serie mundial d'abreviatures curties pa los llugares, pal so usu n'etiquetes de paquetes, envases y otros oxetos similares. Un códigu alfanuméricu curtiu pue servir pa indicar claramente una localización d'una forma más conveniente y menos ambigua que'l topónimu completu.
Orllé
Orllé ("Orlé" en castellanu) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Casu.
Según el INE en 2005 tenía 147 habitantes. Alcuéntrase a 4 km de El Campu, la capital del conceyu y tien una superficie de 33,08 km².
Ta asitiáu a 660 metros d'altor. La mayor parte de la so población dedícase a la ganadería y al turismu. Tovía hai xente que fabrica quesu Casín artesanalmente.
Municipiu
Na antigua Roma, un municipiu (en llatín "municipium") yera una ciudá llibre gobernada polas sus propies lleis, anque los sus vecinos teníen los drechos de ciudadanía romana.
Güei utilizase'l términu pa referise al conxuntu de poblaores d'un territoriu, que puede incluir una o delles poblaciones, rexíu por un muérganu colexiau xeneralmente nomáu ayuntamientu, municipalidá, alcaldía o conceyu, o al mesmu ayuntamientu en sí.
Tennessee
Tennessee (chéroqui: ᏔᎾᏏ "ta-na-si") ye un estáu de los Estaos Xuníos d'América.
Llista de presidentes de Cantabria
¹Hasta 1983, al frente d'un gobiernu provisional y como disidente de la UCD col sofitu del PSOE; dende 1983, independiente nes llistes d'AP.
Partido Regionalista de Cantabria
El Partido Regionalista de Cantabria ("PRC") ye la segunda formación política más vieya de Cantabria (España). L'orixe del partíu alcuéntrase na Asociación para la Defensa de los Intereses de Cantabria (ADIC), fundada'l 14 de mayu de 1976, col oxetivu d'impulsar la vocación autonomista cántabra. En 1978, cuando se pesllaba'l mapa de les pre-autonomíes n'España, del que Cantabria quedó al marxe, nel senu d'ADIC propúnxose la creación d'un partíu rexonalista y independiente pa promover l'autonomía de Cantabria y concurrir a les eleiciones municipales de 1979.
El 10 de payares de 1978, ñacía'l "Partido Regionalista de Cantabria", fundáu por Miguel Ángel Revilla Roiz, Manuel Izquierdo Nozal, José Luis Oria Toribio, Eduardo Obregón Barreda y Juan José García González. 
Dende 2003 el secretariu xeneral del PRC, Miguel Angel Revilla, ye presidente de Cantabria gracies a una coalición col PSOE/PSC.
Congresu de los Diputaos
El Congresu de los Diputaos d'España ye la Cámara Baxa de les Cortes Xenerales, el muérganu constitucional que representa al pueblu español.
Ta compuestu por un mínimu de 300 y un máximu de 400 diputaos. Anguaño'l so númberu ye de 350. El so mandatu dura 4 años. 
IBM
International Business Machines. (IBM) () ye una reconocida empresa multinacional estadounidense de tecnoloxía y consultoría con see en Armonk, Nueva York. IBM fabrica y comercializa hardware y software para computadoras, y ufierta servicios de infraestructura, agospiamientu d'Internet, y consultoría nuna amplia gama d'árees rellacionaes cola informática, dende computadores centrales hasta nanotecnología.
La empresa foi fundada en 1911 como Computing Tabulating Recording Corporation, la resultancia de la fusión de cuatro empreses: Tabulating Machine Company, International Time Recording Company, Computing Scale Corporation, y Bundy Manufacturing Company. CTR adoptó'l nome "International Business Machines" en 1924, utilizando un nome primeramente designáu a un filial de CTR en Canadá, y darréu en América del Sur.
En 2011, la revista "Fortune" clasificó IBM como la empresa númberu 18 nos Estaos Xuníos en tamañu, y l'empresa númberu 7 en beneficios. Globalmente, la empresa foi clasificada como la empresa númberu 31 en tamañu por "Forbes" en 2011. Pol númberu d'emplegaos (más de 425.000") ye la segunda empresa más grande del mundu solu superada por Walmart (en más de 200 países, con ocupaciones incluyendo científicos, inxenieros, consultores y profesionales de vientes). 
IBM alluga más patentes que nenguna otra empresa de tecnoloxía d'Estaos Xuníos, y tien doce laboratorio d'investigación. Denominaos "IBMistas", los sos emplegaos recibieron cinco Premiu Nobel, cuatro Premios Turing, nueve National Medals of Technology y cinco National Medals of Science. Les invenciones famoses de IBM inclúin el caxeru automáticu, el disquete, el discu duru, la banda magnética, el modelu relacional, l'Universal Product Code, el sistema de reserves aérees SABRE, DRAM y el sistema de intelixencia artificial Watson.
A partir del sieglu XIX, desenvolviéronse delles tecnoloxíes que formaríen parte de les compañíes predecesores de IBM. Julius Y. Pitrap patentó la escala de computación en 1885; Alexander Dey inventó'l dial de grabación en 1888; y en 1889, Herman Hollerith patentó la ""Electric Tabulating Machine"" ("máquina eléctrica de tabulación") y Willard Bundy inventó un reló de fichar pa grabar los tiempos de llegada y salida de los emplegaos nuna cinta de papel. El 16 de xunu de 1911, estes tecnoloxíes y les sos empreses respectives fueron fundíes por Charres Ranlett Flint pa formar la "Computing-Tabulating-Recording Company" (C-T-R). La empresa, allugada na ciudá de Nueva York, tuvo 1.300 emplegaos, según oficines y plantes en Endicott y Binghamton, Nueva York; Dayton, Ohio; Detroit, Míchigan; Washington D. C., y Toronto, Ontario. CTR primeramente fabricó y vendió una amplia gama de maquinaria, dende escales comerciales y sistemes pal control d'emplegaos industriales hasta cortadores automatizadas de carne y quesu. Amás fabricaben tabuladoras y equipos pa la xestión de tarxetes furaes, que seríen un elementu clave de los futuros computadores. Col tiempu, CTR centrar nestos equipos y dexaría a un llau la fabricación del restu de los sos productos.
Flint reclutó a Thomas John Watson, de la National Cash Register Company, p'ayudar en conducir la empresa en 1914. Watson implementó "incentivos arrogantes de vientes, un enfoque nos sos servicios al veceru, una insistencia en vendedores bien curiaos con traxes escuros, y un fervor evanxélicu pa inculcar arguyu empresarial y llealtá corporativa en cada emplegáu." El so eslogan favoritu, ""THINK"" ("PIENSA"), convertir nun mantra pa los emplegaos de C-T-R, y once meses dempués de xunise a CTR, Watson convertir nel so presidente. La compañía centrar n'apurrir soluciones de tabulación pa empreses, dexando'l mercáu de productos pequenos a otros. Mientres los primeros cuatro años dempués con Watson en CTR, los ingresos de la empresa dobláronse en demasía, a $9.000.000, y les sos operaciones espandir a Europa, América del Sur, Asia y Australia. El 14 de febreru de 1924, CTR foi renombrada como "International Business Machines Corporation" (IBM), citando la necesidá p'alliniar el so nome con "la crecedera y l'espansión de les sos actividaes."
En 1937, los equipos de tabulación de IBM dexaron que les organizaciones procesaren cantidaes de datos ensin precedentes, con veceros incluyendo'l Gobiernu federal de los Estaos Xuníos, mientres el so primer esfuerzu pa caltener los rexistros d'empléu pa 26.000.000 de persones según el "Social Security Act," y el Tercer Reich, principalmente al traviés del so filial alemán, Dehomag. Amás, en xunu de 1937, Thomas Watson, el presidente fundador de la empresa, tuvo un alcuentru con Adolf Hitler p'aldericar con él les cuestiones del suministru d'equipos, y depués aceptó una distinción que se volvería na so contra: una medaya creada pa estranxeros "que demostraron ser dignos del Reich alemán." Rebosante d'esvástiques y águiles, la medaya confirmaba la contribución de IBM a l'automatización de l'Alemaña nazi. En 1941, Watson devolvió la so medaya, y les tecnoloxíes de la empresa pasaron a ser utilizaes pa suministros arrendaos a Auschwitz y otros campos nazis p'afaer a los prisioneros. 
Mientres la Segunda Guerra Mundial, IBM produció armes portátiles, tales como la Carabina M1 y el Fusil Automáticu Browning. En 1944, completó la construcción de la computadora ""Automatic Sequence Controlled Calculator"" ("Calculadora Controlada por Secuencia Automática"), tamién conocida como Harvard Mark I. Mark I, construyida pa la Armada de los Estaos Xuníos, foi la primer máquina capaz d'executar cálculos complexos automáticamente, y taba basada en interruptores electromecánicos.
En 1952, Thomas J. Watson, Jr. convertir nel presidente de la empresa, terminando casi 40 años de lideralgu del so padre. En 1953, IBM creó'l IBM 701, el primera gran computador basáu en válvules de vacíu, tecnoloxía que substituyó a los interruptores electromecánicos. En 1954 introdució la IBM 650. En 1956, Arthur L. Samuel, del llaboratoriu de IBM en Poughkeepsie, Nueva York, programó un IBM 704 pa xugar a les dames utilizando un métodu pol que la máquina podía "aprender" a partir de la so propia esperiencia. Créese qu'esti ye'l primer programa de "autu-aprendizaxe," una demostración del conceutu de intelixencia artificial.
En 1957, IBM desenvolvió'l primer sistema d'almacenamientu informáticu basáu en discu, llamáu'l IBM 305 RAMAC, y creó el llinguaxe de programación científicu FORTRAN ("Formula TRANslation"). El RAMAC ATOGA ye'l predecesor de los discos duros actuales y taba formáu internamente por cincuenta discos. En 1959, los transistores empezaron a substituir a les válvules de vacíu. Unu de los primeres computadores de IBM basaos en transistores foi'l IBM 7090. Antes d'esa dómina, los computadores utilizáronse principalmente en centros d'investigación y del gobiernu, y nun fueron utilizaos regularmente poles empreses.
A empiezos de los años 1960, IBM empezó a tresformase nuna empresa dedicada puramente a la informática, dexando pasu ente pasu la fabricación d'equipos pa tarxetes furaes y máquines d'escribir. Estes postreres empezar a fabricar a mediaos de los años 1930.
En 1961, Thomas J. Watson, Jr. foi escoyíu como presidente de la xunta, y Albert Lynn Williams convertir en presidente de la empresa. IBM empezó a desenvolver el sistema de reserves Sabre ("Semi-Automatic Business-Related Environment") para American Airlines. Una máquina d'escribir, "Selectric," yera introducida por IBM el 31 de xunetu de 1961, y acabó siendo bien esitosa.
En 1963, los emplegaos y computadores de IBM ayudaron a la NASA cuando taba siguiendo'l vuelu orbital de los astronautes del Proyectu Mercury, y un añu dempués la empresa treslladó les sos operaciones de la ciudá de Nueva York a la so see actual en Armonk. La segunda metá d'esa década vio IBM siguiendo'l so soporte d'esploración espacial, al participar nel Programa Gemini en 1965, el vuelu del "Saturno IB" en 1966 y el primer aterrizaxe d'un ser humanu na lluna en 1969.
El 7 d'abril de 1964, IBM llanzó'l System/360, la primera arquitectura de computadores que dexaba intercambiar los programes y periféricos ente los distintos equipos componentes de l'arquitectura, al contrariu de lo esistente enantes, cuando cada equipu yera una caxa zarrada incompatible colos demás. La orde de crear esta arquitectura partió directamente del xerente de IBM de la dómina, Thomas J. Watson, Jr. El desenvolvimientu del System/360 foi tan costosu que prácticamente llevó a la quebra a IBM, pero tuvo tal ésitu al llanzase al mercáu que los nuevos ingresos y el lideralgu que consiguió IBM al respective de los sos competidores desquitáron-yos de tolos gastos.
Foi tal l'ésitu de IBM de mediaos de los años 1960 que provocó que la empresa fuera investigada por monopoliu. Ello ye que tuvo un xuiciu, qu'empezó en 1969, nel que foi acusada d'intentar monopolizar el mercáu de los dispositivos electrónicos de propósitu xeneral, concretamente'l mercáu de computadores empresariales. El xuiciu siguió hasta 1983 y tuvo gran impactu nes práctiques de la empresa. IBM introduz la Inxeniería en Sistemes Computacionales como un cargu llaboral en 1969.
Mientres los años 1970, IBM plantega otra definición de Sistemes Computacionales.
Siguió creando nuevos dispositivos informáticos. En 1971 creó'l discu flexible y pocu dempués empezó a comercializar predecesores de los actuales llectores de códigos de barres y caxeros automáticos. En 1973, l'inxenieru George J. Laurer desenvolvió'l Universal Product Code.
En 1981, IBM creó'l IBM PC, que ye'l computador personal de más ésitu de tolos tiempos. Esti ésitu nun yera esperáu por IBM, que creó'l IBM PC de forma rápida y mercando componentes de gama baxa a otros fabricantes, cosa que nun fixera hasta'l momentu, por que el IBM PC nun absorbiera parte del mercáu de computadores más potentes de IBM. Amás, el sistema operativu del IBM PC tampoco foi creáu por IBM, sinón que foi contratáu a Microsoft.
Mientres los años 1980, IBM forxó cuatro premiu Nobel. En 1991, la empresa formó Lexmark cuando vendió les sos operaciones d'imprentadores a la empresa d'inversión Clayton and Dubilier, Inc.
El 19 de xineru de 1993, IBM anunció unes perdes de cerca de 8.000 millones de dólares, lo que foi'l récord de perdes, nuna empresa, de tola hestoria de los Estaos Xuníos. Parte d'eses perdes deber a qu'el IBM PC absorbió gran parte del mercáu de computadores más potentes y a que los fabricantes de computadores compatibles col IBM PC cada vez teníen más cuota de mercáu. El gran cambéu en IBM dar en 1993, cuando Louis V. Gerstner, Jr. convertir nel primer executivu d'altu nivel na hestoria de IBM que nun provenía de les sos files. Lou, como se-y conoz, fuera CEO n'empreses de fabricación d'alimentos, pitos y tarxetes de creitu, pero enxamás d'empreses de tecnoloxía. A partir d'entós, IBM empezó a tresformase nuna empresa de servicios, amenorgando la so dependencia económica de la vienta d'equipos. Esti enclín amontóse, especialmente desque en 2002 Samuel J. Palmisano, sucesor de Lou, dexara de dirixir la caña de servicios de IBM pa convertise nel nuevu primer executivu de la empresa. En 2003, alredor del 50% de los ingresos de IBM provienen de la caña de servicios, ente que la vienta d'equipos supon aprosimao'l 30%.
N'ochobre de 2002, IBM adquirió PricewaterhouseCoopers, una empresa de servicios profesionales, por $3.900.000.000. La empresa de consultoría foi absorbida en IBM Global Business Services, aumentando'l tamañu y les capacidaes de la práctica de consultoría de IBM.
El 10 d'avientu de 2004, IBM terminó les negociaciones empuestes a vender la división pa ordenadores personales al grupu chinu Lenovo por 650 millones de dólares n'efectivu y 600 millones más n'acciones (un 19% de Lenovo). Xuntu cola división de PC, Lenovo consigue alredor de 10.000 emplegaos de IBM y el derechu a usar les marques "IBM" y "Thinkpad" mientres cinco año. En 2009, IBM adquirió la empresa de software SPSS Inc., y el mesmu añu, el programa de supercomputación Blue Gene foi premiáu cola Medaya Nacional de Tecnoloxía ya Innovación por Barack Obama, el Presidente de los Estaos Xuníos.
Nel 2011 IBM mercó a la empresa i2 que produz software d'analís visual, el principal llámase Analyst's Notebook que recibió dellos premios como tecnoloxía de punta.
En 2011, IBM ganó atención mundial pal so programa d'intelixencia artificial "Watson," que yera espuestu nel concursu de televisión "Jeopardy!", ganando a dos campeonos notables del programa, Ken Jennings y Brad Rutter.
El inversores de IBM denunciaron a IBM pola cooperación cola Axencia de Seguridá Nacional americana, que causó que'l preciu de les acciones caya dempués de les revelaciones d'espionaxe masivu de la NSA, por cuenta de una cayida d'esportaciones, sobremanera a países como China.
IBM sueli ser descrita como una empresa empobinada a les vientas. Tradicionalmente, munchos de los sos executivos y alministradores principales yeren escoyíos d'ente los sos vendedores. Amás, l'alta y media alministración solía sofitar a'l vendedores que taben en procesu de faer una vienta a veceros importantes.
Col tiempu la empresa foise volviendo más técnica; en 2003, alredor de 178.000 de los 320.000 emplegaos con que cunta IBM yeren parte de la comunidá técnica, y dellos 38.000 taben rellacionaos col software.
Históricamente, l'uniforme de trabayu de los emplegaos de IBM yera un traxe azul con camisa blanca y corbata escura, d'onde vien el nomatu de la empresa, Big Blue ("El Xigante Azul"). Nos años 1990, so Louis V. Gerstner, Jr., IBM anidió les normes referentes a vestuariu y anguaño nun difier d'otres grandes empreses tecnolóxiques. Con respetu a les relaciones llaborales, IBM tradicionalmente aguantó la organización de los sindicatos. Sicasí, los sindicatos representen a dalgunos de los sos emplegaos fuera de los Estaos Xuníos.
Na actualidá, la cultura empresarial de IBM ta siendo un defensor principal nel movimientu de códigu abiertu (""open source"" n'inglés). La empresa tamién ta invirtiendo miles de millones de dólares en servicios y software basaos en GNU/Linux, al traviés del IBM Linux Technology Center, qu'inclúi alredor de 300 emplegaos de IBM que trabayen nel núcleo Linux. IBM tamién llanzó códigos so delles llicencies de códigu abiertu, tales como'l framework multiplataforma Eclís, la llicencia International Components for Unicode (ICU) y el sistema de xestión de bases de datos relacionales Apache Derby, que ta basáu nel llinguaxe de programación Java. Sicasí, la participación de IBM nel movimientu de códigu abiertu causó dellos problemes a la empresa (vease la apuesta sobre l'autoría de GNU/Linux).
En 2005, IBM foi reconocíu como unu de les "20 meyores empreses pa trabayadores que viaxen" pola Axencia de Protección Ambiental de los Estaos Xuníos. El propósitu del premiu foi pa reconocer les empreses na llista "Fortune 500" qu'apurrieron a los sos emplegaos beneficios escelentes p'ayudar n'amenorgar tráficu y contaminación atmosférica.
Sicasí, el pueblu de nacencia de IBM, Endicott, Nueva York, sufrió contaminación mientres décades. IBM utilizó líquidos de llimpieza n'operaciones de montaxe de circuitu impresu por más de dos décades, y seis arrames y fugues rexistráronse, incluyendo una fuga en 1979 de 4.100 galones d'un tanque soterrañu. Estos dexaron tras los compuestos orgánicos volátiles nel suelu y acuíferu de la ciudá. Oligoelementos de compuestos orgánicos volátiles fueron identificaos na agua potable de Endicott, pero los niveles atópense dientro de les llendes reglamentaries. Tamién, a partir de 1980, IBM bombió 78.000 galones de productos químicos, incluyíu 1,1,1-tricloroetano, freón, bencenu, y percloroeteno al aire, provocando supuestamente dellos casos de cáncer ente la xente. IBM Endicott foi identificáu pol Departamentu de Caltenimientu del Mediu Ambiente del Estáu de Nueva York como la fonte principal de la contaminación, anque restos de los contaminantes d'una tintorería local y otros contaminantes tamién fueron atopaos. A pesar de la cantidá de contaminante, los funcionarios estatales nun pudieron verificar si la contaminación hídrica en Endicott hai realmente causáu problemes de salú. Según los funcionarios de la ciudá, les pruebes demuestren que l'agua ye segura pa beber.
Tokio Ohka Kogyo Co., Ltd. (TOK) y IBM tán collaborando pa establecer nuevos métodos de baxu costo pa introducir al mercáu la próxima xeneración de productos de enerxía solar, el módulu de célules fotoeléctriques llamáu CIGS (Copper-Indium-Gallium-Selenide). L'usu de la tecnoloxía de llámina delgada, como la CIGS, promete amenorgar el costo total de les célules solares y amás dexar la so adopción xeneralizada.
IBM ta esquizando cuatro árees principales d'investigación en enerxía solar fotovoltaica: l'usu de les tecnoloxíes actuales pa desenvolver célules solares de siliciu más barates y eficientes, el desenvolvimientu de nuevos dispositivos fotovoltaicos de llámina delgada, dispositivos de enerxía solar fotovoltaica de concentración y arquitectures fotovoltaicas de xeneraciones futures basaes en tales nanoestructuras como puntos cuánticos semiconductores y nanohilos.
Patrón de diseñu
Un patrón de diseñu ye una propuesta d'igua pa una mena de problemes repetíos con frecuencia. Nun ye una igua definitiva, que vaya aplicase direutamente; ye una descripción de cómo solucionar esi tipu de problema, y al aplicar esa igua adautaráse a les circunstancies concretes.
La idea de los patrones de diseñu vien de la estaya de l'arquiteutura y atribúise a Cristopher Alexander. La so idea yera tener exemplos típicos d'igües pa construyir ciudaes y cases.
D'equí, la idea pasó a la informática, y emplégase na inxeniería del software comu una téunica más. Como se dixo enriba, un patrón de diseñu nun ye daqué que pueda traducise direutamente a códigu fonte; ye una propuesta pa un diseñu de software.
N'informática, la fonte más famosa de patrones de diseñu ye'l llibru "", espublizáu en 1994 por Erich Gamma, Richard Helm, Ralph Johnson y John Vlissides. Ye de xuru'l llibru más importante sobre'l tema, y a los sos autores llámaselos "The Gang of Four" (la banda de los cuatro). Poles iniciales d'esa espresión inglesa, el so llibru llámase delles veces cenciellamente "el GOF".
Macedonia (Grecia)
Macedonia (en griegu Μακεδονία, "Makedonía") una rexón de Grecia 
Ver tamién: Macedonia Antigua y Alexandru Magno
Macedonia ye un territroriu del norte de Grecia. Tien llendes con Bulgaria, Ex República Yugoslava de Macedonia y Albania al norte; con Épiru al occidente; con Tesalia y les agües del Mar Exéu 
al sur y con Tracia al este. 
Macedonia, organizáu anguaño en tres rexones alminsitratives ("περιφέρειες"), dividíes en varies provincies ("νομοί") caduna:
Audio Sample
Maja squinado
El centollu ye un crustaceu marín mui preciáu pol so sabor. El so nome científicu, "Maja brachydactyla", alude a les pates curties que tien. Mide ente 85 y 200 mm y algama un pesu d'ente 250 y 3.000 gramos.
Vive nes agües del Atlánticu Norte, d'Irlanda a Guinea y nel Mediterraneu.
L'epítetu específicu "squinado" remanez del nome provenzal de la especie («"squinado"», «"esquinade"», «"esquinado"» o «"esquinadoun"»), rexistráu por Rondelet yá en 1554.
Pa comelu debemos quita-y les pates y partiéndoles con tiñaces o mayándoles con un mazu de madera sobre una tablina. Dempués abrimos el cascu (tamién nomáu "carru") y trociamos l'interior en cuatro cachos. 
Dientro'l cascu suelen ponese güevos cocíos o quesu Cabrales y mecelo too con sidra. Tamién se comercializa dende va dellos años un paté de centollu.
La estadística oficial de la pesca del centollu n'Asturies, sofitada na venta realizada nes rules ye la que vien darréu (fonte: Dirección Xeneral de Pesca Marítima:
Bisuyu
Hai dellos llugares que se llamen Bisuyu:
Antroxu
L'antroxu ye una fiesta na que la xente camuda la so apariencia antroxándose y na que, aprovechando l'anonimatu, acostúmese a facer trastaes y pequeñes chancies a los demás.
Nel antroxu tópense dellos rasgos de vieyes folixes paganes d'iviernu, de cellebraciones griegues de Nisiu o de fiestes romanes.
Na vieya sociedá rural, fuertemente marcada pol cristianismu, el tiempu d'enantes de la Cuaresma la xente mazcarábase como ritu de raigañu paganu y imponíase un tiempu de permisividá que s'oponía a la represión de la sexualidá y a la severa formalidá llitúrxica de la Cuaresma.
N'Asturies, los personaxes más representativos del Antroxu son los Guirrios (conceyos de Llangréu y Samartín del Rei Aureliu) o Sidros (Conceyu de Siero). Nestes fiestes ye típicu un postre asturianu perconocíu: el frixuelu o fayuelu, fechu a base de fariña, lleche y güevos.
Los sitios que destaquen especialmente por tener fiestes d'Antroxu son Rio de Janeiro y Salvador de Bahia en Brasil, Venecia n'Italia, Nueva Orleans y Mobile (Alabama) n'Estaos Xuníos, Santa Cruz de Tenerife, Las Palmas de Gran Canaria, Badajoz, Cádiz, Avilés, Tolosa (Gipuzkoa) Villarrobledo (Albacete) n'España, y Montevidéu n'Uruguái.
N'Alemaña (Colonia,Düsseldorf, Maguncia y Múnich)
son bastante conocíes polos "antroxos", desfiles y boles decoraes, que nel sur d'Alemaña nomanse "fasching".
Świętochłowice
Świętochłowice (pronunciáu: ) ye una ciudá del sur de Polonia con 51.722 habitantes (2014). Dende 1999 asítiase na Voivodina de Silesia. Enantes taba na Voivodina de Katowice (1975-1998). 
Ta dividida en 5 distritos: Chropaczów, Piaśniki, Zgoda, Centrum y Lipiny. 
Los nazis abrieron un campu de concentración nel distritu de Zgoda en 1943. En xineru de 1945 el campu volvió a abrise pola Polonia comunista, y peslló definitivamente en payares d'esi mesmu añu. 
Vicente Díaz
Vicente Díaz González (13 d'avientu de 1948, Sotu'l Barcu), ye un cantante asturianu. Ye ún de los más populares intérpretes d'Asturies gracies a les sos composiciones cencielles y costumistes. Foi candidatu al meyor cantar n'asturianu de los premios de l'Academia de la Música en 2005 por "La Pola de Siero", que compusiera Pepín Robles. En 2009 recibió'l Premiu de la Crítica RPA al Meyor Discu de Música Asturiana, por "Montes Cantábricos".
Vicente Díaz nació n'avientu de 1948 en Los Veneros (Riberas), nel conceyu de Sotu'l Barcu, pero vive dende bien mozo n'Avilés, ciudá na qu'entamó a trabayar como chapista. La so vocación musical entamó bien ceo, de guaḥe. El so entornu animólu a presentase a dellos concursos de tonada asturiana, algamando 17 premios en tres años. 
Consideráu entós l'heriede natural de El Presi, Vicente Díaz entamó un estilu propio, con cantares populares de temática asturiana y folixera ya igües d'estilu 'pop' que-y apurrieren una valoratible popularidá n'Asturies y pente les colonies d'emigrantes asturianos, especialmente n'América. Tien asoleyaos una veintena discos dende 1976, y ye ún de los músicos habituales nes fiestes asturianes con decenes de conciertos cada añu.
Anders Fogh Rasmussen
Anders Fogh Rasmussen (nacíu'l 26 de xineru de 1953) ye anguaño'l primer ministru de Dinamarca. Ye'l cabezaleru parlamentariu del Partíu Liberal (Venstre), que lidera una coalición de dereches col Partíu Popular.
Toli Morilla
Toli Morilla ye un cantautor asturianu.
Nel añu 2010 recibió'l Premiu de la Crítica RPA al Meyor Discu d'Autor del Añu, por "10 canciones de Bob Dylan".
New York Post
El New York Post ye un diariu estaunidense fundáu na ciudá de Nueva York en 1801 por Alexander Hamilton como "New York Evening Post", lo que-y convierte nun de los periódicos más vieyos qu'entá espublízase. En 1933 entamó a asoleyase en formatu tabloide. Dende 1977 pertenez al grupu de medios de Rupert Murdoch.
Ente les décades de 1960 y 2000, el New York Post caltuvo una tirada d'ente 480.000 y 700.000 exemplares. Ye ún de los periódicos emblemáticos del nomáu periodismu mariellu y d'elles encuestes afítanlu como'l menos creíble pente los asoleyaos na ciudá de Nueva York.
Nel so aspeutu formal destaca l'usu ablucante de recursos tipográficos y semeyes. Emplega un llinguax popular y percenciellu, y ye conocío pola probe calidá d'empresión.
Alternativa Popular Canaria
Alternativa Popular Canaria (APC) ye un partíu políticu nacionaliegu d'izquierdes de les islles Canaries. Foi fundáu en 2002.
Anguaño, APC tien representación nel municipiu de Santa Úrsula (Tenerife). 
En 2004 sofitó nes eleiciones al Parlamentu Européu al ensame Europa de los Pueblos, qu'axuntaba a delles formaciones nacionaliegues d'estremaos países y rexones d'España.
K-NalóN
K-NalóN ye un grupu asturianu de hip-hop, concretamente de la Cuenca del Nalón. La so música ye llibre, anque nun especifiquen llicencia, permiten la distribución y reprodución siempres que se-yos reconoza l'autoría.
N'arba
N'arba ye un grupu folk asturianu d'Avilés (España).
N'arba ñaz en 1997, anque'l su orixen entama cuando se xuntaben Miki Llope y Lisardo Prieto pa tocar coles sos flautes dulces temes de Alan Stivell y Gwendal, cuando entá yeren unos mozos estudiantes de bachilleratu. Años depués conocen a Luis Ángel y Israel y ñaz "Piravan" que refundaríase en N'arba cola llegada del gaiteru moscón Xose Ambás. Más tarde tamién pasaríen pol grupu Pablo Viña,Sevi,David Bada,Christian Bada y Gabriel González.
Escudu de Zumaia
L'escudu de Zumaia (conceyu y villa de la provincia vasca de Guipúzcoa, España) , representa la bocana de la ría de Zumaia (la salida del puertu de la villa) con un barcu saliendo a la mar, too ello ta presidío pol escudu d'armes de San Pedru patronu del pueblu y de dellos pueblos mariñanos.
Kurów
Kurów ye una villa del Suresti de Polonia, allugada ente Pulawy y Lublin, averáu al ríu Kurowka. Ye capital de conceyu na provincia de Lublin y en 2005 tenía una población de 2811 habitantes.
Marie-Christine Koundja
Marie-Christine Koundja (1957, Iriba, Biltine) ye una escritora en llingua francesa, política y diplomática de Chad.
Hermann Göring
Hermann Wilhelm Göring (12 de xineru de 1893 en Rosenheim, Alemaña; † 15 d'ochobre de 1946 en Nuremberg, Alemaña) foi dende'l 1933 hasta'l 1945 primer ministru de Prusia y un importante políticu del partíu Nazi dende'l 1922 fasta la fin de la Segunda Guerra Mundial. Cabezaleru de la Luftwaffe, foi xulgáu nos xuicios de Nuremberg y condergáu a pena de muerte en 1946 por aforcamientu pero pescanció suicidase.
Rocha Chimera
Rocha Chimera escritor de Kenia en swahili. Algamó'l premiu Noma en 2000 por "Ufundishaji wa Fasihi: Nadharia na Mbinu".
Tony Blackplait
Tony Blackplait foi un músicu punk que nació'l 24 Mayu de 1963 en Tallinn (Estonia). So pá yera xofer nes misiones diplomátiques de la Unión Soviética, polo que Tony vivió na so mocedá en Londres o Nueva York. El grupu "The Flowers of Romance" nel que toca anguaño toma'l nome d'una banda na que tuvo el famosu músicu punk Sid Vicious.
Arenas
Arenas ye una villa y una parroquia del conceyu asturianu de Cabrales. 
Tien una superficie de 20,15 km², na qu'habiten un total de 882 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones d'Arangas y Arenas. 
La villa d'Arenas alcuéntrase a unos 150 metros sobre'l nivel de la mar, a 3 km de Carreña, la capital del conceyu. Tien el títulu de villa dende 1910 y nella habiten 780 persones. 
Berodia
Berodia ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Cabrales. 
Tien una superficie de 13,51 km², na que habiten un total de 194 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones de Berodia y Inguanzo.
El llugar de Berodia, con 71 habitantes, alcuéntrase a unos 400 metros sobre'l nivel del mar. Ta a 3 quilómetros de Carreña y llégase dende ellí pela carretera CA-2. 
Bulnes (Cabrales)
Bulnes ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Cabrales. 
Tien una superficie de 56,35 km², na qu'habiten un total de 34 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones de Bulnes y Camarmeña.
El llegar de Bulnes, con 22 habitantes, alcuéntrase en plenos Picos d'Europa, a unos 625 metros sobre'l nivel del mar. Ta dividíu en dos barrios, Bulnes d'Arriba o La Villa y Bulnes d'Abaxo o El Pueblu. 
Hasta va pocos años la única manera de llegar al pueblu yera per caleyes. Anguaño, los vecinos tienen un funicular, que tamién s'emplega pa xubir turistes a los Picos. 
Carreña
Carreña ye un llugar y una parroquia, capital del conceyu asturianu de Cabrales. 
Tien una superficie de 19,95 km², na qu'habiten un total de 412 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones d'Asiegu, Carreña y Pandellana.
El llugar de Carreña, con 336 habitantes, alcuéntrase unos 200 metros sobre'l nivel del mar, a 106 km d'Uviéu, la capital del Principáu. 
Po (Cabrales)
Po ("Poo" en castellanu) ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Cabrales. 
Tien una superficie de 10,28 km², na qu'habiten un total de 167 persones (INE 2011) toes elles nel mesmu pueblu. 
El llugar de Po alcuéntrase a unos 180 metros sobre'l nivel del mar, a 1,5 km de Carreña, la capital del conceyu. 
Po
Hai dellos llugares que se llamen Po:
San Roque (Cabrales)
San Roque ye una parroquia del conceyu asturianu de Cabrales. 
Tien una superficie de 20,87 km², na qu'habiten un total de 199 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones de Canales, La Molina, H.ortigueru y La Salce. 
Santolaya (Cabrales)
Santolaya ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Cabrales. 
Tien una superficie de 15,93 km², na qu'habiten un total de 137 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones de L'Escobal, Pandiellu y Puertas. 
El llugar de Puertas alcuéntrase a unos 360 metros sobre'l nivel del mar y nél habiten 66 persones. Puertas divídese nos siguientes barrios: La Braña, El Caparín, Vega, La Cuadra, La Cai Uría, La Plaza, El Cuetu'l Bosque, Paruga, Bártalo, El Carmen, La Güerta, El Caleyón, Las Tilares, El Telar, La Bolerina, El Pedregal, Los Muraos, La Concha, El Colláu Maor, El Ḥorcadín, El Cuetu. Dientro del pueblu hai tres fontes El Corral, La Ḥuente'l Prau, L'Oyu la Ḥuente, amás en Vega y La Güerta hai otres dos fontes de la trayía d'agua que vien de La Pipa. Ta a 4,1 km de Carreña, la capital del conceyu. 
Sotres
Sotres ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Cabrales. 
Tien una superficie de 38,1 km², na qu'habiten un total de 130 persones (INE 2011) toes elles nel mesmu pueblu. 
El llugar de Sotres alcuéntrase a unos 19 km de Carreña, la capital del conceyu. 
Amás ta reconocíu que Sotres ye el pueblu de mayor altitú d'Asturies.
Tielve
Tielve ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Cabrales. 
Tien una superficie de 43,15 km², na qu'habiten un total de 72 persones (INE 2011) y sólu tien el pueblu de Tielve. 
El llugar de Tielve alcuéntrase a unos 690 metros sobre'l nivel del mar, a 11 km de Carreña, la capital del conceyu. Nél habiten 62 persones. 
Luis Chamizo Trigueros
Luis Florencio Chamizo Trigueros (Guareña, Badajoz, 7 de payares de 1894 - Madrid, 24 d'avientu de 1945) yera un escritor español en castellanu y castúo.
Vive en Madrid y Sevilla, u algama'l títulu de bachiller y peritu mercantil. Tres de llicenciase en derechu, torna pa la so ciudá natal.
El 7 d'abril de 1924 ye elexíu circunstancialmente, alcalde de Guadalcanal. Al mes siguiente nómenlu académicu de la Real Academia de Buenas Letras.
Nuberu (mitoloxía)
El Nuberu ye un ser de la mitoloxía asturiana que tamién pue ser nomáu como Xuan Cabritu, al que se-y asocien dellos fenómenos meterolóxicos. 
Suel representase como un ser d'aspeutu humanu mui feu: bocalón, enarcáu, dientes con grandes paletes y prietos, oreyes desabrochaes y güeyos rellumantes, a vegaes con barba y sombreru prietu. A vegaes apaez como nianín y deforme y otres como un home descomanáu, bigardu.
Dizse que ye d'un pais mui lloñe, al paecer Exiptu, nel que vive cola so familia nel altu un monte tapecíu pol borrín. Esti ser viaxa coles ñubes y fai que descarguen rayos y xarazu qu'escentellen les tierres semaes. Dacuando tamién pue tirar culases y pelos de bicerra. Representa fuercies incontrolaes como les truenes y la lletricidá d'elles. A vegaes tamién fai una borrina abondo espesa que fai que los pastores y vaqueiros piérdanse en monte.
Reciten en Gobiendes (Colunga)
Según noticies recoyíes por Aurelio de Llano , el Nuberu "aterrizó" nos siguientes sitios: "Narancu" y "Faru" (Uviéu), "Monte Magdalena, San Salvador, Taxa" (Teberga); "Fresnu" (Grau); "San Xuan de la Piñera, San Martín de Luiña" (Cuideiru); "Celón" (La Puela); "Saliencia" (Ibias); "Maḥada de Cabrales; Maḥada de Merguyines", nel Sueve; "monte Morea" (Llanes) y "Aciera" (Quirós)
Amandi
Amandi ye una parroquia del conceyu asturianu de Villaviciosa.
Tien un enantu de 5,06 km² na qu'habiten un total de 519 habitantes (INE 2011) 
La illesia parroquial, dedicada a Xuan el Bautista, alcuéntrase n'Algara. D'estilu románicu, ta declarada Conxuntu Hestórico-Artísticu. 
Argüeru
Argüeru ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Villaviciosa.
Tien una estensión de 12,4 km² na qu'habiten un total de 557 habitantes (INE 2010). El llugar d'Argüeru s'alcuentra a unos 170 metros d'altuera so'l nivel de la mar, a 10 km de la capital del conceyu. Llégase a elli pela carretera AS-256.
La so fiesta principal ye'l 7 d'agostu n'honor de San Mamés. 
Arnín
Arnín ye un pueblu y una parroquia del conceyu asturianu de Villaviciosa.
Tien una estensiónde 1,24 km² na qu'habiten un total de 9 habitantes (INE 2006). Pesie a pertenecer alministrativamente a Villaviciosa, l'alministración eclesiástica alluga la cabecera de la parroquia na población cercana de Pivierda, en Colunga. La metá de la ponte que da entrada a Arnín marca la dixebra de dambos conceyos, separtaos nesti puntu pol ríu.
L'aldea d'Arnín, na que viven 7 presones, alcuéntrase a unos 80 metros d'altura so'l nivel de la mar, a 16,5 km de la capital del conceyu. Accédese a ella peles carreteres VV-12 y AS-332.
Bedriñana
Bedriñana ye una parroquia del conceyu asturianu de Villaviciosa. Tien una estensión de 8,77 km² na qu'habiten un total de 253 persones (INE 2005).
San Pedru Ambás
San Pedru Ambás ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Villaviciosa. Tien una superficie de 4,24 km² na qu'habiten un total de 138 persones (INE 2011).
Las Estacas
Las Estacas ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Miranda.
Tien una superficie de 14,15 km², na qu'habiten un total de 64 persones (INE 2011) repartíes ente les poblaciones d'Acicorvu, Valbona, Carricéu y Las Estacas.
L'aldea de Las Estacas ta a unos 10 quilómetros de Balmonte, la capital del conceyu. Alcuéntrase al pie del Picu Corona y del Colláu del Muro, per enriba del regatu de Las Dorniellas. A unos 620 metros sobre'l nivel del mar, llégase a ella pela carretera AS-310 dende La Herrería. Nella habiten 24 persones (2009). 
Samartín d'Ondes
Samartín d'Ondes ("San Martín de Ondes" en castellanu) ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Miranda.
Llenda coles parroquies de El L.lamosu, Balmonte y Vigaña d'Arcéu.
Tien una superficie de 9,4 km², na qu'habiten un total de 49 persones (INE 2005), repartíes ente les poblaciones d'Ondes y Samartín d'Ondes y la casería de Las Zraizales.
L'aldea de Samartín d'Ondes ta a unos 10 quilómetros de Balmonte, la capital del conceyu. Alcuéntrase a unos 690 metros sobre'l nivel del mar. Nella habiten 40 persones (2005).
Quintana (Balmonte)
Quintana ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Miranda.
Tien una superficie de 24,55 km², na qu'habiten un total de 178 persones (INE 2005), repartíes ente les poblaciones de L'Abangu, Alcéu, Bueinás, La Coutiella, El Ferredal, Quintana, La Veiga y Villar. 
L'aldea de Quintana ta a unos 14,5 quilómetros de Balmonte, la capital del conceyu. Alcuéntrase a unos 380 metros sobre'l nivel del mar. Llégase a ella pela carretera AS-310.Nella habiten 20 persones (2005).
Vigaña (Balmonte)
Vigaña ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Miranda.
Tien una superficie de 6,36 km², na qu'habiten un total de 32 persones (INE 2011) toes na mesma aldea. 
L'aldea ta a unos 7 quilómetros de Balmonte, la capital del conceyu. Alcuéntrase a unos 650 metros sobre'l nivel del mar.
Montoubu
Montoubo ("Montovo" en castellanu) ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Miranda.
Tien una superficie de 12,02 km², na qu'habiten un total de 23 persones (INE 2011), toes elles na aldea de Montoubo.
L'aldea ta a unos 13 quilómetros de Balmonte, la capital del conceyu. Alcuéntrase a unos 700 metros sobre'l nivel del mar. Llégase a ella pela carretera BE-2 que sal de la AS-227.
Samartín de Llodón
Samartín de Llodón ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Miranda.
Tien una superficie de 8,38 km², na qu'habiten un total de 191 persones (INE 2011), repartíes ente les poblaciones de Casa la Güela, Fontouria, Llongoria, Ouviñana, San Cristóbal, Samartín y Villanueva.
L'aldea de Llodón ta a unos 10 kilómetros de Balmonte, la capital del conceyu. Alcuéntrase a unos 90 metros sobre'l nivel del mar. N'ella habiten 25 persones (2005).
Margalit Matitiahu
Margalit Matitiahu (Tel Aviv, Israel, 1935) ye una escritora israelina n' hebréu y xudeoespañol, descendiente de llioneses. Estudió Filoloxía Hebrea y Filosofía na Universidá de Bar Ilán. Trabayó como locutora de radio y investigadora del xudeoespañol. Tien ganao abondos premios.
Xudeoespañol
El xudeospañol ("djudeo-espanyol" o "djudezmo" na propia llingua, גודיאו-איספאנייול n'hebréu) ye una variedá del español falada polos sefardinos, descendientes de los xudíos espulsaos d'España en 1492. 
A principios del sieglu XX tovía había importantes comunidaes qu'emplegaben el xudeoespañol, principalmente nel norte de Marruecos (u recibía'l nome de "haketiya") y los Balcanes. Anguaño ye una llingua que cuerre el riesgu de desapaecer. Calcúlase que la falen alredor de 150.000 persones, principalmente n'Israel.
Suel confundise col lladín, anque ésta última ye en realidá una llingua con vocabulariu castellanu y sintaxis hebrea, usada namás pa traducir los testos sagraos del xudaísmu. De fechu, una llei aprobada pola Kneset el 17 de marzu de 1996 dio-y el nome de "Autoridad Nasionala del Ladino" al organismu encargáu d'estudiar, protexer y difundir la llingua.
Llista de presidentes de Murcia
Adelgaster
Adelgaster ye'l nome col que se conoz a un supuestu fíu natural del rei asturianu Silu.
El so nome apaez mentáu nun documentu del 17 de xineru de 780 del qu'hai duldes de que sea aunténticu.
Ente los sos actos más notables destaca la creación del monesteriu de Santa María d'Oubona, en Tinéu (Asturies). 
La esistencia d'esti personaxe nun ye mui fiable porque nun hai nengún documentu nin crónica que lu mente y ye poco probable que siendo fíu de Silu nun intentara xubir al tronu a la so muerte. La versión más aceptada diz que ye un inventu de los monxos pa da-y un orixe más noble al monesteriu. 
Anxelu
Ángel Menéndez Blanco, conocíu como Anxelu, (1899 - 1987, Xixón), poeta y monologuista asturianu qu'escribía n'asturianu.
A los trece años principió a trabayar na mina, na Sociedad Hullera Española (S.H.E.) polo que solo pudo cursar estudios primarios. Nel 1929 comenzó a actuar como monologuista en velaes, actuaciones benéfiques y demás actividaes. compaxinó'l trabayu na mina col de carpintiru nun taller pequeñu de la so propiedá.
Casáu con Consuelo Cachero Suárez, natural de Santa Cruz de Mieres, tuvo cinco fíos: Estelita, Ángel, Piedad, María del Rosario y María Consuelo.
Miembru activu del movimientu anarquista asturianu participó na Guerra Civil nel bandu republicanu. 
Dende neñu escribió poesíes y monólogos. Interpretaba les creaciones y organizaba actuaciones en festivales y teatros. Yera amás actor y empresariu. Na década de 1920, publicó su primer trabajo, un librito con tres monólogos y un poema titulado "A mio Asturies". Viviendo en Mieres creó La Gracia artística mierense, un grupo de guitarristas, un caricato y el mismo, con la que alcanzaron el éxito en todas sus actuaciones.
Anxelu recibió en vida munchos homenaxes, ente ellos: Nel 1933 por parte de la Masa Coral y Artística d'Uxo. Nel 1975 nel Teatru Capitol nel III Concursu de Monologuistes Asturianos los monólogos debíen ser suyos. Nel 1977 nomáronlu Personaxe importante del añu en Cualloto. Yá fináu, editóse'l llibru Monólogos, poemes y teatro asturiano, presentáu na Casa de Cultura de Mieres.
Bizkaia
Bizkaia o Biscaya ye una provincia española y territoriu históricu de la Comunidá Autónoma del País Vascu. La so capital ye Bilbao. 
Llenda al oeste cola Comunidá Autónoma de Cantabria, al sur cola provincia de Burgos y el territoriu históricu d'Álava, al este con Guipúzcoa y al norte col Mar Cantábricu. 
Tien una superficie de 2.217 km².
El términu Bizkaia significa "cima" y yera una pallabra mui común antiguamente, sinónimu de l'actual pallabra vasca "bizkar" (bískar; cima). Nel añu 1141 en referencia a la cima del monte Igueldo de San Sebastián, apaez inscritu el siguiente topónimu: "Iheldo Bizchaya" (cima d'Igeldo).
Vizcaya tien 1.135.847 habitantes, siendo la novena provincia española en númberu d'habitantes. La so densidá de población ye de 512,34 hab/km², sólo superada por Madrid y Barcelona.
Lanzarote
Lanzarote ye una islla asitiada nel Océanu Atlánticu, frente a les costes africanes, y que forma parte del archipiélagu canariu (España). La capital de la islla ye Arrecife. Pertenez a la provincia de Les Palmes (Comunidá Autónoma de Canaries).
El nome Lanzarote pue veni-y del marín xenovés Lanceloto Malocello, que la visitó nel sieglu XIV.
La islla de Lanzarote ta dividida en 7 conceyos:
Ormurin langi
Ormurin Langi ye un canciu popular nes Islles Feroe, escrita sobre 1830 por Jens Christian Djurhuus.
Cuenta con 86 versos y ta en feroés y trata sobre'l tiránicu rei Olaf Tryggvason.
L'Antigua
L'Antigua ye un conceyu de la provincia de Llión, na comarca de El Páramu. Ta formáu por 5 pueblos: L'Antigua, Audanzas del Valle, Cazanuecos, Grajal de Ribera y Ribera de la Polvorosa.
Ye un conceyu agrícola, anque tamién tien una importante industria conservera de pescáu, sobre too de salmón afumáu. 
Les fiestes principales celébranse'l 8 de setiembre. 
Joseph Goebbels
Dr. Paul Joseph Goebbels (*29 d'ochobre de 1897 - †1 de mayu de 1945) foi'l ministru de propaganda de Adolf Hitler (n'alemán "Propagandaministerium") na Alemaña Nazi. Foi una figura clave del réxime, conocíu pola so capacidá retórica y de persuasión.
Una famosa cita atribuyía a Goebbels, inda emplegada anguaño abondo ye: ""Una mentira repetida milenta vegaes conviértese nuna verdá""
Antonín Dvořák
Antonín Leopold Dvořák, tamién conocíu como Anton Dvorak (Nelahozeves, 8 de setiembre, 1841 - Praga, 1 de mayu, 1904) foi un compositor checu, posrománticu y nacionalista, unu de los grandes compositores de la segunda metá del sieglu XIX. Ensin perder una amplia proyeición internacional, supo estrayer les esencies de la música de la so tierra (Bohemia). Ensin dulda la ss obra más célebre ye la "Sinfonía del Nuevu Mundu".
Década de 1960
La Década del 1960 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 1960 y el 31 d'avientu de 1969.
Década de 1970
La Década del 1970 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 1970 y el 31 d'avientu de 1979.
Década de 1980
La Década de 1980 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 1980 y el 31 d'avientu de 1989.
Sieglu: Tabla añal del sieglu XX ( Sieglu XIX - Sieglu XX - Sieglu XXI) 
Década de 1940
La Década del 1940 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 1940 y el 31 d'avientu de 1949.
Los años 1940 vieron la mayor parte y l'acabu de la Segunda Guerra Mundial, asina como les sos consecuencies.
Década de 1930
La Década del 1930 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 1930 y el 31 d'avientu de 1939.
Esta década ta siñada pola Gran depresión mundial aniciada nos Estaos Xuníos, la xuba al poder del los fascistes italianos y los nazis n'Alemaña.
Década de 1990
La Década de 1990 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 1990 y el 31 d'avientu de 1999.
Década de los 2000
La Década de 2000 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 2000 y el 31 d'avientu de 2009.
Sieglu: Tabla añal del sieglu XXI ( Sieglu XX - Sieglu XXI - Sieglu XXII) 
Década de 1920
La Década del 1920 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 1920 y el 31 d'avientu de 1929.
Década de 1910
La Década del 1910 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 1910 y el 31 d'avientu de 1919.
Xordania
Xordania ye un país d'Oriente Mediu, que llenda al norte con Siria, al noroeste con Iraq, al sur y al este con Arabia Saudita y al oeste con Israel y los territorios palestinos. Tien accesos a la mar Muertu y al Mar Bermeya.
El territoriu de Xordania ta dividíu en 12 gobernaciones ("muhafazat", en singular "muhafazah"):
Década de 1900
La Década del 1900 foi la que trescurrió ente'l 1 de xineru de 1900 y el 31 d'avientu de 1909.
Kuwait
Kuwait ye un país d'Oriente Mediu que llenda al norte y al oeste con Iraq, al sur con Arabia Saudita y al este col Golfu Pérsicu.
El territoriu kuwaitianu ta dividíu en 6 gobernaciones ("muhafazat", en singular "muhafazah"):
Amerigo Vespucci
Amérigo Vespucci (Florencia, 9 de marzu de 1454 - Sevilla, 22 de febreru de 1512) foi un navegante italianu. 
En 1499 xúntase con Alonso de Ojeda que recibiera l'encuargu de los Reis Católicos d'esplorar en dirección Sur la costa del continente descubiertu por Cristóbal Colón, y entamaron una espedición que zarpó'l 18 de mayu de 1499, na que tamién participó'l cartógrafu Juan de la Cosa. Tres d'esplorar parte de la costa atlántica d'América, foi'l primeru que llegó a la conclusión de que se trataba d'un continente nuevu y non d'una parte d'Asia como cuntaba Cristóbal Colón. 
Como homenaxe al so descubrimientu, el cosmógrafu alemán Martin Waldseemüller dio-y en 1507 el nome d"'América" al nuevu continente.
Cerrcë
Cerrcë ("Црнце" o "Crnce" en serbiu) ye'l nome n'albanés d'un pueblu allugáu cerca d'Istok, en Kosovo (Serbia), onde nació Ibrahim Rugova.
Ariel (Shakespeare)
Ariel, espíritu servil del magu Próspero en The Tempest de William Shakespeare. Ta obligáu a servilu por rescatalu de Sicorax, qu'antes habitaba la isla. Ariel, como Puck en "A Midsummer Night's Dream", confunde coles sos canciones a otros personaxes.
El nome ye una variación de la palabra "aire". Esti nome foi dau a otros espíritus en munches obres lliteraries. Alexander Pope vuelve a usalu en The Rape of the Lock.
Nena Daconte
Nena Daconte (amás de personaxe de Gabriel García Márquez), dúu español formáu pola cantante madrilana Mai Meneses (concursante d'Operación Trunfu)
La so música amesta'l pop-rock clásicu, y fala d'esmolecimientos como l'amor, la soledá y la gueta d'ideales. 
Mai Meneses
Mai Meneses (Madrid, 4 de xineru de 1978), cantautora española.
Ye la fía menor de seis hermanos. Estudió derechu y trabayó como ausiliar alministrativa. Presentóse al concursu Operación Triunfo, editó un single en solitariu llamáu "Vuelve" y colaboró nel discu "Soy capaz & Pequeñas cosas" d'Inma Serrano.
Alphonsus de Guimaraens
Afonso Henrique da Costa Guimarães, conocíu como Alphonsus de Guimaraens
(*24 de xunetu de 1870, Ouro Preto, Minas Gerais - †15 de xunetu de 1921, Mariana, Minas Gerais) yera un escritor (poeta) Brasileñu en portugués y francés.
Llorgozana
Llorgozana ("Logrezana" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Carreño, con una superficie de 11,28 km². En 2011 vivíen nella 360 persones. 
Compónse de los barrios de Sebades, El Monte, Cabovilla, La Granda, La Llegua, L'Arena, Posada, Castiello, El Fundial, La Menudina, La Machina, Lloral, El Pedregal, La Barrera, Llantero, La Barca, El Cantu, La Cavada y El Cardosu.
Ente los nativos de Llorgozana destaquen el pintor Juan Carreño Miranda y Antón de Marirreguera, el primer escritor n'asturianu conocíu.
Michelle Branch
Michelle Jacquet DeSevren Branch (Phoenix, Arizona, 2 de xunetu de 1983) ye una cantautora y guitarrista d'Estaos Uníos.
Entamó a escribir bien moza y trabayó per dellos pubs hasta asoleyar el discu "Broken Bracelet" nel añu 2000. Firmó un contratu con Maverick Records de Madonna y espublizó'l discu "The Spirit Room", en 2001. 
Þórbergur Þórðarson
Zorbergur Zordarson ("Þórbergur Þórðarson" n'islandés) (Hala í Suðursveit, 12 de marzu de 1889-Reykjavík, 12 de payares de 1974) yera un escritor y esperantista d'Islandia.
Ambás
Hai dellos llugares que se llamen Ambás:
Collao
Collao ye una aldea y una parroquia del conceyu asturianu de Siero, de 474 habitantes, que se reparten ente les poblaciones d'El Cirgüeyu, El Gordón, Fuentemil, Llorián y La Quintana'l Sol. 
Les fiestes patronales, n'honor a San Cristóbal, celébrense cada añu'l primer domingu del mes de xunetu. Asociáu históricamente al trabayu mineru, antiguamente Collao tenía varies empreses y factoríes testiles y d'alimentación, magar qu'anguaño la so actividá econónima ta amenorgada enforma.
Los edificios más singulares de Collao son la Ilesia de San Cristóbal, les antigües Escueles Públiques (convertíes agora en centru social) y la Fuente Veneros. Tamién esisten numberosos hórros, más o menos conservados.
Anguaño en Collao esisten dos asociaciones de calter social y cultural. La más antigua ye la Sociedá de Festexos, que cada añu organiza les fiestes patronales. La otra ye l'Asociación de Vecinos, que tien la sé nes Escueles de Collao.
O'funk'illo
O'funkillo ye un grupu musical sevillanu que sigún los sos propios miembros faen "Funky andaluz embrutessío". El so nome sal d'amestar la espresión del dialeutu sevillanu "ojú quillo" col términu funk, principal estilu de la banda. Aparte del funk, O'funk'illo usa una gran variedá d'estilos nes sos composiciones, dende'l metal al flamencu, pasando pol reggae.
En 1997 los miembros de O'funk'illo trabayaben embaxo'l nome de Motherfunkers, faciendo versiones. El grupu foi bien acoyíu, y entamaron a componer col nome d'O'funk'illo. Col tiempu, el grupu consiguió consolidase, formando parte del cartel de dellos festivales musicales importantes, como Viñarock o Espárrago Rock y abondos conciertos en solitariu per toa España. El so caberu trabayu ta teniendo una especial acoyida, tanto nel públicu, como nos medios. Los sos "fans" nómense a ellos mesmos "funkáticos".
En febreru de 2006 el grupu acabó disolviendose.
Turbina
La turbina ye una máquina térmica que tresforma l'entalpía d'un gas o llíquidu nun movimientu xiratorio. Hai dos tipos principales, turbines industriales y aeronáutiques. Esti artículo ta empobináu a les primeres. Para les turbines aeronáutiques, ver motores d'avión.
Les turbines industriales úsanse, principalmente, pa mover alternadores na xeneración d'enerxía llétrica. Tien otros emplegos más minorizaos, como l'accionamientu d'héliz de barcos (anguañu, cuasi sustituíu dafechu polos motores diésel), accionamientu de compresores pa fornos altos, etc.
La cimera división provién del tipu de tresformación enerxética que se produz. Nes turbines hidráuliques, solo esiste camudamientu dela enerxía mecánico. Asina, nun hai trasferencia de calor. Nes turbines de les centrales hidráuliques, la enerxía que l'agua lleva en forma de velocidá al cayer pela tubería forzada se cede a l'exa de la máquina. Los principales tipos de turbines hidráuliques son Pelton, Kaplan y Francis. Les turbines eóliques pueden incluyíse nesta estaya.
Nel restu turbines, la trasferencia d'enerxía ye en forma d'enerxía mecánico y térmico a la mesma vegada. Hai dos tipos principales, las de gas y las de vapor. 
Les turbines de gas son motores de combustión interna. Un combustible (xeneralmente, gas natural) ye quemáu nuna cámara de combustión con aire precomprimíu proveniente d'un compresor accionáu pola propia turbina. Posteriormente, los gases producíos impacten nos álabes dela turbina, faciéndola xirar. Les turbines de gas trabayen col nomáu ciclu de Brayton.
L'enerxía los gases d'escape deles turbines de gas emplégase pa producir vapor neles calderes de recobramientu de los ciclos combinaos; delles coxeneraciones empleguen turbines de gas. Nesti casu, tamién se xenera vapor col calor delos gases d'escape.
Nes turbines de vapor, el vapor a alta presión producíu nuna caldera de carbón, fuel oil, de recobramientu o reactor nuclear, mueve los álabes de la turbina. Asina, trátase d'un motor de combustión esterna. Les turbines de vapor trabayen nel ciclu de Rankine. Suel haber tres partes, les turbines d'alta, media y baxa, siguiendo'l movimientu del vapor dende la caldera. Les turbines d'alta y media suelen compartir la carcasa.
El principiu físicu que desplica'l funcionamientu d'estos motores ye la llei d'Euler. Esta llei matemático rellaciona los camudamientos en velocidá del fluíu al atravesar la máquina col par motor que se y-da. La velocidá absoluta d'un fluíu al pasar pente los álabes de la turbina ye la suma de la velocidá d'arrastre (velocidá del mesmu álabe) y la velocidá relativa respective al álabe. Relacionando los valores de velocidá a la entrada y la salida, apúrrese'l valor de par motor apurríu a la máquina. Úsense abondo los triángulos de velocidá, que reflexen los valores de velocidá d'arraste, relativa y absoluta. Hai que notar que la fórmula d'Euler sólo da'l valor de par que se-y apurre a la máquina, no como se trasfiera l'enerxía. Asina, úsase pa tolos tipos de turbines, térmiques y hidráuliques.
El principiu físico que esplica'l funcionamientu de los compresores ye'l mesmu, pero a l'inversa. A la máquina se-y da un par per aciu d'un motor esterno. El fluíu, al dir pasando pente los álabes, va ganando presión y temperatura.
Los álabes son perfiles aerodinámicos que reciben el fluíu y lo faen camudar de velocidá (presión tamién, nelos álabes de reacción), absorbiendo la so enerxía. Van calaos a l'exa, formando les llamaes ruedes o etapes. Hailos de reacción, nos que'l fluíu s'espande y cambia de velocidá, y d'acción, nos que'l fluíu nun camuda de presión. Nesti tipo d'álabes esiste una serie d'alabes fixos intermedios, calaos a l'estator dela máquina, que formen unes etapes (toberes) onde s'espande'l fluíu que llueu incide nos álabes móviles. Xeneralmente, les turbines tiene los dos tipos d'álabes. Asina, nuna turbina de vapor típica de central térmica, esiste una serie de etapes de acción caberes, formando la rueda Curtis, trés la que siguen los álabes de reacción. Tamién ye perhabitual que s'empleguen unos álabes intermedios fixos, los álabes directrices, cola maxín de guiar al fluíu (al pasar pente ellos nun ocurre denguna tresformación enerxética) pa que incida correutamente na siguiente riestra d'alabes. El conxuntu rueda móvil con álabes directrices o toberes llámase etapa.
Los sistemes ausiliares más importantes son el sistema de llubricación, el de regulación de velocidá y el sistema de selláu de vapor (como ye llóxico, en turbines de vapor), pa que nun fuxe vapor a l'esterior. 
La regulación de velocidá ye con aceite hidráulico, que abre o pieslla les válvules d'admisión poles qu'entra l'agua, aire o vapor emplegáu. Ye perimportante la rellación ente los camudamientos de velocidá y los de potencia, que regúlense col estatismu de la máquina. Con estos axustes contrólense les variaciones de frecuencia na red llétrica.
Entalpía
La entalpía ye una magnitú físico qu'indica'l valor de tola enerxía d'un fluíu. Ye'l resultaú d'amiestar la enerxía mecánico (presión y velocidá) a la enerxía interno, que depende de la temperatura.
(Simbolizada como H, tamién nomada conteníu de calor) ye la suma de la enerxía interna de la materia y el productu del so volume multiplicáu pola presión. La entalpía ye una función d'estáu cuantificable; la entalpía total d'un sistema nun puede midise directamente, pero sí los cambeos d'entalpía d'un sistema. La entalpía namás se puede aplicar a cuerpos a presión constante.
Luís de Camões
Luís Vaz de Camões o Camoens, lliteratu portugués (10 de xunu de 1524 – 10 de xunu de 1580), bramente consideráu como'l mayor poeta en llingua portuguesa; tamién escribió dellos sonetos en castellanu.
La so biografía nun ye conocía con bayura. Naciera en Lisboa hacia 1524, d'una familia llegada del norte (Chaves), pero nun son datos seguros pa los sos biógrafos. Los defensores d'esa teoría consideren a Simão Vaz de Camões padre y a Anna de Sá e Macedo madre del poeta. Pela vía paterna, Camões taría emparentáu asina col trovador gallegu Vasco Pires de Camões y pola parte de la má col navegante Vasco de Gama.
Vivió un tiempu en Coimbra, a ú frecuentara les aules d'humanidaes nel monasteriu de Santa Cruz. Per embargu, pesie a que conozse la esistencia d'esi tíu, Bento de Camões, nun hai prebes del pasu'l poeta por Coimbra. 
Llevó una vida bohemia en Lisboa. Se-y atribúin dellos amores, nun sólo con dames de la corte, sinon hasta cola propia infanta doña María, hermana del rei Manuel I de Portugal. En 1553, tras tar presu por una griesca, cola pa la India, lo que ye ún de los fechos de la so vida documentaos enforma. Ellí, afitose na ciudá de Goa aú escribiere bona parte de la so obra.
Entamó la vuelta pa Portugal, pero nel retornu a Portugal, un naufraxu énte les costes de Mozambique obligo-y a quedase nel país africanu. Foi en Mozanbique onde lu atopó el so collaciu Diogo do Couto, alcuentru que'l lliteratu relata na so obra: "Tan probe que vivía de los amigos". Foi Diogo do Couto quien-y pagó'l viaxe a Lisboa, aú llegó a la fin en 1569.
Probe y enfermu, llogró espublizar Os Lusíadas en 1572 gracies a les influyencies de dellos collacios próximos al rei Sebastián I de Portugal. Pero tamién l'asoleye d'Os Lusíadas ta arrodiada de misteriu: hai dos ediciones del mesmu añu y nun se sabe cuala foi la primera. Pa entós, Camoes recibe una pequeña pensión polos servicios prestaos a la patria, pero nun ye suficiente pa que'l lliteratu salga de la probeza.
La obra lírica de Camões foi espublizada póstumamente (rabaron-y el volume aú les guardaba), y nun hai alcuerdo pente los editores no que cinca al númberu de sonetos atribuyíos al poeta. Hai delles ediciones líricas atribuyíes a Camoes, pero nun hai dafechu certeza sobre la autoría de bien delles.
Morrió en Lisboa el 10 de xunu de 1580 y un collaciu pago-y la sepultura. La llápida, allugada posiblemente na redolada del conventu de Santa Ana en Lisboa, perdiose nel terremotu de Lisboa de 1755, polo que inórase'l llugar esautu de los sos restos mortales, y que nun tan en dengún de los dos túmulos oficiales que-y tan dedicaos anguaño nel conventu de los Xerónimos en Lisboa y nel Panteón Nacional.
La so obra ta considera como la cume de la poesía en portugués, asitiada ente'l clasicismu y el manierismu. Dellos de los sos sonetos, como , ye una anuncia del barrocu pol usu que fai de les paradoxes.
"Os Lusíadas", pela so parte, ye una de les obres cimeres de la lliteratura europea, y ta considerada como la gran obra en llingua portuguesa. 
Oriente próximu
L'Oriente Próximu ye la rexón del Oriente más cercana a Europa. Nun hai acuerdu dengún sobre l'afitamientu de les sos llendes, pero nel so usu más restrinxíu identifícase con Asia suroccidental y los países de Turquía, Xipre, Siria, El Líbanu, Palestina, Israel, Xordania, Arabia Saudita, Iraq, Irán, Kuwait, Baḥréin, Qatar, Emiratos Árabes Xuníos, Omán y Yemen. 
Suel allugase nel nomáu Oriente Mediu, anque dengún de los dos términos ta perfechamente definíu. 
Xulio Vixil
Xulio Vixil Castañón escritor asturianu nacíu nel conceyu de Bimenes. 
Llicencióse en Filoloxía Hispánica na Universidá d'Uviéu. En 1987 ganó'l concursu de poesía de l'Academia de la Llingua Asturiana y en 1992 el concursu de creación lliteraria Lorenzo Novo Mier, tamién de l'Academia. Estos dos premios dieron-y un gran nome dentru de les lletres asturianes. En 1993 espubliza "Silvia la Negra" (Ed. del Norte), un llibru de rellatos pol que-y conceden el Premiu Xardón de la Editorial Azulcel. Recientemente tien espublizada la so última novela "L'inmoral" (Ed. Trabe), que representó otra sospresa nel mundu lliterariu asturianu.
A parte del so llabor lliterariu tamién participa nes revistes Lletres Asturianes y "Lliteratura" y tien un programa na emisora Radio Sele. 
Navia (dixebra)
El términu Navia pue facer referencia a:
Maine
Maine ye un Estáu de los Estaos Xuníos, na rexón de Nueva Inglaterra. 
Ogg
Ogg ye un formatu de ficheru contenedor multimedia, desendolcáu pola Fundación Xiph.org y ye'l formatu nativu pa los códecs multimedia que tamién desendolca Xiph.org.
El formatu ye llibre de patentes y abiertu lo mesmo que tola teunoloxía de Xiph.org, diseñáu pa dar un altu grau d'eficiencia nel "streaming" y la compresión de ficheros.
Los ficheros terminaos na estensión ".ogg" pueden ser de cualesquier triba de ficheru "'Ogg", audio o vídeu, darréu que'l so usu ta llibre de patentes
Wikipedia usa Ogg Vorbis pa los ficheros d'audio.
Multiplataforma
Multiplataforma ye un términu usáu n'informática pa indicar la capacidá o carauterístiques de poder trabayar o caltener una interoperabilidá de forma parecida en diferentes sistemes operativos o plataformes. Por exemplu la posibilidad d'usar un programa o software determináu en sistemes Windows y GNU/Linux.
Hai dellos llinguaxes de programación que valen pa facer aplicaciones multiplataforma como Java, C++, ente otros, pero polo xeneral necesiten que'l códigu fonte seya recompiláu pa funcionar en plataformes distintes.
Exemplos d'aplicaciones multiplataforma seríen: OpenOffice, Mozilla Firefox, phpBB, etc.
Les aplicaciones web son consideraes "'multiplataforma" ya que son independientes del sistema y del navegador col que s'acceda. Esto nun siempre ye asina ya que por exemplu una web fecha con Macromedia Flash o con etiquetes non estándar que nun rendericen en tolos navegadores bien nun puede ser considerada multipaltaforma. Una aplicación web multiplataforma sería accesible al mesmu tiempu dende Mozilla Firefox, dende un navegador Braille o desde un teléfono móvil o PDA.
Restolador web
Un restolador web o navegador web, ye una aplicación software que permite al usuariu recuperar y ver documentos d'hipertestu, polo xeneral fechos en HTML, dende servidores web de too'l mundu al traviés d'Internet. Esta rede de documentos nomase World Wide Web (WWW). Los documentes nun tienen que tar obligatoriamente nun servidor, tamién puede accedese a los documentos de la propia máquina del usuariu. Los navegadores d'anguañu permiten amosar o executar: gráficos, secuencies de videu, soníu, animaciones y programes de tou tipo amás del testu y los hiperenllaces.
Los documentos que s'amuesen, nomaos "páxines web", tienen "hiperenllaces" que encadenen una porción de testu o una imaxe a otru documentu, normalmente rellacionáu col testu o la imaxe.
El seguimientu d'enllaces d'una páxina a otra, ubicada en cualisquier computadora conectada Internet, ye lo que nomamos "navegación"; que ye de donde sal el nome de navegador.
El primer restolador, desarrolláu nel CERN a fines de 1990 y entamando 1991 por Tim Berners-Lee, yera bastante sofisticáu y gráficu, pero namás valía pa estaciones NeXT. 
El restolador Mosaic, que valía nun primer momentu pa entornos UNIX sobre X11, fue'l primeru que llegó a estendese gracies a que'l NCSA preparó de secute versiones pa Windows y Macintosh. D'otra mena, poco más tarde entró nel mercáu Netscape Navigator que superó aína'n capacidaes y velocidá a Mosaic. Esti navegador tien la ventaxa de funcionar en cuasi tolos UNIX, así como en entornos Windows. 
El popular restolador web de Microsoft, Internet Explorer, anque salío tarde al mercáu de los restoladores web, consiguió desbancar al Netscape Navigator ente los usuarios de Windows. Nos caberos años vívese una auténtica esplosión del númberu de restoladores, qu'ufierten cada vegada más integración col entornu de ventanes nel que trabayen. Netscape Communications Corporation lliberó el códigu fonte del so restolador, ñaciendo asina el navegador Mozilla. 
Finalmente Mozilla reescribiose dende cero tras decidise a desarrollar y usar como base un nuevu conxuntu de widgets multiplataforma basáu en XML namáu XUL y esto fizo que tardara bastante más de lo previsto en espublizase, apareciendo una versión 1.0 de gran calidá y pa munchísimes plataformes y idiomes al tiempu'l 5 de xunu de 2002 (esta versión 1.0 de Mozilla fue'l primer navegador n'asturianu).
A fines de 2004 aparez nel mercáu Mozilla Firefox, una rama de desarrollu de Mozilla que pretende facese con parte del mercáu d'Internet Explorer. Ye un navegador más llixeru que'l so hermanu mayor.
La comunicación entre'l servidor web y el restolador faise al traviés del protocolu HTTP, anque la mayoría de los restoladores soporten otros protocolos como FTP, Gopher, y HTTPS (una versión cifrada de HTTP basada en SSL).
La función principal del restolador ye descargar documentos HTML y amosalos en pantalla. Anguaño, amás d'esti tipo de documentos rendericen col mesmu imáxenes, sones y dellos casos vídeos (streaming) en dellos formatos y protocolos. Amás, pueden almacenar la información nel discu o facer marcadores de les páxines más visitaes o preferíes.
Dalgunos de los restoladores web más populares vienen no que vien nomándose una "Suite". Estes "Suites" traen varios programes integraos pa lleer noticies d'Usenet y corréu lletrónicu al traviés de los protocolos NNTP, IMAP y POP.
Los primeros restoladores web sólo soportaben una versión mui simple de HTML. El rápidu desarrollu de los restoladores web privativos llevó al desarrollu de dialeutos non estándares de HTML y a problemes d'interoperabilidá na WWW. Los más modernos (como Amaya, Mozilla, Opera y versiones recientes d'Internet Explorer) soporten los estándares HTML y XHTML (entamando con HTML 4.01, los que deberíen vese igual en toos ellos).
Los estándares web son espublizaos pol World Wide Web Consortium.
Restoladores web basaos en testu:
Primeros restoladores (que ya nun tán en desarrollu):
Corréu electrónicu
Corréu electrónicu, o e-mail (anglicismu), ye un serviciu de rede pa unviar y recibir mensaxes ente usuarios al traviés de sistemes de comunicación lletrónicos (normalmente por Internet). Esto fai que seya mui útil comparáu col corréu ordinariu, porque ye más baratu y rápidu.
Inventólu Ray Tomlinson en 1971. D'aquella ya hubiera un sistema de mensaxería en cada computadora (que yera compartida por varios usuarios), pero nun había ún que permitiere unviar mensaxes a otra computadora d'una rede. Tomlinson elixió l'arroba (@) como divisor ente'l usuariu y la computadora na que s'abelluga la caxina de corréu porque n'inglés @ dizse "at" (que pue tornase en "en"). Asina, usuariu@dominiu.com lleeríase "usuariu en dominiu.com".
Nos últimos tiempos tán saliendo estremaos tipos d'unvios qu'afecten a la seguridá/veracidá de la conexón al traviés d'esti mediu. Nesti sen, los medios más emplegaos son los virus y troyanos y los bulos o engaños; los primeros infecten los ordenadores al traviés de ficheros unviaos xunto colos mensaxes y los segundos afecten a la credibilidá de los mensaxes tresmitíos a partir de terceros na rede. Tamién, cada vegada alcuéntrase más corréu publicitariu non solicitáu o basoria: corréu puxarra o spam.
El Principín
El Principín ("Le Petit Prince" en francés), ye un cuentu mui famosu del aviador francés Antoine de Saint-Exupéry. Escribiólu mientres taba nun hotel de Nueva York en 1943.
Paez un llibru pa escolinos, pero trata temes profundos como la vida, l'amistá y l'amor. Nel cuentu, Saint-Exupéry imaxínase a sí mesmu nel desiertu del Sáhara onde tuvo que facer un aterrizaxe d'emerxencia y ellí conoz a un principe veníu de les estrelles. Nes sos conversaciones con él, l'autor dexa ver la so visión sobre la estupidez de la humanidá y la sabiduría qu'hai na cenciellez de cuando se ye neñu, y que se pierde al crecer. 
Saint-Exúpery fixo tamién los dibuxos del llibru. 
Hai más de 160 traducciones d'El Principín y más de 500 ediciones, y adaptaciones fonográfiques, cinematográfiques, operístiques y de dibuxos animaos. El testu foi vertíu al asturianu por Xosé Lluis García Arias y sirvió pa ser lleíu nun programa de Radio Xixón a finales de los años 70. Depués asoleyóse pola Academia de la Llingua Asturiana, na so colección Escolín (4ª Ed., xineru 2002, ISBN 84-8168-318-3).
Un asteroide (el 46610) foi bautizáu col nome de Bésixdouze (B612) n'homenaxe al planeta de "El Principín".
Costa
La costa ye'l llugar onde la tierra se xunta cola mar. Tien un paisax inestable, onde delles veces la tierra puede medrar gracies al depósitu de sedimentos y n'otros casos puede disminuir polos procesos d'erosión marina. Pero les costes tamién son modificaes por otros factores, como'l clima, la xeoloxía costera, el vientu, l'oleaxe y les actividaes humanes. 
Una forma mui característica de les costes son les sableres. Son el resultáu de los depósitos de foles constructives, en xeneral en zones costeres d'escasa enerxía. Pueden ser de sedimentos finos, como limo y arena, o de materiales más gruesos, como cantos rodaos o tamién como combinación d'estos elementos. El tipu de sedimentu, la enerxía de les oles, l'amplitú de la marea y l'efectu del vientu determinará la forma de la sablera.
Les marees y corrientes aporten a la zona costera parte de la enerxía del mar, pero les oles son el principal factor na formación de les costas, al entregar la mayor parte de la so enerxía qu'erosiona, tresporta y deposita los sedimentu|sedimentos.
Luis Mateo Díez
Luis Mateo Díez (Villablino, Lleón, 1942) ye un escritor español. Ye miembru de la Real Academia Española.
El so primer llibru de cuentos, "Memorial de hierbas", apaeció en 1973. Asoleyó depués les noveles "Las estaciones provinciales" (1982), "La Fuente de la Edad" (1986), cola que ganó'l Premiu Nacional de Narrativa y el Premiu de la Crítica, "Apócrifo del clavel y la espina" (1988), "Las horas completas" (1990), "El expediente del náufrago" (1992), "Camino de perdición" (1995), "La mirada del alma" (1997), "El paraíso de los mortales" (1998), "Días del Desván" (1999), "Fantasmas del invierno" (2004) y les fábules reuníes en "El diablo meridiano" (2001) y en "El eco de las bodas" (2003), así como los llibros de relatos "Brasas de agosto" (1989) y "Los males menores" (1993). Con "La ruina del cielo" (2000) ganó'l Premiu Nacional de Narrativa y el Premiu de la Crítica.
Escudu d'Asturies
L'Escudu del Principáu d'Asturies adoptose'l 27 d'abril de 1984.
Sobre un fondu azul tien la Cruz de la Victoria. Nel escudu puede lleese ""HOC SIGNO TVETVR PIVS - HOC SIGNO VINCITVR INIMICVS"" ("con esti emblema defiéndese al piadosu - con esti emblema véncese al enemigu").
Según la llei que lu regula, l'escudu nun podrá ser utilizáu como símbolu d'identificación por nenguna otra institución pública o privada que nun sea'l Principáu d'Asturies. Nun s'almite nengún usu que vaya en menoscabu de la so alta significación.
L'escudu tien qu'apaecer por llei nos siguientes casos:
Puertos pesqueros d'Asturies
N'Asturies hai anguaño (2006) 18 puertos pesqueros, que cuenten con rules pa facer la primera venta de les captures.
N'Asturies hai dos capitaníes marítimes de 1ª, la d'Avilés y la de Xixón. A su vez, estes tan dividíes en 8 "distritos" o capitaníes marítimes de 3ª. 
Gaudiosa
Gaudiosa (695? - 737?) yera la muyer del rei asturianu Pelayo.
Creese que nació na Liébana, na zona de Cosgaya. Nesta zona conoceríala Pelayo cuando diba comerciar con caballos. 
Tuvo dos fíos con Pelayo: Favila, que socedió al so pá nel tronu asturianu y Ermesinda, que se casaría con Alfonso, el fíu del duque Pedro y que reinaría a la muerte de Favila. 
Enterráronla na ilesia d'Abamia xunto a don Pelayo, anque más tarde treslladaron los sos restos a la basílica de Cuadonga.
Bloque por Asturies
Bloque por Asturies ye un partíu políticu asturianu d'ideoloxía nacionalista asturiana d'izquierdes anguaño na federación Compromisu por Asturies. Foi fundáu de cara a les eleiciones autonómiques de 2003, nes que se presentó en coalición con Izquierda Xunida p'acabar formando parte del gobiernu xuntu al PSOE. Nes eleiciones autonómiques de 2007, volvió a presentase en coalición con Izquierda Xunida y tamién con Los Verdes d'Asturies, obteniendo la coalición 58.114 votos (9,7%) y 4 diputaos (BA nun obtuvo representantes al tar el so primer candidatu nel puestu 7 de la llista). Nes elecciones del 22 de mayu del 2011, Bloque por Asturies presentóse en coalición con Unidá Nacionalista Asturiana y consiguió 6.191 votos, un 1,06% del total.
Formó parte del Conceyu Abiertu pola Oficialidá. El so secretariu xeneral ye Roberto Colunga y el so voceru Manuel Benayas. Esti sustituyó nel cargu a Rafael Palacios viniente d'INA, que tuvo'l cargu de director de l'Axencia Asturiana de Cooperación al Desarrollu d'Asturies na llexislatura 2003-2007. Ente 2003 y 2007 formó con IU parte del Gobiernu Asturianu del PSOE , y yá nel 2008 reeditóse esi gobiernu de coalición. 
Depués de que Francisco Javier García Valledor decidiera abandonar el so escañu na Xunta Xeneral, el secretariu xeneral del Bloque por Asturies, Roberto Colunga, foi l'encargáu d'ocupar el puestu de diputáu, convirtiéndose nel primer representante del asturianismu d'esquierdes nel Parllamentu. D'esta manera, el Grupu Parlamentariu d'IU-BA-Verdes, quedaba formáu por Jesús Iglesias (IU), Diana Camafeita (IU), Emilia Vázquez (IU) y Roberto Colunga (BA).
Nes eleiciones autonómiques del 2011, Rafael Palacios foi'l cabeza de llista pola circunscripción central y candidatu a la presidencia d'Asturies.
En xunetu del 2010, el Bloque por Asturies solicitó constituyise como Grupu Mestu na Xunta Xeneral. La decisión sumábase al anunciu de salir del Gobiernu del Principáu depués el desencuentru colos otros partíos de la coalición IU y Los Verdes en rellación a la Llei d'Axuste, aprobada colos votos del PSOE y los tres diputaos d'IU.
Depués de meses de negociaciones, el 12 de xineru del 2011, nun actu celebráu nel Hotel Principado d’Uviéu, presentóse la coalición formada por Bloque por Asturies y Unidá Nacionalista Asturiana, baxu'l lema de Compromisu por Asturies. Nes elecciones del 22 de mayu del 2011, la coalición consguió 6.191 votos, un 1,06% del total. Los resultaos son los meyores d'un partíu asturianista d'esquierdes hasta la fecha, pero nun foron abondo pa que Bloque-UNA tuviera representación na Xunta Xeneral.
Candanal (Villaviciosa)
Candanal ye una parroquia del conceyu asturianu de Villaviciosa.
Tien una superficie de 13,11 km² na qu'habiten un total de 242 persones (INE 2005) repartíes ente les poblaciones de Los Salgueros, Fiensospín, Manzaneu, Barromán, El Carbayal, El Tuyu, Grandiella, Capión, El Préstamu, Collau, La Rotella, Argañosu, Roces, El Requexu, Santecía, La Gallinal, Cabañes y Pumardabá.
Dixebróse de la parroquia de Pión en 1791.
Camoca
Camoca ye una parroquia del conceyu asturianu de Villaviciosa.
Llenda al norte coles parroquies de Grases y Cazanes, al este con Amandi, al sur con Valdebárcena y al oeste con San Pedru Ambás. 
Tien una superficie de 3,51 km² na qu'habiten un total de 132 persones (INE 2005) repartíes ente les poblaciones de La Bustariega, Camoca d'Abaxo, Camoca d'Arriba, El Campo, La Corolla, El Llanu, El Monte, Peruyeru, La Piñera, Reborión, La Riega, Ronzón, El Traviesu, El Valle y Vega. 
Breceña
Breceña ye un llugar y una parroquia del conceyu asturianu de Villaviciosa.
Tien una superficie de 6,71 km² na qu'habiten un total de 104 persones (INE 2005). Nel llugar de Breceña habiten 13 persones. Alcuéntrase a unos 345 metros d'altura sobre'l nivel del mar, a 7,3 km de la capital del conceyu. A Breceña llégase dende Villaviciosa pela carretera AS-332.
Les sos principales fiestes son la de San Pedru que celebrase l'ultimu domingu de xunu y la de Nuestra Señora'l primer domingu de setiembre. 
Alternador
Anque esisten dellos tipos, el más común ye l' alternador o xenerador síncronu, nomáu simplemente alternador.
Los principios nos que se basa'l llabor d'estes máquines son los comunes del electromagnetismu: la llei deLenz, llei de inducción de Faraday, etc. Los principios que rixen los motores llétricos son los mesmos, solo qu' el procesu ye inversu. Xeneralizando, un alternador puede trabayar como motor y a la inversa.
La variación del campu magnéticu esternu nel que ta asitiada una bobina produz una fuercia electromotriz (tensión) nésta. La fuercia electromotriz orixina una corriente "inducida" que s'opón a esti cambéu nel campu esternu col campu magnéticu creáu por esta corriente. 
El cambéu puede ser en valor, o en dirección. Nes máquines trifásiques (alimentaes por tres tensiones monofásiques coles sos senoides desfasaes 120º), les emplegaes cásique siempre, el campu magnéticu tien un valor que sigue una variación senoidal (la so magnitú represéntase con una función senoidal) y que va xirando pente l'entefierru.
Pa crear esti campu xiratoriu, apurrese-y al devanáu la nomada "corriente d'escitación". Esta corriente, continuo, crea un campu que va xirando col propiu movimientu del rotor. Esti campu xiratoriu induz nel devanáu trifásicu del estator (parte fixa de la máquina) les fuercies electromotrices y corrientes inducíes que se manden pa la rede llétrica. Pa que hebia potencia llétrico tien qu' haber interacción del campu llétricu del rotor y del campu xiratoriu xeneráu nel estator de la máquina poles corrientes inducíes.
La potencia ye apurrida a la exa o rotor de la máquina por una turbina, motor diésel, etc. La escitación de la máquina regula la tensión, pero non la potencia. Pa camudar el valor de potencia, hai que actuar na máquina qu' acciona l'alternador.
Los alternadores consisten nun devanáu trifásicu(conxunto bobines de filo o pletina, dependiendo de la potencia)nel estator. El númberu de pares de polos magnéticos depende de como tean asitiaes les bobines, y de les interconesiones . Les bobines tán encastraes nel estator, que ye un conxuntu chapes apilaes d' aceru magnético. El rotor ye la parte móvil, solidaria al motor d'accionamientu. Tien tamién una devanáu pol que s'escita la máquina. Ente rotor y estator hai un espaciu pequeñu nomáu "entefierru".
Como en toa máquina xiratoria, ye importante la llubricación, refrixeración, etc. Los grandes alternadores de central térmica tán enfriaos por hidróxeno.
N'otres dómines, la corriente d'escitación creábase con una máquina de corriente continuo ausiliar, la "escitatriz". Anguaño, úsase la electrónica pa rectificar corriente alterno, creando la corriente continuo d'escitación. Xeneralmente, la corriente continuo creada asina apurrese-y al rotor con escobilles. Nes máquines "brushless", la corriente ye xenerada nel propiu rotor por una escitación ausiliar y nun se necesiten escobilles, lo que elimina les torgues derivaes de la so utilización.
Delles veces, en máquines pequeñes, empléguense imanes permanentes xiratorios, evitándose la corriente d'escitación. 
La frecuencia deles corrientes xeneraes depende directamente del a velocidá del rotor (por eso son máquines síncrones). Como la rede llétrica suel ser grande en proporción al alternador, la frecuencia vien marcada por ésta. Solo en redes pequeñes, la frecuencia del alternador puede regulase col nomáu estatismu.
SuZy
SuZy (Estambul, 1961) ye una cantante turco-israelina en xudeoespañol.
Emigró a Israel en 1979. Estudió Filoloxía Inglesa y Francesa na Universidá de Tel Aviv. Trabayó como diseñadora d'interiores 6 años y grabó un discu con canciones tradicionales tres de morrer so tía y so buela (Herencia, 1998). 
Xulio Viejo
Xulio Viejo Fernández (Uviéu, 1968) ye un llingüista y escritor asturianu.
Filólogu de formación y profesor na Universidá d'Uviéu, ta consideráu ún de los principales estudiosos de la llingua asturiana y la so lliteratura. Tien publicao trabayos nos campos de la onomástica, la sociollingüística o la llingüística histórica ente otros.
Ye secretariu de la Revista de Filoloxía asturiana dende la so fundación en 2001.
Li Liweng
李笠翁 Li Liweng, o 李漁 Li Yu (1611 - 1679 ?) yera un escritor chino de la dinastía Qing.
Dramaturgu, novelista, ensayista y editor, exaltaba los placeres de la vida.
Olga Orozco
Olga Orozco (Toay, La Pampa, 1920 - Buenos Aires, 1999) yera una poeta arxentina.
Trabayó como periodista y la so obra tien influencia de Rimbaud, Nerval, Baudelaire, Milosz o Rilke. 
Zhao Jingshen
Zhao Jingshen (chino: 趙景深, pinyin: Zhào Jǐngshēn) (Lishui (麗水), Zhejiang, 1902-1985) yera un novelista y traductor chino. 
Falles
Les Falles son una fiesta popular celebrada'l mes de marzu, per San Xosé, en València y alredor de sesenta otres ciudaes de la provincia. La fiesta toma'l nome de les construcciones de materiales combustibles de varios metros d'altor a les que que se-yos prende fueu la nueche ente'l 19 y el 20 de marzu.
Los monumentos falleros suelen tener varies figures, conocíes como "ninots", alredor d'una figura central. Na mayor parte de los casos fain referencia a l'actualidá y tienen un conteníu satíricu, esplicitáu por diferentes carteles con versos y frases humorístiques que se-y cuelguen.
Tiense noticies d'esta fiesta dende'l sieglu XVIII. El so orixe suel esplicase pol vezu de los carpinteros, que tiene como patrón a San Xosé, de prender fueu a les estructures de madera de les que colgaben los candiles al llegar la primavera. Sicasí, ye probable que, como les fogueres de san Xuan, tenga tamién rellación cola tradición pagana de prender fueos pa recibir la primavera. 
Los particpantes na fiesta van ataviaos cola vestimenta tradicional, el vistíu de de "fallera" pa les muyeres y el de "panderola" o de "saragüell", más cenciellu, nes casu de los homes.
La preparación de les falles ocupa varios meses del añu. En cada barriu de la ciudá hai una comisión, conocida como "casal faller", que s'ocupa de financiar la construcción del so monumentu. En cada comisión suel haber tamién una comisión infantil, integrada unicamente por nenos que s'ocupa de plantar la so propia falla.
La fiesta propiamente dicha entama a finales de febreru cola "cridà". Trátase d'un actu nel que la "fallera major" (una moza moza escoyida por un xuráu ente los miembros de les diferentes comisiones falleres) declara abiertes les festividaes.
Tolos díes ente'l día primeru y el 19 de marzu , hai un espectáulu pirotécnicu, conocíu como la "mascletà". L'epectáculu tien llugar a les dos de la tarde na plaza del Ayuntamientu.
El 15 de marzu pela nueche ye'l día de la "plantà", cuando s'instalen na cai los monumentos falleros. 
El 19 de marzu, día de San Xosé, les fiestes terminen cola "cremà", el momentu en que se-yos prende fueu a les falles. La ceremonia celébrase a les doce la nueche, dempués de que la "fallera major" encienda un castiellu de fueos artificiales.
Ariel Rot
Ariel Rot(n. Buenos Aires, 19 d'abril de 1960) ye un músicu arxentín afitáu n'España que foi miembru de Tequila y Los Rodríguez (1990-1996).
Amigos de los bables
Amigos de los bables ye una asociación fundada en 1988 como grupu de presión escontra'l procesu de normalización del asturianu entamáu dende la muerte del dictador Francisco Franco. 
Los filólogos Emilio Alarcos Llorach y Jesús Neira y el filósofu Gustavo Bueno foron los cabezaleros d'un ensame cuya aición fundacional foi la espublización el 29 de mayu de 1988 d'un manifiestu nel diariu rexonal La Nueva España. Nelli, el grupu asociaba el procesu de normalización a un enfotu de "minoríes abertzales" (sic) y presentábase como "la Asturias pensante y sensata", sigún recueye'l filólogu Xulio Viejo nel so artículu "Asturian: resurgence and impeding demise of a minority language in the Iberian Peninsula", nel llibru "Focus on Africa: Sociolinguistic Changes in a Changing World".
Tamién formaríen parte del colectivu l'escritor José Ignacio Gracia Noriega; la muyer d'Alarcos Llorach, la tamién filóloga Josefina Martínez Álvarez y el miembru del Real Instituto de Estudios Asturianos (RIDEA), Modesto González Cobas.
L'actividá y la influyencia de l'asociación amenorgóse enforma dende la muerte del caderalgu Emilio Alarcos Llorach en 1998.
L'asociación tuviere en 1970 el so principal referente, cola fundación de la Asociación de Amigos del Bable, na que s'enxertaban bona parte de los caberos amigos de los bables col oxetu d'estudiar y protexer la llingua asturiana dende la propia Universidá d'Uvieu o del entós nomáu Instituto de Estudios Asturianos (IDEA).
L'enfotu cimeru de la Asociación de Amigos de los Bables hasta la muerte d'Alarcos Llorach foi la de refugar dafechu el procesu de normalización, al qu'asociaben a una corriente ideolóxica de corte nacionalista. Poro, l'asociación fizo abondos esfuercios por amosase como única autoridá filolóxica valoratible na universidá asturiana, enfotándose en menospreciar el llabor de l'Academia de la Llingua Asturiana y de los filólogos de la Universidá d'Uvieu favoratibles a la normalización del idioma.
Les sos argumentaciones tomaben como base les sos investigaciones d'años anteriores, col argumentu básicu de la esistencia n'Asturies de delles "fales" romániques (bables) que nun conformaríen un corpus llingüísticu únicu. Darréu apuntaben al castellanu como única llingua común a toa Asturies. 
Tres de señalar la esistencia "d'un conxuntu de fales romániques, nin gallegues, nin castellanes pol so orixe, a les que llamamos bable", Jesús Neira diz nel prólogu del "Diccionario de los Bables de Asturias", editáu pol (IDEA) en 1988, que "Los bables d'Asturies nun tuvieren en rellación dinámica ente sí, nun se interpenetraron mutuamente nin xurdiere d'ello una norma válida pa toos. La función de norma supralocal, finxu de referencia pa toos, desenvolviola el castellanu".
Maria Mercè Marçal
Maria Mercè Marçal (Barcelona, 13 de payares de 1952 - Barcelona, 5 de xunetu de 1998) yera una poeta, caderalga de catalán, narradora y traductora catalana.
Estudió Filoloxía Clásica na Universidá de Barcelona y tornó a Colette, Yourcenar, Anna Akhmatova, Marina Tsvetaieva, Baudelaire o Leonor Fini.
Foi activista política feminista y Marina Rossell, Teresa Rebull, Ramon Muntaner, Txiqui Berraondo, Maria del Mar Bonet, Celdoni Fonoll o Gisela Bellsolà son dellos de los artistes qu'interpretaren cancios de so. Morrió en Barcelona de cáncer a los 45 años.
Slobodan Milošević
Slobodan Milošević (n'alfabetu cirílicu serbiu Слободан Милошевић; (20 d'agostu de 1941; 11 de marzu de 2006) foi un líder políticu serbiu y ex presidente de la Yugoslavia ente 1997 y 2000. Ente 1989 y 1997 ocupó'l cargu de presidente de Serbia y tamién foi'l cabezaleru del Partíu Socialista de Serbia.
Milošević foi un elementu clave nes guerres de la desaniciada Yugoslavia, y el primeru de los responsables políticos en tar acusaos de crímenes de guerra. Al enfotu atribuyíu a Milošević por algamar una "Gran Serbia" eslava asociase bona parte del desendolcu de la primer guerra énte Bosnia y na que llueu enguedeyóse Croacia. 
Atribúinse-y sesentiséis cargos de crímenes escontra la humanidá pente les guerres de Yugoslavia con Bosnia, Croacia y Kosovo, incluyendo xenocidiu, llimpieza étnica y secuestros masivos. Estes acusaciones fixeron que dellos medios de comunicación punxeren-y el mote "El carniceru de los Balcanes" .
Tres de vese forzáu a dexar el poder por un llevantamientu popular, Milosevic foi presu y extraditáu pa responder énte'l Tribunal Penal Internacional polos sos supuestos crímenes de guerra, pero morrió enantes de que'l tribunal asoleyara la sentencia, dempués de cinco años na cárcele. La so muerte atribúise a un fallu coronariu, dempués de que'l tribunal refugara la so solicitú de treslláu a Moscú pa ser tratáu nesa ciudá de los sos problemes de salú.
Santuyanu
Hai dellos llugares que se llamen Santuyanu:
Aeropuertu d'Asturies
L'Aeropuertu Internacional d'Asturies allúgase nel llugar d'Anzu, parroquia de Santiagu'l Monte, nel conceyu de Castrillón, n'Asturies (España), a 8 km d'Avilés, 38 de Xixón y 45 d'Uviéu, y ye l'únicu aeropuertu d'Asturies. 
Les sos coordenaes xeográfiques son: 43°33′45″ Norte, 6°2′6″ Oeste; el so códigu IATA ye OVD y el códigu ICAO ye LEAS. Vientu dominante del noreste. Tien namás una pista d'aterrizaxe 11/29 de 2200 metros de llargu.
Anguaño operen regularmente 6 compañíes n'él: Iberia L.A.E., Air Nostrum (franquicia rexonal d'Iberia), Air Europa, Vueling (franquicia Low-cost d'Iberia), Volotea y EasyJet. Con vuelos chárter opera Iberworld.
Los destinos regulares son Madrid, Barcelona, Valencia, París, Palma de Mallorca y Londres. Con vuelos chárter suelen fletase aviones selmanales con destinos como Tenerife y Lanzarote, ente otros.
Antoni Gaudí
Antoni Gaudí i Cornet (Reus o Riudoms, 25 de xunu de 1852 – Barcelona, 10 de xunu de 1926) foi un arquiteutu catalán y máximu representante del modernismu catalán. 
Gaudí foi un arquiteutu con un sentíu innatu de la xeometría y el volume, según una gran capacidá imaxinativa que lu dexaba proyeutar mentalmente la mayoría de les sos obres enantes de pasales a planos. Ello ye que poques vegaes facía planos detallaos de les sos obres; prefería recrealos sobro maquetes tridimensionales, moldiando tolos detalles según diba escurriendo mentalmente. N'otres ocasiones, diba improvisando sobro la marcha, dando instrucciones a los sos collaboradores sobro lo qu’habíen de facer.
Dotáu d'una fuerte intuición y capacidá creativa, Gaudí concebía los sos edificios d'una forma global, atendiendo mesmo a les soluciones estructurales qu’a les funcionales y decoratives. Estudiaba hasta'l más mínimu detalle de les sos creaciones, integrando na arquiteutura toa una riestra de trabayos artesanales qu’él mesmu llevaba a la perfeición: cerámica, vidriería, forxa de fierro, carpintería, etc. Coles mesmes, introdució nueves téuniques nel tratamientu de los materiales, como'l so famosu “trencadís” fechu con pieces de cerámica de refugaya.
Dempués d'unos entamos influyíu pol arte neogóticu, según ciertos enclinos orientalizantes, Gaudí desaguó nel modernismu na so dómina de mayor fervencia, ente finales del sieglu XIX y entamos del XX. Sicasí, l'arquiteutu reusense foi más alló del modernismu ortodoxu, creando un estilu personal basáu na observación de la naturaleza, frutu del cual foi'l so usu de formes xeométriques reglaes, como'l paraboloide hiperbólicu, l’hiperboloide, l’helicoide y el conoide.
L'arquiteutura de Gaudí ta marcada por un fuerte sellu personal, carauterizáu pola busca de nueves soluciones estructurales, que llogró dempués de toa una vida dedicada al analís de la estructura óptima del edificiu, integráu na so redolada y siendo una síntesis de toles artes y oficios. Per aciu del estudiu y la práutica de nueves y orixinales soluciones, la obra de Gaudí va rematar nun estilu orgánicu, inspiráu na naturaleza, pero ensin perder la esperiencia apurrida por estilos anteriores, xenerando una obra arquiteutónica que ye una simbiosis perfeuta de la tradición y l'anovamientu. Coles mesmes, tola so obra ta marcada poles que fueron los sos cuatro grandes pasiones na vida: l’arquiteutura, la natura, la relixón y l'amor a Cataluña.
La obra de Gaudí algamó col pasu del tiempu un ampliu espardimientu internacional, siendo innumberables los estudios dedicaos a la so forma d'entender l'arquiteutura. Güei día ye almiráu tanto por profesionales como pol públicu en xeneral: la Sagrada Familia ye anguaño unu de los monumentos más visitaos d'España. Ente 1984 y 2005 siete de les sos obres fueron consideraes Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco.
Antoni Gaudí nació en 1852, fíu del industrial caldereru Francesc Gaudí i Ferrucha (1813-1906) y d'Antònia Cornet i Bertran (1819-1876). Yera'l menor de cinco hermanos, de los que namái llegaron a edá adulta trés: Rosa (1844-1879), Francesc (1851-1876) y Antoni. Los oríxenes familiares de Gaudí remonten al sur de Francia, n'Auvernia, dende onde unu de los sos antepasaos, Joan Gaudí, vendedor ambulante, pasó a Cataluña nel sieglu XVII; l'apellíu nel so orixe podría ser Gaudy o Gaudin. 
Desconózse'l llugar esautu de la nacencia de Gaudí, yá que nun se caltién nengún documentu que lu especifique, esistiendo un discutiniu ente Reus y Riudoms (dos conceyos vecinos y colindantes de la contorna del Baix Camp) sobre la llocalidá nataliega del arquiteutu. Sicasí, na mayoría de documentos de Gaudí, tanto de la so dómina d'estudiante como nos de la so dómina profesional, figura como nacíu en Reus. Sicasí, el mesmu Gaudí manifestó en diverses ocasiones que yera de Riudoms, llugar d'orixe de la so familia paterna. Lo que sí ye seguro ye que foi bautizáu na ilesia prioral de Sant Pere Apòstol de Reus el día dempués de la so nacencia. El nome que consta na so partida de bautismu ye Antoni Plàcid Guillem Gaudí i Cornet.
Fuera como fuere, Gaudí sintió un gran apreciu pola so tierra natal, lo qu'evidenciaba nel so gran mediterraneísmu, fechu qu'influyó notablemente na so arquiteutura: Gaudí dicía que los pueblos mediterráneos tienen un sentíu innatu del arte y el diseñu, que son creativos y orixinales, mientres que los pueblos nórdicos son más téunicos y repetitivos. En pallabres del propiu Gaudí:
La estancia na so tierra natal sirvió-y, coles mesmes, pa conocer y estudiar fondamente la natura, sobremanera nes sos estancies braniegues nel Mas de la Calderera, la casa de los Gaudí en Riudoms. Gustába-y el contautu cola naturaleza, polo que darréu fíxose miembru del Centru Escursionista de Cataluña (1879), entidá cola que realizó numberosos viaxes per toa Cataluña y el sur de Francia. Tamién prauticó mientres un tiempu la equitación, y hasta la so vieyera caminaba unos diez quilómetros diarios.
El pequeñu Gaudí yera de naturaleza encoxigada, y careció reumatismu dende neñu, lo que-y tresmitió un calter un tanto amorráu y reserváu. Quiciabes por eso, de mayor conviértese en vexetarianu y en partidariu de les teoríes hixenistes del doctor Kneipp. Por cuenta d'estes creyencies –y por motivos relixosos–, n'ocasiones fai ayunos perduros, tanto que n'ocasiones ponía en peligru la so propia vida, como en 1894, añu en que cayó gravemente enfermu por mor d'un enllargáu ayunu.
Realizó los sos primeros estudios nel parvulariu del maestru Francesc Berenguer, padre del que sedría unu de los sos principales collaboradores, y depués pasó a los Escolapios de Reus; destacó en dibuxu, collaborando col selmanariu "El Arlequín". Tamién trabayó mientres un tiempu como aprendiz na fábrica testil “Vapor Nou” de Reus. En 1868 treslládase a Barcelona pa cursar enseñanza media nel Conventu del Carme de la ciudá condal. Na so adolescencia tuvo cercanu al socialismu utópicu, realizando xunto con dos compañeros d'estudios, Eduard Toa i Güell y Josep Ribera i Sans, un proyeutu de restauración pal Monesteriu de Poblet que lu convertiría nun falansteriu utópicu-social.
Ente 1875 y 1878 realizó'l serviciu militar nel Arma d'Infantería en Barcelona, siendo destináu a Alministración Militar. Pasó la mayor parte del tiempu rebaxáu de serviciu por causa de la so mala salú, polo que pudo siguir colos estudios. Gracies a ello nun tuvo qu'entrar en combate, pos coincidió neses feches cola Tercer Guerra Carlista. En 1876 tuvo llugar el murniu socesu de la muerte de so madre, a los 57 años, amás de la del so hermanu Francesc a los 25, médicu acabante titular que nun llegó a exercer.
Cursó arquiteutura na Escuela de la Llotja y na Escuela Téunica Cimera d'Arquiteutura de Barcelona, onde graduó en 1878. Al empar de les asignatures d'arquiteutura asistió a clases de francés y delles asignatures d'Hestoria, Economía, Filosofía y Estética. El so espediente académicu foi regular, con dalgún qu'otru suspensu; Gaudí esmolecíase más de los sos propios intereses que de les asignatures oficiales. Elies Rogent, direutor de la Escuela d'Arquiteutura de Barcelona, dixo nel momentu d'otorgá-y el títulu: 
Pa pagase la carrera, Gaudí trabayó como delliniante pa diversos arquiteutos y constructores, como Leandre Serrallach, Joan Martorell, Emili Sala Cortés, Francisco de Paula del Villar y Lozano y Josep Fontserè. Quiciabes por eso, al recibir el títulu, Gaudí, col so irónicu sentíu del humor, comentó al so amigu l'escultor Llorenç Matamala:
Los sos primeros proyeutos fueron los de les Faroles de la Plaza Real, el proyeutu irrealizáu de Quioscos Girossi y la Cooperativa Obrera Mataronense. Col so primer encargu importante, la Casa Vicens, Gaudí empieza a adquirir sonadía, y recibe encargos cada vuelta de mayor valumbu. Na Esposición Universal de París de 1878 Gaudí espunxo una vitrina fecha pa la Guantería Comella. El diseñu modernista, al empar funcional y estéticu de la obra, impresionó al industrial catalán Eusebi Güell que, al so regresu, contautó col arquiteutu pa encamenta-y dellos proyeutos que tenía en mente. Empezó asina una llarga amistá y un granible mecenalgu que dio orixe a delles de les más destacaes obres de Gaudí: les Bodegues Güell, los Pabellones Güell, el Palaciu Güell, el Parque Güell y la Cripta de la Colonia Güell. D'esta miente, rellacionóse tamién col marqués de Comillas, suegru del conde Güell, pal que realizó El Caprichu de Comillas. 
En 1883 aceptó facese cargu de siguir les recien entamaes obres del Templu Espiatoriu de la Sagrada Familia. Gaudí modificó'l proyeutu inicial dafechu, convirtiéndola na so obra cume, conocida y almirada en tol mundu. De magar 1915 dedicóse cásique por completu a esti proyeutu, hasta que morrió. Gaudí empezaba a recibir cada vez más encargos, polo que, al trabayar en delles obres al empar, tuvo qu'arrodiase d'un ampliu equipu de profesionales de tolos campos rellacionaos cola construcción; nel so estudiu formaríense numberosos arquiteutos que col tiempu algamaríen un puestu de sonadía nel sector, como Josep Maria Jujol, Joan Rubió, Cèsar Martinell, Francesc Folguera y Josep Francesc Ràfols. En 1885, pa escapar de la epidemia de cólera qu'afaraba Barcelona, Gaudí pasó una temporada en Sant Feliu de Codines, morando na casa de Francesc Ullar, al que n'agradecimientu diseñó una mesa de comedor.
Unu de los asocedíos de la dómina pa la capital catalana, y que sirvió de puntu de partida pal modernismu, foi la Esposición Universal de 1888, onde los principales arquiteutos del momentu espondríen les sos meyores obres. Gaudí participó col edificiu de la Compañía Tresatlántica, y recibió un encargu pa reestructurar el Salón de Cientu del Ayuntamientu de Barcelona, qu'a la fin nun se llevó a cabu. Nos primeros años 1890 recibió dos encargos fuera de Cataluña: el del Palaciu Episcopal d'Astorga y el de la Casa Botinos en Llión. Asina, la fama y el prestíu del arquiteutu reusense diba estendiéndose per toa España. En 1891 viaxó a Málaga y Tánger pa esaminar el terrén d'un proyeutu pa unes Misiones Católiques Franciscanes, que-y encargara'l 2 marqués de Comillas; el proyeutu nun se fexo, pero les torres proyeutaes pa les Misiones sirviéron-y a Gaudí como modelu pa les torres de la Sagrada Familia.
En 1899 fíxose sociu del Círculu Artísticu de Sant Lluc, sociedá artística de corte católica fundada en 1893 pol obispu Josep Torras i Bages y los hermanos Josep y Joan Llimona. Tamién afilióse a la "Lliga Espiritual de la Mare de Déu de Montserrat", entidá catalanista igualmente de signu católicu. Espéyase asina'l calter conservador y relixosu del so pensamientu políticu, venceyáu a la defensa de la identidá cultural del pueblu catalán. Magar l'aparente contradicción ente los ideales utópicos de la so mocedá y la so posterior adscripción a posiciones más conservadores, la evolución puede resultar natural si tenemos en cuenta la fonda espiritualidá del arquiteutu; en pallabres de Cèsar Martinell, “sostituyó la filantropía llaicista pola caridá cristiana”.
El principiu de sieglu atopó a Gaudí embarcáu en numberosos proyeutos, nos que s'evidenciaba'l cambéu del so estilu, cada vuelta más personal ya inspiráu na naturaleza. En 1900 recibió'l premiu al meyor edificiu del añu pola Casa Calvet, otorgáu pol Conceyu de Barcelona. Mientres la primer década del sieglu ocúpase de proyeutos como la Casa Figueres, más conocida como Bellesguard, el Parque Güell, proyeutu d'urbanización que nun tuvo ésitu, y la restauración de la Catedral de Santa María de Palma de Mallorca, pa la que realizó dellos viaxes a la islla. Ente 1904 y 1910 constrúi la Casa Batlló y la Casa Milà, dos de les sos obres más emblemátiques.
La fama de Gaudí diba n'aumentu, provocando por casu qu'en 1902 el pintor Joan Llimona escoyera la fisonomía de Gaudí pa representar a San Felipe Neri nes pintures del cruceru de la ilesia de San Felipe Neri de Barcelona. Esi añu funda con Joan Santaló, fíu del so amigu'l doctor Pere Santaló, una sociedá dedicada al forxáu de fierro, que fracasó. 
Dende'l so treslláu a Barcelona, Gaudí camudara de cutiu de casa: na so dómina d'estudiante vivió de pensión, xeneralmente na zona del Barriu Góticu; al empecipiar la so carrera, pasó a diversos pisos d'arriendu na zona del Eixample. A lo último en 1906 instálase nuna casa de propiedá, nel Parque Güell, construyida pol so ayudante Francesc Berenguer como casa d'amuesa de la urbanización; anguaño ye la Casa-Muséu Gaudí. Equí vivió con so padre (fináu en 1906 a los 93 años) y la so sobrina, Rosa Egea Gaudí (finada en 1912 a los 36 años). Vivió nesta casa hasta 1925, pocos meses primero de la so muerte, morando esti últimu tiempu nel taller de la Sagrada Familia.
Unu de los socesos que marcaron fondamente a Gaudí fueron los acontecimientos de la Selmana Tráxica de 1909; Gaudí permaneció esi tiempu recluyíu na so casa del Parque Güell, pero debíu al ambiente anticlerical y a los atentaos escontra ilesies y conventos tarreció pola integridá de la Sagrada Familia –qu'afortunadamente nun sufrió daños–.
En 1910 celébrase nel Grand Palais de París una esposición dedicada a Gaudí, dientro del salón añal de la "Société deas Beaux-Arts" de Francia. Gaudí participó a instancies del conde Güell, allegando con una serie de semeyes, planos y maquetes en yelsu de delles de les sos obres. Anque participó fuera de concursu, recibió bien de bones crítiques per parte de la prensa francesa. Bona parte d'esta esposición pudo vese al otru añu nel I Salón Nacional d'Arquiteutura celebráu nel Pabellón Municipal d'Esposiciones del Bon Retiru de Madrid.
Mientres se celebraba la Esposición de París, en mayu de 1910, Gaudí pasó una estancia de reposu en Vich, onde diseñó dos faroles de basaltu y fierro forxáu pa la Plaza Mayor de Vic, con ocasión del centenariu de Jaume Balmes. Al añu siguiente tamién se vio obligáu a pasar una temporada en Puigcerdà, por mor d'unes fiebres de Malta; nesi periodu de descansu concibió la fachada de la Pasión de la Sagrada Familia. Por cuenta de la so gravedá, el 9 de xunu redautó un testamentu énte'l notariu Ramon Cantó i Figueres; por fortuna, pudo reponese dafechu.
Los años 1910 fueron duros pa Gaudí, que sufrió delles desgracies: en 1912 morrió la so sobrina Rosa; en 1914 finó'l so principal collaborador, Francesc Berenguer; en 1915 una grave crisis económica casi paraliza les obres de la Sagrada Familia; en 1916 morrió'l so amigu Josep Torras i Bages, obispu de Vic; en 1917 atáyense les obres de la Colonia Güell; en 1918 finó'l so amigu y mecenes, Eusebi Güell. Quiciabes por too ello dende 1915 dedícase por entero a la Sagrada Familia, abellugándose nel so trabayu. Gaudí confiesa a los sos collaboradores:
Efeutivamente, los últimos años de la so vida dedícalo por completu a la "Catedral de los probes" –como ye popularmente conocida–, pa la qu'inclusive va llegar a pidir llimosna con cuenta de poder siguir coles obres. Amás d'esa dedicación, realiza poques más actividaes, cásique siempres rellacionaes cola relixón: en 1916 participó nun cursín de cantu gregorianu impartíu nel Palaciu de la Música Catalana pol monxu benedictín Gregori M. Sunyol.
Gaudí vivió dedicáu por completu al so oficiu, permaneciendo solteru tola so vida. Al paecer, tan solo nuna ocasión sintióse atrayíu por una muyer, Josefa Moreu, maestra de la Cooperativa Mataronense, escontra 1884, pero nun foi correspondíu. Dende entós Gaudí refúxase na so fonda relixosidá, na qu'atopaba gran aselu espiritual. De cutiu pintóse la imaxe d'un Gaudí focicón y antipáticu, de sópites contestaciones y xestos altaneros; pero la xente que lu trató más de cerca descríbilu como persona bonable y cortés, bon conxustón y fiel colos sos amigos, ente los que destacaron especialmente'l so mecenes, Eusebi Güell, y l'obispu de Vic, Josep Torras i Bages, según los escritores Joan Maragall y Jacint Verdaguer, el doctor Pere Santaló y dalgunos de los sos más fieles collaboradores, como Francesc Berenguer y Llorenç Matamala.
L'apariencia personal de Gaudí –de traces nórdiques, pelo rubiu y güeyos azules– sufrió un radical tresformamientu col pasu del tiempu: de ser un mozu con aspeutu de “dandi” (traxes caros, pelo y barba bien iguaos, gustos de gourmet, frecuente asistencia al teatru y a la ópera, inclusive visitaba les obres montáu na so xarré), pasó na so vieyera a la más estricta cenciellez, comiendo con austeridá, vistiendo traxes vieyos y gastaos, con un aspeutu desdexáu, tanto que dacuando tomábenlu por méndigu, como por desgracia pasó nel momentu del accidente que-y provocó la muerte.
Gaudí nun dexó práuticamente escritos, amás d'informes téunicos de les sos obres riquíos por instancies oficiales, delles cartes a amigos (principalmente a Joan Maragall) y dalgún artículu periodísticu. Caltiénense delles frases de so recoyíes por dalgunos de los sos ayudantes y discípulos, principalmente Josep Francesc Ràfols, Joan Bergós, Cèsar Martinell y Isidre Puig i Boada. L'únicu escritu dexáu por Gaudí ye'l conocíu como "Manuscritu de Reus" (1873-1878), una especie de diariu d'estudiante onde recoyía diverses impresiones sobro arquiteutura y decoración, esponiendo les sos idees al respective; destaquen los analises que fixo sobre'l templu cristianu y la casa solariega, según un testu sobre ornamentación y una memoria pa una mesa-escritoriu.
Gaudí reconocióse siempres partidariu del catalanismu, anque nunca quixo venceyase cola política –dellos políticos como Francesc Cambó o Enric Prat de la Riba propunxéron-y presentase a diputáu, pero él refugó la ufierta–. Inda asina, tuvo diverses engarradielles cola policía: en 1920 foi cutíu pola mesma nuna balasma formada na celebración de los Xuegos Florales; el 11 de setiembre de 1924, Día Nacional de Cataluña, mientres una manifestación en contra de la prohibición del usu del catalán per parte de la dictadura de Primo de Rivera, foi arrestáu pola Guardia Civil, pasando una curtia estancia nel cuartón, del que salió con una fianza de 50 pesetes.
El 7 de xunu de 1926 Gaudí diríxese a la ilesia de San Felipe Neri, que visitaba a diariu pa rezar y entrevistase col so confesor, mosén Agustí Mas i Folch; pero al pasar pela Gran Vía de les Cortes Catalanes, ente les cais Girona y Bailén, foi pilláu por un tranvía, que lu dexó ensin sentíu. Siendo tomáu por un méndigu, al dir indocumentáu y por causa del so aspeutu desdexáu, con ropes gastaes y vieyes, nun foi socorríu nel momentu, hasta qu'un guardia civil paró un taxi que lu condució al Hospital de la Santa Cruz. Al otru día reconózlu'l capellán de la Sagrada Familia, mosén Gil Parés, pero yá yera tarde pa facer nada por él. Morrió'l día 10 de xunu de 1926, a los 73 años d'edá, na plenitú de la so carrera. Foi soterráu'l 12 de xunu, con presencia de grandes ensames que quixeron da-y l'últimu adiós, na capiya de La nuesa Señora del Carme de la cripta de la Sagrada Familia. Na so llábana figura la siguiente inscripción:
Tres la so muerte Gaudí cayó nun relativu escaezu, y la so obra foi desfamada pola crítica internacional por barroca y descomanadamente falambaldre. Na so tierra natal foi igualmente fechu de menos pola nuevu corriente que sostituyó al modernismu, el novecentismu, estilu que retornaba a los cánones clásicos. En 1936, mientres la Guerra Civil Española, foi asaltáu'l taller de Gaudí na Sagrada Familia, destruyéndose gran cantidá de documentos, planos y maquetes del arquiteutu modernista.
La so figura empezó a ser reivindicada nos años 1950, por Salvador Dalí de primeres, siguíu del arquiteutu Josep Lluís Sert. En 1956 entamóse una retrospectiva sobre Gaudí nel Salón del Tinell de Barcelona, y en 1957 la so primer gran esposición internacional, nel MOMA de Nueva York. Coles mesmes, ente los años 1950 y 1960, los estudios de críticos internacionales como George Collins, Nikolaus Pevsner y Roberto Pane dieron gran espardimientu a la obra de Gaudí, ente que na so tierra natal yera reivindicáu por Alexandre Cirici, Juan Eduardo Cirlot y Oriol Bohigas. Tamién ye de remarcar el gran ésitu llográu por Gaudí en Xapón, onde la so obra ye bien almirada, destacando los estudios realizaos por Kenji Imai y Tokutoshi Torii. Dende entós la valoración de Gaudí foi n'aumentu, procesu que se reflexó na catalogación en 1969 de 17 obres de Gaudí como Bien d'Interés Cultural per parte del Ministeriu de Cultura español (RD 1794/1969), siendo'l primer artista «contemporaneu» n'algamar esta distinción, pos hasta entós les normes dictaben que namái podíen tener esta catalogación les obres con un sieglu o más d'antigüedá. Igualmente, en 1984 delles obres del arquiteutu fueron declaraes como Patrimoniu de la Humanidá de la Unesco.
En 1952, centenariu de la nacencia del arquiteutu, fundóse l'Asociación d'Amigos de Gaudí, pa sopelexar y caltener el legáu dexáu pol artífiz catalán. En 1956 creóse la Real Cátedra Gaudí, perteneciente a la Universidá Politéunica de Cataluña, col oxetu igualmente d'afondar nel estudiu de la obra gaudiniana y participar nel so caltenimientu; en 1987 el rei Xuan Carlos I concedió-y el títulu de Real Cátedra Gaudí. En 1976, con motivu del 50 aniversariu de la so muerte, el Ministeriu d'Asuntos Esteriores entamó una esposición sobro Gaudí que percorrió tol mundu.
Con motivu del 150 aniversariu de la nacencia de Gaudí celebróse l'añu 2002 l'Añu Internacional Gaudí, con bayura d'actos oficiales, conciertos, espeutáculos, conferencies, publicaciones, etc. Ente otros eventos, el 24 de setiembre d'esi añu estrénase nel Palaciu de los Deportes de Barcelona'l musical "Gaudí", sobre la vida y obra del arquiteutu reusense, obra de Jordi Galceran, Esteve Miralles y Albert Guinovart. L'añu 2008 instituyéronse nel so honor los Premios Gaudí, otorgaos pola Academia del Cine Catalán, que reconocen les meyores producciones cinematográfiques catalanes del añu.
Home de fonda relixosidá y de vida ascéticu, propúnxose la beatificación d'Antoni Gaudí, procesu empecipiáu en 1998 pol arzobispu de Barcelona, Ricard Maria Carles. L'añu 2000 foi autorizáu l'entamu del procesu per parte del Vaticanu col decretu nihil obstat, pol cual Gaudí pasa a ser consideráu siervu de Dios, el primer pasu pa la beatificación.
Na so adolescencia Antoni Gaudí, foi mui frecuente la manifestación de la catalanidá, ente munches maneres, col escursionismu y cola recuperación del patrimoniu artísticu. Xunto colos sos compañeros d'institutu Eduard Toda y Josep Ribera, nunes vacaciones d'estivu, con ente 15 y 17 años, decidieron facer un proyeutu de restauración del monesteriu de Poblet, que taba en ruines, de lo que se conserva un dibuxu fechu por Gaudí y una memoria polos sos compañeros. Caún tenía una misión na reconstrucción: Gaudí no principal de la obra, construyir muries y teyaos, Toda fadría l'inventariu de la biblioteca y Ribera investigaría la historia de Poblet, sicasí van llegar a pensar la manera de conseguir ayudes económiques, creando una tienda d'alcordances onde se podría vender el llibru que s'editaría sobre'l monesteriu, fechu por Ribera. Aquel setiembre los tres amigos separaríense y Eduard Toda i Güell editaría "Poblet. Datos y apuntes", nel añu 1870.
Foi sociu de l'Asociación Catalanista d'Escursiones Científiques, ente 1879 y 1889, y collaboró cola Asociación d'Escursiones Catalana que se va fusionar depués cola anterior pa formar el Centru Escursionista de Cataluña. Gaudí fizo delles escursiones, ente elles a Granollers onde va redautar un informe pa la restauración de la ilesia de Sant Esteve, pertenecía tamién a esta asociación dende 1880, el so amigu Eusebi Güell. Otra escursión cola asociación fízose en 1883 a Banyuls de la Marenda, a Perpinyà y a Elna, onde fotografió con Verdaguer y Guimerà y que s'espublizó na "Ilustració Catalana".
Los símbolos de la Bandera de Cataluña apaecen en munches de les sos obres: 
Según dalgunos autors Gaudí sofitó l'independentismu catalán, sicasí, la mayoría de los autores decántense a pensar qu'apoyara namái'l movimientu catalanista. D'esta miente, sofitaba a la "Lliga Regionalista" y, como tenemos visto, incorporó elementos de la cultura catalana nes sos obres. Asina, el 11 de setiembre de 1924 les autoridaes españoles (gobernando'l dictador Primo de Rivera) zarraron les ilesies de Barcelona pa torgar la celebración de la Diada, Gaudí, per otru llau, acudió a la Ilesia de Sants Just i Pastor y foi arrestáu por negase a responder en castellanu a la policia.
La trayeutoria profesional del arquiteutu tuvo una evolución "sui generis", por cuenta de la so constante investigación nel campu de la estructura mecánica de les obres. Nos sos entamos, Gaudí recibió cierta influyencia del arte oriental (India, Persia, Xapón), al traviés del estudiu de los teóricos de l'arquiteutura historicista, Walter Pater, John Ruskin y William Morris. Vemos esta corriente orientalizante n'obres como'l Caprichu de Comillas, el Palaciu Güell, los Pabellones Güell o la Casa Vicens. Más llueu, sigue la corriente neogótica de moda nel momentu, siguiendo los dictames del arquiteutu francés Viollet-le-Duc. Puede percibise nel Colexu de les Teresianes, el Palaciu Episcopal d'Astorga, la Casa Botines y la Casa Bellesguard, amás de na cripta y l'ábside de la Sagrada Familia. Finalmente, desagua na so etapa más personal, con un estilu naturalista, individual, orgánicu, inspiráu na naturaleza, nel que va realizar les sos obres maestres.
Mientres la so dómina d'estudiante Gaudí pudo contemplar una coleición de fotografíes que la Escuela d'Arquiteutura tenía sobre Exiptu, la India, l'arte persa, maya, chinu y xaponés, según los monumentos islámicos españoles, que-y dexaron una fonda buelga, sirviéndo-y d'inspiración pa munches de les sos obres. Tamién estudió con detenimientu'l llibru "Plans, elevations, sections and details of the Alhambra", d'Owen Jones, perteneciente a la biblioteca de la Escuela. De los artes nazarí y mudéxar tomó múltiples soluciones estructurales y ornamentales qu'aplicó con ciertes variantes y llibertá estilística a les sos obres. Un aspeutu a destacar que Gaudí toma del arte islámicu ye la indefinición espacial, la conceición del espaciu ensin llendes estructuraes; espaciu qu'adquier un sentíu secuencial, estazáu, al traviés de pequeños tabiques o buecos diáfanos, que creen separación ensin suponer barreres compautes que delimiten un espaciu uniformemente zarráu.
Pero ensin dulda l'estilu que más-y influyó foi l'arte góticu, qu'a finales del sieglu XIX vivía una gran renacencia debida sobremanera a la obra teórica y restauradora de Viollet-Le-Duc. L'arquiteutu francés defendía estudiar los estilos del pasáu y afaelos al presente d'una forma racional, atendiendo mesmo a la razón estructural qu'a la ornamental. Sicasí, pa Gaudí'l góticu yera “imperfeutu”, porque magar la eficacia de delles de les sos soluciones estructurales yera un arte qu'había que “perfeicionar”. Nes sos propies palabres:
Dempués d'estes influyencies iniciales, Gaudí desagua nel modernismu na so dómina de mayor rellumanza, nos años asitiaos ente los sieglu XIX y XX. Nos sos entamos, el modernismu atopa la inspiración na arquitectura historicista, yá que pa los artistes modernistes la vuelta al pasáu supon una reaición contra les formes industriales impuestes polos nuevos adelantos teunolóxicos producíos cola Revolución industrial. L'usu de los estilos del pasáu supon una rexeneración moral que dexa a la nueva clase dirixente, la burguesía, identifícase con unos valores que reconocen como los sos raigaños culturales. Coles mesmes, el resurdir de la cultura catalana dende mediaos del sieglu XIX (la Renaixença), lleva a adoptar les formes gótiques como estilu “nacional” de Cataluña, cola pretensión de conxugar nacionalismu y cosmopolismu, d'integrase na corriente modernizadora europea.
Delles traces esenciales del modernismu van ser: un llinguaxe anticlásicu heriede del romanticismu, con enclín a un ciertu llirismu y suxetivismu; vinculación decidida de l'arquiteutura coles artes aplicaes y los oficios artísticos, creando un estilu remarcadamente ornamental; usu de nuevos materiales, creando un llinguaxe constructivu mestu y ricu en contrastes, buscando l'efeutu plásticu del conxuntu; fuerte sentimientu d'optimismu y fe nel progresu, que produz un arte aponderáu y enfáticu, reflexu del clima de prosperidá del momentu, sobremanera na clase burguesa.
Gaudí suel ser consideráu'l gran maestru del modernismu catalán, pero la so obra va más allá de cualquier estilu o intentu de clasificación. Ye una obra personal ya imaxinativa qu'atopa la so principal inspiración na naturaleza. Gaudí estudió con fondura les formes orgániques y anárquicamente xeométriques de la naturaleza, buscando un llinguaxe pa poder afigurar eses formes na arquiteutura. Dalgunes de les sos mayores inspiraciones van venir del monte de Montserrat, les cueves de Mallorca, la Cueva del Salnitre (Collbató), los riscos de Fra Guerau na sierra de Prades cerca de Reus, el monte de Pareis al norte de Mallorca o Sant Miquel del Fai en Bigas, toos ellos llugares visitaos por Gaudí.
Esti estudiu de la naturaleza tradúzse nel emplegu de formes xeométriques reglaes como son el paraboloide hiperbólicu, l'hiperboloide, l'helicoide y el conoide, que reflexen esautamente les formes que Gaudí alcuentra na naturaleza. Les superficies reglaes son formes xeneraes por una recta, denomada xeneratriz, al movese sobro una llinia o delles, denomaes direutrices. Gaudí afayóles abondo na naturaleza, como por casu en xuncos, cañes o güesos; dicía que nun esiste meyor estructura qu'un tueru d'árbol o un esqueletu humana. Estes formes son al empar funcionales y estétiques, y Gaudí emplégales con gran sabiduría, sabiendo afaer el llinguaxe de la naturaleza a les formes estructurales de l'arquiteutura. Gaudí asimilaba la forma helicoidal al movimientu, y la hiperboloidal a la lluz. Dicía lo siguiente sobre les superficies reglaes:
Otru de los elementos emplegaos bayurosamente por Gaudí ye la curva catenaria. Gaudí estudiara en fondura la xeometría cuando yera mozu, lleendo numberosos trataos sobre inxeniería qu'allababen les virtúes del usu de la curva catenaria como elementu mecánicu, que sicasí entós namái s'usaba na construcción de pontes suspendíes; Gaudí foi'l primeru n'utilizar esti elementu na arquiteutura común. L'usu d'arcos catenarios n'obres como la Casa Milà, el Colexu de les Teresianes, la cripta de la Colonia Güell o la Sagrada Familia dexa a Gaudí dotar a les sos estructures d'un elementu de gran resistencia, una y bones la catenaria distribúi regularmente'l pesu que soporta, sufriendo namái fuerces tanxenciales que s'anulen ente elles.
Con toos estos elementos, Gaudí pasó de la xeometría plana a la espacial, la xeometría reglada. Amás, estes formes constructives aveníense perbién a un tipu de construcción cenciella y de materiales baratos, como'l lladriyu: Gaudí utilizó con avezamientu'l lladriyu xuníu con argamasa, en capes superpuestes, como na tradicional bóveda catalana tabicada. Esta busca de nueves soluciones estructurales tuvo la so cume ente los años 1910 y 1920, cuando esperimentó de forma práutica toles sos investigaciones na so obra cimera: la Sagrada Familia. Gaudí concibió dichu templu como si fuera la estructura d'un monte, con un conxuntu de columnes arborescentes estremaes en diverses cañes pa sofitar una estructura de bóvedes d'hiperboloides enxareyaos. Les columnes enclínense pa recibir meyor les presiones perpendiculares a la so seición; amás, dio-yos forma helicoidal de doble xiru (destróxiru y levóxiru), como nes cañes y tueros de los árboles. Esta ramificación crea una estructura güei denominada fractal que, xunto cola modulación del espaciu, que lo subdivide en pequenos módulos independientes y autosustentantes, crea una estructura que soporta perfeutamente los esfuerzos mecánicos de traición ensin la necesidá d'emplegar contrafuertes, como riquía l'estilu góticu. Gaudí llogró asina una igua racional y estructurada, perfeutamente lóxica y afecha a la naturaleza, creando coles mesmes un estilu arquiteutónicu nuevu, orixinal y cenciellu, práuticu y estéticu.
Esta téunica constructiva nueva dexa a Gaudí enfotase arquiteutónicamente en perfeicionar y perpasar l'estilu góticu: les bóvedes d'hiperboloides tienen el so centru onde les gótiques teníen la clave, cola salvedá de que l'hiperboloide dexa crear un güecu nesi espaciu, un vacíu que dexa'l pasu de la lluz natural. Coles mesmes, na interseición ente les bóvedes, onde les gótiques teníen los nervios, l'hiperboloide dexa nuevamente l'apertura de pequeños baldíos, que Gaudí aprovecha pa dar la sensación d'un cielu estrelláu.
Esta visión orgánica de l'arquiteutura compleméntase en Gaudí con una singular visión espacial que-y dexaba concebir los sos diseños arquiteutónicos de forma tridimensional, contrariamente a la bidimensionalidá del diseñu en planu de l'arquiteutura tradicional. Gaudí dicía qu'adquiriera esti sentíu espacial de neñu, viendo los diseños que facía so padre pa les calderes y alambiques que fabricaba. Por cuenta d'esta conceición espacial Gaudí siempres quixo más trabayar sobre moldes y maquetes, o inclusive dir improvisando sobre'l terrén a midida que la obra avanzaba; ronciegu a dibuxar planos, en rares ocasiones ellaboró croquis de les sos obres, tan solo cuando-y lo riquiríen instancies oficiales. 
Una de los sos munchos anovamientos nel terrén téunicu foi l'usu d'una maqueta pal cálculu d'estructures: pa la ilesia de la Colonia Güell construyó nun tendeyón al pie de les obres una maqueta a gran escala (1:10), de cuatro metros d'altor, onde instaló un montaxe iguáu con unos cordeles de los qu'escolgaben fardelinos rellenos de perdigones. Nun tableru de madera afitáu nel techu dibuxó la planta de la ilesia, y de los puntos sustentantes del edificiu –columnes, interseición de parés– encolingó los cordeles (pa los funiculares) colos sacos de perdigones (pa les cargues), qu'asina suspendíos daben la curva catenaria resultante, tanto n'arcos como en bóvedes. D'equí sacaba una fotografía, qu'una vegada invertida daba la estructura de columnes y arcos que Gaudí taba buscando. Sobro estes fotografíes Gaudí pintaba, con gouache o pastel, la contorna yá definida de la ilesia, remarcando hasta l'últimu detalle del edificiu, tanto arquiteutónicu como estilísticu y decorativu.
La posición de Gaudí dientro de la Hestoria de l'Arquiteutura supon la d'un gran xeniu creador que, inspirándose na naturaleza, creó un estilu propiu, de gran perfeición téunica al empar qu'un cuidáu valor estéticu, marcáu pol sellu de la so fuerte personalidá. Les sos innovaciones estructurales, que suponen en cierta midida la superación de los estilos anteriores, dende'l dóricu hasta'l barrocu, pasando pel góticu, principal fonte d'inspiración del arquiteutu, podría considerase que representen la culminación de los estilos clásicos, que Gaudí reinterpreta y perfeiciona. Asina Gaudí supera l'historicismu y eclecticismu de la so xeneración, pero ensin llegar a coneutar con otres corrientes de l'arquitectura del sieglu XX, que colos sos postulaos racionalistes derivaos de la Escuela de la Bauhaus va suponer una evolución antitética a la empecipiada por Gaudí, fechu que va marcar la incomprensión inicial escontra la obra del arquiteutu modernista. 
Otru de los factores de la escayencia oficial de la figura catalana ye que, masque cuntó na execución de les sos obres con numberosos ayudantes y discípulos, Gaudí nun creó una escuela propia, yá que nunca se dedicó a la docencia nin dexó práuticamente escritos. Dalgún de los sos collaboradores siguieron les sos buelgues de cerca, sobremanera Francesc Berenguer y Josep Maria Jujol; otros, como Cèsar Martinell, Francesc Folguera y Josep Francesc Ràfols evolucionaron escontra'l novecentismu, estremándose del niciu del maestru. Magar ello, cierta influyencia del creador de la Sagrada Familia pue percibise en dellos arquiteutos modernistes –o que partieron del modernismu– que nun tuvieron un contautu direutu con Gaudí, como Josep Maria Periques (Casa Alòs, Ripoll), Bernardí Martorell (Campusantu d'Olius ) o Lluís Muncunill (Masía Freixa, Tarrasa). 
Sicasí, Gaudí dexó una fonda buelga na arquiteutura del sieglu XX: arquiteutos como Le Corbusier declaráronse almiradores de la obra del arquiteutu catalán, y otros como Pier Luigi Nervi, Friedensreich Hundertwasser, Oscar Niemeyer, Félix Candela, Eduardo Torroja o Santiago Calatrava son hasta güei día debedores del estilu empecipiáu por Gaudí. Frei Otto emplegó formes gaudinianes nel Estadiu Olímpicu de Múnich. En Xapón, la obra de Kenji Imai ye d'una evidente influyencia gaudiniana, como puede apreciase nel Memorial a los 26 mártires de Xapón en Nagasaki (Premiu Nacional d'Arquiteutura de Xapón en 1962), onde destaca l'usu del famosu "trencadís" del arquiteutu reusense. Per otru llau, el llabor docente ya investigador lleváu a cabu polos críticos d'arte dende l'añu 1950 asitió al artista nun merecíu llugar de relevancia dientro de l'arquiteutura del sieglu XX.
Na so etapa d'estudiante, Gaudí frecuentó dellos talleres artesanales, como los d'Eudald Puntí, Llorenç Matamala y Joan Oñós, onde aprendió los aspeutos básicos de tolos oficios rellacionaos cola arquiteutura, como la escultura, la carpintería, la forxa, la vidriería, la cerámica, el moldiáu en yelsu, etc. Coles mesmes, supo asimilar les nueves meyores teunolóxiques, incorporando a la so téunica la construcción en fierro o en formigón armáu. Too ello debío a la visión global que Gaudí tenía de l'arquiteutura como obra de diseñu multifuncional, na qu'había d'ellaborase hasta'l más mínimu detalle nun conxuntu compenetráu, proporcionáu. Estes conocencies dexáron-y non yá dedicase a los sos proyeutos arquiteutónicos, sinón diseñar igualmente tolos elementos de les obres que creaba, dende'l moblame hasta'l llume o los acabaos en forxa de fierro. 
Gaudí tamién foi un anovador nel terrén de los oficios artesanales, escurriendo nueves soluciones téuniques o decoratives colos materiales qu'utilizaba, como por casu la so forma de diseñar aplacaos en cerámica fecha con pieces de refugaya (“trencadís”), en combinaciones orixinales y fantasioses. Pa la restauración de la Catedral de Mallorca creó una nueva téunica de facer vidreres, consistente en yustaponer tres vidros de los colores primarios –y dacuando unu neutru–, variando'l gruesu del cristal pa poder graduar la intensidá de la lluz.
Coles mesmes, diseñó personalmente munches de les escultures de la Sagrada Familia, aplicando un interesáu métodu de trabayu escurríu por él: en primer llugar facía un fondu estudiu anatómicu de la figura, centrándose nes articulaciones –pa lo qu'estudió en tientes la estructura de la cadarma humana–; dacuando sirvíase de moñecos iguaos con alambre pa probar la postura afayadiza de la figura a esculpir. De segundes, realizaba fotografíes de los modelos, utilizando un sistema d'espeyos qu'apurríen múltiples perspeutives. De siguío, facía moldes en yelsu de les figures, tanto de persones como d'animales. Sobro estos moldes modificaba les proporciones pa consiguir una perfeuta visión de la figura dependiendo del so allugamientu nel templu (más grandes cuanto más elevaes). A lo último, esculpíase en piedra.
Amás d'arquiteutu, Gaudí foi urbanista y paisaxista, procurando siempres allugar les sos obres nel ambiente más afayadizu, tanto natural como arquiteutónicu. Realizaba un fondu estudiu del allugamientu de les sos construcciones, que procuraba que s'integraren d'una manera natural nel paisaxe circundante, llegando a utilizar en numberoses ocasiones el material más común na so redolada, como la piedra pizarrosa en Bellesguard o'l granitu gris del Bierzo nel Palaciu Episcopal d'Astorga. Munchos de los sos proyeutos incluyíen xardinos, como la Casa Vicens o los Pabellones Güell, o inclusive yeren totalmente axardinaos, como'l Parque Güell o los Xardinos de Can Artigas. Un exemplu perfeutu d'integración na naturaleza foi'l Primer Misteriu de Gloria del Rosariu Monumental de Montserrat, onde'l marcu arquiteutónicu ye la mesma naturaleza –nesti casu la roca de Montserrat–, que da cabida al grupu escultóricu que decora'l camín a la Santa Cueva.
Igualmente, Gaudí destacó como interiorista, encargándose personalmente de la decoración de la mayoría de los sos edificios, dende'l diseñu del moblame hasta los detalles más mínimos. En cada casu supo aplicar particularidaes estilístiques, personalizando la decoración según el gustu del dueñu, l'estilu predominante del conxuntu o'l so allugamientu na redolada, yá fuera urbanu o natural, o dependiendo de la so tipoloxía, llaica o relixosa –bona parte de la so producción tuvo amestada al moblame llitúrxicu–. Asina, dende'l diseñu d'un pupitre pal so propiu despachu al empiezu de la so carrera, pasando pol moblame diseñáu pal Palaciu de Sobrellano de Comillas, realizó tol moblame de les cases Vicens, Calvet, Batlló y Milà, del Palaciu Güell y de la Torre Bellesguard, pa desaguar nel moblame llitúrxicu de la Sagrada Familia. Ye de remarcar que Gaudí efectuó estudios d'ergonomía p'afaer el so moblame a l'anatomía humana de la forma más óptima posible. Bona parte del moblame que diseñó espónse anguaño na Casa-Muséu Gaudí del Parque Güell.
Otru aspeutu a destacar ye la intelixente distribución del espaciu, pensáu pa crear un ambiente de confort ya intimidá nel interior de tolos sos edificios. Pa ello estrema l'espaciu en distintes seiciones o ambientes afechos al so usu específicu, per aciu del emplegu de tabiques, falsos techos, puertes corredices, vidreres o armarios de paré. Amás de curiar hasta l'últimu detalle tolos elementos estructurales y ornamentales, cuidaba que les sos construcciones tuvieren una perfeuta llume y ventilación, pa lo qu'estudiaba con detalle la orientación del edificiu al respective de los puntos cardinales, según la climatoloxía de la zona y el so encaxe na redolada natural circundante. Naquella dómina empezaba la demanda d'un mayor confort domésticu, cola canalización d'agua, gas y lluz llétrico, elementos que Gaudí supo incorporar de forma maxistral nes sos construcciones. Pa la Sagrada Familia, por casu, llevó a cabu fondos estudios d'acústica y llume, pa optimizales. Gaudí dicía lo siguiente al respective de la lluz:
La illuminación sírve-y igualmente a Gaudí pa encadarmar l'espaciu, atendiendo de forma curiosa y estudiada la gradación de la intensidá llumínica p'afaese afechiscamente a cada ambiente específicu. Esto consíguelo con distintos elementos como bufardes, vidreres, persianes o celosíes; cabe destacar nesti sentíu la gradación cromática utilizada nel patiu de lluces de la Casa Batlló pa consiguir una distribución uniforme de la lluz en tol interior. Coles mesmes, suel empobinar les cases al sur p'aprovechar al máximu la lluz solar.
La obra de Gaudí ye de mala clasificación. Inscritu nel modernismu, pertenez ensin dulda a esta corriente pol so enfotu de renovación –ensin romper por ello cola tradición–, la busca de la modernidá, el sentíu ornamental aplicáu a la so obra y el calter multidisciplinar otorgáu a les sos realizaciones, onde tienen un papel fundamental los trabayos artesanales. A estes premises Gaudí añede ciertes dosis de barroquismu, la inclusión de los adelantos tecnolóxicos y el caltenimientu de llinguaxes arquitectónicos tradicionales, qu'al pie de la inspiración na naturaleza y el toque d'orixinalidá qu'otorga a les sos realizaciones constitúin l'axuntadura qu'apurre al conxuntu de la so obra un sellu personal y único na hestoria de l'arquitectura.
Cronolóxicamente, ye difícil establecer unes pautes que determinen de forma veraz la evolución del so estilu. Magar parte d'unos postulaos claramente historicistes pa enmarcase de llenu nel modernismu que surdía con fuerza nel postreru terciu del sieglu XIX en Cataluña y llegar por fin al resolvimientu final del so estilu personal y orgánico, esta evolución nun presenta unes etapes precises con rotures ente unes y otres, sinón qu'en toes hai reflexos de les primeres, a midida que dir asimilando y superando. Una de los meyores periodificaciones realizaes de la obra de Gaudí ye la del so discípulu y biógrafu Joan Bergós, efectuada según criterios plásticos y estructurales; Bergós establez cinco periodo na producción gaudiniana: periodu preliminar, mudéxar-moriscu, góticu evolucionáu, naturalismu espresionista y síntesis orgánica. 
Les sos primeres realizaciones, tanto mientres la so etapa d'estudiante como les primeres executaes al llograr el títulu, destaquen pola gran precisión de los detalles, l'usu de la xeometría cimera y la preponderancia de les considerancies mecániques nel cálculu d'estructures.
Antoni Gaudí empecipió la so carrera profesional mientres los sos estudios universitarios, yá que pa pagalos trabayó como delliniante para dellos de los meyores arquiteutos que destacaben na Barcelona del momentu, como Joan Martorell, Josep Fontserè, Francisco de Paula del Villar y Lozano, Leandre Serrallach y Emili Sala Cortés. Con Josep Fontserè tenía Gaudí una antigua rellación, pos la so familia yera tamién orixinaria de Riudoms y conocíense de diba tiempu. Magar nun tener títulu d'arquiteutu, Fontserè recibió l'encargu del Conceyu de Barcelona de la urbanización del Parque de la Ciudadela, realizáu ente 1873 y 1882. En dichu proyeutu Gaudí encárgase del diseñu de la rexa d'entrada al parque, de la balaustrada de la placeta de la banda municipal y del proyeutu hidráulicu de la Cascada del Parque de la Ciudadela Cascada Monumental, onde proyeutó un covarón artificial que yá amuesa'l so gustu pola naturaleza y el sentíu orgánicu qu'aplica a la so arquiteutura. 
Pa Francisco del Villar Gaudí trabayó nel ábside del monesteriu de Montserrat, dibuxando en 1876 el Camarín de la Virxe pa la ilesia benedictina; más llueu, asocedería a Villar nes obres de la Sagrada Familia. Con Leandre Serrallach trabayó nun proyeutu de tranvía a la Villa Arcadia de Montjuïc. A lo último, con Joan Martorell collaboró na ilesia de los Xesuites de la cai Caspe y el conventu de les Saleses del Paséu de San Juan, según na ilesia de Villaricos (Almería). Igualmente, realizó pa Martorell el proyeutu pal concursu de la nueva fachada de la Catedral de Barcelona, que finalmente nun foi aprobáu. La so rellación con Martorell, al que consideró siempres como unu de los sos principales y más influyentes maestros, reportó-y un inesperáu y venturosu frutu, yá que foi Martorell quien encamentó a Gaudí pa facese cargu del proyeutu de la Sagrada Familia.
Una vegada llográu'l títulu d'arquiteutu en 1878 los sos primeros trabayos fueron unes faroles pa la Plaza Real, el proyeutu de Quioscos Girossi y el de la Cooperativa “La Obrera Mataronense”, que foi la so primer obra importante. Gaudí recibió l'encargu pa unes faroles del Conceyu de Barcelona en febreru de 1878, cuando aprobara la carrera pero entá nun s'expediera'l títulu, que s'espachó en Madrid el 15 de marzu d'esi añu. Pa esti encargu proyeutó dos distintos tipos de faroles: una de seis brazos, de les que s'instalaron dos na plaza Real, y otra de trés, de la que tamién s'instalaron dos na plaza del Palaciu, frente al Gobiernu Civil. Les faroles fueron inauguraes nes fiestes de La Mercè de 1879. Feches de fierro colao, con base de mármole, tienen una decoración onde destaca'l caduceu de Mercuriu, símbolu del comerciu, según l'escudu de Barcelona.
El proyeutu irrealizáu de Quioscos Girossi foi un encargu del comerciante Enrique Girossi de Sanctis; consistiría en 20 quioscos repartíos per toa Barcelona, caún de los cualos incluyiría unos retretes públicos, un puestu de flores y unos paneles de cristal pa publicidá, amás de reló, calendariu, barómetru y termómetru. Gaudí concibió una estructura de pilastres de fierro y plaques de mármole y cristal, coronáu por una gran marquesina de fierro y cristal, con un sistema de llume de gas.
La Cooperativa Obrera Mataronense foi'l primer proyeutu de valumbu de Gaudí, nel que trabayó de 1878 a 1882, por encargu de Salvador Pagès i Anglada. El proyeutu, pal llar social de la empresa en Mataró, constaba d'una fábrica, un barriu de cases pa los obreros, un casinu y un edificiu de servicios, de los que finalmente namái se llevaron a cabu la fábrica y l'edificiu de servicios. Na nave de la fábrica Gaudí utilizó per primer vegada l'arcu catenariu, con un sistema d'ensamblaxe con pernos escurríu por Philibert de l'Orme. Tamién aplicó per primer vegada, nel edificiu de servicios, la decoración n'azulexu cerámicu. Gaudí realizó'l diseñu urbanísticu basándose na orientación solar, otra de les constantes nes sos obres, ya incluyó zones axardinaes nel proyeutu. Diseñó inclusive l'emblema de la Cooperativa, cola figura d'una abeya, símbolu de la llaboriosidá. 
En mayu de 1878 diseñó Gaudí una vitrina pa la Guantería Esteban Comella, que foi espuesta nel pabellón español de la Esposición Universal de París d'esi añu. Foi esta obra la qu'atraxo l'atención del empresariu Eusebi Güell, de visita na capital francesa; quedó tan impresionáu qu'a la so torna quixo conocer a Gaudí, empezando entós una llarga amistá y collaboración profesional, siendo Güell el principal mecenes de Gaudí y patrocinador de munchos de los sos grandes proyeutos.
El primer encargu que Güell realizó a Gaudí, esi mesmu añu, foi'l diseñu del moblame pa la capiella-panteón del Palaciu de Sobrellano en Comillas, que taba entós construyendo Joan Martorell, el maestru de Gaudí, por encargu del marqués de Comillas, suegru de Güell. Gaudí diseñó un sillón, un bancu y un reclinatoriu: el sillón taba forráu de terciopelu, rematáu por dos águiles col escudu del marqués; el bancu destaca pol relieve d'un dragón, proyeutáu por Llorenç Matamala; el reclinatoriu tien decoración en baxorrelieve de formes vexetales.
Tamién en 1878 realizó unos planos pa un teatru na antigua llocalidá de Sant Gervasi de Cassoles (güei día un barriu de la ciudá condal); Gaudí nun intervino na posterior construcción del teatru, anguaño sumíu. Al otru añu diseñó los muebles y mostrador de la Farmacia Gibert, con marquetería d'influyencia árabe. Esi mesmu añu efectuó cinco dibuxos pa una cabalgata n'homenaxe al poeta Francesc Vicent Garcia i Torres en Vallfogona de Riucorb, llocalidá na que foi párrocu esti célebre escritor del sieglu XVII, amigu de Lope de Vega. El proyeutu de Gaudí xiraba en redol al poeta glorificáu y a distintos aspeutos del trabayu nel campu, como la siega o la recoyida de la uva y l'aceituna; sicasí, por causa de problemes organizativos del certame, la idea de Gaudí nun se llevó a cabu.
Ente 1879 y 1881 realizó'l proyeutu de decoración de la ilesia de Sant Pacià, perteneciente al Colexu de Jesús-María de Sant Andreu del Palombar: realizó l'altar d'estilu góticu, la custodia d'influyencia bizantina, el mosaicu y el llume, según el moblame del colexu. Amburada la ilesia na Selmana Tráxica de 1909, na actualidá namái persiste'l mosaicu, d'“opus tesselatum”, probable obra del mosaicista italianos Luigi Pellerin. Pa estes mesmes relixoses encárgase de la decoración de la ilesia del Colexu de Jesús-María de Tarragona (1880-1882): realizó l'altar en mármole blanco italiano, y la so parte frontal, o antipendiu, dispúnxolo con cuatro columnes qu'esibíen medayones d'alabastru polícromo, con figures d'ánxeles; l'ostensoriu, de madera dorao, obra d'Eudald Puntí, decoráu con rosarios, los símbolos del Tetramorfos y la palomba del Espíritu Santu; y la sillería del coru, destruyida en 1936.
En 1880 fixo un proyeutu d'allumáu llétrico pa la Muria de Mar de Barcelona, que finalmente nun foi lleváu a cabu. Consistiría n'ocho grandes faroles de fierro, profusamente decoraes con motivos vexetales, frisos, escudos y nomes de batalles y d'almirantes catalanes. Esi mesmu añu participó nel concursu pa la construcción del Casinu de San Donostia, que finalmente ganaron Luis Aladrén Mendivi y Adolfo Morales de los Ríos; Gaudí presentó un proyeutu que yera síntesis de dellos estudios suyos anteriores, como'l proyeutu de fonte pa la plaza Cataluña o'l de patiu pa la Diputación Provincial.
Un nuevu encargu de los Güell-López pa Comillas foi'l d'una glorieta pa la visita del rei Alfonsu XII a la llocalidá cántabra en 1881. Gaudí diseñó un pequeñu templete con forma de turbante d'influyencia hindú, recubiertu de mosaicu y decoráu con un gran mapa de pequeñes campanielles que producíen una constante badayada musical. Darréu foi instaláu nos Pabellones Güell.
En 1882 realizó pal so antiguu maestru, Joan Martorell, el proyeutu pa un monesteriu benedictín y una ilesia dedicada al Espíritu Santu en Villaricos (Cueves del Almanzora, Almería). Yera de planta neogótica, paecida al conventu de les Saleses que Gaudí proyeutó igualmente con Martorell. Finalmente nun se llevó a cabu, y los planos del proyeutu fueron destruyíos nel saquéu de la Sagrada Familia en 1936. Esi mesmu añu recibió l'encargu pa construyir un pabellón de caza y unes bodegues nuna finca llamada La Corte, en Garraf (Sitges), propiedá del magnate Eusebi Güell. Finalmente'l pabellón nun se llevó a cabu, construyéndose tan solo les bodegues unos años más tarde.
Con Martorell collaboró igualmente neses feches n'otros trés proyeutos: la ilesia del Colexu de los Xesuites de la Cai Caspe, onde intervino como delliniante; el conventu de les Saleses del Paséu de San Juan, proyeutu neogóticu con altar nel centru del cruceru; y el proyeutu de fachada pa la Catedral de Barcelona, según concursu convocáu pol cabildru catedraliciu en 1882, ganáu finalmente por Josep Oriol Mestres y August Font i Carreres. 
La collaboración de Gaudí con Martorell foi determinante porque ésti encamentara a Gaudí pa la Sagrada Familia. El famosu templu gaudinianu foi idea de Josep Maria Bocabella, fundador de l'Asociación de Devotos de San José, pa lo qu'adquirió una mazana completa del Eixample barcelonés. En principiu encargóse del proyeutu l'arquiteutu Francisco de Paula del Villar y Lozano, qu'entamó la construcción d'una ilesia d'estilu neogóticu, empecipiándose les obres en 1882. Sicasí, al otru añu Villar arrenunció por desavenencies cola xunta constructora, y l'encargu pasó a manes de Gaudí, que reformó'l proyeutu dafechu –sacantes la parte yá construyida de la cripta–. Gaudí emplegaría'l restu de la so vida na construcción del templu, que va ser la síntesis de tolos sos afayos arquiteutónicos, rematando na so dómina final.
Nestos años Gaudí fai una serie d'obres de marcáu gustu oriental, inspiraes nel arte del Próximu y Alloñáu Oriente (India, Persia, Xapón), según nel arte islámicu hispánicu, principalmente'l mudéxar y nazarí. Gaudí emplega graniblemente la decoración n'azulexu cerámicu, según los arcos mitrales, carteles de lladriyu vistu y remates en forma de templete o cúpula.
Ente 1883 y 1888 construyó la Casa Vicens, encargu del corredor de bolsa Manuel Vicens i Montaner. Ta estructurada en cuatro niveles o plantes, con tres fachaes y un ampliu xardín, con una fonte monumental de lladriyu formada por un arcu parabólicu enriba del cual había un pasu ente columnes. La casa zárrase con un muru de canciella con una rexa de fierro colao, decorada con fueyes de palmitu, obra de Llorenç Matamala. Les muries de la casa son de mampostería alternada con files d'azulexu, que reproduz unes flores marielles propies de la zona; la casa remata con chimenees y unes torres en forma de templetes. Nel interior destaquen los techos de vigues de madera policromada, afataos con temes florales de "papier maché"; los murios tienen esgrafiaos de motivos vexetales, amás de pintures obra de Josep Torrescasana; a lo último, el suelu ye de mosaicu romanu d'"opus tesselatum". Una de les estancies más orixinales ye'l fumaderu, onde destaca'l techu en forma de cielu rasu decoráu con mucarnes árabes, que recuerden el Xeneralife de l'Alhambra de Granada. 
El mesmu añu de 1883 Gaudí fixo un proyeutu de capiella del Santísimu Sacramentu pa la ilesia parroquial de San Félix d'Alella, según unos planos topográficos de la finca Can Rosell de la Llena en Gelida, y recibió l'encargu d'un hotelín anexu al Palaciu de Sobrellano, del marqués de Comillas, na homónima llocalidá cántabra. Conocíu como El Capricho, foi encargáu por Máximo Díaz de Quijano y construyíu ente 1883 y 1885. La direición de les obres corrió a cargu de Cristòfor Cascante i Colom, compañeru d'estudios de Gaudí. D'estilu oriental, tien planta allargada, con trés niveles y una torre cilíndrica en forma d'alminar persa, revistida dafechu de cerámica. L'accesu presenta cuatro columnes y arcos adintelaos, con capiteles decoraos con páxaros y fueyes de palmitu, como na Casa Vicens. El salón principal destaca por un ampliu ventanal con ventanes de guillotina, y dispon d'un fumaderu cubiertu por falses bóvedes d'estucu d'estilu árabe. 
Gaudí realizó un segundu encargu pa Eusebi Güell ente 1884 y 1887, los Pabellones Güell de Pedralbes. Güell tenía una finca en Les Corts de Sarrià, xunión de dos terrenos conocíos como Can Feliu y Can Cuyàs de Rir. L'arquiteutu Joan Martorell construyera un palacete d'aire caribeñu, baltáu en 1919, en que'l so llugar constrúyose'l Palaciu Real de Pedralbes. Gaudí recibió l'encargu de reformar la casa y construyir un muriu de cerca y los pabellones de portería. Realizó'l muriu de mampostería con delles puertes d'entrada, la principal con una rexa de fierro en forma de dragón, con una simboloxía alusiva al mitu d'Hércules y el Xardín de les Hespérides. Los pabellones consten de caballeriza, picadoriu y portería: la caballeriza ye de base rectangular, cubierta con bóveda tabicada con forma de catenaria; el picadoriu ye de base cuadrada, con una cúpula de perfil hiperboloidal, rematada por un templete; la portería consta de trés pequeñes edificaciones, la central de planta poligonal y cúpula hiperbólica, y otres dos más pequeñes de planta cúbica. Los trés tán remataes por unos ventiladores en forma de chimenees recubiertes de cerámica. La obra ta realizada con lladriyu vistu de diverses tonalidaes ente'l colloráu y el mariellu, y recubierta de cristal de colores; en ciertes seiciones utilizó tamién bloques prefabricaos de cementu. Anguaño los Pabellones son llar de la Real Cátedra Gaudí, de la Universidá Politéunica de Cataluña.
En 1885 Gaudí recibió de parte de Josep Maria Bocabella, el promotor de la Sagrada Familia, l'encargu d'un altar asitiáu nel oratoriu de la familia Bocabella, al llograr llicencia del Papa de poder tener un altar na so casa privada. L'altar ye de caoba, con barnizáu de laca, con una llosa de mármole blanco nel centru pa les reliquies. Tien decoración vexetal y dellos motivos relixosos, como les lletres griegues alfa y omega, símbolu del principiu y el fin, frases del Evanxeliu ya imáxenes de San Francisco de Paula, Santa Teresa de Xesús y la Sagrada Familia; zárrase con una cortina con un crismón bordáu. La so fechura corrió a cargu del ebanista Frederic Labòria, que tamién collaboró con Gaudí na Sagrada Familia.
Poco tiempu dempués Gaudí recibió un nuevu encargu del conde Güell, la construcción de la so casa familiar, na cai Nou de la Rambla de Barcelona. El Palaciu Güell (1886-1888) sigue la tradición de les grandes cases señoriales catalanes como les de la cai Montcada. Gaudí diseñó una entrada monumental con unes magnífiques puertes d'arcos parabólicos y rexes calaes de fierro forxao, afataes col escudu de Cataluña y un yelmu con un dragón aláu, obra de Joan Oñós. Destaca'l recibidor interior, que tien un altor de trés plantes; ye'l nucleu central del edificiu, yá que ta arrodiáu poles principales estancies del palaciu, y destaca pola so cubierta con doble cúpula de perfil paraboloide nel interior y cónicu nel esterior, solución típica del arte bizantín. Na tribuna de la fachada Gaudí emplegó un orixinal sistema d'arcos catenarios y columnes con capiteles hiperboloidales, estilu ensin emplegar nin anterior nin darréu a Gaudí. Diseñó con precuru l'interior del palaciu, con una suntuosa decoración d'estilu mudéxar, onde destaquen los techos con artesonaos de madera y fierro. Nel teyáu destaquen les chimenees, de formes xeométriques, recubiertes de cerámica de vivos colores, amas de l'alta aguya en forma de llinterna que supon el remate esterior de la cúpula del salón central, fecha igualmente de cerámica y rematada con una veleta de fierro.
Por mor de la Esposición Universal celebrada nel Parc de la Ciutadella de Barcelona en 1888, Gaudí construyó'l pabellón de la Compañía Tresatlántica, propiedá del marqués de Comillas, na Seición Marítima del certame. Fízose n'estilu nazarí granadín, con arcu de ferradura y decoración d'estucu; subsistió hasta l'apertura del Paséu Marítimu de Barcelona en 1960. Por cuenta de tal eventu recibió de parte de la Casa Conceyu de Barcelona l'encargu de la restauración de la Casa Conceyu d'El Salón de Cientu y de la Escalera d'Honor de la Casa de la Ciudá, xunto cola realización d'un sillón pa la Reina Rexente; del proyeutu namái se llevó a cabu'l sillón que l'alcalde Francesc Rius i Taulet regaló a la reina.
Nesta etapa Gaudí inspiróse sobremanera nel arte góticu medieval, qu'asume de forma llibre, personal, intentando ameyorar les sos soluciones estructurales. El neogóticu foi naquella dómina unu de los estilos historicistes de mayor ésitu, sobremanera arriendes de los estudios teóricos de Viollet-Le-Duc. Gaudí estudió con fondura'l góticu catalán, balear y rosellonés, amás del lleonés y el castellanu nes sos estancies en Llión y Burgos, llegando al convencimientu de que yera un estilu imperfeutu, a mediu resolver. Nes sos obres esanicia la necesidá de contrafuertes per aciu del emplegu de superficies reglaes, y suprime cresteríes y calaos escesivos.
Un primer esponente va ser el Colexu de les Teresianes (1888-1889), na cai Ganduxer de Barcelona, encargu de San Enrique d'Ossó. Gaudí cumplió la voluntá de la orde de reflexar austeridá nel edificiu, en cumplimientu del votu de probitú; siguiendo les indicaciones de les relixoses proyeutó un edificiu sobriu, realizáu en lladriyu per fuera, y con dellos elementos de lladriyu per dientro. Tamién incorporó a la fachada rexes de fierro forxao, unu de los sos materiales preferíos, y coronólu con un conxuntu d'almenes que suxuren un castiellu, posible alusión a la obra de Santa Teresa "El castiellu interior". Nos ángulos de la fachada figuren unos pináculos de lladriyu con una columna helicoidal rematada cola cruz de cuatro brazos, típica de les obres de Gaudí, y con unos escudos de cerámica con diversos símbolos definitorios de la orde teresiana. Nel interior esiste un pasiellu que ye famosu pola socesión d'arcos catenarios que contién. Estos arcos de llinies elegantes nun son puramente decorativos, sinón que tienen la función de sostener el techu y la planta cimera. Gaudí utilizó l'arcu en parábola como elementu constructivu aparente, capaz d'aguantar pesos elevaos per aciu de perfiles pocu gruesos.
El siguiente encargu recíbelu Gaudí de parte d'un clérigu amigu del so Reus natal, Joan Baptista Grau i Vallespinós, qu'al ser nomáu obispu d'Estorga encargó a Gaudí la construcción d'un Palaciu Episcopal p'aquella ciudá, yá qu'apocayá amburara l'edificiu anterior. Construyíu ente 1889 y 1915, ye d'aire neogóticu, con una planta articulada con cuatro torres cilíndriques, arrodiada por un fosu. La piedra na que ta construyíu (granitu buxo de la contorna d'El Bierzu) ye respetuosa cola redolada, cuantimás cola catedral que s'atopa na inmediata vecindá, según tamién cola naturaleza, que na Estorga de finales del sieglu XIX taba más presente qu'anguaño. El pórticu d'entrada tien trés grandes arcos abocinaos, fechos con sillares separaos ente sí por contrafuertes enclinaos. La cadarma del edificiu sofítase en pilastres con capiteles decoraos y en bóvedes de crucería sobre arcos oxivales de cerámica vidrao. Remata con un almenáu d'estilu mudéxar. Gaudí abandonó'l proyeutu en 1893, a la muerte del obispu Grau, por desavenencies col Cabildru, siendo termináu en 1915 por Ricardo García Guereta. Güei ye Muséu de los Caminos.
Otru proyeutu de Gaudí fuera de Cataluña foi la Casa Botines, en Llión (1891-1894), encargu de Simón Fernández Fernández y Mariano Andrés Luna, comerciantes de texíos lleoneses, que recibieron l'encamientu de Gaudí de parte d'Eusebi Güell, col que trataben nos sos negocios. El proyeutu de Gaudí foi un impresionante edificiu d'estilu neogóticu, resueltu col so inconfundible estilu modernista. L'edificiu sirvió p'allugar nes sos plantes baxes los despachos y almacenes del negociu de texíos, y disponía coles mesmes de viviendes nes plantes cimeres. La construcción fízose con muros de sólida cantería caliar, dispuesta en forma d'almuhadináu. L'edificiu ta flanquiáu por cuatro torres cilíndriques remataes con elevaes aguyes de forma cónica, feches de cayuela, y arrodiáu d'un fosu con rexa de forxa. Les ventanes son de guillotina, con voladizos enclinaos p'aparar la ñeve, bien frecuente nel iviernu lleonés. La fachada ye d'estilu góticu, con arcos lobulaos, y tien un reló y una escultura de "San Xurde y el dragón", obra de Llorenç Matamala. Na actualidá ye'l llar de Caja España.
En 1892 recibió Gaudí de parte de Claudio López Bru, segundu marqués de Comillas, l'encargu pa unes Misiones Católiques Franciscanes pa la ciudá de Tánxer, en Marruecos (entós daquella una colonia española). El proyeutu consistía nun conxuntu compuestu por ilesia, hospital y escuela, y Gaudí concibió una estructura de planta cuadrilobulada, en forma de cinco cruces potenzaes (seña de los misioneros franciscanos de Marruecos), con arcos catenarios y torres de perfil parabólicu, con ventanes hiperboloidales. Finalmente'l proyeutu nun se llevó a cabu, cosa que Gaudí llamentó fondamente, guardando siempres consigo'l bocetu que realizó del conxuntu. Sicasí, esti proyeutu influyó-y pa les obres de la Sagrada Familia, especialmente nel diseñu de les torres, de perfil parabólicu como nes Misiones.
Pa la familia Güell proyeutó en 1895 una capiella funeraria pal monesteriu de Montserrat, obra irrealizada de la que se conocen pocos datos. Esi añu por fin empecipiáronse les obres de les Bodegues Güell, del vieyu proyeutu de 1882 pa un pabellón de caza y unes bodegues na finca La Corte de Garraf (Sitges), propiedá d'Eusebi Güell. Construyíes ente 1895 y 1897 so la direición de Francesc Berenguer, ayudante de Gaudí, les bodegues tienen un perfil frontal triangular, con cubiertes de gran verticalidá con pronunciaes pindies de lloses de piedra, remataes por un xuegu de chimenees y dos pontes que la xunen al antiguu edificiu. Tien trés plantes: la baxa pa cochera, la vivienda y una capiella cubierta con bóveda catenaria, col altar nel centru. El conxuntu complétase con un pabellón portería, onde destaca la puerta de forxa, con forma de rede de pesca.
Nel términu municipal de Sant Gervasi de Cassoles (güei día un barriu de Barcelona), Gaudí recibió l'encargu, de parte de la vilba de Jaume Figueres, de reformar la Torre Bellesguard (1900-1909), antiguu palaciu de branéu del rei Martín I l'Humanu. Gaudí fixo un proyeutu neogóticu, respetando al máximu l'edificiu anterior; como siempres, procuró integrar l'arquiteutura nel marcu natural circundante, polo qu'efectuó la construcción cola piedra pizarrosa del llugar. L'edificiu ye de planta cuadrada de 15 x 15 metros, colos vértices empobinaos a los cuatro puntos cardinales. Construyíu con piedra y lladriyu, tien muncha más proyeición vertical, ayudáu por una torre troncocónica coronada cola cruz de cuatro brazos, al pie de la bandera catalana y una corona real. La casa dispon de suétanu, planta baxa, planta noble y desván, con techu de cuatro enagües.
Nesti periodu Gaudí perfeiciona'l so estilu personal, inspirándose nes formes orgániques de la naturaleza, poniendo en práutica toa una serie de soluciones estructurales nueves aniciaes nos fondos analises efectuaos por Gaudí de la xeometría reglada. A ello añede l'arquiteutu una gran llibertá creativa y una imaxinativa creación ornamental. Partiendo de ciertu barroquismu les sos obres adquieren gran riqueza estructural, de formes y volúmenes desprovistos de rixidez racionalista o de cualquier premisa clásica.
Por encargu de la razón social Fíos de Pedro Mártir Calvet, Gaudí construyó la Casa Calvet (1898-1899), na cai Caspe de Barcelona. La fachada ye de piedra de sillería de Montjuïc, afatada con balcones de fierro forxao y rematada por dos frontones, coronaos con cruces de fierro de forxa. Coles mesmes, rescampla na fachada la tribuna del pisu principal, decorada con motivos vexetales y mitolóxicos. Nesti proyeutu Gaudí utilizó un ciertu estilu barrocu, visible nel usu de columnes salomóniques, la decoración con temes florales y el proyeutu d'azotea con cascada y maceteros d'aire rococó. Por esta obra ganó en 1900 el premiu al meyor edificiu del añu otorgáu pol Conceyu de Barcelona.
Una obra cásique desconocida de Gaudí ye la Casa Clapés (1899-1900), na cai Escorial 125, encargu del pintor Aleix Clapés, que collaboró en dalguna ocasión con Gaudí, como na decoración del Palaciu Güell y de la Casa Milà. Tien planta y tres pisos, de murios revocaos y balcones de fierro colao. Pola so falta de decoración o de soluciones estructurales orixinales inoróse l'autoría de Gaudí hasta 1976, fecha en que se toparon los planos roblaos pol arquiteutu. En 1900 reformó la casa del doctor Pere Santaló, na cai Nou de la Rambla 32, obra igualmente d'escasa importancia. Santaló yera amigu de Gaudí, al qu'acompañó na so estancia en Puigcerdà en 1911, y foi'l que-y encamentó facer trabayos manuales pal so reumatismu.
Tamién en 1900 diseñó dos estandartes: el del Orfeó Feliuà (de Sant Feliu de Codines), iguáu en latón, cueru, corchu y seda, con motivos ornamentales basaos nel martiriu de San Félix (una rueda de molín), na música (un pentagrama y una clave de sol) y la inscripción “Orfeó Feliuà”; y el de la Virxe de la Misericordia de Reus, pa la pelegrinación de los reusenses residentes en Barcelona, que presenta una imaxe d'Isabel Besora, la pastora a la que se-y apaeció la Virxe en 1592, obra d'Aleix Clapés y, nel aviesu, una rosa y la bandera de Cataluña. Precisamente, del Santuariu de la Virxe de la Misericordia de Reus fixo Gaudí esi mesmu añu un anteproyeutu pa la reforma de la fachada principal de la ilesia, que finalmente nun se llevó a términu, una y bones la xunta del Santuariu considerabálo oneroso. Esti refugu sentó bien mal a Gaudí, dexándo-y cierta rensía escontra Reus, pudiendo ser l'orixe de la so afirmación posterior de ser Riudoms el so llugar de nacencia. Ente 1900 y 1902 Gaudí trabayó nel Portal Miralles, encargu del industrial Hermenegild Miralles i Anglès; Gaudí namái diseñó'l muriu de cerca y la puerta d'accesu, fechos de mampostería de formes ondulaes, con puerta de fierro rematao cola cruz de cuatro brazos. Darréu, la casa del señor Miralles foi obra de Domènec Sugrañes, arquiteutu collaborador de Gaudí.
El principal proyeutu de Gaudí a principios del sieglu XX foi'l Parque Güell (1900-1914), nuevu encargu de Eusebi Güell pa construyir una urbanización residencial al estilu de les ciudaes-xardín ingleses. El proyeutu nun tuvo ésitu, yá que de 60 parceles en que s'estremó'l terrén namái se vendió una. Magar ello, construyéronse los accesos al parque y les árees de servicios, esplegando Gaudí tol so xeniu arquiteutónicu y poniendo en práutica munches de les sos anovadores igües estructurales que van ser emblemátiques del so estilu organicista y que van rematar na Sagrada Familia. El Parque Güell allúgase nel llamáu Monte Peláu, nel barriu d'El Carmel de Barcelona. Yera una paraxa abrupta, con fuertes desniveles que Gaudí sorteó con un sistema de viaductos integraos nel terrén. L'accesu al parque tien dos edificios, destinaos a portería y alministración, arrodiaos d'un muriu de mampostería y cerámica vidrao policromao. Estos pabellones d'entrada son amuesa de la plenitú gaudiniana, con cubiertes de bóvedes catalanes en forma de paraboloide hiperbólicu. Pasaos los pabellones alcuéntrase un escalinata que conduz a los niveles cimeros, decorada con unes fontes esculpíes onde destaca'l dragón, que se convirtió en símbolu del parque y unu de los más reconocíos emblemes de Gaudí. Esta escalinata conduz a la Sala Hipóstila, que sirviría de mercáu de la urbanización, fecha con grandes columnes d'orde dóricu. Enriba d'esta sala alcuéntrase una gran plaza en forma de teatro griegu, col famosu bancu corredizu revistíu de cerámica estazada (“trencadís”), obra de Josep Maria Jujol. La casa d'amuesa del parque, obra de Francesc Berenguer, foi residencia de Gaudí de 1906 a 1926, y anguaño acueye la Casa-Muséu Gaudí.
Nesta dómina Gaudí collaboró nun interesante proyeutu coleutivu, el Rosariu Monumental de Montserrat (1900-1916). Allugáu nel camín a la Santa Cueva de Montserrat, trátase d'una serie de grupos escultóricos que remembraben los misterios de la Virxe que se recen nel Rosariu. Nesti proyeutu intervinieron los meyores arquiteutos y escultores de la dómina, y ye una singular amuesa del modernismu catalán. Gaudí proyeutó'l "Primer Misteriu de Gloria", qu'aludía al Santu Sepulcru, con una estatua de Cristu resucitáu", obra de Josep Llimona, y el "grupu de los Trés Maríes" esculpíu por Dionís Renart. Otru proyeutu monumental escurríu por Gaudí pa Montserrat nun se llegó a realizar: consistiría en coronar el "Cavall Bernat" (unu de los picos del monte) con un mirador en forma de corona real, incorporando a la paré un escudu de Cataluña de venti metros d'altor.
En 1901 realizó Gaudí la decoración de la casa d'Isabel Güell López, marquesa de Castelldosrius, fía d'Eusebi Güell. Sita na cai Junta de Comerç 19, la casa fuera construyida en 1885 y reformada ente 1901 y 1904; la casa foi destruyida por una bomba mientres la Guerra Civil. Al otru añu intervino Gaudí na decoración del Chigre Torino, propiedá de Flaminio Mezzalana, situ en Paséu de Gracia 18; Gaudí diseñó la ornamentación del Salón Árabe de dichu establecimientu, iguada con llosetes de cartón prensao y barnizao, d'estilu árabe (güei sumíu).
Un proyeutu de gran interés pa Gaudí foi la restauración de la Catedral de Santa María de Palma de Mallorca (1903-1914), por encargu del obispu d'esa ciudá, Pere Campins i Barceló. Gaudí proyeutó una serie d'actuaciones como desmontar el retablu barrocu del altar mayor, dexando a la vista la cátedra episcopal, mover el coru del centru de la nave y asitialu nel presbiteriu, dexar espedita la capiella de la Trinidá, allugar nueves cantoríes y púlpitos, decorar la catedral con llume llétrico, descegar los ventanales góticos de la Capiella Real y dotalos de vidreres, allugar un gran baldaquín sobre l'altar mayor y completar la decoración con pintures. Les obres dirixóles Joan Rubió i Bellver, ayudante de Gaudí, interviniendo tamién Josep Maria Jujol y los pintores Joaquín Torres García, Iu Pascual y Jaume Llongueras. Gaudí abandonó'l proyeutu en 1914 por diverxencies col cabildru catedraliciu.
Unu de los mayores encargos y de les obres más emblemátiques de Gaudí foi la Casa Batlló (1904-1906). Encargu de Josep Batlló i Casanovas pa reformar un edificiu anterior d'Emili Sala Cortés de 1875, Gaudí trabauó na fachada, el pisu principal, el patiu de lluces y l'azotea, y llevantó un quintu pisu pal personal de serviciu. Pa esta obra cuntó cola collaboración de los sos ayudantes Domènec Sugrañes, Joan Rubió y Josep Canaleta. La fachada fízola con piedra arenisco de Montjuïc, tallao según superficies reglaes en forma alabeada; les columnes tienen forma ósea, con representaciones vexetales. Gaudí caltuvo la forma rectangular de los balcones del edificiu anterior –con barandielles de fierro con forma de antifaz–, dando al restu de la fachada una forma ondulada en sentíu ascendente. Coles mesmes revistió la fachada con cerámica de cachos de cristal de dellos colores ("trencadís"), que Gaudí llograba nes refugayes de la vidrería Pelegrí. El patiu internu anubriólu con una claraboya de cristal sostenida por una cadarma de fierro con forma de doble T, que sofita nuna serie d'arcos catenarios. Na azotea destaquen les chimenees de formes helicoidales y remataes por sombreretes cónicos, revistíes de vidru tresparente na so parte central y de cerámica na cimera, y remataes por unes boles de cristal tresparente rellenes de sable de distintos colores. Remata la fachada una bóveda formada por arcos catenarios cubiertos con dos capes de lladriyu, recubierta con cerámica vidrada en forma d'escames (en tonos mariellu, verde y azul), que recuerda'l llombu d'un dragón; na parte esquierda hai una torre cilíndrica colos anagrames de Xesús, María y Xosé, y cola cruz gaudiniana de cuatro brazos.
En 1904, por encargu del pintor Lluís Graner, realizó'l proyeutu de decoración de la Sala Mercè, na Rambla de los Estudios, unu de los primeres cines de Barcelona; la sala asonsañaba un covarón, inspirándose nes Cueves del Drach de Mallorca. Tamién pa Graner diseñó un xalé na Bonanova, del que namái se construyó los cimientos y la puerta principal, con tres apertures: pa persones, xarrés y páxaros; l'edificiu tendría una estructura asemeyada a la Casa Batlló o a la portería del Parque Güell.
El mesmu añu construyó'l Taller Badia, pa Josep y Lluís Badia Miarnau, ferreros y forxadores collaboradores de Gaudí en delles de les sos obres, como les cases Batlló y Milà, el Parque Güell y la Sagrada Familia; sito na cai Nàpols 278, yera un edificiu de llinies sencielles, fechu de mampostería (güei sumíu). Neses feches diseñó tamién un pavimentu hidráulico de baldoses de forma hexagonal pa la Casa Batlló, anque finalmente nun s'asitiaron nesi allugamientu y se reaprovecharon pa la Casa Milà; yeren de color verde y taben decoraes con ocle, un cascoxu y una estrella de mar. Esta baldosa foi escoyida darréu pa pavimentar el Paséu de Gracia barcelonés.
Igualmente en 1904 construyó'l xalé-abelugo de Catllaràs, en La Pobla de Lillet, pa la fábrica de cementu Asland, propiedá de Eusebi Güell. Tien una estructura simple pero bien orixinal, con forma d'arcu apuntáu, con dos tramos d'escaleres semicirculares pa conducir a los dos pisos cimeros. Nesta mesma localidá realizó ente 1905 y 1907 los Xardinos de Can Artigas, na zona llamada Fonte de la Magnesia, por encargu del industrial testil Joan Artigas i Alart; intervinieron nesta obra operarios que trabayaren nel Parque Güell, realizando un proyectu paecíu al del famosu parque barcelonés.
En 1906 fixo'l proyectu de la ponte sobre la Riega de Pomeret, ente Sarrià y Sant Gervasi. Esta riega atopábase precisamente ente dos obres de Gaudí, la Torre Bellesguard y el Xalé Graner, polo que pidieron al arquiteutu un estudiu pa salvar el desnivel: Gaudí proxectó una interesante estructura compuesta de triángulos yustapuestos que sostendríen el treme de la ponte, siguiendo l'estilu de los viaductos que realizara nel Parque Güell. Construyiríase de cementu, y tendría un llargor de 154 metros y un altor de 15 metros; la barandiella taría recubierta d'azulexu, con una inscripción dedicada a Santolaya. El proyectu nun foi aprobáu pol Conceyu de Sarrià.
El mesmu añu intervieno al paecer na torre Damià Mateu, en Llinars del Samartín de Vallés, en collaboración col so collaborador Francesc Berenguer, magar nun ta clara l'autoría del proyectu o en qué grau intervieno cada unu. L'estilu del edificiu remembra les primeres obres de Gaudí, como la Casa Vicens o los Pabellones Güell; tenía una rexa d'entrada en forma de rede de pescar, anguaño instalada nel Parque Güell. La casa foi baltada en 1939. Tamién en 1906 diseñó un nuevu estandarte, esta vegada pal Gremiu de Cerraxeros y Ferreros, pa la procesión de Corpus Christi de 1910 na Catedral de Barcelona. Yera de color verde escuru, col escudu de Barcelona nel cantu cimeru esquierdu, y una imaxe de San Eloy, patrón del gremiu, con preseos típicos del oficiu. La bandera foi quemada en xunetu de 1936.
Otru de los mayores encargos y una de les obres más emponderaes de Gaudí va ser la Casa Milà, más conocida como "La Pedrera" (1906-1910), encargu de Pere Milà i Camps. Gaudí concibió la casa alredor de dos grandes patios de forma curvillinia, con una estructura de pilastres de piedra, lladriyu y fierro coláu, y tremes de jácenas de fierro. Tola so fachada ta realizada en piedra caliar de Villafranca del Panadés, salvo la parte cimera que ta cubierta d'azulexos blancos, remembrando un monte neváu. Tien un total de cinco plantes, más un desván realizáu na so totalidá con arcos catenarios– y l'azotea, según los dos grandes patios interiores, unu de planta circular y otru de planta oval. Na azotea destaquen les salíes d'escalera, remataes cola cruz de cuatro brazo, según les chimenees, recubiertes de cerámica con unes formes que suxuren yelmos de soldaos. La decoración interior corrió al cargu de Josep Maria Jujol y el pintores Iu Pascual, Xavier Nogués y Aleix Clapés. La fachada taría rematada por un grupu escultóricu de piedra, metal y cristal cola Virxe del Rosario arrodiada de los arcánxeles Miguel y Gabriel, de 4 metros d'altor. Fíxose un bocetu a cargu del escultor Carles Mani, pero por cuenta de los sucesos de la Selmana Tráxica de 1909 abandonóse'l proyectu. 
Con motivu del séptimu centenariu de la nacencia del rei Jaime I Gaudí proxectó en 1907 un monumentu na so memoria. Asitiaríase na Plaza del Rei, y supondría tamién la reforma de los edificios axacentes: nuevu techu pa la catedral, según la culminación de les sos torres y cimborio; allugamientu de tres jarrón sobre los contrafuertes de la Capiya de Santa Águeda, dedicaos a les advocaciones de les lletaníes lauretanas ("Vas Spirituale", "Vas Honorabile" y "Vas Insigne Devotiones"), según la figura d'un ánxel sobre'l campanariu de la capiya; a lo último, abrir una gran plaza al pie de la muralla (actual Plaza de Ramón Berenguer el Grande). El proyectu nun se realizó porque nun gustó al consistoriu barcelonense.
En 1908 Gaudí concibió un proyectu irrealizado pa un gran hotel-rascacielos en Nueva York, el Hotel Atracción, encargu de dos empresarios estaunidenses de los que se desconoz el nome. Tendría 360 metros d'altor (más qu'el Empire State), con un cuerpu central más altu de forma paraboloide, rematáu con una estrella, y flanqueado por cuatro cuerpos d'edificiu dedicaos a museos, galeríes d'arte y auditorios, con formes asemeyaes a la Casa Milà. Nel interior, tendría cinco grandes salones superpuestos, unu dedicáu a cada continente.
L'últimu proyectu pal so gran mecenes, Eusebi Güell, foi'l d'una ilesia pa la Colonia Güell, en Santa Coloma de Cervelló, de la que namái se construyó la cripta (conocida güei día como Cripta de la Colonia Güell) (1908-1918). Proyectu de colonia obrera empecipiáu en 1890, construyérase la fábrica, edificios de servicios y viviendes pa los obreros. La que sería ilesia de la Colonia foi proxectada por Gaudí en 1898, anque nun s'asitió la primer piedra hasta'l 4 d'ochobre de 1908. Lamentablemente, namái se construyó la cripta, yá que a la muerte del conde Güell en 1918 los sos fíos abandonaron el proyectu. Gaudí proxectó una ilesia de planta oval con cinco naves, una central y dos más a cada llau. Escurrió un conxuntu dafechu integráu na naturaleza, reflexu del conceutu que Gaudí tenía de l'arquitectura como estructura orgánica. Un pórticu de bóvedes de paraboloide hiperbólicu antecede a la cripta, primer vegada que Gaudí emplegó esta estructura y primer exemplu de bóvedes paraboloidales na hestoria de l'arquitectura. Na cripta destaquen los grandes ventanales, de forma hiperboloidal, cubiertos con vidrios de colores en forma de pétalos de flor o nales de camparina. Nel interior alternen pilastres circulares de lladriyu con columnes inclinaes de basaltu de Castellfollit de la Roca.
Nos últimos años de la so carrera, dedicaos casi n'esclusiva a la Sagrada Familia, Gaudí llega a la culminación del so estilu naturalista, faciendo una síntesis de toles soluciones y estilos probaos hasta aquel entós. Gaudí llogra una perfecta harmonía na interrellación ente los elementos estructurales y los ornamentales, ente plástica y estética, ente función y forma, ente conteníu y continente, llogrando la integración de toles artes nun tou estructurado y lóxicu.
El primer exemplu del so etapa final tener nun edificiu senciellu pero bien atélite, les Escueles de la Sagrada Familia, pequenu edificiu destináu a escuela pa los fíos de los obreros que trabayaben nel templu. Construyíu en 1909, tien planta rectangular de 10 x 20 metros, y constaba de tres aules, antepar y capiya. La construcción realizar con lladriyu vistu, en trés capes superpuestes, siguiendo la técnica tradicional catalana. Tanto les parés como'l teyáu tienen forma ondulada, que confier a la estructura una sensación de ligereza pero al empar una gran resistencia. Les Escueles de la Sagrada Familia fueron un exemplu en xenialidá constructiva y sirvieron de fonte d'inspiración pa munchos arquiteutos, pola so simplicidá, resistencia, orixinalidá del volume, funcionalidad y pureza xeométrica.
En mayu de 1910 Gaudí pasó una curtia estancia de reposu en Vich, onde recibió l'encargu de diseñar unes faroles pa la Plaza Mayor de la ciudá, en conmemoración del primer centenariu de la nacencia de Jaume Balmes. Yeren una faroles en forma de obeliscu, con base y fuste de piedra basáltica de Castellfollit de la Roca y brazos de fierro forxáu, remataes pola cruz de cuatro brazo; la decoración yera de motivos vexetales ya incluyía les feches de nacencia y muerte de Balmes. Les faroles fueron baltaes en 1924, pos presentaben mala traza de caltenimientu.
Esi mesmu añu, por cuenta del llogru del títulu de conde per parte de Eusebi Güell, Gaudí diseñó un escudu d'armes pal so gran mecenes: fixo un escudu cola parte inferior de forma catenaria, tan típica en Gaudí; estremar en dos cola figura del templete del Palaciu Güell, poniendo a la derecha una palombu con una rueda dentada –n'alusión a la Colonia Güell de Santa Coloma de Cervelló (“coloma” ye palombu en catalán) –, cola lleenda “ahir pastor” (ayeri preguero) y a la izquierda un búho posáu sobre media luna –símbolo de prudencia y sabiduría– cola lleenda “avuy senyor” (güei señor). Remata l'escudu un yelmu cola corona condal y el palombu símbolu del Espíritu Santu.
En 1912 construyó dos púlpitos pa la ilesia de Santa María de Blanes: el del llau del Evanxeliu tenía planta hexagonal, decoráu col palombu del Espíritu Santu y los nomes en llatín de los cuatro evanxelistes y los siete Dones del Espíritu Santu; el de la Epístola tenía los nomes de los apóstoles qu'escribieron epístoles (San Pedro, San Pablo, San Juan Evanxelista, San Judas Tadeo y Santiago'l Mayor), colos trés virtúes teologales y les llapaes del fueu de Pentecostés. Estos púlpitos fueron quemaos en xunetu de 1936. Pa la restauración de la Catedral de Manresa pidir a Gaudí en 1915 que realizara una valoración del anteproyectu realizáu pol arquiteutu Alexandre Soler i March, encargáu de les obres. Gaudí suxurió delles correcciones, como asitiar un pórticu xuntu al baptisteriu, una cubierta a dos enagües sobre la nave principal y una sala sobre'l pórticu pa muséu y archivu.
Dende 1915 Gaudí dedicóse prácticamente n'esclusiva a la so obra cume, la Sagrada Familia, que supon la síntesis de tola evolución arquitectónica del xenial arquiteutu. Dempués de la realización de la cripta y l'ábside, inda n'estilu neogóticu, el restu del templu concebir nun estilu orgánicu, asonsañando les formes de la naturaleza, onde abonden les formes xeométriques reglaes. L'interior tenía d'asemeyar un monte, con un conxuntu de columnes arborescentes inclinaes, de forma helicoidal, creando una estructura al empar simple y resistente. Gaudí aplicó na Sagrada Familia tolos sos afayos esperimentaos enantes n'obres como'l Parque Güell o la cripta de la Colonia Güell, consiguiendo ellaborar un templu estructuralmente perfectu al empar qu'harmónicu y estéticu.
La Sagrada Familia tien planta de cruz llatina, de cinco naves centrales y transepto de tres naves, y ábside con siete capilla. Ostenta tres fachaes dedicaes a la Nacencia, Pasión y Gloria de Jesús, y cuando tea concluyíu va tener 18 torres: cuatro en cada portal faciendo un total de dolce polos apóstoles, cuatro sobre'l cruceru invocando a los evanxelistes, un sobre l'ábside dedicada a la Virxe y la torre-cimborio central n'honor a Jesús, que va algamar los 170 metros d'altor. El templu va disponer de dos sacristíes xuntu al ábside, y de trés grandes capiyes: la de l'Asunción nel ábside y les del Bautismu y la Penitencia al pie de la fachada principal; coles mesmes, va tar arrodiáu d'un claustru pensáu pa les procesiones y p'aisllar el templu del esterior. Gaudí aplicó a la Sagrada Familia un altu conteníu simbólico, tantu n'arquitectura como n'escultura, dedicando a cada parte del templu un significáu relixosu.
Mientres la vida de Gaudí namái se completaron la cripta, l'ábside y, parcialmente, la fachada de la Nacencia –de la que Gaudí namái vio coronada la torre de San Bernabé–. A el so muerte fixo cargu de la construcción el so ayudante, Domènec Sugrañes; darréu, tuvo so la dirección de diversos arquiteutos, siendo Jordi Bonet i Armengol director de les obres dende 1987. Na decoración escultórica trabayaron artistes como Llorenç y Joan Matamala, Carles Mani, Jaume Busquets, Joaquim Ros i Bofarull, Etsuro Sotoo y Josep Maria Subirachs, autor de la decoración de la fachada de la Pasión. 
Mientres los últimos años de la so vida, amás de la so dedicación a la Sagrada Familia, namái intervieno en pequenos proyectos que nun fueron llevaos a términu: en 1916, al morrer l'obispu de Vic Josep Torras i Bages, amigu de Gaudí, proxectó un monumentu n'homenaxe al clérigu, que pensó instalar frente a la fachada de la Pasión de la Sagrada Familia. Realizó un bocetu del proyectu, que finalmente non se llevó a cabu, y realizóse un bustu de yelsu del obispu Torras, obra de Joan Matamala so les ordes de Gaudí; instaláu na Sagrada Familia –formaría parte del monumentu–, foi destruyíu en 1936. Otru proyectu de monumentu conmemorativo, igualmente irrealizado, foi'l dedicáu a Enric Prat de la Riba, que s'asitiaría en Castellterçol, llugar de nacencia del políticu catalán. El proyectu data de 1918, y consistiría nuna alta torre con dos pórticos y una aguya rematada nuna estructura de fierro de la qu'escolgaría la bandera catalana. El dibuxu del proyectu foi de Lluís Bonet i Garí, ayudante de Gaudí.
En 1922 recibió Gaudí un encargu de parte del padre franciscanu Anxélicu Aranda d'una ilesia dedicada a l'Asunción en Rancagua (Chile). Gaudí escusóse diciendo qu'ocupaba'l so tiempu n'esclusiva a la Sagrada Familia, pero unvió a Chile unos bocetos de la capiya de l'Asunción que proxectara pal ábside de la Sagrada Familia, que más o menos coincidíen un pocu colos solicitáu pol padre Aranda. Esti proyectu nun se llevó a cabu, anque na actualidá esiste la intención de retomalo –per parte del arquiteutu chilenu Christian Matzner–, y construyir por fin una obra diseñada por Gaudí nel Nuevu Continente. Enagora hai destinaos unos terrenes llamaos Parque Cataluña— pa la construcción de la ilesia, y embaráxase la fecha de 2014 pa la so construcción.
Esi mesmu añu Gaudí recibió una consulta pa la construcción d'una estación monumental de trenes pa Barcelona (la futura Estación de Francia). Gaudí suxurió una estructura de fierro en forma de gran toldu suspendíu, solución orixinal bastante adelantrada a la so dómina; quiciabes por ello, el proyectu arredró a los inxenieros encargaos, que tornaron la ufierta de Gaudí. Los últimos proyectos conocíos del arquiteutu son el d'una capiya pa la Colonia Calvet en Torelló, de 1923, y el d'un púlpitu pa Valencia (desconozse'l llugar esactu), de 1924. Dende entós Gaudí trabayó yá puramente pa la Sagrada Familia, hasta l'aciar día del accidente que-y causó la muerte.
La bayurosa xera a la que fixo frente Gaudí –non en cantidá d'obres, pero sí na complexidá de les mesmes, cuidaes hasta l'últimu detalle– fixo que precisara la collaboración d'un gran númberu d'ayudantes, tanto arquiteutos como artesanos y profesionales de tolos sectores. Gaudí siempres marcaba les pautes de trabayu, pero dexaba marxe de maniobra a les capacidaes individuales de tolos sos collaboradores. Prueba de la so maestría mesmo nel oficiu que nes rellaciones humanes ye que supo apigurar un gran númberu de profesionales, toos con distintes idiosincrasies y maneres de trabayar, y crear un equipu integráu y perfeutamente estructuráu.
Ente los sos collaboradores destaquen:
Delles de les obres de Gaudí fueron declaraes pola Unesco como Patrimoniu de la Humanidá: en 1984 el Parque Güell, el Palaciu Güell y la Casa Milà; y en 2005 la fachada del Nacimientu, la cripta y l'ábside de la Sagrada Familia, la Casa Vicens y la Casa Batlló en Barcelona, xunto cola cripta de la Colonia Güell en Santa Coloma de Cervelló.
La declaración de Patrimoniu Mundial d'estes obres de Gaudí supon reconocer el so valor universal esceicional. Asina foi razonáu pola UNESCO:
Biedes (Les Regueres)
Biedes ye una parroquia del conceyu asturianu de Les Regueres. Ocupa la fastera occidental del mesmu, y acueye, nos sos 10,53 km, a 279 habitantes (INE, 2011), que se reparten ente los llugares de Biedes, La Braña, La Estaca, Mariñes, Miobra y Parades.
Santuyanu (Les Regueres)
Santuyanu ("Santullano" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Les Regueres. Ocupa la zona central del mesmu, y tien una población de 354 habitantes (INE, 2011). Éstos repártense ente la villa de Santuyanu (118 habitantes), capital del conceyu, y los llugares d'Andayón, Ania, Llazana, Oteru, Trescañéu y Viau.
Sotu Les Regueres
Sotu Les Regueres ("Soto de Las Regueras" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Les Regueres. Ocupa 5,61 km de la fastera centru-occidental del conceyu, y tien, repartida ente los llugares d'Alcéu, Pereda y Sotu, una población de 138 habitantes (INE, 2011).
Tresmonte
Tresmonte ("Trasmonte" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Les Regueres. Ocupa, colos sos 12,33 km d'estensión, la parte más septentrional del conceyu, y tien una población de 308 habitantes (INE, 2011). Comprende los llugares de Agüera, Cogollu, Les Cruces, Granda, Llandriu, Pravia y Premió.
Valdunu
Valdunu ("Valduno" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Les Regueres. Estiéndese pela fastera suroccidental del conceyu, y ta llendada al sur pol ríu Nalón, que separta esti conceyu del de Grau. Tien una estensión de 14,84 km, y una población de 286 habitantes (INE, 2011), que se reparten ente los siguientes núcleos de población: Areces, Bolgues, Cuetu, La Fonte, Paladín, Premoñu, Puerma Baxu, Puerma Riba y Valdunu.
Valsera
Valsera ye una parroquia del conceyu asturianu de Les Regueres. Ocupa, colos sos 13,53 km d'estensión, l'estremu suroriental del mesmu, y tien, repartíos ente los llugares de L'Escampleru, Gallegos, San Pedru Nora, Pumeda, Quexu, Rañeces, Taoces, Tamargu y Valsera, 616 habitantes (INE, 2011).
Koiné
La koiné (o κοινή; del griegu «llingua común»), nun sen estrictu, ye una forma de griegu clásicu normalizao na época helenística xurdida principalmente del griegu xónico-áticu y que sirvió de llingua común, nel so entamu, de la Grecia antigua, onde se emplegaben dellos dialeutos. Depués, espardiose pel mundu antiguu en competencia col llatín. 
Por extensión, una koiné ye una llingua vehicular na que fundense estremaos dialeutos y fales locales. La koiné pue ser namás escrita o oral. Pue llimitase a la lliteratura (poesía, teatru...), a los testus administrativos, de derechu, etc. 
Los exemplos más remarcables de constitución d'una koiné son el griegu antiguu pero tamién l'occitanu o l'árabe literal. Una koiné pue tamién ser una "llingua franca" que permite la comunicación ente interlocutores que falen llingues estremaes. Así, anguaño l'inglés nel mundu de los negocios pue servir de koiné. 
Plácido Domingo
Plácido Domingo Embil (21 de xineru de 1941), ye un famosu tenor de Madrid.
En 1990 formó xunto con José Carreras y Luciano Pavarotti, l'ensame artísticu conocíu como "Los Tres Tenores".
En 1991 dieron-y el Premiu Príncipe d'Asturies de les Artes.
Tiñana
Tiñana ye una parroquia del conceyu asturianu de Siero.
Tien un superficie de 6,89 km² na qu'habiten un total de 997 persones (INE 2011), repartíes ente les poblaciones de Fonciello, Fozana, Fueyo, Meres y San Xuan Obispo.
Nun hai nengún llugar que se llame oficialmente Tiñana, anque'l llugar onde s'alcuentra la ilesia parroquial ye conocíu por esi nome. Dicha ilesia, del sieglu XVIII conserva algún restu románicu. Ta dedicada a Nuestra Señora de la Visitación, anque anguaño se la conoz como Santa María de Tiñana. 
Ye una parroquia conocía pol gran númberu de llagares que tien, siendo frecuentes les espiches na zona. 
Illas (parroquia)
Illas ye una parroquia del conceyu asturianu del mesmu nome. Ocupa la zona central del mesmu y tien una estensión de 13,31 km², y viven nella, repartíos ente les poblaciones de La Caizuela (capital del conceyu), La Barrera, La Braña, Calaveru, Faéu, Fonte, Friera, La Llaguna, La Llanaváu, La Lláscara, Pole, Taborneda, Trexu, Vega, La Ventanueva, Viesques y Xuyana, 605 habitantes (INE, 2005).
La Peral (Illas)
La Peral ye una parroquia del conceyu asturianu de Illas. Ocupa, colos sos 6,9 km² d'estensión, l'estremu meridional del mesmu, y tien una población de 234 habitantes (INE, 2011). Éstos repártense ente los llugares de L'Argañosa 21 hab. 2011, La Peral 109 hab. 2011, Reconcu 11 hab. 2011 y Rozaflor1 hab. 2011.
Villa (Illas)
Villa ye una parroquia del conceyu asturianu de Illas. Ocupa una superficie de 5,9 km² y tien una población de 181 habitantes (INE, 2011). Comprende les poblaciones de La Llaguna, La Peluca Riba, Piniella y Zanzabornín.
Praúa
Praúa ye una parroquia del conceyu asturianu de Candamu. Ocupa, colos sos 7,77 km² d'estensión, l'estremu suroccidental del mesmu, y acueye, nes poblaciones de La Mortera y Praúa, a 111 habitantes (INE, 2011).
Precendi
Precendi ye un llugar de la parroquia de Mian, nel conceyu asturianu d'Amieva.
Alcuéntrase al suroeste de la parroquia, ente les sierres de Vis y de Tresierro, na fastera derecha del ríu Sella, a unos 120 metros d'altitú sobre'l nivel del mar. 
La so población nel añu 2008 yera de 8 habitantes (3 homes y 5 muyeres) según l'INE, distribuyíos nuna docena de cases nes márxenes de la carretera N-625.
La construcción d'esta carretera fizo que la influencia de la capital del conceyu, Sames, que ta a 1 km, baxara en favor de Precendi y Santillán. Asina, anguaño, la sede del ayuntamientu y la Casa de Cultura del conceyu alcuéntrense nesta localidá. 
Conceyu Nacionalista Astur
Conceyu Nacionalista Astur ("CNA") foi'l primer partíu políticu nacionalista asturianu, con actividá ente 1976 y 1981.
El CNA foi un partíu creáu por un grupu de mozos marxistes, independientes y llibertarios que veníen de Conceyu Bable. Definiose como un ""conceyu políticu de militancia única"", nel que s'almitíen les tendencies marxistes, leninistes, trotskistes, llibertaries, etc. Según los sos estatutos; "l'ámbetu d'actuación direuta y d'afitamientu que se propón CNA vien determináu pol área nacional y xeográfica d'Asturies". Esti partíu caltuvo rellaciones con otros grupos asemeyaos del estáu y estranxeros.
Ente los sos plantegamientos políticos allugábense los que vienen darréu:
Según los promotores del CNA -que queríen frañir cola tradición política asturiana y da-y una alternativa nacional asturiana al procesu de reconstrucción estatal na transición, reclamando p'Asturies un tratamientu nacional asemeyáu al que se-y taba dando a Cataluña o al País Vascu- el pueblu asturianu pertien toles condiciones oxetives qu'encadarmen una nación, ello ye; una comundiá identificada con un territoriu definíu; una hestoria y una llingua llariegues; una situación económica definida pola empresa pública (daquella y anguaño, al serviciu del capital mnopolista); una idiosincrasia que define a los asturianos como talos; una cultura llariega con aportaciones úniques a la cultura universal, como l'arte asturianu.
Pal bon furrulamientu conxuntu d'estes realidaes, según la CNA, requeríase:
La bandera y escudu del CNA ye la Cruz de la Victoria n'oru sobre fondu azul. El so himnu: "Asturies, patria querida". Adoutar esti popular cantar como himnu oficial del partíu supunxo un retrasu na llegalización del partíu nel Rexistru per parte de los funcionarios, que lo emplegaron como pretestu, yá que los estatutos foron presentaos en mayu de 1978 y el partíu nun foi llegalizáu fasta'l 19 de xineru de 1979. - manifestaba'l Subdireutor Xeneral d'Asociaciones Polítiques nunes declaraciones a "Asturias", el 18 de xineru de 1979.
Ente los fundadores taben Xosé Lluis Carmona y Dubardu Puente, Xesús Cañedo Valle, José Antonio Fernández Alonso "Pepe", Fernando Cueto y miembros del Conceyu Bable. El so secretariu xeneral foi Anxelu Zapico.
El CNA llegó a editar una publicación propia, la revista Asturies Dixebrá.
A lo llargo de la so esistencia nun algamó representación. 
Nes Eleiciones xenerales españoles de 1977 nun presentó candidatura propia, sofitando la candidatura d'Unidá Rexonalista, encabezada por Aida Fuentes Concheso, Antonio Masip Hidalgo y Manuel Hevia Carriles. 
Dos años depués, nes xenerales de 1979 presentó candidatura propia a dambes cámares. 
Al Congresu de los Diputaos presentó una llista encabeza por Dubardu Puente Fernández. Algamando la escasa cifra de 3.049 votos (un 0'57% del total), allugándolu nel 9u puestu de les 17 llistes ensin representación nel congresu.
Pal Senáu presentó una llista encabezada por: Ánxelu Gonźalez Zapico. Llogrando un mayor apoyu, 8.309 votos (el 1'52% del total) y allugándose nel 17u llugar, ensin representación parllamentaria.
Dubardu Puente -candidatu con namás que 29 años-, ficiera unes declaraciones a "El Comercio" de Xixón el 10 de febreru de 1979, nes que dixo; 
Ún de los cartelos de propaganda elleutoral del CNA dicía: 
Ha de rescamplar que, nesti procesu, dellos militantes del partíu fueron deteníos baxo acusación de collaborar con ETA politico-militar nel asaltu al Bancu Herrero d'Uviéu y dellos cumplieron años de prisión por ello. 
Disolvióse en 1981. De les sos cenices surdieron otros partíos nacionalistes, como l'Ensame Nacionalista Astur (ENA), que tres la so fusión cola Xunta Nacionalista Asturiana (XNA) dio llugar a la Unidá Nacionalista Asturiana (UNA), que se presentó a les eleiciones europees de 1989 baxo la mano de José Suárez Arias-Cachero, "Felechosa". Exercieron la secretaría Xeneral de la UNA Faustino Fernández Pereira, primero, y Xosé Lluis Carmona, dempués.
AsturLiNUX
AsturLiNUX ye'l nome de l'Asociación d'Usuarios Asturianos de LiNUX. Fundóse en 1999. Ta inscrita nel Rexistru d'Asociaciones del Principáu d'Asturies, ámbitu sobre'l qu'exerce un llabor d'espardimientu del software llibre en xeneral y del sistema operativu GNU/Linux en particular.
Luis Riera Posada
Luis Riera Posada , abogáu español nacíu en L'Infiestu, n'Asturies. Foi Presidente de la "Corporación Municipal" d'Uviéu tres les primeres eleiciones democrátiques en 1979.
Estudió Drechu na Universidá d'Uviéu. Taba casáu y con fíos. 
Foi Presidente del Centru Asturianu d'Uviéu durante ocho años, ocupó distintos cargos nel Colexu d'Abogaos d'Uviéu, foi Presidente de la Sociedá Ovetense de Festexos (SOF), colaborador del alcalde Valentín Masip Acevedo y directivu del Real Uviéu y finalmente alcalde d'Uviéu na primer Corporación democrática con UCD dende 1979 hasta 1983.
Tamién colaboró cola Fundación Premios Príncipe d'Asturies como xuráu na eleición del "Pueblu Exemplar d'Asturies".
Llista d'alcaldes d'Uviéu
La que vien darréu ye una llista de los alcaldes del conceyu d'Uviéu, Asturies:
Serviciu de Salú del Principáu d'Asturies
El Serviciu de Salú del Principáu d'Asturies (SESPA) ye 'organismu encargáu de xestionar too lo relativu a los servicios médicos n'Asturies dende que fueron trensferíes les competencies en sanidá dende'l gobiernu central al Principáu nel 2002.
El SESPA ye l'encargáu de xestionar, ente otros, l'Hospital Universitariu Central d'Asturies (HUCA) n'Uviéu, l'Hospital de Cabueñes en Xixón, l'Hospital San Agustín d'Avilés, l'Hospital Valle del Nalón, en Llangréu y l'Hospital Álvarez-Buylla en Mieres.
El 1 de xineru de 2002 Asturies recibió les competencies sanitaries, polo que pasó a xestionar por completu 7 hospitales públicos, 6 concertaos, 78 centros de salú y una plantí­a cercana a los 13.000 trabayadores. En total una xestión que se calculaba nunos 939 millones d'euros, casi'l 40% del presupuestu autonómicu. 
En xunu d'esi mesmu añu tuvo llugar la primera fuelga nel SESPA, que duró 3 selmanes. Foi una novedá n'España, porque nenguna de les otres comunidaes a les que se-yos habíen tranferío les competencies sanitaries había tenío esos problemes. Pa poder financiar les peticiones de los sanitarios el gobiernu del Principáu viose forzáu a crear el conocíu como "céntimu sanitariu", un impuestu sobre los carburantes.
Santianes
Hai dellos llugares que se llamen Santianes:
Autovía Minera
L'AS-I o Autovía Minera ye una autovía que s'alcuentra nel Principáu d'Asturies, y de titularidá esclusivamente autonómica, xunto col tramu Llanera-Viella de la carretera autonómica AS-17 (futura autovía AS-III ente Avilés y Llangréu) y l'autovía AS-II ente Uviéu y Xixón.
Entama nel enllaz 46 de l'Autovía Ruta de la Plata (A-66 E-803), y acaba na Avenida de El Llano de Xixón. Tien una llonxitú de 34 km. Empezóse a construyir a finales de 2000 y acabóse en 2003, anque inda nun tien abiertos tolos sos enllaces. L'enllaz que s'abrió l'últimu foi l'Enllaz de Ceares, que la coneuta cola Ronda de Xixón y cola Avenida de El Llano.
Recibe comúnmente'l nome d'Autovía Minera porque percuerre les cuenques mineres y carboneres principales d'Asturies, dende Mieres, na cuenca del Caudal, trevesando Llangréu, na zona media de la cuenca del Nalón, Carbayín, Pumarabule, etc., p'adientrase nel conceyu de Xixón peles cercaníes de Mina La Camocha. Ufre una comunicación direuta ente Xixón y la meseta central española, permitiendo nun trevesar la estaya d'influyencia d'Uviéu, descargando de tráficu la A-66 (conocida como "Y" (i griega) incapaz nos caberos años d'absorber más tráficu rodáu.
Euskadi Ta Askatasuna
Euskadi ta Askatasuna (n'asturianu, "País Vascu" "y Llibertá"), conocida como ETA, ye una organización armada que nagua por afitar un estáu vascu socialista ya independiente a partir del amiestu de dellos territorios españoles y franceses formaos poles comunidaes españoles del País Vascu y Navarra y les provincies franceses de Zuberoa, Baxa Navarra y Lapurdi.
Ta reconocía como organización terrorista polos principales organismos internacionales, por mor del usu que fai d'aiciones violentes como l'asesinatu y el secuestru, amás de la estorsión a empreses ya industriales col cobru del nomáu «impuestu revolucionariu», una de les sos fontes d'ingresos. Anguaño lleven asesinaes 817 persones.
Pente la so trayectoria, ETA decretó cincu tregües totales, y otres tantes parciales, col envís d'entamar procesos de negociación empobinaos al cese de la so actividá. El más prolongáu d'esos periodos foi ente'l 16 de setiembre de 1998 y el 3 d'avientu de 1999, nel que se caltuvieron dellos contautos col Gobiernu español, entós presidíu por José María Aznar. El 22 de marzu de 2006, y col socialista José Luis Rodríguez Zapatero como presidente del executivu español, ETA da anunciu d'un "alto'l fueu permanente" que concluyó 'de facto' el 30 d'avientu de 2006 cola esplosión d'una furgoneta bomba nel Aeropuertu de Barajas, en Madrid, que provocó la muerte a dos persones. Sicasí, la banda nun da por fináu el procesu hasta el 5 de xunu de 2007, cuando nun comunicáu nuevu anuncia la vuelta a la actividá armada pal día siguiente.
El 20 d'ochobre de 2011 ETA anunciaba nun comunicáu'l cese definitivu de la so actividá armada.
Derrame Rock
El Derrame Rock Festival ye un festival de música rock que se celebra nel Principáu d'Asturies tolos veranos dende 1996. El so principal organizador ye'l sellu discográficu Santo Grial Producciones.
Al principiu yera namás una sola nueche con dos o trés grupos españoles, una vegada al añu n'estremaos llugares d'Asturies. Col tiempu, el cartel fue meyorando hasta llegar a los tres díes d'anguaño, con varios escenarios. Nos últimos años nun sólo participen grupos de rock, sinon que ta abriéndose a otres formes musicales como'l pop y el hip hop, y a grupos foriatos. Amás, nos caberos años el festival ta asitiándose nel conceyu Pravia.
Recintu Ferial de Grau
20 de xunetu de 1996
Pabellón de los Deportes de Xixón
18 de xunetu de 1997
Plaza de Toros de Xixón
21 d'agostu de 1998
Discoteca La Real d'Uviéu
22 d'ochobre de 1999
Campu de fútbol de Ganzábal, La Felguera
30 de xunu y 1 de xunetu de 2000
Día 30
Día 1
29 y 30 de xunu de 2001
Polígonu de La Moral, Llangréu
27, 28 y 29 de xunu de 2002
26, 27 y 28 de xunu de 2003
Recintu Deportivu d'Agones, Pravia
1, 2 y 3 de xunetu de 2004
Día 2
Día 3
1, 2 y 3 de xunetu de 2005
-Escenariu Sol Música
-Escenariu San Miguel
29, 30 de xunu y 1 de xunetu de 2006
Día 29
-Escenariu Santo Grial
-Escenario Santo Grial
Gran Furacán de 1780
El Gran Furacán de 1780 considérase como'l furacán que dexara más víctimes mortales na historia. Alrodiu de 22.000 persones morrieron cuando la tormenta azotó sobre Martinica, Sint Eustatius y Barbados ente'l 10 d'ochobre y el 16 d'ochobre de 1780. Hebo tamién miles de muertes pente les fasteres costeres de la redolada.
El furacán atacó'l Mar Caribe en plena Revolución Americana y dexó gran númberu de víctimes pente les flotes navales británices y franceses que lluchaben pol control del área. La flota comandada pol almirante británicu George Rodney, que zarpara de Nueva York a les Indies Occidentales, foi xebrada y dañada demientres la tormenta. Al llegar a Barbados, l'almirante Rodney sólo llogró reunir ocho de les 12 naves coles que viaxaba, seique'l restu yera llaceria total y la mayoría de la so tripulación afogárase.
Un esplorador británicu, que foi unviáu pa calibrar los daños, informó que la tormenta caltuviérase cerca de Barbados pente dos díes. El desanicie foi tan espectacular que l'esplorador creyó erróneamente qu'un terremotu acompañara a la tormenta. La islla foi esborriada cásique completamente. Dolcenes de pesqueros nun retornaron de los sos viaxes. Cuasi toles families que vivíen na islla perdieron a dalgún de los sos miembros na tormenta.
El Barco d'Ávila
El Barco d'Ávila ye un municipio de la provincia d'Ávila, n'España. Fasta 1833 yera conocíu como "El Barco de Tormes" y pertenecía a la provincia de Salamanca.
Alcuéntrase nes llendes ente les provincies de Salamanca, Cáceres y Ávila, al suroeste d'esta última. s suaves.
Ariel Sharon
Ariel Sharon (אֲרִיאֵל שָׁרוֹן, tamién conocíu pol alcuñu d'Árik) (26 de febreru de 1928-11 de xineru de 2014) foi un militar y políticu israelín, ex-Primer ministru del Estáu (2001-2006). 
Nació en Kfar Malal como "Ariel Scheinermann", apellíu que dempués tornó al hebréu. So padre yera d'orixe xermano-polacu y so madre d'ascendencia rusa. La so militancia nel sionismu entamó a los 14 años al axuntase a la Haganá. Dende 1948 desendolcó una carrera militar marcada por ésitos na riestra de guerres nes que participó l'estáu israelín y por un prestixu personal frutu del so estremismu políticu y d'una actitú d'insubordinación que lu llevó a ser xulgáu nun conseyu de guerra. Si bien nun salió condergáu, esi xuiciu obligólu a abandonar la so carrera militar, colo que s'enfotó na vida política dafechu. Foi releváu de los sos cargos militares en 1974, añu en que tamién abandonó'l so escañu col partíu Likud.
Dende finales de la década de 1970, Sharon desendolcó dellos puestos de relevancia nos socesivos gobiernos israelinos, como Ministru de Defensa (cargu del que foi destituyíu pol so papel na Guerra del Líbanu), de Comerciu y Industria, y de Vivienda, hasta qu'en 1992 algamara'l Gobiernu'l partíu del llaborista Isaac Rabin.
Sharon volvió al Gobiernu col Likud de Benjamín Netanyahu en 1996, primero como titular d'Infraestructures (1996-1998) y dempués como responsable d'Asuntos Esteriores (1998-1999).
Ariel Sharon foi elixíu Primer Ministru nel añu 2001, cargu que revalidare en 2003. La so xestión nel gobiernu ta marcada pola Intifada d'Al-Aqsa, recrudecimientu del conflictu palestino-israelín aniciáu en coincidencia con una visita del propiu Sharon a la Esplanada de les Mezquites en Xerusalem (2001).
La so política de dura represión escontra les aiciones palestines y el so antagonismu col líder palestín Yasser Arafat desanicien el procesu de paz entamáu años enantes ente'l Gobiernu llaborista d'Israel y l'Autoridá Nacional Palestina col sofitu de la comunidá internacional.
La estraña muerte d'Arafat en 2004 y la presión internacional lleven a Sharon a entamar una nueva política acordies cola Fueya de Ruta diseñada cola tutela d'Estaos Xuníos p'algamar la paz na zona, cola creación de dos estaos xebraos palestino-israelín. Nesti sen, el gobiernu de Sharon decide esborrar asentamientos xudíos en territoriu palestín, col emplegu de fuercies militares pa desaloxar families de colonos, midida que-y fai perder a Sharon el sofitu de les faiciones más estremistes del sionismu. 
A finales de payares de 2005, Sharon vese forzáu a disolver la coalición de gobiernu que lu caltenía nel poder pola perda del sofitu del llaborismu. Amás, la radicalización del Likud, sobre too poles presiones del líder del ala más derechista de la formación, Benjamin Netanyahu, lleven a Sharón a xebrar el partíu y fundar la Kadima, formación centrista a la que s'axúnten dellos ministros del gobiernu y dellos líderes sociales.
El 4 de xineru de 2006, Ariel Sharon sufre una hemorraxa cerebral perfuerte que lu aparta definitivamente de l'actividá política. Los sos poderes son tresmitíos a Ehud Olmert, qu'asume'l cargu de Primer Ministru. El 11 de xineru de 2014 finó tres un fallu cardiacu con 85 años d'edá, acabando con ocho años en coma fondu y en virtual estáu vexetativu.
Sniffer
Un sniffer, o más concretamente, un paquete de, defínese como una pieza de software o hardware que conéctase a una rede informática y supervisa tol tráficu que pase pel cable. Suel emplegase con fines fadiones, anque tamién pala xestión de redes o na enseñanza.
D’igual xeitu que los dispositivos d’intervención de teléfonos qu’usen les autoridas pa escuchar conversaciones d’outras presonas, un programa de sniffing permite a dalguién escuchare les conversaciones ente ordenadores que fluin poles redes. Estos programes disponen de protocolos que permite-ys decodificar el tráficu unviáu y da-y sentíu pa faceilu “d’algún xeitu” llexible. 
El sniffing tien una gran ventaya sobre les intervenciones telefónices: la mayoría de les redes entá usen topoloxíes de rede compartíes. Esto quier decir que nun ye necesariu que l’ordenador al cualu se-y quiera monitorizar deba tar allugáu na redolada, simplemente si ta coneutáu al mesmu cable sedrá susceptible de ser interveníu. Estu conozse como un sniffer en mou promiscuu.
En cambio, la teunoloxía compartida (usando hubs) ta desplazándose aína a teunoloxía conmutada (switches), colo que estes praútiques ya nun son posibles.
Los programes pa realizar sniffing distribuyéronse de dos menes diferenciaes: comerciales y “underground”.
Los sniffers comerciales úsanse pa mantener redes, y los sniffers “underground” úsanse p’asaltar a los ordenadores d’una rede.
Los usos típicos d’un sniffer incluinse darréu:
La rempuesta ye claramente non. La coneutividá d’internet s’asemeya a la d’una rede de pescare. El tráficu navega en forma de malla de modu que, si dalgún nodu falla, el tráficu sedrá dirixíu a outro nodu independiente (unu de los pilares d’Internet, que foi creáu pa que l’información pudiera viaxar llibremente independientemente del númberu de servidores esistentes).
Hyundai
La compañía foi unu de los conglomeraos industriales más influyentes na economía de Corea del Sur. Mientres la crisis financiera asiática de 1998, atropó fuertes perdes que lu llevaron a desmantelar la entidá en compañíes independientes ente sigo. En siendo eslleida la sociedá orixinal en 2003, la so heredera ye'l segundu "chaebol" más grande del país por detrás de Samsung.
En 1947 l'empresariu Chung Ju-yung fundó una compañía dedicada a la construcción y arreglu d'automóviles, qu'algamó una rápida espansión gracies a les obres que Corea del Sur acometió al términu de la guerra de Corea. El grupu Hyundai empezó a funcionar como un conglomeráu (en coreanu, "chaebol"), en collaboración col gobiernu del país y les fuerces militares de Estaos Xuníos, interesaos en reactivar la economía al traviés del desenvolvimientu del sector industrial.
El conglomeráu tomó diversos sectores de la economía como la creación d'infraestructures, el desenvolvimientu industrial y la fabricación de viviendes, que-y reportaron múltiples contratos y beneficios. Al traviés de los planes de desenvolvimientu del gobiernu surcoreano, Hyundai pudo llevantar instalaciones como la fábrica cementera de Danyang en 1964, que produz un millón de tonelaes de cementu. En 1965 realizó la so primer obra pal estranxeru cola construcción d'autopistes en Tailandia, moviéndose más tarde a Oriente Mediu y otros mercaos entá inéditos pa les empreses occidentales.
En 1967 creó una nueva subsidiaria, Hyundai Motor Company, dedicada a la fabricación en serie d'automóviles. Anque nos sos primeros años encargar de distribuyir modelos de Ford en Corea del Sur, llueu empezó a fabricar los sos propios vehículos. A partir de 1975 la producción industrial de coches multiplicar cola creación del utilitariu "Hyundai Poni", col dominó bona parte del mercáu coreanu y empecipió la so espansión al estranxeru.
Mientres los siguientes años, el gobiernu surcoreano reclamó a la empresa qu'investigara n'otros sectores en cuenta de ayudes públiques. En 1971 empezó a fabricar buques y petroleros en Ulsan, y la crecedera de la demanda ayudólu a multiplicar les sos resultancies. Asímismo, algamó alcuerdos de collaboración con Siemens pa faer maquinaria pesada y sistemes eléctricos. Mientres la década de los años 1970 foi líder nacional n'industria y construcción.
Cuando la construcción de barcos ya infraestructures decayó, Hyundai estableció un nuevu negociu al crear en 1983 una caña d'electrónica, Hyundai Electronics. Esti grupu encargar de la distribución en Corea del Sur de toles consoles de Nintendo, una y bones les empreses xaponeses teníen prohibíu vender directamente los sos productos na península polos conflictos ente dambos estaos. La NES llegó como "Hyundai Comboy" (현대 컴보이), ente que la Super Nintendo comercializóse como "Super Comboy" (슈퍼 컴보이). Esta subsidiaria dedicóse amás a la fabricación d'equipamientu de telecomunicaciones y sistemes electrónicos industriales.
Mientres la década de 1980 Hyundai empezó a tener dificultaes pa llograr nueves contrataciones, por cuenta de la inestabilidá política de Corea del Sur y l'amenorgamientu de la demanda esterior. Esto obligó-y a destruyir puestos de trabayu y desinvertir en determinaos sectores. Naquella dómina tamién s'enfrentó a les primeres fuelgues d'el trabayadores, quien reclamaben meyores condiciones llaborales. En 1988 el grupu rexistró perdes per primer vegada en tola so hestoria.
Dos años dempués, Hyundai volvió rexistrar beneficios y la llegada de la democracia multipartidista aseló la situación llaboral y económico del país. Chung Ju-yung convertir en presidente honorariu de la empresa y dio el saltu a la política, cola creación en 1992 d'una formación neolliberal conocida como Partíu Nacional de la Unificación. Quedó en tercer posición, con 31 escaños y el 17% de los votos. Otru de los executivos del grupu, Llei Myung-bak, ingresó nel Gran Partíu Nacional pa terminar siendo alcalde de Seúl en 2002, y dempués presidente de la República de Corea.
La llegada de Chung a la política fixo que Hyundai tuviera más controlada pol Gobiernu y el reguladores independientes, que detectaron contribuciones illegales per parte d'una de les subsidiarias y acusaron a otres de safar impuestos. Al tener cada vez más problemes pa financiase, Ju-yung anunció en 1993 que retomaría'l control pa encabezar una reestructuración de toles sos empreses en compañíes independientes. En 1995, nomóse como director al segundu fíu del fundador, Chung Mong-koo.
Mientres esos años tamién destacó'l llabor de Ju-yung pa intentar unificar los dos Cories. En 1998 la empresa mandó un fatáu de vaques a Corea del Norte, que nesos años travesaba hambrunas, y llogró un alcuerdu col gobiernu d'esi país pa construyir en 2002 el parque industrial de Kaesong, a seis kilómetro de la zona desmilitarizada.
En 1997 Corea del Sur viose afectada pola crisis financiera asiática, qu'amenorgó les cuentes de los grandes conglomeraos del país. El presidente de la nación, Kim Dae-jung, anunció en 1998 una serie de midíes de reestructuración pa quitar poder a los "chaebol", como Daewoo o la mesma Hyundai, que mientres esos años habíen acumuláu grandes perdes financieres. Antes d'esta midida, el pesu de Hyundai na economía del país equivalía al 20% del productu interior brutu, lo que suponía una amenaza pa la economía nacional en casu de quiebra.
Por ello, Hyundai desfacer de delles empreses pa consiguir capital y robló alcuerdos estratéxicos con otros grupos p'amenorgar el so pesu. Sicasí, la reestructuración foi lenta y llegar inclusive a producir compres como l'automovilística Kia Motors. De la mesma, la rivalidá ente dellos miembros de la familia pol control de les empreses dio mala prensa al grupu. Con una delda astronómica, en 2000 desfacer de les cañes de construcción y d'electrónica.
En 2001 Chung Ju-yung fina y Hyundai concentróse solo nos negocios que lu siguíen reportando beneficios. Por casu, vendió Hyundai Electronics, que pasó a llamase Hynix, y otros nueve compañíes. Anguaño'l so pesu ye enforma menor al de décades anteriores pero sigue siendo una de les más fuertes de Corea del Sur, calteniendo sol so control Hyundai Group, el fabricante de coches Hyundai Kia Automotive Group, y el fabricante de buques Hyundai Heavy Industries ente otres.
Tola actividá económica de Hyundai articular en seis empreses independientes ente sigo:
Hyundai Motor Group
Hyundai Kia Automotive Group, ye un fabricante d'automóviles grupo de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu automovilísticu, tamién coreanu Hyundai, Kia, ún de los grupo principales greyos del mundu.
Premiu Nacional de Narrativa (España)
El Premiu Nacional de Lliteratura na modalidá de Narrativa ye un premiu lliterariu de llarga trayectoria que da tolos años el Ministeriu d'Educación, Cultura y Deporte d'España. 
Premia a la meyor obra na modalidá de narrativa escrita por un autor español, en cualquiera de les llingües españoles, ente toles obres d'esti xéneru publicaes n'España nel añu anterior, na so primer edición. Ta dotáu con 15.000 euros. 
GM Daewoo
GM Daewoo (), ye un fabricante d'automóviles de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu automovilísticu, tamién coreanu Daewoo, General Motors (GM), ún de los principales greyos del mundu.
Audrey Tautou
Audrey Tautou (* Beaumont, 9 d'agostu, 1976), actriz francesa. El so nome pronunciase .
En 1998 ganó'l primer premiu como actriz xoven nel novenu festival de comediantes mozos en Bezier. Toni Marshall foi'l que-y dio'l primer papel pa una película, en "Vénus beauté" en 1999. La fama mundial llegó-y col so papel d'Amélie Poulain n'Amélie, cola qu'algamó un Premiu César.
Renault Samsung Motors
Renault Samsung Motors, ye un fabricante d'automóviles de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu automovilísticu, tamién coreanu Samsung, Renault, ún de los principales greyos del mundu.
Páxina de Renault Samsung Motors Coreana.
SsangYong
SsangYong, ye un fabricante d'automóviles de Corea del Sur; dende 2004 ta integráu nel grupu automovilísticu chinu Shanghai Automotive Industry Corporation (SAIC), ún de los principales grupos automovilísticos de China.
Páxina de SsangYong Coreana.
Osona
Osona ye una comarca de Cataluña (España), asitiada na provincia de Barcelona, ente'l Pirineo y el mar, qu'ocupa una estensión de 1.294 km². La so capital ye Vic. 
Llenda al norte col Ripollès, la Garrotxa y Berguedà, al oeste con Bages, al este cola Selva y al sur col Vallès Oriental.
Guerra Anglo-Zanzibariana
La Guerra Anglo-Zanzibariana foi una batalla protagonizada ente'l Reinu Xuníu y Zanzíbar el 27 d'agostu de 1896. Con una duración de 45 minutos, caltién la marca de la guerra más corta rexistrada na historia.
La guerra españó dempués de la muerte del sultán Hamad bin Thuwaini'l 25 d'agostu, que taba dispuestu a cooperar cola alministración colonial británica; el so primu Khalid bin Bargash apoderóse del poder per aciu d'un golpe d'estáu. Como quiera que los británicos favorecíen a otru candidatu, Hamud bin Muhammed, al que los británicos creyíen más averáu, ordenaron a Bargash abdicar. Bargash refugó la orde y formó un exércitu de 2.800 homes y el yate armáu del anterior sultán, el H.H.S. Glasgow, que taba en puertu. Mientres les tropes de Bargash taben fortificando'l palaciu, la Royal Navy xunió cinco naves de guerra en puertu énte'l palaciu (tres cruceros modernos, y dellos Reales Marines.
Pesie a los enfotos d'últimu minutu del sultán por negociar la paz tres del representante estauxunidense na islla, les naves de la Royal Navy abrieron fueu escontra'l palaciu na mañana del 27 d'agostu, dempués de qu'espirara l'ultimátum británicu a les 9 de la mañana. Col palaciu esbarrumbándose sobre él y con baxes abondes, el sultán tuvo que facer una retirada precipitada al consuláu alemán au-y foi concedíu asilu. Vivió nel esiliu en Dar es Salaam hasta que foi capturáu polos británicos en 1916 y treslladáu a Mombasa, au morrió en 1925. El bombardéu finó a los 45 minutos, en cuantes que'l Glasgow fundiera.
Llista de presidentes de Bulgaria
El presidente ye'l xefe d'Estáu de Bulgaria. Esta ye la llista del presidentes y demás xefes d'estáu dende 1946.
Lou Reed
Lewis Allen Reed (2 de marzu de 1942, Freeport, Long Island, Nueva York - 27 d'ochobre de 2013), más conocíu pol alcuñu de Lou Reed, foi un cantante y escritor de rock, unu de los padres del rock independiente, primero como líder del grupu The Velvet Underground y llueu en solitariu. 
Tata Daewoo Commercial Vehicle
Tata Daewoo Commercial Vehicle (TDCV), ye un fabricante d'automóviles de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu automovilísticu, tamién coreanu GM Daewoo, Tata Motors, ún de los principales greyos del mundu.
Tien factoríes espardíes por tol mundu, u produz les más de 10 millones d'unidaes qu'esta marca vendiera dende la súa creyación.
Daewoo Bus
Daewoo Bus Corporation, ye un fabricante autobús d'automóviles de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu automovilísticu, tamién coreanu GM Daewoo, ún de los principales greyos del mundu.
User Datagram Protocol
El User Datagram Protocol ("Protocolu User Datagram" n'asturianu) o UDP ye, n'informática, un protocolu de redes del nivel de tresporte basao nel intercambiu de datagrames. Val pa unviar datagrames al traviés de la rede ensin tener q'afincar enantes una conexión, yá que'l mesmu datagrama contién información abondo pal direcionamientu na su cabecera. Tampoco tien confirmación, nin control de fluxu, polo que los paquetes puen solapase unos a otros; tampoco podemos saber si llegó correutamente, porque nun hai confirmación. El so principal usu ye pa protocolos como DHCP, BOOTP, DNS y otros protocolos nos que l'intercambiu de paquetes de la conexión/desconexion son mayores, o nun son rentables respeutu cola información unviada, como pa la tresmisión d'audiu y videu en tiempu real, onde nun pueden facese retresmisiones polos estrictos requisitos de retardu que se tienen nestos casos.
Transmission Control Protocol
El Transmission Control Protocol ("Protocolu de Control de Tresmisión" n'asturianu) o TCP ye ún de los protocolos fundamentales n'Internet. Esti protocolu garantiza que los datos van entregase al so destín ensin errores nel mesmu orde de tresmisión. Dellos programes puen usar TCP pa facer conexones ente ellos pa unviar datos al traviés de redes. Esti protocolu dispón d'un mecanismu pa distinguir delles aplicaciones en dientro d'una mesma máquina, gracies al conceutu de puertu. Soporta abondes aplicaciones populares d'Internet, como http, smtp y ssh.
Addys Mercedes
Addys Mercedes o Addys D'Mercedes ye una cantante y compositora cubana, nacida en Moa / Holguin, Cuba.
En 1993 treslladose a Düsseldorf (Alemaña) y Tenerife. 
- Latin House, Ragga, Deep House -
La Rosa de los Vientos
La Rosa de los Vientos ye un programa de radio de la cadena Onda Cero nel que tienen cabida too xeitu de conteníos: ciencia y teunoloxía, misteriu, humor, ecoloxía, historia, lleendes, espionaxe y servicios secretos, etc... Foi dirixío por Juan Antonio Cebrián hasta que morrió el 20 d'ochobre de 2007. Anguaño lo dirixe Silvia Casasola, con Martín Expósito na redacción y producción y lo presenta Bruno Cardeñosa. 
Entamó les emisiones el 13 de setiembre de 1997, sustituyendo nes madrugaes a Turno de Noche y calteniendo los sos conteníos. 
Na primer temporada emitíase los sábados pela tarde y los domingos pela mañana. L'equipu de collaboradores formábenlu José Manuel Escribano y Miguel de la Quadra Salcedo, veteranos de "Turno de Noche", xunto con Paco Clavel, Elena Prada, Miguel Ángel Valladares, Manu Leguineche, Gerardo Olivares, Carlos José Coloma, Nacho Sierra y Fernando Rueda. 
Anguaño emítese los sábados y domingos de 1 a 4 de la madrugada. 
Michael Moore
Michael Moore (23 d'abril de 1954, Davidson, Michigan) ye un cineasta documentalista y escritor estaunidense conocíu pol so sofitu a la postura socialdemócrata y la so crítica a les polítiques de gobiernu de George W. Bush.
Santuyano
Hai dellos llugares que se llamen Santuyano:
Diana Spencer
Diana Frances Spencer (1 de xunetu de 1961 - 31 d'agostu de 1997) foi la primer muyer del príncipe Carlos d'Inglaterra. Fía menor de John Spencer, octavu conde d'Althorp, y de Lady Frances Ruth Roche. En 1968, tres divorciase'l matrimoniu Spencer, Diana quedó baxo custodia paterna, y ingresó na escuela de King's Lynn. Ente 1977 y 1978 estudió en Suiza, pa dempués afitar la so residencia en Londres, au conocería Carlos d'Inglaterra, heriede del tronu británicu, col qu'entamó a cortexar al cabu dos años.
El casoriu cellebrose el 29 de xunetu de 1981 na catedral de Sant Paul (Londres) y foi oficiada pol arzobispu de Canterbury, no que foi tou ún acontecimientu social tresmitío per televisión a más de setecientos millones d'espectadores. 
En xunu de 1982, Lady Dir parió al so primoxénitu, l'autual príncipe Guillermo. El segundu fíu de los príncipes de Gales, Enrique, nació en setiembre de 1984.
Diana quixo llevar una vida familiar enfotada nel curiao de los fíos, aunque la so axenda oficial impedía-ylo enforma vegaes. Hasta 1985, la pareyade príncipe nunca nun asoleyó roces, pero dende 1986 la prensa sensacionalista británica entamó a espublizar rumores de cris matrimonial. 
La edición d'un llibru d'Andrew Morton sobre Diana, nel que l'autor afitaba les tesis del fracasu de la pareya real y confirmaba que Carlos caltenía una rellación cola so amiga Camilla Parker-Bowles, convirtió en noticia lo que, hasta entós, yeren namás cavilgamientos. 
N'avientu d'esi añu, los príncipes de Gales sepárense, al tiempu que se da anuncia a una rellación de Diana con James Gilbey y españa una guerra d'acusaciones ente defensores de la princesa y la casa real británica. 
El matrimoniu xébrase a la fin en marzu de 1994 y el 29 de febreru de 1996, Diana aceutó divorciase de Carlos. 
Nos años siguientes, Diana desendolcó delles aiciones sociales, cola so presencia en una bayura d'actos sociales en favor d'organizaciones de cálter humanitariu. 
Diana caltuvo una cabera rellación sentimental col millonariu d'orixe exipciu Dodi Al Fayed. Ambos morrieron nun accidente d'automóvil, cuando trataben, al paecer, d'esquitar a los paparazzi y circulaben a gran velocidá pel interior del túnel del Alma en París. Lady Di foi enterrada na so localidad de nación.
Diana ostentaba dellos titulos nobiliarios, ente los que destaquen: Princesa de Gales y Condesa de Chester, Duquesa de Cornualles, Duquesa de Rothsay, Condesa de Carrick, Baronesa de Renfrew, Dama de las Îles y Princesa de Escocia. 
Lady Diana Spencer ye un nome compartío por dellos miembros de la familia Spencer, aristócrates ingleses averaos a los Churchill del Palaciu Blenheim. Sicasí, ye la Princesa Diana de Gales (1961-1997) la qu'algamó más popularidá.
La más notable de les predecesores de so foi Lady Diana Spencer (1710-1735), foi pidida en matrimoniu pol Príncipe de Gales Federicu. La nieta de John Churchill, primer Duque de Marlborough, foi encamentada pola so güela a axuntase a la familia real, más con oxetivos económicos que de querencies. Sicasí, el Rei Xurde II refugó'l casoriu. Lady Diana casose finalmente en 1731 con John Russell, cuartu Duque de Bedford.
Paparazzi
Paparazzi ye un términu emplegáu pa referise a fotógrafos y periodistes avezaos nel siguimentu de personalidaes públiques p'algamar semeyes o informaciones sobro la vida privada de so. Poro, el términu paparazzi tien un sentíu enforma peyorativu.
L'orixe del usu de la pallabra ta na película "La dolce vita", del direutor italianu Federico Fellini, na que un personax (Paparazzo), interpretáu por Walter Santesso, ye un fotógrafo free-lance que pescánciase de que pue ganar enforma más dineru si provoca engarradielles ente los famosos a los que avezaba a fotografiar n'actos sociales.
Festival Intercélticu d'Avilés
El Festival Intercélticu d'Avilés ye un festival que se cellebra escomencipiando'l branu n'Avilés y na so comarca (Asturies, España) dende 1997. Ta dedicáu a les tradiciones culturales (y les sos evoluciones) de los nomaos "paises celtes" con especial pesu de la música y de la danza, anque tamién recueye otres formes d'arte como pintura, fotografía, teatru, escultura, artesanía asina como deportes, gastronomía, etc. Entámalu l'Asociación Cultural Esbardu, afincada na ciudá.
La idea de facer un festival d'esti tipu n'Avilés xurde, según cuntaren en delles ocasiones los responsables de l'asociación, na primer participación d'Esbardu nel perconocíu Festival Intercélticu de Lorient en 1993, onde queden ablucaos pola magnitú del mesmu y entamaron a barruntar la idea de facer daqué asemeyao (na midia de lo posible) n'Asturies, y más concretamente na so ciudá. D'esta mena nel branu de 1997 el proyeutu FIA algama una de les tres sovenciones aprobaes pol Gobiernu del Principáu d'Asturies, la de menos cuantía, amás d'otra otorgada pol Ayuntamientu d'Avilés y ñaz lo que foi la primer edición del festival. L'ésitu y la bona acoyida d'esta primer edición sirvió pa que la organización tirase p'alantre, a pesar del déficit económicu, coles siguientes ediciones.
Na edición de 2006 el festival cuntó con 1.175 participantes directos repartíos nos 150 actos programaos nos 11 díes que duró el mesmu, xuntando a 800 músicos, baillarines y actores nun mesmu desfile.
En 2008 recibió la distinción de "Fiesta d'Interés Turísticu Rexional"
Manuel de Falla
Manuel de Falla y Matheu (Cádiz, 23 de payares de 1876 - Alta Gracia, Arxentina, 14 de payares de 1946), compositor español de música clásica. 
Nació en Cádiz. Nos caberos años de la década de 1890 estudió música en Madrid, pianu con José Tragó y composición con Felipe Pedrell. Foi con Pedrell col que Falla entamó a interesase pola música tradicional española, particularmente pol flamenco andaluz, que-y influyó enforma en bien de los sos trabayos.
Pente les sos primeres obres hai delles zarzueles, pero la primera obra valoratible foi la ópera d'un actu "La vida breve", escrita en 1905 y iguada en 1913 enantes del so estrenu.
Falla pasó ente 1907 y 1914 en París, au conoció bien dellos compositores que-y influyeron nel estilu, como los impresionistes Maurice Ravel, Claude Debussy y Paul Dukas. De toles menes, la so creyación musical foi ruina nesta etapa, hasta la so vuelta a Madrid al aniciu de la Primera Guerra Mundial. 
En Madrid escribiera bien delles de les sos obres cimeres, incluyendo:
De 1921 a 1939, Manuel de Falla vivió en Granada, au escribiere la ópera bufa "El retablo de maese Pedro" (1923) y un conciertu pa orquesta de cámara y clavecín (1926). Nestos trabayos, el folclor andaluz tien menos influyencia.
Tamién en Granada, entamó'l llabor de componer la pieza coral "La Atlántida" (Atlantis), basada nun testu de Jacinto Verdaguer, que continuó dempués de colar p'Arxentina en 1939. La obra, por embargu, foi finada tres la muerte de Manuel de Falla por Ernesto Halffter.
Manuel de Falla coló p'América al finar la Guerra Civil Española. Pente'l conflictu, trató d'impedir, ensin ésitu, que'l so collaciu Federico García Lorca fuera fusiláu pol bandu nacional. Morrió nel esiliu arxentín en 1946. Un añu dempués los sos restos foron treslladaos a España y enterraos na catedral de Cádiz.
Hernán Cortés
Hernán Cortés (Medellín, Estremadura, España, 1485 - † Castilleja de la Cuesta, 2 d'avientu de 1547) (firmaba les sos cartes como Fernán Cortés) conquistó'l territoriu de Méxicu en favor de la corona española. 
Yera l'únicu fíu de Martín Cortés y Catalina Pizarro Altamirano. Taba emparentáu con Francisco Pizarro que, más tarde, conquistaría l'Imperiu Inca (Perú) y que nun ha de ser confundíu con Francisco Pizarro que sofitó a Cortés na llucha escontra los azteques. Como otros fidalgos, so padre enviólu a la Universidá de Salamanca, pa que s'instruyere. Ellí tuvo dos años, y movíu pola so sede d'aventures, pasó a América, a la islla de La Española. Ellí llegó a ser escribanu de la ciudá d'Azúa.
Acompañó a Diego de Velázquez a Cuba (añu 1511), foi'l primer alcalde de Santiago de Cuba. Foi encarceláu, acusáu de conspirar contra'l gobernador Diego de Velázquez. Lliberáu, casó cola cuñada del propiu gobernador, de nome Catalina Suárez Marcaida. Diego Velázquez nomólu xefe de la espedición que se taba entamando pa siguir colos descubrimientos na costa de Yucatán, anque bien ceo mostró rocea hacia él. 
Adelantándose a que lu cesase Diego Velázquez, l'armada de Cortés partió precipitadamente del puertu de Santiago de Cuba'l 18 de payares de 1518. 
Finalmente, el 10 de febreru de 1519, la flota abandonó les costes de Cuba, n'once naves, con 518 infantes, 16 xinetes, 13 escopeteros, 32 ballesteros, 110 marineros y unos 200 indios y negros d'auxiliares de la tropa. Llevaben 32 caballos, 10 cañones de bronce y 4 falconetes. Por capitanes diben Alonso Hernández de Portocarrero (al que-y entregaría más sero la india doña Marina), Alonso de Ávila, Diego de Ordás, Francisco de Montejo, Francisco de Morla, Francisco de Saucedo, Juan de Escalante, Juan Velázquez de León (ésti pariente del gobernador), Cristóbal de Olid y Pedro de Alvarado. Munchos d'estos yeren veteranos de la guerra d'Italia. Por pilotu principal diba Antón de Alaminos.
Hernán Cortés morrió'l vienres 2 d'avientu del añu 1547 en Castilleja de la Cuesta, tratando de volver a les sos posesiones americanes.
Vasco da Gama
Vasco da Gama (Sines, Portugal, 1469 - Cochin, anguaño India, 1524) Marín portugués. D'ascendencia noble, en 1497 entamó la xera, por encargu real, d'abrir una ruta per mar a Oriente. D'esta mena Portugal trataba d'equilibrar la ventaya algamada por España col viax de Cristóbal Colón y el so descubrimientu. 
La espedición, con cuatro buques, zarpó cola idea de bordear la costa d'África y empobinar haza l'Este. A la fin, Vasco da Gama terminó na India, colo que s'abría asina la primer ruta marítima pente l'Occidente européu y aquella rexón d'Asia.
Acabante'l mes d'agostu de 1499, Vasco da Gama tornaba pa Portugal, colo que terminaba la so misión y abríase darréu una ruta de pergrandes beneficios económicos pa Portugal.
El llabor de Vasco da Gama continuó n'años siguientes. Asina, en 1502 fízose con rutes comerciales con Mozambique, y algamó pa Portugal la hexemonía comercial nel Índicu. 
En 1503 dexó la mar p'afitar la so residencia en Lisboa, hasta qu'en 1524 foi nomáu virréi na India, au morrió n'al poco de llegar.
Fernão de Magalhães
Fernão Magalhães (Oporto, Portugal, 1480 - Mactán, Filipines, 1521), foi un navegante portugués. 
Viviera los sos primeros años de vida en Portugal, pero'l so afán d'aventures faen-y embarcase a Oriente, au les factoríes portugueses vivíen una época d'esplendor poles sos rellaciones colos territorios de les anguaño conocíes como Malasia, Indonesia y Filipines.
En 1519, al serviciu de Carlos I d'España, entama un viaxe con cinco naves pa descubrir el pasu ente l'océanu Atlánticu y el Mar del Sur descubierto por Vasco Núñez de Balboa en 1513. Dempués d'algamar el Ríu de la Plata (yá descubiertu por Juan Díaz de Solís en 1516), arriba a la fin al que dempués sedría l'estrechu de Magallanes en 1520. Tres de cruzalo, empobina pel Océanu Pacíficu, nomáu asina pol contraste del so cálter sele en comparanza col Mar del Sur.
Magalhães sigui'l viaxe fasta arribar a les islles de les Especies (Islles Moluques) que, pol tratáu de Tordesillas, pertenecíen a la Corona de Castiella, sicasí, continuaba col llabor de navegar peles rutes pente colonies españoles que xustificaben el patrociniu del rei d'España. 
Nel llargu camín de tres meses ente l'estrechu de Magallanes y les Islles Moluques nun descubrió nenguna tierra, polo que la fame y l'escorbutu esmolez enforma a la so tripulación, hasta'l puntu de que pagaben dineru abondo pa xintar una simple rata.
Nes Islles Moluques, Magalhães y los sos marinos van descubrir qu'habíen llegáu a l'Extremu Oriente, cumando asina'l trabayu empobináu por Cristobal Colón. Per embargu, Magalhães muerre nuna llucha con una tribu de la zona, polo que Juan Sebastián Elcano conviértese nel comandante de la espedición y torna pa España, au llega namás con una nave, la "Victoria", en 1522, colo que completa por primer vegada la circunnavegación de la Tierra.
Elcano, ensin medios, tornó per mares portugueses, camín perconocíu y con tierra au se aprovisionar.
Zheng He
Zheng He (1371 - 1435) foi un marín y esplorador chinu que realizó delles travesíes nomaes en conxuntu «"L'eunucu Sanbao al océanu occidental"» (三保太監下西洋) o «"Zheng He al océanu occidental"», de 1405 a 1433.
"L'océanu occidental" confórmenlu los llugares d'Asia y África que Zheng He esploró, incluyendo'l sudeste asiáticu, Sumatra, Xava, Ceilán, India, Persia y el Golfu pérsicu, Arabia, el Mar Bermeyu hasta Exiptu y el sur d'África hasta'l canal de Mozambique.
El númberu de viaxes de so varía dependiendo del mou de división, pero navegó y esploró al menos siete vegaes "l'océanu occidental" cola so flota, d'unos 30.000 homes y setenta naves. Llevó a China trofeos a esgaya y embaxadores de más de trenta reinos. La revista de los Estaos Xuníos "Life" dio-y a Zheng He'l puestu 14 ente les persones más importantes del caberu mileniu.
El marín xubiláu británicu Gavin Menzies suxer que Zheng He circunnavegó'l globu y descubrió América a entamos del sieglu XV, anteriormente a los viaxes de Cristobal Colón y Fernando de Magallanes. 
Esta teoría básase no amañosu y avanzáu de la arquiteutura naval china del sieglu XV. Les prebes qu'apurriría Menzies sedríen dellos afayos arqueolóxicos alloriantes, como una escultura de la dinastía Ming atopada en Kenia, y exemplares de porcelana atopaos en llugares como Perú y California. Sicasí, esta teoría de 1421 encontrare poco sofitu ente los historiadores; anque la reciente apaición d'un mapa d'esa época nel que figuren América y Oceanía, vien a encontala.
Medellín
Hai dellos llugares que se llamen Medellín:
Alexander Graham Bell
Alexander Graham Bell (Edimburgu, 1847 – Cape Breton Island, 1922) ye recordáu como inventor del teléfonu. Desenvolvió un valoratible llabor na estaya les telecomunicaciones y l'aviación.
Alexander Graham Bell, físicu y inventor, nació'l 3 de marzu de 1847 n'Edimburgu (Escocia) y estudia nes universidaes d'Edimburgu y Londres. Emigra a Canadá nel añu 1870, y llega a Estaos Xuníos nel 1871.
Nos Estaos Xuníos entamó a deprender a escolinos sordo-mudos col sistema de so llinguax visible. Esti sistema foi desendolcáu pol so pá, l'educador escocés Alexander Melville Bell. L'añu 1872, A.G.Bell funda una escuela pa sordo-mudos en Boston (Massachusetts), que col tiempu intégrase na Universidá de Boston au Bell va ser nomáu profesor de Fisioloxía Vocal. L'añu 1882 algama la nacionalidá norteamericana.
Dende los 18 años, Bell trabayará cola idea de la tresmisión de la fala. L'añu 1874, de mientres trabayaba nun telégrafu múltiple, va desenvolver les idees básiques del que sedría'l teléfonu. Los sos experimentos col so ayudante Thomas Watson va probalos con ésitu'l 10 de marzu de 1876.
Una demostración nel mesmu añu pente la Exposición del Centenariu de Filadelfia (Pensilvania), va asoleyar el so inventu a tol mundu y llevaralu a entamar nel 1877 "La Compañía de Teléfonos Bell". L'añu 1880, Francia concede-y a Bell el premiu "Volta de l'Academia Francesa de Ciencies", dotáu con 50.000 francos, pol so inventu.
Desendolca dellos inventos más, como'l fotófonu (precursos de la fibra óptica), l'audiómetru y la balanza d'inducción y va afitar les bases del gramófonu modernu.
Bell foi amás ún de los cofundadores de la "National Geographic Society" que preside ente 1896 y 1904. Tamién va fundar la revista "Science".
Muerre'l 2 d'agostu de 1922 en Cape Breton Island (Canadá) au pasaba los branos. El gobiernu canadianu caltién un muséu con bien dellos de los sos inventos orixinales.
Ente otres distinciones, Bell algamó la Lexón d'Honor francesa, la medaya Albert de la Royal Society of Arts, la medaya Edison, y un doctoráu pola Universidá de Würtzburg. Recibió 18 patentes individuales, y dolce más colos sos colaboradores, ente elles 14 pol teléfonu y telégrafu, cuatro pol fotófono, una pol fonógrafo, nueve por vehículos aéreos (incluyendo cuatro d'hidroplanos) y dos por celdes de seleniu. Tamién se-y atribúi a Bell la invención del deteutor de metales, en 1881.
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (Shrewsbury, 1809 - Downe, 1882) foi un naturalista británicu.
Afitó les bases de la moderna teoría evolutiva, al plantear el conceutu de que toles formes de vida desenvolviéronse nun procesu adulces de seleición natural. El so llabor va tener una influyencia decisiva nes estremaes disciplines científiques y sobre'l pensamientu modernu en xeneral.
Recueye esta teoría nel llibru "L'orixe de les especies", publicáu'l 24 de payares de 1859 y que s'agotó'l primer día de tar a la venta.
Nació en Shrewsbury, Shropshire, el 12 de febreru de 1809. Yera'l quintu fíu d'una sofisticada y acomodada familia inglesa. El so güelu maternu va ser el prósperu empresariu de porcellanes Josich Wedgwood. El so güelu paternu va ser el famosu mélicu del sieglu XVIII Erasmus Darwin.
Acabante finar los estudios na "Shrewsbury School" l'añu 1825, Darwin estudia Medicina na Universidá d'Edimburgu.
L'añu 1827 dexa la carrera de Medicina pa entrar na Universidá de Cambridge y convertise en ministru de la Ilesia Anglicana.
Dempués de graduase en Cambridge nel añu 1831, el mozu Darwin embárcase a los 22 años na esploración "HMS Beagle" como naturalista ensin sueldu, gracies a la recomendación del naturalista John Stevens Henslow, al que conoció na universidá. El viaxe diba dar la vuelta al mundu nun periplu de 5 años.
Darwin foi escoyíu miembru de la Real Sociedá británica (1839) y de l'Academia Francesa de les Ciencies (1878).
Tres de morrer en Downe, el 19 d'abril de 1882 concedióse-y l'honor de ser enterráu na abadía de Westminster.
Darwin
Darwin pue facer referencia a:
Thomas Alva Edison
Thomas Alva Edison (11 de febreru de 1847, Milan, Ohio - 18 d'ochobre de 1931, West Orange), foi un inventor y empresario de los Estaos Uníos que desenvolvió munchos dispositivos perimportantes. "The Wizard of Menlo Park" (El magu de Menlo Park), como yera conocíu, foi ún de los primeros inventores n'aplicar los principios de la "producción macizo" o procesu d'invención. Ente les sos contribuciones atópense la llámpara llétrico incandescente (mediante un sistema de filamentu que inda ye emplegáu anguaño), el gramófonu, el cinetoscopiu, el ditáfonu y el micrófonu de gránulos de carbón pal teléfonu, Edison ye un de los precursores de la teunoloxía del sieglu XX. Munchos considerenlu el mayor inventor de tolos tiempos y tuvo el so cociente intelutual estimáu en cerca de 240. Atribúinse-y más de 1.300 patentes, de les que bien delles son dafechu de propia autoría. 
Thomas A. Edison amosó dende guah.e gran poder d'observación y curiosidá. En 1854, la so familia coló pa Port Huron, Michigan, y nel sótanu de la casa, Edison instaló un llaboratoriu de química, au realizaba les sos primeres experiencies. Deprendió el códigu Morse y entamó a construir telégrafos artesanales.
Trabayó como vendedor de llibros y telegrafista y en 1868 patentó'l so primer inventu, que foi un contador automáticu de votos. Dos años dempués, fundó la so empresa en Newark, Nueva Jersey. Inventó un equipamientu lletromecánico que tresmitía telegráficamente les evoluciones de la bolsa de valores, big bouncy booty, daqué que-y supunxo un valoratible ésitu comercial que-y apurrió importantes beneficios.
Mudándose pa Menlo Park, Nueva York, diversificó les sos investigaciones, abordando les más estremaes teunoloxíes, entamando les investigaciones en telefonía, perfeccionando'l fonógrafu, creó la primer llámpara incandescente con filamentu de carbón. Xunto con un importante equipo de profesionales, construyó la primer dinamo d'alta potencia, y patentó inventos como el mididor de consumu llétrico, o el regulador de corriente pa máquina de soldadura llétrico.
N'ochobre de 1879 la Edison Eletric Light Company yera yá una potencia económica que dominaba la xeneración de lletricidá nos Estaos Uníos, sicasí, el so creador continuó cola so producción d'inventos. Nesta época patentó la llámpara incandescente de filamentu fino de carbón, qu'aumentaba la vida útil del inventu. En 1883 patentó'l primer dispositivu termoiónicu, válvula d'Edison, que foi precursora de la válvula de radio, o válvula termoiónica.
En 1888 fúndase la Edison General Eletric, aniciando ún de los mayores greyos industriales del planeta, fabricando tolos tipos de dispositivos llétricos, como xeneradores, motores, pergrandes válvules solenoides... Durante la Primera Guerra Mundial, la General Eletric aniciose nel campu la metalurxa naval produciendo máquines y equipos qu'incoporaren los nuevos navíos que taben siendo producíos nos más diversos astilleros de los Estaos Uníos. La GE entró tamién nel ramu la industria químico perfeicionando los métodos de fabricación de nuevos productos y substancies.
Edison considerose ún de los inventores más prolíficos del so tiempu, rexistrando 1.093 patentes nel so nome. La mayoría d'eses invenciones nun yeren completamente orixinales, sinon igües de anteriores, y foron fexes realmente polos sos numberosos empleaos.
Henry Ford
Henry Ford (30 de xunetu de 1863 - 7 d'abril de 1947) foi'l fundador de la empresa automovilística Ford Motor Company. Foi ún de pioneros nel usu de la cadena de montaxe p'amenorgar costes na producción d'automóviles. Nun solo revolucionó la producción industrial n'Estaos Uníos y Europa, sinon qu'algamó amás tal influyencia na economía del sieglu XX que la so amestadura de producción masiva y baxos precios ye nomada "Fordismu". A lo llargo de la so vida convirtióse nuno de los homes más ricos del mundu, fortuna que-y dexó a la so muerte a la Fundación Ford, quedando la so familia col control de la empresa automovilística.
Ford tamién foi ampliamente conocíu pol so pacifismu a lo llargo de los primeros años de la I Guerra Mundial, pero al mesmu tiempu tamién por ser l'editor de testos antisemites como'l llibru "The International Jew".
Isaac Peral
Isaac Peral (Cartagena, 1 de xunu de 1851 - Berlín, 22 de mayu de 1895), científicu y marín español. Inventó'l somarín "peral" en 1885, primer nave d'esti tipu diseñáu específicamente pa usu militar. El so inventu fexo evolucionar los somarinos anteriores como l"'Ictineo" (1859) y "Ictineo II" (1864) del inxenieru Narcís Monturiol. Tres d'una breve carrera militar na Armada Española, Peral intervieno na Guerra de Cuba y na Tercera Guerra Carlista. Tamién trabayó en dellos trabayos de calter científicu, escribió un tratáu téoricu prácticu sobre furacanes y trabayó nel desendolcu de los planos de la canal de Simanalés (Filipines).
Na vida civil, fundó delles empreses con ésitu, rellacionaes cola so especialidá: l'aprovechamientu de la enerxía llétrico. Morrió a los 43 años. 
Sigmund Freud
Sigismund Schlomo Freud (Freiberg, 6 de mayu de 1856 - Londres, 23 de setiembre de 1939), más conocíu como Sigmund Freud, foi un mélicu neurólogu austriacu y el principal impulsor del sicoanálisis. Entamó la so carrera intersándose pola hipnosis y el so usu pa tratar enfermos mentales. Más tarde, anque caltuvo na terapia dellos aspeutos d'esa téunica, reemplazó la hipnosis pola asociación llibre y l'análisis de los suaños pa desendolcar lo que, anguaño, conozse como «la cura la fala». Too esto foi conformándose nel puntu de partida del sicoanálisis. Freud interesóse polo qu'entós llamábase histeria (güei trestornu de conversión) y na neurosis (anguaño clasificación escartada pola siquiatría, y apaez na nosoloxía sicoanalítica reclasificada embaxo estremaes denominaciones: afeiciones sicosomátiques, neurosis y sicosis).
Les teoríes de Sigmund Freud y el tratamientu que-yos daba a los sos pacientes causaron un gran alderique na Viena del sieglu XIX y el discutiniu sobre les mesmes entá continúa anguaño. Les sos idees son bramente discutíes y criticaes, y la so obra interprétase más bien como perteneciente al campu de la lliteratura y la cultura. Amás, esiste un ampliu debate sobre si'l sicoanálisis y los tratamientos que se-y asocien pertenecen al ámbitu la ciencia.
Freud morrió en 1939 por una sobredosis de morfina inyectada por un collaciu a pidimientu del propiu Freud, que nun podía tolerar los dolores del cáncer que padecía.
Galileo Galilei
Galileo Galilei (Pisa, 15 de febreru de 1564 - Arcetri, 8 de xineru de 1642) foi un astrónomu, filósofu, inxenieru, matemáticu y físicu italianu mui venceyáu cola revolución científica. Home perimportante del Renacimientu, tuvo bien d'interés por cuasi toles ciencies y artes (música, lliteratura, pintura). Los sos fitos inclúin la meyora del telescopiu, gran variedá d'observaciones astronómiques, la primer llei del movimientu y un apoyu determinante pal copernicanismu. Ta consideráu como'l «padre de l'astronomía moderna», el «padre de la física moderna» y el «padre de la ciencia».
El so trabayu esperimental ye consideráu complementariu a los escritos de Francis Bacon nel esablecimientu del métodu científicu modernu, d'igual manera a como lo fai la so carrera científica a la de Johannes Kepler. Cúidase que'l so llabor franció les teoríes afitaes pola física aristotélica, mientres que'l so enfrentamientu cola Inquisición preséntase davezu como'l meyor exemplu del conflictu ente relixón y ciencia na sociedá occidental.
Galileo, que nació en Pisa cuando ésta pertenecía al Gran Ducáu de Toscana, foi'l mayor de seyes hermanos y foi fíu d'un músicu y matemáticu florentín llamáu Vincenzo Galilei, que quería qu'estudiara melecina. Los Galilei, que yeren una familia de la baxa nobleza y se dedicaben al comerciu, encargáronse de la formación de Galileo hasta los 10 años, edá cola que pasó a cargu d'un vecín relixosu llamáu Jacopo Borghini, cuando los sos padres marcharen pa Florencia. Per aciu d'ésti, el pequeñu Galileo entró nel conventu de Santa María de Vallombrosa, que lu llevó a plantegase l'amecedura a la vida relixosa, dalgo qu'a so pá nun-y gustó. Poro, Vincenzo Galilei -un home abondu escépticu- aprovechó una infeición nel güeyu que tenía so fíu pa sacalu del conventu alegando «falta d'atenciones». En 1581 so padre inscribiólu na Universidá de Pisa, onde estudió melecina, filosofía y matemátiques.
En 1583 Galileo entama estudios de matemátiques gracies a Ostilio Ricci, un amigu de la familia y alumnu de Tartaglia. Ricci tenía'l vezu, estrañu na dómina, d'amestar la teoría a la práutica esperimental. Atrayó-y la obra d'Euclides, y, ensin interés pola melecina, y tovía menos poles reñes escolástiques y la filosofía aristotélica, Galileo empobina los sos estudios hacia les matemátiques. De magar entós, sigue a Pitágores, Platón y Arquímedes y opónse a les teoríes d'Aristóteles. Tamién descubre la llei de la isocronía de los péndulos, primer etapa de lo que pa elli será una nueva ciencia: la mecánica. Dientro de la corriente humanista, redauta un panfletu xabaz escontra los profesores de la so época. A lo llargo de la so vida, Galiléu refugó que lu compararen colos profesores del so tiempu, lo que-y supunxo bien d'enemigos. Dos años más tarde torna a Florencia ensin diploma, pero con grandes conocimientos y con bién d'interés pola ciencia.
Galileo escomienza a demostrar munchos teoremes sobre'l centru de gravedá de dalgunos sólidos dientro de "Theoremata circa centrum gravitis solidum" y anicia en 1586 la reconstitución de la balanza hidrostática d'Arquímedes o "bilancetta". Al tiempu continúa los sos estudios sobro les oscilaciones del péndulu pesante y inventa'l pulsómetru. Esti aparatu val pa midir el pulsu y apurre una escala de tiempu, dalgo que nun esistía daquella. Tamién entama los sos estudios sobro la cayida de los cuerpos. En 1588 l'Academia Florentina convídalu a presentar dos lleiciones sobro «la forma, el llugar y la dimensión del infiernu de Dante Alighieri.»
Al mesmu tiempu busca un emplegu de profesor nuna universidá; alcuéntrase entós con personaxes perimportantes, como'l padre xesuita Christopher Clavius, escelencia de la matemática nel Colexu Pontifical, o'l matemáticu Guidobaldo del Monte. Ésti mesmu encamiéntalu al duque Fernando I de Medici, que lu noma pa la cátedra de matemátiques de la Universidá de Pisa por 60 escudos d'oru añales. La so lleición d'entamu foi'l 12 de payares de 1589.
En 1590 y 1591 descubre la cicloide y úsala pa dibuxar arcos de pontes. D'igual manera, esperimenta cola cayida de los cuerpos y redauta la so primer obra de mecánica, el "De motu". La realidá ye qu'estes «esperiencies» son anguaño puestes en dulda y podríen ser una invención del so primer biógrafu, Vincenzo Viviani. Asina y too, el volume tien idees nueves pa la dómina, pero espón tamién los pegoyos de la escuela aristotélica y el sistema de Ptolomeo. Galileo va deprendelos a los alumnos a lo llargo de munchu tiempu dempués de convencese de la exautitú del sistema copernicanu, faltu de pruebes tanxibles.
Nel añu 1592 treslladóse a la Universidá de Padua y exerció como profesor de xeometría, mecánica y astronomía hasta 1610. La marcha de Pisa desplícase por diferencies con ún de los fíos del gran duque Fernandu I de Medici. Padua pertenecía a la poderosa República de Venecia, lo que dio a Galileo una gran llibertá intelectual, pos la Inquisición nun tenía muncha influencia elli. Inclusive, magar los patricios de la república entregaran a Giordano Bruno a la institución eclesiástica, Galileo podía desenvolver les sos investigaciones ensin muncha esmolición.
Ellina enseña mecánica aplicada, matemática, astronomía y arquiteutura militar. Tres la muerte de so padre en 1591, Galileo tien qu'ayudar a cubrir les necesidaes de la familia. Entama a dar numberoses clases particulares a estudiantes ricos, a los qu'agospia en casa, pero nun ye un bon xestor y namái l'encontu financieru de los sos proteutores y amigos-y permiten equilibrar les cuentes.
En 1599 Galileo participa na fundación de l'Accademia dei Ricovrati col abá Federico Cornaro. Nesi añu conoz a Marina Gamba, una guapa moza veneciana cola que se rellacionará hasta 1610, anque nun casaron nin vivieron xuntos. En 1600 nació la primer fía de Galileo, Virginia, siguida pola so hermana Livia en 1601. En 1606 llegó un neñu, Vincenzo. Dempués de la separación, ensin conflictu, Galileo faise cargu de Vincenzo y unvia a les neñes a un conventu, ya que'l güelu sentencia que son «incasables» al ser illexítimes. Sicasí Vicenzo sedrá llexitimáu y casará con Sestilia Bocchineri.
1604 foi un "annus mirabilis" pa Galilwo:
Tornando a los sos estudios sobro'l movimientu, Galileo enseñó que los proyeutiles siguíen, nel vacíu, trayeutories parabóliques. Tovía fadrá falta la gravitación universal de Newton pa xeneralizales a los misiles balísticos, onde les trayeutories son, n'efeutu, elíptiques.
En 1606 Galileo anicia'l so primer termoscopiu, primer aparatu na hestoria que permite comparar de manera oxetiva'l nivel de calor y de fríu. Nesi añu Galileo y dos de los sos amigos amalecen el mesmu día d'una enfermedá infeiciosa. Namái sobrevive Galileo, que quedará impidíu de reumatismu pal restu de la so vida. Nos dos años siguientes estudió les estructures de los imanes. Tovía puen vese los sos trabayos al respeutive nel muséu d'hestoria de Florencia.
En mayu de 1609 Galileo recibe de París una carta de Jacques Badovere, ún de los sos antiguos alumnos, que-y confirma una falancia insistente: la esistencia d'un telescopiu que permite ver los oxetos llonxanos. Fabricáu n'Holanda, esti telescopiu permitiría ver estrelles invisibles a simple vista. Namái con esta descripción, Galileo, que yá nun da cursos a Cosimo II de Medici, constrúi'l so primer telescopiu. Al contrario que'l telescopiu holandés, ésti nun deforma los oxetos y enántalos seyes veces, el doble que l'aparatu holandés. Tamién ye l'únicu de la época que consigue obtener una imaxe derecha gracies al emplegu d'una lente diverxente nel ocular.
El 21 d'agostu, malpenes rematáu'l so segundu telescopiu (enanta ochu o nueve vegaes), preséntalu al Senáu de Venecia. La demostración asocede nel picu del Campanile de la plaza de San Marcos. Los espectadores queden entusiasmaos: ante los sos güeyos, Murano, allugáu a 2 km y mediu, abulta tar namái a 300 m. Galileo ufre'l so instrumentu y apurre los derechos a la República de Venecia, perinteresada poles aplicaciones militares del oxetu. Como recompensa ye confirmáu de por vida nel so puestu de Padua, mientres les sos ganancies se dupliquen. Queda llibre, a la fin, de les sos dificultaes financieres.
Asina y too, Galileo nun dominaba la teoría óptica y los instrumentos fabricaos por elli son de calidá variable. Dalgunos telescopios son cuasi inutilizables, polo menos na observancia astronómica. N'abril de 1610 en Bolonia, por exemplu, la demostración ye una llaceria, como informa Martin Horky nuna carta a Kepler. Pola so parte, Galileo reconoció en marzu de 1610 que, de más de 60 telescopios que construyera, namái dalgunos yeren afayadizos. Bien de testimonios, inclusive'l de Kepler, confirmen la mediocridá de los primeros instrumentos.
A lo llargo de la seronda, Galileo continuó desenrollando'l so telescopiu, y en payares fabrica un instrumentu qu'aumenta vente vegaes. Emplega tiempu pa empobinar el telescopiu hacia'l cielu. Rápidamente, observando les fases de la Lluna, descubre qu'esti astru nun ye perfeutu, como cuntaba la teoría aristotélica. La física aristotélica, que tenía autoridá daquella, estremaba dos mundos:
Galileo observó una fastera de transición ente la solombra y la lluz, el "terminador", que nun yera regular, lo que, poro, invalidaba la teoría aristotélica y afirmaba la esistencia de cuetos na Luna. Galileo inclusive albidró la so altura en 7000 metros, más que'l cuetu más altu conocíu daquella. Hai que dicir que los preseos téunicos daquella nun permitíen conocer l'altor de los cuetos terrestres ensin fantasíes. Cuando Galileo espubliza'l so "Sidereus nuncius", atalanta que los cuetos lluniegos son más elevaos que los de la Tierra, anque en realidá son equivalentes.
En poques selmanes descubre la naturaleza de la Vía Láctea, cunta les estrelles de la constelación d'Orión y comprueba que delles estrelles visibles a simple vista son, en verdá, cúmulos d'estrelles. Galileo observa los aniellos de Saturnu pero nun los identifica sinón como estraños «apéndices» (como dos ases). Tovía tendrá que pasar mediu sieglu pa que Huygens, emplegando telescopios más perfeutos, pueda observar la verdadera forma de los aniellos. Galileo tamién estudia les manches solares.
El 7 de xineru de 1610 Galileo fai un descubrimientu cimeru: solliña trés estrelles pequeñes na redolada de Xúpiter. Dempués de delles nueches d'observancia descubre que son cuatro y que xiren alredor del planeta. Son los satélites de Xúpiter llamaos güei "satélites galileanos": Calistu, Europa, Ganímedes y Íu. Galileo llamólos dalgún tiempu «astros mediceos» I, II, III y IV n'honor de Cosimo II de Medici, el so vieyu alumnu y gran duque de Toscana. Los nomes qu'anguaño tienen los satélites púnxo-los l'astrónomu Simon Marius, por suxerencia de Johannes Kepler.
El 4 de marzu de 1610 Galileo espubliza en Florencia los sos descubrimientos dientro de "Sidereus nuncius" ("El mensaxeru de les estrelles"), resultáu de les sos primeres observaciones estelares. Pa elli Xúpiter y los sos satélites son un modelu del Sistema Solar y gracies a ellos camienta poder demostrar que les órbites de cristal d'Aristóteles nun esisten y que tolos cuerpos celestes nun xiren alredor de la Tierra, lo que ye un güelpe terriu pa los aristotélicos. Tamién corrixe a dalgunos copernicanos que s'enfoten en que tolos cuerpos celestes xiren alredor del Sol.
El 10 d'abril amuesa estos astros na corte de Toscana, lo que ye un trunfu. Nesti mes tamién da trés cursos sobre'l tema en Padua y Johannes Kepler úfre-y el so encontu, anque nun confirmará'l descubrimientu hasta setiembre, per aciu d'una lente que-y apurrió Galileo.
El 10 de xunetu de 1610 Galileo marcha de Venecia pa Florencia.
A pesar de los conseyos de los sos amigos Sarpi y Sagredo, que sospechen que la llibertá de Galileo pueda ser restrinxida, acabó aceptando'l puestu de primer matemáticu de la Universidá de Pisa (ensin carga de cursos nin obligación de residencia) y el de primer matemáticu y primer filósofu del gran duque de Toscana Cosimo II de Medici. N'agostu Galileo alcuentra una manera d'observar el Sol nel telescopiu y atopa les manches solares, dándo-yos una esplicación afayadiza.
En setiembre de 1610, continuando coles sos observaciones, descubre les fases de Venus. Pa elli ye una nueva prueba de la verdá del sistema copernicanu, yá que ye fácil interpretar esti fenómenu per mediu de la hipótesis heliocéntrica y muncho más difícil facelo basándose na hipótesis xeocéntrica.
El cardenal Maffeo Barberini (futuru Urbanu VIII) convidó a Galileo, el 29 de marzu de 1611, a presentar los sos descubrimientos nel Colexu Pontifical de Roma y na nueva Accademia Nazionale dei Lincei. Galileo quedará dientro de la capital pontifical un mes enteru, nel que recibirá tolos honores. L'Accademia Nazionale dei Lincei recibiólu con entusiasmu y almitiólu como'l so sestu miembru. De magar esi momentu, el lince de l'academia adornó'l frontispiciu de toles publicaciones de Galileo.
El 24 d'abril de 1611, el Colexu Romanu, formáu por xesuites, confirma al cardenal Roberto Bellarmino que les observaciones de Galileo son exautes. L'astrónomu tornó a Florencia'l 4 de xunu.
Según Bertrand Russell, el conflictu ente Galileo y la Ilesia Católica foi un conflictu ente'l razonamientu inductivu y el razonamientu deductivu. La inducción vien de la observancia de la realidá, propia del métodu científicu que Galiléu usó por primer vegada, ufriendo prebes esperimentales de les sos afirmaciones y espublizando los resultaos pa que pudieren ser asegundaes. Pela so parte, la deducción anicia argumentos basaos na autoridá, sía de filósofos como Aristóteles, o de les Sagraes Escritures. Poro, tocante a la so defensa de la teoría heliocentrica, Galileo siempres emplegó los datos estrayíos d'observaciones esperimentales que demostraben la validez de los sos argumentos. Un resume de les prebes de calter esperimental espublizaes por elli son:
Abulta que Galileo trunfa y convenz a tol mundu. Nesi sen, quienes son gustantes cola teoría xeocéntrica tórnanse n'enemigos encrespaos y los ataques escomienzan cola apaición del "Sidereus nuncius". Ellos nun pueden perder l'afrenta y nun quieren que se dulde de la so ciencia. Arriendes d'ello, los métodos de Galileo, basaos na observancia y la esperiencia, y non na autoridá de Ptoloméu o Aristóteles, son opuestos dafechu a los suyos.
La primer flecha vien de Martin Horky, discípulu del profesor Giovanni Antonio Magini y enemigu de Galileo. Esti aprendiz espubliza en xunu de 1610, ensin consultar al so mayestru, un panfletu escontra'l "Sidereus nuncius". Sacante los ataques personales, el so argumentu cimeru ye'l viniente: «Los astrólogos fixeron los sos horóscopos cuntando con too aquello que s'aballa nos cielos. Poro los astros mediceos nun sirven pa nada, y Dios nun anicia coses inútiles, estos astros nun pueden esistir.». Los siguidores de Galiléu asonsañen a Horky y Magini réñelu.
Cuando'l Colexu Romanu confirmó les observancies de Galileo, los ataques camudaron. Ludovico delle Colombe ataca sobro'l planu relixosu y entrúgase si Galiléu cunta interpretar la "Biblia" pa que sía gustante coles sos teoríes. Nesta dómina, enantes de los trabayos exexéticos del sieglu XIX, un salmu () encamienta una cosmoloxía xeocéntrica (dientro de la llinia: «Tú fincaste la Tierra firme e inmóvil»). De magar xunu de 1611, el cardenal Roberto Bellarmino (que fixo quemar a Giordano Bruno) ordena que la Inquisición investigue dafurto a Galiléu.
A Galiléu, que yá s'afaya otra vuelta en Florencia, nun pueden atacalu na estaya de l'astronomía y los sos adversarios van entós a espelleyar la so teoría de los cuerpos flotantes. Galiléu cuida que'l xelu flota porque ye más llixeru que l'agua, mientres los aristotélicos atalanten que flota porque ye la so ñatura flotar (física cuantitativa y matemática de Galiléu escontra física cualitativa d'Aristóteles). L'ataque sedrá a lo llargo d'una xinta na mesa de Cosimo II de Medici nel mes de setiembre de 1611. Galiléu opónse a los profesores de la Universidá de Pisa y sobre manera a Ludovico delle Colombe, no que se conoz como la «batalla de los cuerpos flotantes». Galiléu llogra la victoria nel intercambiu y dellos meses más sero asoleya una obra na que presenta la so teoría.
En 1612 entama un discutiniu con "Apelles Latens Post Tabulam" (Christoph Scheiner) sobro la tema de les manches solares. Apelles defende que'l Sol ye incorruptu argumentando que les manches en realidá son axuntances d'estrelles ente'l Sol y la Tierra. Galiléu demuestra que les manches tán sobro la mesma superficie del Sol o, tan averaes, que nun se puede midir el so altor. L'Accademia Nazionale dei Lincei espublizará esta correspondencia'l 22 de marzu de 1613 col títulu d"'Istoria e dimostrazioni intorno alle macchie solari e loro accidenti" y Scheiner fina sumándose a la tesis galileana.
El 2 de payares de 1612, el dominicu Niccolò Lorini, profesor d'hestoria eclesiástica en Florencia, pronuncia un sermón nidiamente contrariu a la teoría de la rotación de la Tierra. Esti sermón nun tuvo más consecuencies que ser l'aniciu de los ataques relixosos. Los contrarios a Galiléu usen el pasaxe del "Llibru de Xosué", () nel que Xosué arrebate'l movimientu del Sol y de la Lluna, como arma teolóxica escontra Galiléu.
N'avientu de 1613 la duquesa Cristina de Lorena encarga al profesor Benedetto Castelli, antiguu alumnu de Galiléu y ún de los sos collacios en Pisa, prebar la ortodoxa de la doctrina copernicana. Galiléu echó un gabitu al so discípulu escribiéndo-y una carta'l 21 d'avientu de 1613 sobro la rellación ente ciencia y relixón y la gran duquesa quedó tranquila, pero'l discutiniu nun ablayó. Galiléu, mentanto, caltenía la so xera, y del 12 al 15 de payares recibía a Jean Tarde cola sida de presenta-y el so telescopiu y los sos trabayos d'astronomía.
N'avientu de 1614 el pá Tommaso Caccini ataca mui crespo a Galiléu na ilesia Santa Maria Novella y yá en 1615 el teólogu carmelita Paolo Antonio Foscarini publica la so "Lettera sopra l'opinione de' Pittagorici e del Copernico", dedicada a Galiléu, a Kepler y a tolos académicos de la Academia de los Linces. Nella quixo acompangar la teoría copernicana cola biblia, afitando la primera como una realidá física y sofitando les tesis pitagóriques y copernicanes sobro la movilidá de la Tierra. El discutiniu algama tal valumbu que'l cardenal Roberto Bellarmino intervién n'abril, per aciu d'una carta a Foscarini, na que conderga ensin enquívocos la tesis heliocéntrica si nun hai conclusiones qu'arreñeguen del sistema xeocéntricu. Nesta carta escribe:
Galiléu alcuéntrase na obligación de presentase en Roma pa defendese escontra los bilordios y, sobro manera, pa tratar d'evitar una prohibición de la doctrina copernicana. Pero y-faltaba la preba definitiva de la rotación de la Tierra pa encontar la so tesis. La so intervención llega sero abondo: Niccolò Lorini yá avisara a Roma de la llegada de Galiléu y el Santu Oficiu yá entamara la instrucción del casu.
El 8 de febreru de 1616 Galiléu unvia la so teoría de les marees ("Discorso del flusso e reflusso del mare") al cardenal Alessandro Orsini, na que quier amosar que'l movimientu de la Tierra causaba les marees, mientres los xesuites yá atalantaben, con aciertu, que les marees yeren aniciaes pola atraición de la Lluna.
El 24 de febreru de 1616, por pidimientu del Santu Oficiu, los teólogos respondieron a comuña que la propuesta «el Sol ye'l centru del mundu y dafechu inmóvil» yera «non senciosa y absurda en filosofía, y formalmente herética», pola mor de d'alversar bien de pasaxes de les Sagraes Escritures, arriendes de les opiniones de los Padres de la Ilesia; y que la propuesta «la Tierra nun ye'l centru del mundu, ni inmóvil, sinón que s'aballa» yera «censurable en filosofía; respeutive a la verdá teolóxica, al menos desacertada na fe». Nesi sen, el 25 de febreru'l papa ordenó al cardenal Roberto Bellarmino «aconceyar con Galiléu y alvertilu d'abandonar les sos opiniones; y si se negara a obedecer, el Padre Comisariu, delantre d'un notariu y testigos, face-y preceutu d'abandonar toes aquelles doctrines y nun deprendeles, nun defendeles y nun tratales». Un documentu, datáu'l 26 de febreru, atiesta'l preceutu de Bellarmino y la obediencia de Galiléu; mentanto'l 5 de marzu asoleyaba' decretu que suspendía hasta revisión el "De revolutionibus orbium coelestium" de Colás Copérnicu y prohibía la "Lettera" de Foscarini.
En 1618 Galiléu observa trés cometes, lo qu'entama otra vuelta'l discutiniu sobro la non corrupción de los cielos. En 1619 el xesuita Orazio Grassi asoleya "De tribus cometis anni MDCXVIII", onde defiende'l puntu de vista de Tycho Brahe sobro les trayeutories elíptiques de los cometes. Galiléu respuende per aciu del so alumnu Mario Guiducci, que publica en xunu de 1619 "Discorso delle comete", onde desenvuelve una teoría enquivocada sobro les cometes, mentando que namái son ilusiones óptiques aniciaes pola lluz solar qu'atraviesa el vapor que xube de la Tierra. El xesuita retrúca-y per aciu d'un escritu tituláu "Libra astronomica ac philosophica", firmáu col nomatu de Lotario Sarsi, nel qu'atacaba direutamente a Galiléu y a les tesis copernicanes. Entós Galiléu respuende al traviés d"'Il Saggiatore", enceso en 1622, aprobáu polos académicos de "Lincei" y imprentáu en Roma en mayu de 1623. Esti llibru empericutia a Gailéu al frente de los intelectuales romanos que se rebelen escontra'l conformismu intelectual y científicu de los xesuites.
El 6 d'agostu, tres la muerte del papa Gregoriu XV, y col ñome d'Urbanu VIII, algama'l tronu pontificiu'l cardenal Maffeo Barberini, vieyu amigu de Galiléu. Esto fai atalantar enquívocamente a Galiléu que «remanez la esperanza, esa esperanza qu'anguaño taba cuasi dafechu anubrida. Tamos a piques d'asistir a la torna del guapu saber del exiliu al que foi forciao».
N'abril de 1624 Galiléu aconceya en Roma col papa Urbanu VIII.
En 1623, el Papa Urbanu VIII autorízalu a escribir un llibru nel que compara les sistemes de Ptolemeu y Copérnicu. Por embargu, Galiléu ye xulgáu en Roma pola Inquisición pola mor de la difusión de les teoríes de Copérnicu en 1632. Cuenta la lleenda qu'al final del cónclave que lu condergó Galiléu dixo ""Eppur si muove"", o seya, que la Tierra muévese, a pesar de lo que dixeren los xueces eclesiásticos. El xuiciu nun foi anuláu pola Ilesia Católica hasta l'añu 1992.
La conderga de Galiléu foi conmutada por un arrestu domiciliariu n'Arcetri na redolada de Florencia. Ellí fina les sos investigaciones sobro'l movimientu y la resistencia de los materiales. En 1638 espubliza los Discursos y demostraciones matemátiques sobre les dos nueves ciencies. Esti trabayu marca l'aniciu del estudiu de la dinámica.
Guglielmo Marconi
Guglielmo Marconi, (Bolonia, 25 d'abril de 1874 - † Roma, 20 de xunetu de 1937). inxenieru llétricu italianu galardonáu col Premiu Nobel de Física en 1909, conocíu pol desenvolvimientu d'un sistema telegráficu. Marconi foi presidente de l'Academia d'Italia y un defensor del fascismu.
Segundu fíu de Giuseppe Marconi, cacique italianu, y la so muyer d'orixe irlandés, Annie Jameson, Guglielmo Marconi estudia na Universidá de Bolonia, au desendolca los primeros experimentos sobro l'usu d'ondes electromagnétiques pa la comunicación telegráfica. En 1896 los resultaos d'estos experimentos foron aplicaos nel Reinu Xuníu, ente Penarth y Weston, y en 1898 nel arsenal naval italianu de La Spezia. A pitición del gobiernu de Francia, en 1899 fai una demostración práutica de los sos descubrimientos, afitando comunicaciones inalámbriques tres del canal de la Mancha, ente Dover y Wimereux.
El 2 de xunetu de 1897 Marconi va algamar la patente de la radio. 
El valor de la radio na guerra va amosase por primer vegada durante la Guerra Italo-Turca de 1911. Cola entrada d'Italia na Primera Guerra Mundial en 1915, foi designáu como responsable de les comunicaciones inalámbriques pa toles fuercies armaes.
Va algamar, en 1909, el premiu Nobel de Física, que comparte con Karl Ferdinand Braun. Foi nomáu miembru vitaliciu del Senáu italianu en 1918 y en 1929 recibió'l títulu de marqués.
Xaria
La Xaria (شريعة n'árabe) ye'l códigu que recueye la xurisprudencia relixosa musulmana.
Al nun tar estremaos la relixón y el drechu na tradición islámica, la xaria regula'l cultu, la moral y el drechu civil o penal de los países onde s'aplica.
La xaria clasifica les acciones humanes en cinco categoríes:
Hermanos Lumière
Conozse col nome d'Hermanos Lumière a los hermanos Louis Jean (5 d'ochobre, 1864 — 6 de xunu, 1948) y Auguste Marie Louis Nicholas (19 d'ochobre, 1862–10 d'abril, 1954), inventores del proyeutor cinematográficu.
Ambos nacieron en Besançon, Francia, pero criáronse en Lyon. So pá tenía una empresa fotográfica y dambos hermanos trabayaben nella, Louis como físicu y Auguste como alministrador. Louis fizo delles igües nel procesu de reveláu de fotografíes estátiques.
Al morrrer so pá, en 1892, los hermanos entamaron a trabayar na posibilidá de rexistrar imáxenes en movimientu. Patentaron un númberu valoratible de procesos, ente ellos, el d'afuracar la película pa permitir el so movimientu en dientru la cámara.
Crearon un aparatu que servía tanto como cámara como proyeutor: el cinematógrafu, que basaba'l so funcionamientu nel conceutu de persistencia retiniana del güeyu humanu.
El cinematógrafu foi patentáu el 13 de febreru de 1894. La primer película foi "La sortie des usines Lumière" (La salida de la fábrica Lumière) el 19 de marzu de 1895.
El primer espectáculu de pagu foi'l 28 d'avientu de 1895 en París, nel "Grand Café", nel "Boulevard des Capucines".
En 1903 patentaron un procesu pa fotografíes en color, el ""Autochrome Lumière"", lanzáu al mercáu en 1907.
Johannes Gutenberg
Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (1398, Mainz - 3 de febreru, 1468) foi un ferreru y inventor alemán, famosu poles sos contribuciones y la invención de la imprenta de caráuteres móviles durante la década de 1450, inspiráu nes prenses del vinu.
El so inventu va facilitar enforma la espublización de llibros y va ser ún de los condicionantes del Renacimientu n'Europa.
Gutenberg nació'n Maguncia, Alemaña, fíu del comerciante Friele Gensfleisch zu Laden, que más alantre adoutaría el nome "Zum Gutenberg", homónimu del llugar au treslladose la familia.
El 1434, Gutenberg treslládase a Estrasburgu au va remanecer dellos años.
Dempués de tornar a la so Maguncia de nación, Gutenberg axúntase a un comercienta que-y financia la imprentación de la Biblia.
Nun se conoz abondo sobre los años caberos de la vida de Gutenberg, que muerre'l 3 de febreru de 1468.
El primer llibru imprentáu por Gutemberg va ser la Biblia, procesu que aníciase el 23 de febreru de 1455 y va finar cinco años dempués. S'estima que llogró imprimir, iluminar y encuadernar 180 Biblies de 1282 páxines caúna, a dos columnes de 42 renglones. Anguaño esisten 60 "Biblies de Gutenberg", 12 en pergamín y 48 en papel. Alemaña posee como mínimu 15 Biblies de Gutenberg, la mayoría nes biblioteques d'instituciones universitaries.
Edward Jenner
Edward Jenner (17 de mayu de 1749 - 26 de xineru de 1823) foi un mélicu inglés que trabayaba na localidá inglesa de Berkeley, en Gloucestershire. Fízose famosu pola invención de la vacuna. Estudió anatomía y ciruxía xunta'l ciruxanu John Hunter. 
El mélicu inglés Edward Jenner realiza la primer inoculación de la vacuna contra la viruela, ún de los más espantibles males que sufría la humanidá d'aquella: una de cada diez persones morría d'ello. Jenner decatóse de que los que sufrieren prevamente la viruela vacuna (enfermedá de les vaques menos agresiva) amosaban dempués una mayor resistencia a la viruela. El 14 de mayu de 1796 emplegó pus d'una mancadura de la mano de Sarah Nelmes, catadora que contraxera la viruela de la so vaca, y inoculó-ylo a James Phipps, un neñu saludable de 8 años, per aciu de dos incisiones superficiales. El neñu desenvolvió una leve enfermedá que desapaeció ensin complicaciones. El 1 de xunetu, inoculó-y de dellos pinchazos al nenu la espantible viruela, y nun enfermó. 
El descubrimiento de Jenner asoleyóse nel so llibru ""An Inquiry into the Causes and Effects of the Variolae Vaccinae, a Disease Known by the Name of Cow Pox"" ("Investigaciones sobro les causes y efeutos de les vacunes de la viruela") en 1798, colo qu'afitó'l términu virus.
John Maynard Keynes
John Maynard Keynes, Barón Keynes de Tilton (Cambridge, 5 de xunu de 1883 - Sussex, 21 d'abril de 1946) foi un economista británicu, del que les so idees tuvieren gran impautu nel pensamientu y la política económica a lo llargo del sieglu XX. Ye recordáu especialmente pol so apueste pol intervencionismu gubernamental na economía per aciu d'aiciones fiscales y monetaries p'amenorgar los efeutos de los ciclos económicos. Ta reconocíu como'l padre de la macroeconomía moderna y les sos idees xeneraren la corriente nomada keynesianismu.
John Maynard Keynes foi'l fíu de John Neville Keynes, un profesor d'economia de la Universidá de Cambridge y de Florence Ada Brown, una escritora d'ésitu y reformista social.
Keynes llicencióse en matemátiques nel "King's College" de Cambridge, y llueu interesóse na economía. Foi conseyeru del gobiernu británicu pente la Primera Guerra Mundial, y la so primer aportación pública como economista ye la publicación, en 1919 (acabante la guerra) de "Les consecuencies económiques de la paz". Nesta obra argumentare que les reparaciones de guerra que taba obligao a pagar Alemaña a les naciones vencedores yeren escesives y aportaríen la economía alemana a la ruina. Estes predicciones quedaren fuera de toa dubia cuando la economía alemana fúndese en 1923 pola hiperinflación cuando namás que pagara una pequeña parte de les reparaciones de guerra.
Keynes tamién asoleya "Tratáu de Probabilidá" en 1920, una notable contribución a los fundamentos filosóficos y matemáticos de la teoria de la probabilidá.
La so obra fundamental, "Teoría Xeneral de la Ocupación, l'Interés y el Dineru" foi publicada en 1936. Nesta, Keynes espón una teoría basada nel conceutu de Demanda Agregada pa desplicar les variaciones nel nivel d'actividá económica que pudieran observase pente la "Gran Depresión". El llibru exhorta una política económica activa por parte de los gobiernos cola fin d'afalar la demanda nos periodos de cris, por exemplu per aciu de la contratación d'obres públiques.
Demientres la Segunda Guerra Mundial, Keynes argumenta en "Cómo pagar la guerra" que l'esfuerciu d'un conflictu bélicu habría ser sufragáu per aciu d'una medra d'impuestos (frente a la tradicional mena de facelu per aciu de déficit públicu) cola fin d'evitar tendencies inflacionistes.
Keynes tamién escribió ensayos biográficos d'economistes y persones notables, asina como "Ensayos de persuasión" qu'amuesen dellos intentos de Keynes d'influir nos responsables públicos demientres la "Gran Depresión".
Tres de la guerra, Keynes apuesta por un radical sistema monetariu internacional qu'inclúi un bancu central mundial y una unidá monetaria.
El 1942 Keynes algamó'l títulu de Barón Keynes de Tilton.
La habilidá de Keynes como inversor ta demostrada polos datos públicos de fondos qu'él alministraba en beneficiu del "King's College" de Cambridge.
Dende 1928 hasta 1945, pente una caída masiva del Crack de 1929, los fondos alministraos por Keynes medren hasta nun 13,2% añal (l'índiz xeneral del mercáu británicu tenía tases de crecimientu negatives d'un 0,5% añal). 
Los principios adoptaos por Keynes a la hora de facer les inversiones puen resumise acordies colo que vien darréu:
Occitania
Occitania o Oucitania (n'occitán: "Occitània") ye un país y l'aria hestórica del domeñu la llingua occitana. Abargana bona parte'l terciu sur de l'estáu francés, el Valle d'Aran (en Cataluña), los Valles Occitanos (del Piemonte, n'Italia) y Mónaco.
Esti denomamientu nun ta exemtu de polémiques y nun ye aceutáu dafechu por sides polítiques, arriendes de l'ausencia (relativa) de tradición hestórica. Magüer, l'alxetivu "occitán" como una definición identitaria supunxera una cierta normalidá nel so emplegu a tol ámbetu llingüísticu pal restu de l'estáu francès. 
El territoriu d'Occitania nun caltién reconocencia oficial, namái llingüísticu (y con estremaos graos en función de los repeutivos estaos). Anguaño, los gurupos nacionaliegos occitanos entá son minoritarios, mas la cuestión occitana ta arganando mentalidaes, y miniáquines a la sociedá francesa como se fora adicar nel éxitu de les manifestaciones de Carcassona (ente 8.000 y 12.000 manifestantes el 22 d'ochobre de 2005) y Besiers (más de 20.000 presones el 17 de marzu de 2007). 
La llingua occitana namái ta reconocida como oficial, abellugada y promovida nel Valle d'Aran. Nel estáu italianu otorgárase-y l'estatus de llingua protexida y nel estáu francés namái gocia duna feble acceptación na cadarma educativa, mas estéma-y de reconocencia llegal. Con tou esto, magar que'l so allugamientu social ye precariu, l'occitán foi una de les llingües oficiales de los Xuegos Olímpicos de Turín. 
La bandera occitana ye la de los condes de Tolosa: cruz mariella en fondu bermeyu. La cruz occitana apruz güei nes banderes oficiales de la ciudá de Tolosa de Lengadoc y de les rexones franceses de " Midi-Pyrénées"; al costat de l'escudu de Catalunya na de la rexón del Lengadoc-Rosselló, asina como nel escudu del departamentu de los "Alts Alps". Llantárase con éxitu nos Valles Occitanos del Piemonte y tamién nel Valle d'Aran onde integrárase na bandera aranesa que namái ostentaba alantre la llave aranesa.
Anguañu, el territoriu llingüísticu occitán dixébrase ente l'estáu francés, Italia (los Valles Occitanos, o Valdenses y l'enclave de La Gàrdia (n'italianu : Guardia Piemontese) en Calabria), l'estáu español (el Valle d'Aran) y Mónaco. El territoriu baxo alministración francesa ta dixebráu en siete rexones alministratives:
Valle d'Arán
El Valle d'Arán ("Val d'Aran", n'aranés), ye una comarca española asitiada nos Pirineos centrales, nel estremu noroccidental de Cataluña (provincia de Lleida). Llenda al norte con Francia, con al suroeste cola provincia aragonesa d'Huesca, al sur cola comarca catalana d'Alta Ribagorza y al este cola de Pallars Sobirà. La capital de la comarca ye Vielha, con 2.834 habitantes (censu de 2003).
La llingua propia d'esta comarca ye l'aranés, variedá del occitanu. 
"Aran" ye una palabra d'orixe prerromanu que vien del bascu "aran" que significa "valle", siendo'l so nome un pleonasmu por significar "Valle del Valle".
El Valle d'Arán fórmenlu 33 pueblos de monte, aconceyaos en nueve conceyos:
Anguaño, dende'l puntu de vista alministrativu, ta dixebráu en 6 tercios o "terçons":
El Valle d'Arán pertenez a la diócesis d'Urgell dende finales del sieglu XVIII. Hasta entonces dependió del obispáu de Comminges.
Aran ye un valle pirenaicu que pertenez en gran parte a la cuenca fluvial atlántica. El ríu Garona, que naz nel valle y atraviésalu, acaba nesti oceanu depués d'atravesar tola rexón de Gascuña. Tamién tien una pequena parte de cuenca mediterránea, darréu que la Noguera Pallaresa naz en Pla de Beret, a un centenar de metros del Garona, pero entama'l so cursu en direición opuesta. Del mesmu xeitu, la parte norte del Valle de Barravés pertenez alministrativamente tamién a Aran. 
El clima d'Aran ye oceánicu. La precipitación media anual ye elevada, al rodíu de los 900 mm, repartida de forma mui regular per tol añu. Al afayase n'área pirenaica, les temperatures hivernales son fríes, con medies de les mínimes per embaxo de 0 ºC nel fondu del valle y más estremes nos collaos, y con branos suaves, con medies de 17 ºC nel valle y 14 ºC na montaña. El periodu llibre de xelaes estiéndese ente los meses estivales: xunu, xunetu y agostu.
En 1411 el parlamentu catalán aceptó la ufierta del Síndic d'Aran de xunir el valle con Cataluña y, anque ente 1430 y 1512 perteneció a Francia, depués d'esto siempre quedó nel territoriu de la Corona d'Aragón.
En 1805 el Valle d'Aran púsose baxo xurisdicción relixosa del obispáu d'Urgell. Cuando la Guerra del Francés ente 1808 y 1815, Aran formó parte del departamentu del Altu Garoña. L'aranés Felip Aner d'Esteve (1781-1812) foi miembru de la Xunta de Gobiernu del Valle d'Aran, constituida pol partíu antinapoleónicu en 1808 y foi representante aranés na Xunta de Cataluña y diputáu nes Cortes de Cádiz. Sicasí, la nueva constitución liberal proponía l'abolición de los fuerros territoriales, poro, fueron derogaos en 1823. 
El 26 de xunetu de 1979 reuniéronse en Santa Maria de Cap d'Aran (Tredòs) tolos alcaldes, conceyales y personalidaes araneses y crearon la Comisión pola Restauración de les Instituciones Históriques del Valle d'Aran col envís d'identificar plenamente les instituciones antigües, el so funcionamientu, potestates y forma d'eleición y estudiar la so adecuación posible a la realidá del momentu y propone-ylo a la Asamblea de Parlamentarios.
El 2 de setiembre constitúise de manera non oficial el Conselh Generau Provisionau dera Val d'Aran y en 1982 créase una comisión de normalización llingüística del aranés, formada por Pèire Bec, Jaume Taupiac y Miquel Grosclaude qu'afitaron unes normes llingüístiques oficializaes en 1983 y que siguíen les indicaciones daes pol Institut d'Estudis Occitans pal gascón. Dende'l cursu 1984-1984 enseñóse aranés de manera regular na escuela.
Depués de varies engarradielles polítiques ente partidarios de quedar dientro Cataluña con estatutu especial y partidarios de formar una comunidá autónoma a parte, el 26 de mayu de 1991 foi escoyíu per primer vez el conseyu xeneral d'Aran, formáu por 13 conseyeros. 7 de Convergencia d'Aran y 6 d'Unitat d'Aran-Partit Nacionalista Aranès.
Guerra Civil Española
La Guerra Civil Española, o guerra d'España, foi un conflictu social, políticu y bélicu —que más tarde repercutiría tamién nuna crisis económica— que se desencadenó en España tres el fracasu parcial del golpe d'Estáu del 17 y 18 de xunetu de 1936 lleváu a cabu per una parte del Exércitu contra'l Gobiernu de la Segunda República. Tres el bloquéu del Estrechu y el posterior ponte aérea que, gracies a la rápida collaboración de la Alemaña nazi y la Italia fascista, treslladó les tropes rebalbes a la Península nes últimes selmanes de xunetu, empezó una guerra civil que concluyiría'l 1 d'abril de 1939 col últimu parte de guerra robláu por Francisco Franco, declarando la so victoria y estableciendo una dictadura que duraría hasta la so muerte'l 20 de payares de 1975.
La guerra tuvo múltiples facetes, pos incluyó llucha de clases, guerra de relixón, enfrentamientu de nacionalismus opuestos, llucha ente dictadura militar y democracia republicana, ente revolución y contrarrevolución, ente fascismu y comunismu.
A les partes del conflictu soler denominar bandu republicanu y bandu subleváu:
Dambos bandos cometieron y acusáronse recíprocamente de la comisión de graves crímenes nel frente y nes retaguardies, como saques de presos, "paseos", desapaiciones de persones o "tribunales" estraxudiciales. La dictadura de Franco investigó y condergó severamente los fechos delictivos cometíos na zona republicana, llegando inclusive a instruyir una Causa Xeneral, tou ello con escases garantíes procesales. Pela so parte, los delitos d'el vencedores nunca fueron investigaos nin enxuiciaos mientres el franquismu, a pesar de que dellos historiadores y xuristes sostienen qu'hubo un xenocidiu nel que, amás de subvertir l'orde institucional, intentaríase esterminar a la oposición política.
Les consecuencies de la Guerra Civil marcaron en gran midida la hestoria posterior d'España, polo escepcionalmente dramátiques y duraderes: tanto les demográfiques —morrina y descensu de la natalidá que marcaron la pirámide de población mientres xeneraciones— como les materiales —destrucción de les ciudaes, la estructura económica, el patrimoniu artísticu—, intelectuales —fin de la denominada Edá de Plata de les lletres y ciencies— y polítiques —la represión na retaguardia de dambes zones, caltenida polos vencedores con mayor o menor intensidá mientres tol franquismu, y el esiliu republicanu—, y que se perpetuaron muncho más allá de la enllargada posguerra, incluyendo la escepcionalidá geopolítica del caltenimientu del réxime de Franco hasta 1975.
En xineru de 1930 el xeneral Miguel Primu de Rivera reconoz el fracasu de la Dictadura qu'instaurara en septiembre de 1923 col sofitu del rei y dimite. Alfonso XIII noma entós como presidente del gobiernu al xeneral Dámaso Berenguer, pero esti nun consigue devolver a la monarquía la "normalidá constitucional" (esti períodu foi conocíu como "Dictablanda") y ye sustituyíu en febreru de 1931 pol almirante Juan Bautista Aznar, quien convoca elecciones municipales pal domingu 12 d'abril. Les elecciones son ganaes nes ciudaes poles candidatures republicanu-socialistes surdíes del Pactu de San Sebastián d'agostu de 1930 y el martes 14 d'abril el rei Alfonso XIII, ante les duldes de la Guardia Civil y del Exércitu a utilizar la fuerza pa frenar les multitudinaries manifestaciones prorrepublicanas qu'anubren les principales ciudaes, abandona'l país. En Madrid el "comité revolucionariu" republicanu-socialista proclama la República y asume el poder como Gobiernu Provisional presidíu por Niceto Alcalá-Zamora.
Mientres el primer bienio de la Segunda República Española apruébase la nueva Constitución republicana y el gobiernu de coalición de republicanos d'esquierda y de socialistes presidíu por Manuel Azaña, formáu'l 15 d'avientu de 1931 en refugando'l Partíu Republicanu Radical la so participación nel mesmu por tar en desalcuerdu cola continuidá nel gobiernu de los socialistes, afonda les reformes empecipiaes pol Gobiernu Provisional que'l so propósitu ye modernizar la realidá económica, social, política y cultural españoles. El nuevu gobiernu formar tres la elección de Niceto Alcalá Zamora como Presidente de la República, quien confirmó a Manuel Azaña como Presidente del Gobiernu.
Sicasí, l'ampliu abanicu de reformes qu'entamó'l gobiernu "social-azañista" atopó gran resistencia ente los grupos social y corporativu a los que s'intentaba "descabalgar" de les sos posiciones adquiríes: los terratenientes, los grandes empresarios, financieros y patronos, la Ilesia católica, les ordes relixoses, la opinión católica, la opinión monárquica o'l militarismu “africanista”. Esti postreru entamó un fracasáu golpe d'estáu n'agostu de 1932 encabezáu pol xeneral Sanjurjo. Pero tamién esistió una resistencia al reformismu republicanu de signu contrariu: el del revolucionarismo a estazón, qu'encabezaron les organizaciones anarquista (la CNT y la FAI). Pa ellos, la República representaba'l "orde burgués" (ensin demasiaes diferencies colos réximes políticos anteriores, Dictadura y Monarquía) qu'había de ser destruyíu p'algamar el "comunismu llibertariu". Asina se producieron una serie de llevantamientos anarquistes (en xineru y avientu de 1933) reprimíos con durez.
La coalición encabezada por Azaña desfaise y convóquense elecciones pa payares de 1933, nes que votaron per primer vegada les muyeres, que son ganaes pola derecha católica de la VENZA y per el centru-derecha republicanu del Partíu Republicanu Radical de Alejandro Lerroux. Esta forma gobierno coles mires de “rectificar” les reformes del primera bienio, nun anulales, pa incorporar a la República a la derecha “accidentalista” (que nun se proclamaba abiertamente monárquica, anque les sos simpatíes tuvieren cola Monarquía, nin tampoco republicana) representada por DEXAR y el Partíu Agrariu, que-y dan el so sofitu parlamentariu. Cuando la DEXE entra nel gobiernu n'ochobre de 1934 desencadénase la Revolución d'Ochobre, una fracasada insurrección socialista que solo se consolidó en Asturies mientres un par de selmanes (l'únicu llugar onde tamién participó la CNT), anque finalmente tamién foi encalorada pola intervención del Exércitu, que traxo del Protectoráu español de Marruecos a les tropes coloniales de regulares y lexonarios y, una vegada rematada, producióse una fuerte represión. Lo mesmo asocedió cola proclamación pol presidente de la Xeneralidá de Cataluña Lluís Companys del "Estáu Catalán" dientro de la "República Federal Española" el 6 d'ochobre.
La Revolución d'ochobre de 1934 fixo aumentar nel gobiernu radical-cedista les medranes a qu'un próximu intentu d'una "revolución bolchevique" acabara trunfando. Esto acentuó la presión sobre'l Partíu Radical pa llevar alantre una política más decididamente llexisladora o contrarrevolucionaria. N'última instancia, los sucesos d'ochobre de 1934 convencieron a DEXAR de que yera necesariu llegar a algamar la presidencia del gobiernu pa poder dar el "xiru autoritariu" que'l réxime, según ellos, precisaba. El líder de la VENZA, José María Gil Carbayos, atopó la so oportunidá cuando españaron el escándalu del estraperlu y el del asuntu Nombela que fundieron a Lerroux y al Partíu Republicanu Radical, del que nun se recuperaría. Pero'l Presidente de la República Alcalá Zamora negar a dar el poder a una fuerza “accidentalista” que nun proclamara la so fidelidá a la República y encargó la formación de gobiernu a un independiente del so enfotu, Manuel Portela Valladares, quien forma'l 15 d'avientu un gabinete republicanu de centru derecha qu'aguanta'l poder Executivo hasta que Alcalá Zamora convoca elecciones pal 16 de febreru de 1936.
La resultancia de les elecciones de febreru de 1936 foi una repartida bien permediada de votos con una leve ventaya de les esquierdes (47.1%) sobre les dereches (45.6%), mientres el centru llindar a un 5.3%. Pero como'l sistema electoral primaba a'l ganadores, esto traducióse nuna folgosa mayoría pa la coalición del Frente Popular.
El miércoles 19 de febreru, Manuel Azaña, el líder del Frente Popular, formaba un gobiernu que, conforme a lo apautao colos socialistes, solo taba integráu por ministros republicanos d'esquierda (nueve de Esquierda Republicana y trés de Unión Republicana). Una de les sos primeres decisiones foi alloñar de los centros de poder a los xenerales más antirrepublicanos: el xeneral Manuel Goded foi destináu a la Comandancia militar de Baleares; el xeneral Francisco Franco, a la de Canaries; el xeneral Emilio Mola al gobiernu militar de Pamplona. Otros xenerales significaos como Luis Orgaz, Rafael Villegas, Joaquín Fanjul y Andrés Saliquet quedaron en situación de disponibles.
La midida más urxente qu'hubo de tomar el nuevu gobiernu foi la amnistía de los condergaos polos sucesos d'ochobre de 1934, "llegalizando" asina l'asaltu a delles cárceles pol ensame, pero dando cumplimientu tamién al puntu principal del programa electoral del Frente Popular. Otra de les midíes urxentes yera reponer nos sos puestos a los alcaldes y conceyales escoyíos en 1931 y sustituyíos mientres el bienio conservador. El 28 de febreru'l gobiernu decretaba non solo la realmisión de toos el trabayadores despidíos por motivos políticos y sindicales rellacionaos colos fechos de 1934, sinón que, primíu polos sindicatos, ordenaba a les empreses qu'indemnizaren a esti trabayadores polos jornales non abonaos. Coles mesmes, foi restablecíu'l gobiernu de la Xeneralidá de Cataluña, que los sos miembros salieren de la cárcel beneficiaos tamién pola amnistía.
La cuestión agraria” foi otru problema que'l nuevu gobiernu tuvo qu'encetar con urxencia por causa de la intensa movilización llabradora que se taba produciendo col sofitu decidíu de les autoridaes locales repuestes y qu'amenaciaba con provocar graves conflictos nel campu, especialmente en Estremadura. Asina'l 19 d'abril el ministru d'Agricultura, Mariano Ruiz Funes, presentaba dellos proyectos de llei, ente ellos unu que derogaba la Llei de Reforma de la Reforma Agraria d'agostu de 1935, que se convirtió en llei'l 11 de xunu, polo que volvía tar a valir dafechu la Llei de Reforma Agraria de 1932. Gracies a dellos decretos y a esta llei ente marzu y xunetu de 1936 asitiáronse unos 115.000 llabradores, más que nos trés años anteriores. Sicasí, siguió l'alta conflictividá nel campu, debida sobremanera a l'actitú de los propietarios y a la radicalización de les organizaciones llabradores, saldándose tou ello con incidentes violentos. El casu más grave producir en Yeste (Albacete), onde a finales de mayu de 1936 "la detención d'un llabradores que pretendíen baltar árboles nuna finca particular condució a un sangrientu enfrentamientu ente la Guardia Civil y los xornaleros, nos que morrieron un guardia y 17 llabradores, dellos d'ellos asesinaos a sangre frío polos axentes".
L'actividá del parlamentu tuvo paralizada casi tol mes d'abril debíu al procesu de destitución del presidente de la República Niceto Alcalá-Zamora, empecipiáu y aprobáu pola esquierda, y la so sustitución por Manuel Azaña, que foi investido nel so nuevu cargu'l 10 de mayu de 1936, siendo sustituyíu al frente del gobiernu pol so compañeru del partíu Esquierda Republicana, Santiago Casares Quiroga, quien asumiría de la mesma la cartera de Guerra.
El nuevu gobiernu de Casares Quiroga siguió cola política reformista que yá empecipiara'l gobiernu Azaña que consistía fundamentalmente en volver poner a valir los decretos que fueren derogaos o modificaos mientres el bienio radical-cedista, a los que s'añedir dellos otros.
Unu de los problemes a los que tuvo que faer frente'l gobiernu foi la folada de fuelgues que se producieron declaraes y sosteníes munches vegaes por comités conxuntos de la CNT y l'UXT, nes qu'en munches d'elles falaba de revolución, pero nin UXT nin CNT preparaben nengún movimientu insurreccional dempués de los fracasos continuos de 1932, 1933 y 1934, y l'única posibilidá de que se produxera dalgún sería como respuesta a un intentu de golpe militar.
Otru de los problemes del gobiernu de Casares Quiroga foi la división interna del PSOE, el partíu más importante del Frente Popular, qu'enfrentaba a los sectores "prietista" y "largocaballerista", yá que Francisco Llargu Caballero, qu'apoderaba UXT y el grupu parlamentariu del PSOE, siguió oponiéndose a la entrada nel gobiernu de los socialistes y defendiendo l'entendimientu ente les organizaciones obreres” pa esperar el momentu en que'l fracasu d'el burgueses republicanos" facilitara la conquista del poder pola clase obrera. Otru problema foi que'l sector de VENCER lideráu por Gil Carbayos decantar por realizar un boicó a les instituciones republicanes y por sofitar la posición defendida de la derecha monárquica del Bloque Nacional de José Calvo Sotelo, que defendía abiertamente pola rotura violenta del orde constitucional por aciu un golpe d'estáu militar en que la so preparación yá taben collaborando (pela so parte los monárquicos carlistes aceleraron la formación de les sos milicies requetés con vistes al alzamientu militar con que los sos dirixentes calteníen contactos).
Los gobiernos del Frente Popular tamién tuvieron que faer frente a un aumentu de la violencia política provocada pol partíu fascista Falanxe Española, qu'a principios de 1936 yera una fuerza político marxinal, pero que tres el trunfu del Frente Popular recibió un ábanu d'afiliaciones de moces de dereches dispuestos a l'acción violenta, y pola respuesta que-y dieron les organizaciones d'esquierda. El primer atentáu importante que cometieron los falanxistes foi'l perpetáu'l 12 de marzu de 1936 contra'l diputáu socialista y “padre” de la Constitución de 1931 Luis Jiménez de Asúa, nel qu'esti resultó ilesu, pero'l so escolta, el policía Jesús Gisbert, morrió. La respuesta del gobiernu de Azaña foi prohibir el partíu y detener el 14 de marzu al so máximu dirixente José Antonio Primu de Rivera, pero'l pasu a la clandestinidá nun torgar que siguiera perpetando atentaos y participando n'agarraes con mozos socialistes y comunistes.
Los incidentes de mayor trescendencia produciéronse los díes 14 y 15 d'abril. El día 14 tuvo llugar un desfile militar nel Paséu de la Castellana de Madrid en conmemoración del Quintu Aniversariu de la República. Al pie de la tribuna principal españó un artefactu y produciéronse de siguío dellos disparos que causaron la muerte a Anastasio de los Reis, alférez de la Guardia Civil que taba ellí de paisanu, y mancaron a dellos espectadores. Derechiegos ya izquierdistes acusáronse mutuamente del atentáu. A otru día celebróse l'entierru del alférez que se convirtió nuna manifestación antirrepublicana a la qu'asistieron los diputaos José María Gil Carbayos, líder de DEXAR, y José Calvo Sotelo, líder de la derecha monárquica antirrepublicana y antidemocrática, amás d'oficiales del exércitu y falanxistes armaos. Dende diversos llugares produciéronse disparos contra la comitiva que fueron respondíos, produciéndose un saldu de seis muertos y de trés mancaos. Unu de los muertos foi l'estudiante Ángel Sáenz de Heredia, falanxista y primu hermanu de José Antonio Primu de Rivera. Tamién resultó mancáu un mozu tradicionalista (carlista), José Llaguno Acha, y un ensame intentó acoradar al teniente José del Castillo Sáenz de Tejada al que se-y acusó de dispara-y.
Ente abril y xunetu los atentaos y les agarraes protagonizaes por falanxistes causaron más de cincuenta víctimes ente les organizaciones d'esquierda obrera, la mayoría d'elles en Madrid. Unos cuarenta miembros de Falanxe morrieron nesos actos o n'atentaos de represalia de les organizaciones d'esquierda. Tamién fueron oxetu de la violencia los edificios relixosos (un centenar d'ilesies y conventos fueron asaltaos y amburaos) anque ente les víctimes de la violencia política de febreru a xunetu nun hubo nengún miembru del cleru.
L'aumentu de la violencia política y la crecedera de les organizaciones xuveniles paramilitares tantu ente la derecha (milicies falanxistes, requetés carlistes) como ente la esquierda (milicies de les mocedaes socialistes, comunistes y anarquistes), y ente los nacionalistes vascos y catalanes (milicies de Esquerra Republicana de Catalunya y de la PNV), anque nun taben armaes y la so actividá principal yera desfilar, provocó la percepción ente parte de la opinión pública, especialmente la conservadora, de que'l gobiernu del Frente Popular presidíu por Santiago Casares Quiroga nun yera capaz de caltener l'orde públicu, lo que sirvía de xustificación pal "golpe de fuerza" militar que se taba preparando. A esta percepción tamién contribuyó la prensa católica y d'estrema derecha qu'afalaba a la rebelión frente al desorde” qu'atribuyía al “"Gobiernu tiránicu del Frente Popular"”, “"enemigu de Dios y de la Ilesia"”, aprovechando que la confrontación ente clericalismu y anticlericalismu volvió al primer planu tres les elecciones de febreru con continues disputes sobre asuntos simbólicos, como'l tañimientu de campanes o les manifestaciones del cultu fora de les ilesies, como procesiones o entierros católicos. Asina mesmu, nel parlamentu, los diputaos de la derecha, sobromanera Calvo Sotelo y Gil Carbayos, acusaron al gobiernu de perder el control del orde públicu.
Na nueche del domingu 12 de xunetu yera asesináu na cai de Fuencarral de Madrid el teniente de la Guardia d'Asaltu ya instructor de les milicies socialistes José del Castillo Sáenz de Tejada, que se dirixía al so puestu de trabayu nel Cuartel de Pontejos, probablemente por pistoleros d'estrema derecha pertenecientes a la Comunión Tradicionalista (o de Falanxe Española). El teniente Castillo yera bien conocíu pol so activismu izquierdista y atribuyíase-y la frase «"Yo nun tiro sobre'l pueblu"» en habiéndose negáu a participar na represión de la Revolución d'Asturies, actu de rebeldía que-y costaría un añu de cárcel.
Como represalia, los compañeros policías del teniente Castillo, dirixíos pol capitán de la Guardia Civil Fernando Condés, secuestraron na so propia casa y asesinaron na madrugada del día siguiente a José Calvo Sotelo, líder de los monárquicos "alfonsinos" (que nun tuvo nada que ver col asesinatu del teniente Castillo), y abandonaron el cadabre nel depósitu del campusantu de l'Almudena. Nel entierru de Calvo Sotelo, el dirixente monárquicu Antonio Goicoechea xuró solemnemente “"consagrar la nuesa vida a esti triple llabor: asonsañar el to exemplu, vengar la to muerte y salvar a España"”. Pela so parte, el líder de VENCER, José María Gil Carbayos nes Cortes díxo-yos a los diputaos de la esquierda que “"el sangre del señor Calvo Sotelo ta sobre vós"” y acusó al gobiernu de tener la “"responsabilidá moral"” del crime por “"patrocinar la violencia"”.
Según l'estudiu más completu que se realizó sobre les víctimes mortales como resultáu de la violencia política ente febreru y xunetu de 1936, antes d'empecipiase'l golpe d'estáu, hubo un total de 189 incidentes y 262 muertos, d'ellos 112 causaos pola intervención de les fuerces d'orde públicu. De les 262 víctimes, 148 seríen militantes de la esquierda, 50 de la derecha, 19 de les fuerces d'orde públicu y 45 ensin identificar. Amás esi estudiu constata que'l númberu de víctimes mortales causaes pola violencia política foi menguando nesos cinco meses.
La violencia política de los meses de gobiernu en paz del Frente Popular, de febreru a xunetu de 1936, foi utilizada dempués polos vencedores na Guerra Civil como xustificación del so alzamientu. Anguaño, l'alderique sigue abiertu, anque la mayoría d'el historiadores cunten que n'absolutu puede falase d'una "primavera tráxica" na que'l gobiernu del Frente Popular perdiera'l control de la situación. Y la conclusión de la mayoría d'ellos ye clara: “La desestabilización política real na primavera de 1936 nun esplica de nenguna manera la sublevación militar [de xunetu de 1936] y menos entá la xustifica". “La política y la sociedá españoles amosaben signos inequívocos de crisis, lo cual nun significa necesariamente que la única salida fuera una guerra civil”.
Mientres los primeros meses de 1936 producióse una polarización de la política española, en que los sos estremos asitiábase la esquierda revolucionaria y la derecha fascista, y en mediu una esquierda moderada y una derecha republicana xuntu con un centru anticlerical y una derecha de fuerte componente católicu y monárquicu (que representaba a munchos militares, terratenientes y a la xerarquía católica que víen apeligrar la so posición privilexada y el so conceutu de la unidá d'España). Una división que podía remontase al sieglu XIX cuando tuvo llugar el difícil procesu de cambéu que s'empecipió en 1808 pa poner fin al absolutismu que lastraba al país, calteniendo fuertes diferencies económiques ente privilexaos y non privilexaos, y que'l moderantismo decimonónicu solo consiguió superar parte. La resultancia foi una población rural estremada ente los xornaleros anarquistes y los pequeños propietarios enferronaos a (y apoderaos por) los caciques y l'Ilesia; unos burócrates conformistes y una clase obrera con salarios bien baxos y, poro, con enclinos revolucionaries mesmes del nuevu sieglu, faen que tamién ente les clases probes la división fuera bien acusada. Tamién provenía del sieglu XIX la tradición de que los problemes nun s'iguar más que colos pronunciamientos. Nun ye estrañu, pos, que nuna España marcada pola recién dictadura de Primu de Rivera y intentonas fallíes, como les de José Sanjurjo, volviera haber ruiu de sables y tarreciérase un plan pa baltar al nuevu Gobiernu establecíu. Los acontecimientos daríen la razón a los pesimistes.
Namás conocese la victoria del Frente Popular nes elecciones, producióse un primer intentu de “golpe de fuerza” per parte de la derecha pa intentar frenar la entrega del poder a'l vencedores. Foi'l mesmu Gil Carbayos el primeru qu'intentó ensin ésitu que'l presidente del gobiernu en funciones Manuel Portela Valladares declarara l'estáu de guerra” y anulara los comicios. Siguió-y el general Franco, entá xefe del Estáu Mayor del Exércitu, que s'adelantró a dar les ordes pertinentes a los mandos militares por que declararen el estáu de guerra (lo que según la Llei d'Orde Públicu de 1933 suponía que'l poder pasaba a les autoridaes militares), pero foi desautorizáu pol inda xefe de gobiernu Portela Valladares y pol ministru de la guerra'l xeneral Nicolás Molero.
El 8 de marzu de 1936 tuvo llugar en Madrid, en casa d'un amigu de Gil Carbayos, una xunta de dellos xenerales (Emilio Mola, Luis Orgaz Yoldi, Villegas, Joaquín Fanjul, Francisco Franco, Ángel Rodríguez del Barriu, Miguel García de la Herrán, Manuel González Carrasco, Andrés Saliquet y Miguel Ponte, xuntu col coronel José Enrique Varela y el teniente coronel Valentín Galarza, como home de la UME), na qu'alcordaron entamar un alzamientu militar” que baltara al gobiernu del Frente Popular acabante constituyir y “"restableciera l'orde nel interior y el prestíu internacional d'España"”. Tamién s'alcordó que'l gobiernu desempeñar una Xunta Militar presidida pol xeneral Sanjurjo, que nesos momentos atopar nel esiliu en Portugal.
Dende finales d'abril, foi'l xeneral Mola quien tomó la dirección de la trama golpista (moviéndose asina'l centru de la combalechadura de Madrid a Pamplona), adoptando'l nome clave de “El Director”. Este siguió col proyectu de constituyir una Xunta Militar presidida pol xeneral Sanjurjo, y empezó a redactar y espublizar una serie de circulares o “Instrucciones reservaes” nes que foi perfilando la complexa trama que llevaría alantre'l golpe d'Estáu. La primera de los cinco “instrucciones reservaes” dictar el 25 de mayu y nella yá apaeció la idea de que'l golpe tendría que dir acompañáu d'una violenta represión.
Mola consiguió comprometer nel golpe a numberoses guarniciones, gracies tamién a la trama clandestina de la UME pero tenía duldes sobre'l trunfu del golpe nel llugar fundamental, Madrid, y tamién sobre Cataluña, Andalucía y Valencia. Con éses el problema de los militares implicaos yera que, a diferencia del golpe d'estáu de 1923, agora nun cuntaben cola totalidá del Exércitu (nin de la Guardia Civil nin les otres fuerces de seguridá) pa sofitalo. Una segunda diferencia respecto de 1923 yera que l'actitú de les organizaciones obreres y llabradores nun sería de pasividad ante'l golpe militar sinón que como anunciaren desencadenaríen una revolución. Por estes razones foise retrasando una y otra vez la fecha del golpe militar, y por eso, amás, el xeneral Mola, "el Director", buscó'l sofitu de les milicies de los partíos antirrepublicanos (requetés y falanxistes) y el respaldu financieru de los partíos de la derecha. Al gobiernu de Casares Quiroga llegar por diverses fontes noticies de lo que se taba entamando pero nun actuó con contundencia contra los conspiradores.
A principios de xunetu de 1936 la preparación del golpe militar taba casi terminada, anque'l xeneral Mola reconocía que ""l'entusiasmu pola causa nun llegó inda al grau d'esaltación necesariu"" y acusaba a los carlistas de siguir poniendo dificultaes al siguir pidiendo "concesiones inadmitibles". El plan del xeneral Emilio Mola yera un llevantamientu coordináu de toles guarniciones comprometíes, qu'enllantaríen l'estáu de guerra nes sos demarcaciones, empezando pol Exércitu d'África, qu'ente los díes 5 y 12 de xunetu realizó unes maniobres nel Llanu Mariellu onde se terminaron de perfilar los detalles de la sublevación nel Protectoráu de Marruecos. Como se prevía qu'en Madrid yera difícil que'l golpe trunfara por sigo solo (la sublevación na capital taría al mandu del xeneral Fanjul), taba previstu que dende'l norte una columna empobinada por el mesmu Mola dirixir escontra Madrid pa sofitar el llevantamientu de la guarnición de la capital. Y por si tou eso fallaba tamién taba entamáu que'l xeneral Franco, dempués de sublevar les isles Canaries, dirixir dende ellí al Protectoráu de Marruecos a bordu del avión Dragon Rapide, fletáu en Londres el 6 de xunetu pol corresponsal del diariu ABC Luis Bolín gracies al dineru apurríu pol financieru Juan March, pa ponese al mandu de les tropes coloniales, cruciar el estrechu de Xibraltar y avanzar sobre Madrid. Una vegada depuestu'l gobiernu de la República, instauraríase una dictadura militar siguiendo'l modelu de la Dictadura de Primu de Rivera, al mandu de la cual asitiaríase'l exiliado xeneral Sanjurjo. “Los sublevaos llevaron a cabu la so acción pretendiendo que s'alzaben contra una revolución absolutamente inesistente na dómina en qu'actúen, inventen documentos falsos que compunxo Tomás Borrás y que falaben d'un gobiernu soviéticu que se preparar, y de fechu lo que representaben yera la defensa de les posiciones de les vieyes clases dominantes, la llucha contra les reformes sociales, más o menos fondes, que'l Frente Popular pon de nuevu en marcha".
L'asesinatu de José Calvo Sotelo na madrugada del 13 de xunetu aceleró'l compromisu cola sublevación de los carlistes y tamién de DEXAR, y acabó de convencer a los militares que teníen duldes, ente ellos, según Paul Preston, el xeneral Franco. Amás, Mola decidió aprovechar la conmoción que causara nel país el doble crime, y el día 14 adelantró la fecha de la sublevación que quedó afitada pa los díes 18 y 19 de xunetu de 1936.
El 17 de xunetu pela mañana en Melilla, los dos coroneles y otru oficiales que taben al tantu del alzamientu militar axuntar nel departamentu cartográficu y tracen los planes pa ocupar el 18 los edificios públicos, planes que comuniquen a los dirixentes falanxistes. Unu de los dirixentes locales de la Falanxe informa al dirixente local d'Unión Republicana, llegando esta información al Xeneral Romerales, Comandante Militar de Melilla, que de la mesma informa a Casares Quiroga. Romerales unvia pela tarde una patrulla de soldaos y guardias d'asaltu a rexistrar el departamentu cartográficu. El coronel al mandu del mesmu retrasa'l rexistru y llapada al cuartel de la Lexón, dende onde-y unvien un grupu de lexonarios. Ante estos, patrullar ríndese y los sublevaos dan en arrestar a Romerales (que foi fusiláu xuntu col delegáu del gobiernu y l'alcalde de Melilla que s'aguantaren a la rebelión), proclamen l'estáu de guerra y empecipien anticipadamente el llevantamientu, informando a los sos compañeros del restu de Marruecos que fueren descubiertos. Esto fixo que s'adelantrara en Marruecos la fecha prevista. Nos trés díes siguientes el golpe estender a les guarniciones de la península, Canaries y Baleares.
Los militares sublevaos nun consiguieron algamar el so oxetivu principal d'apoderase del puntu neurálxicu del poder, Madrid, nin de les grandes ciudaes, como Barcelona, Valencia, Bilbao, Málaga o Murcia (anque sí controlaben Sevilla, Valladolid, Zaragoza y Córdoba), pero apoderaben cerca de la metá del territoriu español, yá que controlaben prácticamente'l terciu norte peninsular (Galicia, Llión, Castiella la Vieya, Álava, Navarra, gran parte de la provincia de Cáceres, incluyida la capital, y la metá occidental de Aragón, incluyendo los trés capitales provinciales), menos la franxa cantábrica formada por Asturies, Santander, Vizcaya y Guipúzcoa, que quedó aisllada del restu de la zona republicana, y Cataluña. Amás apoderaben les ciudaes andaluces de Sevilla (onde'l xeneral Gonzalo Queipo de Llanu facer con inusitada determinación col mandu de la 2.ª División Orgánica), Córdoba y Cádiz conectaes ente sigo por una estrecha franxa (según la ciudá de Provincia de Granada Granada, pero aisllada del restu), más tol Protectoráu de Marruecos y los dos archipiélagos, Canaries (menos la isla de La Palma) y Baleares (sacante Menorca). Fora d'esta área controlaben determinaos llugares y puntos de resistencia aisllaos dientro de la zona republicana como la ciudá de Uviéu (que soportó un asediu per parte de los republicanos mientres 90 díes, hasta la entrada de les tropes franquistes el 17 d'ochobre), el cuartel de Simancas en Xixón, el Alcázar de Toledo o'l santuariu de la Virxe de la Cabeza en Andújar. Esta España controlada polos sublevaos yera polo xeneral "la España interior, rural, de formes sociales más retardatarias, de grandes y medianos propietarios agrarios, y con estensu proletariáu agrariu tamién".
De los llugares onde trunfó la sublevación parten les ofensives de les tropes rebalbes, a faer lo que la propaganda "nacional" llamó la «Reconquista», pa tomar les ciudaes en manos de la República o a lliberar los llugares en manos de los rebeldes asediados poles tropes gubernamentales, como son los casos del sitiu d'Uviéu y del Alcázar toledanu.
Na zona sublevada la muerte n'accidente d'aviación del que diba ser el xefe de la rebelión, el xeneral Sanjurjo, provocó que los xenerales sublevaos decidieron crear el xueves 23 de xunetu una Xunta de Defensa Nacional, que quedaría constituyida a otru día en Burgos, y que taría integrada polos xenerales Miguel Cabanellas, que foi nomáu presidente de la Xunta por ser el xeneral más antiguu ente los sublevaos, Andrés Saliquet, Miguel Ponte, Emilio Mola y Fidel Dávila, amás del coronel Federico Montaner y el coronel Moricu Calderón. Nel Decretu nº 1 que publicó la Xunta establecíase qu'esta asumía "tolos poderes del Estáu" y que representaría al país ante los poderes estranxeros, anque nes selmanes siguientes nengún país reconocer y siguió considerando como gobiernu lexítimu d'España al de Madrid presidíu pol republicanu d'esquierda José Giral. El 27 de xunetu de 1936 llegó a España'l primer escuadrón d'aviones italianos unviáu por Benitu Mussolini.
Les fuerces republicanes, pela so parte, consiguen encalorar l'alzamientu en más de la metá d'España, incluyendo toles zones industrializaes, gracies en parte a la participación de les milicias acabante armar de socialista, comunistes y anarquista, según a la llealtá de la mayor parte de la Guardia d'Asaltu y, nel casu de Barcelona, de la Guardia Civil. El gobernador militar de Cartaxena, Toribio Martínez Cabrera, yera simpatizante del Frente Popular y la marinería tamién yera contraria al golpe militar, lo que xuníu a les balasmes populares de los díes 19 y 20 fixeron fracasar el movimientu golpista na base naval de Cartaxena y el restu de la provincia de Murcia.
La zona fiel a la República ocupa "grosso modo" la metá esti de la Península: la parte oriental de Aragón (menos los trés capitales), Cataluña, Valencia, Murcia, Andalucía oriental (menos la ciudá de Provincia de Granada Granada), Madrid, Castiella la Nueva y La Mancha. Nel oeste controlaba les provincies de Badayoz y de Huelva. Aisllada d'esta zona quedaba la franxa cantábrica formada por Asturies (menos Uviéu y Xixón), Santander, Vizcaya y Guipúzcoa. El territoriu lleal yera cimeru n'estensión al rebalbu y tratábase, polo xeneral, de les zones d'España "socialmente más evolucionaes, con importante población urbana, más industrializaes y con núcleos d'obrerismu modernos entamaos".
Con éses la resultancia del llevantamientu yera inciertu pos tuvo ésitu nunos sitios y fracasó n'otros, polo qu'España quedó estremada en dos zones: una controlada polos militares que s'alzaren contra la República (la zona sublevada) y otra que permaneció fiel al gobiernu (la zona republicana). Aprosimao un terciu del territoriu español pasara a manos rebalbes, colo que nengún de los dos bandos tenía absoluta supremacía sobre l'otru. La intentona de derrocar d'un golpe a la República fracasara estrepitosamente. Dambos bandos preparáronse para lo inevitable: un enfrentamientu que diba sangrar España mientres trés llargos años. La guerra civil española acababa d'empezar.
Anque se trata d'una tema bien revesosa, la mayoría d'el historiadores calculen qu'un 70% de los 15 000 xefes y oficiales n'activu en 1936 combatieron nel bandu subleváu (1236 fueron fusilaos o encarcelaos por ser desafectos al bandu vencedor en cada llugar), ente que, otra manera, la mayor parte de los 100 xenerales nun se sublevaron. De los 210 000 soldaos de tropa y suboficiales que teóricamente formaben l'exércitu regular en 1936, unos 120 000 quedaron na zona sublevada, pero lo más decisivo foi qu'ente ellos s'atopaben los 47 000 que formaben el Exércitu d'África que constituyíen les meyores tropes del exércitu español. La Guardia Civil, pela so parte, quedó bien estremada ente los lleales y los rebeldes a la República.
Con éses el bandu subleváu nun tuvo que construyir el so exércitu sinón que cuntó dende'l primer momentu coles unidaes militares (y les fuerces d'orde públicu) sublevaes mientres el golpe yá entamaes y empobinaes polos sos mandos, ente les que destacaba l'exércitu del Protectoráu de Marruecos, el llamáu Exércitu d'África, compuestu pola Lexón Estranxera y los Regulares (tropes indíxenes mores mandaes por oficiales españoles) que constituyía la fuerza militar más esperimentada de too l'exércitu español. Per otru llau les milicias carlistas (requetés) y les milicies falanxistas que sofitaron a los sublevaos fueron integraes nel exércitu del que se consideraben aliaes y non enemigues (al contrariu de lo qu'asocedió nel bandu republicanu onde les milicies obreres, especialmente les milicies confederales anarquistes, siempres resabiaron de la institución militar, cola esceición de les milicies comunistas).
Nel bandu subleváu l'exércitu algamó rápido la unidá de mandu y apoderó dafechu la vida civil de la zona sublevada, qu'ellos llamaben "zona nacional". La muerte nun accidente d'aviación nos primeros díes del golpe del xeneral Sanjurjo, que yera'l militar escoyíu polos sos compañeru pa encabezar la sublevación, fixo que'l mandu na zona sublevada quedara entós partíu ente los xenerales Emilio Mola y Francisco Franco, pero solu dos meses dempués, el 1 d'ochobre, el xeneral Franco asumió'l mandu únicu militar y políticu (el xeneral Mola morrió n'otru accidente d'avión al añu siguiente, el 3 de xunu de 1937).
"El fenómenu de la centralización militar del esfuerzu de guerra na zona sublevada fixo que nun se dexara nada que s'asemeyara a la desunión política, a la rensía ente grupos políticos y a la falta d'enfotu nos mandos y xefes de la campaña, tou lo cual manifestóse especialmente na retaguardia republicana del norte, en Aragón y en Cataluña, que ye onde se perdió realmente la guerra. (...) A midida que la República diba perdiendo la guerra, aumentaben la fame y les privaciones na retaguardia, creándose una situación infernal, con refuxaos, bombardeos, escasez y fríu".
Tocantes a l'ayuda estranxera, el bandu subleváu recibió armes de too tipu y aviones prácticamente dende'l primer día per parte de la Alemaña nazi y la Italia Fascista a la que llueu s'añedir unidaes militares completes (la Legión Cóndor alemana y el CTV italianu) nun fluxu continuo que nunca se detuvo a llongura de la guerra.
Pela so parte el bandu republicanu nun pudo cuntar con prácticamente nenguna unidá militar completa entamada y disciplinada con tolos sos mandos y suboficiales y mientres los primeros meses la fuerza militar que s'opunxo al exércitu subleváu, tres la decisión del gobiernu de José Giral de llicenciar a les tropes pa evitar que la sublevación estendiérase, tuvo constituyida por columnes improvisaes integraes por unidaes sueltes y poles milicias de les organizaciones obreres, que cuando taben mandaes por oficiales de carrera estos de cutiu amenaben barruntos de traición ente los combatientes. Foi a partir de la formación del gobiernu de Llargu Caballero el 5 de setiembre de 1936 cuando s'empecipió'l procesu de construcción d'un verdaderu exércitu, cola militarización de les milicies y la so integración nes Brigaes Mistes, primer pasu pa la creación del Exércitu Popular que solo se llogró tres la superación de la crisis de los "sucesos de mayu de 1937" y la formación de siguío del gobiernu de Juan Negrín. Pero l'exércitu republicanu siempres tuvo un problema estructural de mala solución: la falta de mandos profesionales (según los cálculos de Michael Alpert, solo un 14% de los militares que figuraben nel "Anuariu Militar" de 1936 sirvíen inda en 1938 nel exércitu de la República). Un problema que foi especialmente acuciosu nel casu de l'Armada. Daqué que reconoció'l xeneral republicanu Vicente Coloráu, qu'escribió:
Amás nel bandu republicanu la unidá de mandu solo llogróse (y nunca foi completa) a mediaos de 1937 cuando l'Exércitu Popular tuvo dafechu estructurado y, per otru llau, solo a partir d'esi momentu les necesidaes militares impunxéronse sobre les de la vida civil (marcada pola Revolución Social de 1936). Y tamién, a diferencia del bandu subleváu, yera'l gobiernu quien tomaba les decisiones pero siguiendo casi siempres los encamientos del Xefe del Estáu Mayor, el coronel y depués xeneral Vicente Coloráu, y d'otros militares lleales.
Tocantes a l'ayuda estranxera la República, por causa de que Francia y Gran Bretaña nun allegaron na so ayuda y amás impulsaron el pactu que dio nacencia al Comité de Non Intervención (que la so prohibición de suministrar armes a dalgún de los bandos contendientes nun foi cumplida nin per Alemaña nin per Italia, a pesar de roblar l'alcuerdu) la República tuvo qu'adquirir el material bélico onde pudo, de cutiu recurriendo a los traficantes d'armes que n'ocasiones -yos vendieron material anticuao o en bien mala traza a precios astronómicos. Esto fíxo-y depender de los suministros que-y apurrió la Unión Soviética, dempués de que Stalin superara les sos duldes sobre l'ayuda a los republicanos españoles, que'l so material bélico (armes automátiques, tanques y aviones) acompañáu d'instructores y conseyeros militares soviéticos, xuntu coles Brigaes Internacionales reclutadas pola Internacional Comunista o Komintern, nun empezó a llegar hasta ochobre de 1936 y depués les socesives entregues atayar en delles ocasiones en función de la coxuntura internacional europea (que determinaron, por casu, que'l gobiernu francés abriera o cerrara la frontera) y del creciente bloquéu impuestu pola Armada sublevada nos puertos republicanos.
Namás conocese'l 17 de xunetu pela tarde que la sublevación militar trunfara nel Protectoráu de Marruecos, el ministru de Marina José Giral (que dos díes depués acabaría presidiendo'l gobiernu de la República tres la dimisión de Santiago Casares Quiroga y del gobiernu "rescamplu" de Diego Martínez Barriu) ordenó que dellos barcos de guerra de la Marina dirixir al estrechu de Xibraltar por que bloquiaren les places de Ceuta, Larache y Melilla y evitar asina'l pasu a la península de les tropes coloniales. De la base de Cartaxena salieron los destructores "Almirante Valdés", "Lepanto" y "Sánchez Barcáiztegui", con orde de salear a máxima potencia hasta l'estrechu. Gracies a que les dotaciones d'esos barcos remontar contra los sos oficiales, que taben comprometíos nel golpe, los sublevaos nun pudieron disponer primeramente del Exércitu d'África, compuestu pola Lexón Estranxera y los regulares (tropes formaes por marroquines mandaos por oficiales españoles).
El mesmu día 19 de xunetu en que foi encalorada la rebelión en Madrid, salieron de la capital escontra la sierra de Guadarrama delles columnes compuestes por milicianus y por tropes de les unidaes militares que fueren eslleíes por orde del gobiernu pa evitar que pudieren sumase a la sublevación. Ellí consiguieron torgar que les columnes de los sublevaos unviaes pol xeneral Mola dende Castiella y Llión y dende Navarra consiguieren travesar los puertos de monte de la sierra madrilana y llegar a la capital. El frente norte de Madrid quedó asina estabilizáu hasta'l final de la guerra. Esta primer campaña de la Guerra Civil foi conocida col nome de batalla de Guadarrama.
Dende Barcelona, tamién una vegada encalorada la rebelión, salieron delles columnes formaes rápido poles organizaciones obreres y los partíos d'esquierda pa dirixise a Aragón. Xuntu coles columnes del POUM y del PSUC (y una de Esquerra Republicana de Catalunya que salió dende Tarragona), el contingente más importante apurrir les milicies confederales de les organizaciones anarquistes (CNT, FAI, Mocedaes Llibertaries). La primera y más numberosa foi la columna Durruti, asina llamada porque taba encabezada pol líder de la FAI Bonaventura Durruti, que salió de Barcelona'l día 24 en dirección a Zaragoza. Les tamién anarquistes columna Ascaso y columna Los Aguiluchos de la FAI salieron en dirección a Huesca. pero nenguna d'elles consiguió algamar los sos oxetivos de lliberar los trés capitales aragoneses (dende Valencia saliera escontra Teruel la columna de Fierro), y el frente d'Aragón quedó estabilizáu, anque los anarquistes llevaron la revolución a la metá oriental d'Aragón onde crearon el Conseyu Rexonal de Defensa d'Aragón.
Tamién dende la ciudá condal entamóse una espedición a les isles Baleares, de les que solo Menorca siguía republicana. La operación empecipiada'l 8 d'agostu al mandu del capitán Bayu tuvo un ésitu inicial al consiguir ocupar una franxa de la mariña de Mallorca, pero'l desembarco de Mallorca acabó nun completu fracasu. Otru fracasu foi la ofensiva de Córdoba, "onde la situación taba indecisa, lo que constituyó una de les poques iniciatives estratéxiques republicanes". Foi entamada dende Albacete pol xeneral Miaja, que'l so xefe d'Estáu Mayor yera'l teniente coronel José Asensio Torrado, pero la meyora detúvose llueu (el xeneral Miaja asitió'l so cuartel xeneral en Montoro) y los republicanos nun pudieron reconquistar l'Andalucía occidental, en manos de los sublevaos especialmente dempués de la llegada de los primeres unidaes procedentes del Protectoráu de Marruecos.
La situación de bloquéu en que s'atopaba l'Exércitu d'África (la principal fuerza de combate con que cuntaben los sublevaos pa tomar Madrid, una vegada deteníes les columnes del xeneral Mola na sierra de Guadarrama) pudo superase gracies a la rápida ayuda que recibieron los sublevaos de la Alemaña nazi y de la Italia fascista. El 26 de xunetu llegaron a Marruecos los primeros venti aviones de tresporte alemanes Junker, que podíen convertise fácilmente en bombarderos, acompañaos por caces, y, cuatro díes dempués, el 30 de xunetu, los primeros nueve cazabombarderos italianos. Con estos medios aéreos el xeneral Franco, xefe de les fuerces sublevaes de Marruecos, pudo entamar un ponte aérea cola península pa tresportar a los lexonarios y a los regulares, y amás consiguir la superioridá aérea nel estrechu. Con éses el 5 d'agostu pudo crucialo con una pequena flota llamada pola propaganda de los sublevaos "Convói de la Victoria". Sicasí, el desbloquéu completu del pasu del estrechu nun se produciría hasta más tarde, cuando'l gobiernu republicanu decidió tresferir la mayoría de los sos barcos de guerra al Cantábricu, lo que según l'historiador Michael Alpert constituyó "quiciabes el mayor erru de la Guerra Civil". Esta decisión tuvo motivada, ente otres razones, pola negativa de Gran Bretaña, que cuntaba cola flota naval de guerra más importante del Mediterráneu, a que'l gobiernu republicanu detuviera'l tráficu neutral empobináu al territoriu enemigu, polo que los buques de guerra republicanos nun podríen torgar que los barcos mercantes alemanes ya italianos desembarcaren material de guerra nos puertos de Ceuta, Melilla, Cádiz, Alxecires o Sevilla, controlaos polos sublevaos.
El 1 d'agostu el xeneral Franco da la orde de que les columnes de lexonarios, moros regulares y voluntarios avancen en dirección norte dende Sevilla pa dirixise a Madrid al traviés d'Estremadura, teniendo'l lladral esquierdu protexíu pola frontera de Portugal, que'l so réxime salazarista sofitaba a los sublevaos. Siguiendo esta ruta pa llegar a la capital xuniríen les dos zones controlaes polos sublevaos. Empecípiase asina la Campaña d'Estremadura. La llamada "columna de la muerte" por causa de la brutal represión qu'aplicó nes localidaes estremeñes que foi ocupando, y que'l so fechu más destacáu foi la matanza de Badayoz, avanzó rápido a un promediu de 24 kilómetru per día. El 10 d'agostu tomó Mérida y el 15 Badayoz, estableciendo de siguío contactu coles fuerces sublevaes del norte. La meyora volvióse entós en dirección noreste p'algamar el valle del Tayo y el 2 de setiembre cayía Talavera de la Reina, yá na provincia de Toledo. La rápida meyora de los sublevaos escontra Madrid, xuníu a la noticia de la inminente cayida de Irún (colo que'l norte quedaría dafechu aislláu del restu de la zona republicana), provocaron que'l presidente José Giral, sintiéndose faltu de sofitos y d'autoridá, presentara la dimisión al presidente de la República Manuel Azaña. El 5 de setiembre formaba un nuevu gobiernu de "unidá antifascista" presidíu pol socialista Francisco Llargu Caballero, qu'asumió personalmente la cartera de Guerra, col oxetivu prioritariu d'entamar un exércitu que pudiera detener la meyora de los sublevaos y ganar la guerra.
La rapidez con que cayeron una tres otra les poblaciones na meyora por Estremadura y el Tayo debióse fundamentalmente a qu'el Exércitu d'África taba integráu poles tropes meyor entrenaes y curtidas en combate (lexonarios y regulares), quiciabes les úniques verdaderamente profesionales nos primeres caóticos meses de guerra. Sicasí les fuerces republicanes taben integraes na so mayoría por milicianos a los que-yos faltaba ensayamientu militar. "Yeren indisciplinaes y tendíen a fuxir, preses de la llerza, abandonando les armes, que constituyíen fusiles y pieces sueltes d'artillería, cuidao que l'esbarafuste aniciáu na capital pola sublevación nun dexaba una fayadiza planificación militar. En xunetu y agostu perdióse enforma material militar. En contraste, los sublevaos armábense cada vez más con material estranxero, aparte del que tomaben al enemigu". Amás los milicianos, que la so inmensa mayoría venía de les organizaciones obreres y los partíos d'esquierda, resabiaben de los militares profesionales que pretendíen mandalos y por motivos ideolóxicos refugaben la disciplina y l'organización militares, sacante los comunistes que defendíen la completa militarización de les milicies y la creación d'un Exércitu Popular siguiendo'l modelu del Quintu Reximientu entamáu por ellos.
El 21 de setiembre l'Exércitu d'África tomaba la ciudá de Maqueda, a tan solo 100 kilómetros de Madrid. Esi mesmu día axuntaben los xenerales sublevaos nuna finca de la contorna de Salamanca pa nomar al xeneral Franco como mandu únicu y supremu de les fuerces sublevaes. Una selmana dempués volveríen axuntase pa resolver el mandu políticu. Nesi intervalu de tiempu, el xeneral Franco decidió esviar escontra Toledo les columnes qu'avanzaben escontra Madrid pa llevantar el asediu del Alcázar de Toledo, onde guardias civiles y dalgunos pocos cadetes de l'Academia d'Infantería al mandu del so director, el coronel José Moscardó, llevaben dos meses aguantando los ataques republicanos. Esta decisión, que según dellos historiadores fixo perder a los sublevaos la posibilidá de tomar Madrid primero que s'entamara'l so defensa, amenó un bancia ente el historiadores. Pa una bona parte d'ellos foi una decisión más política que militar, pos afitó'l prestíu del xeneral Francu ante los sos compañeros cuando se taba aldericando yá'l mandu únicu políticu. "L'Alcázar zarraba una ayalga de llexitimidá simbólica: academia militar, los sitiaos aguantaben metanes les ruines, colos murios de la poderosa fábrica mediu destruyíos, abelugaos nos suétanos. Cola so lliberación, Franco recibió un enorme capital políticu: l'Alcázar yera'l símbolu de la salvación d'España que, como una mártir, resucitaba del sepulcru al que la conduxeren los sos enemigos". Amás tuvo un enorme valor propagandísticu pa la causa de los sublevaos. "Del Alcázar fíxose darréu un mitu polos franquistes, que los sos principales estremos -l'episodiu de los diálogos de Moscardó y el so fíu en manos de los asediadores, por casu- tán güei absolutamente desacreditados". Sicasí dellos historiadores afirmen que tamién tuvo una motivación militar. "Paez convincente la esplicación avezada: el compañerismu militar y el valor propagandísticu de rescatar a los asediados nel Alcázar imponíen llevantar l'asediu cuanto antes. Ye posible qu'hubiera motivos políticos, non dixebraos de l'ambición de Franco de ser generalísimo y xefe civil, qu'impunxeren esi xestu heroicu. Agora bien, el fechu de tomar primeru Toledo podía xustificase militarmente: asegurar esta ciudá dexaría atacar Madrid dende'l sur y l'este, protexendo los lladrales pol Tayo y cuntando con dos carreteres de primera categoría en llugar d'una". El mesmu día que yera llevantáu l'asediu, el 28 de setiembre, el xeneral Franco yera nomáu polos sos compañeru de sublevación non solo “"Generalísimo de les fuerces nacionales de tierra, mar y aire"", sinón tamién ""Xefe del Gobiernu del Estáu Español, mientres dure la guerra"".
El día 8 d'ochobre, l'Exércitu d'África algamó San Martín de Valdeiglesias, a unos cuarenta kilómetros de Madrid, onde tomó contactu coles fuerces sublevaes del norte al mandu del xeneral Emilio Mola, qu'acababa de rematar la campaña de Guipúzcoa en tomando Irún, el 5 de setiembre y San Sebastián el 13 de setiembre, quedando'l norte republicanu arrodiáu per tierra polos "nacionalistes". Con éses a principios d'ochobre, les fuerces sublevaes esplegárense nun semicírculu alredor de Madrid que partía de Toledo al sur y algamaba el noroeste a unos diez kilómetros al norte de El Escorial, y que s'atopaba ente 40 y 55 kilómetros de la capital. Anque les fuerces republicanes opunxeron mayor resistencia gracies a la reorganización militar entamada pol gobiernu Llargu Caballero (cola formación de les Brigaes Mistes al mandu na so mayoría de militares de carrera y nes que fueron encuadraes les milicies, una militarización acompañada de la creación de la figura de los comisarios políticos), les fuerces "nacionales" fueron estrechando'l semicírculu que tiñazaba la capital (ente que nel norte'l 17 d'ochobre rompíen el cercu d'Uviéu) y a principios de payares llegaron a los barrios del sur de Madrid. "L'ataque a Madrid marcó'l final del primer periodu de la guerra".
El 6 de payares cuando paecía que l'exércitu subleváu taba a puntu d'entrar en Madrid, el gobiernu de Llargu Caballero decidió treslladase a Valencia, encamentando la defensa de la ciudá al xeneral Miaja que tendría de formar una Xunta de Defensa de Madrid. "Una salida precipitada, caltenida en sigilo, sobre la que nun se dio esplicación pública dalguna". "Quien se quedaron en Madrid nun pudieron interpretar estos fechos sinón como una vergonzosa fuxida... sobremanera porque los madrilanos fueron capaces d'entamar el so defensa". Dos díes depués empezó la batalla de Madrid.
Cuidao que les fuerces de los nacionales nun yeren cimeros a les fuerces republicanes que defendíen Madrid (unos 23.000 efectivos), la penetración na capital tendría que ser rápida y nun frente bien estrechu. Una columna travesaría'l ríu Manzanares al norte del Ponte d'el Franceses y avanzaría pola Ciudá Universitaria de Madrid para depués baxar pol Paséu de la Castellana. Otra columna cruciaría'l Parque del Oeste pa siguir polos bulevares y llegar a la plaza de Colón. Y una tercera cruciaría'l barriu de Rosales p'algamar la Plaza d'España y la calle Princesa. Pa sofitar esta meyora considerábase fundamental tomar el cuetu de Garabitas na Casa de Campu onde podía asitiase l'artillería y dende ellí bombardear la ciudá. L'ésitu de la operación dependía de que los republicanos creyeren que l'ataque producir pol sur y concentraren ellí les sos fuerces, pero na nueche de 7 al 8 de payares, precisamente nel momentu que diba empezar la batalla de Madrid, el teniente coronel Vicente Coloráu, xefe del Estáu Mayor de la defensa de Madrid, conoció los planes de los atacantes gracies a los papeles atopaos nel cadabre d'un oficial muertu del exércitu subleváu.
Ente los díes 8 y 11 de payares produciéronse violentos combates na Casa de Campu. El día 13 los nacionales ocupaben el cuetu de Garabitas y dos díes depués llograben cruciar el ríu Manzanares enfusándose na Ciudá Universitaria. Pero d'ellí nun pudieron pasar gracies a la resistencia que presentaron les fuerces republicanes, reforzaes pola llegada de les primeres Brigaes Internacionales, d'unidaes de tanques soviéticos T-26 (que la so primer intervención produxérase na batalla de Seseña) y de 132 aviones rusos "Mosques" y "Chatos" qu'apostaron la superioridá aérea a los 117 aviones de la Legión Cóndor alemana. El 23 de payares el xeneral Franco arrenunció de siguir l'infructuosu ataque fronteru a la capital y el frente quedó esi día estabilizáu.
"La resistencia de Madrid camudó'l signu de la guerra. Yá nun sería un conflictu de rápidos movimientos envolventes, sinón de batalles a gran escala, de maniobres táctiques p'algamar oxetivos estratéxicos, nes qu'unos cuantos centenares de metros de terrén tendríen significáu y que'l so modelu sería la Primer Guerra Mundial, más que les campañes coloniales, única forma de guerra qu'el españoles conocíen de manera directa".
Al fracasar l'ataque fronteru los nacionales decidieron envolubrar Madrid pol noroeste concentrando les sos fuerces pa cortar la carretera de La Coruña ya intentar enfusar pellí en Madrid. Nel primer intentu que tuvo llugar a finales de payares (primer batalla de la carretera de La Coruña) solo consiguieron avanzar trés de los siete kilómetros previstos, quedando deteníu l'ataque. El segundu intentu tuvo llugar n'avientu (segunda batalla de la carretera de La Coruña) y tamién resultó un fracasu. El tercer y últimu intentu (la conocida como tercer batalla de la carretera de La Coruña) tuvo llugar a principios de xineru de 1937 y constituyó la "primer batalla importante de la Guerra Civil en campu abierto". Los nacionales entamaron un importante exércitu, llamáu División Reforzada de Madrid, que cuntaba con tanques italianos, bateríes antitanque pa compensar los T-26 soviéticos y artillería pesao. Frente a ella los republicanos esplegaron un exércitu compuestu de cinco divisiones, caúna con tres brigaes, anque dalgunes nun taben completes y bien poques taben mandaes por oficiales d'infantería de carrera (pa mandar los cinco divisiones túvose que recurrir a dos oficiales retiraos pola llei Azaña de 1931, a dos oficiales provenientes de les fuerces de seguridá, y a un milicianu, el comunista Juan Modestu). Ente los díes 6 y 9 de xineru la División Reforzada atacó escontra'l norte y depués xiró al este al llegar a la carretera de La Coruña, pero les fuerces republicanes aguantaron y los "nacionales" tuvieron qu'arrenunciar na so meyora.
Fracasáu l'intentu d'envolubrar Madrid pol noroeste, los nacionales intentar pol sureste avanzando escontra'l ríu Jarama pa cortar la vital carretera de Valencia, por onde llegaben a Madrid la mayoría de los sos suministros. La batalla del Jarama empecipióse'l 4 de febreru col ataque por unidaes de la Lexón Española y fuerces regulares marroquines, sofitaes por carros de combate, a les posiciones republicanes. El 11 de febreru tomaben la ponte de Pindoque defendíu pola compañía "André Marty" de la XII Brigada Internacional que tuvo 86 muertos. Los nacionales prosiguieron la so meyora pero les fuerces republicanes sofitaes por unidaes de tanques soviéticos empobinaos pol xeneral "Pablo" (el xeneral Rodímtsev) y el dominiu del aire de l'aviación republicana gracies a los "Chatos" obligó-yos a detenese y arrenunciar a algamar la llínea Arganda-Morata de Tajuña. Sicasí los republicanos nun pudieron recuperar el terrén perdíu y el frente quedó estabilizáu'l 23 de febreru de 1937. Foi'l final de la batalla del Jarama.
Mientres s'empecipiaba la batalla del Jarama, producíase la toma de Málaga polos nacionales el 8 de febreru de 1937, gracies especialmente a la intervención de les unidaes motorizadas de la división de milicies fascistas italianes ("legionari" del CTV, Corpo di Truppe Volontarie) qu'empezara a llegar a España dos meses antes unviada por Mussolini, imbuyíu de la idea de que'l soldáu fascista yera bien cimeru al combatiente "coloráu". L'ataque empezara'l 14 de xineru de 1937 avanzando dende Ronda pel norte, siguiendo la carretera costera avanzando escontra Marbella pel oeste (col sofitu de los dos modernos cruceros Baleares y Canaries que bombardeaban dende'l mar y contra los que poco podíen faer los destructores y los más vieyos y peor armaos cruceros republicanos) y dende Provincia de Granada Granada hasta Alhama pol nordés. Anque les milicies republicanes consiguieron contener l'ataque tierra adientro, el día 5 de febreru converxeron delles columnes sobre Málaga encabezaes poles fuerces italianes. Esto obligó a retirase a les milicies a la capital pero ellí faltes de mandos, de fortificaciones pa la defensa y del sofitu de la flota republicana nun tuvieron más remediu qu'entamar la fuxida escontra l'este pela carretera costera de Málaga y Almería acompañaes de miles de civiles mientres yeren ametrallaos y bombardeados pola aviación italiana y los barcos de guerra de los sublevaos. A los pocos díes los nacionales llegaben a Motril faciendo numberosos prisioneros y llogrando grandes cantidaes de material. "Pal Gobiernu republicanu, la derrota demostró una fonda ineficacia y una falta d'enerxía moral y señaló l'empiezu de la decepción de los comunistes con al respective de l'actuación de Llargu Caballero como Xefe de Gobiernu y ministru de la Guerra. Les chiscadures llegaron a los mandos que Llargu nomara, que fueron procesaos como resultáu de les investigaciones llevaes a cabu dempués del desastre".
El tercer y últimu intentu d'envolubrar Madrid foi una iniciativa del "Corpo di Truppe Volontarie" (CTV) fascista italianu, a la qu'aportó'l "Generalísimo" Franco, y que dio llugar a la batalla de Guadalaxara. La idea italiana de la ofensiva yera atacar Madrid dende'l nordés dirixiéndose a Guadalaxara y una vegada tomada esta ciudá cortar la carretera de Valencia y entrar na capital. Pa esta operación, na que se siguiría la táctica de lo que los xenerales italianos llamaben "guerra relámpago" (les previsiones yeren que nuna selmana, ente'l 8 y el 15 de marzu de 1937, Madrid sería conquistada), esplegar bona parte de los de los 48.000 efectivos con que cuntaba entós el CTV (integraos en cuatro divisiones con 4.000 vehículos, 542 cañones y 248 aviones).
El día 8 de marzu empezó l'ataque y na nueche del 9 al 10 de marzu la 3.ª División italiana tomaba Brihuega y el día 11 Trijueque atopando una fuerte resistencia de les fuerces republicanes, ente les que s'atopaben la XI y la XII Brigaes Internacionales (de les que formaba parte'l batallón Garibaldi integráu por italianos antifascistes), sofitaes poles unidaes de tanques soviéticos y pola aviación, y ayudaes pol mal tiempu (los suelos enllamorgaos pola agua enzancaba la meyora de los vehículos y torgaba el despegue de los aviones de los campos encharcados, ente que los aviones republicanos sí disponíen de campos d'aviación aplicables). El 12 de marzu les tropes republicanes llanzaron una contraofensiva que fixo fuxir desmoralizada a la 3.ª División italiana y dexó recuperar nos díes siguientes Trijueque y Brihuega, apoderándose de material abandonáu polos italianos. El día 19 de marzu les fuerces republicanes detuvieron la so meyora y entamaron llínees de defensa. El 23 de marzu terminó la batalla de Guadalaxara que la prensa internacional lliberal y d'esquierdes llamó la "primer victoria contra'l fascismu", destacando'l fechu de que munchos "legionari" del CTV fueren prindaos polos "garibaldini" de les Brigaes Internacionales.
"Cola ayuda rusa la República pudiera responder a l'amenaza que suponía la llegada d'armamentu dende Italia y Alemaña pal bandu nacional. El Exércitu Popular yá nun consistía en bandes sueltes de milicianos con improvisaos mandos. Demostrara saber retirase a fortificaciones preparaes, aguantando con pequenes retaguardies a la espera de refuerzos. Responder a esta técnica diba esixir otres capacidaes de les que tenía'l CTV".
La batalla de Guadalaxara foi l'últimu intentu del bandu subleváu de tomar Madrid y solo una selmana dempués d'el so final empecipió la Campaña del Norte, l'ataque de les fuerces sublevaes contra la franxa cantábrica que permanecía fiel a la República pero que taba aisllada per tierra del restu de la zona republicana. L'oxetivu de los "nacionales" yera controlar los sos importantes recursos mineros ya industriales (especialmente les siderurxes y les fábriques d'armes), amás de que la so conquista dexaría treslladar la flota sublevada al Mediterráneu pa intentar detener el tráficu marítimu que se dirixía a los puertos republicanos. La ofensiva de les fuerces sublevaes al mandu del xeneral Mola (unos 28 000 efectivos, incluyíos los de les unidaes del CTV italianu, sofitaos por 140 aviones italianos y alemanes de la Legión Cóndor) empecipióse'l 31 de marzu de 1937 dende les posiciones alcanzaes n'ochobre de 1936 na campaña de Guipúzcoa, que s'asitiaben a unos 35 kilómetros al oeste de San Sebastián, sobre les defenses de Vizcaya qu'entamara'l gobiernu vascu presidíu por José Antonio Aguirre dende ochobre de 1936 n'aprobando les Cortes republicanes el Estatutu d'Autonomía del País Vascu. El Exércitu Vascu reclutado por Aguirre refugaba l'autoridá del xeneral Francisco Llanu de la Encomienda que yera'l xefe del Exércitu del Norte, que teóricamente arrexuntaba a toles fuerces de Vizcaya, Santander y Asturies, y actuaba de forma independiente (nél nun esistía la figura del comisariu políticu y tenía pocos mandos profesionales).
Na primera ofensiva de la campaña de Vizcaya les fuerces "nacionales", anque cuntaben cola superioridá naval y aéreo (el gruesu de la flota republicana atopar nel Mediterráneu y solo había un pequenu númberu de caces soviéticos), avanzaron relativamente pocu por cuenta de la fuerte resistencia qu'atoparon y a les males condiciones meteorolóxiques. La segunda ofensiva empecipiada'l 20 d'abril tuvo más ésitu algamando cinco díes dempués la llínea Guernica-Durango. El día 26 d'abril, n'habiendo bombardeado Xaén y Durango los díes anteriores, producióse'l bombardéu de Guernica por aviones alemanes de la Legión Cóndor y aviones italianos del CTV causando munches víctimes civiles y una enorme destrucción porque amás de les bombes convencionales utilizaron bombes incendiaries. Trés díes depués les fuerces "nacionales" ocupaben la ciudá y el día 30 d'abril llegaben a Bermeo.
Entós dambos exércitos reorganizáronse (el "lehendakari" Aguirre en persona asumió'l mandu supremu del exércitu vascu) p'atacar y defender respectivamente el conxuntu de les fortificaciones alredor de Bilbao, el llamáu "Petrina de Fierro", que sicasí había perdíu gran parte de la so utilidá porque l'inxenieru que les diseñara, Alejandro Goicoechea, pasárase al bandu subleváu colos planos de les mesmes. Gracies a ellos, los "nacionales" pudieron enfusar polos sos puntos débiles mientres la ciudá de Bilbao yera bombardeada pola artillería pesada y pola aviación. Finalmente Bilbao cayó'l 16 de xunu, ensin que'l gobiernu de Valencia, presidíu dende'l 17 de mayu pol socialista Juan Negrín en superando la crisis republicana de los "sucesos de mayu de 1937" pudiera entamar dalgún ataque n'otros frentes qu'enzancara la gran concentración de medios terrestres y aéreos esplegada polos "nacionales" na Campaña de Vizcaya.
Por fin a principios de xunetu les fuerces republicanes llanzaron una ofensiva nel frente de Madrid pa solliviar la presión del exércitu "nacionalista" nel norte. Asina'l 6 de xunetu empieza la batalla de Brunete llamada asina porque la llucha pola conquista d'esi pueblu asitiáu al oeste de Madrid polos republicanos (que pretendía siguir dempués en dirección sureste p'atopase coles otres fuerces gubernamentales qu'avanzaríen dende'l sur de la capital, lo que de tener ésitu obligaría a los "nacionales" a ordenar un repliegue xeneral de les sos fuerces si nun queríen trate corralaes) convertir nel elementu central de los combates. L'ataque escontra Brunete foi llanzáu pol reorganizáu V Cuerpu d'Exércitu republicanu al mandu del comandante de milicies Juan Modestu sofitáu por unidaes de tanques T-26 soviéticos qu'ocupó la localidá casi ensin resistencia, pero'l xeneral Franco reaccionó rápido y unvió unidaes de la Lexón y de Regulares más les brigaes de Navarra y unos 150 aviones italianos y alemanes retiraos del frente del norte, deteniéndose asina l'ataque escontra Santander. Esto dexó a les fuerces nacionales realizar el contraataque. "Empezó asina una batalla de gastadura sol terrible sol veraniegu, ensin solombra nin agua, que terminó refundiando un saldu de 40 000 baxes. La dura batalla concluyó'l 26 de xunetu, por puru escosamientu. El Exércitu Popular Republicanu había reteníu importantes sectores del territoriu que conquistara... anque perdió Brunete. (...) [La batalla de] Brunete coincidía col aniversariu del principiu de la guerra. A partir d'unes cuantes columnes sublevaes que lluchaben contra milicias improvisaes formárense dos exércitos con un considerable sofitu d'artillería y aviación".
Terminada la batalla de Brunete les fuerces "nacionales" reorganizáronse y volvieron a entamar la Campaña del Norte atacando Santander dende'l sur pol puertu de monte de Reinosa y dende l'este siguiendo la mariña. La batalla de Santander empezó'l 14 d'agostu col ataque a Reinosa que foi ocupada solo dos díes depués y que la so fábrica d'armamentu nun foi destruyida polos republicanos na so retirada n'escorribanda. La resistencia republicana na mariña tamién s'esbarrumbó rápido ante la meyora de les unidaes del CTV italianu gracies especialmente a la superioridá aérea (los republicanos nun pudieron unviar aviación a aquella zona por cuenta de la alloñanza de les bases) que los sos continuos bombardeos estrozaron y desmoralizaron a les fuerces republicanes mandaes pol xeneral Mariano Gamir Ulibarri nomáu'l 6 d'agostu. El 24 d'agostu, solu diez díes dempués d'empecipiada la ofensiva, la ciudá de Santander (onde arralecíen la cebera y el combustible debíu al bloquéu naval de l'armada sublevada) foi ocupada dempués de que les fuerces d'orde públicu, una vegada sacupaos los mandos, izaron bandera blanca. "La hestoria de la campaña de Santander ye la d'una continua meyora, con ocasionales y curties resistencies. Fueron munchos los prisioneros y los que se "pasaron", lo que daba fe del estáu de desmoralización de les files republicanes"
La segunda ofensiva republicana pa solliviar la presión de los "nacionales" nel Norte llegó tarde pos empezó'l mesmu día de la cayida de Santander. Esta vegada desenvolver nel frente d'Aragón, que se caltenía prácticamente inalteráu dende l'entamu de la guerra cuando les columnes de milicies confederales anarquistes y del POUM salieron de Cataluña y ocuparon la metá oriental d'Aragón (onde crearon un ente casi independiente llamáu Conseyu d'Aragón) anque nun consiguieron el so oxetivu de conquistar Zaragoza, y que tres los "sucesos de mayu de 1937" fueren incorporaes a les unidaes regulares del Exércitu del Este. El 24 d'agostu empezó la ofensiva de Zaragoza que'l so propósitu yera romper el frente y algamar la capital aragonesa, lo qu'obligaría al xeneral Franco a suspender el so ofensiva del Norte. Al norte del Ebro combatíen les divisiones anarquistes y al sur les comunistes dirixíes por Enrique Líster y los dos xenerales internacionales "Walter" y "Kleber". Dempués de tomar de los pueblos de Coldu y Quintu abarganaron Belchite el día 26, dando entamu a la batalla de Belchite el fechu bélicu más destacáu de la campaña. Los "nacionales" que defendíen el pueblu aguantaron encarnizadamente hasta'l 3 de setiembre. Cuatro díes antes los "nacionales" empecipiaren la contraofensiva que al norte del Ebro fixo recular a les divisiones anarquistes y al sur en Fontes de Ebro, un pueblu asitiáu a 26 kilómetros de Zaragoza, consiguió ganar a les unidaes de tanques soviéticos BT5 y a la XV Brigada Internacional.
Anque Belchite permaneció en manos de los republicanos los dos oxetivos de la ofensiva de Zaragoza nun se consiguieron: nin se tomó la capital aragonesa nin se detuvo la meyora "nacionalista" nel frente norte. Tres la ocupación de Santander empecipióse'l 1 de setiembre la ofensiva d'Asturies pola mariña y per l'interior pa poner fin al últimu territoriu de la franxa norte republicana. Unos díes antes formárase en Xixón (Uviéu siguía ocupada polos "nacionalistes" dende l'entamu de la guerra) el Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión so la presidencia del socialista Belarmino Tomás, unu de los antiguos dirixentes de la Revolución d'Asturies d'ochobre de 1934, qu'intentó entamar la defensa, pero la so situación yeren tan difícil como la de Santander. Los asturianos nun teníen sofitu naval (solo disponíen del destructor "Císcar") nin sofitu aéreu (los pocos aviones con que cuntaben yeren bien inferiores a los de los atacantes) y taben sometíos al bloquéu naval de l'armada sublevada lo que provocara problemes de suministros civiles y militares agravaos pola presencia d'unos 300 000 refuxaos procedentes d'otres zones ocupaes poles tropes "nacionales". Asina pos la resistencia a la meyora "nacionalista" foi bien malo de caltener pola falta de material y alimentos y pol abandonu de la zona dende aire y mar y la desmoralización de les tropes dio llugar a retiraes desordenaes pola mor de la llerza. Sicasí hasta'l 20 d'ochobre nun foi tomáu Xixón, l'últimu apartaz de l'Asturies republicana y de too el norte. La mayoría de los prisioneros del Frente Norte fueron recluyíos nel campu de Miranda de Ebro.
Les consecuencies de la victoria "nacionalista" na Campaña del Norte fueron bien importantes pal cursu de la guerra. "Franco pudo concentrar toles sos fuerces nel centru d'España y nel Mediterráneu, y llogró el beneficiu d'una industria ensin destruyir. La victoria restableció l'arguyu de Mussolini [perdíu pola derrota de la batalla de Guadalaxara, que d'equí p'arriba cooperaría de bona gana con Franco. La opinión internacional xulgaba que, una vegada perdíu'l norte, la victoria yera cuestión de tiempu".
En payares de 1937 el gobiernu republicanu de Juan Negrín decidió treslladase de Valencia a Barcelona (onde dende payares de 1936 yá s'atopaba'l presidente de la República Manuel Azaña) pa ""poner en plenu rendimientu la industria de guerra"" catalana, que nos meses siguientes quedó so l'autoridá directa del gobiernu de la República, por que supliera la perda de les importantes fábriques d'armamentu de Vizcaya, Cantabria y Asturies, y tamién pa ""asitiar definitivamente l'autoridá del gobiernu en Cataluña"", lo qu'apostró al gobiernu de la Xeneralidá de Lluís Companys a un papel secundariu.
El 12 d'avientu de 1937, la 11 División republicana al mandu del xefe milicianu comunista Enrique Líster corta les de víes de comunicación de la ciudá de Teruel cola retaguardia "nacional". Asina da empiezu la batalla de Teruel, que la so estratexa foi diseñada pol Xefe del Estáu Mayor republicanu, el coronel Vicente Coloráu. L'oxetivu ye conquistar esti saliente que nes llínees enemigues representaba Teruel amás de torgar l'ataque de los "nacionales" contra Madrid previstu pal día 18 d'avientu y algamar un ésitu militar como yera tomar una capital de provincia en manos de los sublevaos dende l'entamu de la guerra pa fortalecer l'enfotu interior y esterior na causa republicana tres la derrota de la Campaña del Norte nun momentu en que la llegada de material bélico de la Unión Soviética taba amenorgándose por causa de les dificultaes que taba atopando pa pasar la frontera francesa pola cayida'l gobiernu del socialista Leon Blum. El xeneral Franco reaccionó darréu pa romper el cercu de Teruel pero como nun pudo consiguilo nel primer intentu tuvo qu'unviar más fuerces y suspender l'ataque previstu sobre Madrid (colo qu'unu de los oxetivos estratéxicos republicanos de la ofensiva sobre Teruel habíase consiguíu). Les baxes temperatures y les nevaes enzancaron les acciones de los dos exércitos y torgaron que los "nacionales" rompieren el cercu, a pesar de gociar de superioridá aérea y artillera, polo que'l coronel Domingo Rei d'Harcourt decidió rindise'l 8 de xineru y les fuerces republicanes (la 46.ª División al mandu del milicianu Valentín González "El Llabrador") ocuparon la ciudá. A partir d'entós les fuerces "nacionales" doblaron los sos ataques pa reconquistar Teruel llanzando delles ofensives que fueron minando les defenses y la moral de les fuerces republicanes. El 7 de febreru de 1938 algamaron la llínea del ríu Alfambra y el 21 de febreru la ciudá taba abarganada. La División 46 mandada por "El Llabrador" escapó o fuxó, según les distintes versiones, y la ciudá foi reconquistada polos "nacionales". "El valor d'unos soldaos bisoños mal conducíos, armaos y vistíos y engarraos por rensíes polítiques [anarquistes frente a comunistes] pocu podía faer contra tropes esperimentaes y bien forníes y, sobremanera, contra los bombardeos". El coronel Vicente Coloráu escribió-y al ministru de Defensa de la República Indalecio Prieto sobre la retirada de Teruel de la División 46:
La batalla de Teruel amosó les debilidaes del exércitu republicanu lo qu'indució al "Generalísimo" Franco a retardar definitivamente l'ataque a Madrid para nel so llugar llanzar la ofensiva d'Aragón contra Cataluña y Valencia. L'ataque, que diba estendese por tol frente d'Aragón, empezó al sur del ríu Ebro el 9 de marzu onde'l frente derrumbóse ante la gran concentración de fueu artillero y d'aviación. El día 14 el CTV tomaba Alcañiz y el 17 los "nacionales" tomaben Caspe, dempués d'haber "reconquistáu" Belchite. Lo mesmo asocedió al norte del Ebro onde tomaron Fraga el 27 de marzu y a principios d'abril llegaron a Lérida (onde la 101.ª Brigada Mista mandada pol xefe milicianu Pedro Mateo Merín torgó que cruciaren el ríu Segre pellí). Al norte de Lérida avanzaron hasta'l Noguera Pallaresa y establecieron cabeces de ponte en Balaguer y Tremp. Una vegada algamaes eses posiciones el "Generalísmo" Franco refugó dirixise escontra Barcelona y optó por avanzar escontra'l Mediterráneu al sur de la desaguada del Ebro, oxetivu qu'algamaron el 15 d'abril al llegar a Vinaroz, colo que la zona republicana quedó estremada en dos.
El fracasu de la batalla de Teruel y el derrumbe del frente d'Aragón provocaron la crisis de marzu de 1938 nel bandu republicanu cuando'l presidente del gobiernu Juan Negrín intentó que Indalecio Prieto camudara de ministeriu y dexara el de Defensa yá que, como'l presidente de la República Manuel Azaña, Prieto consideraba que lo qu'asocediera amosaba que l'exércitu republicanu nunca podría ganar la guerra y qu'había qu'axustar una rindición con sofitu francu-británicu. Pero al nun consiguilo Negrín pidió-y a Prieto qu'abandonara al gobiernu, recomponiendo de siguío el so gabinete'l 6 d'abril y asumiendo Negrín personalmente'l Ministeriu de Defensa, col coronel comunista Antonio Gordón como subsecretariu de Guerra, que dio en la reorganización de les fuerces republicanes arrexuntaes en dos grandes grupos d'exércitos, d'acordies cola división de la zona republicana provocada pola llegada de los "nacionales" al Mediterráneu: el GERC (Grupu d'Exércitos de la Rexón Centro-Sur) y el GERO (Grupu d'Exércitos de la Rexón Oriental). Les posiciones del nuevu gobiernu de Negrín con vistes a unes posibles negociaciones de paz quedaron afitaes na so ""Declaración de los 13 puntos"", fecha pública na significativa fecha del 1º de mayu de 1938.
Una vegada algamáu'l Mediterráneu'l "Generalísimo" Franco decidió dirixir les sos tropes contra Valencia en llugar de contra Barcelona, see del gobiernu republicanu, non porque tarreciera, según l'historiador Michael Alpert, que "Cataluña fuera un taragañu difícil" sinón porque "la presencia de fuerces alemanes ya italianes n'España faía qu'un posible acercamientu de Franco a la frontera francesa pudiera amenar tensiones internacionales". Empecípiase asina la ofensiva del Llevante que'l so plan consistía en converxer sobre Sagunto (a unos 20 kilómetros al norte de Valencia) avanzáu pola mariña dende Vinaroz y per l'interior dende Teruel, para dende ellí tomar Valencia. La resistencia republicana foi dura especialmente cuando les fuerces "nacionales" en conquistando Castellón de la Plana el 13 de xunu algamaron la llínea de fortificaciones llamada llínea XYZ que s'estendía dende Almenara, unos kilómetros al norte de Sagunto, na mariña hasta'l ríu Turia nel interior. Ellí les tropes "nacionales" tuvieron que detener la so meyora.
El 25 de xunetu de 1938 el republicanu Exércitu del Ebro, unu de los dos grandes cuerpos del exércitu de que se componía l'acabante crear GERO, crucia en barcaces per sorpresa'l ríu Ebro ente Mequinenza y Amposta coles mires d'atacar dende'l norte al exércitu "nacional" que s'averaba a Valencia. Foi l'entamu de la batalla del Ebro que se convirtió pa dambos bandos nuna dura llucha de gastadura. Anque'l pasu del Ebro por Amposta na mariña foi llueu liquidáu poles fuerces "nacionales" el gruesu del Exércitu republicanu llegó a les puertes de Gandesa nel interior pero nun llogró tomar esta localidá por cuenta de la fuerte resistencia qu'opunxeron les unidaes de regulares y de lexonarius que la defendíen y sobremanera porque inexplicablemente l'aviación republicana nun protexó la meyora y la Legión Cóndor unviada rápido pol xeneral Franco apoderó los aires y bombardeó y ametralló costantemente les posiciones republicanes. Asina que escontra'l 2 o'l 3 d'agostu la maniobra republicana fracasara yá que nun se diba producir nenguna irrupción d'unidaes republicanes nel territoriu apoderáu polos sublevaos. A partir d'esi momentu les operaciones centrar na bolsa de territoriu ganáu polos republicanos al sur del Ebro, qu'estos defendieron de toes toes ente que los "nacionales" intentaben desallugalos d'ellí (a pesar de que dalgunos d'el collaboradores del xeneral Franco aconseyáronlu qu'abandonara'l frente del Ebro una vegada deteníu la meyora republicana y reemprendiera la campaña contra Valencia, pero Franco pensó, sicasí, "que cola ayuda constante que recibía dende Alemaña ya Italia n'aviación y artillería pesao, cola so mayor flexibilidá loxística (frente a un enemigu que nun podía llevar refuerzos a les sos tropes por tar cerrada la frontera francesa) y col virtual bloquéu marítimu de les mariñes, podría destruyir amodo lo meyor de les fuerces de la República"). Dempués de tres meses de duros combates, que causaron más de 60 000 baxes per cada bandu, los republicanos tuvieron que retirase y volver cruciar el Ebro en sentíu contrariu. El 16 de payares facer les últimes unidaes poniendo fin asina a la batalla del Ebro, la más llarga de la guerra y que supunxo una nueva victoria pal bandu subleváu.
Mientres se desenvolvía la batalla del Ebro españó la crisis de los Sudetes de Checoslovaquia que podía conducir a la guerra n'Europa. Negrín decidió entós retirar les Brigaes Internacionales pa consiguir una actitú favorable escontra la República de les potencies democrátiques Francia y Gran Bretaña y lo mesmo fixo'l xeneral Franco al amenorgar la presencia de tropes italianes (anque calteniendo lo que realmente-y interesaba de l'ayuda fascista italiana: l'artillería, l'aviación y los carros de combate) y garantizar a Gran Bretaña y Francia que se caltendría neutral si españara la guerra n'Europa. Sicasí'l zarru de la crisis colos alcuerdos de Múnich del 29 de setiembre de 1938, según los cualos Checoslovaquia tendría d'apurrir los Sudetes a Hitler, supunxo una nueva derrota pa la República nel planu internacional porque l'alcuerdu significaba que les potencies democrátiques, Francia y Gran Bretaña, siguíen cola so política de "apandamientu" respectu de l'Alemaña nazi, y si nun interveníen pa defender a Checoslovaquia menos lo fadríen p'ayudar a la República española.
Los dos exércitos salieron bien frayaos de la batalla del Ebro, pero los "nacionales" llograron refaese rápido, tando, a principios d'avientu de 1938, preparaos pa empezar la ofensiva de Cataluña, "que sería la postrera significativa de la guerra", nun momentu en que tres los alcuerdos de Múnich atacar Cataluña yá nun implicaba'l peligru d'una reacción francesa ("Francia y Gran Bretaña aceptaren, siquier tácitamente, la continuación de la presencia italiana n'España, y solo deseyaben el fin del conflictu. Pela so parte, Franco garantizara la so neutralidá en casu d'una guerra xeneral").
L'ataque a Cataluña retrasóse pola mor del mal tiempu y finalmente empezó'l 23 d'avientu, avanzando dende'l sur y dende l'oeste, atopando una fuerte resistencia mientres los dos primeres selmanes. Sobre'l día 6 de xineru, los restos del Exércitu del Ebro quedaren casi dafechu abrasaos, ente que l'otru grupu d'exércitos del GERO, el Exércitu del Este, bater en retirada. El xefe del Estáu Mayor republicanu, el xeneral Vicente Coloráu, proxectó una maniobra de diversión na zona centro-sur pa solliviar la presión sobre Cataluña, pero fracasó (hubo qu'arrenunciar del desembarco en Motril pola debilidá de la flota republicana, "minada pola desidia, la indisciplina y la falta d'una clara dirección políticu-estratéxica"; la ofensiva nel frente d'Estremadura tuvo escasu ésitu dada la baxa moral y la falta de material y de medios de tresporte que carecíen los exércitos de la zona centro-sur (GERC) al mandu del xeneral Miaja).
Con éses a partir de la primer selmana de xineru de 1939 la meyora de les tropes "nacionales" foi prácticamente imparable (gracies de nuevu a la meyor preparación de los sos mandos entemedios -comandantes, tenientes-coroneles y coroneles-, a la so superioridá artillero y aéreo pola presencia permanente de la Legión Cóndor y de l'aviación italiana y a que la flota sublevada bombardeó los puertos torgando la llegada de material pa les fuerces republicanes). Los "nacionales" na so meyora faíen cada vez mayor númberu de prisioneros, lo que "siempres constitúi un niciu de la descomposición d'un exércitu". Bacica de Segre foi tomada'l 4 de xineru, Tárrega el 15, el 21 Villafranca del Panadés, el 22 Igualada y el 24 algamaron el ríu Llobregat. Los estrozaos exércitos republicanos retirar escontra la frontera francesa acompañaos por una inmensa ensame de civiles y de funcionarios y d'autoridaes que colapsaba les carreteres. El 26 de xineru los "nacionales" ensin atopar apenes resistencia entraben en Barcelona, abandonada pol gobiernu y les autoridaes militares que cruciaron la frontera francesa'l 5 de febreru dempués de celebrar la última xunta de lo que quedaba de les Cortes republicanes nel castiellu de Figueres. Un día antes, el 4 de febreru, los "nacionales" ocuparen Gerona. El xeneral Vicente Coloráu Lluch comparó un añu dempués dende l'esiliu lo qu'asocediera en Madrid en payares de 1936 y lo que pasara en Barcelona en xineru de 1939:
Mientres les tropes republicanes cruciaben la frontera francesa, producíase la ocupación de Menorca polos "nacionales" gracies a la intervención británica, la única que se produció na Guerra d'España. Pa torgar que la estratéxica isla de Menorca, que mientres tola guerra permaneciera so soberanía republicana, pudiera cayer so dominiu italianu o alemán, el gobiernu británicu aceptó la propuesta del xefe franquista de la Rexón Aérea de les Baleares, Fernando Sartorius, conde de San Luis, por que un barcu de la Royal Navy treslladar a Mahón y axustar ellí la rindición de la isla en cuenta de que les autoridaes civil y militar republicanes pudieren abandonala so protección británica. El gobiernu británicu punxo en marcha la operación ensin informar al embaxador republicanu en Londres, Pablo de Azcárate (que cuando más tarde enteróse presentó una protesta formal por emprestar un buque británicu a un emisariu de les autoridaes rebalbes españoles»). Con éses na mañana del 7 de febreru aportaba al puertu de Mahón el cruceru "Devonshire" col conde de San Luis a bordu, onde s'entrevistó col gobernador republicanu'l capitán de navío Luis González de Ubieta, quien n'intentando infructuosamente contactar con Negrín, aceptó les condiciones de la rindición a otru día. A les 5 de la madrugada del 9 de febreru'l "Devonshire" partía de Mahón camín de Marsella con 452 refuxaos a bordu. Darréu Menorca foi ocupada polos "nacionales" ensin que participara nengún contingente nin italianu nin alemán. La intervención británica dio llugar a un encaloráu alderique na Cámara de los Comunes el 13 de febreru mientres el cual la oposición llaborista acusó al gobiernu conservador de Neville Chamberlain de comprometer al Reinu Uníu en favor de Franco. A otru día el representante oficiosu del xeneral Franco en Londres, el Duque d'Alba, fixo llegar al secretariu del Foreign Office Lord Halifax ""la gratitud del Generalísmo y del gobiernu nacional"" por collaborar en ""reconquistar Menorca""
El día 9 de febreru crució la frontera francesa'l presidente del gobiernu, Juan Negrín, pero en Toulouse coyó un avión pa tornar a Alicante a otru día acompañáu de dellos ministros col enfotu de reactivar la guerra na zona centro-sur, l'últimu apartaz de la zona republicana. Ellí desamarróse una última batalla ente los que consideraben inútil siguir combatiendo y los qu'inda pensaben que "aguantar ye vencer" (esperando que les tensiones n'Europa acabaren españando y Gran Bretaña y Francia, a lo último allegaríen n'ayuda de la República española, o que siquier impondríen a Franco una paz ensin represalies), pero'l cansanciu de la guerra y la fame y la crisis de subsistencies qu'afaraba la zona republicana taben minando la capacidá de resistencia de la población. El problema pa Negrín, qu'instaló'l so cuartel xeneral nuna finca cercana a la localidá alicantina de Elda (que'l so nome en clave yera "Posición Yuste") yera cómo terminar la guerra ensin combatir de manera distinta a la d'entrega ensin condiciones. La so posición foi prácticamente insostenible cuando'l 27 de febreru, Francia y Gran Bretaña reconocieron al gobierno de Franco en Burgos como'l gobiernu lexítimu d'España, y a otru día el presidente de la República Manuel Azaña que s'atopaba na embaxada española en París arrenunció al so cargu.
El día 24 de febreru, Negrín abandonó Madrid en celebrando un conseyu de ministros ya instaló el so cuartel xeneral nuna finca cercana a la localidá alicantina de Elda (la "Posición Yuste", que yera'l so nome en clave). Trés díes depués, el 27 de febreru, Francia y Gran Bretaña reconocíen al gobiernu de Franco en Burgos como'l gobiernu lexítimu d'España, y el día 28 de febreru, ante esta reconocencia internacional, faíase oficial l'arrenunciu a la Presidencia de la República de Manuel Azaña y la so sustitución provisional pol presidente de les Cortes, Diego Martínez Barriu (dambos atopábense en Francia). Dempués de toos estos fechos la posición de Negrín yera insostenible.
Mientas tantu taba bien avanzada la combalechadura militar y política contra'l gobiernu Negrín dirixida pol xefe del Exércitu del Centru, el coronel Segismundo Casáu, convencíu de que ""sería más fácil liquidar la guerra al traviés d'un entendimientu ente militares"" polo qu'entrara en contactu al traviés de la "quinta columna" col Cuartel Xeneral del "Generalísimo" Franco pa una rindición del exércitu republicanu "ensin represalies" a la manera del "abrazu de Vergara" de 1839 que punxo fin a la primer guerra carlista (col caltenimientu de los empleos y cargos militares, incluyida). Daqué a lo que los emisarios del xeneral Franco nunca se comprometieron. Casáu consiguió'l sofitu de dellos xefes militares, ente los que destacaba l'anarquista Cipriano Mera, xefe del IV Cuerpu d'Exércitu, y de dellos políticos importantes, como'l socialista Julián Besteiro, que tamién caltuviera contactu colos "quintacolumnistas" de Madrid. Toos ellos criticaben la estratexa de resistencia de Negrín y la so "dependencia" de la Unión Soviética y del PCE, que yeren los únicos que sofitaben yá la política de Negrín.
Probablemente en conexón cola conxura casadista, el 4 de marzu produció la sublevación de la base naval de Cartaxena encabezada por militares profranquistas afalaos pola quinta columna qu'esplegara una intensa actividá na base y na ciudá. Mientres el día 4 y el 5 tienen llugar combates ente los sublevaos y los resistentes republicanos. Y metanes ellos, l'almirante Miguel Buiza ordena a la flota republicana qu'abandone'l puertu y dirixir a la base naval de Bizerta nel protectoráu francés de Túnez, a pesar de que la sublevación fuera apoderada en Cartaxena poles fuerces republicanes el día 7 de marzu.
El 5 de marzu, a otru día del entamu de la sublevación de Cartaxena, empezó'l golpe de Casáu apoderándose los sos partidarios de los puntos neurálxicos de Madrid y anunciando de siguío la formación d'un Conseyu Nacional de Defensa presidíu pol xeneral Miaja. El Conseyu emitió un manifiestu per radiu empobináu a la "España antifascista" nel que se deponía al gobiernu de Negrín, pero nun falaba pa nada de les negociaciones de paz. Les unidaes militares controlaes polos comunistes opunxeron resistencia en Madrid y la so contorna pero fueron ganaos (hubo cerca de 2000 muertos). A otru día Negrín y el so gobiernu, xuntu colos principales dirixentes comunistes, abandonaron España n'avión pa evitar ser prindaos polos "casadistas".
Peracabáu'l golpe de Casáu, el xeneral Franco negar a aceptar un nuevu "abrazu de Vergara", como Mola tamién lo refugara nel primer día del golpe de 1936, y nun concedió a Casáu "nenguna de les garantíes imploradas casi de rodíes polos sos emisarios [que solo s'entrevistaron con miembros de baxa graduación del Cuartel Xeneral], y contestó a británicos y franceses, deseosos d'actuar como intermediarios na rindición de la República p'asina contener la influencia alemana ya italiana sobre'l nuevu réxime, que nun los precisaba y que'l "espíritu d'arrogancia" d'el vencedores constituyía la meyor garantía pa los vencíos".
Franco namá aceptaba una "rindición ensin condiciones" polo que solo restaba preparar la evacuación de Casáu y el Conseyu Nacional de Defensa. Estos embarcaron coles sos families el 29 de marzu nel destructor británicu que los treslladó a Marsella (el socialista Julián Besteiro decidió quedase). Un día antes les tropes "nacionales" fixeron la so entrada en Madrid y rápido los sublevaos nel so ofensiva final ocuparon prácticamente ensin llucha tola zona centro-sur que permaneciera so l'autoridá de la República mientres tola guerra (el 29 de marzu Cuenca, Albacete, Ciudá Real, Xaén, Almería y Murcia; el 30 de marzu Valencia y Alicante, y el 31 de marzu la ciudá de Cartaxena). En Alicante dende'l día 29 de marzu unes 15.000 persones, ente xefes militares, políticos republicanos, combatientes y población civil que fuxeren de Madrid y d'otros llugares atarraquitar nel puertu a la espera d'embarcar en dalgún barcu británicu o francés, pero la mayoría nun la llograron y fueron prindaos poles tropes italianes de la División Littorio, al mandu del xeneral Gastone Gambara. Munchos de los prindaos fueron executaos ellí mesmu.
El 1 d'abril de 1939 la radio del bandu rebalbu ("Radio Nacional d'España") espublizaba'l últimu parte de la guerra civil española, que dicía lo siguiente:
Na guerra civil española predominaron les acciones terrestres sobre les marítimes, y les marines de dambos bandos evitaron les grandes acciones de guerra por motivos políticos y estratéxicos. Asina, dempués de los combates pol control del estrechu de Xibraltar de 1936, los dos llexes nun tuvieron "alcuentros decisivos nel mar" y "les sos estratexes mover en contestos bien conservadores, tendentes sobremanera al caltenimientu de los sos efectivos". L'historiador Michael Alpert, nel so estudiu tituláu "La guerra civil española nel mar", afirma que les "dos marines de guerra españoles tuvieron que refaese", pero que la "gubernamental nun consiguió tar al altor del momentu y, a pesar de cuntar cola mayoría de les unidaes de la flota, desempeñó un papel defensivu mientres la mayor parte de la guerra". Sicasí "la Marina de los sublevaos aprovechó al máximu los sos exiguos recursos y l'ayuda que recibió del estranxeru".
Dende principios del sieglu XX, la función primordial de la marina de guerra yá nun yera destruyir los barcos del enemigu, sinón bloquiar les sos rutes marítimes y los sos puertos y torgar los sos movimientos na mariña. Esto ye lo que realizó cada vez con más ésitu la marina del bandu subleváu, ente que la marina que permaneció fiel al gobiernu abandonó esi oxetivu dempués de les primeres selmanes y adoptó una posición defensiva que'l so oxetivu yera protexer les comunicaciones marítimes propies, mientres los "nacionales" esforciar n'interferiles.
De primeres de la Guerra Civil, la marina republicana yera bien cimeru a la que quedó en manos de los sublevaos, pos taba integrada pola práctica totalidá de la Armada española d'aquel entós: el acorazáu "Jaime I" (botáu en 1914); los crucerus llixeros "Llibertá" (botáu en 1925), "Miguel de Cervantes" (botáu en 1928) y "Méndez Núñez" (botáu en 1923); dieciséis destructores en serviciu o a puntu d'apurrir; siete torpederos; dolce submaríns (del submarín "Isaac Peral" (C-1) al submarín C-6 y del submarín B-1 al submarín B-6); un cañonero; cuatro guardacostes y la casi totalidá de la Aeronáutica Naval.
A pesar de cuntar con una flota tan importante, el problema moró en qu'a lo llargo de la guerra nun se consiguieron superar los efectos de la represión que tuvo llugar nel momentu del golpe d'estáu de xunetu de 1936 cuando la marinería y los suboficiales remontar pa torgar que los barcos sumar a la sublevación, una y bones la inmensa mayoría de la oficialidá yera partidaria del golpe. Nuna fecha tan avanzada como mayu de 1938, un informe presentáu al presidente Juan Negrín sobre la situación de la flota señalaba l'ausencia d'eficacia y de disciplina. ""Polo xeneral la moral ofensiva de los mandos ye pequena y la moral de combate de les dotaciones ye baxa"". Amás, apuntaba la presencia de la quinta columna franquista tantu na Flota como na base naval de Cartaxena (""Moral derrotista. Enforma fascista con toa llibertá d'acción"", dicíase). Informes posteriores indicaben que la situación nun ameyorara.
A diferencia de lo qu'asocedió col bandu subleváu, que foi sofitáu poles armaes italiana y alemana, la República solo recibió de la URSS cuatro lancha torpederas de clase G-5, amás d'unos pocos mandos y especialistes en submarinos que, según un informe "reserváu y confidencial" presentáu al presidente Negrín, yeren "consideraos -dientro de la Flota- como güéspedes cafiantes a los qu'hai soportar con amabilidá. Lo mesmo asocede na base naval de Cartaxena". Pela so parte, Francia y Gran Bretaña solo participaron en dalguna ocasión puntual pa evitar l'apresamientu de buques propios pola flota "nacional".
Con éses percima de dalguna victoria ocasional, como'l fundimientu del "Baleares" a principios de marzu de 1938 na batalla del cabu de Palos, "la realidá yera que la marina republicana centrárase nel serviciu de protección del tráficu mercante, nel caltenimientu d'una canal suministradora de pertrechos de guerra y d'alimentos". Pero nin siquier esa función d'escolta desempeñar con plenu ésitu, como se señalaba nun informe del serviciu secretu republicanu (SIM) de xineru de 1939 nel que dempués d'afirmar la "vultable inferioridá" de la marina de guerra republicana respectu de la Marina de los "nacionales" dicíase:
La flota republicana y la base naval de Cartaxena fueron aumentando la so importancia estratéxica pa la causa del bandu republicanu a media qu'aumentaben les dificultaes pal suministru procedente del esterior per vía terrestre, de resultes de los zarros frecuentes de la frontera francesa, polo que'l caltenimientu del "gordón umbilical" marítimu cola Unión Soviética yera vital pa los republicanos. Tamién cobraron cada vez más importancia a midida que les derrotes republicanes fuéronse atropando y el territoriu de la zona republicana amenorgóse porque, especialmente tres la cayida de Cataluña a principios de febreru de 1939, "pa los combatientes republicanos la Base y la Flota yeren una especie de salvaguarda pal casu d'una evacuación entamada o d'última hora".
De primeres de la Guerra Civil, la marina del bandu subleváu yera bien inferior a la marina gubernamental pos solo cuntaba col acorazáu "España" (botáu en 1913 y que en xunetu de 1936 atopar en dique secu); los cruceros llixeros "República", rebautizado como "Navarra", (botáu en 1920 pero que s'atopaba n'arreglos y nun entró en serviciu hasta bien avanzada la guerra, n'agostu de 1938), y el "Almirante Cervera" (botáu en 1928); el destructor Velasco (botáu en 1923); cinco torpederos; trés cañoneras y cinco guardacostes. Pero esta inferioridá viose compensada bien llueu gracies al control de los sublevaos del principal estelleru de la marina en Ferrol onde taba prácticamente termináu'l cruceru pesáu "Canaries" -qu'entró en serviciu en septiembre de 1936- y otru, el "Baleares", a puntu de ser apurríu (entró en serviciu n'avientu de 1936), xuntu colos dos únicos dragaminas d'España (el dragaminas Xúpiter, qu'entró en serviciu a principios de 1937, y el dragaminas Vulcano, qu'entró en serviciu a finales d'esi mesmu añu).
La inferioridá inicial de los sublevaos viose compensada tamién col sofitu con que cuntaron prácticamente dende l'entamu de la guerra de l'Armada Italiana, que participó con cruceros auxiliares y submarinos nel bloquéu de les unviaes d'armamentu de la Unión Soviética, y de l'alemana. L'escándalu producíu al fundir un submarín italianu por erru un destructor británicu, fixo que la Italia Fascista dexara de participar directamente n'acciones de guerra navales, dexando cuatro «submarinos lexonarios» a los "nacionales" y vendiéndo-yos cuatro destructores y dos submarinos.
Pela so parte la Alemaña nazi unvió al Mediterráneu dos submarinos na llamada Operación Úrsula, fundiendo un O 34 alemán el submarín republicanu C3 frente a Málaga. El alemanes apurrieron cruceros, pero estos nun intervinieron, salvu nel bombardéu de Almería pol "Admiral Scheer" el 31 de mayu de 1937, efectuáu en represalia pol ataque aéreu que sufriera'l 28 de mayu de 1937 el acorazáu de bolsu "Deutschland" n'Eivissa. Esti llamáu incidente del Deutschland foi efectuáu probablemente por tripulaciones ruses, ensin conocencia per parte del mandu republicanu. Pero l'escándalu internacional que provocó fixo que la República dixera que yera un erru y que se trataba d'aviones republicanos que creíen atacar al cruceru pesáu "Canaries". El bombardéu de Almería, que se produxera abiertamente (esibiendo'l pabellón alemán), aportó a consideráu como un posible motivu por que la República declarara la guerra a Alemaña (posición defendida pol coronel Coloráu y Indalecio Prieto, en busca de la xeneralización del conflictu a toa Europa), pero finalmente impúnxose la postura contraria de Negrín y Azaña.
Un informe del serviciu secretu republicanu (SIM) de xineru de 1939 señalaba la desventaxa de la marina republicana respectu de la "marina de guerra facciosa", que cuntaba con "un total de cerca de 100 unidaes -cuntando ente elles un gran númberu de crucerus auxiliares perfectamente artillados-".
La principal novedá nel campu de la guerra aérea de la guerra española de 1936 a 1939 foi que "per primer vegada na hestoria l'aviación foi utilizada intensamente en misiones de bombardéu sobre la retaguardia". Asina "a partir de la guerra civil española les víctimes podíen tar a mamplén de kilómetros de los llugares del enfrentamientu bélicu y ser cenciellamente población civil indefensa". Cuidao que l'aviación militar española en xunetu de 1936 taba obsoleta esto solo foi posible porque dambos bandos recibieron ayuda de potencies estranxeres qu'apurrieron los sos modernos bombarderos: el bandu subleváu los Savoia-Marchetti S.M.81 y los Savoia-Marchetti S.M.79 de la Aviación Lexonaria de la Italia fascista y los Junkers Ju 52 y Heinkel He 111 de la Legión Cóndor de la Alemaña nazi; el bandu republicanu los Katiuskas de la Unión Soviética.
El bandu subleváu utilizó en repitíes ocasiones el "bombardéu de terror", como lo llamen Solé i Sabaté y Villarroya, que'l so únicu oxetivu yera la población civil pa desmoralizarla y emburriala a la rindición. Esta estratexa empecipiar en Madrid cuando en payares de 1936 fracasó l'ataque fronteru contra la ciudá y siguir col bombardéu de Durango, el bombardéu de Guernica, el bombardéu de Lérida, los bombardeos aéreos de Barcelona en xineru de 1938, los bombardeos aéreos de Barcelona en marzu de 1938, el bombardéu del mercáu central d'Alicante, el bombardéu de Granollers y los bombardeos sobre diverses poblaciones catalanes nos meses finales de la guerra, especialmente los de Figueres, y que les sos víctimes principales fueron muyeres y neños nun momentu en que l'exércitu republicanu yá nun esistía en Cataluña. L'únicu posible casu de "bombardéu de terror" per parte del bandu republicanu foi'l de Cabra en payares de 1938, pero tou paez indicar que se trató d'un tarrecible erru cometíu polos pilotos que confundieron el mercadín de la ciudá con un campamentu de tiendes de campaña d'una unidá italiana que, según la orde que recibieren, había que buscar y destruyir.
Asina tocantes a les ciudaes más afaraes polos bombardeos la llista encabezar los trés principales ciudaes republicanes, Barcelona, Madrid y Valencia, siguíes por Tarragona, Reus, Lérida, Badalona, Granollers, Gerona, San Feliu de Guíxols, Palamós, Figueres, Colera, Portbou y Perelló en Cataluña; Alicante, Sagunto, Gandía, Denia y Cartaxena na mariña de Valencia y Murcia; y en Vizcaya Durango y Guernica, esta postrera convertida nel símbolu de les otomíes de los bombardeos del bandu subleváu, y que tuvo un enorme impactu a nivel internacional. En cuanto al númberu de víctimes tamién esiste una enorme diferencia ente les causaes polos bombardeos republicanos, unes 1100, y les causaes polos bombardeos del bandu franquista, alredor de 9000 (Barcelona 2500 muertos; Madrid, 2000; Valencia, cerca de 1000; Alicante cerca de 500; Durango, Guernica, Lérida, Tarragona, Granollers, Figueres y Cartaxena más de doscientos muertos caúna; Bilbao, Reus, Badalona y Alcañiz cerca de 200; Xátiva más de 100 muertos; y pequenos pueblos que los sos muertos fueron inferiores a esti númberu).
Otros finxos de la guerra aérea mientres la guerra civil española son que mientres la mesma probablemente efectuóse la primer ponte aérea de la hestoria; que nos aviones de caza empezó a primar el techu y la velocidá lo que supunxo'l fin de los biplanos y amás demostróse la so importancia pal dominiu del aire y evitar asina los bombardeos enemigos (inclusive pela nueche); que se realizaron ataques aéreos a unidaes navales, en puertu y nel mar; que s'emplegaron aviones de bombardéu en picáu pa llanzar cebera y mensaxes d'ánimu a posiciones sitiaes, como'l Alcázar de Toledo o'l Santuariu de Santa María de la Cabeza, y pa los "bombardeos ideolóxicos", por aciu el llanzamientu d'octavielles y soflamas a les ciudaes que taben na retaguardia, como'l "bombardéu del pan" sobre Alicante.
Tres la etapa de cierta provisionalidad que representó la Xunta de Defensa Nacional formada tres la muerte n'accidente d'aviación del xeneral Sanjurjo, quien tenía d'encabezar el Directoriu militar que gobernaría'l país en baltando al gobiernu del Frente Popular, los xenerales y xefes sublevaos decidieron nomar un mandu únicu militar y políticu. Dende'l 1 d'ochobre de 1936 el xeneral Franco foi'l "Generalísimo" de les fuerces sublevaes y el "Xefe del Gobiernu del Estáu". Dempués del fracasu de tomar de Madrid (ente payares de 1936 y marzu de 1937) y cola perspectiva de que la guerra diba ser llarga, el "Generalísmo" Franco, cola ayuda del so cuñáu, Ramón Serrano Suñer, empezó a configurar la organización política del "Nuevu Estáu". El primer pasu foi'l Decretu d'Unificación d'abril de 1937 pol que toles fuerces polítiques que sofitaben el "alzamientu nacional", y sobromanera los falanxistas y los carlistas, que yeren quien coles sos milicies más contribuyeren a la guerra y fueron integraes so un únicu partíu denomináu Falanxe Española Tradicionalista y de les JONS. El pasu siguiente foi la organización del "Nuevu Estáu" que foi la xera encamentada pol "Generalísmo" al so primer gobiernu nomáu'l 30 de xineru de 1938 (y que sustituyó a la Xunta Técnica del Estáu).
La construcción del "Nuevu Estáu" foi acompañada de la destrucción de too lo que tuviera que ver cola República. Asina na zona sublevada, al contrariu de lo que taba asocediendo na otra zona (na que se desencadenara la revolución), dar# en una "contrarrevolución", llevándose a cabu "una sistemática represión de les persones, les organizaciones y les instituciones qu'en dalguna forma, real o, inclusive, imaxinaria, pudieren entendese amestaes a esa República revolucionaria, o en manos de revolucionarios, a la que se dicía combatir".
La muerte'l 20 de xunetu del xeneral Sanjurjo, exiliado en Estoril, pola mor del accidente que tuvo namás desapegar l'avión nel que tenía que dirixise dende Lisboa escontra Pamplona pa ponese al mandu de la sublevación, dexó a los xenerales sublevaos ensin el xefe que diba encabezar el llevantamientu. Pa suplir en parte la falta d'un mandu únicu los xenerales y xefes sublevaos constituyeron en Burgos el 24 de xunetu una Xunta de Defensa Nacional presidida pol xeneral de más graduación y más antiguu, Miguel Cabanellas. El so Decretu númberu 1 establecía qu'asumía ""tolos poderes del Estáu"" y en socesivos decretos estendió l'estáu de guerra que los sublevaos proclamaren en cada sitiu a toa España (lo que sirvió de base pa someter a consejo de guerra sumarísimos a tolos que s'opunxeren a la rebelión militar), ilegalizó los partíos y sindicatos del Frente Popular y prohibió toles actuaciones políticu y sindical obreres y patronales ""mientres duren les actuales circunstancies"" (Decretu del 25 de setiembre).
Pero lo más urxente yera llograr la unidá de mandu militar. Asina'l 21 de setiembre de 1936 tuvo llugar nuna finca de la contorna de Salamanca la primer xunta a la qu'asistieron los xenerales de la Xunta de Defensa Nacional, col agregu de los xenerales Orgaz, Gil Yuste y Kindelán. Ellí los aconceyaos aldericaron sobre la necesidá del mandu únicu de les fuerces sublevaes y nomaron pal cargu al xeneral Franco pos yera quien mandaba l'exércitu que taba a puntu de consiguir la entrada en Madrid (el Exércitu d'África taba cerca de Maqueda a solu 100 kilómetros de la capital) y el que llograra l'ayuda de la Alemaña nazi y de la Italia fascista, y que venía tratando con ellos. Pero una vegada decidíu'l mandu únicu nel terrén militar entá quedaba por resolver el mandu políticu.
Entós el xeneral Franco realizó una "xugada maestra": ordenar que les columnes qu'avanzaben escontra Madrid esviar escontra Toledo para lliberar l'Alcázar y asina llevantar el cercu de dos meses al que llevaben sometíos un millar de guardias civiles y falanxistes amás de dellos cadetes de l'Academia d'Infantería al mandu del so director, el coronel Moscardó, y que teníen reteníos "como rehenes a muyeres y neños de conocíos militantes d'esquierda". "Tomar del Alcázar engrandó la lleenda del xeneral Franco. La famosa frase de Moscardó "ensin novedá nel Alcázar", repitida ante Franco y numberosos periodistes dos díes depués de la so lliberación, foi afechiscamente arrobinada. Franco yera'l salvador de los héroes sitiaos, el símbolu d'un exércitu dispuestu a ganar la guerra a cualquier preciu".
El 28 de setiembre de 1936, el mesmu día en qu'el Alcázar de Toledo foi lliberáu, celebróse la segunda xunta de los xenerales en Salamanca pa decidir quién ostentaría'l mandu políticu. L'escoyíu foi'l xeneral Franco al que los sos compañeros de sublevación nomaben non solo “"Generalísimo de les fuerces nacionales de tierra, mar y aire"", sinón tamién ""Xefe del Gobiernu del Estáu español, mientres dure la guerra"". Pero cuando foi publicáu a otru día el de la Xunta de Defensa Nacional col so nomamientu introduxérase un importante cambéu nel testu: suprimiérase la coletilla ""mientres dure la guerra"", y al nomamientu del xeneral Franco como ""Xefe del Gobiernu del Estáu Español"" añedíase-y ""quien va asumir tolos poderes del nuevu Estáu"". Esti decretu de 29 de setiembre de 1936 sería'l fundamentu de la llexitimidá del poder del "Generalísimo" mientres los siguientes 39 años.
El 1 d'ochobre de 1936, nel salón del tronu de la Capitanía Xeneral de Burgos, Francisco Franco tomaba posesión del so nuevu cargu, como "Generalísimo" del exércitu subleváu y "Xefe del Gobiernu del Estáu".
Un día antes l'obispu de Salamanca Enrique Pla y Deniel fixera pública una pastoral na que presentaba la guerra como ""una cruzada pola relixón, la patria y la civilización"", dando una nueva llexitimidá a la causa de los sublevaos: la relixosa. Asina'l "Generalísmo”, nun yera solo'l ""xefe y salvador de la Patria"", sinón tamién el "Caudiellu" d'una nueva "Cruciada” en defensa de la fe católica y del orde social.
La primer llei que promulgó'l "Generalísimo" Franco foi la que creaba la Xunta Técnica del Estáu (en sustitución de la Xunta de Defensa Nacional), presidida pol xeneral Dávila (que nel branu de 1937 sería sustituyíu pol xeneral monárquicu Francisco Gómez-Xordana, muncho más eficiente qu'el so antecesor) y que cuntaba con una Secretaría Xeneral del Xefe del Estáu, cargu que desempeñó Nicolás Franco, l'hermanu mayor del "Generalísmo". La so ocupación foi "rectificar tola lexislación republicana volviendo les coses al so puntu anterior".
La see de la Xunta Técnica del Estáu establecer en Burgos anque la capital política de la ""España nacional"" yera Salamanca onde moraba'l poder militar, pos ellí atopábase'l Cuartel Xeneral del "Generalísimo" Franco.
El siguiente pasu nel afianzamientu del poder del nuevu "Caudiellu" producióse cuando tres el fracasu de tomar de Madrid (ente payares de 1936 y marzu de 1937) plantegóse la necesidá de crear un "partíu únicu", siguiendo'l modelu de la Dictadura de Primu de Rivera, a partir de la fusión de los carlistas y falanxistas.
Dende'l Cuartel Xeneral del Generalísimo el nuevu asesor de Franco Ramón Serrano Súñer (cuñáu del "Caudiellu" y antiguu diputáu de DEXAR que llegara a Salamanca safáu de la "zona colorada") favoreció un acercamientu ente la Comunión Tradicionalista y Falanxe Española y de les JONS con vistes a la so fusión, pero les diferencies ideolóxiques y polítiques que-yos dixebraben yeren casi insalvables (pos yeren les que dixebraben el tradicionalismu del fascismu), y amás había otra torga que yera innegociable: qu'al frente del "partíu únicu" asitiárase'l mesmu xeneral Franco. Esto ye, que dambes partes teníen qu'aceptar que la nueva formación política quedaría supeditada al poder personal del "Generalísmo", vértiz del poder militar y políticu. Pa sofitar esta idea espublizar dende'l Cuartel Xeneral de Salamanca'l lema ""Una patria, un Estáu, un Caudiellu"", copia del lema nazi ""Ein Volk, ein Reich, ein Führer"" ('un pueblu, un Estáu, un caudiellu').
Produciéronse contactos ente falanxistes y carlistes pero non fructificaron y tol procesu nun dexó de crear tensiones nel senu de dambos partíos que se traducieron nel casu de los falanxistes nos "sucesos de Salamanca" d'abril de 1937, mientres los cualos dellos falanxistes morrieron nos enfrentamientos ente los partidarios de la fusión y de la supeditación al poder militar (encabezaos por Sancho Dávila y Agustín Aznar) y los contrarios a ella (encabezaos por Manuel Hedilla).
Finalmente, el Cuartel Xeneral de Franco decidió actuar, y el mesmu día en que los falanxistes contrarios a la fusión celebraron un Conseyu Nacional nel qu'escoyeron a Manuel Hedilla como "xefe nacional", el domingu 18 d'abril, el mesmu xeneral Franco anunció que se diba a promulgar a otru día un Decretu d'Unificación de Falanxe y la Comunión Tradicionalista, que pasaben a tar agora so la so xefatura directa como "xefe nacional" del mesmu.
Franco una selmana dempués mandó detener a Manuel Hedilla (xuntu con otros falanxistes disidentes) cuando se negó a integrase na Xunta Política del nuevu partíu como simple vocal y amás comunicó a'l so xefes provinciales qu'obedecieren namá les sos propies ordes. "Por que nun quedara dulda sobre l'allugamientu del poder no que yá empezaba a llamase Nuevu Estáu, Hedilla foi xulgáu y condergáu a muerte pol so "manifiesta actuación d'indisciplina y de subversión frente al Mandu y el Poder únicu ya indiscutibles de la España nacional". A toos tenía de quedar claro que la unidá de mandu militar sería nel futuru unidá de mandu políticu". Pero'l "Generalísimo" Franco siguió los conseyos de la hermana del "Ausente" Pilar Primu de Rivera (líder del sector "puru" de Falanxe), de Serrano Suñer y del embaxador alemán ya indultó a Hedilla, anque esti pasó cuatro año na cárcel y cuando salió d'ella quedó estremáu de la vida política.
Nos estatutos del "partíu únicu", publicaos el 4 d'agostu, establecióse qu'el "caudiellu" solo sería "responsable ante Divos y ante la Hestoria", y ante naide más.
Dos meses antes, el 3 de xunu, en plena Campaña del Norte el xeneral Mola, el "director" de la combalechadura militar que diera'l golpe d'estáu de xunetu de 1936 col qu'empezó la Guerra Civil, morría cuando l'avión nel que viaxaba estrellar nuna llomba del pueblu de Alcocero, cerca de Burgos. Mola solía emplegar l'avión con frecuencia nos sos desplazamientos y nun esisten pruebes de qu'hubiera sabotaxe, anque la muerte favorecía claramente a Franco al esaniciar al "director" como rival. L'embaxador alemán escribió pocu dempués: ""Ensin dulda Franco siéntese solliviáu pola muerte del xeneral Mola"".
N'ochobre de 1937 fueron nomaos pol "Generalísmo" Franco los 50 miembros del Conseyu Nacional de FET y de les JONS, pero nun pasó de ser un órganu puramente consultivu. Lo mesmo podía dicise de la FET y de les JONS, que la so única actividá quedaba amenorgada na práctica a efectuar propaganda. Sicasí, los dirixentes de Falanxe ocuparon munchos de los puestos más importantes na alministración del "Nuevu Estáu" y nel partíu.
En xineru de 1938, mientres tenía llugar la batalla de Teruel, dase'l primer pasu pa la configuración definitiva del "Nuevu Estáu" cola promulgación pol "Generalísmo" de la Llei de l'Alministración Central del Estáu pola que se creaba una estructura alministrativa qu'adoptaba la forma ministerial, y col nomamientu'l 30 de xineru del so primer gobiernu nel qu'el mesmu Franco asume la Presidencia, ente que Francisco Gómez-Xordana (hasta entós presidente de la Xunta Técnica del Estáu) yera'l Vicepresidente y Ministru d'Asuntos Esteriores. Sicasí, el personaxe más destacáu del gabinete yera Ramón Serrano Súñer, ministru de Gobernación y el "cuñadísimo" de Franco. Nesti gobiernu se prefiguró yá l'axuntadura ideolóxica que sería siempres nel futuru'l "franquismu": "el so conservadorismu "tradicional", y el so derechismo reaccionariu".
Va Ser esti gobiernu'l qu'empecipie'l procesu de institucionalización del "Nuevu Estáu", cola promulgación del "Fueru del Trabayu", basáu na "Carta del lavoro" del fascismu italianu, y que constituyó la primera de los siete Lleis Fundamentales de la Dictadura Franquista que funcionaron a manera de "constitución" del nuevu réxime; la derogación del Estatutu d'Autonomía de Cataluña de 1932 y la promulgación d'una serie d'ordes y decretos que prohibíen l'usu del catalán nos documentos públicos y na conversación privada; la Llei de Prensa que sometía a los periódicos a la censura previa y atribuyía al gobiernu'l nomamientu d'el directores de periódicos; la reintroducción de la pena de muerte qu'aboliera la República; l'aprobación d'una Llei d'Enseñanza Media que garantizaba a la Ilesia católica una absoluta autonomía na educación secundaria.
Según Julián Casanova el fascismu y el catolicismu fueron los dos ideoloxíes sobre que la so axuntadura construyir el "Nuevu Estáu". El procesu de fascistización rescamplaba pola esaltación del líder, el "Caudiellu", como'l Führer o'l Duce; el saludu brazu n'alto establecíu como "saludu nacional"; los uniformes y la simboloxía falanxista; etc. Y coles mesmes abondaben los ritos y manifestaciones relixoses católiques como les procesiones, les mises de campaña o les ceremonies políticu-relixoses qu'asonsañaben supuestes formes medievales.
El 19 d'abril de 1939, diecinueve díes dempués del "últimu parte" nel qu'el "Generalísimo" Franco declaraba ""la guerra terminó"", celebrar en Madrid el "desfile de la Victoria presidíu pol "Caudiellu". Antes d'empezar la parada militar el xeneral Varela impúnxo-y ""en nome de la Patria"" a Franco la "Gran Cruz Galardonada de San Fernando", "que tanto naguara dende les sos campañes africanes y que tuvo qu'acabar autootorgándosela" nun decretu robláu por él mesmu y que foi lleíu pol xeneral conde de Xordana al entamu del actu. A otru día el diariu ABC de Madrid titulaba la so crónica: ""España, nel gran desfile militar ante'l Caudiellu, amuesa al mundu'l poderíu d'armar forxadores del nuevu Estáu"". Un mes dempués el xeneral Franco ofrendaba la so espada de caudiellu victoriosu a Dios nuna ceremonia celebrada'l 20 de mayu na ilesia madrilana de Santa Bárbara y presidida pol cardenal primáu de Toledo Isidro Gomá.
Na tarde del vienres 17 de xunetu conocer en Madrid que nel Protectoráu de Marruecos empecipiárase una sublevación militar. A otru día la sublevación estender a la península y les organizaciones obreres (CNT y UXT) reclamaron "armes pal pueblu" p'acabar con ella, a lo que'l gobiernu de Santiago Casares Quiroga negóse.
Pela nueche d'esi sábadu 18 de xunetu Casares Quiroga presentó la so dimisión al presidente de la República Manuel Azaña y este encargó a Diego Martínez Barriu, presidente de les Cortes y líder de Unión Republicana, que formara un gobiernu que consiguiera "detener la rebelión" ensin recurrir al sofitu armáu de les organizaciones obreres. Martínez Barriu incluyó nel so gabinete a políticos moderaos y dispuestos a llegar a dalgún tipu acordies con los militares sublevaos y na madrugada del sábadu 18 al domingu 19 de xunetu, faló per teléfonu col xeneral Emilio Mola, "El Director" de la sublevación, pero esti negóse rotundamente a cualquier tipu de transacción. Asina'l "gobiernu de conciliación" de Martínez Barriu dimitió y Azaña nomó'l mesmu domingu 19 de xunetu nuevu presidente del gobiernu a un home del so partíu José Giral, que formó un gobiernu namá integráu por republicanos d'esquierda, anque col sofitu esplícitu de los socialistes, que tomó la decisión d'apurrir armes a les organizaciones obreres, daqué a lo que tamién s'había negáu Martínez Barriu porque, al igual que Casares Quiroga, consideraba qu'esi fechu trespasaba l'estragal de la defensa constitucional y "llegal" de la República.
Por causa de esta decisión de "apurrir armes al pueblu" l'Estáu republicanu perdió'l monopoliu de la coerción, polo que nun pudo torgar que s'empecipiara una revolución social, una y bones les organizaciones obreres nun salieron a la cai "esactamente pa defender la República... sinón pa faer la revolución. (...) Un golpe d'estáu contrarrevolucionario, qu'intentaba frenar la revolución, acabó finalmente desencadenándola".
La entrega d'armes a los partíos y organizaciones obreres fixo qu'estes constituyeren rápido "milicias armaes pa faer frente a la rebelión nel terrén militar y pa dar en una fonda revolución social (desabriéndose de les autoridaes republicanes, a les que nun baltaron): prindaron y colectivizaron esplotaciones agraries y empreses industriales y mercantiles p'asegurar la continuidá de la producción y distribución de bienes, y fixéronse cargu del caltenimientu de les principales funciones competencia del Estáu. La producción, el suministru de la población, la vixilancia, la represión, les comunicaciones y el tresporte, la sanidá, quedaron en manos de comités sindicales, qu'en non poques localidaes suprimieron la moneda pa sustituyila por vales. Ante'l fundimientu de los mecanismos del poder públicu ["un gobiernu que parte armes ye un gobiernu que se quedó ensin preseos pa garantizar l'orde públicu ya imponer la so autoridá"], surdió nel branu de 1936 un nuevu poder obreru, que yera al empar militar, políticu, social, económicu”. "Nel País Vascu, sicasí, onde'l PNV refugara la coalición cola VENZA nes elecciones de febreru de 1936 y sofitáu a la izquierda na tramitación del Estatutu d'Autonomía, finalmente aprobáu'l 1 d'ochobre de 1936, nun hubo revolución social y un partíu católicu y nacionalista caltener hasta xunu de 1937 al mandu de un gobiernu autónomu con poder sobre pocu más que'l territoriu de Vizcaya".
Los comités que surdieron perdayures yeren autónomos y nun reconocíen llendes a les sos actuaciones, pero la paradoxa foi que coles mesmes la revolución nun acabó col Estáu republicanu, sinón qu'a cencielles lo ignoró y amenorgar a la inoperancia. En Cataluña constituyóse'l Comité Central de Milicies Antifascistes, pero'l gobiernu de la Xeneralidá nun foi destituyíu y siguió nel so puestu. En Valencia apaeció'l Comité Executivu Popular. En Málaga y Lérida surdieron dos talos Comités de Salú Pública. En Cantabria, Xixón y Xaén, comités provinciales del Frente Popular (Comité de Guerra de Xixón, Comité Popular de Sama de Llangréu, etc). En Vizcaya, una Xunta de Defensa. En Madrid constituyóse un Comité Nacional del Frente Popular, qu'entamaba milicies y la vida de la ciudá, pero al pie de él siguía esistiendo'l gobiernu de José Giral formáu solo por republicanos d'esquierda.
Pero'l gobiernu Giral, a pesar de que'l poder real nun taba nes sos manos, nun dexó d'actuar, especialmente nel planu internacional. Foi esti gobiernu'l que pidió la vienta d'armes al gobiernu del Frente Popular de Francia, y al nun consiguila, depués a la Unión Soviética, pa lo cual dispunxo de les reserves del oru del Bancu d'España. Nel planu interior destituyó a los funcionarios sospechosos de sofitar la sublevación y dictó les primeres midíes pa intentar controlar les "execuciones" indiscriminaes, arbitraries y estraxudiciales de "fascistes" que llevaben a cabu decenes de "tribunales revolucionarios", tamién conocíos como "cheques", montaes poles organizaciones y partíos obreros qu'impunxeren el "terror colorao" en Madrid y n'otros llugares. Asina'l gobiernu Giral creó los tribunales especiales "pa xulgar los delitos de rebelión y sedición y los cometíos contra la seguridá del Estáu". Sicasí estos "tribunales populares" nun acabaron coles actividaes de les "cheques" que siguieron asesinando "fascistes" por aciu los "paseos" (detenciones illegales qu'acababen col asesinatu del deteníu y que'l so cadabre yeren refundiáu nuna cuneta o al pie de la muria d'un campusantu) o les "saques" (escarcelaciones de presos que supuestamente diben ser puestos en libertad pero qu'en realidá yeren llevaos al paredón).
Cuando'l 3 de setiembre de 1936 el Exércitu d'África subleváu tomó Talavera de la Reina (yá na provincia de Toledo, dempués d'ocupar Estremadura), y amás tamién cayía Irún en manos de los sublevaos (colo que'l norte quedaba aislláu del restu de la zona republicana), José Giral presentó la dimisión al presidente de la República Manuel Azaña.
Tres la dimisión de Giral, el presidente de la República Manuel Azaña encargó la formación d'un "gobiernu de coalición" a Francisco Llargu Caballero, el líder socialista de UXT, una de los dos centrales sindicales que taben protagonizando la revolución. Llargu Caballero, qu'amás de la presidencia asumió'l ministeriu clave de Guerra, entendió esti gobiernu como una gran "alianza antifascista", y asina dio entrada nel gabinete al mayor númberu posible de representaciones de los partíos y sindicatos que lluchaben contra la rebelión "fascista" (como llamaben les organizaciones obreres a la sublevación militar de xunetu). Pero'l gobiernu nun se completó realmente hasta dos meses dempués, cuando'l 4 de payares (nel momentu que les tropes sublevaes yá taben pela rodiada de Madrid) integrar nél cuatro ministro de la CNT, ente ellos la primer muyer que foi ministra n'España, Federica Montseny.
El nuevu gobiernu de Llargu Caballero, autoproclamado "gobiernu de la victoria", aína concluyó qu'había que dar prioridá a la guerra, y de ende'l programa políticu que punxo en marcha darréu, que la so principal midida foi la creación d'un nuevu exércitu y l'unificación de la dirección de la guerra (qu'incluyía la incorporación de les milicies a les Brigaes Mistes y la creación del cuerpu de comisarius). Con éses los dirixentes sindicales d'UXT y CNT al aceptar ya impulsar esti programa "tuvieron d'alcuerdu en que la implantación del comunismu llibertariu, a qu'aspiraba la CNT, o de la sociedá socialista, que pretendía la UXT, tenía d'esperar al trunfu militar".
Pero toos estes midíes nun consiguieron paralizar la meyora escontra Madrid del Exércitu d'África y el 6 de payares yá taba a puntu d'entrar na capital. Esi día'l gobiernu decidió abandonar Madrid y treslladase a Valencia, encamentando la defensa de la ciudá al xeneral Miaja que tendría de formar una Xunta de Defensa de Madrid. "Una salida precipitada, caltenida en sigilo, sobre la que nun se dio esplicación pública dalguna". "Quien se quedaron en Madrid nun pudieron interpretar estos fechos sinón como una vergonzosa fuxida... sobremanera porque los madrilanos fueron capaces d'entamar el so defensa. Madrid aguantó'l primera embate y refugó los siguientes, deteniendo asina la meyora del exércitu rebalbu".
El segundu gran oxetivu del gobiernu de Llargu Caballero foi restablecer l'autoridá del gobiernu y de los poderes del Estáu. Pero nun se resolvieron les tensiones colos gobiernos de les "rexones autónomes" de Cataluña y el País Vascu, nin colos conseyos rexonales que surdieren n'otros sitios. En Cataluña, el gobiernu de la Xeneralidá, qu'el 26 de setiembre incorporó a dellos conseyeros de la CNT y del POUM polo qu'el Comité de Milicies Antifascistes quedó disueltu, entamó'l so propiu exércitu y el 24 d'ochobre aprobó'l decretu de coleutividaes, cuestiones ambes qu'entepasaben l'ámbitu de les sos competencies. En cuanto al País Vascu, el 1 d'ochobre les Cortes aprobaben l'Estatutu d'Autonomía d'Euskadi y el nacionalista vascu José Antonio Aguirre foi investido "lehendakari" del gobiernu vascu, ente que los sos miembros nun incluyó a nengún representante de la CNT (nel País Vascu nun hubiera revolución social nin apenes violencia anticlerical y les ilesies siguieron abiertes). Aguirre construyó un Estáu "cuasi soberanu" sobre'l territoriu vascu qu'inda nun fuera ocupáu pol bandu subleváu y que prácticamente s'amenorgaba a Vizcaya. Amás d'una policía vasca, la Ertzaina, creó un exércitu propiu y nun aceptó'l mandu del xeneral qu'unvió'l gobiernu de Madrid pa ponese al frente del Exércitu del Norte. En cuanto al Conseyu d'Aragón, apoderáu polos anarquistes, el gobiernu de Llargu Caballero nun tuvo más remediu que llegalizalo.
Na primavera de 1937, tres la decisión del "generalísimo" Franco de poner fin enagora a tomar de Madrid dempués de la victoria republicana na batalla de Guadalaxara, abríase la perspectiva d'una guerra llarga y llueu españó la crisis ente les fuerces polítiques que sofitaben a la República. El conflictu fundamental foi'l qu'enfrentó a los anarquistes de la CNT, que defendíen la compatibilidá de la revolución cola guerra, y a los comunistes del Partíu Comunista d'España (PCE) y del PSUC en Cataluña, qu'entendíen que la meyor forma de frenar la sublevación militar yera restablecer l'Estáu republicanu y apigurar a toles fuerces de la esquierda política, incluyíos los partíos de la pequeña y mediana burguesía, polo que tenía de paralizase la revolución social y dar prioridá a la guerra. Sicasí, Santos Juliá afirma, en contra de la opinión d'otru historiadores, que na primavera de 1937 ente les fuerces que sofitaben al gobiernu de Llargu Caballero "la divisora nun corría ente guerra y revolución sinón ente partíos y sindicatos" porque la prioridá dada a la guerra yá se decidiera'l 4 de setiembre cuando se formó'l gobiernu de Llargu Caballero, al que dos meses dempués sumáronse los cuatro ministros anarquistes.
La crisis españó polos enfrentamientos empecipiaos en Barcelona'l llunes 3 de mayu de 1937 cuando un destacamentu de la Guardia d'Asaltu per orde de la Xeneralidá intentó recuperar el control sobre l'edificiu de la Telefónica na plaza de Cataluña, en poder de la CNT dende les xornaes "glorioses" de xunetu de 1936. Dellos grupos anarquistes respondieron coles armes y el POUM sumar a la llucha. Nel otru bandu, la Xeneralidá y los comunistes y socialistes unificaos en Cataluña so un mesmu partíu (el PSUC) fixeron frente a la rebelión, qu'ellos mesmos provocaren, y la llucha enllargó dellos díes. El vienres 7 de mayu la situación pudo ser controlada poles fuerces d'orde públicu unviaes pol gobiernu de Llargu Caballero dende Valencia, ayudaes por militantes del PSUC, anque la Xeneralidá pagó'l preciu de que-y fueron retiraes les sos competencies sobre orde públicu. L'enfrentamientu nes cais de Barcelona foi rellatáu pol británicu George Orwell nel so "Homenaxe a Cataluña".
Los "sucesos de mayu de 1937" en Barcelona tuvieron una repercusión inmediata nel gobiernu de Llargu Caballero. La crisis provocar el día 13 de mayu los dos ministros comunistes qu'amenaciaron con dimitir si Llargu Caballero nun dexaba'l Ministeriu de la Guerra (el PCE especialmente dende la cayida de Málaga el 8 de febreru faía-y responsable de les continues derrotes republicanes), y qu'eslleiera el POUM. Nesti ataque a Llargu Caballero cuntaben col sofitu de la fracción socialista de Indalecio Prieto, que controlaba la dirección del PSOE, que como los comunistes queríen esaniciar del gobiernu a les organizaciones sindicales, UXT y CNT, y reconstruyir el Frente Popular. Llargu Caballero negar a aceptar los dos condiciones de los comunistes y al nun atopar los sofitos abondos pal so gobiernu dimitió'l 17 de mayu. El presidente Manuel Azaña, que tamién taba en desalcuerdu cola presencia de los dos centrales sindicales nel gobiernu, nomó a un socialista “prietista”, Juan Negrín, nuevu xefe de gobiernu. A otru día l'órganu de la CNT Solidaridá Obrera declaraba nel so editorial: ""Constituyóse un gobiernu contrarrevolucionario"".
El nuevu gobiernu que formó'l socialista Juan Negrín en mayu de 1937 respondió al modelu de les coaliciones de Frente Popular: tres ministro socialistes ocupando les posiciones fundamentales (el mesmu Negrín, que caltuvo la cartera de Facienda que yá ostentara nel gobiernu de Llargu Caballero, Indalecio Prieto, sobre'l que recayó tola responsabilidá na conducción de la guerra, al ser nomáu al frente del nuevu Ministeriu de Defensa, y Julián Zugazagoitia en Gobernación), dos republicanos d'esquierda, dos comunistes, unu del PNV y otru de Esquerra Republicana de Catalunya. Según Santos Juliá, detrás d'esti gobiernu taba Manuel Azaña, que pretendía "un gobiernu capaz de defendese nel interior y de nun perder la guerra nel esterior. (...) Con Prieto al cargu de un Ministeriu de Defensa unificáu, sería posible defendese; con Negrín na presidencia, podíen abrigase esperances de nun perder la guerra nel esterior".
La política del nuevu gobiernu tuvo cinco eje fundamentales, dalgunos yá empecipiaos por Llargu Caballero: la culminación de la formación del Exércitu Popular y el desenvolvimientu de la industria de guerra (lo que llevó al gobiernu a treslladase de Valencia a Barcelona en payares de 1937 para, ente otres razones, ""poner en plenu rendimientu la industria de guerra"" catalana); la continuación de la recuperación pol gobiernu central de tolos poderes, cola xustificación de que la dirección de la guerra asina la reclamaba (foi eslleíu'l Conseyu d'Aragón, últimu baluarte de la CNT; el treslláu del gobiernu de Valencia a Barcelona pa ""asitiar definitivamente l'autoridá del gobiernu en Cataluña"" apostró al gobiernu de la Xeneralidá de Lluís Companys a un papel secundariu). caltenimientu del orde públicu y la seguridá xurídica (con Zugazagoitia en Gobernación y Irujo en Xusticia, amenorgar les execuciones "estraxudiciales" y les actividaes de les "cheques", pero na "desapaición" del líder del POUM el gobiernu dexó faer a los comunistes y a los axentes soviéticos del NKVD); diéronse garantíes a la pequeña y mediana propiedá; intentóse camudar la política de "non-intervención" de Gran Bretaña y Francia pola de mediación nel conflictu, por que primieren a Alemaña ya Italia y cesaren nel so sofitu a los sublevaos, col oxetivu final d'algamar una "paz negociada", pero nun se consiguió nada. El gran ganáu d'esta llínea política foi'l sindicalismu, tantu'l de la UXT y como el de la CNT. Otra manera, los que resultaron más reforzaos fueron los comunistes, d'ende l'acusación llanzada contra Negrín de ser un "criptocomunista".
Les derrotes de la República na batalla de Teruel y na ofensiva d'Aragón provocaron la crisis de marzu de 1938. Azaña y Prieto consideraron que lo qu'asocediera amosaba que l'exércitu republicanu nunca podría ganar la guerra y qu'había qu'axustar una rindición con sofitu francu-británicu. Frente a ellos Negrín y los comunistes yeren firmes partidarios de siguir aguantando. La crisis abrir al intentar Negrín que Prieto camudara de ministeriu (declarando'l so convencimientu de que la guerra taba perdida, Prieto yera'l peor de los ministros de Defensa posible), pero Azaña sofitó a Prieto, según el restu de los republicanos d'esquierda y los nacionalistes de Esquerra y de la PNV. Sicasí, estos nun consiguieron articular nenguna alternativa a Negrín, y este acabó saliendo reforzáu de la crisis, cola consiguiente salida de Prieto del gobiernu.
Negrín recompunxo'l gobiernu'l 6 d'abril y asumió personalmente'l Ministeriu de Defensa ya incorporó al gabinete a los dos sindicatos, UXT y CNT. Amás José Giral foi sustituyíu nel ministeriu d'Estáu pol socialista Julio Álvarez del Vayo. Les posiciones del nuevu gobiernu con vistes a unes posibles negociaciones de paz quedaron afitaes na so ""Declaración de los 13 puntos"", fecha pública na significativa fecha del 1º de mayu. Nella, "el gobiernu anunciaba que los sos fines de guerra consistíen n'asegurar la independencia d'España y establecer una República democrática que la so estructuración xurídica y social sería aprobada en referéndum; afirmaba'l so respetu a la propiedá lexítimamente adquirida, la necesidá d'una reforma agraria y de una lexislación social avanzada, y anunciaba una amplia amnistía pa toos el españoles que quieran cooperar al inmensu llabor de reconstrucción y engrandecimiento d'España. Nel so intentu d'apaecer ante les potencies estranxeres cola situación interior controlada, Negrín empecipió xestiones infructuoses col Vaticanu pa restablecer relaciones diplomátiques y abrir les ilesies al cultu".
Negrín yera consciente de que la supervivencia de la República non solo dependía del fortalecimientu del Exércitu Popular y de que se caltuviera la voluntá de resistencia de la población civil na retaguardia, sinón tamién de que Francia y Gran Bretaña punxeren fin a la política de "non intervención" o de que siquier primieren a les potencies fascistes por que estes de la mesma convencieren al "Generalísimo" Franco por qu'aceptara un final axustáu. Negrín pensaba que la so política yera la única posible. Como dixo en priváu ""non puede faese otra cosa"". Con éses la so idea yera aguantar p'axustar un armisticiu qu'evitara'l ""reináu de terror y de vengaciones sangrientes"" (les represalies y fusilamientos per parte de los vencedores sobre los vencíos) que Negrín sabía que Franco diba imponer, como efectivamente acabó asocediendo.
Amás Negrín, el xeneral Vicente Coloráu Lluch, xefe del Estáu Mayor, y los comunistes, creíen posible que l'exércitu republicanu entá yera capaz d'una postrera ofensiva, que s'empecipió'l 24 de xunetu de 1938, dando empiezu asina a la batalla del Ebro, la más llarga y decisiva de la Guerra Civil. Pero dempués de tres meses de duros combates, producióse una nueva derrota del exércitu republicanu que tuvo que volver a les sos posiciones iniciales, "con decenes de miles de baxes y una perda considerable de material de guerra que yá nun podría utilizase pa defender Cataluña frente a la decisiva ofensiva franquista".
Poco primero de que rematara la batalla del Ebro producióse otru fechu que tamién foi determinante pa la derrota de la República, esta vegada procedente del esterior. El 29 de setiembre de 1938 roblábase'l alcuerdu de Múnich ente Gran Bretaña y Francia, per un sitiu, y Alemaña ya Italia, por otru, que cerraba toa posibilidá d'intervención de les potencies democrátiques a favor de la República. De les mesma forma qu'esi alcuerdu supunxo la entrega de Checoslovaquia a Hitler, tamién supunxo abandonar a la República Española a los aliaos de nazis y fascistes. De nada sirvió que nun últimu intentu desesperáu de llograr la mediación estranxera Negrín anunciara ante la Sociedá de Naciones el 21 de setiembre, una selmana primero que se roblara'l alcuerdu de Múnich, la retirada unillateral de los combatientes estranxeros que lluchaben na España republicana, aceptando (ensin esperar a que los "nacionales" fixeren lo propio) el resolvimientu del Comité de Non Intervención que proponía un Plan de retirada de voluntarios estranxeros de la Guerra d'España. El 15 de payares de 1938, el día d'antes del fin de la batalla del Ebro, les Brigaes Internacionales desfilaben como despidida pela avenida Diagonal de Barcelona. Nel campu rebalbo, pela so parte, n'ochobre de 1938, seguros yá de la so superioridá militar y de que la victoria taba cerca, decidieron amenorgar nun cuartu les fuerces italianes.
La última operación militar de la guerra foi la campaña de Cataluña, qu'acabó nun nuevu desastre pa la República. El 26 de xineru de 1939 les tropes de Franco entraben en Barcelona prácticamente ensin llucha. El 5 de febreru ocupaben Gerona. Cuatro díes antes, "el día 1 de febreru de 1939, nes sesiones celebraes polo que quedaba del Congresu nel castiellu de Figueres, [Negrín] amenorgó los 13 puntos a los trés garantíes qu'el so gobiernu presentaba a les potencies democrátiques como condiciones de paz: independencia d'España, que'l pueblu español señalara cuál habría de ser el so réxime y el so destín y que cesara toa persecución y represalia en nome de "un llabor patrióticu de reconciliación". Pocos díes dempués, fixo saber a'l embaxadores francés y británicu que taba dispuestu a ordenar un cese inmediatu de les hostilidáes si'l so gobiernu llograba garantíes de que nun habría represalies. Pero nun les recibió".
El día 6 de febreru, les principales autoridaes republicanes, encabezaes pol Presidente Azaña, cruciaben la frontera siguíos d'un inmensu éxodu de civiles y militares republicanos que colaben al esiliu. El día 9 de febreru faía lo mesmo el presidente del gobiernu, Juan Negrín, pero en Toulouse coyó un avión pa tornar a Alicante'l día 10 de febreru acompañáu de dellos ministros col enfotu de reactivar la guerra na zona centro-sur. L'únicu sofitu col que cuntaba yá Negrín, amás d'una parte del so propiu partíu (el PSOE quedó estremáu ente "negrinistas" y "antinegrinistas") yeren los comunistes.
La "guerra d'España" (como la llamó la prensa internacional) tuvo una repercusión inmediata nes complicaes relaciones internacionales de la segunda metá de la década de los años trenta. N'Europa esistía un bracéu políticu, diplomática, ideolóxica y estratéxica a tres bandes ente les potencies democrátiques, Gran Bretaña y Francia; les potencies fascistes, la Alemaña de Hitler y la Italia de Mussolini; y la Unión Soviética de Stalin; y el "asuntu español" foi enfocáu per cada Estáu européu dende los sos intereses concretos.
Los réximes fascistes europeos (Alemaña y Italia) y el Portugal "salazarista" sofitaron dende'l principiu a los militares sublevaos, ente que la República, en negándo-y la so ayuda Francia y Gran Bretaña qu'optaron pola política de Non Intervención, llogró'l sofitu de la URSS y de les Brigaes Internacionales a partir d'ochobre de 1936 (tamién recibió'l sofitu casi simbólicu de México). Esti "sofitu internacional a los dos bandos foi vital pa combatir y siguir la guerra nos primeros meses. L'ayuda italo-xermana dexó a los militares sublevaos treslladar el Exércitu d'África a la península a finales de xunetu de 1936 y l'ayuda soviética contribuyó de manera decisiva a la defensa republicana de Madrid en payares de 1936".
Hai un aspeutu humanitariu de la dimensión internacional de la Guerra Civil que nun hai qu'escaecer: que la mayoría de les embaxaes y llegaciones estranxeres de Madrid y dellos consulaos de capitales de provincia dieron asilu políticu a miles d'españoles de dambos bandos que s'atopaben en peligru de muerte.
Gran Bretaña y Francia víen que la "guerra d'España" podía complicar entá más el difícil xuegu estratéxicu que se desenvolvía a escala europea. Por ello, la primer orientación de la diplomacia d'eses potencies foi la de procurar el "aislamientu" del conflictu español. A esa estratexa debió la política sobre la "Non-Intervención" al que se sumaron 27 países d'Europa y que dio nacencia al Comité de Non Intervención con see en Londres.
La "non intervención" tuvo determinada pola política británica de "apandamientu" ("appeasement policy") de la Alemaña nazi, a la que se vio abasnáu'l gobiernu del Frente Popular de Francia, que solo cuntaba colos británicos ante una posible agresión alemana. Amás les simpatíes del gobiernu conservador británicu fuéronse decantando escontra'l bandu subleváu, ante na medrana de qu'España cayera ""nel caos de dalguna forma de bolchevismu"" (en palabres del cónsul británicu en Barcelona) si ganaba la guerra'l bandu republicanu.
La idea partió del gobiernu francés consciente de que yá que nun podíen ayudar a la República (porque ello supondría abrir un gran conflictu internu na sociedá francesa y amás enturbiaría les relaciones col so aliáu "vital", Gran Bretaña), siquier podríen torgar l'ayuda a los sublevaos. El gobiernu británicu sumóse aína al proyectu, anque'l mesmu "ponía nel mesmu planu a un Gobiernu llegal y a un grupu de militares rebalbos".
Pero na práctica la política de "non intervención" convertir nuna "farsa", como la calificaron dellos contemporaneos, porque Alemaña, Italia y Portugal nun suspendieron n'absolutu les sos unviaes d'armes y municiones a los sublevaos. La República, qu'a partir d'ochobre de 1936 empezó a recibir l'ayuda soviética, denunció ante la Sociedá de Naciones la intervención de les potencies fascistes en favor de los sublevaos, anque estes nunca fueron amonestadas.
Ante'l fracasu del golpe d'estáu de xunetu de 1936 (tocantes a tomar inmediata del poder), los militares sublevaos llograron ayuda rápido de la Italia fascista y de la Alemaña nazi. Les ayudes n'homes al bandu subleváu materializar na Legión Cóndor alemana (unos 6000 homes) y el Corpo di Truppe Volontarie italianu (un máximu de 40 000), más un contingente de combatientes portugueses denominaos Viriatos. Por que nun hubiera dulda del so compromisu cola causa del bandu subleváu, el 18 de payares de 1936 (en plena batalla de Madrid), Italia y Alemaña reconocieron oficialmente al "Generalísimo" Franco y al so Xunta Técnica del Estáu como'l gobiernu lexítimu d'España. Tocantes a armamentu, según Julio Aróstegui, los sublevaos recibieron d'Italia y d'Alemaña 1359 aviones, 260 carros de combate, 1730 cañones, fusiles, y municiones pa tou ello.
Los combatientes alemanes, italianos y portugueses yeren soldaos regulares a los que se-yos apurría una paga nel so país d'orixe, anque la propaganda de los sublevaos siempres los presentó como "voluntarios". Los voluntarios xenuinos fueron unos mil o mil quinientos homes, ente los que destacaron la Brigada Irlandesa del xeneral Eoin O'Duffy, integrada por unos 500-900 efectivos que vinieren combatir a España pa ""llibrar la batalla de la cristiandá contra'l comunismu"" (anque solo participaron na batalla del Jarama y unos meses dempués volvieron a Irlanda), y 300-500 franceses de la organización ultraderechista Croix-de-feu (depués convertida nel Partíu Social Francés) que constituyeron el batallón Jeanne d'Arc. Tamién hai que cuntar ente los estranxeros que participaron nel bandu subleváu a los miles de marroquinos del Protectoráu español de Marruecos que fueron enrolados de forma intensiva nes tropes de Regulares del Exércitu d'África en cuenta de una paga.
La razón principal de l'ayuda de la Alemaña nazi a Franco foi que Hitler consideró que na "inevitable" guerra europea que diba españar nos próximos años sería meyor cuntar n'España con un gobiernu favorable encabezáu por militares anticomunistes que por unu republicanu que reforzaría los sos venceyos con Francia (y cola so aliada Gran Bretaña) y cola Unión Soviética. Na decisión de Hitler tamién cuntaron otros dos factores, unu ideolóxicu (según la propaganda nazi la guerra d'España yera una confrontación ente "fascistes" y "marxistes", responsabilizando a la Unión Soviética y al "comunismu internacional" de causala) y otru militar (esperimentar nueves armes y nueves táctiques, lo que se concretó nel esplegue na zona sublevada d'una unidá aérea completa, sofitada por tanques y cañones antiaéreos, denominada la "Legión Cóndor"). Probáronse los caces Messerschmitt Bf 109 y Junkers Ju 87 A/B y los bombarderos Junkers Ju 52 y Heinkel He 111. Coles mesmes estrenó n'España les sos táctiques de bombardéu sobre ciudaes. Anque nun foi l'únicu, el más famosu foi'l bombardéu de Guernica representáu por Picasso nel so cuadru "Guernica", espuestu nel pabellón español de la Esposición Universal de París de 1937.
La razón principal de l'ayuda de la Italia fascista yera ganar un aliáu pal proyectu de Mussolini de construyir un imperiu nel Mediterráneu, y de esa forma debilitar la posición militar de Francia y de Gran Bretaña. Tamién como los nazis utilizó l'anticomunismu na so propaganda pa xustificar la intervención na guerra civil española.
Anque menos ventilada, l'ayuda a los sublevaos per parte de la dictadura de Oliveira Salazar de Portugal tamién foi importante, sobremanera nos primeros meses de la guerra porque dexó que los militares rebalbos utilizaren les sos carreteres, ferrocarriles y puertos pa comunicar la zona norte con Andalucía, y amás devolvió a la zona sublevada a los republicanos que fuxíen de la represión. Dempués Portugal constituyó una base d'operaciones pa la compra d'armes y amás foi un firme aliáu de los sublevaos na "farsa" de la "non intervención", a quien siempres defendió ante'l Comité de Non Intervención y na Sociedá de Naciones.
Stalin respondió positivamente al pidimientu d'ayuda formulada pol gobiernu republicanu, non darréu sinón cuando se convenció de que si la República española yera ganada aumentaría'l poder de les potencies fascistes n'Europa, lo que supondría una amenaza pa la Unión Soviética (igual que pa Francia, una posible aliada). Asina foi como en septiembre de 1936 Stalin decidió unviar material bélico a la República española y ordenó amás al Komintern qu'entamara la unviada de voluntarios, que formaríen les Brigaes Internacionales. Poles Brigaes pasaron un total averáu de 40 000 homes y el material de guerra soviéticu que la República recibió, que los sos primeres unviaes llegaron al puertu de Cartaxena a principios d'ochobre de 1936, fueron 1100 aviones, 300 carros de combate y 1500 cañones (a los qu'habría qu'añedir delles pequenes partíes franceses, d'artillería y aviones, y fusiles y munición mexicanos). Otru autores precisen más les cifres y afirmen que la URSS unvió 680 aviones (caces "Chatu" y "Mosca" y bombarderos "Katiuska"), 331 carro de combate, 1699 pieces de artillería, 60 coches blindaos, 450 000 fusiles Mosin-Nagant, 20 486 ametralladores y ametralladores llixeres DP y 30 000 tonelaes de munición. Esti material de guerra foi acompañáu d'unos 2000 técnicos, pilotos y asesores militares (y tamién axentes del NKVD, la policía secreta estalinista, sol mandu de Alexander Orlov). Coles mesmes unvió combustible, ropa y alimentos, parte d'ellos sufragaos con donaciones populares. Los soviéticos, como'l alemanes y los italianos, probaron armes y táctiques de combate.
Del reclutamiento y de los aspeutos organizativos de les Brigaes Internacionales encargar dirixentes del Partíu Comunista Francés, encabezaos por André Marty, y el centru de reclutamiento establecer en París. La inmensa mayoría de los que s'apuntaron fueron verdaderamente "voluntarios de la llibertá" (como dicía la propaganda republicana) llegaos dende los países apoderaos por dictadures y pol fascismu, como Alemaña, Italia o Polonia, pero tamién de los países democráticos como Francia (qu'apurrió'l mayor númberu de brigadistes, unos 9000), Gran Bretaña y Estaos Xuníos (col famosu batallón Lincoln). Por tantu les Brigaes Internacionales nun fueron el "Exércitu de la Komintern" como aseguraba la propaganda del bandu subleváu, preséu de la política de Stalin. El centru d'entrenamientu n'España asitiar en Albacete y ellí entamáronse los cinco brigaes numberaes de la XI a la XV, que la so entrada en combate producir na batalla de Madrid.
México sofitó la causa republicana de forma militar, diplomática y moral: aproviendo a les fuerces lleales de 20 000 rifles, municiones (falar d'un averáu de 28 millones de cartuchos), 8 bateríes, dellos aviones y comida, según creando asilos pa cerca de 25 000 españoles republicanos, dando protección, techu y comida a miles d'intelectuales, families y neños que llegaron al puertu de Veracruz. Arxentina cooperó na evacuación de asilados escontra Francia con dos buques de la Armada Arxentina, l'ARA 25 de mayu y l'ARA Tucumán.
La República financió la guerra coles reserves d'oru del Bancu d'España qu'unvió a la Unión Soviética (lo que la propaganda franquista llamó'l "oru de Moscú"), menos una cuarta parte que foi vendida a Francia. El "oru de Moscú" taba destináu "al pagu del armamentu adquiríu a Rusia y otros países qu'hubo d'abonase siempres, ente que les entregues alemanes ya italianes [a los sublevaos] yeren gratis o con pagu diferíu en mercancíes. Evalúase l'oru salío [escontra Moscú] en 510 tonelaes, con un valor de 530 millones de dólares de la dómina. Güei sabemos que nun hai más "oru de Moscú" qu'esi, que foi invertíu na so totalidá na compra d'armes".
La oportunidá y l'aciertu de la decisión del gobiernu de Llargu Caballero de depositar en Moscú la mayor parte de les reserves d'oru del Bancu d'España (a onde llegaron a principios de payares de 1936) foi oxetu de discutiniu ente'l historiadores. Unos afirmen, siguiendo fundamentalmente les investigaciones de Ángel Viñes, que'l gobiernu republicanu nun tenía otra opción, por cuenta de la hostilidá qu'amosaren escontra la República los bancos de Gran Bretaña y Francia, polo que la Unión Soviética yera la única que garantizaba armamentu y alimentu en cuenta de oru. Pela cueta Pablo Martín-Aceña, un investigador especializáu nel financiamientu de la Guerra Civil, cree que'l gobiernu de la República decidió con precipitación antes d'esquizar otres opciones, como Francia ya inclusive Estaos Xuníos.
La propaganda franquista dixo que l'oru del Bancu d'España (al que llamó'l "oru de Moscú") fuera robáu pola República y apurríu a Stalin ensin contrapartidas, pero les investigaciones de Ángel Viñes demostraron qu'el "oru de Moscú" gastar na so totalidá en compres de material bélico. Pela so parte el Bancu de Francia adquirió 174 tonelaes d'oru, una cuarta parte del total de les reserves, poles que pagó a la Facienda republicana 195 millones de dólares. En total, ente'l "oru de Moscú" (trés cuartes partes de les reserves del Bancu d'España) y el "oru de París" (una cuarta parte, del que la propaganda franquista nunca faló) les autoridaes republicanes llograron 714 millones de dólares que foi'l costu financieru de la Guerra Civil pa la República. En Rusia nun quedó nada del oru español y les reserves taben prácticamente escosaes nel branu de 1938. El problema foi que por cuenta de la política de "non intervención" en munches ocasiones los emisarios de la República fueron estafaos polos traficantes d'armes que-yos vendieron equipos obsoletos a precios enforma mayores del costu real. Los gobiernos republicanos tamién fueron estafaos pola mesma Unión Soviética, como señaló Gerald Howson, o per Polonia y otros países qu'abusaron de la precaria situación republicana pa vende-yos "chatarra bélica".
Pela so parte el bandu subleváu, como nun cuntaba con oru, sufragó la mayor parte del costu de la guerra (unos 700 millones de dólares, una cantidá similar a la gastada pola República) por aciu creitos llograos d'Italia y d'Alemaña. La Alemaña nazi cobróse una parte del material de guerra que suministró "n'especie" (un sistema escurríu por Hermann Goering) con alimentos, materies y primes y minerales españoles que llegaben a Alemaña al traviés de dos compañíes creaes con tal fin. Daqué asemeyáu asocedió con Italia, polo que los dos potencies fascistes sustituyeron a Francia y Gran Bretaña como los primeros veceros comerciales d'España. Coles mesmes los sublevaos tamién llograron ayuda económica y financiera d'empreses y homes de negocios de Gran Bretaña, Francia y Estaos Xuníos, especialmente d'aquellos que más simpatizaban cola "causa nacional" (por casu, les empreses norteamericanu y británicu Texaco y Shell vendiéron-yos a creitu petróleu mientres tola guerra). El bandu subleváu tamién recibió ayuda financiera d'españoles ricos como Juan March, qu'apurrió 15 millones de llibres esterlinas, o del exrey Alfonso XIII, que donó 10 millones de dólares.
Anque la motivación relixosa nun apaez en nengún de los bandos de pronunciamientu del golpe d'estáu n'España de xunetu de 1936, la conversión del golpe d'estáu nuna cruzada” o “guerra santa” en defensa de la relixón, producióse rápido, lo que resultó bien oportunu pa legitimar el golpe militar. Esta sacralización de la guerra acentuóse sobremanera cuando empezaron a llegar a la zona sublevada les primeres noticies de la selvaxe persecución relixosa que se desencadenara na zona republicana, onde l'alzamientu militar fracasara. José María Pemán, unu de los principales ideólogos del bandu subleváu escribió: “"el fumu del inciensu y el fumu del cañón, que xube hasta les plantes de Dios, son una mesma voluntá vertical d'afirmar una fe y sobre ella salvar un mundu y restaurar una civilización"”.
La mayoría de los obispos españoles esperaron a qu'el Vaticanu pronunciárase antes de faer pública la so visión de la guerra, pero esto nun asocedió hasta'l 14 de setiembre de 1936 cuando'l papa Pío XI pronunció'l discursu “"La vostra presenza"” na so residencia veraniega de Castelgandolfo nuna audiencia pública a un grupu d'unos 500 católicos españoles que consiguieren fuxir de la zona republicana, munchos d'ellos gracies a l'ayuda de les autoridaes republicanes, especialmente de la Xeneralidá de Cataluña. Pero nel discursu'l Papa nun utilizó'l términu de “cruzada” pa referise al conflictu bélicu n'España sinón el de Guerra Civil” “"ente los fíos del mesmu pueblu, de la mesma madre patria"” y fixo una exhortación final a amar a los enemigos. De fechu na zona sublevada del discursu solo publicáronse aquellos párrafos que paecíen ratificar la condición de cruzada de la guerra civil y suprimióse tola segunda parte en que s'encamentaba a amar a los enemigos. Los obispos españoles, que de primeres solo conocieron el discursu de Pío XI nesta versión propagandística, fixeron públiques darréu encendíes pastorales a favor de los sublevaos, ente les que destacó la del obispu de Salamanca Enrique Pla y Deniel publicada'l 30 de setiembre de 1936, solo un día primero que'l xeneral Franco fuera proclamáu “Generalísmo” y “Xefe del Gobiernu del Estáu”, sol títulu “Los dos ciudaes” y na que declaraba la guerra como una cruzada pola relixón, la patria y la civilización” (cuando Pla y Deniel conoció la versión completa nun se retrató n'absolutu de la so pastoral, como tampoco lo fixeron el restu d'obispos). D'esta forma "Franco cuntó col sofitu y bendición de la Ilesia católica". Nel mesmu sentíu espresóse'l cardenal Isidro Gomá, arzobispu de Toledo y primáu d'España:
Plantegóse un grave problema pa la idea de "cruzada" defendida pol bandu subleváu cuando'l Partíu Nacionalista Vascu (PNV), un partíu católicu, permaneció fiel a la República (polo que nel País Vascu republicanu, qu'entendía Vizcaya y Guipúzcoa, nun hubo persecución relixosa, nenguna ilesia foi amburada nin clausurada y el cultu católicu desenvolver con normalidá), lo qu'echaba per tierra la concepción de la Guerra Civil como una "cruzada". Por eso'l 6 d'agostu de 1936, solu trés selmanes dempués del golpe de xunetu, el obispu de Vitoria (que la so diócesis tomaba entós tamién Vizcaya y Guipúzcoa, amás de Álava) Mateo Múgica y el obispu de Pamplona Marcelino Olaechea, publicaron conjuntamente una "Instrucción Pastoral" (qu'en realidá fuera escrita pol cardenal primáu de Toledo Isidro Gomá) na qu'encamentaben a los nacionalistes vascos a que punxeren fin a la so collaboración cola República. Na "instrucción pastoral", y n'otros escritos posteriores del cardenal Gomá sobre la "cuestión vasca", faise referencia a los sacerdotes asesinaos nes primeres selmanes de la guerra polos "nacionales", y non polos "coloraos", y que la so muerte en cierta forma xustifica por ser "separatistes". L'asesinatu d'estos sacerdotes motivó les protestes del obispu de Vitoria Mateo Múgica Urrestarazu que foi respondida pola Xunta de Defensa Nacional cola esixencia al Vaticanu de que fuera destituyíu del so obispáu y abandonara España, a pesar de sofitar el "alzamientu" (el 14 d'ochobre de 1936 l'obispu Múgica salió camín del esiliu). Esta "cuestión vasca" remaneció cuando'l País Vascu republicanu foi ocupáu polos "nacionales" en xunu de 1937, por causa de que la represión tamién incluyó a numberosos sacerdotes vascos "separatistes" que fueron encarcelaos pol delitu de "rebelión".
Dos meses dempués fíxose pública la Carta colectiva de los obispos españoles por cuenta de la guerra n'España que foi redactada pol cardenal primáu de Toledo Isidro Gomá a instancies del "Generalísimo" Francisco Franco que-y pidió'l 10 de mayu de 1937 que, cuidao que l'episcopáu español sofitába-y, publicara ""un escritu que, empobináu al episcopáu de too el mundu, con ruegu de que procure la so reproducción na prensa católica, pueda llegar a poner la verdá nel so puntu"". La "verdá" que pretendía'l xeneral Franco que s'espublizara nesti documentu taba destinada a compensar la condena fecha por amplios sectores del catolicismu européu y americanu más avanzáu de los asesinatos cometíos polos "nacionales" de catorce sacerdotes nel País Vascu y de miles d'obreros y llabradores en tola zona sublevada, amás del so refugu a considerar a la guerra civil española como una cruzada o guerra santa.
L'oxetivu qu'escorría Franco cola carta colectiva de ganase a la opinión católica mundial en favor de la causa del bandu subleváu llograr dafechu porque prácticamente los obispos de too el mundu adoptaron a partir d'entós el puntu de vista sobre la Guerra Civil Española que manifestaba la carta colectiva, sobremanera pola descripción que se faía nella de la persecución relixosa que se desencadenara na zona republicana. Sicasí, cinco obispo nun la suscribieron. Ente ellos atopaba l'obispu exiliado de Vitoria Mateo Múgica Urrestarazu que "nun podía roblar un documentu nel que, respondiendo a l'acusación de que na zona franquista tamién había una dura represión, emponderábense los principios de xusticia y la manera d'aplicala de los tribunales militares". Tampoco la robló'l cardenal Vidal y Barraquer, que yera ensin dulda el casu más significativu de los cinco porque se trataba seique de la figura más destacada d'aquel momentu de la Ilesia Católica n'España. La negativa a roblar la carta basar en qu'él "creía que naquella guerra fratricida la Ilesia nun tenía d'identificar se con nengún de los dos bandos, sinón más bien faer obra de pacificación".
El Vaticanu anunció que diba reconocer dafechu al bandu subleváu, en mediu del derrumbe del frente d'Aragón de la primavera de 1938, cuando comunicó que diba nomar un nunciu que sustituyiría al "delegáu papal" Ildebrando Antoniutti, que dende xunetu de 1937 había detentado la representación pontificia ante'l "Generalísimo" Franco. El designáu pol papa Pío XI foi monseñor Gaetano Cicognani. Presentó les sos cartes credenciales a Franco'l 24 de mayu, y un mes dempués, el 30 de xunu, faía lo mesmo "en solemnes audiencia" ante Pío XI l'embaxador de la "España nacional" ante'l Vaticanu, José Yanguas Messía.
Cuando se produció'l trunfu de los "nacionales" na guerra, la "Ilesia española, que se xuntara masivamente al alzamientu, entornar con entusiasmu nes fiestes de la victoria sobre la otra media. Y la mesma Santa See, que mientres la mayor parte del conflictu amosárase tan reticiente, a la fin sumóse tamién a les celebraciones". El 1 d'abril de 1939, el mesmu día en qu'el "Generalísmo" Franco emitió'l famosu "últimu parte" nel que proclamaba ""la guerra terminó"", el papa Pío XII (el cardenal Pacelli que'l día 2 de marzu fuera nomáu papa tres la muerte de Pío XI) felicitaba telegráficamente a Franco pola so ""victoria católica"": Dos semana dempués, el 16 d'abril de 1939, Radiu Vaticanu espublizó un mensaxe lleíu por el mesmu papa Pío XII que dicía:
El 20 de mayu de 1939, un mes dempués del "desfile de la Victoria" presidíu en Madrid pol "Generalísmo" Franco", tuvo llugar na Ilesia de Santa Bárbara de Madrid) una ceremonia políticu-relixosa "medievalizante que quería representar en forma de drama sacru la ideoloxía de la guerra santa qu'acababa de concluyir" na que'l xeneral Franco con uniforme de capitán xeneral, camisa azul (de Falanxe) y boína colorada (de los requetés) acompañáu de la so esposa entró so paliu nel templu (mientres l'órganu faía sonar l'himnu nacional) onde ofrendó la espada de la victoria a Dios. De siguío el cardenal Gomá, que presidía la ceremonia acompañáu de diecinueve obispo (y en presencia del nunciu del Vaticanu monseñor Cicognani), bendixo al "Caudiellu" llancáu de rodíes ante él:
Sobremanera mientres los primeros meses de la guerra na zona republicana desamarróse una selvaxe persecución relixosa con asesinatos, quemes y saqueos que los sos autores fueron "los estremistes, los incontrolaos y los delincuentes comunes salíos de les cárceles que se-yos sumaron", tou ello somorguiáu na fola de violencia desamarrada contra les persones y les instituciones que representaben el "orde burgués" que quería destruyir la revolución social española de 1936 que se produció na zona onde l'alzamientu militar fracasó. "Mientres dellos meses bastaba que daquién fuera identificáu como sacerdote, relixosu o a cencielles cristianu militante, miembru de dalguna organización apostólica o piadosa por que fuera executáu ensin procesu".
En cuanto al númberu de víctimes un folletu de propaganda franquista editáu en París en 1937 cifró'l númberu en 16.750 sacerdotes y el 80% de los miembros de les ordes relixoses. Estes cifres caltuviéronse como les oficiales mientres los dos primeres décades de la dictadura franquista hasta qu'en 1961 el sacerdote Antonio Montero Moreno (que dempués sería obispu de Badayoz) publicó l'únicu estudiu sistemáticu y seriu que se realizó hasta agora, citando polos sos nomes a les víctimes. Según esi estudiu tituláu "Hestoria de la persecución relixosa n'España 1936-1939" fueron asesinaos na zona republicana 12 obispos, 4184 sacerdotes seculares, 2365 relixosos y 263 monxes. Queda pindia conocer el númberu de los seglares católicos que fueron asesinaos non polo que supuestamente fixeren individualmente sinón por pertenecer a una asociación confesional católica o puramente por ser católicos practicantes.
Lo que les investigaciones posteriores a la de Montero Moreno esclariaron ye que'l mayor númberu d'asesinatos producir ente xunetu y setiembre de 1936 cuando los miembros del cleru yeren prindaos y executaos ensin nengún tipu de xuiciu. A partir de la última fecha empezaron a funcionar los tribunales populares sol impulsu del nuevu gobiernu de Llargu Caballero que dieron unes mínimes garantíes xurídiques a los deteníos y les condenes solíen acabar con penes de prisión y non cola muerte. Tres los sucesos de mayu de 1937 y la formación del gobiernu de Juan Negrín nel que'l ministeriu de xusticia foi ocupáu pol católicu del PNV Manuel de Irujo cesaron dafechu los asesinatos y la mayoría de los sacerdotes que taben en prisión fueron puestos en llibertá. Sicasí, la prohibición del cultu públicu católicu siguió según otres midíes revolucionaries. solo a la fin de la guerra cola escorribanda del exércitu republicanu escontra la frontera francesa volvieron producise nueves víctimes ente los miembros del cleru, ente les que destaca l'obispu de Teruel Anselmo Polanco Fontecha. Con éses según l'historiador y monxu benedictín Hilari Raguer, "non puede negase la tráxica realidá de les matances del branu del 36, pero ye confusionario pretender que'l terror durara hasta'l final de la guerra".
Les autoridaes republicanes (especialmente los gobiernos autónomos de Cataluña y del País Vascu) intentaron evitar los asesinatos de sacerdotes y relixosos, y polo xeneral de les persones de dereches y de militares. Nel País Vascu el gobiernu de José Antonio Aguirre consiguió apoderar la situación y ellí nun hubo persecución relixosa. En Cataluña, a pesar de que'l poder efectivo teníenlo los cientos de comités revolucionarios fundamentalmente anarquistes que surdieren tres la derrota de la sublevación del 19 de xunetu, la Xeneralidá presidida por Lluís Companys consiguió poner a salvo a miles de persones de dereches amenaciaes, y ente elles numberosos sacerdotes (empezando pela cabeza de la Ilesia en Cataluña, l'arzobispu de Tarragona cardenal Vidal y Barraquer que fuera deteníu por un grupu de milicianos) y relixosos (ente ellos 2142 monxes), concediéndo-yos pasaportes y fletando barcos franceses ya italianos por que pudieren fuxir al estranxeru, anque nun pudo evitar que cientos d'ellos fueren executaos por ser católicos.
Sicasí, a pesar de toes estes iniciatives, la Ilesia y el cultu católicu na zona republicana, sacante nel País Vascu, sumieren. Nun informe internu presentáu ante'l Conseyu de Ministros el 7 de xineru de 1937 el ministru católicu ensin cartera del PNV Manuel Irujo denunció que nel ""territoriu lleal"" ""toles ilesies cerráronse al cultu, que quedó total y absolutamente suspendíu"". Coles mesmes, afirmaba Irujo, ""tolos conventos fueron desallugaos y suspendida la vida relixosa nos mesmos"" y ""los sos edificios, oxetos de cultu y bienes de toes clases fueron amburaos, escalaos, ocupaos o derruidos"". ""Sacerdotes y relixosos fueron deteníos, sometíos a prisión y fusilaos ensin formación de causa por miles, fechos que, magar amenguados, siguen entá"". Acabáu'l so informe Irujo pidió al restu de miembros del gobiernu de Llargu Caballero qu'aprobaren el restablecimiento de la llibertá de conciencia y de la llibertá de cultos reconocida na vixente Constitución de 1931, pero la so propuesta foi refugada por unanimidá por entender que la opinión pública lo desaprobaría debíu a l'alliniadura de la Ilesia católica col bandu subleváu, amás d'aducir el vieyu (y falsu) argumentu, pero bien estendíu, de que dende los templos disparárase contra les fuerces lleales y contra "el pueblu"
La esceición constituyir el País Vascu republicanu pos ellí nun hubo persecución relixosa y el cultu católicu desenvolver con normalidá. La razón foi qu'el Partíu Nacionalista Vascu (PNV), un partíu católicu, permaneció fiel a la República.
Nel gobiernu que formó'l socialista Juan Negrín tres los sucesos de mayu de 1937 el católicu y nacionalista vascu Manuel Irujo ocupó'l ministeriu de Xusticia que yera'l departamentu que tradicionalmente n'España ocupar de los asuntos relixosos. L'encargu que recibió Irujo de Negrín foi qu'intentara normalizar la vida relixosa na zona republicana. El primer frutu de la nueva política foi la tolerancia al cultu domésticu polo que les mises celebraes en cases particulares yá nun fueron escorríes nin, con delles poques esceiciones, daben llugar a detenciones, a pesar de que n'ocasiones se convertíen en xuntes favorables a los sublevaos.
En cuanto al restablecimiento del cultu públicu'l gobiernu atopar cola atayante oposición de los anarquistes, per un sitiu, y, por otru, pola de dellos católicos republicanos y de les autoridaes eclesiástiques que pensaben que les ilesies non podíen reabrise ensin más escaeciendo los asesinatos y les quemes de los primeros meses de la guerra, amás de que tou ello podríase convertir nun preséu de la propaganda republicana. El gobiernu llegó a unviar de callao a Roma a un eclesiásticu por que fixera saber al Vaticanu el so propósitu de normalizar la vida eclesiástica y reconciliase cola Ilesia. Pero la respuesta del Vaticanu foi evasiva ensin comprometese en nada.
Un nuevu xestu de reconciliación cola Ilesia produció'l 17 d'ochobre de 1938 cuando cuatro ministro del gobiernu presidieron l'entierru católicu del oficial vascu capitán Vicente Eguía Sagarduy muertu en combate, al que se-y dio gran publicidá na prensa y que tuvo gran impactu a nivel internacional. El pasu siguiente foi la creación el 8 d'avientu de 1938 del Comisariado de Cultos de la República encargáu de protexer la llibertá relixosa y de cultos, al frente del cual Negrín nomó a un colega católicu y amigu so Jesús María Bellido Golferichs, qu'aceptó'l cargu "cumpliendo un deber de católicu". Pero'l cultu públicu nun tuvo tiempu pa ser restablecíu por causa de la ofensiva de Cataluña que llanzó'l "Generalísimo Franco" el 23 d'avientu de 1938 y que en solu mes y mediu ocupó toa Cataluña. Con éses la reapertura de los templos católicos en Cataluña nun foi obra de la República sinón que la traxeron les tropes de Franco (cuando yá se fixeren los preparativos pa reabrir al cultu una de les capiyes de la catedral de Tarragona, los "nacionales" entraron na ciudá'l 15 de xineru).
Mientres los primeros díes, unes 50 000 persones que quedaron atrapaes nel bandu contrariu fueron executaes por aciu los llamaos "paseos". Estos yeren realizaos por grupos armaos que diben buscar a la xente a les sos cases o les cárceles onde se topaben presos y sol eufemismu de "vamos dar un paséu" llevar a cualquier carretera o a les muries del campusantu y executar.
Posiblemente'l más sopelexáu de tales ajusticiamientos ente los llevaos a cabu pol bandu subleváu, por cuenta de la relevancia del protagonista, sía'l del poeta y dramaturgu Federico García Lorca nel ribayu de Víznar en Granada. Tamién adquirió gran relevancia la masacre de Badayoz, perpetada poles tropes sublevaes tres tomar de la ciudá.
Per parte del bandu republicanu la mayor serie d'asesinatos masivos fueron les Matances de Paracuellos ente'l 7 de payares y el 4 d'avientu de 1936, saques de los presos de les cárceles de Madrid (ente los que s'atopaba'l dramaturgu Pedro Muñoz Ensuga xunto otres persones, intelectuales, relixosos, políticos y militares) y asesinaos, la mayoría, na localidá de Paracuellos.
Nel contestu de la guerra fueron munchos los que s'aprovecharon pa realizar tan macabros actos, dacuando por vengación ensin relación cola mesma guerra, y cuando una zona cayía en manos d'unu o otru bandu, nun tardaben en llegar los "paseos". Especialmente cruel pa la población foi'l casu de les localidaes que fueron intermitentemente ocupaes por dambos bandos, coles consiguientes y repitíes execuciones y vengaciones.
Na zona so control de la República, los enfrentamientos ente milicies y facciones opuestes tamién sirvieron de coartada a episodios de represión sangrientos, como nel casu de les xornaes de mayu de 1937 en Barcelona, narraes pol escritor inglés George Orwell na so obra "Homenaxe a Cataluña", basada na so esperiencia de primera mano.
El militar Ramón Salas Larrazábal estudió les cifres de víctimes que pudieron morrer nestes retaguardies. Consideró, según los sos estudios que toles víctimes fueron inscrites nos Rexistros Civiles, faciendo un cálculu averáu de les muertes de la Guerra. Nel , puede vese un resume de les sos conclusiones. Sicasí n'estudios posteriores, y por casu, en Navarra que'l consideraba llugar "testigu", púdose comprobar que les víctimes de la represión yeren bien cimeres a les cifres qu'él calculara.
=== Investigación de los crímenes Terminada la guerra, el bandu republicanu foi acusáu pol bandu subleváu de la comisión de crímenes dende los primeros díes de la guerra. Les principales acusaciones referir a la persecución relixosa contra los católicos, la creación de centros de detención semiclandestinos (cheques) onde se torturaba y asesinaba a los sospechosos de simpatizar col bandu contrariu y la realización de asesinatos masivos como les matances de la Cárcel Modelo de Madrid y de Paracuellos. El réxime franquista promovio una estensa investigación sobre estos fechos conocida como Causa Xeneral que, magar ser realizada con parcialidá y ensin les abondes garantíes procesales, cuntó con abondoses pruebes documentales y testificales.
Pela so parte, los delitos d'el vencedores nunca fueron investigaos nin enxuiciaos. Numberoses voces del ámbitu xurídicu como Baltasar Garzón (exmagistrado español de l'Audiencia Nacional), Carlos Jiménez Villarejo (fundador de l'asociación Xusticia Democrática), Raúl Zaffaroni (penalista y maxistráu de la Corte Suprema d'Arxentina), según diverses asociaciones de víctimes del franquismu y otros, sostienen qu'el bandu subleváu cometió actos de xenocidiu y crímenes contra la humanidá, yá que na documentación agora disponible, como los arquivos militares de la dómina, demostraríase que los sos planes incluyeron l'esterminiu y persecución sistemática de la oposición política, la violación de les muyeres de la zona republicana, la imposición de tests físicos y psicolóxicos a presos pa venceyar la so ideoloxía con enfermedaes mentales o'l robo sistemáticu de neños a padres republicanos pa esaniciar la "contaminación" ideolóxica, a los qu'inda se despinta la so verdadera identidá.
Por considerar que dichos actos, pola so naturaleza de crímenes contra la humanidá nun pueden prescribir nin ser absueltos, el maxistráu-xuez Baltasar Garzón empecipió un procesu pa investigar los fechos, basándose nel que yá impulsara infructuosamente contra'l exdictador chilenu Augusto Pinochet, afirmando que nun se buscaba «faer una revisión en see xudicial de la Guerra Civil». Ente otres considerancies, argumentó l'acusación de xenocidiu acordies con el derechu español, citando al autu 211/2008 del Xulgáu Central d'Instrucción número dos (casu SS-Totenkopf o Xenocidiu nazi), por aciu el cual considerábase delitos de xenocidiu y lesa humanidá los cometíos contra'l españoles recluyíos nos campos de concentración nazis con motivaciones polítiques o ideolóxiques. La Audiencia Nacional decidió por mayoría de votos y ensin faer nenguna valoración avera del calter delictivu de los fechos denunciaos, que'l Xulgáu Central d'Instrucción número cinco empobináu por Garzón escarecía de competencia oxetiva pa investigalos, al considerar escastada la posible responsabilidá penal de por causa del so fallecimientu. Los maxistraos discrepantes consideraron que'l xulgáu sí yera competente al ser los fechos investigaos «delitos de lesa humanidá y xenocidiu», por constituyir una sistemática y masiva eliminación d'adversarios políticos» tres la guerra.
El pagu del gastu de la guerra por dambos bandos foi bien eleváu. L'usar el gobiernu republicanu les reserves d'oru pa mercar armamentu acabó coles reserves monetaries de la zona republicana. El bandu subleváu tuvo qu'abonar enforma dineru en rematando'l conflictu, en gran parte dexando qu'Alemaña esplotara les reserves mineres de la península y del África Española del momentu, polo qu'hasta l'españíu de la Segunda Guerra Mundial casi nun tuvieron posibilidá dalguna de llograr ingresos. España había quedáu afarada en delles zones, con pueblos totalmente afaraos. La economía española tardaría décades en recuperase.
El númberu de víctimes civiles entá s'alderica. Dalgunos afirmen exageradamente que la cifra asitiar ente 500 000 y 1 000 000 de persones. Munches d'estes muertes nun fueron debíes a los combates, sinón a la represión en forma d'execuciones sumarias y "paseos". Esta llevóse a cabu nel bandu subleváu de manera sistemática y por orde de los sos superiores, mientres nel bandu republicanu producir de manera desafranada en momentos en que'l gobiernu perdió'l control de les mases armaes. Los abusos centrar en toos aquellos sospechosos de simpatizar col bandu contrariu. Nel bandu subleváu escorrióse principalmente a sindicalistes y políticos republicanos (tantu d'esquierdes como de dereches), mientres nel bandu republicanu esta represión dirixir escontra simpatizantes de la reacción o sospechosos de selo y sacerdotes de la Ilesia católica, llegando a quemar conventos ya ilesies y asesinando a obispus, sacerdotes, relixosos y relixoses. Ye incalculable la perda nel patrimoniu histórico y artístico de la Ilesia católica, pos se destruyeron unos 20 000 edificios —ente ellos delles catedrales— incluyendo la so ornamentación (retablos ya imaxes) y arquivos.
El númberu de muertos na guerra civil española solo puede ser envaloráu de manera averada. El bandu subleváu estableció una cifra de 500 000, incluyendo amás de los muertos en combate, a les víctimes de bombardeos, execuciones y asesinatos. Estimaciones recién refundien esa mesma cifra de 500 000 muertos o daqué menos, ensin incluyir a quien morrieron de malnutrición, fame y enfermedaes niciaes pola guerra. La cifra d'un millón de muertos, dacuando citada, vien de una novela de Gironella, que la xustifica ente los 500 000 reconocíos y otros tantos que la so vida resultó irremediablemente estrozada.
Tres la guerra, la represión franquista empecipió un procesu represivu contra'l bandu perdedor, empecipiándose una llimpieza de la que foi llamada "La España Colorada" y contra cualquier elementu rellacionáu cola República, lo que condució a munchos al esiliu o la muerte, produciéndose'l robu de ñácaros de padres republicanos, qu'entá a día de güei desconocen, en munchos casos, la so identidá. Mientres esi tiempu, falar de democracia, república o marxismu yera illegal y perseguible.
L'esiliu forzosu de munchos represaliaos antes, mientres y dempués de la guerra ye difícil de cuantificar. Según la so situación xeográfica y les sos preferencies polítiques optar ente salir per mar, cruciando l'océanu pa pasar a países suramericanos na so mayoría o'l mar los más pudientes pa dir a Inglaterra o Francia. O per tierra cruciando los Pirineos al llau galu, país que munchos escoyeron pola so cercanía con España y la so creencia de bona acoyida, demostrándose'l so erru con fechos como los campos de concentración de Bram.
L'esiliu republicanu producir en tres momento. El primeru foi la campaña del Norte (marzu a payares de 1937). El segundu, la cayida de Cataluña (xineru a febreru de 1939), mientres la cual pasaron a Francia alredor de 400 000 persones (una cantidá tan importante qu'enchió a les autoridaes franceses, que tuvieron qu'improvisar diversos campos de concentración, inclusive nes sableres, onde los recluyíos carecieron unes dures condiciones de vida; anque casi la metá d'elles acabaríen retornando a España. La tercera y última folada producióse a la fin de la guerra, nos últimos díes de marzu de 1939, cuando miles de republicanos dirixir a los puertos de Llevante pa consiguir un barcu que los llevara al esiliu, pero bien pocos consiguir. Calcúlase que nel mes de marzu de 1939 solo pudieron abandonar España ente 7000 y 7500 persones, incluyíos los marinos de la dotación de la Flota que fuxó a Bizerta.
Ente los exiliados atopábase una parte significativa de les élites intelectuales españoles que buscaron acomodu n'otros países, especialmente en México, lo que supunxo una enorme perda de capital humanu pa España. Asina por casu, "en febreru de 1942 el consuláu xeneral de México en Vichy censó a 13 400 españoles de formación cimera que deseyaben salir de la Francia ocupada; ente ellos 1743 médicos, 1224 abogaos, 431 inxenieros y 163 profesores de los 430 que tenía España en 1936".
Les repercusiones políticu y emocional de la guerra tescendieron de lo que ye un conflictu nacional, yá que, per munchos otros países, la Guerra Civil española foi vista como parte d'un conflictu internacional que se llibraba ente la relixón y el ateísmu, la revolución y el fascismu. Pa la URSS, Alemaña ya Italia, España foi terrenal de prueba de nuevos métodos de guerra aérea y de carros de combate. Pa Gran Bretaña y Francia, el conflictu representó una nueva amenaza al equilibriu internacional que trataben dificultosamente de caltener, que derrumbóse en 1939 (pocos meses dempués del fin de la guerra española) cola Segunda Guerra Mundial. El pactu d'Alemaña cola Unión Soviética supunxo'l fin del interés d'esta en caltener la so presión revolucionaria nel sur d'Europa.
Tocantes a la política esterior, la GCE supunxo l'aislamientu d'España y la retirada d'embaxadores de casi tol mundu. Solo unos pocos países caltuvieron relaciones diplomátiques con España dende'l final de la II Guerra Mundial hasta l'entamu de la Guerra Fría. A partir de los años 50, les relaciones internacionales españoles, col sofitu d'EE.XX., pasen a ser casi normales, salvu colos países del Bloque Soviéticu.
Mientres la guerra civil española de 1936 a 1939, munchos pueblos y ciudaes resultaron total o parcialmente destruyíos. Una vegada rematada la guerra, constituyóse la "Dirección Xeneral de Rexones Afaraes" qu'asumió la función de reconstruyilos.
Ente munches poblaciones afaraes, atopáronse les siguientes:
En 2007 el gobiernu español aprobó la Llei de Memoria Histórica, qu'intenta restaurar la memoria y dignidá de los represaliaos. Esta inclúi renombrar víes públiques con nomes franquistes, eliminación de símbolos falanxistes de monumentos, mapes de fueses comunes y exhumación de cadabres, etc.
Igualmente, otres alministraciones económiques actuaron na mesma llínea, llegando a pronunciase a favor la ONU.
La tema de la Guerra Civil ye'l de mayor producción lliteraria de tola historiografía española, según el más polémicu y xenerador d'alderique social y políticu (vease memoria histórica). Anque hai un alcuerdu casi unánime nes feches, los denominaos "revisionistes" próximos al franquismu, proponen la revolución de 1934 como entamu de la guerra. La mesma declaración del "estáu de guerra" foi diverxente en dambos bandos: el gobiernu republicanu nun declaró l'estáu de guerra hasta casi la so final (pa caltener el control civil de toles instituciones), ente que'l gobiernu de Franco nun llevantó la declaración hasta dellos años dempués de terminada (pa garantizar el so control militar).
"Vease "
Realizaes mientres la mesma guerra, anque tamién hubo películes de ficción (les republicanes "Aurora d'esperanza" —Antonio Sau, Barcelona, 1937—, "Barrios baxos" —Pedro Puche, Barcelona, 1937— y "El nuesu culpable" —Fernando Mignoni, 1938— y cinco películes "nacionales" de Benitu Perojo y Florián Rei rodaes nos estudios alemanes de la UFA, de xéneru folclóricu —ambiente reconstruyíu en "La neña de los tos güeyos", Fernando Trueba, 1998—), fueron fundamentalmente de xéneru documental:
Bandu republicanu:
Bandu subleváu:
Mientres el franquismu (hasta 1975):
"Coloráu y negru" (Carlos Arévalo, 1942) censurada pola so crudeza, a pesar de la so orientación falanxista *
"El santuariu nun se rinde" (Arturo Ruiz Castillo, 1949)
Dende 1975:
Ficción:
Documental:
Munchos de los cuentos basaos na Guerra Civil española son, según Ignacio Martínez de Pisón, «relatos concebíos dende'l compromisu esplícitu con unu o otru bandu»... el autores de dalgunos d'esos relatos collaboraron bien viviegamente en llabores de propaganda: Arturo Barea y María Teresa Llión pa la España republicana; Edgar Neville, José María Pemán o Agustín de Foxá pa la nacional. Ensin dulda, nel estreldu de la guerra fueron munchos el escritores que s'afixeron a la situación d'emerxencia y alteriaron el so sistema de prioridaes: contribuyir a la victoria bélica, anque fora con daqué tan modestu como una narración o un poema, taría siempres percima de cualesquier otra considerancia».
Delles obres teatrales yeren radiaes, como "Miaja defende la Villa y rinde cultu a Zorrilla" (Joaquín Pérez Madrigal, per Radio Nacional dende Salamanca).
La obra n'Árabe 'Yusuf Melik Ispaniya' يوسف ملك إسبانيا(Yusuf Rei d'España) (de Alí Al Tuma علي عدنان آل طعمة - Sharjah/Emiratos Árabes, 2015) trata de les aventures d'un Regular mientres el conflictu español. Engañáu polos sos hermanos, Yusuf entama escapar del exércitu y d'España. Ye mancáu mientres una batalla, implicar nuna relación prohibida con una española, encarceláu, rehabilitáu y apuerta a sarxentu na policía militar y vengase la inxusticia a la que-y sometieron el so hermanos. La obra trata de temes de relixón, propaganda de guerra, l'orde colonial y relaciones interculturales. Ganó'l 'Premiu de Sharjah pola Creatividá Árabe' del añu 2015.
Posteriores a 1975:
Bando subleváu *
"Poema de la Bestia y l'Ánxel" (José María Pemán, el "xuglar de la Cruzada")
Bandu republicanu *
"Cantares de guerra" (Antonio Machado)
"Verdaes escondíes" (Lucía Sócam, CD de 2010)
Bandu subleváu *
"L'ametralladora" (polos que darréu van trabayar en "El Falpayar")
"Be negre", "Papitu" (dambos catalanes); dibuxantes: Tísner, Kalders (en "Diari de Barcelona"), Puyol (en "Frente Coloráu").
"Fleches"
"Pioneru Colloráu"
Na democracia *
"Eloy" o "Ríu Manzanares" de Antonio Hernández Palacios
La Esposición Internacional de París de 1937 agospió un "Pabellón d'España" xestionáu pol gobiernu de la República en que, ente otros testimonios de la guerra, presentóse'l "Guernica" de Pablo Picasso, la "Fonte de Mercuriu" de Alexander Calder, "La Montserrat" de Julio González, "El llabrador catalán en rebeldía" de Joan Miró, "Descubierta" y "Fusilaos" de Modestu Cirolares, "Aviones Negros" de Horacio Ferrer o "El pueblu español tien un destín que conduz a una estrella" de Alberto Sánchez Pérez.
"Hora d'España"
Dalgunos videoxuegus cubren combates de la Guerra Civil Española:
"La República na paz como na guerra" por Paul Preston. Lletres Llibres, mayu de 2003
Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión
El Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión, foi l'órganu alministrativu que socedió al Conseyu Interprovincial d'Asturies y Llión y que taba presidíu pol socialista asturianu Belarmino Tomás que llegó a pidir l'ingresu na Sociedá de Naciones.
El 24 d'agostu de 1937 róblase'l qu'afita la soberanía de los territorios alministraos pol "Conseyu Interprovincial d'Asturies y Llión" convirtiéndose nel "Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión". El 26 d'agostu saldrá espublizáu na prensa.
Esta declaración nun se fizo ensin polémiques tanto internes (dientro del Conseyu) como esternes (nos gobernantes de la Segunda Republica española). La propuesta fízola Belarmino Tomás en xunta estraordinaria y tamién la sofitaben la mayoría de dirixentes del PSOE y por Segundo Blanco y otros responsables de la CNT. El PCE taba a la escontra de la decisión. Los dos representantes de la UXT tuvieron una opinión diferente caún. Los conseyeros d'Izquierda Republicana reprobaron el determín. Les tensiones llevaron a engarraes ente dalgunos conseyeros que llegaron a los insultos personales. El xefe del exércitu y el comisariu políticu tamién víen con bonos güeyos la soberanía.
D'otra miente'l Gobiernu la República censuró l'actitú del Conseyu Soberanu, sobremanera cuando esti se dirixó a la Sociedá de Naciones. El Ministru de la Gobernación tresmitió a Belarmino Tomás la ""so sorpresa y el so disgustu"".
El ministru de Defensa de la República Indalecio Prieto calificó de "disparatada" la decisión y el mesmu Presidente Manuel Azaña criticó la declaración. El gobiernu la Republica llegó a pidir a Belarmino Tomás que se presentare ente él diendo a la fin los conseyeros Segundo Blanco y Amador Fernández ""Amadorín"". El conceyu nun fizo que camudara'l determín. Llegó a convocase una xunta del Parllamentu pa tratar la cuestión d'Asturies anque nun llegó a celebrase polos acontecimientos bélicos.
El Conseyu d'Asturies y Llión dende l'entamu taba conformáu por miembros del PSOE, PCE, Izquierda Republicana, Mocedaes Socialistes Unificaes, Mocedaes llibertaries, FAI, UXT y CNT.
Los miebros del Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión son los que vienen darréu:
En declarándose soberanu, el Conseyu asumió dafechu les responsabilidaes civiles y militares de gobiernu. El Conseyu Soberanu caltuvo les conseyeríes que veníen furrulando enantes de la soberanía: 
Pa coles conseyeríes crearanse agora unes Comisiones: 
Dende la declaración de Soberanía'l Conseyu toma delles midíes nos diferentes campos xurdíos pa "constitúise en Conseyu Soberanu de gobiernu de tol territoriu de la so xurisdicción, y a él queden sometíes dafechu toles xurisdicciones y organismos civiles y militares". Por exemplu nel tarrén xudicial creáronse Tribunales Permanentes de Guerra les penes nestos tribunales y nel Tribunal Popular yá nun necesitaron de notificación al gobiernu español valiendo pal so cumplimientu la notificación al Conseyu Soberanu. Nel ámbitu militar el Conseyu Soberanu quitó-y el mandu al xeneral Gámir Urribarri que tenia la xefatura del Exércitu del Norte nomando xefe militar al coronel Adolfo Prada Vaquero.
D'otra miente'l Conseyu d'Asturies y Llión yá enantes de la declaración de soberania emitía moneda y sellos. Nesti puntu hai alderique sobre si'l Conseyu tendría o non capacidá llegal o competencies pa facelo. El casu ye que'l Conseyu Soberanu emitió billetes divisionarios Los billetes son los conocíos popularmente como "Belarminos" de cursu llegal hasta la ocupación d'Asturies pol exércitu de Francisco Franco.
A lo postrero del Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión tuvo'l llar na conocía como Casa Blanca, tovía güei na Plaza'l Parchis de Xixón.
El conseyu Soberanu disolvióse tres la ocupación total de les fuercies franquistes d'Asturies. Dende'l Conseyu Soberanu teníase la esperanza na llegada l'iviernu un mediu meyor pa la resistencia pola importancia de la orografía asturiana, esi añu la ñeve tardó en cayer. La situación militar tornó insostenible pal Conseyu qu'a la fin intentó apautar una rendición con Francisco Franco que namái aceutaba una rendición incondicional. El 20 d'ochobre de 1937 acabó la resistencia. Los miembros del Conseyu tuvieron que fuxir embarcando camín de Francia.
Venecia
Venecia (en venecianu "Venexia" o "Venessia", n'italianu "Venezia") ye una ciudá del noreste d'Italia, na costa del mar Adriáticu, ente les desembocadures de los ríos Po y Piave. Forma parte de la rexón Véneto, de la que ye capital.
La ciudá tien una superficie de 412 km² y comprende alredor de 12 islles, axuntaes ente sí per aciu de 450 pontes, y que s'estienden per una llaguna pantanosa. La población supera los 260.000 habitantes.
Venecia ye famosa polos sos certámenes internacionales como l'Amuesa de cine o la Bienal de les artes. Estos acontecimientos, a los que convién amestar la celebración del antroxu y un patrimoniu d'una gran riqueza, faen d'esta ciudá ún de los principales destinos turísticos mundiales.
Venecia foi una potencia comercial a partir del sieglu X, disponiendo d'una flota que contaba ente les más importantes d'Europa. Ta considerada por dellos historiadores, como Fernand Braudel la primer capital europea del capitalismu.
Hermanos Wright
Anque los trabayos que llevaren al desenvolvimientu y l'ésitu del primer avión tripuláu van realizalos de forma simultánea dellos investigadores y inventores, considérase a los hermanos estaunidenses Orville y Willbur Wright, fabricantes de bicicletes que van trabayar xuntos nel desenvolvimientu de l'aeronáutica, como los inventores del primer avión capaz de volar. El so primer vuelu foi'l 17 d'avientu de 1903, en Kitty Hawk, a bordo del "Flyer I".
Realmente la so gran aportación al vuelu va ser el control de la vira per aciu d'alerones. Hasta entós, los aviones yeren perdifíciles de guiar porque nun se considerara necesariu inclinar les ales pa cambiar de dirección. 
Un trabayu metódicu y curiáu va afitar les bases pal vuelu d'aparatos más pesaos que l'aire. Lleguen a construir un túnel aerodinámicu pa medir el sustentu que permiten estremaos perfiles en dellos ángulos d'ataque.
Los Wright fixeron volar controladamente un aeroplanu de 350 quilos construíu colos pesaos materiales d'entós, y con un motor de namás 19 caballos (anguaño un ULM de 200 quilos vuela con 50 cv.), y perdifícil de pilotar.
Dante Alighieri
Dante Alighieri, conocíu tradicionalmente como Dante (Florencia, mayu/xunu de 1265 - 13/14 de setiembre de 1321), ta consideráu como'l más grande poeta italianu del Renacimientu.
La fecha del nacimientu de Dante ye desconocía, magar que sabemos, polos sos escritos, que nació baxo'l signu de xéminis, ente'l 18 de mayu y 17 de xunu de 1265. Tamién sabemos que la so familia yera una gran familia de la burguesía "güelfa" florentina, y el so verdaderu nome yera Alaghieri. El so padre yera Alighiero di Bellincione, un "güelfu blancu", y la so madre Bella degli Abati; "Bella" ye un diminutivu de "Gabriella". Ella morrió cuando Dante nun tenía más de cinco o seis años. Alighiero convive pocu tiempu dempués con Lapa di Chiarissimo Cialuffi (magar que nun ye seguru qu'ellos tuvieren casaos) y tevo con ella dos fíos, l'hermanu de Dante, Francesco y la so hermana, Tana (Gaetana).
Cuando Dante tevo doce años, en 1277, la so boda foi negociada con Gemma, fía de Manetto Donati. Les bodes negociaes a edaes tan precoces yeren entós frecuentes y constituíen una ceremonia importante, qu'esixía actos oficiales roblaos denlantre notariu. 
Dante tevo numberosos fíos con Gemma. Como ye frecuente ente les celebridaes munchos de los sos fíos podríen ser fíos naturales de Dante, y ye probable que Jacopo, Pietro y Antonia fueren solo los sos fíos lexítimos. Antonia toma los hábitos baxo'l nome de Sor Beatriz. Otru home, Giovanni, reclama la so paternidá y lu acompaña nel exiliu, pero nun hai denguna preba de que les sos pretensiones tean xustificaes.
Poques coses son conocíes de la etapa escolar de Dante, créese qu'estudiaba en casa. Ye casi seguru qu'estudió la poesía toscana, nun momentu nel que la escuela poética siciliana, un grupu cultural orixinariu de Sicilia, entamó a ser conocíu en Toscana. El so interés lu llevaría a descubrir a los poetes provenzales y la cultura llatina.
Evidente ye la so devoción por Virxiliu ("Tu se’ lo mio maestro e ’l mio autore; tu se’ solo colui da cu’ io tolsi lo bello stilo che m’ha fatto onore.", escribirá na Divina Comedia, Infiernu, Cantu I).
Ye necesario reseñar que na Edá Media les ruines del Imperiu romanu dixébrense definitivamente dexando una docena de pequeños estaos, de tal manera que Sicilia quedaba tan alloñada (cultural y políticamente) de la Toscana como lo taba de la Provenza: les rexones nun compartíen nin la mesma llingua nin la mesma cultura.
Podemos supoer que Dante yera pal so tiempu un intelectual en sintonía cola so dómina, refináu y colos centros d'interés, podríamos dicir que internacionalizaos.
A los 18 años, alcuéntrase con Guido Cavalcanti, Lapo Gianni, Cino da Pistoia y darréu con Brunetto Latini; xuntos conviértense nos cabezaleros del Do"lce stil novo". Brunetto apaez na Divina Comedia n'homenaxe a tolo que-y enseñara a Dante.
Tamién con 18 años atopa a Beatrice Portinari, la fía de Folco Portinari. Paez que Dante veíala a vegades na cai, sicasí enxamás-y llegó a dicir ren.
Ye difícil pescanciar de que taba fechu esi amor, pero foi bien importante pa la cultura italiana: ye nel nome d'esti amor nel que Dante da a la imprenta el so "Dolce stil novo"; que llevará a los poetas y escritores a descubrir los temas del amor d'una manera enfática ensin precedentes.
L’amor por Beatriz (como notru estilu'l de Francesco Petrarca pola so Laura) será un motor pa la poesía y pa vivir la so pasión política.
Nos disturbios que se vivieron naquelles dómines n'Italia, Dante foi un güelfu ardiente: señalándose en delles acciones militares d'Arezzo, de Boloña y de Pisa, contribuyendo muncho pol so valor, en calidá de “feritore” d'a caballo, na victoria de Campaldino (1289), ganada sobro los Xibelinos d'Arezzo, asina como la toma de Caprona, ganada a los pisanos (1290).
Desendolcó con ésitu un buen númberu de misiones polítiques, y foi nomáu en 1300 como unu de los priores o maxistraos supremos de Florencia. Pero la división surdió ente los Güelfos, que dominaben en Florencia, y la villa foi repartida ente dos nueves facciones, los "Negros", que queríen abrir les sos puertes a Charles de Valois, y los "Blancos", que lu refugaben. Dante, que tomara partíu polos "Blancos", tevo qu’esiliase de la so patria en 1302.
Caleyará dempués de ciudá en ciudá, lluchando contra la miseria; residió en Verona, Padua, Rímini, Lucca, pasó dél tiempu en París, ú frecuenta la universidá, y finalmente asítiase en Rávena, ciudá na que foi güéspede de Guido Novello de Polenta, y ú morrerá en 1321, dempués de facer inútiles esfuerzos por reentrar na so patria.
El retratu que de Dante fizo Rafael foi escoyíu polos italianos pa figurar na cara nacional de les monedes de dos euros. 
La so obra más conocida ye La Divina Comedia, considerada la cume de la lliteratura medieval europea y la base del italianu escritu modernu. Describe el maraviosu viaxe del poeta tres del infiernu el purgatoriu y el paraísu a la gueta de la so amada Beatriz.
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (Vinci, 1452 - Le Clos-Lucé, 1519) foi un pintor, escultor, inxenieru, arquiteutu y inventor italianu. Ta consideráu un xeniu polifacéticu del Renacimientu.
Da Vinci deprende pintura y dibuxu nel taller de Verrocchio pel añu 1470 y cultiva igualmente les matemátiques y la música. L'añu 1482, Leonardo cola pa Milán, au ofrez a Ludovico el Moro los sos servicios como inxenieru militar, arquiteutu y escultor. Entama la estatua ecuestre del parque del duque milanés, Francesco Sforza, decora una sala del castiellu Sforzesco y encárgase de la organización de les fiestes de la Corte. Los franceses espulsen a Ludovico y l'artista viaxa per Mantua (1499), Venecia, a Roma, pa dempués volver a Florencia l'añu 1503. Ellí, la so presencia marca l'aniciu d'una nueva era. Vuelve a instalase en Milán en 1508. Afítase en Roma, au algama fama de filósofu quiméricu y foriatu allunáu. Desengañáu, l'añu 1516 acepta'l brinde de Franciscu I de Francia pa dir a Le Clos-Lucé, onde dedícase a estudios arquiteutónicos pa los castiellos reales, y au tien un final de vida sele.
Da Vinci enfotóse na investigación científica d'igual manera que poles artes, pola investigación inteleutual como pola observación de la natura. El so calter bullindiegu amuésase nos sos numberosos cuadernos con dibuxos, escritos y cálculos.
Como inxenieru, son dellos los inventos atribuyíos a Leonardo, dende'l diseñu pa la construcción d'un helicópteru (modelu dotáu d'ales xiratories y amortiguadores pa un aterrizax sele) o un vehículu automóvil, hasta un cenciellu rallador de pan, pasando por una máquina pa facer cordeles, puertes batientes o máquines pa tallar.
Tamién diseñó máquines de guerra como'l carru blindáu, que furrulaba con maniveles y protexíu con una coraza en forma de conu, somarinos o traxes pa buzos de combate. Amás desendolcó fusiles de repetición o una grúa móvil pa la construcción.
El so molín d'aire caliente, basáu nel principiu de la rueda de pales y nel aprovechamientu de la calor residual, furrulaba con un motor que, allugáu nuna chimenea, xiraba pola ascensión de gases de combustión. El mesmu sistema va emplegalu n'otres máquines, pero col motor movíu por agua. 
Fuku mariniegu
El traxe mariniegu o fuku mariniegu ye un uniforme xaponés pa escolinos (セーラー服 "sērā-fuku") emplegáu por estudiantes moces d'escuela media o superior. Entamó a emplegase como uniforme escolar en 1921 pola direutora de la Universidá Fukuoka Jo Gakuin (福岡女学院), Elizabeth Lee. Foi diseñao a partir del uniforme que d'aquella emplegaba la Royal Navy británica, au tuviere ella nun intercambiu d'estudiantes.
Ye enforma más semeyao a uniformes navales que'l traxe masculín (gakuran). Consiste nuna blusa con un cuellu mariniegu prendíu, nomao (襟 "eri") y nuna saya plisada. Hai versiones pal branu y l'iviernu, nes que camuden los llargos y axustes de les ropes. Tien un llazu na parte frontal, atáu a la blusa aunque con delles variaciones. Colores habituales son el azul marín, el blancu, el gris y el negru.
Zapatos, calcetinos y otros accesorios son parte del uniforme. Los calcetos son polo xeneral blancos o azules, y los zapatos marrones o negros. Como nun son partes esenciales del uniforme, ye habitual que les moces sustitúyanlos por elementos más modernos.
El Fuku mariniegu tien un elementu de señaldá pa les antigües alumnes y ta asociao cola mocedá. Fuku mariniegos d'imitación son un traxe popular na fiesta de Halloween y otros eventos folixeros, y ye mercáu en grandes almacenes y tiendes de disfraces en too Xapón. 
Como quiera que los uniformes escolares tienen tamién daqué de fetiche, Fuku mariniegos de segunda mano son subastaos en tiendes "underground" conocíes como burusera, pesie a que la llei xaponesa fixera perdificil ese práutiques.
L'uniforme ta braeramente consideráu un símbolu de sumisión y conformidá, y ye frecuente qu'apaeza con modificaciones naquellos estudiantes enfotaos en amosar daqué de inconformidá y individualismu. Eses modificaciones afeuten a la llargura de les sayes, el desanicie del llazu, la colocación de parches y insignies embaxu'l cuellu mariniegu, etc. En décades pasaes foron habituales tamién Fuku mariniegos de colores ablucantes emplegaos por grupos alternativos. 
El Fuku mariniegu, xunta dellos uniformes escolares, tienen un papel perimportante pa la nomada cultura otaku y el fetichismu sexual xaponés, como ponse n'evidencia en obres anime, manga, y doujinshi. Dellos exemplos:
Porto Alegre
Porto Alegre ye una de les ciudaes más importantes de Brasil, y ye la capital del estáu de Rio Grande do Sul. Tien una población d'1.440.939 d'habitantes (2006). 
La ciudá fundóse oficialmente nel añu 1772. 
Porto Alegre ye un gran centru industrial del sur de Brasil, y alcuéntrase nuna zona estratéxica pal Mercosur, al nun tar mui lloñe de Buenos Aires y Montevidéu. El platu típicu de la ciudá ye'l "churrasco" (carne asada) y el "chimarrão" (tamién conocíu como mate) ye la infusión tradicional. 
Agustín d'Hipona
Aurelius Augustinus, San Agustín o Agustín d'Hipona (Tagaste, Numidia, 13 de payares de 354 - Hipona, Numidia, 28 d'agostu de 430). Fíu de madre cristiana y padre paganu, y medra nel marcu d'una educación pagana (llatina): retórica, estudiu d'autores llatinos, etc.
Iniciase na filosofía gracies a les obres de Cicerón. Estudia y enseña en Cartago, Roma y Milán, ciudá na que conoz el maniqueismu y l'escepticismu, que dempués abandona pol platonismu.
Conviértese al cristianismu a los 32 años. Ordénase sacerdote nel añu 391 y el 396 conviértese n'obispu d'Hipona. Va fundar conventos au defiende l'alderique relixosu pero siempre dientru la ortodoxia cristiana. La so influyencia posterior ye pervaloratible, y ta consideráu como ún de los pensadores cimeros de la hestoria occidental.
La conciliación ente la Fe y la Razón queda recoyida en San Agustín na fórmula sieguiente, que sedrá tou un problema hasta finales del sieglu XVIII:
""Creo pa entender""
Asina, apunta que la filosofía ha tener como puntu de salida la Fe y les Escritures, y que namás tien valor na midida que coincide con la verdá cristiana: la filosofía tien, poro, un papel subordináu, al serviciu de la teoloxía.
Pa San Agustín, Dios creare'l mundu ""ex nihilo"" (del res). La materia ye una sección de Dios, resultau d'una decisión llibre y voluntaria, un autu espontaneu del amor divín.
A la hora d'abordar esta entruga, San Agustín estrema ente dos clases de mal:
La filosofía de la Historia d'Agustín describe un procésu qu'afeuta a tol xeneru humanu. Trátase d'una hestoria universal constituida por una serie de sucesos qu'avancen haza un fin enfotaos pola providencia divina. Pero esti procesu carauterízase pol conflictu pente les dos comunidaes qu'habiten el mundu:
A diferencia de la concepción cíclica del tiempu y de la historia característica de la filosofía griega, Agustín afita la so representación de la Hestoria nuna concepción literal, progresiva y finalista del tiempu.
Amestador
Un amestador ("hub" n'inglés) ye, n'informática, un equipu de redes que permite coneutar ente sí otros equipos y retresmite los paquetes que recibe dende cualquiera d'ellos a tolos demás.
Switch
Un switch, n'informática, ye un dispositivu de interconexión de redes d'ordenadores qu'opera na capa 2 (nivel d'enllaz de datos) del modelu OSI (Open Systems Interconection). Un switch interconecta dous o más segmentos de rede, furrulandu de xeitu pareciu a las pontes, pasando datos d'una rede a outra, d'alcuerdu cola dirección MAC de destinu de los datagramas na rede.
Hacker
Un hacker ye'l neoloxismu utilizáu pa referise a un espertu en delles o dalguna rama técnica rellacionada cola informática y les telecomunicaciones: programación, redes de comunicaciones, S.O., etc.
El so antendimientu ye más sofisticáu y profundu respeutu a los sitemas informaticos, yá sea tipu hardware o software. Suelse llamar hackeu y hachehakaerz
ar a les obres propies d'un hacker.
El términu hacker suel emplegase pa los espertos qu'intenten saca-y los datos a la xente por mediu de programes o virus informáticos. Esti nome volviose percomún nos últimos años del sieglu XX y nel entamu del sieglu XXI.
Pedro Calderón de la Barca
Pedro Calderón de la Barca (17 de xineru de 1600 – 25 de mayu de 1681) foi un dramaturgu y poeta español.
De familia acomodada, so pá tuviere un cargu alministrativu na corte. Estudia nel Colexu Imperial de los Xesuítes, onde cursa Humanidaes y familiarizase colos clásicos. Posteriormente estudia nes universidaes d'Alcalá d'Henares y de Salamanca. En 1620 abandona la carrera eclesiástica, cola pa Madrid, y vive na corte una vida llibre pero nun esenta d'atribulaciones. A estes altures entama a presentase a certames poéticos. Haza 1623 unvíenlu pa Flandes como soldáu y en 1625 inicia la so carrera dramática, hasta convertise nel dramaturgu oficial de la corte. En 1636 el rei concede-y l'hábitu de Santiago. Un añu dempués retoma la so carrera militar, de la cuala retirase en 1642. 
En 1651 ordénase sacerdote. En 1663 nomenlu capellán del rei y afítase nuevamente na corte, dirixendo la representación d'autos sacramentales y otres pieces teatrales. Durante los caberos años de la so vida namás compón autos y comedies pa estrenar na corte. 
Autor d'una obra vasta que marca decisivamente la hestoria del teatru en castellanu, pente les sos creyaciones (autos sacramentales, zarzueles, entremeses, comedies relixoses, de costumes, d'amor y filosófiques), destaquen: "El dragoncillo", "El laurel de Apolo", "El mágico prodigioso", "La dama duende", "El alcalde de Zalamea", "La vida es sueño" o "El gran teatro del mundo".
Vilborg Davíðsdóttir
Vilborg Davíðsdóttir (n. 3 de setiembre de 1965 en þingeyri) ye una escritora y periodista islandesa. "Við Urðarbrunn" (1993) y "Normadómur" (1994) s'ambientan na época vikinga y están influenciadas poles sagues islandeses.
Þjóðólfur úr Hvini
Þjóðólfr of Hvinir ("Thiodholfur") foi un escaldu o poeta-guerreru noruegu, que vivió alredor del añu 900 na corte del rei Harald I de Noruega. 
Considérase l'autor de "Ynglingatal", una oda al virrei noruegu Ragnvald Olafsson que describe la so supuesta descendencia de los reyes suecos y de los dioses nórdicos.
Tamién se-y atribuye'l poema "Haustlöng".
Banduxu
Banduxu, ye una parroquia del conceyu asturianu de Proaza. Nella habiten 43 persones, repartíes en 66 viviendes. Ocupa una estensión de 10,78 km² y alcuéntrase a una distancia de 11 km de Proaza, la cabeza del conceyu. Consta de los barrios siguientes: "El Táranu, Palaciu, Entelailesia, El Campal, El Rial, La Campa, El Toral, El Barreiru" y "La Molina". 
La ilesia de Santa María ye d'orixe medieval y sufrió reformes nel sieglu XVIII. Nel pueblu destaca pola so importancia la casa denomada «Palaciu», de la que sobresal el so turruxón, conocíu como «La Torre», una de les torres defensives baxomedievales meyor preservaes d'Asturies. Esti edificiu, que tamién sirvió como cárcele y casa de conceyu, foi declaráu bien d'interés cultural el 29 d'ochobre de 2009.
Caranga
Caranga ye una parroquia del conceyu asturianu de Proaza. Ocupa l'estremu suroriental del mesmu y axunta, nos sos 14,32 km d'estensión, a 87 habitantes (INE, 2005), que se reparten ente los llugares de Caranga d'Arriba y Caranga d'Abaxu.
Llinares (Proaza)
Llinares ("Linares" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Proaza. Situada na parte noroccidental del mesmu, tien una estensión de 4,34 km y una población de 28 habitantes (INE, 2005). Comprende los llugares de Llinares y Las Veigas.
Proacina
Proacina ye una parroquia del conceyu asturianu de Proaza. Ocupa la zona central del mesmu, y acueye, nos sos 5,14 km² d'estensión, a 19 habitantes (INE, 2005), que viven nel llugar del mesmu nome.
Proaza (parroquia)
Proaza ye una parroquia del conceyu asturianu del mesmu nome. Comprende un únicu núcleu de población, la villa de Proaza, capital del conceyu (347 habitantes; INE, 2005), y s'esparde per 4,84 km de superficie.
Samartín (Proaza)
Samartín ("San Martín" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Proaza. Ocupa la fastera nororiental del mesmu y acueye, nos sos 14,1 km d'estensión, a 138 vecinos (INE, 2005), que se reparten ente los llugares de Samartín, Serandi y Villamexín.
Sograndiu
Sograndiu ("Sograndio" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Proaza. Situada na fastera occidental del conceyu, llendando colos conceyos de Yernes y Tameza ya Grau, tien una estensión de 9,98 km y una población (INE, 2005) de 83 habitantes. Comprende únicamente'l llugar de Sograndiu.
Trespena
Trespena ("Traspeña" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Proaza. Ocupa l'estremu suroccidental del mesmu y tien una estensión de 13,29 km. Fórmenla los llugares de Bustiel.lu, Fabar, Santa María y Las Ventas, qu'axunten ente tóos 65 habitantes (INE, 2005).
Andés
Andés ye una parroquia del conceyu asturianu de Navia. Ocupa la parte noroccidental del mesmu, y ta bañada pol mar Cantábricu al norte y pela ría de Navia al oeste. Tien una estensión de 6,46 km² y una población de 741 habitantes (INE, 2012). Éstos repártense ente los llugares de El Aspra, La Casanova, A Colorada, As Cortías, A Guardia, El Monte, Paderne, Téifaros, La Venta y A Villallonga.
Navia (parroquia)
Navia ye una parroquia del conceyu asturianu del mesmu nome. Comprende, con una estensión de 1,51 km², la villa de Navia, capital del conceyu, de 4.001 habitantes (INE, 2012).
Piñeira (Navia)
Piñeira ("Piñera" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Navia. Asitiada na zona central del mesmu, formando una banda de tierra que lu percorre de norte a sur, tien una estensión de 12,8 km² y una población de 371 habitantes (INE, 2012), que viven nos llugares de Busmargalí, Freal, Frexulfe, Fontes, Piñeira, El Somuertu, Villuril y El Xeixo.
La Polavieya
La Polavieya ("Polavieja" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Navia. Ocupa la fastera suroccidental del mesmu, y tien una estensión de 9,58 km² y una población de 224 habitantes (INE, 2012). Comprende los llugares de L'Artedu, El Bedular, El Carbayal, Cabornu, Las Escas, La Polavieya y Samiguel d'Eiros.
Veiga
Veiga ("Puerto de Vega" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Navia. Ocupa la parte nororiental del mesmu, con una estensión de 4,74 km² y una población de 1.812 habitantes (INE, 2012). Comprende la villa de Veiga y los llugares de Santa Marina, Soriana, Veigancima y Vigu.
Una de les actividaes económiques importantes de la parroquia ye la relativa a la pesca. La población cuenta con una Cofradía de Pescadores, «Nª Sra. de l'Atalaya», na que se rulen buena parte de les percebes que se comercialicen n'Asturies (35.874 kg en 2006, por un importe total de 1.658.224 €), teniendo importancia tamién la venta de pulpu, merluza y bonitu. De la importancia que la pesca tuvo na economía local fala'l fechu de que na villa tuvieron asitiaes delles fábriques de conserves.
En Veiga morrió, nel añu 1811 l'illustráu xixonés Gaspar Melchor de Xovellanos, na casa de Trelles Osorio.
Los símbolos de Veiga son la bandera , que ye diagonal penriba dende la esquierda. La so parte cimera ye verde y l'inferior, azul.L'escudu pela so parte ta partíu en dos. A un llau el mar, al otru, el campu.
Villanova (Navia)
Villanova ("Villanueva" en castellanu) ye una parroquia del conceyu asturianu de Navia. Ocupa la fastera centruoccidental del conceyu, y tien 8,97 km² d'estensión y una población de 635 habitantes (INE, 2012), repartíos ente los llugares de As Acenias, Armental, Buavista, Cabanella, A Colorada, Llamabúa, Salcedo, Talarén (ú s'alcuentra la ilesia parroquial, dedicada a San Antolín), Valmión y A Venta.
Viḷḷapedre
Viḷḷapedre ("Villapedre" en castellanu) ye una parroquia de la zona nororiental del conceyu asturianu de Navia. Tien una estensión de 6,45 km² y una población de 644 habitantes (INE, 2012), que se reparten ente los llugares de El Barbeitín, Bárzana, Cabrafigal, El Calvariu, Las Cañosas, El Cuetu, La Ḷḷaguna, La Ḷḷamieḷḷa, La Pedrosa, La Pena, Tox, El Vau, Viḷḷaíz, Viḷḷapedre, Viḷḷar y Viḷḷeirán.
Laozi
Lao Tzu (老子 Lǎozi, tamién escritu y pronunciáu Lao Zi o Lao Tsé), foi un filósofu chinu que vivió haza'l sieglu VII e.C.. Atribúise-y l'autoría de la obra fundadora del Taoísmu: el Tao Te King.
Pa dellos, Lao Tzu ye un personax míticu, y nun se conoz abondo de la so vida. El so nome, más un alcuñu, podría tornase como "El mozu vieyu" (Lao: Vieyu, Tze: Mozu), si bien tamién se correspuende con una graduación nobiliaria asemeyada al occidental 'vizconde'. La lleenda cuenta que naciera embaxo una nisal, dempués de 81 años de xestación, con llargues barbes y pelo blanco, daqué que considerase una metáfora de l'antigüedá del taoísmu, anterior a la redaición del Tao Te King.
Lao Tzu, según la tradición china, nació al rodiu del 600 e.C. na moderna provincia d'Honán, y trabayó bien d'años como bibliotecariu real. Dempués de Confucio, nengún exerció tan grande influyencia nel pensamientu y na historia de China como Lao Tzu, tradicionalmente consideráu fundador del movimientu filosóficu taoísta. El so contautu colos llibros y la so sabencia personal indúxo-y a crear una doctrina de calter panteísta según la que’l Tao, el camín, ye l'entamu material y espiritual, creador y ordenador del mundu. Nel tarrén práuticu encamentó la vida contemplativa y el desaniciu de cualquier arranamientu.
Herodotu
Heródotu (484 e.C. - 425 e.C.) foi un historiador griegu, pá de la historiografía
Orixinariu d'Halicarnaso, anguaño Bodrum, Turquía. Tres de la so participación nuna revuelta escontra'l tiranu Ligdamis tuvo que marchar al esiliu na islla de Samos, y dedicose a viaxar, viaxes que-y llevaron a Exiptu, llegando a la primer catarata del Nilu, a Babilonia, a Siria, a Libia, a Italia y a Sicilia. Vivió n'Atenes, au recoyió les tradiciones orales de les principales families, especialmente de los Alcmaeonidae.
Heródotu escribió la historia de la invasión persa de Grecia, conocida como "Les histories d'Herodotu", considerada la primer obra de historia. Hasta entós, rexistrábense los acontecemientos históricos en cróniques y épiques, pero Herodotu foi el primeru en tratar el pasáu como un problema filosóficu, que permitía conocer el comportamientu humanu. Y foi el primeru en recoyer testimoños presentes nos fechos que describía, y en preocupase pola oxetividá, con abondes referencies etnográfiques. Magar que la so obra nun foi apreciada na antigüedá, (Aristóteles califícala de mitóloga), a partir del Renacimientu entamó a ser valorada.
"Les hestories" publicose ente'l 430 e.C. y el 424 a. C., divídense en nueve llibros, que reciben el nome de les muses. Los seis primeros traten del xorrecimientu del Imperiu Persa y de la so influyencia en Grecia. Los trés últimos describen los intentos del rei Xerxes por vengar la batalla de Maratón y absorber Grecia en dientro'l Imperiu Persa.
Llende
Una llende o "llendera" ye una llinia imaxinaria qu'estrema dos estaos soberanos. En Derechu internacional, y en resultancia lóxica de la soberanía de los estaos, les llendes son inviolables. Tamién se pue usar esti términu, y otros sinónimos como "frontera" o "raya", pa otres llinies de demarcación que nun se refieran a un territoriu nacional.
Suelen distinguise varies clases de llendes:
Productu Interior Brutu
El Productu Internu Brutu ("PIB") correspuende al valor total de tolos bienes y servicios caberos producíos nun país determináu nun añu determináu. Ye tamién la midida de los ingresos procedentes de la producción d'un país determináu. 
Pa evitar que la mesma producción entre más d'una vez nel cálculu, sólo s'integren nel PIB los bienes y servicios finales, escluyéndose tolos que valen pa producir otros bienes. Nun se tien en cuenta por exemplu el trigu col que se fai'l pan, pero el pan sí.
Llista de países por PIB (PPA)
Esta ye una llista de países del mundu ordenada según el so productu internu brutu (PIB) en millones de dolares en valor de la so paridá de poder alquisitivu (PPA), la suma de tolos bienes y servicios finales producíos por un país nun añu.
La tabla inclúi a los 191 estaos miembros de les Naciones Xuníes, la Xunión Europea, Hong Kong RAE (RPC), Macau RAE (RPC), Antilles Neerlandeses (Países Baxos) y Taiwán (República de China).
Milio Rodríguez Cueto
Milio Rodríguez Cueto ye un escritor asturianu.
Milio Rodríguez Cueto nació en Xixón en 1962, ciudá na que trabaya como profesor de Llingua Española y Lliteratura.
Siendo estudiante de Filoloxía hispánica na Universidá d'Uviéu, publicó los sos primeros relatos na revista "Hojas Universitarias". Tamién tien collaborao na revista Lletres Asturianes y ye autor de traducciones de Stevenson, Sade, Shakespeare y Oscar Wilde, ente otros. 
Nel campu de la lliteratura xuvenil, aparte de les traducciones pa la revista "Lleo-Lleo", tien publicaos dellos llibros en castellanu, como "Laura contra el tiempo", "Mimí al volante" o "La Piedra de la culebra" . Delles d'estes obres tán traducíes al catalán, al valencianu y al gallegu.
Sicasí, la obra cola que se dio a conocer foi'l "Diálogu de la llingua o los gochos llinguateros" (1990). Esti llibru, escritu como una parodia de los diálogos renacentistes, destaca pol tonu satíricu y la ironía cola que se denuncien dellos escesos del academicismu. 
Esi tonu polémicu apaez n'obres posteriores, tanto n'ensayu ("Vistes Lliteraries"), como en narrativa ( "Románticu" ), o nos artículos a mediu camín ente los dos xéneros publicaos en Les Noticies y La Nueva España . 
La crítica ensin concesiones de los aspectos más risibles del asturianismu y de la sociedá asturiana en xeneral, l'humor intelixente faen de Rodríguez Cueto un casu aparte na lliteratura posterior al Surdimientu. 
Recibió ente otros los premios Fuertes Acevedo d'Ensayu (en 1992 y 1999), el Xuan María Acebal de Poesía, el Premiu Edebé de Lliteratura xuvenil (en 1999), el premiu asturianu de la crítica (en 2005) y el María Josefa Canellada de lliteratura xuvenil (en 2012 pol so trabayu "Carne de melandru").
Juan Luis Rodríguez-Vigil
Juan Luis Rodríguez Vigil Rubio ye un abogáu y políticu asturianu. Foi Presidente del Principáu d'Asturies ente 1991 y 1993.
Juan Luis Rodríguez-Vigil nació en Valdepeñas (Ciudá Real) el 15 de marzu de 1945, anque a los pocos díes la so familia treslladose a L'Infiestu (Piloña). A los 13 años instalóse n'Uviéu, ciudá na qu'estudió la carrera de Derechu.
En 1971 afilióse al PSOE, partíu del que foi miembru del Comité Federal ente 1976 y 1979.
Dempués de trabayar nos ministerios d'Industria y d'obres Públiques, y d'abogáu llaboralista pal sindicatu UXT, foi conseyeru de Sanidá nel gobiernu autonómicu de Pedro de Silva.
En 1991 foi elixíu Presidente del Principáu d'Asturies, cargu del que dimitió a los dos años como consecuencia del escándalu del nomáu petromochu, nel que'l so gobiernu apaeció como engañáu por un timador que se fizo pasar por representante d'una compañía petrolera.
En 2005 publicó un llibru tituláu "Los montes comunales y vecinales de Asturias".
Samartín
Hai dellos llugares que se llamen Samartín:
La Carbayeda
La Carbayeda ("La Carballeda" en castellanu) ye una comarca del noroeste de la provincia de Zamora que testa al norte cona provincia de Llión, al oeste cona comarca de Senabria, al sur con Aliste y al este cona comarca de Los Valles-
Llistáu de los conceyos de La Carbayeda:
Pictavín-santonxés
El pictavín-santonxés o parlanjhe ("poetevin-séntunjhaes" nel propiu idioma, "poitevin-saintongeais" en francés ) ye una llingua perteneciente al grupu d'oïl. Fálase nel oeste de Francia, nun territoriu que correspuende más o menos a les provincies históriques de Poitou y Saintonge. Los falantes d'esta llingua tán repartíos anguaño ente los departamentos de Vendée, Deux-Sèvres, Charente Marítimu, la mayor parte de Vienne, la metada occidental de Charente, el noreste de Xironda, el noroeste de Dordoña el sur de Loira Atlánticu , Maine y Loira y Indre y Loira.
Anguaño atópense bien de rasgos del pictavín-santonxés y, en xeneral de les fales d'oïl del oeste como'l normandu, nel francés de Quebec, Acadia y Lluisiana. Esti fechu suel esplicase porque la la mayoría de los colonos franceses instalaos n'América del norte a partir de 1608 yeren orixinarios de rexones del oeste del país, como Poitou o Normandía .
Anque forma parte anguaño de les llingües d'oil, el "parlanjhe" ta consideráu una fala de trensición col occitanu. De fechu, nel so orixe formaba parte de les llingües d'oc. Asina, el primer trovador conocíu, nel sieglu XI foi un conde de Poitiers, Guilhem IX, lo que paez indicar que la llingua de la corte nesta ciudá yera l'occitanu. Los intercambios comerciales col norte, la presión de la llingua alministrativa y la instalación de colonos de rexones septentrionales en Saintonge llevaron a esta llingua a averase cada vez más a los dialectos d'oïl. 
Por embargu, tovía se puen alcontrar dellos rasgos léxicos comunes entre'l pictavín-santonxés y l'occitanu : "ine grole" (n'occitanu "una graula", cuervu) ; "ine ajhace" ( n'occitanu "una ajaça" una pega) ; "in parpallun" (n'occitanu " un parpalhòl" una capirina) ; "lés mojhétes" (n'occitanu "las monjetas", les fabes) ...
Ente les carauterístiques qu'estremen el "parlanjhe" d'otres fales vecines destaquen:
Los testos más antiguos que se conocen son un drama llitúrxicu del sieglu XI tituláu "Lés Vérjhes sajhes é lés Vérjhes foules" (les vírxenes bones y les vírxenes allocaes), una versión de la Crónica del pseudo-Turpín (principios del sieglu XIII) , el códigu de Costumes de Charroux (1247), o les versiones de los sermones de Maurice de Sully y de la crónica "Tote l'istoere de France" (Tola historia de Francia) del sieglu XIII.
Páxina sobre la llingua , en pictevín-santonxés y francés.
Simo Puupponen
Simo Puupponen (23 d'ochobre de 1915 Kuopio – 11 d'ochobre de 1967, Helsinki), conocíu tamién como Aapeli, yera un escritor finlandés.
Outi Alanne
Outi Alanne (1967, Oulu) ye una escritora finlandesa.
Singapur
La República de Singapur (n'inglés "Republic of Singapore" en mandarín 新加坡共和国 "Xīnjīapō Gònghégúo"; en malayu "Republik Singapura"; en tamil சிங்கப்பூர் குடியரசு, "Cingkappūrā Kudiyaracu") ye un país d'Asia, allugáu 137 km al norte del Ecuador. Tien una superficie de 647,8 km² y ta formáu por 64 islles, siendo la más importante la que-y da nome al país.
Singapur foi ún de los principales centros comerciales y alministrativos del imperiu colonial británicu nel sieglu XIX. Tres d'un periodu curtiu d'aunión con Malasia, conoció un crecimientu económicu espectacular, que lu fizo pasar del tercer al primer mundu en malapenes 30 años.
La islla de Singapur ta allugada ente Malasia (al norte), y Indonesia (al sur). Dos pontes comuníquenla cola ciudá de Johor Bahru na Península de Malaca.
Formen tamién parte de Singapur otres 64 islles, siendo les más importantes Jurong, Pulau Tekong, Pulau Ubin y Sentosa. 
L'altura media ye de 10 m, siendo'l puntu cimeru'l monte Bukit Timah, de 164 m. 
Hai varios ríos, bastante curtios toos ellos. Los principales son el Saletar, el Singapur y el Rochor.
Singapur ye un país pequeñu y relativamente modernu, qu'axunta poblaciones d'orixe chinu, malayu y indiu. Nun esiste específicamente una cultura de Singapur, yá que los diferentes grupos étnicos siguen conservando les sos cultures respectives.
Como exemplu d'esta diversidá cultural, considérense festivos tantu l'añu nuevu del calendariu gregorianu como l'añu nuevu chinu, l'Hari Raya musulmán o'l Deepavali hindú.
Singapur tien cuatro llingües oficiales: inglés, malayu, chinu mandarín y tamil.
Historicamente l'idioma de Singapur ye'l malayu, pero dende los años 70 l'inglés ta imponiéndose como la llingua de la enseñanza, de los negocios y del gobiernu. La influyencia de les otres llingües dio llugar a una variante específica, conocida como singlish.
L'estatutu de llingua común pa la población d'orixe chinu de la que goza'l mandarín ta desplazando a los otros dialectos chinos (Min Nan, Hakka y Cantonés).
Según les estadístiques de 2000, les llingües usaes en familia yeren el mandarín (35 %), otros dialectos chinos (23,8 %), l'inglés (23 %), el malayu (14,1 %) y tamil (3,2 %).
Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa
La Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa (OSCE), ye una organización internacional que tien como oxetivu la seguridá de los sos miembros. Tien el so orixe na CSCE (Conferencia sobre la Seguridá y la Cooperación n'Europa), celebrada en Helsinki en 1975, y anguaño fórmenla 56 estaos. 
Mongolia
La República de Mongolia ye un país d'Asia enclaváu ente Rusia y República Popular China, con capital n'Ulán Bátor. Divídese en 21 rexones llamaes "aymags" que significa província en mongol.
Esta definición ye del tiempu del dominiu de la dinastia Qing sobro la Mongolia Esterior.
Ulán Bátor que ye la capital tien estatutu de provincia y nella reside casi qu'una tercer parte de la xente del país. 
Actualmente hai unos 10 millones de mongoles, que falen diferentes llingües de la familia altaica. La Familia altaica ye una familia qu'enantes s'amestó cola urálica pero les caberes investigaciones separtáronles. Dáse-y esi nome pola cordillera del Altai nel Asia central.
· Túrcicu 
· Mongol 
· Manchú-tungu 
Esta nación d'anguaño ye un cachu de lo que foi l'Imperiu Mongol que mandó gran parte d'Asia na dómina del sieglu XIII pero que se desainició nel final del sieglu XVII cuando foi conquistáu peles tribus nómades de la rexión china de Manchuria fasta 1911. Nun duró munchu la so indepencia porque en 1919 les tropes chines asitiáronse nel país.
Ye'l décimonovenu páis más grande del mundiu, unes 150 vegaes Asturies, pero solamente viven nél unos 3 millones de persones, lo que lu fai la nación menos poblada del mundiu (menos de 2 persones per kilómetru cuadráu). La xente ye nómada al rodiu del 30% de toos ya el 90% d'ellos son de la etnia mongola, con minoríes como la kazakhstanina. 
El budismu tibetanu ye la relixón más estendía del país, xuntu con Bután, les úniques naciones au esta relixón ye dominante.
Nel primer milenariu de la nuesa era, los mongoles vivíen na Siberia Oriental. Esta situación d'alloñamientu pa coles grandes civilizaciones d'Asia, desplica que la so cultura tea poco evolucionada, al contrario que la de los turcos.
Anque nun yeren mui numberosos (la población estímase en 200.000 persones nel apoxéu del so imperiu), los mongoles xugaron un papel perimportante na hestoria mundial. Agrupaos al mandu de Xenxis Can, crearon el mayor imperiu de tolos tiempos, con 35,7 millones de km² y más de 100 millones de persones baxo la so alministración. Llegaron a controlar la mayor parte de China, Corea, Indochina, Birmania, Irán, Iraq, Asia Menor, Rusia, Polonia, Hungría y parte de los Balcanes.
Sicasí, nel 1921 col sofitu de Rusia algamaríen dafechu la so independencia como nación. Proclamaríase la República Popular de Mongolia en 1924, averándose a les polítiques comunistes de la percélebre Xunión Soviética. Col desainiciu del comunismu nos entamos de los años 90 del sieglu pasáu, nel 1992 desendolcó una constitución democrática ya el país renomaríase Mongolia.
Playboy
Playboy ye una revista d'entretenimientu pa adultos fundada en 1953 por Hugh Hefner, que dio llugar al nacimientu de "Playboy Enterprises, Inc". Playboy ye una de les marques más conocíes internacionalmente. 
La revista publícase tolos meses y vien con fotografíes de muyeres desnudes, xunto con varios artículos de moda, o productos de consumu, y tamién llibros de dalgunos escritores. La revista emite opiniones polítiques en casi toles ediciones. 
Hai dellos llugares del mundu onde ta prohibida la venta de la revista, como Singapur. Nesti país, en 2003, prohibióse vendela porque "la población de Singapur nun taba llista pal usu lliberal de la sexualidá con semeyes explícites". 
Día
Un día ye'l periodu de tiempu que tarda la tierra en xirar 360 graos sobre'l so exe. 
Dependiendo de les referencies que s'empleguen pa midir una vuelta, hai dos tipos de díes, el solar y el sideral. El día mediu dura 24 hores.
L' agrupación de 7 díes conozse col nome de selmana. Estos siete díes reciben los nomes de llunes, martes, miércoles, xueves, vienres, sábadu y domingu. 
Nes cultures llatines la semana entama'l llunes, pero nes anglosaxones entama'l domingu. 
Xeneralmente, casi toles relixiones principales tienen un día festivu o sagráu a la semana, que por obligación hai que dedicar a folgar. Pa los católicos, por exemplu, ye'l domingu, y tienen la bligación de dir a misa. 
Brasilia
Brasilia) ye la capital de Brasil. Asítiase a 950 km al noroeste de Rio de Janeiro. Construyóse col oxetivu de crear una gran ciudá nel interior del país. Xunto con Putrajaya ye una de les ciudaes capitales de más reciente creación del mundu. 
La ciudá ye sede del gobiernu nacional, residencia oficial del Presidente, y nella alcuéntrense les embaxaes y consulaos internacionales. 
La ciudá inauguróse'l 21 d'abril de 1960, tres de 41 meses de trabayu, pol presidente Juscelino Kubitschek.
Foi declarada Patrimoniu cultural de la Humanidá en 1987 pola UNESCO.
Romano Prodi
Romano Prodi, (9 d'agostu de 1939, Scandiano, Reggio Emilia) ye un políticu italianu. Foi primer ministru italianu ente mayu de 1996 y ochobre de 1998 y Presidente de la Comisión Europea ente 1999 y 2004. N'abril de 2006 ganó de nuevu les eleiciones pa primer ministru d'Italia. 
Copia privada
La copia privada, según la lexislación española, ye'l drechu dau a una persona pa facer copies d'obres audiovisuales, ensin autorización expresa del autor. Pa poder facela hai que cumplir unos requisitos, como que la obra ya te divulgada, la copia sea pa usu personal, que nun se vaiga reproducir coleutivamente y que nun haiga ánimu de lucru. L'artículu 270.1 del códigu penal establez les penes que-y podríen cayer a daquién que ficiera copies privaes ensin cumplir los requisitos. 
El drechu de copia privada vien recoxíu na llei de propiedá intelecutal (LPI). N'ella tamién vien la remuneración por copia privada que compensa los ingresos que se dexan de percibir pola reprodución nel ámbitu priváu. Dende'l 1 de setiembre de 2003 la ASIMELEC (asociación de dellos frabicantes de CDs y DVDs) y les entidaes de xestión de drechos de propiedá intelectual tienen firmáu un acuerdu pol que se-yos aplica un canon a estos soportes dixitales. 
Esta midida foi mui controvertida, especialmente dende'l movimiento del software y la cultura llibre, ya que al cobrar un canon indiscriminadamente a tolos CDs y DVDs habría que paga-yos por copiar semeyes particulares, distribuciones de Linux o la propia música que faiga ca ún. 
Auditoriu Príncipe Felipe
L'Auditoriu Príncipe Felipe ye un auditoriu y palaciu de congresos que s'alcuentra n'Uviéu (Asturies) y inauguróse'l 29 d'abril de 1999. 
Tien 4.500 metros de planta y 18.500 m de superficie construida. Diseñólu l'arquitectu Rafael Beca con un presupuestu d'unos 18 millones d'euros, aprovechando les antigües instalaciones del depósitu d'agües d'Uviéu. 
La sala principal y la polivalente puen funcionar xuntes o por separaes, sumando ente les dos un aforu de 2.388 persones. Baxo la sala polivalente alcuéntrase la sala de cámara, que tien 400 localidaes y na parte d'arriba hai delles sales de conferencies con casi les 500 butaques. 
Ún de los aspectos más cuidaos del auditoriu foi l'acústica, de la que s'encargó'l físicu catalán Higini Arau. 
Dende la so apertura vienen celebrándose nel auditoriu distintos congresos, conferencies, esposiciones, muestres monográfiques, conciertos... 
Felipe II
Hai dellos personaxes que tuvieron el nome de Felipe II:
Organización de Países Esportadores de Petroleu
La Organización de Países Esportadores de Petroleu (OPEP) ye una organización económica internacional, con sede en Viena. 
El so oxetivu ye la unificación y coordinación de les polítiques petroleres de los países miembros, cola defensa de los sos intereses como naciones productores.
Fundóse en Baghdad, el 14 de setiembre de 1960 cola iniciativa del venezolanu Juan Pablo Pérez Alfonzo. Entamó con cinco países (Arabia Saudita, Iraq, Irán, Kuwait y Venezuela), pa dir aconceyándose-yos col tiempu'l restu: Qatar, Indonesia, Libia, Emiratos Árabes Xuníos, Arxelia y Nixeria. Ecuador y Gabón tamién foron miembros per unos años.
Otros países productores de petroleu que nun formen parte de la OPEP son Canadá, Méxicu, Noruega, Reinu Xuníu, Estaos Xuníos, Brasil, Rusia, Kazakhstán, Yemeny Omán.
Marte
El términu Marte puede facer referencia a:
Partíu xudicial
El partíu xudicial ye una forma de división del territoriu a efectos xudiciales qu'apaez nos entamos del sieglu XIX, depués de la promulgación de la Constitución de 1812. Ésta equiparaba'l territoriu de les audiencies de xusticia col de les provincies qu'había d'aquella, y mandaba tamién que se formasen partíos, de territoriu asemeyáu, nos que tenía d'haber un xuez y un fiscal. Los partíos, anque de calter sobre too xudicial, usábense tamién pa dellos fines alministrativos: ellectoral, notarial, pal rexistru la propiedá...
Anguaño, un partíu xudicial ye un distritu o territoriu formáu por varios conceyos d'una mesma provincia nel que, pa l'alministración de la xusticia, hai un xuez de primera instancia. 
Ye un conceutu estremáu del de comarca, que tien más caracter xeográficu que xudicial. 
Santander (dixebra)
Santander puede facer referencia a:
Santander
Santander ye un conceyu y una ciudá portuaria, capital de la comunidá autónoma de Cantabria, asitiada na costa norte d'España, ente Asturies y el País Vascu. Llenda colos conceyos de Santa Cruz de Bezana y Camargo, además de pesllar pel norte la bahía. Ye la capital de provincia más septentrional de tou'l país. Tien 177.123 habitantes (2013), y ye un centru económicu importante nel norte peninsular. Ye sede de importantes entidaes públicas y privadas, comu el Banco Santander, la Universidá de Cantabria o la Universidá Internacional Menéndez Pelayo. Cuenta, amás, con aeropuertu asitiáu en Maliaño (Aeropuertu Seve Ballesteros-Santander-Parayas) 
Domina un clima oceánicu húmedu con branos seles y iviernos frescos. La oscilación de les temperatures medies mensuales algamen unos 10ºC.
Plutón
Plutón puede facer referencia a:
Xúpiter
El términu Xúpiter puede facer referencia a:
La Internacional
La Internacional ye'l cantar revolucionariu con mayor sonadía d'ente los cantares obreros. La so lletra foi escrita por Eugène Pottier en 1871, y la música compúsola Pierre Degeyter en 1888.
Eugène Pottier yera un compositor y obreru de tendencia proudhoniana que llegó a ser miembru del Conseyu de la Comuna de París. El so poema La Internacional foi publicáu en 1887 dientro d'un recopilatoriu tituláu Chants révolutionnaires, y nel so aniciu taba dedicáu a Gustave Lefrançais, otru lluchador de la Comuna.
Nel añu 1888 G. Delory, unu de los organizadores de La Lyre des Travailleurs, taba interesáu en qu'esta coral enanchara'l so repertoriu de cantares socialistes y obreros y encargó-y a Pierre Degeyter que-y punxera música al poema. Ésti cola simple ayuda d'un armoniu, musicó La Internacional en tres díes. Depués de comentala colos sos compañeros de trabayu y de facer pequeñes modificaciones entrególa a La Lyre des Travailleurs pa la so estrana. Imprentáronse 6.000 exemplares de la primera y clandestina edición, algamando bien ceo gran sonadía, primero en Lille y depués nel restu Francia.
La Internacional foi cantada por primera vez en medios guesdistes en 1888, demientres l'axuntamientu de la Xunta Sindical de vendedores de periódicos en París. En 1896 el cantar foi adoptáu como himnu oficial de los revolucionarios el 8 d'avientu. Años más tarde, en 1899, toles Organizaciones Socialistes franceses, en acabando el Primer Conceyu Xeneral en París, adóptenlu como himnu de so.
En 1892 conviértese n'himnu de la Segunda Internacional y en 1910 cántase por primera vez nel Congresu de Copenhague por parte de tolos delegaos que lu convierten n'himnu de tolos trabayadores revolucionarios del mundu. Demientres la revolución rusa La Internacional yera'l cantar de los insurxentes y en 1919 Lenin oficializala na Tercera Internacional, siendo darréu adoptada como Himnu Nacional de la Unión Soviética hasta l'añu 1943 nel que Stalin decide cambiálu por otru qu'exaltara meyor el patriotismu rusu.
Proto Motors
Proto Motors, ye un fabricante d'automóviles de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu automovilísticu, ún de los principales greyos del mundu.
Páxina de Proto Motors Coreaña
Cyworld
Cyworld (싸이월드), ye un fabricante d'internette grupo de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu telecomo, tamién coreanu SK Telecom, ún de los principales greyos del mundu.
Páxina de Cyworld Coreaña.
Tratáu de Maastricht
El Tratáu de Maastricht, robláu nel 1992 polos Ministros d’Asuntos Esteriores y d’Economía de los Estaos miembros que d'aquella formaben la Comunidá Económica Europea, foi'l tratáu pol que s'establecieron les condiciones pa la creación de la Xunión Europea. Ye conocíu oficialmente asina, como Tratáu de la Unión Europea, ya recueye l'enfotu de los estaos firmantes por algamar: la xunión política, a partir del conceptu de la "unión de ciudadanos"; la posible xunión monetaria baxo'l mandáu d'un Bancu Central Européu; el desarrollu de polítiques comunes n'asuntos esteriores ya defensa, faciendo de la Unión Europea Occidental el brazu armáu de la UE; una mayor cooperación en custiones mediuambientales; el reforzamientu del Parllamentu Européu; y la "subsidiariedá", ye dicir, l'establecimientu d'una clara dixebra ente les competencies y responsabilidaes de les instituciones supraestatales y les de cada ún de los estaos miembros.
La so ratificación viose complicada poles rocees de dellos países a determinaes cláusules. Asina, el rechazu británicu al llamáu Capítulu Social, una parte del tratáu que protexía los derechos de los trabayadores, fizo qu'ésti fora retiráu del testu final y fora robláu polos demás estaos como un protocolu separtáu. Esto camudó dempués del 1997, pues tres la victoria, en mayu, de los llaboristes nes eleiciones llexislatives, el Reinu Xuníu firmó'l protocolu.
Pero nun foi ésti l'únicu problema. Los británicos aseguráronse tamién el drechu a nun formar parte de la moneda única; y Dinamarca refugó nun primer referéndum la robla del tratáu, y sólo l’aceptó nuna segunda vuelta na que se reservaba la posibilidá de nun adoptar delles decisiones comunitaries rellacionaes cola unión monetaria, la ciudadanía única y la política de defensa.
Pesie a toos estos problemes, el Tratáu de Maastricht fízose efectivu por fin el primeru de payares de 1993. A partir d’esi momentu, 500.000 millones de persones entamaron a tener la ciudadanía europea.
Juanín de Mieres
Nació nel barriu d'Oñón (Mieres) y la so afición pola música víno-y por un ambiente familiar favoratible y de bien neñu entamó a cantar en diversos orfeones convirtiéndose aína na so voz principal, aunque él siempre reconoció que la so braera escuela yeren los chigres onde aconceyaba con amigos pa cantar y beber sidra. A los 15 años tuvo la so primera ovación nel Antroxu mierense, un añu depués yera'l solista na cuerda de barítonos na “Capilla Sacra de Mieres”, y a los 19 años entró a formar parte del orfeón de la villa nel que tuvo 31 años.
Nel añu 1948 yera la gran estrella del concursu entamáu pol diariu “Región” que yera'l de mayor importancia de los que s'entamaben naquelles dómines.
Dexó grabaes más de 40 tonaes en nueve discos y en ninguna tuvo acompañáu pola gaita. Destaquen ente elles “A la salida del Sella”, “Pasé el puertu Payares”, “Cantar bien, neña”, “Arrea, carreteru” o “Los xatiquinos”.
La so voz y el so estilu personal failu ser una referencia obligada dientro del mundu de la canción asturiana, ocupando un llugar destacáu xunto a otros importantes cantantes como Xuacu'l de Sama, Ángel “el Maragatu”, Miranda o Cuchichi.
Movimientu Comunista d'Asturies
El Movimientu Comunista d'Asturies foi un partíu políticu que tuvo activu n'Asturies dende finales del franquismu hasta l'añu 1992.
El Movimientu Comunista surde d'ETA Berri (Nueva ETA), una escisión d'ETA creada tres la V Asamblea d'esta organización celebrada na casa parroquial de Gaztelu (Guipúzcoa) en 1967. D'ente los múltiples debates internos desendolcaos nel somantu d'ETA, unu de los más importantes ye'l que tuvo llugar a mediaos de los años 60 ente nacionalistes y obreristes, que yeren persones partidaries de vincular l'acción d'ETA a les lluches obreres que por aquélles dómines se daben nel estáu español y que teníen un fuerte componente políticu d'oposición al franquismu. Esti grupu escindíu, partidariu d'una acción más marxista, yera conocíu dientro d'ETA como españolistas.
En vísperes de la celebración de la V Asamblea d'ETA, comunicóse-y a Patxi Iturrioz (cabezalero principal de los obreristas) la decisión de proceder a la so espulsión, propuesta pol Executivu, que fue ratificada na primera sesión del conceyu, el 7 d'avientu de 1966. Los obreristes, a la vista de que l'asamblea refugaba el pidimentu de defensa d'Iturrioz, decidieron non participar nella. El restu de la militancia mantúvose na mesma, escoyó un nuevu Executivu y decidió convocase pa una segunda parte de l'asamblea, que se celebró en marzu de 1967 en Guetaria (Guipúzcoa).
Patxi Iturrioz y la minoría obrerista, ayenos yá a esta segunda parte de l'asamblea, adoptaron el nome d'ETA Berri (Nueva ETA), polo que'l restu de la organización pasó a ser conocida como ETA Zaharra (Vieya ETA). ETA Berri afondó na llinia obrerista, participando en Comisiones Obreres, denunciando los aspectos que consideraben más reaccionarios y xovinistes del nacionalismu vascu y alloñándose definitivamente del mundu del PNV, al que pertenecíen munchos empresarios vascos.
N'agostu de 1968 ETA Berri anunció'l cambiu del so nome pol de Komunistak (Los Comunistes), colo cual ETA Zaharra tornó a ser cenciellamente ETA. Nos primeros años 70 la organización convirtióse nel Euskadiko Mugimendu Komunistak (Movimientu Comunista d'Euskadi), que diría fusionándose con pequeños grupos comunistes de toa España como la Organización Comunista (Aragón), Unificació Comunista (Valencia), Grup de Formació Marxista-Leninista de les Illes (Baleares) y un grupu de comunistes independientes asturianos provenientes del Frente de Liberación Popular (Felipe), pa dar llugar al nacimientu d'un partíu federal llamáu Movimiento Comunista de España y, dende 1976, Movimiento Comunista (MC).
El MC yera un partíu federal con organizaciones federaes en casi tol territoriu español. Les organizaciones de Cataluña, Valencia y Baleares taben confederaes ente sí formando el Moviment Comunista dels Països Catalans. El EMK, guañu del que surdió'l MC, dixebróse d'ésti en 1983, aunque les dos organizaciones caltuvieron una unidá ideolóxica y d'acción.
El MC definíase como marxista-leninista de corte maoísta, aunque evolucionó bien ceo hacia una posición de comunismu eclécticu, ensin adscribise a ninguna de les corrientes esistentes. Nel so ideariu ocupaben una prosición cimera el feminismu y el sofitu a los nacionalismos y les diverses llingües del estáu. A mediaos de los 70 impulsó varies candidatures electorales, como la Candidatura de Unidad Popular (CUP), Euskadiko Ezkerra (esta candidatura obtuvo un diputáu nes eleiciones del añu 1977, Francisco Letamendía que tres de la so dimisión llevó al parlamentu al militante del EMK Patxi Iturrioz) , o la Candidatura d'Unidá Rexonalista (n'Asturies).
En tou esti tiempu el Secretariu Xeneral de la organización n'Asturies foi José Uría, "Cheni", profesor d'enseñances medies.
Nel referéndum constitucional de 1978 fizo una importante campaña pola abstención, col lema de “Ningún voto de izquierdas para una constitución de derechas”.
En 1979, la Organización de Izquierda Comunista (OIC) integróse nel MC, actuando durante un tiempu la organización resultante col nome de MC-OIC (n'Asturies MCA-OIC).
Tres la integración d’España na Unión Europea, el MC, xunto cola Liga Comunista Revolucionaria (LCR) sofitó les campañes electorales d'Herri Batasuna pa les eleiciones europees fuera del territoriu vascu.
El MCA participó en toa una riestra d'organizaciones sociales y movimientos cívicos, teniendo una importancia bien notable na política asturiana de los años 80, yá que foi'l principal promotor de les movilizaciones anti-OTAN y les bases americanes, el xuiciu contra los GAL, el desarrollu del movimientu feminista, etc. Fue especialmente activu na defensa de la llingua asturiana, siendo'l primer partíu políticu n'utilizala de forma habitual na so propaganda.
El Comité Federal tuvo una publicación periódica llamada Servir al Pueblo (nacida en tiempos de la dictadura franquista) que camudaría posteriormente'l nome pol d'Hacer. Tamién impulsó la editorial Revolución na que s'asoleyaron trabayos d'análisis teóricu sobre'l marxismu o les lluches populares. Estos periódicos editaos pol Comité Federal del MC convivieron con otros impulsaos por diferentes organizaciones territoriales, n'Asturies asoleyaron Octubre y Andecha Xoven editáu pola so organización xuvenil, les Mocedaes Revolucionaries d'Asturies, integrada na Federación de Juventudes Revolucionarias que yera la organización estatal na que s'amestaben les estayes de mocedá del MC.
El MC trabayó bien de tiempu xunto a la LCR, partíu de tendencia troskista col que se xunió orgánicamente en 1991, dando llugar a una confederación llamada Izquierda Alternativa, mientres que les organizaciones territoriales que la componíen tuvieron otru nome, xeneralmente Liberación (n'Asturies Lliberación). Esta nueva organización editó dos publicaciones: Página Abierta y Viento Sur, mientres que l'antigua editorial Revolución pasó a llamase Talasa. Esta unificación tuvo una vida bien curtia, yá qu'abondo ceo los antiguos militantes de la LCR tuvieron la sensación ser absorvíos pol MC. Poco más d'un añu depués de la unifiación, Izquierda Alternativa dixebróse en dos: el grupu de la LCR quedóse con esti nome y el grupu del MC col de Liberación. Nes lluches internes que llevaron a la dixebra un terciu de la militancia abandonó la organización. Izquierda Alternativa formó la organización Espacio Alternativo xunto a ecosocialistes, siendo una corriente interna d'Izquierda Unida, aunque funciona tamién como organización soberana.
N'Asturies, amás de siguir col trabayu dientro los movimientos sociales, dellos miembros de Lliberación participen n'Izquierda Xunida, anque Lliberación nun forma parte de la coalición como coleutivu. Paloma Uría (profesora y destacada militante feminista del MCA y Lliberación) ocupó'l puestu de Diputada na Xunta Xeneral del Principáu, depués de les eleiciones de 2003. Na siguiente lexislatura sería la profesora universitaria Emilia Vázquez, tamién vinculada al MCA y Lliberación, la qu'ocuparía un llugar na Xunta Xeneral del Principáu.
Finalmente, nel añu 2010, depués d'un conceyu estraordinariu, Lliberación, y con ello los restos del MCA decidieron la so disolución.
Accademia Carrara
L'Accademia Carrara ye una pinacoteca y una academia de bellas artes que s'atopa na ciudá de Bérgamu.
L'orixe de la pinacoteca débese al conde Giacomo Carrara, mecenas y collecionista que dexóu un xenerosu llegáu a la ciudá de Bérgamu a finales del sieglu XVIII.
A la muerte del conde, nel 1796, tolos sous bienes xestionórunse por una fundación a favor de l'academia que los xestionóu dica'l 1958, cuandu la xestión pasóu a manos del conceyu de Bérgamu. En 1810 construyóuse'l nueu edificu de formas neoclásicas proxeutáu pol arquiteutu Simone Elia, alumnu de Leopoldo Pollack.
Conos años, el muséu continuóu xorreciendo'l sou patrimoniu con mercas y donaciones. Anguaño poseye 1.800 pinturas de los sieglos XV al XIX d'artistas comu Pisanello, Botticelli, Bellini, Mantegna, Rafael, Moroni, Baschenis, Fra Galgario, Tiepolo, Canaletto y Piccio.
Xunta las pinturas esisten una colleición de grabaos y dibuxos, esculturas, valeiraos de bronce y porcelanas, amás de muebles y medallas.
En 1793, na dómina de la primera apertura pública de la galería, el conde Giacomo Carrara quixo que nel mesmu llugar aniciarase un cursu de diseñu y pintura. La escuela funcionóu dica 1912 nel edificiu decimonónicu qu'abellugaba tamién la pinacoteca; actualmente dispone d'una sede propia nún edificiu axacente. En 1988 devieno llegalmente reconocida comu "Academia de las Bellas Artes".
En 1991 axuntóuse la "Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea" (GAMEC) allugada nu complexu arquiteutónicu que te frente al edificiu neoclásicu qu'abelluga la pinacoteca, nos restauraos antigos "Monasteri delle Dimesse e delle Servite". Anguaño, cunta con diez salas d'esposición, espardías en tres plantas.
Dende xunu de 1999, cona merca de la "Colleición Gianfranco e Luigia Spajani", las colleiciones permanentes caltienen obras d'artistas italianos y estranxeiros del sieglu XX comu:Boccioni, Balla, Morandi, Campigli, Casorati, Savinio, De Chirico, Kandinsky, Sutherland y Manzù.
Estáu de caltenimientu
L'estáu de conservación de les especies ye una manera saber les posibilidaes que tienen de siguir viviendo, nel presente y tamién nel futuru. Un montonáu de factores valen pa saber cuálu ye esi estáu. La cantidá d'exemplares d'una especie, por sí sola, nun ye abondo. L'incrementu o descensu de la so población a lo llargo'l tiempu, la so situación nel mediu ambiente y otros factores, son los qu'hai que tomar en cuenta.
La más popular de les llistes que faen recuentu del estatus de conservación de les especies ye la llista encarnada de la IUCN, pero hai otres más específiques o basaes n'otros criterios, como'l Sistema de Catalogación de la conservación de la Natures Conservacy.
Llista d'animales estinguíos
Gran cantidá d'especies históriques tán anguaño estinguíes, por exemplu'l dinosauriu, pterosauriu y ammonites. Munchos d'estes especies espaecieren al mesmu tiempu en dalguna de les varies estinctiones. El númberu d'especies estinguíes ye muncho mayor que'l de les especies vives d'anguaño.
Ver Páxaros Estintos.
43 especies de páxaros, 39 especies de mamíferos considérense estintos en USA.
Ver tamién: of extinct animals of Martinique and Guadeloupe Llista d'animales estintos en Martinica y Guadalupe
Ver tamién: of extinct animals of Réunion Llista d'animales estintos de Reunión
of extinct animals of Réunion Llista d'animales estintos de Reunión
"Ver Especies en pelligru"
"Ver especies lazarus"
X-Chat
X-Chat, tamién conocíu como "XChat" o "xchat", ye ún de los más famosos clientes "open source" de IRC para sistemes Linux y Unix-like. Nes últimes versiones tamién ta disponible pa Microsoft Windows y Mac OS X. Emplega pestañes, tien soporte pa conexión a multiples servidores IRC, reproducción de soníos, acepta "plugins" y scripts en Python y Perl y ye altamente configurable. Ta disponible en modo gráficu y en terminal de comandos. 
La Busdonga
Nos años venti el compositor y pianista Baldomero Fernández trabayó con ella y con Ángel González, El Maragatu, y d'esa collaboración salieron delles de les tonaes qu'algamaron mayor sonadía dientro'l xeneru.
Delles de les canciones coles qu'algamó mayores ésitos fueron: “Pasé'l puertu Payares”, “Canteros de Covadonga”, “Carrosmateros”, “Los mineros del Fondón”, “Hai una linia trazada”, ...
Nel añu 1955, con 60 años, intervién como artista invitada nel concursu de Canción Asturiana del salón Babel, acompañada a la gaita pol so hermanu Aurelio (tamién llamáu "El Busdongu"), y un añu más tarde graba dos cantares con Laudelino Alonso pa la discográfica Columbia.
Andrés Naves
Frai Andrés Naves foi un botánicu y relixosu de la orden agustina. Nació en Cortina (aldea de la parroquia de San Pedro de Naves, del conceyu d'Uviéu) el 22 de xunetu de 1839. Morrió en Valladolid, nel conventu de los agustinos el 25 d'ochobre de 1910.
A la edá de dieciocho años ingresó nel colexu de los Filipinos de Valladolid, rexentáu por agustinos calzaos, y nel que fizo la profesión de votos el 17 de payares de 1858.
Los sos superiores destináronlu a les misiones establecíes nel archipiélagu filipín, pa onde salió nel añu 1863. Los estudios de Teoloxía terminólos nel conventu de San Pablo, de Manila, y foi ordenáu presbíteru años depués. Con posterioridá foi destináu al distritu de Iloilo, na isla de Panay, primeramente tuvo al frente de la parroquia de Nalupa pasando posteriormente a otres.
A la xera evanxelizadora amestó la so pasión pol estudiu de la florística filipina. El so calter científicu encumó cola tercer edición de la "Flora de Filipinas" del tamién agustín P. Manuel Blanco, edición revisada y ampliada. Constaba esta tercera edición de cuatro tomos en gran foliu con un total de más de mil quinientes páxines. La Flora abarca los tres primeros volúmenes y parte del cuartu. Contién, además, introduciones y biografíes en testu billingüe español y llatín. El restu d'esti cuartu volumen ta formáu por apuntes del propiu P. Blanco iguaos pol P. Llanos y la “Novissimma Appendix” del P. Naves y del tamién asturianu P. Fernández Villar.
N'Asturies collaboró col periódicu xixonés Ixuxú que dirixera, nel añu 1901, l'escritor Pachu'l Péritu
L'abreviatura Náves empléase pa indicar a Andrés Naves como autoridá na descripción y clasificación científica de los vexetales.
[[Categoría:Relixosos d'Asturies]
[[Categoría:Botánicos d'Asturies]]
Espiritismu
L'espiritismu ye una creyencia que diz que los vivos pueden entrar en contautu colos muertos. Anque esiste dende cásique los entamos de la humanidá, foi nel sieglu XIX cuando Allan Kardec encadarmóla na so forma moderna. 
Vulnerabilidá
Vulnerabilidá ye la capacidá física o emocional de facer de menos o atacar. Tamién quier dicir qu'un ser vivu o una cosa tien la posibilidá de ser atacáu y francíu, física o emocionalmente (nel casu los seres vivos). La vulnerabilidá refier a una persona o animal que pue ser estrozáu física o emocionalmente.
No que cinca a un fechu aleatoriu o a un desastre, vulnerabilidá ye un conceutu que tien de ver coles rellaciones qu'hai ente les distintes partes d'un mediu ambiente, asi como les fuerces sociales, d'instituciones o valores culturales que los caltienen. “El conceutu de vulnerabilidá espresa que la multidimensionalidá de desastres centrándose na totalidá de les interrellaciones nuna situación social dada que la caltién en combinación coles fuerces del entornu resulta nun desastre” (Bankoff et al. 2004: 11).
Bankoff, Greg, George Frerks and Dorothea Hilhorst. 2004. "Mapping Vulnerability". Sterling: Earthscan.
Taxón de Lazarus
En paleontoloxía, un Taxón de Lázarus (plural "taxa") ye un taxon o miembru d'un catálogu qu'esapaeció nuna o más etapes del periodu fósil y dempués torna apaecer. El términu fai referencia al Nueu Testamentu, más en concreto a la historia de Lázaru, que resucitó. Los taxones de Lázaru son especies que se daben por esapecíes dafechu y que fueren alcontraes y aseverada la so esistencia de mou ciertu en dómines posteriores. El Taxón de Elvis por contra dase cuando apaecen noticies de qu'una especie que se da por esaniciada dafechu nuna dómina foi atopada n'otra pero nun se tien certeza científica completa d'esi socesu. Tamién se llama así cuando hai confusión y se da por esistente una especie cuando, en realidá, ye o yera otra.
La datación fósil ye imperfeuta y tien erros, en particular cuando la cantidá d'especímenes ye baxu. Cuando se descubre un erru, el taxón esapaez de la llista.
El términu "Efeutu Lázaru" o "Especie Lázaru" tien tamién della aceptación en "neontoloxía", estudiu de los animales anguaño esistentes, por contra la paleontoloxía. Cuando un organismu apaez vivu dempués de que se lu considerara estintu dafechu, por exemplu, na Llista Colorada de la IUCN, fálase con estos términos. Exemplo d'esto son el , el , el , y el , un páxaru non volador endémicu de Nueva Zelanda.
San Esteban (Muros)
San Esteban ye una de les dos parroquies del conceyu asturianu de Muros. Ocupa la fastera oriental del conceyu y comprende, nos sos 2,31 km², un únicu nucleu de población, la villa de San Esteban, que tien una población de 593 habitantes (INE,2012). El so territoriu llenda al norte col mar Cantábricu, al sur col conceyu de Pravia, al este cola desembocadura del ríu Nalón y al oeste cola parroquia de Muros.
María José Fraga
María José Fraga Suárez (El Franco, 1964) ye profesora de llingua y lliteratura castellana, amás de narradora en gallego-asturianu, conocíu na zona como "a fala". 
Tien cuentos espublizaos en delles publicaciones y tres llibros editaos.
Antón García
Antón García (Tuña, 1960) ye escritor, traductor y críticu de la Segunda Xeneración del Surdimientu. Fundó les editoriales Tsibros de Frou, Ediciones Trabe y Saltadera. Ye autor d’una obra lliteraria importante que lu convierte nún de los grandes nomes de les lletres asturianes del Surdimientu. Na so obra destaquen los títulos de narrativa El viaxe (1987), Díes de muncho (1998) y Xente tan cerca (2009); y los poemarios Estoiru (1984), Los díes repetíos (1989), Venti poemes (1998) y La mirada aliella (2007). Tamién tradució poemarios como 'Memoria d’outru ríu (1985) y `'Contra la oscuridá', d’Eugenio de Andrade (1988), y colecciones de cuentos como Los otros feriantes, d’Álvaro Cunqueiro (1999). Otra faceta mui importante de la so trayectoria ye la d’investigador na lliteratura asturiana, con obres y ediciones como La Xudit, de Xuan González Villar (1990); 'El cuentu asturianu (1860–1936)' (1992); 'El cuentu asturianu tres la guerra' (1998); 'Lliteratura asturiana nel tiempu' (1993); 'Poesía asturiana y traducciones', de Fernán Coronas (1993); 'Cartes a la catedral d’Uviéu y otros poemes', d’Ángeles López Cuesta (1994); 'Obra Poética', de Xuan María Acebal (1995); y 'Obra Asturiana', de Marcos del Torniello (1996). Los artículos y conferencies que foi iguando nestes tres últimes décades sobre lliteratura asturiana axuntólos en dos volúmenes, publicaos nel 2007 y 2011, que tituló 'Xeneraciones y dexeneraciones'. Dirixe amás la revista cultural Campo de los Patos. Amás, ye'l críticu más importante de lliteratura n'asturianu al traviés de les páxines de La Nueva España.
Antón García fue responsable de la Oficina de Política Llingüística del Principáu varios años col últimu gobiernu de Pedro de Silva y dende'l cargu puxó por dalgunos de los más importantes proyectos en materia de promoción llingüística de la hestoria autonómica d’Asturies: cursos p’adultos, ayudes a la edición, beques de traducción y investigación, campañes públiques de normalización, encuestes sociollingüístiques (como l’informe Llera Ramo) etc. Cuasi dos décades depués, va ser la so muyer Consuelo Vega la que s'ocupe de la política llingüística, anque yá como directora xeneral.
Dance
Dance ye un estilu de música moderna feicha en basa a sintetizadores, tantu lleutrónicos comu en programas maneyaos por un ordenador, tamién intervienen la voz (en piezas vocales) y outros istrumentos.
Comu tola música, el dance fáese con compases marcaos pol ritmu, que varían dependiendu del tipu de música lleutrónica col que se trate. Los compases son de 4/4, y el sou tempu, pue dir dependiendu del subestilu de 120 notas negras (o golpes) (house) en un minutu a unas 200 col hardcore.
El Dance ñaz en bas a la evolución de la música discu de los 80. A mediaos de los 90, entamóu'l nuevu movimientu de música lleutrónica, que fou dandu pía p'hacia estilos desemeyaos, comu'l Dance ou'l House. 
A fines de los 90, la música Dance comercial chegóu a la cima, siendu mui popular en tolos países d'Europa, gracias a un boom que tuvu comu protagonistas a Hot Butter, Gigi D'Agostino, Master Blaster, Eiffel 65, ente munchos outros, la mayoría d'oríxen italianu n'esti entamu.
Anguañu'l Dance comercial ta n'una dura crisis pol emburrie d'estilos comu'l House. El pasu de grandes artistas del dance a outros estilos, comu'l House (Prezioso) ou inclusu'l Pop (Eiffel 65) fizu caere esti estilu musical.
Aínda asina, dalgunos de los Djs continúen col sou trabayu n'esti estilu, comu Gigi D'Agostino, creyador y cimeiru representante del sonido lleutrónico mediterrániu.
Principales estilos dientru de la música dance:
Subestilos y outras clasificaciones y denominaciones:
Prístina
La ciudá de Prishtina (tamién "Prístina"; n'albanu Prishtina o Prishtinë; en serbiu Priština/Приштина) ye la capital de Kosovo (Serbia).
Hermanos de les Escueles Cristianes
Hermanos de les Escueles Cristianes ye una concregación de maestros llaicos, que refuguen ser sacerdotes, y nun formen una orde relixosa tradicional. Foi creada por Xuan Bautista de La Salle en Reims (Francia) nel añu 1684.
La idea del fundador yera la de crear escueles nes que los fíos de los artesanos y los probes deprendieren de baldre a lleer, escribir y aritmética y recibieren, amás, una educación cristiana. Pa ello, en collaboración con doce compañeros, entamó esa xera educativa. Al tratase d'escueles gratuites la orde buscaba benefactores que sofitaren económicamente'l caltenimientu de les comunidaes d'Hermanos.
Una de les carauterístiques de la educación impartida polos Hermanos yera enseñar a los sos alumnos na so llingua materna, el francés, dexando de llau'l llatín.
L'aprobación formal del Institutu de los Hermanos de les Escueles Cristianes pola Ilesia foi concedida'l 26 de xineru de 1725, per aciu d'una bulda papal de Benitu XIII titulada "In Apostolicae Dignitatis Solio".
La esistencia llegal del Institutu en Francia quedó suspendida demientres la Revolución francesa ente los años 1792 y 1805, continuando un pequeñu grupu d'Hermanos esistiendo oficialmente en dellos Estaos pontificios y en Roma.
La restauración de la orde tuvo llugar baxo l'Imperiu gracies a la influyencia del inspeutor xeneral Ambroise Rendu que-yos esixó a ellos y a otres congregaciones una titulación que los capacitara pal enseñu. Esta restauración dio pasu a un tiempu de xorrecimientu del Institutu a lo llargo de tol sieglu XIX, pasando de 160 Hermanos en Francia y Italia en 1810 (añu nel que los Hermanos retomen oficialmente les sos funciones educatives) a 14.631 a finales de la centuria, que finaría cola canonización del fundador en 1900. Nesti tiempu l'Institutu fíxose presente en 35 países, n'Europa Central, Inglaterra, Estaos Xuníos, Ecuador, Turquía, Túnez, Madagascar, ...
Esti espardimientu de los Hermanos llevólos a tomar contautu con otres relixones incluyendo ente los sos alumnos a musulmanes, hindús o budistes, que teníen qu'acudir a les clases de catecismu, anque posteriormente s'eliminó esta obligación modificando'l modelu de misión de "conversión" que yera l'imperante naquelles dómines.
Ente los años 1830 y 1848 organizaron clases nocherniegues p'adultos peles que pasaríen al rodiu de 50.000 alumnos, según fontes del Institutu. Tamién trabayaron a lo llargo del sieglu XIX na educación y rehabilitación de los delincuentes.
Les lleis de secularización dictaes en Francia ente los años 1904 y 1912 fixeron camudar notablemente'l perfil del Institutu. Les escueles pertenecientes a les órdenes relixoses foron obligaes a pesllar, polo que los Hermanos procuraron continuar el so apostoláu n'otros llugares. El Sur de Bélxica, Canadá y España foron los principales destinos d'estos flaires.
Un fechu importante na vida de los Hermanos nesti tiempu ye la resolución de la llamada “cuestión del llatín”. Nel añu 1923 el papa Píu XI convidó al Institutu a que s'impartieren materies clásiques en delles escueles, ente elles el llatín, yá que la so ausencia de los planes d'estudiu de los Hermanos causara problemes y dificultaes a los alumnos d'eses escueles.
La realidá de la Ilesia y del Institutu camudaron enforma cola fechura del Conceyu Vaticanu II en Roma ente los años 1962 y 1965, a lo que los Hermanos intentaron retrucar con un Capítulu Xeneral nel añu 1966.
De magar esi añu, momentu nel que l'Institutu algamó'l mayor númberu de miembros de la so historia, entamó un periodu d'escayencia nel qu'un númberu importante d'Hermanos abandonen la orde.
Anguaño los Hermanos, en collaboración con seglares, tán presentes en 85 países de tol mundu. El so superior xeneral ye l'hermanu Robert Schieler, elixíu pal cargu nel Capítulu de la orde del añu 2014.
Los Hermanos de les Escueles Cristianes aporten a Asturies nel añu 1900. El primer llugar nel que s'asitien ye en L'Arquera, nel conceyu de Llanes, de la mano del indianu Manuel Cué Fernández que fundó la "Escuela del Dulce Nombre de María". 
Llueu impartiríen enseñances en dellos llugares de les cuenques mineres del centru d'Asturies, onde foron llamaos polos patronos (el Marqués de Comillas especialmente) de les empreses mineres pa entamar la educación de los fíos de los trabayadores. Asina vemos qu'a principios del sieglu XX van poniendo escuela en La Felguera (1902), Mieres (1903), Bustiello (1906), Turón (1919) y Caborana (1920). 
Nel añu 1908 entamaron a dirixir una escuela en Colunga.
Tamién tuvieron una presencia notable en Xixón, ciudá na que siguen trabayando anguaño. A la villa aportaron nel añu 1904 de la mano d'otru indianu, Ramón Álvarez de Arriba, qu'iguó l'edificiu del Hotel Dindurra pa convertilu en sede de la primer escuela de los Hermanos en Xixón a la que-y punxeron el nome de S. Ramón. El fallecimientu d'Eutiquio García-Sala que dexó tolos sos bienes al párrocu de la ilesia de S. Pedro, afaló la creación d'una escuela nel barriu de Cimavilla que tovía güei lleva'l nome de S. Eutiquio. Los institutos de Roces y La Calzada contaron, ente los sos enseñantes, con un bon númberu de lasalianos hasta finales de los años 70, ocupando los cargos de direición de los centros los Hermanos Fortunato y Germán respeutivamente.
Demientres la Revolución de 1934 seis Hermanos de la Salle y un Padre Pasionista pertenecientes a la escuela de Turón foron asesinaos polos revolucionarios. Fueron beatificaos el 29 d'abril de 1990 y canonizaos por Xuan Pablu II el 21 de payares de 1999.
A lo llargo de los más de tres sieglos de vida de la orde, los Hermanos de la Salle fueron apodaos con dellos nomatos. El primeru d'ellos, "Frères quatre bras", dieron-yoslu en Francia nos anicios del Institutu, y fai referencia al abrigu que llevaben ensin meter los brazos peles mangues.
Tamién recibieron, pela parte de los sos detractores, al final del sieglu XIX, el nomatu de "Frères ignorantins" yá que'l so reclutamientu popular, nun favorecía siempre una bona instrucción de cara al so llabor na enseñanza. Esta espresión foi utilizada por Karl Marx pa dar anuncia del baxu nivel y el calter clerical de la educación na Francia burguesa.
N'Asturies y n'otros llugares llamáronlos "Baberos" por mor del "rabat", la llamativa señal blanca que colgaba del cuellu del so hábitu.
La Congregación Lasallista ta dirixida por un Superior xeneral, qu'acompañáu pol "Vicariu xeneral" y un "Conseyu xeneral", deben velar pol crecimiento y l'alministración de les obres Lasallistes repartíes pel mundu, dende la Casa xeneral con sée en Roma, Italia. Depués del so Fundador, San Xuan Bautista de La Salle, l'Institutu de los Hermanos de les Escueles Cristianes tuvo 27 Superiores Xenerales. La llista completa vien darréu:
Acta fundacional de les escueles de Bustiello, en Mieres
Páramu Lleonés
El Páramu Lleonés ye una de les comarques históriques de Lleón. Allúgase nel centru de la llanura lleonesa ente les vegues del Órbigu y del Esla. Estiendese hasta la llocalidá zamorana de Benavente.
Fálase d'ella nel sieglu I, nuna llápida que Tulio dedicó a la diosa Diana onde pue lleese ""CERVOM ALTIFRONTVM CORNVA DICAT DIANAE TVLLIVS QVOS VICIT IN PARAMI AEQVORE VECTUS FEROCI SONIPEDE"". Del estudiu d'estes lletres ("parami aequore"="llanura del páramo") desprendese que l'orixe del nome comarcal ye ástur y non llatín.
Alcuéntrase dividíu en tres subcomarques:
Xardín Zen
El karesansui ou xardín Zen ye un estilu de xardín roca xaponés que consiste nun campu de sable poucu fondu y que contién sable, grava, roques y davezu herba y otros elementos naturales; empléganse como xeitu de meditación polos monxos Zen xaponeses.
El xardín Zen más famosu alcuéntrase nu templu de Ryoan-ji, que s'alluga pal noroeste de Kiotu. El xardín de roca añidíuse al templu pa finales del sieglu XV, col envís de proveer d'un llugar a los monxos pala súa meditación. Dizse qu'esti xardín tién un efeutu tranquilizadore.
Hai muitas interpretaciones pa esplicare la composición d'un xardín Zen. Dalgunas d'estas interpretaciones son:
Una explicación reciente pa los investigadores Gert van Tonder de la Universidá de Kiotu y Michael J. Lyons del Llaboratoiru d'Intelixencia Robótica y Comunicaciones ATR diz que las rocas forman un mensaxe subliminal d'un árbore. Esta imaxen nun puede ser percibida conscientemente cuandu se la mira; si qu'asina, los investigadores camientan que'l subsconciente ye pa percibire la sutil asociación nas piedras y creyen que ye'l responsable del efeutu tranquilizadore d'esti tipu de xardines.
El conceutu de diseñu del haresansui adautouse a la creyación d'un entornu más natural, com por exemplu, un pequeñu xardín Zen que forma parte del Xardín de Té xaponés del Parque Golden Gate de San Francisco.
El conceutu de xardín Zen ta consideráu un mitu por muitos xardineiros xaponeses y por espertos budistas, asina comu outros. Camientan que ye una creyación occidental de finales del sieglu Venti que nun tien ná que ver cola xardinería xaponesa. El «karesansui» ou «xardín ensechu» nun ye, de nengún xeitu, estéticamente estremáu de los xardines que s'atopan al llau de los templos Zen. Los xardines ensechos pueden atopase fuera de casas, restaurantes y pousadas.
De la mesma forma, los xardines averaos pa los templos Zen apaecen en deillos estilos, y los xardines ensechos ye ún d'esos tipos.
El términu «xardín Zen» apaez nun llibru chamáu «One Hundred Kyoto Gardens» espublizáu en 1935, escritu n'inglés por Loraine Kuck. El primer emplegu nel idioma xaponés d'esti términu, nun apaciéu espublizáu sinon ta 1958. D'estu puede deducise que dalgunos estudiantes xaponeses de la postguerra, cenciellamente siguiorun un exemplu occidental, aludiendo al lluxosu conceutu de «xardín Zen» porque los estranxeiros yá fomentaran y celebraran el sou usu.
El llibru Wybe Kuiterts, "Themes, Scenes & Taste in the History of Japanese Garden Art", asoleyáu en 1988 propón un argumentu en contra de la correllación ente Zen y karesansui: «Kuck entemeza la súa interpretación hestóricamente determinada (sieglu XX) cola d'un vieyu xardín proveniente d'un contestu cultural davezu estremáu. Estu fai la súa interpretación inválida (el xardín medieval), atopóu'l sou llugar nos templos Zen y nos llares de guerreros porque ameyoraba'l sou entornu cultural. Ye de cuestionase que na súa apreciación yera una emoción relixosa, anantias qu'una apreciación pol xeitu.»
Kuiterts tamién define correutamente un xardín Zen dende una perspeutiva budista: «(d'alcuerdu a Dogen) el meyor xardín pa representare la Doutrina de Buda seiría la nada. A lu menos, nun seiría un xardín estéticamente agradable qu’acabaría por distrayere la busca verdadera de la Illuminación».
Kuiterts espón más críticas al vertere los comentarios d'un monxu, na eira de Muromachi, en Toh-ji: «La xente que prautica Zen, nun debería construyire xardines. Na sutra diz que Bodhisattva Makatsu, quien deseyaba meditare, primeiru debalóu la mundana vida de facere negocios y xenerare riquezas, asina comu debalóu la xera de collechare vexetales…»
La creyencia de que los monxos Zen emplegaban los xardines pa meditare ye contradictoriu al feitu de que los monxos Zen, en Xapón, casique siempres meditan n'interiores, mirando pa una muria (Soto Zen) ou pal centru del cuartu (Rinzai Zen), enxamás mirando pa esteriores. Las fotos de monxos xaponeses cavilgando en xardines ensechos son eventos preparaos. 
Los comentarios críticos enriba ditos asumen una interpretación enforma literal d'un xardín Zen. El términu refierse al feitu de qu'esti estilu de xardín desendolcóuse nos templos del Rinzai Zen con dalgunos de los diseñadores con mayore impautu hestóricu, comu Muso Soseki y Soami, quien yeran monxos ou quien prauticaban el Zen. Amás, l'estilu de los xardines Zen tradicionales, desendolcóuse nuna dómina de la hestoria xaponesa onde las práuticas culturales asociábanse col Budismu Zen y ca vegada esta práutica relixosa influyía más na arte, por exemplu na caligrafía y na pintura de paisaxes. Esta influyencia xorreciéu enormemente na cultura xaponesa y ye poru qu'esti estilu de xardinería, la cuala sí orixinóuse nos templos Zen, puede atopase en casa, negocios y restaurantes.
Hai una bayura d'opiniones nel valire d'estos xardines con respeutu a la práutica budista, si qu'asina ye incorreutu negare que'l sou desendolcu está cercanamente asociáu a los templos del Rinzai Sin, particularmente a los grandes complexos relixosos de Kiotu.
Gan Ying
Gan Ying (chinu:甘英; Wade-Giles:Kan Ying), fou un militar y embaxador chinu unviáu en misión pa Roma nel añu 97 d.C., pol xeneral chinu Ban Chao. Formaba parte de la expedición de Ban Chao de 70.000 presonas, las cualas viaxorun ta la llende occidental de Partia.
Malque Gan Ying probablemente enxamás algamóu Roma, ye, a lu menos nos archivos histórico, l'únicu chinu que chegóu ta'l lluenxanu occidente na Antigüedá.
Siguiendo a Hou Hanshu, l'hestoriador chinu de la cabera dinastía Han (25-220 d.C.):
"Nel novenu añu (97d.C.), Ban Chao despachóu al sou ayudante Gan Ying pa que fuera pol camín de la Mar Occidental y más enllá. Nas xeneraciones enanteriores naide enxamás nun algamara estos sitios, nin el Shan Hai Jing daba detalles d'eillos. Él fixo un informe de las costumes y topografía de toos estos países." (Hou Hanshu, citáu en Leslie y Gardiner).
N'outra parte Hou Hanshu, tamién afirma:
"Nel novenu añu de Yongyuan (97 d.C.), Ban Chao despachóu al sou ayudante Gan Ying pa Daqin, pa qu’atrevesara Tiaozhi y algamara las veras de la Gran Mar (Golfu Pérsicu, na llende occidental de Anxi (Partia)," (Hou Hanshu, 88).
Gan Ying dexóu un rellatu sobre Roma (Daqin en chinu), el cualu pudo facese con fontes nun direutas. Alluga la ciudá pal oeste de la mar:
"El sou territoriu cubre varias miles de li (un "li" ye más ou menos mediu quilómetru), tien cerca de 400 ciudaes amuriadas. Varias decenas de pequeños países tánla suxetos. Las murias esternas de las ciudaes tan feitas de piedras. Desendolcorun paradas de postas… Hai pinos y cipreses." (Hou Hanshu, citáu en Leslie y Gardiner).
Tamién describe la monarquía adoutiva de Nerva, y l'apariencia física de los romanos y los sous productos:
"Comu'l rei nun ye una figura permanente sinon escoyida comu l'home más respetáu… La xente nesti país ye alta y de facciones regulares. Eillos aseméyanse a los chinos, y estu ye'l motivu pol cualu ye nomada Da Qin (La Gran Qin)… La tierra produz abondancia d'ouru, plata y xoyas preciosas, incluyendu una xoya que relluma pola nueite.. eillos bordan texíos con filos d'ouru formando tapices y damascos de muitos colores, y facen roupas douradas y una "roupa llavada nel fueu" (asbestu)." (Hou Hanshu, citáu en Leslie y Gardiner).
Finalmente, Gan Ying determina Roma, correutamente, comu'l puntu d'orixen nel estremu occidental de la Ruta de la Seda:
"Ye dende esti país u provienen deillos maraviosos y preciosos oxetos de paises estranxeiros." (Hou Hanshu, citáu en Leslie y Gardiner).
Pyong Yang
Pyong Yang, ye la capital de Corea del Norte, allugada nel noroeste del país, cerca del ríu Taedong. Tien 2.863.000 habitantes según datos de 1993, anque la organización de norcoreanos en Xapón Chosen Soren, facilitó unos datos de 2.500.000 y 3.800.000 2002 y 2003. La ciudá alminístrase como una "Ciudá Direutamente Gobernada" (Chikhalsi), al mesmu nivel que los gobiernos provinciales.
La Barda
La Barda ye una asociación cultural que trabaya na defensa y promoción de la llingua llionesa pela Salamanca. Foi fundada n'abril de 2006 en Les Arribes.
Nos sos estatutos reconozse l'estándar tácitu usáu poles asociaciones de defensa de la llingua El Fueyu (Llión), El Toralín (El Bierzu), xunto a las variantes locales de Les Arribes. 
Mar d'Irlanda
La Mar d'Irlanda (n'inglés "Irish Sea", en galés "Môr Iwerddon", en gaélicu "Mhuir Éireann", en llatín "Oceanus Hibernicus"), separta las isllas d'Irlanda y la de Gran Bretaña. Xúnese al Océanu Atlánticu nel sur pol canal de San Xurde y nel norte pol canal del Norte. La islla de Man allúgase na metá d'esta mar. 
La mar ye d'una gran importancia pa la economía y el comerciu rexonal, pol tresporte, pesca, tráficu marítimu y pola xeneración d'enerxía eólica. Anguaño, esiste un llargu alderique sobru la idoneidá ou non de la construcción d'un túnel d'unos 80 km pa comunicare dambas isllas.
La mar d'Irlanda sufríu una riestra de cambeos drásticos hai unos 20.000 cola final de la Era Glacial cuandu chegorun situaciones climáticas más cálidas. Nu cimeiru de la Era Glacial la parte central de la moderna mar yera probablemente un enanchu llagu d'augua fresca. Cuandu'l xelu retiróuse hai 10.000 años el llagu reconeutóuse a la mar, convirtiéndose en salubre de nuéu.
La mar d'Irlanda sufre una fuerte contaminación radiuactiva pola mor de las primeras armas nucleares británicas y las plantas nucleares y las estaciones de enerxía de Sellafield. Estimóuse que cerca de 250 kg de plutoniu depositáranse nos sedimentos marinos nas primeras décadas de producción. Amás l'área de Beaufort's Dyke emplegóuse comu vertedeiru d'armas químicas y quiciabes de más residuos nucleares. Magar la polución, ye una mar enchena de perinteresante flora y fauna.
Chiqui de la Fuente
José Luis de la Fuente, "Chiqui", foi un dibuxante d'historietes. Nació en Santander en 1933 y morrió en Madrid el 12 de setiembre de 1992. A les poques selmanes del so nacimientu yá foi a vivir a Xixón, onde pasará la so neñez. Ye hermanu d'otros dos destacaos dibuxantes de cómic: Ramón y Víctor.
A los quince años emigró a Arxentina col so hermanu Ramón, y foi allí onde entamó a collaborar coles sos historietes na revista Cocodrilo. Nel añu 1958 regresó a España trabayando como portadista pa les revistes de la Editorial Dólar: "El hombre enmascarado " y "Flash Gordon". Tamíen pa esta editorial dibuxó delles historietes del oeste dientro de la so colección "Rangers". Recreando les sos vivencies n'Arxentina fairá "Pampa", asina como "Curro Peláez". En 1971 entama a trabayar en "Trinca", lo que supuso'l so reconocimientu nacional con series como "Héctor" y "Óliver". Durante esti periodu tamién publicó trabayos nel suplementu del diariu "Pueblo", con "Marzy y los piratas" y "Abracadabra". El blincu a la fama internacional vino-y cola adaptación en 1973 de les "Aventures del Barón de Munchausen", de la que se llegó a facer una serie de dibuxos animaos. Igualmente adaptó una buena riestra de cuentos y leyendes famoses: "Una canción de navidá", "El lazarillo de Tormes", "Príncipe y Mendigu", "Moby Dyck", "Hansel y Gretel"... La so versión d"'El Quijote" supuso-y tamién un importante reconocimientu dando-y una visión personal que fai que dellos críticos comparen estes ilustraciones coles de los grandes artístes clásicos que lu precedieron nesta xera.
En plena Transición fundó la revista erótica "Muerde" que posteriormente tendría que piesllar por esixencies administratives, asoleyando sólo 24 númberos.
Ente los galardones recibíos por Chiqui destaquen el "Premiu Nacional de Prensa Infantil y Xuvenil" que-y concedió'l Ministeriu de Cultura en 1975 y el Haxtur al "Autor que amamos" de 1990 del XIV Salón Internacional del Cómic del Principáu d'Asturies.
El so dibuxu pue considerase, no fundamental, como realista, con bien de toques del humorísticu y caricaturescu.
Otra de les aportaciones de Chiqui de la Fuente al mundu del cómic foi la so llucha polos derechos d’autor, llegando a entamar pleitos con delles empreses editoriales qu'empleaben los sos trabayos ensin permisu y ensin paga-y ninguna retribución por ellos.
Lagunair
Lagun Air ye una compañía aérea rexonal asitada na ciudá de Llión, anguaño propiedá d'Agelco, Caja España y Globalia. Tien la so base d'operaciones nel aeropuertu de Llión.
Lagun Air anicia les sos operaciones comerciales el 29 de setiembre de 2003 xuniendo Llión con Barcelona, a la que se-y xuniría ceo la operación con Madrid y ciudaes del Llevante.
Tres un pieslle empresarial en febreru de 2005, la compañía ye alquirida polos actuales propietarios, convirtiéndose, adulces, na segunda compañía aérea rexonal española.
Aeropuertu de Llión
L'Aeropuertu de Llión ou Aeropuertu de la Virxen del Camín, allúgase a 6 km de la ciudá de Llión, nel Alfoz ou área metropolitana y nel conceyu de Valverde de la Virxen. Comparte'l sou usu comercial col militar, al ser la base de l'Academia Básica del Aire. L'aeropuertu ye'l más altu de la Península (909 m d'altitú) lu que conlleva incidencia a causa de la ñeve ou'l xelu nel iviernu. Las súas coordenads son 42° 35' 20" N y 5° 39' 35" O.
L'aeropuertu ye ún de los más antigos d'España pol sou caráuter militare, peru nu referente a las súa faceta comercial creyóuse en 1999 pola aición del Consorciu del Aeropuertu de Llión, una sociedá conformada por alministraciones públicas llionesas y escomenzóu'l sou usu nel añu siguiente.
Anguañu nesti aeropuertu operan namái una compañía aérea rexonal, Air Nostrum filial d'Iberia.
Tolos sous destinos son de cálter rexonal, los sous destinos son: (ente paréntesis compañías que los operan)
Aeetes
Na mitoloxía griega Aeetes (tamién Aestes o Eetes), rei de la Cólquida, fíu d'Helios y de la ninfa Perseis. Con Hécate, dependiendo de les versiones, tuvo a Medea, a Chalciope y a Apristu.
Ye ún de los personaxes principales de la hestoria de los argonautes y el vellocín d'oru. La hestoria del vellocín emprincipia cuandu Ino, la segunda muyer d'Atamu, tarrecía a Fixu y Hele, fíos del primer matrimoniu del so home. Pa desfacese d'ellos prendió fuéu sobre'l suelu de los graneros, de mou que'l granu torróse y nun yera válidu pal cultivu del añu viniente. Los campesiones esmolecíos por una gran fame, entrugaron al oráculu más averáu. Ésti, sobornáu por Ino, indicó-yps que pa torgar la fame debíen sacrificar a Fixu y a Hele. Pero xustu cuando se disponíen pa facelu, un corderu doráu unviáu por Nefele, la so ma natural, rescatólos y llevólos pelos aires. Helle entusiasmada pola sensación soltóse de la pelleya del vellocín y cayó pa la mar, nomada Helesponto nel so honor. El corderu namás llevó a Fixu pa la Cólquida, au foi recibíu pol rei Aeetes que-y dió a la so fía Calcíope como muyer. N'agradecimientu, Frixo sacrificó'l corderu a los dioses y entregó'l so vellocín d'oru al rei, quien lu ató a un árbol sagráu.
Cuando Yasón y los argonautes aportaron a la Cólquida y reclamaron el vellocín d'oru, el rei Aeetes prometio-yos que lu entregaría namái si yeren quien a facer delles xeres. De mano, Yasón tenía de xuncir dos gües qu'echaben fuéu pela boca y sucar con ellos un campu dedicáu a Ares. Una vez sucáu habría semar ellí un diente del dragón que mató Cadmu. Cuando l'heroe fixo esto, aidáu por una poción que-y fixo Medea pa torgar el fuéu, vió como del diente xurdía un exércitu de soldaos armaos dafechu. Pero Medea alvirtíolu de lo que-y pasaría y díxo-y que llanciando una piedra ente ellos, los soldaos, que nun sabríen quien la tirara, llucharíen ente sí fasta la muerte.
Dempués de terminar bien la preba, Aeetes ordenó a Yasón que matara al dragón que xixilaba'l vellocín y qu'enxamás nun durmía. Medea consiguió durmir al monstru con unes herbes especiales permitendo asina que Yasón coyera'l preciáu troféu y pudiera volver pa la so patria.
Cuando Medea, perdidamente namorada de Yasón, fuxó colos argonautes, Aeetes persiguíolos coles sos naves. Cuando cavilgaba que los algamaba vió como Medea mataba al so propiu hermanascu, Apsirtu, y arroxábalu, escacháu, el so cuerpu a la mar. L'infeliz pá entretúvose recoyendo ún por ún los restos del so fíu, lo que dió ventaxa a los argonautes pa que pudiereb escapar.
Cuando los argonautes llegaron a Corcira detuvióronse pa celebrar el feliz resultáu de la so espedición. Aeetes unvió emisarios énte'l rei de la islla pa solicitar que-y devolvieren a la so fía. Pero Medea suplicara la proteición de la reina Arete, que nun dexó durmir al so home tola nueche cuntándo-y lo cruel que trataren los pas a les fíes a lo llargo la hestoria. Asina, cuando'l rei Alcinoos llevantó, nun s'axorizó colos argumentos d'Aetes y dictaminó qu'entregaría a Medea namái si ésta nun se xuniera a Yasón. Pero Arete alvirtiera yá a Medea del xuiciu que diba emitir el so home, polo qu'ella tuvo tiempu d'improvisar un casoriu con Yasón y evitar asina regresar a la so patria. Tampocu quixeron volver los emisarios de Cólquida, con llercia de la ira'l so rei, y quedáronse na islla.
Cuando Aeetes enteróse, una añu más tarde, desixó iracundu una compensación pola perda la so fía. Pero denegoron-yla alegando qu'inda él nun pagara compensación pol raptu d'Io.
Años más tarde, Aeetes, perdió'l so reinu a manes del so propiu hermanu, Perses. Pero Medea con quien yá se reconciliara, foi na so aida col so fíu Medo, quien derrotó a Perses y devolvió'l tronu al so güelu. Cuando ésti morrió nun combate naval nel Ponte Euxín, Medo xunío'l so reinu al de la Cólquida, creyando asina l'Imperiu Medu.
Un segundu Aeetes, sobrín del anterior, yera un fíu de Circe que reinaba nes costes d'Italia na dómina de la guerra de Troya y qu'abeyugó a Ulises cuandu ésti-y pidió proteición.
Alcinoos
Na mitoloxía griega, Alcínoos ("Ἀλκίνοος" / "Alkínoos") yera'l fíu de Nausitoos y el rei de los míticos Feacios.
Alcínoos casó cola so sobrina,Arete, fía del so hermanu Rexenor. Tuvo cinco fíos y una fía, Nausicaa.
Acoyó a los argonautes na so fuxida de la Cólquida. A la so llegada, él ordenó que si Medea yera entá virxe habría volver col so pá, Aeetes. Yasón y Medea consumaron rápidamente'l so casoriu pa torgar la orde.
Tamién acoyó a Ulises naufragáu quien-y cuntará les sos avetures y, magar les menacies de Poseidón, Alcínoos aidarálu a partir. Poseidón tresformará'l nueu barcu d'Ulises en roca y con estu zarrará'l puertu de los feacios con una monte.
Alcínoos foi oxetu d'un cultu heróicu na ciudá de Corcira.
José Manuel Fuente
José Manuel Fuente (30 de setiembre de 1945, Llimanes, Siero - 18 de xunetu de 1996, Uviéu) conocíu como El Tarangu, foi un ciclista profesional asturianu bien popular nos años setenta del sieglu XX.
Formó parte d'una xeneración de ciclistes asturianos qu'algamó grandes triunfos: Vicente López Carril, Luis Balagué, Antonio Menéndez y José Casas.
"El Tarangu" entamó la so carrera profesional nel equipu Karpy, pero los sos grandes triunfos vendríen de la mano del Kas, col que protagonizaría delles de les etapes más mítiques y épiques de la historia del ciclismu xunto a los sos grandes rivales del momentu: el belxicanu Eddy Merckx y el español Luis Ocaña. Esta rivalidá, y les mocionantes etapes que deparaben llevólu a ser bien popular tamién n'Italia, país nel que consiguió grandes triunfos nes etapes de montaña del Giro, especialmente nel de 1974, nel que consiguió vencer en cuatro etapes. Tamién el Tour de Francia foi testigu de los sos ataques na montaña ganando dos etapes seguíes nel añu 1971.
El so tarrén preferíu yeren los grandes cumales de montaña, onde atacaba d'una manera irreflesiva una y otra vez hasta dinamitar la carrera. Les sos famoses páxares impidiéron-y algamar mayores triunfos
Tres d'esta retirada, el que fuera director suyu nel equipu Kas, Antón Barrutia, dixó d'él que “se diba l'últimu dinamiteru de la montaña”.
Miguel de Cervantes
Miguel de Cervantes Saavedra (Alcalá de Henares 29 de setiembre de 1547 - Madrid 23 d'abril de 1616) foi un escritor castellanu, conocíu sobre tou pola so novela El Quixote.
Foi fíu de Rodrigo de Cervantes, ciruxanu, y de Leonor de Cortines Sánchez. Estudió nel Estudiu de la Villa de Madrid que rexentaba, d'aquella, Juan López de Clots, un inteleutual d'orientación erasmista. 
D'aquella, Cervantes aficiónase al teatru al través de les representaciones de Lope de Rueda. 
En 1569, fuxó de la xusticia pa Italia depués d'una amarraza na que firió a un tal Antonio Sigura. Como declara na so novela exemplar "El llicenciáu Vidrera", esto va apurrí-y un particular namoramientu pola lliteratura italiana. Allí, nel séquitu del cardenal Acquaviva, va lleer los poemes de caballeríes de Ludovico Ariosto y los Diálogos d'amor del sefardita León Hewbreo, d'inspiración neoplatónica, que influirán la so idea del amor. 
Participa, a pesar de sufrir fiebre, na batalla de Lepanto nel añu 1571, au sofre feríes que-y dexen inútil la manzorga, fechu pol que va ser conocíu col nomatu de "El mancu de Lepanto". 
Marcha a reposar en Sicilia. En 1575, durante' so regresu de Nápoles a Castiella, va ser capturáu xunto col so hermanu por corsarios d'Arxel, d'aquella parte del Imperiu Otomanu. A la fin, ye lliberáu en 1580, dempués de dellos intentos de fuga y pagos de rescate.
La experiencia de la cautividá inspira abondos pasaxes de la so obra, con la historia del cautivu na primera parte del Quixote, o nel drama "Los Baños d'Arxel".
De vuelta a Castiella, los puestos de funcionariu que-y intersaben taben yá ocupaos, colo que nun-y sirvieron nin res les cartes de recomendación que llevaba. Ello fai que pase por problemes económicos. 
Casóse con Catalina de Salazar en 1584 y afista la so residencia nel pueblu toledanu d'Esquivias, d'au yera la so muyer. Enfótase entón nel teatru con dalgún ésitu, pero la nueva fórmula teatral de Lope de Vega va amenorga-y los sos ingresos. 
Ente les sos obres dramátiques destaquen especialmente los sos "Entremeses", notables pola so "vis comica", la orixinal creación y carauterización de personaxes, que no exclúi la inspiración popular, y la cosmovisión que despréndese d'ellos. Etre les sos obres dramátiques mayores, destaca la "Traxedia del esfaimientu de Numancia", anque son tamién importantes "Pedro de Urdemalas", "El rufián dichoso", "Los baños de Argel" y "El trato de Argel". En delles aparecen elementos alegóricos, "figures morales". 
Espubliza "La Galatea", novela pastoril cuya segunda parte refuga escribir. El matrimoniu cola so muyer nun va ser un ésitu y sepártense a los dos años, ensin que tuvieren fíos. Cervante fizo abondes referencies a la so muyer nos sos testos, y estrnó na lliteratura española el tema del divorciu nel entremés "El xuez de los divorcios", colo que supónse que'l matriminiu nun foi feliz. 
A partir de 1587 viaxa per Andalucía como comisariu de provisiones de l'Armada Invencible. Afítase en Sevilla. Trabaya como cobrador d'impuestos. Arrestáu en 1597 pola quiebra del bancu au depositaba la recaudación, "enxendra" El Quixote de la Mancha nuna prisión, sin que tea nidio si entamó a escribila na cárcele o si namás se-y ocurrió la idea nella. 
En 1605 espubliza la primer parte de "El Quixote", que va ser el so mayor ésitu internacional, va acabar de desllindar el realismu con estética lliteraria y va crear el xéneru de la novela moderna, la novela polifónica, de fondera influyencia posterior. 
La segunda parte nun apaez hasta 1615: "L'inxeniosu caballeru el Quixote de la Mancha". Dambes obres apurren-y un lugar na historia de la lliteratura universal y lu convierten, xunta Dante Alighieri, William Shakespeare, Michel de Montaigne y Goethe nun autor emblemáticu de la lliteratura occidental. 
Panthera tigris
  Siberiano ("P. t. altaica")
  Del sur de China ("P. t. amoyensis")
  De Bali ("P. t. balica") (extinta)
  De Indochina ("P. t. corbetti")
  Malayu ("P. t. jacksoni")
  De Xava ("P. t. sondaica") (extinta)
  De Sumatra ("P. t. sumatrae")
  De Bengala ("P. t. tigris")
  Del Caspiu ("P. t. virgata") (extinta)
El tigre ("Panthera tigris") ye un mamíferu de la familia Felidae, perteneciente a una les cuatro especies de felinos del xéneru Panthera. El tigre ye carnívoru. 
Como munchos felinos, como'l lleopardu, los tigres avecen comer de nueche. Son de gran tamañu, hailos d'hasta una tonelada pero, con ello y con too, son silenciosos y ataquen a les sos preses dempués de tenese averao a elles despacio. Agarren a les so víctimes y tarácen-yos el pescuezu. Ataquen igual preses grandes como críes d'elefante, búfalu o venáu como pequeñes tipu monu. Los sos caniles de 9-10 cm faen el trabayu de matar a les sos víctimes. Los tigres ataquen tamién a los humanos y tienen matao a muncha xente, especialmente en India, llugar nel que más comparten hábitat humanos y tigres. 
Nos caberos años, la población mundial de tigres tien baxao muncho, más que nada pola caza illegal. Anguaño hai, con toa probabilidá menos de 7.000 ejemplares en llibertá. Dalgunes de les sos especies tan dientro la llista encarnada de la IUCN.
El tigre nun tien enemigos naturales y coles sos rayes escuéndese bien nes viesques. L'únicu animal que lu mata ye l'home, por mieu. 
Al paicer, el tigre ye animal orixinariu del sur de Siberia y apaeció nel Pleistocenu. Dende ellí espandiéronse en dos rutes, una pal oeste, pel Asia central per llugares como Persia, Mesopotamia y el Cáucasu; y otra pela costa asiática, dende China hasta la India y el Sureste Asiáticu, onde aportaren va unos diez mil años. La presión humana fizo que la so espansión menguara y hasta s'estinguió en sitios, pero tovía nel sieglu XIX podía atopáselu dende Xeorxa hasta la islla indonesia de Bali.
Anguaño hai cinco subespecies de tigres: el de Bengala ("Panthera tigris tigris"), posiblemente el más conocíu, que vive nel subconntinente indiu; el de Siberia ("P. t. altaica"), el más grande, con 3,30 m de llargu y 270 kg de pesu, vive más que nada nel cordal de Sikhote-Alin; el de Sumatra("Panthera tigris sumatrae"), del que nun hai más allá de 500 exemplares, subespecie de pequeñes dimensiones en comparanza col restu; el d'Indochina ("P. t. corbetti"), y el tigre del sur de China ("P. t. amoyensis"), que ye'l que ta más en pelligru d'estinción y del que se calcula nun queden más de 60 exemplares. El famosu "tigre blanco", en realidad, ye una variedá de tigre bengalí orixinaria del Estáu indiu de Madhya Pradesh (antiguu reinu de Rewa), que por mor d'una mutación tien en llugar del collor pardu el blancu. Los güeyos d'estos tigres son azules. Tamién tan documentaos tigres siberianos ya indochinos blancos.
En 2004 atopárense evidencies moleculares de que'l tigre de la península de Malaca, hasta entós consideráu dientro la subespecie indochina ye, en realidá, una subespecie de diferenciación mui reciente. Bautizóselu como "Panthera tigris jacksoni" n'honor a Peter Jackson, un afamáu conservacionista que pasó muncho de la so vida peleando pola conservación de los tigres.
Durante'l sieglu XX estinguiérense tres subespecies por mor de la caza y el deterioru del so hábitat. El tigre del Caspiu ("P. t. virgata"), un gran tigre asemeyáu al de Bengala, cazáu con saña hasta'l so esterminiu na Rusia zarista. L'últimu exemplar rusu morrió nel actual Azerbaixán en 1923, y la subespecie esapareció dafechu cuando se cazó l'últimu tigre iranín en 1959. 
Unes décades enantes, en 1937, el pequeñu tigre de Bali ("P. t. balica"), una raza de collor escuru y menos de 100 kilos de pesu tamién esapaeció. Na vecina islla de Java dende mediaos de los 70 nun se ve una subespecie llocal ("P. t. sondaica").
N'América ye normal llamar "tigre" al xaguar, pol so paecíu.
Fernandel
Fernand Joseph Désiré Contandin, conocíu como Fernandel, foi un actor francés, nacíu en Marsella'l 8 de mayu de 1903, y que morrió en París el 26 de febreru de 1971.
Foi so suegra la que-y pusiera'l nomatu de Fernandel cuando dicía:"Voilà le Fernand d'elle" cuando falaba del so xenru y la so fía (aunque hai quien diz qu'esta versión ye apócrifa).
Durante una decena d'años fizo trabayinos pa dir tirando, ente 1915 y 1925, entamando la so carrera profesional (en 1915 tenía 12 años). Paralelamente trabayaba como cantante cómicu nos café-conciertu, onde sosprendía pol so perfil de tiesta de caballu. El 4 d'abril de 1925 cásase con Henriette Manse, la hermana d'un inseparable compañeru. Tendrán tres fíos, Josette en 1926, Janine en 1930 y Franck en 1935.
Entamó a trabayar nel cine nel añu 1931, interpretando'l papel d'un botones na película "Le Blanc et le noir". Esi mesmu añu Jean Renoir da-y un papel más importante en "On purge bébé". Tamién en 1931 ye'l mocín de la película de Bernard Deschamps "Le Rosier de Madame Husson", nel qu'interpretará un papel d'un mozu tontu que pierde la so virxinidá nun burdel.
Darréu los sos triunfos multiplíquense, aunque él nun escaez la so profesión de cantante participando en numberosos musicales.
Los años cuarenta nun fueron especialmente granibles pa la so carrera, pero nos cincuenta too cambia gracies a Julien Duvivier y a la serie "Don Camilo" na que un cura y un alcalde comunista llibren una llucha d'influencia nun pueblín d'Italia: "Le Petit monde de Don Camillo" (1951), "Le Retour de Don Camillo" (1953). Depués fueron otros realizadores los que lu dirixeron nel papel de D. Camilo, "la Grande bagarre de Don Camillo" (1955), "Don Camillo Monseigneur" (1961), y "Don Camillo et les contestataires", película qu'entama a rodar en 1970, pero que nun podrá acabar,víctima d'un cáncer. Funda con Jean Gabin la productora Gafer en 1963.
Fernandel tuvo grandes ésitos coles grabaciones de testos de delles de les Lettres de mon moulin d'Alphonse Daudet. Fernandel tamién foi realizador de delles películes: "Simplet" en 1942 "Adrien" 1943 y "Adhémar ou le jouet de la fatalité" en 1951.
En tou esti tiempu fizo unes cien películes, siendo unu de los cómicos más famosos de Francia.
Empas
Empas (엠파스), ye un grupu proveedor de productos d'internet de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu Telecomo, ún de los principales greyos coreanos na estaya de les telecomunicaciones. El nome "Empas" ye una combinación de e-media y compass.
Daum
Daum (다음), ye un proveedor de servicios d'internet de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu Telecomo.
Nate
Nate (네이트), ye un fabricante d'internette grupo de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu telecomo, tamién coreanu ún de los principales greyos del mundu.
Kofi Annan
Kofi Atta Annan, (Kofandros -Kumasi-, Ghana, 8 d'abril de 1938), foi'l séptimu Secretariu Xeneral de la Organización de les Naciones Uníes (ONU). Entamó'l so mandatu na Secretaría de la ONU el 1 de xineru de 1997. Foi galardonáu col Premiu Nobel de la Paz de 2001.
Kofi Annan ye fíu de Henry Reginald y Victoria Annan. El so nome indica el día de la selmana nel que ñació y el llugar que ocupa na so familia; asina ye que Kofi quier dicir que ñació de vienres, y Annan que yera'l cuartu fíu de la familia. Annan tenía una hermana ximielga, algo considerao como un regalu mui especial na cultura tradicional de Ghana; la so hermana Efua Atta morrió en 1991 (Atta significa ximielgu en Fante).
La familia Annan yera parte de la élite del país; los sos güelos y un tíu yeren xefes tribales. So pá yera mitá Ashanti mitá Fante; mientres que so má yera Fante. El padre de Annan trabayó bien de tiempu como encargáu d'exportaciones pa la empresa de cacao Lever Brothers company.
Annan estudió na Universidá de ciencia y tecnoloxía de Kumasi y depués nel Macalester College, en Saint Paul (Estaos Xuníos), en 1961, onde termina la so llicenciatura n'economía. Darréu entra nel Institutu d'Altos Estudios Internacionales de Xinebra (Suiza) (1961 - 1962) y nel Institutu de Teconoloxía de Massachusetts (1971 - 1972) onde cursa los estudios de tercer ciclu d'economía.
Entama a trabayar na Organización Mundial de la Salú en 1962 como funcionariu d'administración y presupuestu. Depués ocupó un puestu na comisión económica de les Naciones Uníes pa África, en Addis Abeba. Igualmente pasó por otra riestra de puestos de responsabilidá na Organización. En 1990, depués de la invación de Kuwait por Iraq, Annan recibió l'encargu especial, por parte del Secretariu Xeneral, d'organizar la repatriación d'Iraq de más de 900 funcionarios internacionales y residentes de países occidentales. Darréu dirixó el primer equipu de Naciones Uníes encargáu de negociar con Iraq sobre la cuestió de la venta de petróleo pa financiar l'ayuda humanitaria.
Annan ta casáu con Nane Maria Annan, una abogada y artista sueca que ye sobrina llonxana de Raoul Wallenberg. De los tres fíos que tien la pareya, Kojo Annan y Ama Annan son del anterior matrimaniu de Kofi cola nixeriana Titi Alakija. Divorciáronse a finales de los años 1970. La tercera fía, Nina Cronstedt de Groot, ye frutu del anterior matrimoniu de Nane Maria Annan. Kojo Annan tuvo na mirada de la prensa internacional en 2005 pola so presunta rellación col desvíu de fondos del programa Petroleu por alimentos.
Hankook Tire
Hankook Tire, ye un fabricante de neumáticos y componetes d'automoción de Corea del Sur que tien la so sé en Seúl. La so división de neumáticos (enantes Chosun Tire) exporta a tol mundu.
Páxina de Hankook Tire (en coreanu)
Kumho
Kumho, ye un greyu industrial y financieru de Corea del Sur. La so división de neaumáticos exporta embaxu les marques Kumho y Marshal dende les sos fábriques d'Asia a Europa y América al traviés de les sos oficines de Estaos Uníos y el Reinu Xuníu.
Páxina de Kumho (en coreanu)
Especie en peligru d'estinción
Una especie en peligru d'estinción ye un conxuntu d'organismos (davezu, pero non siempre, una especie tasonómica) de la que, o bien queden unos pocos exemplares, o bien tán en pelligru por cambios nel so hábitat o pola caza o otros motivos y, poro, tien pelligru d'estinción. Munchos Estaos tienen lleis dando proteición a estes especies nos sos hábitats: por exemplu, prohibiendo la so caza, restrinxendo el desendolcu urbanu o llendándo'l territoriu como reserva. Namás dalgunes de les munches especies en pelligru tán ensertaes dientro de llistes d'especies en pelligru o tienen proteición llegal. La mayor parte tienen un riesgu ciertu d'estinción ensin que la opinión pública lo sepa.
Esiste un gran discutiniu alrodiu de cuántes especies s'estinguieren nos caberos 150 años y los motivos. Les especies esapaecen por estinción dende siempre, pero'l númberu d'especies qu'esapaecieren dende la Revolución Industrial nun tien precedente n'otres dómines. Si'l ritmu d'estinción continúa a esti ritmu o s'acelera, como paez ser que ta asocediendo, les especies estinguíes nesti sieglu XXI podrán contase por cientos de miles. Demientres la xente ta entamando tar concienciao no que cinca a mamíferos y páxaros, cientos d'otres especies d'otros tipos, invertebráu, réptil, etc., dalgunes qu'entá nun conocemos, tán esapaeciendo, y ello ta alteriando l'ecosistema y la cadena trófica.
Lo que la perda d'especies trae consigo ye un tema de gran debate, especialmente importantes paecen estes cuatro repercusiones: (a) La perda de les especies como entidá biolóxica, (b) Desestabilización d'un ecosistema, (c) Pelligru pa otres especies y (d) perda irreparable de material xenéticu y los conocimientos que pudieramos sacar d'él. La perda d'especies, magar fuera solo eso, yá sería un factor importante pola perda de biodiversidá y un dañu dende'l puntu vista los que camienten que'l ser humanu nun ye otro qu'una parte más de la natura. Pero, amás, ye bien conocío que la espapación d'una especie trai la desestabilización de la cadena trófica o d'alimentación nun ecosistema y que d'ello otres especies tornen en pelligru. 
A lo último, la perda de conocimientu del material xenéticu qu'esapaez tamién ye un factor a tener en consideranza. Cada especie tien un material xenéticu irrepetible nel so DNA que da información, ente otres coses, de rempuestes químiques que puen ser mui valioses pa, por exemplu, curar una enfermedá. Por exemplu, en llugares del centru de China, hai ciertes plantes que paecen producir una droga efectiva escontra la malaria, enfermedá qu'entá anguaño mata a millones de persones. El conocimientu del códigu d'estes plantes podría valinos pa saber cómo producir esa droga de forma artificial.
Cyon
Cyon, ye un proveedor de telefonía móvil de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu d'electrónica, tamién coreanu LG Electronics, ún de los principales greyos del mundu del sector.
Anycall
Anycall, ye un proveedor de telefonía móvil de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu d'electrónica, tamién coreanu Samsung Electronics.
Daum Direct1
Daum Direct1, ye una compañía aseguradora d'automóviles de Corea del Sur.
Páxina de Daum Direct1 (en coreanu)
LIG
LIGNEX1 Co, Ltd. (엘아이지넥스원, LIG넥스원), ye una compañía aseguradora de Corea del Sur. El nome comercial LIG ta compuestu poles sigles del lema n'inglés Life Insurance Group.
Páxina de LIGNEX1 Coreaña
Década
Una década ye una unidá de tiempu qu'equival a un total de diez años. 
Equí ta una llista completa de les décades dende'l sieglu XIX:
Ilíada
La Ilíada considérase'l poema épicu más antiguu na lliteratura occidental. El so autor ye Homero, y ta escritu n' hexámetros dactílicos, nel sieglu VIII e.C.. Tien 15.690 versos, que fai tiempu (dica'l sieglu VI e.C.) s'iguaron en 24 llibros, y esta división respetóse hasta anguaño cásique ensin cambéu nengún. 
El poema cuenta coses sobre la guerra ente griegos (llamaos "aqueos" nel llibru) y troyanos, que supuestamente pasaren nel sieglu XII e.C.; poro, 400 años enantes d'Homero. Probablemente tolos personaxes seyan inventaos, anque la hestoria ye verosímil; por exemplu, l'autor pon curiáu en non falar del fierru, que nun se descubriera na dómina de la Ilíada, anque sí yera ya conocíu na dómina d'Homero, y cásique toles referencies a metales y armes falen de bronce.
La ciudá de Troya conózse tamién col nome de Ilión, y por eso el poema se titula la Ilíada.
La hestoria de la Ilíada pue decise que ye "la hestoria de la cólera de Aquiles", ún de los personaxes, un guerreru perimportante na so dómina. Desendólcase durante'l décimu añu na guerra. Aquiles fora pa Troya con una enorme flota de barcos griegos pa lluchar contra los troyanos; el xefe principal d'esta flota yera Agamenón, el rei más importante. El rei de los troyanos, Príamo, tenía dos fíos: Héctor y Paris. Paris raptara a Helena, la muyer de Menelao, que yera l'hermanu de Agamenón. Asina, la guerra de Troya sería una guerra enre troyanos y griegos, ente otres coses pol honor de Menelao. Los griegos nun pudieron ganar a los troyanos dafechu, y entamaron un sitiu a la ciudá, que se mantuvo durante munchos años, con escaramuces y batalles.
Aquiles enfádase porque quíten-y una esclava que él capturara, Briseida, y entós dexa de lluchar y retírase pa la so tienda. Cuandu na guerra Héctor mata a Patroclo, el meyor amigu de Aquiles, esti enfádase y decide volver a la llucha.
Anque cuandu se fala de Troya se piensa immediatamente nel caballu de madera nel que se diz qu'entraron los soldaos griegos escondíos pa abrir les puertes de la muralla, esti episodiu nun se cuenta na Ilíada (que termina enantes de que pasen estes coses), nin na Odisea, otru poema d'Homero que ye la continuación de la Ilíada, sinon na Eneida, escrita pol romanu Virxiliu munchos años dempués.
Hai que decir que la hestoria nun ye namás una narración de los fechos rellacionaos cola llucha. Hai munches descripciones, enforma detallaes; por exemplu, ye famosa la descripción de los barcos de la flota, que dan munches idees sobre los participantes na guerra y sobre aquella dómina en xeneral. Tamién tienen muncha importancia los sentimientos y les pasiones humanes, y tienen un papel perimportante los dioses, que colos sos caprichos influyen na hestoria constantemente y son personaxes tan presentes comu los guerreros.
Hebo muncha discusión sobre munchos aspeutos de la Ilíada. Lo primero, a propósito del autor, porque nun se sabía seguro si Homero yera una presona real o el poema fuera obra de estremaos poetas, tresmitíu oralmente. Anguaño considérase que sí, que Homero esistió y yera un personaxe hestóricu real.
Otra cosa que foi duldosa por munchu tiempu foi si Troya esistió de verdá o non. Na Ilíada fálase de una ciudá asitiada nel Helesponto, y na década de 1870 l'arqueólogu alemán Heinrich Schliemann alcontró na actual Turquía les ruines superpuestes d'una ciudá que güei s' almite que yera la Troya d'Homero. Asina, paez que anque la Ilíada seya ficción, básase en fechos reales y recueye elementos tresmitíos oralmente sobre una guerra que se desendolcó n'aquella zona na dómina en que se ambienta'l poema.
Aristóteles
Aristóteles (en Griegu: Ἀριστοτέλης
Aristotelēs;) (*Estagira, Macedonia, 384 e.C. — †Calcis, 322 e.C.). Foi un de los más grandes filósofos de l'antigüedá y quiciabes de la historia de la filosofía occidental. Inventor de l'anatomía y la bioloxía.
Aristóteles con 18 años entró n'Academia de Platón y ellí siguiría fasta que'l so maestru morriera en 346 e.C., venti años depués del so ingresu.
Al morrer Platón echó dellos años fuera d'Atenes (Acarnea, Mitilene y Macedonia) y torna pa fundar el Liceu o la "escuela peripatética". Pero al morrer Alexandru Magno el xorreciente movimientu antimacedoniu angariyolu a dexar Atenes, y fuxó a Calcis onde finó los sos díes. Tamién nomáu l"'estaxirita" (por vivir cerca d'Estaxira) ye xunto a Platón el gran legáu que nos dexó la filosofía helénica de l'antigua Grecia. 
Aristóteles critica'l calter separtáu de les idees respeutu al mundu sensible (de los sentíos). Mentanto'l so maestru, Platón, afirmaba la esistencia de dos mundos dixebraos (el mundu corpóreu y el mundu de les idees), él afitaba que les idees (qu'él llamaría "formes") taben mecíes colo sensible (materia y forma facíen un conxuntu xuníu). Esta refuga al mundu separtáu de les esencies paez que yera debío a que so pa yera médicu y lu influenciare nes disciplines de ciencies positives, rellacionaes cola esperimentación (yera, en ciertu mou, empirista). Asina ye lóxico la so tendencia a mirar más pal mundu natural, físicu, qu'a un mundu non esperimentable pelos sentíos. 
El so llibru más importante ye'l de la Metafísica onde espón les principales idees sobre lo que ye l'ente y esmolezse na gueta de les causes primeres. El nome que-y punxo, "metafísica", significa en griegu más alló de la física. La ferramienta pa conocer ye la lóxica, siendo l'argumentu lóxicu más importante pa esi fin el siloxismu.
Ún de los esmolecimientos d'Aristóteles yera'l d'aldovinar l'orixe y una desplicación al movimientu. Pensaba él que si daqué camuda ye porque pasa d'un estáu a otru y asina llega a postular la diferencia ente ser "daqué agora", a lo que llama «ser n'actu» y el poder aportar a ser daqué nun futuru, «ser en potencia». Ye dicir, una semiente ye una semiente n'actu, pero ye un árbol en potencia. D'esti mou, el movimientu ocurre cuando daqué pasa de ser n'actu a ser en potencia. 
Tou ente corporeu ta ensamáu de dos principios sustanciales estremaos, la materia y la forma. Siguiendo la teoría de ser en potencia y n'actu, Aristóteles afirma que la materia (la cosa física, l'oxetu corporeu) ta en potencia pa ser daqué, pero la forma que recibe esa materia, esi oxetu, ye ser n'actu. Ye dicir, un vasu ta formáu pola materia (el cristal) y pola forma (forma cilíndrica). La materia primo o primero, ye la mínima sustancia necesario pal cambéu y la forma que recibe col cambéu denomínase forma sustancial. La materia segundo ye una sustancia susceitible de modificaciones accidentales (ye dicir, que nun son necesaries pa que daqué siga siendo daqué), y en casu talu recibiría formes accidentales. 
Asina, Aristóteles creyó resolver el problema del movimientu: el pasu del ente en potencia, al ente n'actu. 
Aristóteles fala de cuatro tipos de causes, dividíes en 2 grupos: 
Un exemplu p'atalantar esto ye pensar por exemplu na estatua de "David" de Miguel Ánxel. La causa "material" sedría'l mármole. La causa "formal" sedría la forma humana. La causa "eficiente" sedría l'autor de la obra, (quien la fizo, Miguel Ánxel. La causa "final o teleolóxica" sedría pa dar prestixu o embellecer. P'Aristóteles la causa "final" ye una de les más importantes, porque pa él too tenía una fin, el mundu, el cosmos, seguía una trayeutoria hacia un fin o meyor dicho, taba siendo atrayío hacia un fin. 
Aristóteles afirma la eternidá del movimientu nel cosmos pero tamién afirma la esistencia del primer motor, que ye la causa del movimientu eternu del cosmos. En xeneral, razona él que tolo que se mueve ye movío por otro, ye dicir, hai un motor que lo mueve. Aristóteles nun almite una desplicación circular (nun desplica un res camentar que l'últimu motor mueve de nuevo al primeru) nin tampoco almite una desplicación en cadena infinita de motores (tampoco desplica camentar qu'hai infinitos motores). Llega a concebir el primer motor inmóvil (motor porque mueve, pero inmóvil porque si ye l'últimu motor nun pue haber otru motor que lu mueva) como causa final. Acaba afirmando que la causa final atrái tol cosmos hacia él, comunicando asina'l movimientu («ye oxetu d'amor o de deséu»). Esti primer motor, causa final, ta nidiamente separtáu del cosmos, ye actu puru (carez de potencies porque nun ye móvil), autosuficiente, inmaterial, polo tanto, ye'l Dios "particular" d'Aristóteles, pa nada hai que pensar que s'asemeya al Dios cristianu. 
La Metafísica ye una ciencia que trata l'ente en xeneral, l'ente en tanto que ye ente. Y según esti analís, el ser pue ser atalantáu de dellos moos, afitando les categoríes de sustancia y accidente. La sustancia ye lo necesario que tien de tener daqué pa ser daqué. Los accidentes son les custiones circunstanciales que tán al rodiu l'ente pero que son prescindibles pa que daqué seya daqué (la sustancia d'un vasu ye'l cristal del que ta fechu, y que seya grande o pequeñu ye accidental, porque eso nun va condicionar que seya o dexe de ser un vasu)
La lóxica estudia les delles formes válides d'argumentar y construyir xuicios colos conceutos que designen al ser y les sos categoríes. La lóxica aristotélica sofítase nel principiu de non contradicción y toma como cadarma básica del razonamientu correutu la del siloxismu (tres premises la última de les cuales, llamada conclusión, síguese de les dos primeres). 
No que cinca al conocimientu, Aristóteles defende que'l conocimientu entama polo sensible (asina damos cola sustancia y colos accidentes), ye dicir, afala l'empirismu como aniciu de conocimientu. Y depués, per aciu de la nuesa razón vamos superando'l nivel de conocimientu animal y astraemos (facemos astraiciones). Per últimu, emitimos xuicios aplicando les categoríes a los conceutos astrautos. 
P'Aristóteles, el fin supremu de toa actividá humana ye la felicidá ("Eudemonismu"). Afirma que'l bien y el fin del ser humanu ha de ser daqué práuticu y realizable. Si lo carauterísticu del ser humanu ye poseer alma racional y perfeccionala, la felicidá ha d'atopase na vida racional mesma. A la escontra de Platón, la vida racional nun ye namás teórica, sinón tamién práutica, poro hai dos tipos de virtúes. Virtúes "intelectives" (les teóriques) como la prudencia, y virtúes "étiques" (práutiques). 
De miente paecía a Platón la política d'Aristóteles subordínase a la ética. Al definir al ser humanu como animal políticu o social conclúi que'l bien supremu o la felicidá namás pue algamase dientro d'una sociedá que tenga como fin el bien común. Aristóteles reconoz tres tipos d'Estáu o organizaciones de la polis: monarquía, aristocracia y democracia. Lo que carauteriza a la democracia ye que tolos ciudadanos participen del poder y tienen los mesmos drechos. L'aristocracia amenorga la participación y los drechos a una minoría y la monarquía a ún solu. P'Aristóteles el réxime por escelencia ye la democracia, pero los otros dos son tamién legítimos mentanto tengan como fin el bien común. Almite que toa mena de gobiernu pue dexenerar hacia la inxusticia, cuando s'abandona l'ideal de bien común.
Guzmán Marqués
Vigulinista pixuatu, formó xunto a Marcos Llope, Elías García y Fonsu Mielgo el grupu de música asturiana Llan de Cubel.
Tarzán
Tarzán ye un personaxe creáu por Edgar Rice Burroughs, qu'apaeció por primera vez na novela "Tarzan of the Apes" en 1914, a la que-y siguieron darréu otros treinta y tres títulos.
Tarzán ye'l fíu güérfanu d'una pareya inglesa aristocrática abandonaos n'África a finales del sieglu XIX. Depués de les sus muertes, Tarzán ye adoptáu y educáu por una banda de monos a los que Burroughs llama "mangani", una especie non conocía pola ciencia, pero con carauterístiques de goriles, chimpancés y los primeros homínidos, incluyendo una forma de llinguaxe primitiva. "Tarzán" significa "piel blanca" en llingua manganí. El so nome inglés ye John Clayton III, Lord de Greystoke.
La educación que recibió dio-y habilidaes físiques considerablemente superiores a les de los meyores atletes "civilizaos", pero tamién heredó un gran nivel d’habilidá mental. Aprendió solu a lleer, utilizando llibros con imáxenes dexaos por so padre y so madre, y alloñándose de la versión de falante inarticuláu popularizada nes películas.
Él sólo vuelve a tener contactu colos humanos nuevamente una vez que yá ye mayor. Nesta dómina visita'l mundu civilizáu, pero refúgalu y retorna a la selva. N'histories posteriores cuéntense otres aventures llevaes a cabu por él, descubriendo civilizaciones perdíes como la de la ciudá de Pellucidar.
Tarzán ye la encarnación moderna de la vieya tradición lliteraria del "héroe criáu por animales". Otros exemplos son Mowgli d'"El llibru de la selva" y "El llibru de la selva 2" escritos por Rudyard Kipling y los fundadores lexendarios de Roma, Rómulo y Remo amamantaos por una lloba. La so historia sofítase nes teoríes non científiques del darvinismu social, que tuvieron la so dómina de gloria nel entamu del sieglu XX y qu'inspiraron la lliteratura popular d'esi tiempu como la de Jack London y Robert E. Howard.
Les sos adaptaciones al cómic fueron bien populares. Dende'l 7 de xineru de 1929, Harold Foster asoleya les primeres histories y los dibuxantes que trabayaron nelles cuando ésti morrió'l 16 de marzu d'esi mesmu añu fueron ente otros Rex Maxon, William Juhré, Dan Barry, etc. Ye Burne Hogarth el que llibrará los meyores episodios de 1936 a 1980.
Fueron munchos, tamién, los personaxes del mundu de los tebeos que s’inspiraron en Tarzán; por orden alfabéticu, los más conocíos son:
Tarzán foi unu de los personaxes de mayor sonadía nel mundu lliterariu. Apaeció en películes, tebeos y programes de televisión. La mayoría de les películes de Hollywood con Tarzán dende la década de 1930 n'adelante, muéstrenlu col so compañeru, el chimpancé Chita. L'escritor de ciencia ficción Philip José Farmer escribió "Tarzan Alive!" (¡Tarzán vive!), una biografía de Tarzán utilizando l'argumentu de que yera una persona real.
Tamién apaez como un personaxe menor nel llibru "Lust", de Geoff Ryman.
Aunque los derechos de "Tarzán de los monos" son de dominiu públicu nos Estaos Xuníos tolos trabayos de Burroughs caltendránse baxo copyright na Unión Europea hasta l'añu 2021, y el nome Tarzán ye una marca rexistrada.
Na ciudá de Tarzana, California Burroughs tenía so casa, y por eso la ciudá foi rebautizada en 1927 con esi nome nel so honor.
Les noveles d'esti autor nunca fueron autorizaes por ERB, Inc. Fueron sacaes de circulación y les copies que quedaben fueron destruyíes.
Silvio Berlusconi
Silvio Berlusconi (29 de setiembre de 1936). Ye un empresariu y políticu italianu ñacíu en Milán. Foi'l primer ministru d'Italia ente ochobre de 1998 y abril de 2006. Cabezaleru del partiu políticu Forza Italia y magnate del grupu de medios de comunicación Mediaset, perdió les eleiciones italianes de 2006 énte'l candidatu del ensame de partíos d'izquierdes, Romano Prodi.
Edgar Rice Burroughs
Edgar Rice Burroughs (Chicago; 1 de setiembre de 1875 - Encino, California; 19 de marzu de 1950) foi un escritor de xéneru fantásticu qu'algamó sonadía poles sos series d'histories de Barsoom (ambientaes nel planeta Marte), de Pellucidar (que tienen llugar nel centru de la Tierra) y, n'especial, pola creación del mundialmente famosu personaxe de Tarzán.
Burroughs vivió munchos años nel suburbiu d'Oak Park, d’Illinois, yera fíu d'un home de negocios. 
Asistió a la "Harvard School" de Chicago onde entró en contactu col mundu clásicu de Grecia y Roma. Tres del so pasu pola escuela marchó a vivir al ranchu del so hermanu onde trabayó dos años de vaqueru. Depués ingresó na "Philips Academy" d'onde lu expulsarían por perezosu. Tres un periodu d'entrenamientu na Academia Militar de Michigan, entró a formar parte del Séptimu de Caballería de los Estaos Uníos y llegó a lluchar contra los apaches n'Arizona pero pronto lu licenciaron al descubrir la so minoría de edá, lo que lu llevó a volver a Chicago y dedicase a una riestra de trabayos diversos non mui bien pagaos tanto allí como n'Idaho.
En 1912, a los 36 años d'edá y baxo'l nomatu de Normal Bean que apaeció impresu como "Norman Bean", asoleyó'l so primer rellatu, "Under the Moons of Mars" na revista "All-Story Weekly", obra pola que cobró 400 dólares. N’ochobre d’esi mesmu añu, esta vez col so nome real, publicó "Tarzan of the Apes" qu'en 1914 asoleyaríase en formatu de llibru.
En 1923 Burroughs creó la so propia compañía, Edgar Rice Burroughs, Inc., y entamó a emprentar los sos propios llibros hasta los años 30. Divorcióse d'Emma, la so primera muyer, en 1934, y casóse cola antigua actriz Florence Gilbert en 1935, ex-muyer del so amigu, Ashton Dearholt, adoptando dos neños. Divorciáronse en 1942. 
Nel tiempu del ataque de Pearl Harbor vivía en Hawai y, durante la Segunda Guerra Mundial fízose corresponsal de guerra pa "Los Angeles Times" a pesar de contar con 66 años de edá, siguiendo'l conflictu nel área del Pacíficu Sur. 
Morrió n’Encino (California), el 19 de marzu de 1950, depués d’escribir casi setenta noveles.
El cráter Burroughs de la superficie de Marte foi bautizáu asina n'honor del creador de Tarzán.
Ruta Real Persa
La Ruta Real Persa fo una antigua carretera construida pol rei persa Daríu I nel sieglu V e.C.. Daríu construyó la carretera pa facilitar les rápides comunicaciones al traviés del so imperiu dende Susa hasta Sardes. Estos correos podíen viaxar 2.699 km en siete díes. L'hestoriador griegu Herodotu escribío: "Nun hai nada nel mundiu que viaxe más aína qu'estos correos perses". L'alabanza qu'Herodotu dedicó a estos mensaxeiros, "nin ñeve nin lluvia nin calor nin escuridá de la nueche torga-ys pa cumplir la xera propuesta cola mayor velocidá", convirtíose nel eslogan oficiosu de Correos.
El percorríu de la carretera reconstruyóse al traviés de los escritos d'Herodotu, de restos arqueolóxicos, y d'otres fontes hestóriques. Escomenzaba nel oeste en Sardes (a unos 96 km al este d'Esmirna na actual Turquía), viaxaba pal este, anguaño nel centru de la parte septentrional de Turquia hacia l'antigua capital asiria, Ninivé (anguañu Mosul, Iraq), dende ellí empobinaba pal sur hacia Babilonia (anguañu Bagdá, Iraq). Cerca de Babilonia, la ruta dixebrábase, una viaxaba hacia'l noroeste y l'oeste cruciando Ecbatana, siguiendo la Ruta de la Seda, la otra continuaba pal este hacia la futura capital persa, Susa (anguañu n'Irán, y hacia el sudeste pa Persépolis.
A causa de que la ruta nun siguía nin el camín más curtiu nin el más fácil ente las ciudaes importantes del Imperiu persa, los arqueólogos creen que les seiciones más occidentales de la ruta pudieran construyise polos reis asirios, yá que la ruta sigui al traviés del corazón del so antiguu imperiu. Los segmentos más orientales (anguañu nel norte d'Irán) coinciden cola mayor ruta comercial conocida. la Ruta de la Seda.
Si qu'asina, Daríu I fixo que la Ruta Real tuviera la reconocencia actual al ameyorar la calzada y coneutar partes estremaes creando un enxeme unificáu, orixinariamente comu un móu rápidu de comunicación pal usu de los mensaxeiros del reinu o "pirradaziš"
L'ameyoramientu de la carretera que fixo Daríu fo de tala calidá que la Ruta siguióse emplegando na dómina romana. Una ponte en Diyarbakir, Turquía, inda sigue emplegándose dende esta dómina.
Euclides dixo, a la suxerencia de Tolomeu I de deprender fácilmente les matemátiques:"Nun hai una ruta real na xeometría". Nún contestu modernu esta frase fo retomada pol inxenieru informáticu Fred Brooks nel ensayu "No Silver Bullet", u caltenía al rodiu de les meyores na informática: "Nun hai una ruta real, pero hai una ruta".
Conseyu de Gobiernu del Principáu d'Asturies
El Conseyu de Gobiernu del Principáu d'Asturies o Gobiernu del Principáu d'Asturies, conocíu popularmente como "el Gobiernín", ye una de les instituciones estatutaries que conformen el Principáu d'Asturies, siendo'l muérganu cimeru colexáu que dirixe la política y l'Alministración que xurde de la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies y que tien asignada la función executiva, pa ser fiel al principiu de división de poderes.
Preside'l Conseyu de Gobiernu'l Presidente del Principáu d'Asturies, quien ye escoyíu pola Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies ente los sos miembros. Ésti al empar escueye a los titulares de les conseyeríes y al vicepresidente, quien puen ser miembros o non de la Xunta Xeneral.
Comunismu
El comunismu, entendíu como organización social y económica, ye una asociación basada na comunidá de los medios sociales de producción y los bienes producíos per aciu los mesmos. A diferencia de lo qu'asocede nel socialismu, el comunismu implica l'abolición de la división del trabayu y polo tanto del dineru.
El comunismu, entendíu como movimientu socio-políticu, ye un conxuntu de corrientes y agrupaciones cuyu prencipal oxetivu hestóricu ye -particularmente, dende l'adopción de la doctrina marxista- la supresión revolucionaria de la sociedá capitalista en tanto última forma de sociedá con clases, y l'establecimientu d'una sociedá socialista como pasu previu a la construcción gradual d'una organización social comunista. Les doctrines de les estremaes corrientes comunistes concasen na necesidá de suprimir la propiedá privada (especialmente la de los medios de producción sociales) y na emancipación del proletariáu como la primer clas oprimida ensin economía propia, negación de toa posible apropiación privada y polo tanto tendiente a desaniciar como clas nuna comunidá comunista.
Debío a la popularidá de la revolución rusa de 1917 y la polarización política ente los rexímenes socialistes y el capitalismu occidental, el Comunismu indentificárase cuasi esclusivamente cola doctrina marxista-leninista. Sicasí, esisten doctrines comunistes (delles previes al marxismu-lenisnismu, otres contemporanies y otres posteriores) como ye'l casu del anarcocomunismu con fundamentu en postures sociobioloxistes (Piotr Kropotkin, Adous Huxley), el comunismu de conseyos de base marxista pero non leninista, el comunismu cristianu premodernu y modernu (Tomás Moro, los Shakers de Manchester, Gerrard Winstanley), el comunismu feudal que llamó l'atención del últimu Marx (los Mir tradicionales rusos, los islleños escoceses de St Kilda), variantes secularizaes del comunismu relixosu milenarista (Gabriel Bonnot de Mably, Morelly) y movimientos non revolucionarios como'l de les comunes hippies y los Kibbutz israelinos, ente otros.
Hai una gran diversidá de formes de comunismu que se foron desendolcando, caún basáu nes ideés de los diferentes teóricos de la política, polo xeneral como adiciones o entepretaciones del marxismu, la filosofía coleutiva de Karl Marx. El marximu-leninismu ye la síntesis de les contribuciones al marxismu de Vladimir Lenin, por exemplu, de cómo un partíu revolucionariu debe ser organizáu, el trotskismu ye la conceición marxista de León Trotsky y el maoísmu ye la entepretación marxista que rializó Mao Tse Tung p'adaptase al contestu político-social de China nesi momentu.
La teoría comunista en xeneral, afirma que la única que puede resolver los problemes esistentes dientro del capitalismu ye que la clas obrera (refiriéndose al proletariáu) que ye'l prencipal productor de riqueza na sociedá y que ye esplotada pola clas capitalista (como se desplica en teoríes como la plusvalía) pa sustituyir a la burquesía como clas dominante y asina establecer una sociedá ensin divisiones de clas haza un socialismu llamáu como entamamientu p'algamar la fase final del comunismu.
El comunismu puru (etapa cimera dempués del socialismu) refiérese a una sociedá ensin clases na que les decisiones sobro qué producir y qué polítiques a siguir correspuenden a tolos ñembros de manera igualitaria, pensando nos intereses de la mayoría de la sociedá coleutiva. Na práutica tolos ñembros tienen igual pesu nel procesu de toma de decisiones, nos ámbetos tanto políticos y económicos. Nel "Manifiestu Comunista", Marx tarabaza un plan de 10 puntos asesorando sobro la redistribución de la tierra y la producción pa escomenzar la transición al comunismu.
Los orixes del comunismu son dicutíos, habiendo hestóricamente grupos y teóricos cuyes doctrines describiéranse posteriosmente como comunistes. Dellos teóricos consideren que les sociedaes de cazadores-recoyedores son una forma de comunismu primitivu, pudiendo amestar a figures hestóriques como Platón y Tomás Moro como defensores de les primeres formes d'esta ideoloxía. El movimientu comunista como se conoz anguaño tomó forma nos sieglos XIX-XX, cuando les revoluciones comunistes tomaron los gobiernos en munchos países, llevando a la criación d'estaos com la Xunión Soviética, la República Popular de China y la República de Cuba.
Nel usu modernu, el términu comunismu ye de cutio emplegáu pa referise a les polítiques d'estos gobiernos, nes sos economíes de planificación centralizada o na propiedá estatal de los medios de producción. Los más d'esos gobiernos basen la so ideoloxía nel marxismu-lenisnismu. Estos gobiernos nun se consideren ""comunistes"" sinón "socialistes" allegando que s'alcuentren nún estáu de transición. Delles, a esti sistema dáse-y el nome de socialismu d'Estáu. Munchos ideólogos comunistes argumenten qu'estos estaos nunca nun fixeron un intentu d'avanzar haza una sociedá comunista, mentes qu'otros afirmenq qu'inclusive nunca nun algamaron el socialismu.
Nos sieglos XX-XXI, la democracia llevó a que munchos gobiernos inspiraos nel comunismu foren escoyíos n'otres partes del mundu, como Bolivia y Venezuela. Anque'l comunismu ye una fuercia política influyente, anguaño yelo muncho menos de lo que lo yera en gran parte del mundu nel sieglu XX. Entá hai movimientos comunistes influyentes, venceyaos a movimientos socialistes en munches partes del mundu, especialmente nel sur d'Asia y Llatinoamérica. Dende la crisis económica de 2008 hebo un resurdimientu del interés na teoría comunista, sobremanera nes teoríes de Karl Marx.
Nel esquema del materialismu hestóricu, el comunismu ye la idea d'una sociedá llibre de la enayenación y de la división, onde la humanidá ye llibre de la opresión y la carura. Una sociedá comunista nun tendría dengún gobiernu, estáu o divisón de clas dala. Na teoría marxista, la dictadura del proletariáu ye'l sistema intermediu ente'l capitalismu y el comunismu, cuando'l gobiernu ta nel procesu de cambiar la propiedá privada a una propiedá coleutiva. Delles, na ciencia política, el términu "comunismu" ye emplegáu pa referise a estaos comunistes, una forma de gobiernu na cuala l'estáu funciona baxo un sistema unipartidista y declara la llealtá al marxismu-leninismu o semeyante.
Karl Marx vio'l comunismu primitivu como l'estáu orixinal cazador-recolector de la especie humana del que ceo surdió'l comunismu. Pa Marx, namái dempués de que la humanidá foi quien a producir escedentes (y de que dellos ñembros de la sociedá s'apropiaron d'éllos), desendolcose la propiedá privada y l'Estáu.
Desígnase con esta espresión a toles doctrines premarxistes, que con munchísima diversidá, puédeseles englobar como utopíes sociales qu'abogaben pola propiedá coleutiva (a diferencia d'un réxime de propietarios iguales) y la igualdá total (incluyendo toles necesidaes) de tolos productores. Tales doctrines primitives resolvíen el problema de les rellaciones del individuu cola sociedá al traviés de les «sociedaes d'iguales», que bien podía ser una comuña, l'Estáu, etc.
Tales doctrines desenrrolláronse na Época Clásica y na Edá Media. Un exemplu de comunismu igualitariu ye l'implantáu n'Esparta por Licurgos tamién designáu como "comunismu militar". Esti gobierni namái consideraba como «iguales» a los ciudadanos de la "polis", ya que caltenía un réxime esclavista.
Otru exemplu de ciertes doctrines comunistes nún marcu antiguu son les propuestes por Platón en La República; Sicasí, el gobiernu yera pragmáticamente lleváu por una aristocracia de filósofos.
El comunismu como tradición política y ideolócica surde a partir del sieglu XVIII afaláu poles fuertes contradicciones sociales n'Europa. Pel gobiernu del Directoriu (1795-1799) na Francia revolucionaria François-Noël Babeuf lleva a cabu la "Conjuration des Égaux" ("Conspiración de los iguales"), la primer aición revolucionaria llevada a cabu en nome d'una ideoloxía comunista. El babuvismu proponía l'abolición de la propiedá privada, la instauración de la propiedá comunitaria p'asegurar la única y vera igualdá, non sólo política, sinón tamién económica. El movimientu, ye nidio, foi xabazmente reprimíu, si bien el so pensamientu resistió'l pasu del tiempu y enxendró la mayoría de los comunismos posteriores.
Dominique de Villepin
Dominique Marie François René Galouzeau de Villepin (Rabat, Marruecos, 14 de payares de 1953) ye un políticu, diplomáticu y escritor de Francia, Primer Ministru dende'l 31 de mayu de 2005, aunque desenvolviera dellos cargos de responsabilidá al llau de Jacques Chirac, al que ta xuníu políticamente dende la década de 1980.
La so rellación con Chirac féxo-y xubir puestos nel partíu de centru derecha francés UMP, sicasí, nun algamó relevancia pública internacional hasta que foi nomáu Ministru d'Asuntos Esteriores, cargu dende'l que defendiera la oposición francesa a la invasión d'Iraq en 2003.
Mitoloxía asturiana
Conozse como mitoloxía asturiana al conxuntu de creencies populares y mitos propios d'Asturies. 
Pola mor de les carauterístiques xeográfiques y climátiques d'Asturies, col pasu del tiempu anició equí una mitoloxía propia, enfilada con otres mitoloxíes de la fastiella cantábrica, anque estremada y marcada pol devenir de la cultura y los pueblos asitiaos nesta tierra.
Posiblemente la mitoloxía asturiana nació nun principiu de les telixones de los primeros pueblos qu'habitaron Asturies, a los que se-yos supón una relixón de calter animista. Llueu la celta celtificación de los pueblos astures, tresformaría estos mitos p'amoldalos al so mou de percibir el mundu. Lo mesmo ocurriría dempués cola romanización, retocándolos y faciéndolos afayaizos a la cultura dominante. Tamién los visigodos, anque yá romanizaos cuando aportaron a Asturies, traxeron los sos mitos xermánicos y nórdicos ensin llugar a dubies. Los caberos retoques daríense pocu a pocu a la par que la Ilesia católica introducíase na sociedá.
Xana ye'l nome que se-y da n'Asturies a la ninfa. Les xanes n'Asturies tan perlligaes a les fontes y saltos d'agua. Nel mitu normalmente guarden ayalgues debaxo les agües. Representada como una moza de tremenda guapura, de rasgos nórdicos, ye decir, roxa y de güeyos claros, péinase nes orielles de les fontes o saltos d'agües con peines d'oru, esperando a incautos caballeros pa embruxalos colos sos encantos y promeses d'ayalgues. Nel mitu normalmente viven soles, anque nes nueches de San Xuan axúntense en grupos y baillen en coros al son del cantar de los ventolinos. Casique siempre son curiaes por cuélebres.
Les ayalgues o chalgas son les riqueces enterraes o escondíes n'otres dómines. Anque tamién se conoz per esi nome a una muyer mortal que sufre un fechizu, siendo condenada a vivir nuna cueva o torcu enllenu d'oru, xemes y obxetos preciosos, curiaes al igual que les xanes por cuélebres. El fechizu col que se ven condenaes dótales tamién de ciertos poderes sobrenaturales como'l de podese entender colos animales y plantes. Pa fender el fechizu, un home debe da-y muerte al cuélebre que la curia. Si ye quien a ello, la moza encantada tórnase de nuevu humana y casaráse con elli, entregándo-y tamién l'ayalga que curiaba.
El cuélebre ye una culiebra xigantesca que curia ayalgues o a les xanes. Como son inmortales col pasar de los sieglos les escames vuelvense-yos tremendamente grueses ya incaltriables, y salen-yos esnales d'esperteyu, asemeyándose mas a un dragón qu'a una culiebra. Nun suel movese munchu del sitiu que curia y cuandu lo fai ye pa devorar ganao o a los homes. Nes hestories de cuélebres más conocies suel matase dándo-y de comer una piedra ferviendo, o con una fogaza de boroña enllena d'alfileres. Otru mitu rellacionáu col Cuélebre ye'l de la “piedra del Cuélebre”: dizse que seyes culiebres axúntense al cuélebre y les babes de toos ellos al endurecese formen esa piedra, que cura delles enfermedaes.
Tamién conocíu nel occidente como "reñubeiru" o "Xuan Cabritu", ye'l ser que guiya les ñubes y les tormentes. Represéntase como un home con barba pertupía, que viste pelleyos de chives y un sombreru d'esnala ancha. Pue ser terriblemente dañín coles persones escentellando praos y semaos, si bien pue ser perbeneficiosu colos que lu ayuden. El mitu cuéntanos que vive n'Exiptu na ciudá del gritu. Nuna ocasión vieno a Asturies montáu nes ñubes, teniendo la mala suerte de cayer a la tierra. Pidió abellugu pero naide-y lu daba. Entrada la nueche, un probe aldeanu apiadándose d'él, agospiándolu en casa. En gratificación, tolos los años regaba-y bien los güertos, enantándolos. Años depués, esti campesín tien qu'efectuar un viaxe perlloñe a Exiptu, al enterase de que la so amada depués de tantos años d'ausencia decide casase con otru. L'aldeanu pide-y ayuda al nuberu, que lu monta entós mesmu nuna ñube, llegando a tiempu pa impedir la boda. Nos pueblos, pa evitar la llegada del nuberu, tocábense les campanes de la ilesia.
Nada tienen que ver colos musulmanes que s'asitiaron n'Asturies, sinón que son una raza de seres máxicos que vivíen n'Asturies dende'l principiu de los tiempos, que por una razón desconocida viéronse obligaos a vivir embaxo la tierra, exerciendo l'oficiu de la minería, la metalurxia, la orfebrería o simplemente xugando a los bolos. Son los construtores de los dólmenes y de los castros y debido al so mou de vida tienen grandes ayalgues protexíos por cuélebres o por fechizos. En rara ocasión salen al exterior, a nun ser pa recoyer comida, y solu lo faen al atapecer, pela nueche o en díes perseñalaos comu pue ser la nueche de San Xuan. Nun suelen entemecese colos humanos, a nun ser n'alcuentros casuales.
Ye ún de los personaxes mas conocios de la mitoloxía asturiana. Ye un home pequeñu que tien la manzorga afuracada, viste traxe y gorru colloráu. Vive nes cases y ye abondo enredón, llegando a ocasionar grandes estrozos. Causa graves trestornos na vida familiar n'aquelles cases qu'habita, xeringando al ganáu, azotando coses al suelu, impidiendo que les persones duerman pela nueche, etc. Ensin embargu, si se trata bien, y siempre y cuandu tea de bon humor, el trasgu pue arrecaldar y llimpiar les cases, anque suel ser mas dañín que benefactor. Ye tal la molestia que causa que dalgunes families tienen de mudase. Ye perdificil de toes a toes desfacese d'él, acompañando normalmente a la familia na mudanza, suel anunciase diciendo “yo tamien ando de casa mudada”. Hai varies maneres, según el mitu, de desfacese d'él. Ún ye encarga-y que traiga agua nún paxu, manda-y recoyer grana de cebada cola manzorga o que torne un pelleyu de castrón prietu en blancu. Al nun poder facelo marcha avergonzáu. El mitu del trásgu ta emparentáu a lo llargo del mundiu con otros, como puen ser los leprechaun o los boggie. El trasgu vendría ser una personificación folclórica del fenómenu poltergeist na cultura tradicional astur.
Según los testimonios recoyíos pol etnógrafu Alberto A. Peña, el sumiciu nun ye un ente con aspectu físicu concretu. Asóciase colos despistes y les desapaiciones d'oxetos, siendo perhabitual n'Asturies oyer la expresión “llevolo'l sumiciu” o “paez obra del sumiciu”.
El busgosu ye un ser mitolóxicu que vive nes biesques. Tien el pelo trupu, les pates tienles de castrón, igual que los cuernos que posee na tiesta, el torsu y los brazos, mesmo que’l rostru, son humanos. Esisten dos mitos del busgosu: ún nel oriente, que s’asemeya más al mitu cántabru, onde'l Busgosu ye un benefactor qu'empobina a los pastores pel bon camín cuando se pierden o echa un gabitu pa iguar les cabañes de les brañes. El otru mitu, mas espardíu pel occidente d’Asturies, diz que’l Busgosu ye’l señor de la viesca y de tolo qu’habita n'ella. Ye enemigu sangrín de los lleñadores y cazadores. Probablemente esti mitu fuese introduciu polos ferreros vascos asitiaos n’Asturies nel sieglu XVII, anque otros estudiosos del tema consideren el mitu autóctonu.
El Diañu Burllón normalmente ta representáu cola figura del caballu, anque pue tresformarse n’otres criatures como’l castrón ya incluso como un ser humanu. Nun suel ser dañín pa los humanos, normalmente solo gasta bromes pesaes. Anque nun ye escesivamente dañín coles persones, adórenlu les bruxes del oriente y centru d’Asturies y representa al castrón y al diañu. El mitu del Diañu Burllón ta perdifumináu, igual pol usu que d’esti mitu fexo la Ilesia, que lu usó como tema exemplarizante de mou que les sos victimes yeren persones de mala vida, como borrachos o probones.
El Pesadiellu ye un personaxe que naide vio enxamás, pero sí se sufrieron los sos efectos. Quien lu sufre siente una presión estrema en cuerpu que-y afuegu mientres duerme, y debe recurrir a rezos pa desfacese d'él. Otra hestoria cuéntanos que se presenta peles nueches como una manona peluda que pasa pela cara de los durmientes.
Los Ventolines son rapacinos mui pequeños, anque dacuando puen vese. Floten nel aire y nos rayos de la lluna son guapos. Lleven los sospiros de los amantes nel aire y duermen a los neños cola harmonía de les sos voces, tamién lleven l’ultimu adiós de los pas a los sos fios que tán lloñe. Na nueche de San Xuan canten a les xanes pa que baillen. Según espertos contemporáneos, los ventolinos son creaciones del romanticismu rexonalista asturianu de fin del sieglu XIX y entamu del XX.
Primos-hermanos de los Ventolinos son duendes de la mar, son extremadamente pequeños y visten un traxe d’algues, lleven bígaros que -yos dan les serenes, a cambiu de collares de flores, polo qu’en ocasiones salen a tierra a recoyer diches flores. Existen dos clases d’espumeros:los morenos, que tienen güeyos perrellumantes polo que suelen ponese delantre de los barcos en díes de nublina pa llevalos a puertu. Los otros espumeros son roxos, éstos salen a tierra firme pa metese nes cases de los mariñanes, pa lleva-yos noticies d’estos a les sos families o viceversa.
Les serenes son metada muyeres metada pexe, viven na mar y nos ríos cantando cantares preciosos. Anque solo quieren face-yos a los mariñanes el viaxe más agradable, n’ocasiones los mariñanes queden fechizaos por esos cantares y estrellen los sos barcos encontra les costes. Nel Franco (población del occidente de Asturies), hai dellos mitos del Home marin, que ye una serena de sexu masculin.
Les Llavanderes son muyeres vieyes y mayuques que llaven ropa nos ríos pela nueche, nun-yos presta que les miren. Poro, si daquién les ve puen afogalu en ríu. Dalgunes tienen una parte positiva al echar un gabitu apagando fueos nes viesques desviando'l cursu del ríu.
Ye un ser tenebrosu, representau en forma de muyer vieya que peles nueches entra nes cases a chupa-yos la sangre a los neños. Tien un solu colmillu col que muerde a les sos víctimes.
Esti personaxe rapta a los neños y enxamás apaecen. Otru personaxe emparentau ye Xuan Canas que vive nes pozes de los ríos y si dalgún neñu pasa per ehí, ráptalu y escuendelu pa siempre en fondu del ríu. Esti papon ta casau con una bruxa llamada Aipau Dife que llera medio tonta.
Ye una retafila d’animes qu'anuncien la muerte d'una persona. Normalmente ta formada por antiguos conocios del moribundu qu’efectuaron el viaxe enantes qu'elli. Lleven güesos prendios, a mou de círios, y sudarios blancos y en delles versiones del mitu tamién la caxa'l muertu pa carretar l'ánima del futuru difuntu. La misión de la Güestia nun ye infundir medrana a los vivos, sinon solo de servir de porteadores del ánima del difuntu. Anque nun son peligrosos si un vivu por error o despiste s'atopa cola Güestia y los toca sufriría la muerte tamién, polo que pa defendese n’esti casu había de facese un círculu en suelu y metese dientro.
El carru la muerte ye un carru que vuela pelos cielos asturianos a la gueta de moribundos pa recoyer el so anima, en dalgunes hestories cuentase que de él baxa la Güestia. N’otres hestories el carru va pelos caminos con ruedes de llexa pa nun ser oyios, suel empobinalu l’ultimu falleciu de la parroquia, parando enfrente la casa del moribundu y diciendo la siguiente frase “sali fulanu qu’equí lu busquen”
El Güercu ye l’apaición a una persona d’un futuru difuntu, normalmente de lo so familia. Cuando'l que vio'l güercu d'una persona comenta que vio a dicha persona anantes, ye cuando daquién lu contradiz diciendo-y que ye imposible, pues esi al que vio acababa de morrer hai poco tiempu. El güercu pue considerase una anuncia de muerte o una despedía silenciosa del difuntu.
La curuxa si se posa o ronda la casa d’un enfermu, significa que esti enfermu va morrer. La curuxa ye tamién una de les figuraciones de la guaxa. (otra hestoria cuenta l’apaición nel pueblu d’un perru prietu que naide vio antes, que para delantre de la casa d’un enfermu y ponse a aullar, ronda la vivienda hasta’l fallecimientu del enfermu y llueu acompañalu hasta qu’esti recibe sepultura, desapaiciendo llueu pa siempre).
Les bruxes yeren muyeres qu'entregaben l'alma al diañu al enfotu de poder facer fechizos y agüeyamientos. Solíen emplegar los llibros grimorios, compendios de nigromancia, siendo’l más popular el llibru de San Ciprián, mas conociu como’l ciprianillo, anque usaben munchos otros tamién. La nueche del 31 d’abril, les bruxes iguaben un ungüentu qu'esfregaben peles ingles permitiéndo-yos volar n'escobes a estremaos llugares d'Asturies y del mundu pa realizar los aquelarres. Les bruxes del oriente practicaben un aquelarre dirixíu pol Diañu, finando esti nuna orxía. Llueu empobinábense coles escobes al aquelarre de Sevilla. Les bruxes del occidente asturianu celebraben los aquelarres n’honor del diañu Astarot.
Igual que n'otres cultures del mundu, n'Asturies pueden alcontrase histories que falen d'homes que per aciu de daqué maleficiu viéronse condergaos a tresformase en llobos y a vivir como aquellos animales. La maldición del licántropu n'Asturies suel ser consecuencia de conductes carnívores censurables: bien porque l'infeliz nun observara la prohibición de comer carne en Cuaresma o bien pola so fartonería que dexa ensin ración de carne a los sos familiares que lu recriminen formulando un "asina te volvieses llobu pa que te fartuques bien de carne". Poro, la victima entama'l tránsitu protéicu d'home a llobu, tresformándose dafechu nesti animal, y viviendo baxo esa forma durante siete años.
Quini
Enrique Castro González (Uviéu, Asturies, 23 de setiembre de 1949), más conocíu como Quini, ye un ex-futbolista asturianu que xugó nel Real Sporting de Xixón y nel FC Barcelona, ganando 7 veces el troféu al máximu goleador de la lliga. 
Enrique Castro González, Quini, nació en 1949 n’Uviéu aunque de bien neñu treslladóse a vivir a Avilés, onde entamó la so carrera como futbolista nel Club Deportivo Ensidesa. Más tarde ficharía pol Real Sporting de Xixón y años depués pol FC Barcelona. 
Xugaba como delanteru centru, siempre col numberu 9 na camiseta, y destacaba pola so capacidá goleadora. Ye unu de los grandes goleadores de la historia del fútbol español, destacando’l so remate de cabeza qu’executaba con maestría, teniendo nel so poder el récord de ser el máximu goleador de la lliga (Pichichi) en siete ocasiones, cinco en primera división y dos en segunda. Llegó a xugar 448 partíos na categoría cimera del futbol español, nos que marcó 218 goles.
Nel Sporting formó parte d’un tripleta atacante mítica na historia del Club: Megido, Quini y Churruca. A la que más tarde s’incorporaría otru de los grandes futbolistes del equipu xixonés: Ferrero.
El 1 de marzu de 1981 foi protagonista involuntariu d’un fechu que cutió con fuerza al mundu del futbol. Siendo'l delanteru centru del FC Barcelona, y unu de los xugadores más queríos d’España, foi secuestráu hores depués d’un partíu de Lliga, nel que Quini marcara tres goles nel Camp Nou al Hércules d’Alicante. El secuestru duró 25 díes y franció la marcha trunfal d’un Barcelona que marchaba al frente destacáu de la Lliga y acabó perdiéndola al un poder superar el trauma que supuso pa los sos compañeros. 
Foi lliberáu’l 25 de marzu de 1981 nuna espectacular operación de la Policía Nacional, que lu rescató d’un zulu allugáu nos baxos d’un almacén de Zaragoza. Como anécdota, cabe señalar que, la mesma tarde de la so lliberación, la seleición española de fútbol, de la que Quini yera habitual, xugaba un partíu contra Inglaterra nel estadiu de Wembley, en Londres. El resultáu foi de 1-2 a favor del combináu español que yera la primera vegada que derrotaba a la seleición inglesa nel so propiu país.
Pocos díes depués de la so lliberación, Quini tornó a los entrenamientos y tuvo fuerces p’acabar la temporada siendo’l máximu goleador de la Lliga (Pichichi) y pa collaborar activamente a que’l Barcelona ganase la Copa del Rey d’esa temporada. Na final, Quini marcó dos goles precisamente al so ex-equipu, el Sporting de Xixón, al que’l Barcelona derrotó por 3 a 1 nel estadiu Vicente Calderón de Madrid.
Col FC Barcelona, nel que coincidió con xugadores de la categoría de Maradona, Bernd Schuster , Allan Simonsen, "Lobo" Carrasco, Marcos, Migueli o José Ramón Alexanko, algamó cuatro títulos más, ente los que destaca la Recopa d’Europa de la temporada 1981-1982.
Retiróse de la seleición tres el Mundial d’España '82 depués de xugar 35 partidos con ella y marcar 8 goles. 
En 1984 abandonó el Barcelona pa volver al Sporting de Xixón, onde xugó les tres últimes temporaes de la so carrera.
Anguañu fai funciones de delegáu del Sporting. Yera hermanu del que fuera porteru del equipu xixonés nos años setenta y ochenta, Castro, que falleció afogáu al rescatar a dos neños en peligru na playa cántabra de Pechón
Día de gües
El día de gües ye una midida de superficie d'usu rural. Equival aproximadamente a 1.250 metros cuadraos, anque tamién se dan casos nos que la equivalencia ye d'aproximadamente 1.800 metros cuadraos. Emplegábase enforma nes transacciones de finques y sigue siendo la referencia de superficie habitual en munches zones d'Asturies, sobremanera cuando se fai referencia a finques y montes de muncha estensión.
El so orixe ta na equivalencia cola superficie de tierra que ye capaz a llabrar una pareya de gües nun día.
Busgosu
El bugosu ye un personaxe de la mitoloxía asturiana, y d'otres de la fastiella cantábrica.
El busgosu ye un ser metá home metá castrón. Tien tupida cabella, les sos pates son de castrón al igual que los cuernos que tien na tiesta. El torsu y los brazos, al igual que'l so rostru, ye humanu. Viste con traxe y sombreru verde. Esisten dos mitos, unu nel oriente, el cualu aseméyase más al mitu cántabru, onde'l busgosu ye benefactor y guía a los pastores cuando se pierden, o echa un gabitu pa iguar les cabañes de les brañes. L'otru mitu, más espardíu nel occidente d'Asturies, diz que'l busgosu ye'l señor de la viesca y de tolo qu'habita nella. Ye enemigu encarnizáu de los leñadores y cazadores. Probablemente esti mitu fuera introducíu polos ferreros vascos afitaos n'Asturies nel sieglu XVII, magar qu'otros estudiosos del tema considérenlu un mitu llariegu.
Cuélebre
El cuélebre ye un personaxe de la mitoloxía asturiana con forma de dragón-culiebra con ales. 
Ye una culiebra xigantesca que curia ayalgues o a les xanes. Como son inmortales en pasando los sieglos les escames vuelvense-yos tremendamente grueses ya incaltriables, y salen-yos nales d'esperteyu, asemeyándose mas a un dragón qu'a una culiebra. Nun suel movese munchu del sitiu que curia, cuandu lo fai ye pa comer ganao o a los homes. Nes hestories de cuélebres más conocies suel matase a esti dándo-y de comer una piedra ferviendo, o con una fogaza de boroña enllena d'alfileres. Otru mitu rellacionáu col cuélebre ye'l de la «piedra del cuélebre», dizse que seyes culiebres axúntense al cuélebre y les babes de toos ellos al endurecese formen dicha piedra; esta piedra cura ciertes enfermedaes.
La figura del Cuélebre ta espardía per tola xeografía asturiana, cásique siempres rellacionao con cueves y fontes; en Mestas de Con (Cangues d'Onís) esisten tres cueves muy próximes conocíes como "Cueves del Cuélebre"; tamién cerca de Cuerres (Cangues d'Onís) esiste'l Pozu del Cuélebre. Nun son pocos los llugares que lleven el nome como complementu de fonte, o de ramada; asina, en Sobrefoz, esiste la "Ramada del cuélebre", pues dizse que (pol aspeutu del llugar) perellí baxó'l Cuélebre dexando'l rastru propiu d'un "ramu" que s'arrastra pa tresportar daqué -como narria-. Más cueves col nome, o que se diga que nelles vive'l Cuélebre alcontrámosles en Saliencia (Somiedu), Uviéu, o Brañaseca (Cuideiru) 
Más nomes de llugar: "prau del Cuélebre" en Xienal (Quirós), y braña de Valdecuélebre (Somiedu), cerca de Barrio (Teberga) hai Cuevafrás:
Sumiciu
El sumiciu ye un personaxe de la mitoloxía asturiana.
Ye menos conocíu que'l Trasgu, pero al igual qu'esti, ye un duende llariegu. Se-y asocia colos despistes y les desapaiciones d'obxetos, siendo perhabitual n'Asturies oyir la expresión «llevolu'l sumiciu» o «paez obra del sumiciu». Ye d'un tamañu sumamente pequeñu o dafechu invisible, ya que nun se-y suel ver.
Mitoloxía
La mitoloxía ye'l conxuntu de lleendes y mitos englobaos dientro d'una mesma tradición, pueblu, cultura o relixón.
Metru cuadráu
Un metru cuadráu ye, por definición, l'área encerrada nun cuadráu onde los sos llaos miden un metru de llargu. Ye la unidá d'área nel Sistema Internacional d'Unidaes.
Un metru cuadráu equival a:
Pi
En matemátiques y xeometría, π (pi) ye la rellación ente la llonxitú de la circunferencia y el so diámetru. Ye un númberu trescendental, lo que significa que nun ye la raíz de ningún polinomiu non nulu de coeficientes enteros.
Alternativamente, π pue ser definíu como l'área d'un círculu de radiu 1, o como'l menor númberu x positivu tal que sen (x) = 0. 
La notación cola lletra griega π foi popularizada pol matemáticu Leonhard Euler.
El valor de pi truncáu a 100 posiciones decimales ye:
π = 3,1415926535 8979323846 2643383279 5028841971 8939937510 5820974944 5923078164 0628620899 8628034825 3421170680
En Xeometría: 
En Probabilidá:
N'Analís matemáticu:
Amás, π tien varies representaciones como fracciones continues:
Por mor de la natura trescendental de π, los cálculos han facese con aprosimaciones más o menos precises. Normalmente tómense los valores 3,14 y 22/7, que s'estremen del auténticu valor nun 0,05%. Los físicos ya inxenieros suelen tomar 3,1416 como aproximación (cinco cifres significatives) o inclusu 3,14159 (seis cifres significatives) pa obtener una mayor precisión de la circunferencia.
Esiste otra fracción qu'aproxima π: 355/113. Ye fácil de memorizar, porque tien dos unos, dos treses y dos cincos, y la precisión (7 cifres significatives) ye notable.
Nel sieglu XX e.C. los babilonios utilizaron l'aproximación 25/8 y los exipcianos (16/9)(=3.16049...) que yera una aprosimación abondo bona. Nun foi fasta'l sieglu III e.C. cuando s'utilizó una meyor aproximación: haza'l 250 e.C., gracies a un métodu consistente n'encuadrar un círculu por dos polígonos, Arquímedes obtuvo: 223/71 < π < 22/7 (3.1408... < π < 3.1428...), o seya, dos decimales esautos.
N'Oriente Mediu en 1429, Al-Kashi calcula 14 décimales de Pi. En 1596, siempre con métodos xeométricos, l'holandés Ludolph van Ceulen calcula 20 decimales, depués 34 en 1609. Taba tan arguyosu de la so fazaña (a la que-y consagra una bona parte de la so vida) que pidi que'l númberu seya escritu sobre la so tumba. 
Darréu, gracies al desarrollu del Analís matemáticu nel sieglu XVII, particularmente les sumes y productos infinitos, el cálculu de decimales de Pi xorrez. Por exemplu, Isaac Newton calcula 16 decimales en 1665, John Machin 100 en 1706. Haza 1760, Euler calcula 20 decimales nuna hora (comparaos colos 14 decimales obteníos por Van Ceulen en más de 10 años de cálculos).
El matemáticu eslovenu Jurij Vega calcula en 1789 los 140 primeros decimales de π de los cuales 137 yeren correutos. Esi recor durará más de 50 años. Él ameyorará la fórmula que John Machin topara en 1706 y el so métodu ye mencionáu siempre a día de güei. 
El matemáticu William Shank dedica 20 años de so vida a calcular los decimales de Pi. Llega a calcular 707, pero solo los 528 primeros yeren correutos. Anque'l so error nun foi detectáu fasta 1945.
El cálculu de decimales de Pi entusiasma nel sieglu XX, cola apaición de la informática: 2037 son calculaos en 1949 pola calculadora americana ENIAC, 10.000 decimales en 1958, 100.000 en 1961, 1.000.000 en 1973, 10.000.000 en 1982, 100.000.000 en 1989, y 1.000.000.000 el mesmu añu. El recor d'anguañu ye del añu 2004 nel que foron quien a sacar 1,3511 billones de cifres decimales per aciu el usu d'un supercomputador Hitachi que llegó a trabayar namái 500 horas pa facer el cálculu.
Delles aproximaciones hestóriques de π:
Ye posible obtener un averamientu al valor de π de forma xeométrica. De fechu, yá los griegos intentaron obtener ensin ésitu una solución esacta al problema del valor de π per aciu del empleu de regla y compás. El problema griegu conocíu como cuadratura del círculu o, lo que ye lo mesmo, obtener un cuadráu d'área igual al área d'un círculu cualquiera, lleva implícitu'l cálculu del valor esactu de π.
Una vez demostrao que yera imposible la obtención de π per aciu del usu de regla y compás, desendolcáronse dellos métodos aproximaos. Dos de les soluciones aproximaes más fachendoses son les debíes a Kochanski (usando regla y compás) y la de Marcheroni (emplegando únicamente un compás).
Dibúxase una circunferencia de radiu R. Dientro d'ella inscríbese un hexágonu y tómase'l triángulu OEG. Trázase una paralela al segmentu EG que pase por A, prolongándola hasta que se corte col segmentu OE, obteniendo D. Dende'l puntu D y sobre esi segmentu trespórtase 3 veces el radiu de la circunferencia y obtiense'l puntu C. El segmentu BC ye aprosimadamente la mitá de la lonxitú de la circunferencia.
Demostración (suponiendo R = 1)
formula_11
formula_12
formula_13
Sustituyendo na primera fórmula:
formula_14
Desendolcáu por Lorenzo Mascheroni, dibúxase una circunferencia de radiu R y dientro d'ella inscríbese un hexágonu. El puntu D ye la intersección de los arcos de circunferencia A'B con centru en A' y l'arcu AC con centru n'A. El puntu E ye la intersección del arcu BD con centru en B cola circunferencia. El segmentu AE ye aproximadamente un cuartu de la lonxitú de la circunferencia
formula_15 formula_16
formula_17
Pol teorema de Ptolomeo nel cuadriláteru ABEB'
formula_18
formula_19
Usagi Yojimbo
Usagi Yojimbo (qu'en xaponés significa “coneyu guardaespaldes”) ye una serie de cómic creada pol dibuxante Stan Sakai.
Orixinalmente, Usagi y otros personaxes de la serie diben a ser humanos n'histories feches sobre la vida del famosu guerreru Miyamoto Musashi. Sin embargo cuando Sakai taba distraídamente faciendo garabatos, dibuxó un coneyu coles oreyes ataes. Sakai amplió aína la so idea y foi dando vida a un universu de personaxes que diríen acompañando a la so nueva creación nes sos aventures pel Xapón feudal. 
Les peripecies d'esti coneyu samurái tienen llugar nel Xapón al entamu de la dómina Edo (principios del sieglu XVII). L'héroe ye un ronin (samurái ensin señor), Miyamoto Usagi, que caleya pel país en "shogyusha" (pelegrinaxe guerreru), alquilando los sos servicios de guardaespaldes. El personaxe d'Usagi tuvo inspiráu en Miyamoto Musashi, y l'ambiente de les histories ta influenciáu poles películes del realizador Akira Kurosawa, asina como los personaxes d'historieta "Groo the Wanderer" and "Lone Wolf and Cub".
Los llibros tán formaos por aventures curties, con una historia más llarga como trama de fondu. Les aventures tienen los sos pegoyos munches veces nel folklore y les tradiciones xaponeses, incluyendo n'ocasiones criatures mítiques locales. L'arquiteutura, los vestíos, les armes y toa una riestra d'obxetos son dibuxaos respetando fondamente l'estilu de la dómina. Asina podemos atopar dellos elementos d'arte o d’artesanos xaponeses, como los cometes, sables, o la cacía. Asina Usagi recupera accidentalmente la posesión de la espada lexendaria Kusanagi nel cursu d’una de les sos más llargues aventures.
Usagi fizo la so primera aparición na antoloxía "Albedo Anthropomorphics", depués na serie del editor Fantagraphics Books « "Critters" », anantes de tener la so propia serie. Nos Estaos Uníos, la serie foi asoleyada por tres editoriales diferentes : Fantagraphics (volumen 1 ; 38 númberos más un "especial de verano" y cuatro "especiales en color"), Mirage Comics (volumen 2 ; 16 númberos), y Dark Horse Comics (a partir del volumen 3), con quien sigue publicándose anguaño. N'España vien asoleyándose cola editorial Planeta de Agostini.
Arriendes d’ello, Stan Sakai realizó una serie derivada llamada “Space Usagi” que retoma los personaxes de la serie orixinal tresportaos a un mundu futurista, pero asemeyáu en numberosos puntos al Xapón feudal.
Usagi tamién fizo delles apariciones nes aventures de Les Tortugues Ninja (nel cómic, los dibuxos animaos y los xuguetes), igualmente les tortugues tamién apaecieron nes aventures del coneyu. Un proyectu d'adaptación de “Space Usagi” en dibuxos animaos tuvo en marcha, pero'l fracasu de "Bucky O'Hare and the Toad Wars" fizo que s'abandonara.
Invitáu pol Salón Internacional del Cómic que se celebra añalmente en Xixón, l'autor d'Usagi Yojimbo, Stan Sakai, tuvo presente na edición del añu 1999, participando nuna sesión de firmes y nuna charra col públicu que posteriormente sería recoyida na revista El Wendigo. Tornaría Sakai a participar nel Salón xixonés del añu 2007.
Condottiere
Los condottieri (en singular "condottiero)" yeren capitanes de tropes mercenaries al serviciu de les ciudaes-estáu italianes dende finales de la Edá Media hasta mediaos del sieglu XVI. La palabra condottiere vien de condotta, que designaba'l contratu ente'l capitán de los mercenarios y el gobiernu que se valía de los sos servicios.
Los condottieri consideraben la guerra como un arte. Buscaben riqueza, fama y tierres pa sí, y nun taben lligaos por llazos patrióticos a la causa que defendíen. Yeren famosos pola falta d'escrúpulos, y podíen cambiar de bandu , hasta en mediu de la batalla si alcontraben quien -yos pagare más.
Los primeros "condottieri" foron mercenarios estranxeros, principalmente alemanes, pero nel sieglu XV yeren casi toos italianos. Esti sieglu ta consideráu como la so edá d'oro, con figures como Angelo Tartaglia, Gattamelata o Bartolomeo Colleoni. sicasí, al entamu'l sieglu XVI nun foron quien a facer frente, coles sos táctiques anticuaes, a los exércitos modernos qu'invadieron Italia. Los condottieri acabaron desapaeciendo hacia 1550.
Manuel Llaneza
Manuel Llaneza Zapico (1879-1931) foi un sindicalista y políticu socialista asturianu, fundador del Sindicato de Obreros Mineros de Asturias (SOMA) y alcalde de Mieres.
Manuel Llaneza nació'l 14 de xineru de 1879 en Veneros (parroquia de Lada, Llangréu).
A los dos años treslladóse cola so familia a Barruelo de Santillán, na cuenca minera de Palencia y ellí entamó a trabayar a los once años.
En 1902 vuelve a Asturies y trabaya na mina "Poca Cosa" de Mieres, ingresando nel PSOE un añu más tarde.
Por participar na "güelgona" de 1906, despidiéronlu del so trabayu y coló a Francia, onde trabayó de mineru y conoció'l sindicalismu francés y belxicano.
En 1910 volvió a Mieres y fundó en payares del mesmu añu'l "Sindicato de Obreros Mineros de Asturias" (SOMA), que s'integró al añu siguiente na UGT. Desempeñó'l cargu de secretariu xeneral d'esti sindicatu prácticamente de forma ininterrumpida hasta que morrió.
Tamién foi conceyal del ayuntamientu de Mieres dende 1911. Nes eleiciones municipales de 1911 accedio al cargu d'alcalde, puestu qu'ocupó hasta 1919.
Tuvo presu por ser ún de los cabezaleros de la fuelga revolucionaria de 1917.
En 1920-21 pronuncióse contra l'ingresu del PSOE na III internacional (comunista).
En 1923 foi elixíu diputáu a Cortes por Asturies, pero sólo llegó a ocupar l'escañu unos meses, al producise'l golpe d'estáu de Primo de Rivera. Na dómina de la dictadura, foi ún de los artífices de la política de colaboración cola patronal y hasta col gobiernu, llegando a entrevistase con Primo de Rivera en 1923. Ún de los mayores llogros de Llaneza foi la concesión de 25 céntimos por tonelada de carbón, destinada a construyir y caltener un orfanatu mineru. Tamién promovió la construcción de varies Cases del pueblu. Sicasí, esta collaboración recibió una fuerte contestación de les bases y, tres el XII congresu del PSOE de 1928 cambió d'orientación y desmarcose de la dictadura.
Manuel Llaneza representó a los mineros españoles nel Congresu Internacional de Xinebra de 1929. Un añu más tarde, el 24 de xineru morría, en viéspores de la cayida de la dictadura.
Horacio Fernández Inguanzo
Horacio Fernández Inguanzo (1911-1996), conocíu como "el paisano", foi un dirixente comunista asturianu.
Horacio Fernández Inguanzo nació nuna familia numberosa en La Pesa de Pría (Llanes) el 9 de febreru de 1911.
De bien mozu emtamó a trabayar, primero na cantina de la estación del Ferrocarril vasco-asturianu d'Uviéu y más tarde de botones nel Hotel Covadonga d’esta mesma ciudá.
Al entamar la Guerra Civil trabayaba de maestru y ausiliar d'oficina nel Orfanatu mineru asturianu y taba afiliáu a la "Federación de Trabajadores de la Enseñanza de Asturias", organización que formaba parte de la Unión General de Trabajadores.
En 1936 entró nel PCE y allistóse como voluntariu nes milicies. Participó na guerra combatiendo en carros d’asaltu, llegando a graduase como teniente na Academia d’Artillería.
En 1937, cuando cayó’l frente d’Asturies ficiéronlu prisioneru y condenáronlu a muerte, anque conmutóse-y la pena pola de cadena perpetua. Tres varios años de trabayos forzaos, recibió l’indultu y lliberáronlu en 1943.
Yá en llibertá, siguió trabayando na enseñanza ya incorporóse a l’actividá política clandestina, como responsable del Comite Provincial d’Asturies del PCE. Les sos actividaes subversives valiéron-y una detención en 1945 y la conderga a nueve años de cárcel. 
Al recobrar la llibertá en 1954 formó parte de la dirección provincial del PCE n’Asturies. Cinco años más tarde, en 1969, volvieron a detenelu y sufrió arrestu domiciliariu en Madrid hasta l’amnistía decretada por Adolfo Suárez.
Na segunda conferencia del PCE d’Asturies (abril de 1977) resultó elixíu secretariu xeneral, relevando nel cargu a Vicente Álvarez Areces.
Nes eleiciones xenerales de 1979 foi elixíu diputáu por Asturies nes llistes del PCE. Nel gobiernu preautonómicu asturianu desempeñó’l cargu de conseyeru de sanidá.
Nos últimos años de la so vida, anque siguió vinculáu a les actividaes del Partíu Comunista d’Asturies, nun desempeño nengún cargu públicu.
El cantante Víctor Manuel dedicó-y el cantar tituláu "El paisano" na que trata de la durez de la so vida clandestina.
Timor Oriental
Timor Oriental ye un país del sudeste d'Asia que ocupa la mitá oriental de la islla de Timor y delles islles de la redolada, como Atauro y Jaco. Tamién inlúise nel territoriu nacional de Timor-Leste l'area de Oecusse ("Oecussi-Ambeno"), un pequeñu enclave en Timor Occidental (Indonesia).
El so territoriu foi coloniázu por Portugal nel sieglu XVI, polo que foi conocíu como "Timor portugués" pente siglos. En 1975, el país foi invadíu por Indonesia, que lu caltuviere embaxo la so alministración hasta 1999. Acordies con un procesu de autodeterminación encamentáu pola ONX esi añu, Indonesia foi amenorgando el so control sobro'l país, qu'algamó definitivamente la independencia el 20 de mayu de 2002. Xunto a Filipines, Timor Oriental ye l'unicu país asiáticu con mayoría católica.
Phil Ochs
Philip David Ochs nació n'El Paso (Texas) el 19 de payares de 1940 y morrió'l 9 d'abril de 1976. Yera un cantante protesta popular durante los años 60.
Provenía d'una familia puritana xudía, na que'l padre bien ceo entamó a dar muestres d'inestabilidá mental. Por ello Phil refuxóse nun mundu propiu.
Artísticamente medró a la solombra de Bob Dylan, yá qu'entamaron cuasi al mesmu tiempu, nel mesmu llugar y con idees bien asemeyaes, aunque les sos carreres, finalmente dixebráronse abondo.
Opúsose de forma activa a la Guerra de Vietnam y a l'Administración Nixon.
La so trayectoria musical foi esitosa hasta l'añu 1964, pero a partir d'esi momentu entama un descensu tomando caminos enquivocaos. Ente los años 1969 y 1971 fracasó como músicu rock. Exerció como periodista en Londres. Cuando tornó a Nueva York reapaeció nun homenaxe a Víctor Jara y editó un cantar sobre'l Watergate.
Los problemes sicolóxicos qu'arrecostinaba lleváronlu al suicidiu en 1976.
Bar Kokhba
Simón Bar Kokhba ( שמעון בר כוכבא ), tamién conocíu como Bar Kochba, Bar Kochva, Bar Kokheba , Bar Koziva o Bar Cocheba , foi'l cabezaleru d'una revuelta de los xudíos contra l'Imperiu Romanu.
Nacíu como Simon Bar Koziba, recibió'l nome de Bar Kokhba ("fíu de la estrella" n'araméu ) de Rabbi Akiva, consideráu ún de los mayores sabios de la dómina. Rabbi Akiva viera n'elli'l tan esperáu Mesíes de los xudíos y apoyólu ensin reserva. Sicasí, tres de la execución de Rabbi Eleazar, ordenada por Bar Kokhba, Rabbi Akiva reconoció públicamente que taba equivocáu.
Irritáu pola decisión de l'emperador Hadrianu de construyir un templu dedicáu a Xúpiter nel emplazamientu mesmu onde s'allugaba'l Templu de Xerusalén, Bar Kokhba llevantóse contra los romanos nel añu 132 . La rebelión llegó a establecer la independencia de la provincia de Xudea, que gobernó como nasi ("príncipe") hasta la so derrota en 135.
La victoria de los romanos provocó la destruición de la ciudá de Xerusalén y marcó l'entamu la diáspora de los xudíos. L'emperador Adrianu , por despreciu pa colos sos enemigos derrotaos, decidió cambiar el nome de la provincia ( "Iudea" ) pol de "Syria Palaestina". Ésta última espresión vien del nome de los filisteos, pueblu enemigu de los xudíos, desapaecíu en tiempos del rei David.
Nasi
Nāśī’ (נָשִׂיא n'hebréu ) ye un títulu hebréu que solía dase na Antigüedá al cabezaleru del Sanedrín y que vien ser l'equivalente de "príncipe".
Delles personalidaes xudíes llevaron esti títulu, como Rabbi Yehudah HaNasi.
Anguaño, n'hebréu modernu, tien el significáu de "presidente" y úsase pa designar a cualquier xefe del estáu elixíu democráticamente.
Ramón González Peña
Ramón González Peña (Les Regueres, Asturies, 1888 - Ciudá de México, Méxicu, 1952), sindicalista y políticu socialista.
Mineru na so mocedá, dexó l'actividá pa dedicase profesionalmente a la política. Foi secretariu xeneral de la Federación Nacional de Mineros y afiliáu al sindincatu socilista de la Unión Xeneral de Trabayadores, nel que llegó a ocupar dellos cargos.
En tola II República Española ocupa un escañu nes Cortes como diputáu socialista pola Provincia de Huelva, de la que foi gobernador al proclamase'l nuevu réximen. Torna más tarde p'Asturies, onde ocupa los cargos d'alcalde de Mieres y presidente de la Diputación Provincial d'Uviéu.
N'ochobre de 1934, participa como cabezaleru de la revolución que tien llugar n'Asturies (llegándo a ser consideráu l'auténticu "xeneralísimu" de la mesma). Participó nos preparativos de la revolución, tando presente nel fallíu desembarcu d'armes del "Turquesa". Tamién foi acusáu de participar nel robu de más de catorce millones de pesetes del Bancu d'España, n'Uviéu, un dineru que según él foi entregáu al Comité Revolucionariu. Una vez sofocada la revuelta pol exércitu, escuéndese n'Ablaña hasta avientu de 1934, cuando ye deteníu. Foi xulgáu en febreru de 1935, y condenáu a muerte, pero'l Gobiernu presidíu por Alejandro Lerroux conmúta-y la pena por cadena perpetua. Tres la victoria del Frente Popular nes eleiciones de 1936 ye puestu en llibertá y elexíu nuevamente diputáu.
Na Guerra Civil (1936-1939) foi nomáu Presidente de la Comisión Executiva del sindicatu socialista UXT, en sustitución de Largo Caballero y ocupa'l cargu de Ministru de Xusticia nel segundu gobiernu de Juan Negrín. Tres el final de la contienda fuxe a Francia y allí actúa como vocal del SERE (Serviciu d'Emigración pa Republicanos Españoles) constituyíu en París en 1939, y que foi creáu por Negrín pa organizar l'exiliu de los republicanos. Depués marcha a Méxicu, y ellí foi espulsáu del PSOE por Indalecio Prieto que lu consideraba "filocomunista". Morrería na capital mexicana en 1952.
Canis
Canis ye'l nome que se-y da a una tipoloxía de xóvenes d'ente 15 y 20 años d'edá con unos gustos y vezos d'ociu comunes, y que tienen provocao cierta alarma pola so influyencia en actos violentos nel ámbitu escolar.
El grupu autodenomínase cani en contraposición del "pijo", mozos de la mesma edá pero de clases sociales más acomodaes, y que conformen el so primer obxetivu d'agresiones y pequeños robos, polo xeneral nel ámbitu del centru d'enseñanza. 
El fenómenu "'cani" entamose na ciudá de Sevilla, n'Andalucía, al entamu'l sieglu XXI, aunque nos años siguientes espardiose la moda a otres zones de la rexón.
Los canis carauterícense por una estética cola qu'amuesen la so identificación con otros esquemes de comportamientu xuvenil algamaos al través de la televisión y el cine, esto ye: les bandes de delicuentes mozos nortemaricanes o d'América Latina allugaos n'España (Ñetas, Latin Kings...). Poro, presta-yos vestir ropes de color claru, gorres de béisbol, calzáu deportivu de colores rellumantes y bisutería dorada. Tan consideraos como xóvenes de perbaxu nivel cultural y social. 
Epicuru
Epicuru de Samos, filósofu griegu del periodu helenísticu. El so pensamientu foi mui difundíu y abondos centros epicuristes desenvolviéronse na Xonia, en Exiptu y, dende'l sieglu I, en Roma, onde Lucrecio foi el so mayor divulgador. 
Epicuru nació n'Atenes, nel 341 e.C., pero bien mozo coló cola so familia pa Samos. Retornó pala tierra de nación nel 323 e.C..
Yá n'Atenes, consta qu'Epicuru conoz al filósofu académicu Pánfilu. Con Nausífanes de Teo, discípulu de Demócritu d'Abdera, Epicuru entama contautu cola teoría atomista, de la que refoemulare dellos aspeutos. Epicuru enseñó filosofía en Lampsaco, Mitilene y Cólofon hasta qu'en 306 e.C. fundare la so propia escuela filosófica, nomada "El Xardín". Trabayó na so escuela hasta la so muerte en 270 e.C., arrodiáu de collacios y discípulos.
De la bayura d'obres escrites pol filósofu, namái atópense trés cartes que versen sobro la naturaleza, los meteoros y sobro la moral, asina como una esbilla reflexones. Estes cartes, colos sos fragmentos, foron remanaos y asoleyaos en 1887 por Hermann Usener baxo'l títulu de "Epicurea".
Epicuru facía una defensa encesa de la llibertá humana y lardorosamente a liberdade humana y la tranquilidá d'espíritu. L'atomismu, acreditaba el filósofu, podría garantizar ambes coses. La representación vulgar del mundu, colos sos dioses, el mieu, fai que s'asocedan los peores actos, lo que ye la torga mayor a la serenidá. Toles doctrines filosófiques, esceutu l'atomismu, participaríen deses supersticiones que torguen el desenvolvimientu seliquino de la vida.
Na cadarma epicurista, los átomos atópense de sutrucu, y ello ye la gran modificación d'Epicuru con respeutu al atomismu de Demócritu (pa quien l'alcuentru de los átomos ye necesario). Ye esti alcuentru fortuito el que garatiza la llibertá (si nun fuere asina, too taría embaxu'l xugu de la Naturaleza). Sicasí, la conocencia d'esos alcuentros faen al home comprender cómo trabaya la Natrualeza, y desa mena pue lliberase del mieu y les supersticiones qu'amurnien l'espíritu.
La doutrina d'Epicuru entiende que'l sumu bien reside nel placer y, poro, foi una doutrina delles vegaes confundía col hedonismu. El placer del que fala Epicuru ye'l placer del sabiu, entendíu como tranquilidá de la mente y dominiu sobre les emociones y, poro, sobre sí mesmu. Ye la propia Naturaleza la que mos informa que el placer ye un bien. Esti placer, per embargu, malapenes satisfaz satisfaz una necesidá o amenorga un dolor. La naturaleza conduznos a una vida simple. L'unicu placer ye'l del cuerpu, y lo que bien a nomase placer d'espíritu ye malapenes un reflexu de los placeres del cuerpu. El placer más grande ta no que llámase salú.
Desmond Dekker
Desmond Dekker (16 de xunetu de 1941 - 25 de mayu de 2006), yera un cantante y compositor de ska y reggae.
El cantante, del que'l verdaderu nome yera Desmond Adolphus Dacres, nació en Kingston (Xamaica) y quedó güérfanu na adolescencia. Foi'l primer gran astru del pop xamaicanu, cuando los nomes de Bob Marley o Jimmy Cliff tovía nun yeren conocíos.
Los primeros ésitos menores llegáron-y a mediaos de los años 60 na so tierra caribeña. Al entamu de la so carrera, la so música yera sincera y correcta. Foi a lo llargo de los años 60 cuando se tornó más políticu, treslladóse a Inglaterra y collechó allí el so primer ésitu cola canción inspirada en James Bond 007 (Shanty Town), y qu'algamó gran sonadía ente los rude boys (mozos xamaicanos de los "ghettos" dedicaos a la delincuencia y a semar el terror). 
La fama a nivel internacional llegó-y en 1969 con "The Israelites", un cantar que fala de la rellación ente la probitú y la violencia. Tanto en Gran Bretaña como en muchos otros países llogró asína asitiase nel númberu ún de les llistes. Foi el primer intérprete xamaicanu en metese nel mercáu estauxunidense con música auténticamente xamaicana.
Desmond Dekker morrió d'un ataque al corazón el 25 de mayu de 2006, nel so llar de Surrey, Inglaterra, a la edá de 64 años. Dekker yera divorciáu y tenía un fíu y una fía.
Cuatro Vaḷḷes
La comarca de los Cuatro Vaḷḷes (tamién "Cuatro Valles") ye una supracomarca histórica y definida qu'incluyía n'orixe les comarces tradicionales de Ḷḷaciana-Altu Sil, Babia, Ḷḷuna y Oumaña, pero que col pasu'l tiempu y nuna busca de xunir esfuercios que producieran el desendolcu d'estes zones y otres vecines abrióse pa les cuenques altes de los ríos Bernesga y Toríu, parte de los Argüeyos y la comarca de la Cepeda. Tou esti enxame constitúyese nun Grupu d'Acción Local nomáu de los "Cuatro Valles" pa potenciar el turismu patrimonial y natural d'estes comarques. 
Cunta con un territoriu de 3.200 km, lo que representa un 20% del tamañu total de la provincia de Llión masque la so población nun supere los 30.000 habitantes.
Corfú
Corfú (Kérkyra en griegu) ye una islla griega nel mar Xónicu enfrente de la costa noroeste d'Epiro. Ye tamién una prefectura ("nomos") de Grecia y la ciudá más importante y capital de la mesma. Tamién se la conoz colos nomes de Córcira o Korcyra.
Tien un área de 593 km² y ye la mayor de les islles Xóniques. Ta separtada de la costa pol Estrechu Norte de Kérkyra, de 2 km d'anchu. La lonxitú de la islla ye d'unos 85 km y l'anchu de 18 km de media. La so máxima altura ye'l "Oros Panthokrator", con 966 metros. 
El "nomo" o prefectura de Corfú tien 641 km² y ta formáu tamién poles islles de Paxoí y Antípaxoi al sur, Mathráki y Erikoúsa al norte y dellos isllotes.
La ciudá de Corfú, capital de la prefectura del mesmu nome, alcuéntrase na oriella oriental de la islla. Durante una época tuvo baxo dominiu de la República de Venecia.
Vicente López Carril
Vicente López Carril, nació en La Coruña (España), el 2 d'avientu de 1942 y morrió en Xixón el 29 de marzu de 1980. Foi un ciclista profesional na decada de los años setenta al que los sos compañeros conocíen col nomatu d"'El Candasu".
Prácticamente tola so carrera profesional la fizo col equipu vitorianu "Kas". Foi un gregariu esceicional, n'especial pa José Manuel Fuente, El Tarangu, nes grandes vueltes por etapes, Tour de Francia, Giro d'Italia y Vuelta a España; pero ello nun foi pilancu pa que destacara con lluz propia nes grandes competiciones nacionales y internacionales. Ente los sos numberosos trunfos destaquen los absolutos na Vuelta a Asturies, Valles Mineros, Vuelta a Valencia y Vuelta a Mallorca, asina como’l Campeonatu d'España del añu 1974 que tuvo llugar en Mieres.
El finxu más altu del so palmarés foi el tercer puestu algamáu na clasificación xeneral del Tour de Francia del añu 1974, que ganó'l belxicanu Eddy Merckx.
El so fallecimientu tuvo llugar na Sablera de San Llorenzu de Xixón mientres xugaba un partíu de fútbol con unos amigos como consecuencia d'un corte de dixestión a lo que se xunió un derrame cerebral.
Tuvo un hermanu, Jesús, que tamién foi ciclista profesional nel equipu Teka.
Shohei Imamura
Shohei Imamura (今村 昌平 "Imamura Shōhei") yera un cineasta xaponés nacíu'l 15 de setiembre de 1926 en Tokyo (Xapón) y morrió'l 30 de mayu de 2006. 
Figura de la Nouvelle Vague xaponesa, xunto a otros dos directores rebeldes, Nagisa Oshima ("L'imperiu de los sentíos") y Masahiro Shinoda. Foi descubiertu en Francia al entamu de los años 60 con "La muyer insectu". Recibió dos Palmes d'Oro nel Festival de Cine de Cannes: en 1983 por "La Balada de Narayama" y en 1998 por "L'Anguila", siendo l'únicu director xaponés en consiguir esti galardón.
Estudió historia occidental, pero al final de la Segunda Guerra Mundial, abandona los sos estudios y vive nel barriu de Shinjuku (onde se concentra la marcha nega) en Tokyo. 
Una proyección d'una película d'Akira Kurosawa ye lo que lu decide a facer cine. Consigue ganar el concursu d'entrada na Shochiku y debuta como asistente de Yasujiro Ozu al entamu de los años 50. Darréu conviértese n'escenógrafu pa Yuzo Kawashima. 
Dexa rápido la Shochiku pola Nikkatsu. Ellí fadrá la so primer película como realizador: "Deséu Robáu" (1958). Pa llanzar un cantante, la Nikkatsu impónen-y una película ("La estación de Nishi-Ginza", 1958) a cambéu d'una mayor lliberta pa la siguiente ("Deséu interminable"). Shohei Imamura decide entós que nun aceptará enxamás facer un film impuestu.
L'orixinal director entamó la so propia productora, Imamura Productions en 1965, y diez años depués una escuela de cine. Destacó pola so afición polo fantástico y tamién pol naturalismu, como queda reflexao na so obra "Lluvia Negra" (1989), una película que describe les consecuencies de la bomba atómica n'Hiroshima, anque'l fracasu económicu d'esta película obligólu a dexar de rodar hasta 1996.
El so últimu llabor como cineasta foi unu de los once curtiometraxes fechos por grandes directores de tol mundu y que formen la obra colectiva "11'09'01", sobre los atentaos del 11 de setiembre nos Estaos Xuníos.
Paul Auster
Paul Auster ye un escritor y cineasta de los Estaos Xuníos, nacíu'l 3 de febreru de 1947 en Newark, Nueva Jersey. Ye autor de delles noveles de gran ésitu, y ún de los máximos esponentes de la narrativa contemporánea n'inglés.
Dalgunes de les sos obres más importantes son "The New York Trilogy" (1987), -("City of Glass" (1985), "Ghosts" (1986) y "The Locked Room" (1986)-; "Leviathan" (1992), "Mr. Vertigo" (1994), "Oracle Night" (2004) o "Brooklyn Follies" (2005).
Recibió'l Premiu Médicis en 1993, por "Leviathan", y el Príncipe d'Asturies de les Lletres en 2006.
Tien trabayao tamién na estaya cinematográfica, na que desenvolvió los guiones de les películes Smoke (1995), Blue in the Face (1995), y Lulu on the Bridge (1998).
Manuel Vigil Montoto
Manuel Vigil Montoto, nació en Xixón, el 23 de xineru de 1870 y morrió en Valencia, el 31 d'avientu de 1961, foi un destacáu militante socialista y el primer presidente de la Federación Socialista Asturiana del PSOE.
Abondo ceo entama los sos primeros contactos políticos colos grupos republicanos de Xixón. En 1888 ocupa'l cargu de bibliotecariu del Casino de la Unión Republicana.
Los sos primeros contactos col socialismu tienlos en Madrid mientres cumplía el serviciu militar, aunque nun foi hasta'l so retornu a Xixón cuando se decidiría definitivamente pola militancia socialista, entamando a participar en delles reuniones. El so ingresu nel PSOE tien llugar en 1893. Nel añu 1894 representará a los sos compañeros de les Agrupaciones d'Uviéu y Xixón nel IV Congresu del PSOE que tien llugar en Madrid y al IV Congresu de la Unión Xeneral de Trabayadores.
Foi director del periódicu socialista La Aurora Social, asoleyáu n'Uviéu. Igualmente collaboró con otros periódicos como "La Lucha de Clases", "La Revista Socialista", "El Socialismo", "El Socialista", ...
En xineru de 1901 entámase'l Congresu Constituyente de la Federación Socialista Asturiana, de la que ye elexíu Presidente.
En payares de 1907 foi elexíu conceyal del Ayuntamientu d'Uviéu, cargu qu'ocuparía hasta 1909.
Al instaurase la II República el 14 d'abril de 1931 ocupa un cargu na Comisión Executiva del PSOE. Ye diputáu por Asturies nes Cortes Constituyentes, siendo vocal de les Comisiones de Facienda y Trabayu. Nes eleiciones del añu 1933 será candidatu, pero nun será elexíu Diputáu.
Durante la Guerra Civil ocupó'l puestu de Director Delegáu del Instutu Nacional de Previsión na rexón Llevantina (con anterioridá yá ocupara tamién dellos cargos nel INP).
Planta
Una planta ye un organismu perteneciente al reinu vexetal y xeneralmente provistu de clorofila. Tien toes, o cuasi toles carauterístiques que vienen darréu:
Real Institutu d'Estudios Asturianos
El Real Institutu d'Estudios Asturianos o RIDEA ye una institución asturiana que tien como oxetivos "«la investigación, el fomentu y la orientación de los trabayos y estudios que tienden a conservar, elevar y incrementar l'acervu científicu, cultural y artísticu del Principáu d'Asturies en tolos sos aspectos y nos más específicamente asturianos»".
La so sé alcuéntrase nel Palaciu del Conde Toreno, na Plaza Porlier d'Uviéu. 
El RIDEA creóse'l 15 de payares de 1945
Tanzania
Tanzania ye un país allugáu na costa oriental del este d'África. Llenda con Kenia y Uganda al norte, con Ruanda, Burundi y la República Democrática d'El Congu al oeste, con Zambia, Malaui y Mozambique al sur y col Océanu Índicu al este, onde s'alcuentra l'archipiélagu de Zanzíbar. 
El país, qu'ocupa una superficie de 945.087 km², ye'l resultáu de la xunión de l'antigua colonia de Tanganyika y del sultanáu de Zanzíbar, alministraos entrambos pol Reinu Xuníu hasta principios de los años 1960. El nome de Tanzania ye'l resultáu d'amestar el d'eses dos entidaes.
Oficialmente, y dende 1996, la capital ye la ciudá de Dodoma, allugada nel centru del territoriu. Sicasí, la sede de bien d'organismos oficiales sigue tando na ciudá portuaria de Dar es Salam, que ye per otra parte'l principal centru económicu.
Tanzania cuenta alredor de 35 millones d'habitantes, principalmente bantús. Les llingües oficiales son el swahili y l'inglés, anque tamién se fala árabe nes islles de Zanzíbar.
Tanzania ta compuesta por 25 rexones (ente paréntesis el nome de les capitales)
A pesar de la unificación, Tanganyika y Zanzíbar caltienen sistemes llegales estremaos, dándose'l casu de que ye necesario pidir la estradición pa treslladar presos d'una zona a la otra. Les lleis vixentes en Tanganyika tán basaes nel sistema xurídicu británicu, mientres que nel casu de Zanzíbar ye sensible la influyencia de la xaria. Per otra parte, Zanzíbar tien un gobiernu autónomu propiu, compuestu por un Conseyu Revolucionariu y una Cámara de Representantes.
La parte continental de Tanzania representa la mayor parte del territoriu nacional. Tres llagos formen en bona parte les sos fronterers naturales: el llagu Victoria, que la separa d'Uganda, el llagu Tanganyika (ente Tanzania, Burundi y la República Democrática d'El Congu ) y el llagu Malawi (compartíu por Tanzania, Malaui y Mozambique). 
La parte noroeste del país destaca'l monte Kilimanjaro, el más altu del continente africanu con 5.895 m d'altor.
La parte insular ta formada principalmente por de tres islles allugaes nel Océanu Índicu, a 40 km de la costa: Zanzíbar (o Unguja), Pemba y Mafia. A estes tres islles hai qu'amestar otres 50 de menor tamañu.
Tanganyika, la parte continental del país, foi una colonia alemana dende la década de 1880 hasta 1919, en que pasó al poder del Reinu Xuníu como consecuencia de la derrota d'Alemaña na Primera Guerra Mundial. Zanzíbar, la parte insular, yer un sultanáu independiente, que se convirtión en protectoráu británicu pela mesma época.
Tres de la so independencia algamada en 1961 y 1963 respectivamente, les dos entidaes axuntáronse pa formar la República Xunida de Tanzania. Según los alcuerdos d'esta aunión, cuando'l Presidente de la República ye orixinariu del continente, el vicepresidente ha de ser nativu de Zanzíbar.
El primer Presidente de Tanzania foi Julius Nyerere, cabezaleru del Chama cha Mapinduzi ("Partíu de la Independencia"). 
Nyrere, que se conservó nel poder hasta 1985, llevó a cabu la política conocida como "Socialismu africanu" o Ujamaa ("unidá" o "familia" en swahili) y basada nos principios de la solidaridá, la autosuficiencia y el partíu únicu.
Tres de 24 años nel poder, Nyerere retiróse de la vida política. El so socesor, Ali Hassan Mwinyi afondó na política d'apertura progresiva del país, entamada por Nyrere nos últimos años del so mandatu. 
Les primeres eleiciones multipartidistes de 1995 dieron la victoria a un discípulu de Nyerere, Benjamin William Mkapa, que foi reelixíu en 2000. 
Mkapa hubo de facer frente a importantes dificultaes como la crisis económica, la epidemia de de SIDA, la llegada de refuxaos de Burundi, los brotes indpendentistes en Zanzíbar o los atentaos contra les embaxaes norteamericanes en Dar es Salaam y Nairobi (Kenia) en 1998.
Tres de les eleiciones d'avientu de 2005, Jakaya Kikwete convirtióse nel cuartu Presidente de la República dende la creación de Tanzania.
Na parte continental conviven cerca de 120 etnies diferentes, anque la mayoría pertenecen al grupu bantú. Les principales son los sukuma (alredor 15% de la población), los gogo (4%), los haya (3,5%) y los tumbuka (3%). La población non africana (europeos, asiáticos y árabes) representa menos del 1% del total. Les principales relixones son el cristianismu (45%), l'islam (35%) y los cultos animistes (20%).
Nes islles los principales grupos étnicos son los washirazi (norte de Zanzíbar) y los wahadimu (centru y sur de Pemba). Sicasí, la población ta mui mezclada nel archipiélagu pola mor de les importantes migraciones vinientes d'Asia y del restu d'África nel trescursu de los sieglos. La inmensa mayoría de la población de les islles ye de confesión musulmana.
En Tanzania fálense una gran cantidá de llingües pudiendo dicise que cada etnia dispón d'un idioma propiu. 
La mayor parte d'estes llingües ("sukuma", "gogo", "haya", "tumbuka", "nyamwezi", "makonde") formen parte del grupu bantú. Delles otres tán incluyíes nel familia grupu nilo-saharianu (maasai), el khoisan (sandavés), el cuxíticu ("gorowa" y "iraqw"). El guyarati, faláu por una etnia orixinaria de Pakistán ye una llingua del grupu indoariu.
La mayor parte de los habitantes de Zanzíbar falen el swahili, tamién conocíu equí col nome de "kiunguja" .
La inmensa mayoría de los habitantes de Tanzania usa primero la so llingua materna, y como llingua vehicular el swahili. L'inglés, que tien l'estatutu de llingua co-oficial, sigue usándose nes universidaes y en dellos servicios alministrativos, anque malapenes lu fala'l 4,5% de la población. En Zanzibar, l'usu de la llingua árabe limítase al cultu musulmán.
La música y el baille tienen una gran vitalidá, y la so fama estiéndese pelos otros países del África Oriental. 
L'artista más conocíu ye Remmy Ongala y la orquesta Super Matimila, d'enorme popularidá. El so estilu musical foi bautizáu como "ubongo beat", a partir d'una palabra swahili que significa "cerebru". Pue definise como una canción-protesta basada en ritmos como'l suk zaireñu y la música caribeña.
En Zanzíbar hai una tradición poética y musical propia, el "taraab", na que destaquen Siti Bint Saad, la primer cantante africana en realizar una grabación, en 1928 y Bi Fatuma Binti Baraka, conocida como Bi Kidude ("Doña pequeñina"). Les orquestes de taarab suelen tar compuestes de violines, un ud, un qanun y incorporen percusiones asiátiques y teclaos occidentales.
La gastronomía tanzana ye enforma asemeyada a la de Kenia. Como nesti país, el platu más conocíu ye'l "nyama choma" (carne a la parrilla).
Tamién Abonden nel país frutes tropicales como la papaya, el mangu, la piña o'l cocu.
Les bebíes más populares son la cerveza "Safari Leger", el "konyagi", (llicor asemeyáu al ron blanco), l"'afrikoko" (llicor de chicolate y cocu )y el vinu "dodoma".
La ciudá de Zanzíbar ta inscrita na llista del Patrimoniu Mundial de la UNESCO, al ser una de les ciudaes comerciantes swahilis meyor conservaes d'África oriental. Nel paisaxe urbanu pue apreciase la fusión d'elementos africanos, árabes, indios y europeos.
La tradición poética swahili ye heredera d'una doble tradición, la cultura africana y l'islam. En munchos casos, la llingua poética dispón de dos palabres, una en swahili y otra n'árabe pal mesmu conceptu: "mapenzi" y "mahaba" (amor), "pwaa" y "bahari" (mar)... 
Delles películes rodaes en Tanzania, aborden dellos aspectos problemáticos de la vida del país. 
"Surrender" escrita por Kiza Kahama y dirixida por Nasra Hillal trata de les dificultaes de los homosexuales na islla de Zanzíbar.
La polémica película "Darwin's nightmare" ("la velea de Darwin") de Hubert Sauper rodada en Tanzania nel añu de 2004, denuncia los efectos perversos de la globalización, a traviés del exemplu del comerciu de la perca del Nilo nel llagu Victoria. 
Con una renta per capita anual de 220$, Tanzania ye un de los diez países más probes del mundu. El 40% de la población nun dispón d'accesu a la electricidá y el 40% al agua potable. Sicasí la estabilidá política de los últimos años permitió un crecimientu, moderáu pero constante, de la so economía. Ente los factores qu'ayudaron a esti crecimientu destaquen l'apertura de la mina d'oru de Bulyanhulu (2001), que convirtió a Tanzania nel tercer país productor d'esti metal n'África, y la inauguración en 2004 de Songo Songo, una planta de gas natural.
El sector más importante ye l'agricultura, que representa cerca del 60% del PNB, constitúi'l 85% de les esportaciones y emplega al 80% de la población activa. 
Les principales producciones son la mandioca, el maíz, el plátanu, el coco, l'algodón, el café y el sisal. La cabaña ganadera ta compuesta esencialmente por bovinos, caprinos y porcinos.
El sector industrial, lligáu principalmenta a la tresformación de productos agrícoles representa un 10% del PNB .
Con varios parques naturales, sableres y arrecifes de coral, Tanzania dispón d'un gran potencial turísticu .
José Noriega
José Noriega Agüera (24 de xunetu de 1920, El Bustiu, Villaviciosa - 16 de marzu de 2006) foi un cantante asturianu de tonada asturiana. 
Nació nel somantu d'una familia de campesinos. Foi'l primeru de tres hermanos, na so familia casi toos cantaben, cantaba mui bien so güela, cantaben so padre y so madres y cantaba la so hermana Nieves. 
Aficiónase de neñu a la canción asturiana. Pue dicise qu'aprendió a cantar nel trubiecu. Cuando lu añaba, so madre cantaba-y una añada con tastu a asturianada cola que'l pequeñu José se dormía: "Enramáronte la puerte querida, los militares, creyendo que yeren claveles y eren ramos de pescales".
Pola radio escuchaba cantar a "La Busdonga", Juanín de Mieres, Miranda, "El Presi", ... Y foi ganando afición cantando a la gaita al estilu carreñanu y con especial dedicación al de les mariñes, xéneru afitáu nes tierres de Villaviciosa, Xixón y Avilés, interpretando la tonada con un toque personal aunque conservando la pureza.
En 1954 graba los sos primeros discos en Barcelona cola compañía Emi-Odeón, dos vinilos de 45 rpm.
En 1955 ganó'l concursu de canción asturiana del diariu Región, y pocu tiempu depués conquistó'l concursu de Radio Madrid de canciones rexonales d'España. Depués d'esti trunfu la prensa bautizólu col alcuñu de «el home de los cuatro pulmones». 
En 1955 marchó a Cuba actuando na televisión d'esi país, diendo con un contratu d'un mes y teniendo que prorrogalu con dos meses más.
En 1960 coló de xira p'Arxentina xunto con ún de los gaiteros más famosos na historia musical d'Asturies: Remis Ovalle. Gracies al gran ésitu que tuvo pasó tres años nel continente americanu llegando a visitar otros paíes como Chile y Venezuela, culminando la so xira en Méxicu.
Ente los años 1967 y 1968 foi unu de los componentes de la compañía de Campeones de Canción Asturiana "Asturias Canta", xunto con "El Tordín de Frieres", Ataulfo Lada Camblor, Agustín Argüelles, Fidel de la Güeria, Tarín de Sotrondio, Margarita Blanco y Silvino Blanco como gaiteru.
D'ente les más de 100 canciones que llegó a grabar con discográfiques internacionales destaquen pol so ésitu «"Hay una línea trazada"», «"Ay de mí que me oscurece"», «"Pasé'l puertu Payares"» o «"Vas facer una llamarga"».
N'Uviéu tien una cai col so nome.
Insulina
Etimoloxía: Del llatín "insula" ('islla').
Hormona polipeptídica de 51 aminoácidos segregada poles célules beta de los isllotes de Langerhans del páncrees, qu'intervién nel metabolismu enerxéticu.
La so escosera provoca la diabetes mellitus y el so escesu un hiperinsulinismu con hipoglucemia.
Foi descubierta per primer vegada nel 1921 por Frederick Grant Banting, Charles Best, John James Richard Macleod y James Collip. Por esti motivu recibieron el Premiu Nobel de Medicina nel 1923. Pero la so estructura completa nun se descubrió fasta'l 1955 gracies a los trabayos de Frederick Sanger.
La insulina ta formada por dos cadenes: la cadena A (de 21 aminoácidos) y la cadena B (de 30 aminoácidos), xuníes covalentemente por dos enllaces disulfuru. La cadena A tien otru enllaz disulfuru que xune dos de los sos aminoácidos.
El precursor d'esta molécula ye la proinsulina, una cadena polipeptídica que tien na so secuencia les dos cadenes A y B, xuníes ente sigo por una secuencia de 33 aminoácidos que se conoz col nome de péptidu C. Sicasí, la cadena polipeptídica ñaciente orixinal (preproinsulina) tien a lo cabero'l so estremu amino-terminal un 19 aminoácidos más que constitúin la secuencia señal pa empobinar la cadena haza'l retículu endoplásmicu. Una vegada ellí pierde la secuencia señal y tresfórmase yá en proinsulina, que ye tresportada al aparatu de Golgi y depués a los gránulos de secreción, onde un enzima proteolíticu quíta-y el péptidu C a la cadena, quedando yá la insulina nos gránulos preparada pa la so secreción.
En términos xenerales, la insulina estimula procesos anabólicos y inhibe procesos catabólicos nel fégadu, músculu y texíu adiposu.
Guillermu d'Ockham
Guillelmu d'Ockham ("inglés": William of Ockham; tamién Occam) (ente 1285-1347) foi un filósofu franciscanu nacíu n'Ockham (na redolada de Surrey, Inglaterra).
Creador del nominalismu, dellos considerenlu'l padre de la epistemoloxía moderna y de la filosofía moderna en xeneral, pola mor de la so argumentación alrodiu de que namái los individuos existen, más que les esencies, idees, universales o cualisquier otra abstracción mental que nun exista na realidá.
Tamién ta consideráu como ún de los mayores lóxicos de la hestoria. Ye perconocida la so "Navaya d'Ockham", un principiu pol que la desplicación percenciella d'un fechu ye, probablemente, la más afayadiza.
Guillelmu d'Ockham siguió estudios universitarios n' Oxford onde analizó dellos años les "Sentencies" de Pedro Lombardu. Ellí entamó l'enseñu dende 1317. El calter innovador de les sos enseñances fizo que nunca se-y diera el grau de doctor (poro, ye tamién conocíu como'l "venerable principiante") y que entrara en conflictu cola Ilesia.
Convocáu a Aviñón en 1324 pol Papa Xuan XXII acusáu d'herexía, Guillelmu pasó cuatro años en prisión domiciliaria, magar que esto nun-y impidió caltener el so llabor. El problema que-y apurrió l'acusación de herexía foi'l fechu de que s'axuntara a los críticos del cesaropapismu y en favor de potenciar el votu de probitú. Ockham concluyó que'l Papa yera un heréticu, posición que defendió depués na so obra. Enantes de esperar al dictame so la herexía o ortodoxia de la so filosofía, Guillelmu abandonó Aviñón el 26 de mayu de 1328 empobinando pa Pisa con Miguel de Cesena y otros flaires. Consiguieron la protección del emperador Lluis IV de Baviera. Créese qu' a la fin foi excomulgáu, magar que les fontes nun coinciden. Ockham pasó gran parte del restu la so vida escribiendo sobre asuntos políticos, incluyendo l'autoridá y derechos de los poderes temporal y espiritual, polo que ta consideráu ún de los antecesores de la Reforma. Hasta poco enantes de la so muerte caltuvo la polémica colos papes sucesivos (Benedictu XII y Clemente VI)
Morrió nun conventu en Munich, pola peste negra.
La filosofía nominalista naz de la crítica al racionalismu y a los conceptos universales: tou entamu ta basáu na lóxica, operando so la percepción sensorial d'obxetos individuales concretos; y nun han multiplicase inútilmente los entes creando conceptos abstractos que nun procedan de la experiencia (esta economía d'obxetos ye la que llueu conocióse como la navaya d'Ockham). La so teoría inductiva del conocimientu, averada al empirismu, llevólu a una visión del mundu, na que abrió amplios espacios pala llibertá, qu'apurría el calter meramente probable de les afirmaciones científiques y la imposibilidá d'una amuesa rigurosa de la llei moral, ya incluso, de la existencia de Dios. Poro, la so concepción teolóxica afitábase na fe nun Dios omnipotente, inasequible pela razón (entamando asina a estremar ente Teoloxía y Filosofía). Inda más inaceptables pal Papáu foron les sos propuestes de separtación ente Ilesia y poderes temporales (idees que ya provocaron años enantes la excomunión del emperador). Entamóse asina la evolución hacia un Estáu laicu. Sicasí, Guillelmu refutó la supuesta infalibilidá papal y defendió que'l poder d'éstos había tar llendáu pol derechu natural y la llibertá de los cristianos.
Hipócrates
Hipócrates de Cos ( sieglu V e.C., sieglu IV e.C.), ye'l padre de la medicina moderna. Nació y vivió en Grecia, y foi l'autor del "Corpus hippocraticum", "Tratáu del pronósticu" y de "Aforismos", ente otres obres. El so méritu fundamental va ser el de desendolcar un sistema racional basáu na observación y la esperiencia pa l'estudiu de les malures qu'él atribuyía a causes naturales y non a intervenciones divines o máxiques. 
A elli se-y atribúi el Xuramentu Hipocráticu.
Describe el cuerpu humanu como una asociación de los cuatro humores: flema (agua), bilis mariello (fueu), bilis negro (tierra), y sangre (aire). La enfermedá desenróllase pola perda del equilibriu ente estos humores. El caltenimientu de la salú faise al traviés de la dieta y la hixene. Éstes idees persisten pente la Edá Media y el Renacimientu.
Homero
Homero ye'l nome atribuyíu al autor de les dos grandes epopeyes de la Grecia Antigua: La Ilíada y La Odisea. Nun se conoz gran cosa d'esti poeta, nin siquier si esistiera.
Una de les teoríes relatives a la so esistencia diz qu'Homero ye'l nomatu de los recitadores de la tradición épica oral. Sicasí, na Grecia Antigua consideraben ciertes les hestories desenvueltes na Ilíada y na Odisea.
Los últimos trabayos filolóxicos y hestóricos sobre La Ilíada afiten la fecha de la so creación nel sieglu VIII. L'estudiu de les menciones xeográfiques na Ilíada espeyen que l'autor conoció detalladamente la costa turca d'anguaño y, en concretu, la Samotracia y el ríu Caistro. Por embargu, les referencies a la península griega son escases y ambigües.
Murasaki Shikibu
Murasaki Shikibu (紫 式部, c. 978-?, c. 1014) Escritora xaponesa. Nació na mitá del periou Heian como fía del lletráu y lliteratu Fujiwara no Tametoki, de una familia de funcionarios de la nobleza mediana, magar que parientes llonxanos de la poderosa familia Fujiwara. 
Recibiere una curiosa educación. Casóse con un noble de clas social averada a la de so, Fujiwara no Nobutaka, que murriera tres de que tuvieran una fía. Nesti contextu creó la so novela "El rellatu de Genji", de calter realista, y que-y apurrió abonda popularidá que-y llevó a entrar na corte de la emperatriz Akiko como dama de compaña hasta l'añu 1013. Un añu depués morrió y la so tumba consérvase na capital antigua, Kyoto.
Ye autora del diariu ("Murasaki Shikibu Nikki") y del "Genji monogatari", la novela psicolóxica más vieya de la lliteratura universal y la más importante de la lliteratura xaponesa clásica. 
"Genji monogatari" cuenta la vida y aventures amoroses del fictíciu príncipe Hikaru Genji ("Príncipe Rellumante") y les de los sos descendientes pente 54 capítulos. Sicasí, el rellatu ta enllenu de toa mena de narraciones que faen que la obra ufierte una bayura de descripciones so la sociedá xaponesa de la época.
Herbert George Wells
Herbert George Wells (21 de setiembre de 1866 – 13 d'agostu de 1946) foi un escritor británicu.
Nació en Bromley, guei incluyíu nel Gran Londres. Los sos pas yeran criaos qu'afitaren un pequeñu negociu, magar que so pá tamién xugaba profesionalmente al críquet. En 1874, pola mor d'una frayadura nuna pierna, Wells tuvo que pasar un tempu na cama, nesi tiempu aficionóse a la lectura. En 1877 so pá sufrió una lesión que-y apartó del críquet, colo que Wells, pa echar un gabitu na economía familiar, emplegóse como guah.e nuna tienda. En 1883 entamó a trabayar como maestru na Midhurst Grammar school hasta que consiguió una bolsa d'estudios na Escuela de Ciencies de Londres, onde estudia bioloxía con T.H. Huxley y participa nel debate políticu, averándose al socialismu de la Sociedá Fabiana. Foi ún de los fundadores del periódicu de la escuela, "The Science School Journal". En 1887 perdió la beca al suspender xeoloxía y cola pa con una tía de so. En 1891, cásase cola día d'esta, pero trés años depués déxala por una alumna, Amy Catherine, cola que tuvo dos fíos. Wells tuvo rellaciónes tamién cola feminista Margaret Sanger y coles escritores Amber Reeves y Rebecca West.
En 1888 asoleya el so primer rellatu, "The Chronic Argonauts", en "The Science School Journal", pero foi con "The Time Machine" ("La máquina del tiempu") (1895), "The Island of Dr. Moreau" ("La islla del doutor Moreau"), "The Invisible Man" ("L'home invisible") (1896) y "The War of the Worlds" ("La guerra de los mundos") (1898) coles que algama popularidá. Con nidia influyencia de Jules Verne, trata temes que se convertirán en clásicos de la ciencia-ficción, como la fantasía científica, el cuestionamentu de la propia humanidá o la invasión extraterrestre. Escribió tamién una serie de noveles utópiques como "In the Days of the Comet" o "The Shape of Things to Come"
Medicina
La medicina ye una ciencia que s'ocupa del estudiu de les malures del cuerpu humanu, la so causa, el so tratamientu y la so prevención. El so nome vien del llatín "medicina": 'cudiar', 'guarir', 'alicar'.
El so símbolu ye una culiebra endolcada al rodiu del bastón d'Asclepiu o Esculapiu. Ha distinguise del símbolu de farmacoloxía, que ye una culiebra endolcada al rodiu de la copa d'Hygeia.
Llista de provincies españoles por superficie
Llista de provincies españoles ordenaes por superficie.
Fonte: Institutu Nacional d'Estadística.
Enfermedá
Enfermedá (del llatín "infirmĭtas, -ātis") o malura, ye la perda de salú normal d'un ser vivu. Pue ser una alteriadura física o mental que produz maltar de les funciones normales.
La enfermedá ta carauterizada y definida polos síntomes y los signos clínicos.
Un conxuntu de síntomes y signos puen formar un síndrome, y dellos síndromes puen constituyir una enfermedá, anque hai bien de vegaes qu'un síndrome forma una enfermedá por sigo mesmu.
Síntoma
Un síntoma representa una manifestación subxetiva d'una enfermedá o síndrome esperimentáu pol paciente. Xunto colos signos clínicos, constitúin los síndromes y les enfermedaes.
Son síntomes, por exemplu, el maréu, el dolor, la sensación de temperatura, el maltar, la cefalea, etc.
Signu clínicu
Un signu clínicu ye una manifestación oxetiva d'una enfermedá o síndrome. Ye un datu que'l médicu pue atopar nel so exame físicu.
Son signos clínicos, por exemplu, la fiebre, l'edema, una adenopatía, unes ronches, etc.
Modeltrans
Modeltrans ye un fabricante asturianu de modelos en resina, miniatura de camiones y autobuses de los años 50 y 60 del sieglu XX allugáu nel conceyu Villaviciosa.
Fabriquen series curties, polo que los sos modelos son enforma demandaos y valoraos. Ye casique l'únicu fabricante artesanu de miniatures especializáu nesta etapa de la automoción española.
Jack Lemmon
Jack Lemmon (8 de febreru de 1925 - 27 de xunu de 2001) foi un actor de cine de los Estaos Xuníos nacíu en Boston col nome de John Uhler Lemmon. Foi unu de los actores más premiaos de la so xeneración.
Nació nun ascensor en Newton, un suburbiu de Boston, onde'l so padre yera'l presidente d'una compañía de rosquilles. Depués d'asistir a la Phillis Academy y a la Universidá de Harvard, Lemmon alistóse na armada. Posteriormente ganóse la vida trabayando en radio, televisión y teatru (en Broadway).
Lemmon entamó'l so trabayu nel cine, en 1949, con un pequeñu papel na película "The Lady Takes a Sailor" pero nun se-y dio atención hasta'l so debut oficial frente a Judy Holliday en "It Should Happen to You" (1954). 
Convirtióse nel actor favoritu del director Billy Wilder, protagonizando les sos películes "Some Like It Hot", "The Apartment", "Irma La Douce" y "Avanti". 
Lemmon foi'l primer actor en ganar un Óscar al Meyor Actor, por "Save the Tiger" (1973), y al Meyor Actor Secundariu, por "Mister Roberts" (1955). Tamién foi nomináu pola Academia n'otres seis ocasiones. Igualmente foi nomináu en ventidós ocasiones al Globu d'Oro. En 1996 el Festival Internacional de Cine de Berlín concedió-y l'Osu d'Oro al conxuntu de la so carrera.
Lemmon casó en dos ocasiones. El so fíu Chris Lemmon (nacíu en 1954 de la so primer muyer Cynthia Stone), foi tamién actor. La so segunda muyer foi l'actriz Felicia Farr (cola que tuvo una fía, Courtney, nacida en 1966).
Jack Lemmon morrió de cáncer el 27 de xunu de 2001. Tenía 76 años. Ta enterráu nel Westwood Village Memorial Park Cemetery, Westwood, Los Angeles, California, onde Walter Matthau, col que compartió protagonismu en munches películes, ta tamién sepultáu. 
Jack Lemmon nunca nun interpretó héroes de la historia americana. Pero nuna carrera qu'algama cinco décades, Lemmon foi conocíu polos sos intensos retratos d'una completa variedá de personaxes non heroicos.
Planeta
Un planeta ye un cuerpu celeste esféricu, que gravita con una órbita elíptica alredor d'una estrella y nun emite lluz.
Nel sistema solar hai ocho planetes que graviten alredor del Sol:
La palabra "planeta" vien, al traviés del llatín, de la forma griega πλανήτης, derivada del verbu πλαναω ("esviar del camín", "andar al debalu") . La espresión πλανήτης αστέρες ("astros que se mueven") estremaba a los planetes de les estrelles, que se mantienen inmóviles nel firmamentu. 
Asina, la palabra "planeta" usábase na antigua astronomía xeocéntrica pa designar a los siete astros visibles a simple vista y que se desplacen con respectu a les estrelles del firmamentu: el Sol, la Lluna, Mercuriu, Venus, Marte, Xúpiter y Saturnu.
Cola teoría heliocéntrica de Nicolás Copérnicu, la tierra pasó a tar considerada un planeta y el sol y la lluna dexaron de selo, quedando reducíu a seis el númberu de planetes.
En 1781, William Herschel descubrió Uranu; en 1846, Johann Gottfried Galle y Urbain Le Verrier, basándose nes perturbaciones gravitacionales exercíes sobre Uranu, señalaron la esistencia de Neptunu. Por fin, en 1930, Clyde Tombaugh descubrió Plutón, que sedría consideráu planeta hasta'l 24 d'agostu de 2006, que pasaría a nomase planeta nanu.
El descubrimientu de dellos oxetos asemeyaos a Plutón, como Sedna o 2003 UB punxo n'entredichu la definición tradicional del términu planeta. Dellos científicos proponen quitar a Plutón de la llista de los planetes y en cambiu otros proponen ampliar esta llista colos oxetos tresneptúnicos que formen parte del cinturón de Kuiper .
Según la definición que se -y dea al términu planeta, el so númberu ye diferente. Asina, l'Academia Nacional de ciencies de los Estaos Uníos considera que un planeta ye un cuerpu de menos de dos mases xupiterines que gravita alredor d'una estrella. Según esti criteriu, 2003 UB diba ser el décimu planeta del sistema solar.
Sicasí nun hai anguaño consensu nuna definición. En 2005 Michel E. Brown propunxo varies diferentes:
Dende qu'en 1995 se descubrió'l primer planeta estrasolar o "exoplaneta", tiense la certeza de qu'esisten otros planetes alredor d'otres estrelles. 
D'entós pa acá identificáronse más de 170, lo que paez indicar que la esistencia de planetes extrasolares ye bastante corriente. Anque tolos detectaos hasta agora son planetes xigantes, polo menos de la talla de Xúpiter o Neptunu, los astrónomos esperen alcontrar dalgún planeta de carauterístiques similares a la Tierra, lo que podía xustificar les investigaciones sobre la posible vida estraterrestre.
Considérase que los planetes fórmense al tiempou que la so estrella por acrecimientu y condensación d'una nube de gas y de materia interestelar baxo influencia de la gravitación. 
Los cuerpos planetarios nacen de les perturbaciones nel discu d'acrecimientu y atrayen oxetos nel so campu gravitacional. Esta fase de creación realízase por impactos sucesivos d'oxetos que circulen nel espaciu a velocidaes relativamente importantes (ente varios quilómetros y decenes de quilómetros por segundu ), produciéndose una gran cantidá de calor en cada colisión.
Puen esistir dos tipos de planetes: los planetes gaseosos y los planetes telúricos (o rocosos)
Micrómetru
El micrómetru, tamién llamáu "micra" a seques, ye la unidá de llonxitú que ye igual a una millonésima parte d'un metru. Suel usase pa midir el tamañu de les célules y organismos unicelulares.
L'abreviatura ye µm.
"1 µm = 1x10 m"
Femtómetru
El femtómetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a una milbillónesima parte d'un metru. 
L'abreviatura ye fm.
"1 fm = 1x10m" 
Emplégase nes midíes del nucleu atómicu. Los neutrones y protones tienen unos 2,5 fm de diámetru. En física atómica y cuántica, el femtómetru tamién recibe'l nome de fermi (cola mesma abreviación), n'honor al físicu Enrico Fermi.
VK Mobile
VK Mobile, ye un proveedor de telefonía móvil de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu d'electrónica, tamién coreanu VK (Victory Korea), ún de los principales greyos del mundu del sector.
Tira diaria
Una tira diaria, tamién llamada tira de prensa, tira cómica o simplemente tira ("daily strip", nel so términu orixinal norteamericanu) ye una historieta na que se cuenta una situación nunes poques viñetes (polo xeneral, nunca más de cuatro), normalmente alliniaes horizontalmente. Pueden ser obra d'un dibuxante o tener la collaboración d'un guionista y asoléyense periódicamente (xeneralmente diaria o selmanalmente) en periódicos, revistes y páxines d'Internet. Les tires de periodicidá más curtia (diaries) suelen tar dibuxaes en blanco y negro debido al ritmu de publicación, aunque en dellos casos les tires que corresponden a los domingos suelen ser mayores y tar en color. En ocasiones les tires lleguen a ocupar una páxina completa.
Como algunu de los sos nomes indiquen les tires pueden ser humorístiques, pero non necesariamente. Tamién s'asoleyen histories series nel mesmu formatu que nun se pueden calificar de "cómiques". D'ahí que'l términu "arte secuencial", acuñáu pol dibuxante Will Eisner, pa referirse a los "cómics" te ganando puxu y popularidá.
La serie "Piker Clerk" (1904), de Clare Briggs, foi la primer tira diaria, aunque la so duración foi bien efímera, polo que se vien considerando históricamente a la serie "Mutt and Jeff", de Bud Fisher, apaecida el 15 de payares de 1907 nel "San Francisco Chronicle", como la primera tira diaria de la historia de la prensa.
Dellos exemplos de tires cómiques son:
La prensa, a falta d'una industria editorial afayadiza, foi el principal soporte de la creación historietística n'Asturies. Asina, los primeros pasos d'esta expresión artística nel Principáu fueron daos por Truán na prensa d'a primeros de sieglu, pero'l verdaderu españíu vendría cola publicación de les Aventures de Pinón y Telva por parte d'Alfonso, nel periódicu uvieín La Nueva España. Otru de los personaxes más populares que cobró vida na prensa asturiana foi El Gaviotu nes páxines del diariu xixonés Voluntad, creáu pol dibuxante pixuetu Juan Martínez García-Rovés.
De la importancia del xéneru fala'l fechu de que pintores asturianos qu'algamaron muncha sonadía como Marola o Eduardo Úrculo ficieron trabayos pa esti mediu.
Anguañu la prensa d'Asturies, siguiendo la tradición marcada notres dómines, cuenta con autores yá consagraos como Neto, Ígor Medio, Ruma, Alfonso Zapico, Ñata... que bien con idees propies o de guionistes como Arturo Arias, acuden a la cita colos sos llectores.
SK Teletech
SK Teletech ye un proveedor de telefonía móvil de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu d'electrónica, tamién coreanu SK Telecom, ún de los principales greyos del mundu del sector.
Sky Electronics
Sky Electronics, ye un proveedor de telefonía móvil de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu d'electrónica, tamién coreanu Pantech Curitel, ún de los principales greyos del mundu del sector.
Pantech Curitel
Pantech Curitel, ye un proveedor de telefonía móvil de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu d'electrónica, coreanu ún de los principales greyos del mundu del sector.
Acrecimientu
L'acrecimientu o "acreción" ye un términu que s'usa principalmente n'astrofísica, xeoloxía y meteoroloxía pa designar el crecimientu d'un cuerpu per aciu de l'agregación de la materia d'otros cuerpos menores.
N'Astronomía l'acrecimientu designa la captura de materia por un astru baxo l'efectu de la gravitación.
L'acrecimientu produzse en numberosos contestos astrofísicos, cuando un oxetu compactu s'alcuentra nun entornu de materia difusa, principalmente:
L'acrecimientu tresforma la enerxía mecánico del sistema oxetu-materia n' enerxía térmico (calor) y, en consecuencia, en radiación.
En Xeoloxía conozse como acrecimientu (Acreción continental), el fenómenu de medra d'una rexón continental o oceánica por aportación de materia. Por exemplu, les islles volcániques y los atolones nacen por acrecimientu. 
Nel casu de les islles volcániques, les erupciones volcániques, col desprendimientu de llava que provoquen , aporten la materia. Al acumulase col pasu del tiempu, esta llava pue aportar a la superficie del agua y elevase penriba d'ella. 
Polo que respeuta a los atolones, el coral va posando nos bordes somorguiaos d'una islla, formando un arrecife coralín que va creciendo hasta llegar a la superficie del agua. Fórmase una barrera natural que reduz l'efectu de les corrientes marines y aprisiona l'agua ente ella y la costa de la islla, creándose asina una llaguna. 
En meteoroloxía llámase acrecimientu al aumentu de talla d'un hidrometeoru en contactu con una gota d'agua y que xela nel momentu del impactu.
Oxíxenu
L'oxíxenu ye un elementu químicu de númberu atómicu 8 y símbolu O, allugáu nel grupu 16 de la tabla periódica de los elementos. Na so forma molecular más frecuente, O, ye un gas a temperatura ambiente. Representa al rodiu'l 20% de la composición de l'atmósfera terrestre. Ye ún de los elementos más importantes de la química orgánica y participa de forma bien importante nel ciclu enerxéticu de los seres vivos, pegoyu na respiración celular de los organismos aeróbicos. Ye un gas incoloru, inodoru y insípidu. Esiste una forma molecular formada por tres átomos d'oxíxenu, O, anomada ozonu y que cola so presencia na atmósfera abeya la Tierra de la incidencia de radiación ultraviola procedente del Sol.
Un átomu d'oxíxenu combináu con dos d'hidróxenu formen una molécula d'agua.
En condiciones normales de presión y temperatura l'oxíxenu ta n'estáu gaseosu formando molécules diatómiques (O) que magar que seyan inestables xenérense na fotosíntesis de les plantes y son posteriormente usaes polos animales na respiración (ver ciclu del oxíxenu).
Pungkuk
Pungkuk EDM Wire Manufacturing Co., Ltd. (풍국), ye un fabricante de productos químicos y aceru de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu EDM, tamién ún de los principales greyos del mundu.
Nitróxenu
El nitróxenu ye un elementu químicu de númberu atómicu 7 y símbolu N, allugáu nel grupu 15 de la tabla periódica de los elementos. También tien el nome d'ázoe —antaño usóse tamién Az como símbolu del nitróxenu—. Ye un gas inerte, non metal, incoloru, inodoru y insípidu qu'en condiciones normales forma un gas diatómicu que constitúi al rodiu del 78% del aire atmosféricu, si bien nun intervién na combustión nin na respiración. Tien una elevada electronegatividá (3 na escala de Pauling) y 5 electrones nel nivel más esternu comportándose como trivalente nos más de los compuestos que forma. Condensa a 77 K y solidifica a 63 K, emplegándose davezu n'aplicaciones crioxéniques.
Saint-Dié-des-Vosges
Saint-Dié-des-Vosges ye una ciudá del noreste de Francia, na rexón de Lorena, nel departamentu de Vosgos. En 1999, Saint-Dié-des-Vosges contaba 22.569 habitantes.
La ciudá toma'l nome de Deodatus, el so fundador. 
Los habitantes de la ciudá conócense como "Déodatiens".
La ciudá tien un Institutu Universitariu de teunoloxía (fr. "Institut Universitaire de Technologie") nel que s'imparten les enseñances de:
Plata
La plata ye un elementu químicu de númberu atómicu 47 y símbolu Ag, allugáu nel grupu 11 de la tabla periódica de los elementos. El so nome vien del llatín "plattus" ('planu', 'llanu', y posteriormente 'llámina metálica'), que na Península Ibérica'l términu especializóse pa pasar a referise al metal. El símbolu de la plata provién del llatín "argentum", el nome orixinal del metal nesa llingua.
Ye un metal de transición blancu y rellucente. Presenta les mayores conductividaes térmica y llétrica de tolos metales, y alcuéntrase formando parte de distintos minerales (xeneralmente en forma de sulfuru) o como plata llibre. Ente les sos variaes aplicaciones, esti metal emplégase na fabricación de monedes, xoyería, como catalizador, etc., dalgunes de les sos sales úsense en fotografía y radioloxía y nos vidrios de los vehículos en forma de nitratu de plata yá que presenta un efeutu fotocrómicu. En lletricidá y lletrónica tien un usu creciente.
Elementos del grupu 11
El grupu 11 de la tabla periódica ta formáu polos siguientes elementos:
L'elementu Roentxeniu (Rg), al ser un elementu sintéticu y nun atopase de forma natural, nun se tien en cuenta al falar de los elementos del grupu 11, magar qu'estrictamente forme parte d'elli.
Estos tres metales reciben el nome de "metales d'alcuñar", magar que ye un nome non recomendáu pola IUPAC. Son relativamente inertes y difíciles de corroer. Emplegáronse abondo na alcuñación de monedes, d'ehí-yos vien el nome. El cobre y l'oru son de los pocos metales que presenten coloración.
Aparte de les sos aplicaciones monetaries o decoratives, tienen munches otres aplicaciones industriales pol mor de dalgunes de les sos escelentes propiedaes. Son mui bonos conductores de la lletricidá (los mas conductores de tolos metales son la plata, el cobre y l'oru, nesi orde). La plata tamién ye l'elementu que presenta una mayor conductividá térmica y mayor reflectancia de la lluz. Amás, la plata tien la poco común propiedá de que la capa que se forma al oxidase continúa siendo conductora de lletricidá.
El cobre tamién s'emplega abondo en cables llétricos y en lletrónica. Dacuando úsense contactos d'oru n'equipos de precisión. A vegaes tamién s'usa la plata nestes aplicaciones, y tamién en fotografía, agricultura, medicina, equipos de soníu y aplicaciones científiques.
Estos metales son perblandos y nun soporten bien l'usu diariu de les monedes, desgastándose col tiempu. Por cuenta d'esto han tar aleaos con otros metales pa consiguir monedes más duraderes, más dures y más resistentes al desgaste.
Popeye
Popeye'l marín ye un famosu personaxe de cómic y de dibuxos animaos. Foi creáu por Elzie Crisler Segar y apaeció por primera vez na tira diaria "Timble Theatre", na edición del "The New York Evening Journal" del 17 de xineru de 1929.
"Popeye" (n'inglés, "Popeye the Sailor"), ye un marineru independiente con una peculizar forma de falar, con músculos nos sos antebrazos super-desarrollaos con un ancla tatuáu 
en cada unu, el mentón prominente y siempre con una pipa de maíz na boca. El so raru humor y el temperamentu coléricu da llugar en una riestra d’aventures a lo llargo del mundu, aunque tien tamién un corazón puru y un espíritu caballerescu y sensible. La característica más conocida d'esti personaxe ye'l consumu d'espinaques, que toma cuando s'atopa con dificultaes, y que lu convertíen nun ser poderosu capaz de castigar a los sos enemigos, por más fuertes qu'éstos fueren. Aunque nel so aniciu ye un marineru con traxe blancu, nos más de 600 episodios animaos, adopta otros papeles.
El nome de Popeye vien del so güeyu «españáu» ("pop eye"). 
La primera aparición de Popeye tien llugar el 27 de xineru de 1929, como un personaxe menor na tira que Segar tenía nel "Thimble Theatre", que venía asoleyando dende 1919, teniendo como protagonista a Olive Oyl (conocida nos dibuxos animaos emitidos n'España como Olivia o Rosario), el so hermanu Castor Oyl y el so noviu, Ham Gravy. En 1929, Castor Oyl, propietariu d'un vieyu barcu, decide facer un viaxe y ponse a buscar tripulantes y ye asina como s'atopa con Popeye. Esti personaxe entamó a ser tan popular que se-y foi dando un protagonismu mayor, pasu ente pasu. Olivia dexa a Ham Gravy pa convertise en novia de Popeye, aunque frecuentemente muestra una actitú cambiante hacia'l marineru.
Elzie Crisler Segar foi introduciendo nuevos personaxes, algamando la serie y el marineru una sonadía importante de tal manera que nel añu 1932 la tira pasó a llamase "Thimble Theatre Starring Popeye".
Al principiu de la serie la fuerza de Popeye vien dada por una pita máxica, pero bien ceo foi sustituida poles espinaques. La referencia a les espinaques vien d'un estudiu publicáu que mencionaba un altu conteníu en fierro, esta referencia fizo que'l consumu d'esti vexetal espoxigara dafechu. Cuéntase que la comunidá de cultivu d'espinaques existente en Crystal City (Texas) llevantó una estatua n'honor de Popeye. 
Nel cartoon del añu 1954 tituláu "Greek Mirthology" ("Mitoloxía Griega") Popeye explica l'aniciu ficticiu de la espinaca, explicando como un antepasáu romanu de Popeye yera casi un Hércules y esti consumu apurría-y grandes poderes. 
En 1934 los estudios Max Fleischer crearon una versión en dibuxos animaos que fizo medrar considerablemente la fama de los personaxes. Tamién Popeye foi el mocín d'un folletín televisivu nos años sesenta, asina como d'una película dirixida por Robert Altman, faciendo'l papel de Popeye Robin Williams .
Tres la muerte del so creador, Elzie Crisler Segar, en 1938, la serie foi continuada nel guión por Tom Sims, y como dibuxantes por Doc Winner y Joe Musial. A partir del añu 1958 continuóla Bud Sagendorf, tamién autor de versiones pa los comic book.
Nel añu 2011 la empresa "Gonzali Producciones" fizo'l doblaxe de la película "Popeye y les 1001 nueches". La cinta amesta tres partes que se rodaren en technicolor: "Popeye the Sailor Meets Sindbad the Sailor" (1936), "Popeye the Sailor Meets Ali Baba’s Forty Thieves" (1937) y "Aladdin and His Wonderful Lamp" (1939)
Álvaro Navia Osorio y Vigil
Álvaro yera fíu de Juan Antonio de Navia Osorio y Argüelles de Celles y Jacinta Antonia Vigil de la Rúa. Casóse tres veces: en primer llugar con Fracisca Navia Arango, fía del so cuñáu Álvaro de Navia Arango; la segunda con María Roig Magriña; y la tercera con María Antonia Bellet.
Foi l'autor del tratáu ""Reflexiones Militares"", una de les obres fundamentales de la ciencia bélica. Tamién escribió la ""Rapsodia Económica"" (1732). 
Mercuriu (planeta)
Mercuriu ye'l planeta del sistema solar más cercanu al sol y el más pequeñu. Ye de tipu telúricu, como la tierra. 
La so superficie ta cubierta de cráteres y nun tien nengún satélite natural nin aniellos.
Seguramente pola aparente rapidez del so movimientu pel cielu crepuscular, los romanos bautizáronlu col nome del dios del comerciu y los viaxes, Mercuriu, que se desplazaba a gran velocidá gracies a les sos sandalies y el so cascu dotaos d'ales. El so símbolu astronómicu () ye una representación estilizada del caducéu d'esti dios.
Nes cultures del Estremu Oriente, el planeta conozse como l'astru del agua (水星), ún de los cinco elementos fundamentales.
Cinc
El cinc ye un elementu químicu de númberu atómicu 30 y símbolu Zn allugáu nel grupu 12 de la tabla periódica de los elementos. Ye un metal, delles vegaes clasificáu como metal de transición anque estrictamente nun lo seya, que presenta dél paecíu col magnesiu y el beriliu amás de colos elementos del so grupu. Esti elementu ye poco abondante na corteya terrestre pero obtiénse con facilidá. Una de les sos aplicaciones más importantes ye'l galvanizáu del aceru. Ye un elementu químicu esencial.
Ye un metal de color blanco azulao qu'ambura n'aire con llama verde azulada. L'aire seco nun lu ataca pero en presencia d'humedanza fórmase una capa superficial d'óxidu o carbonatu básicu qu'aíslla al metal y lu protexe de la corrosión. Práuticamente l'único estáu d'oxidación que presenta ye'l +2. Reacciona con ácidos non oxidantes pasando al estáu d'oxidación +2 y lliberando hidróxenu y pue disolvese en bases y ácidu acéticu.
El metal presenta una gran resistencia a la deformación plástica en fríu qu'amenorga en caliente, lo qu'obliga a llaminalu penriba los 100 °C. Nun se pue endurecer por acritú y presenta'l fenómenu de fluyencia a temperatura ambiente —al contrario que los más de los metales y aleaciones— y pequeñes cargues provoquen deformaciones permanentes.
Elementos del grupu 16
El grupu 16 de la tabla periódica compónenlu los elementos anomaos anfíxenos:
L'oxíxenu, l'azufre y el seleniu son non metales, mentes que'l teluriu y poloniu son metaloides. Ha tenese en cuenta que'l seleniu y teluriu tán na llende ente los dos grupos.
L'estáu d'oxidación más habitual de los anfíxenos ye -2, magar que tamién puea tener valores de -1. L'estáu d'oxidación más altu ye +6, y dase en sulfatos, selenatos y teluratos (por exemplu NaSO).
Víctor de la Fuente
Víctor de la Fuente foi un dibuxante y guionista d'historietes (Ardisana, Llanes en 1927 - Le Mesnil Saint Denis, 2 de xunetu de 2010). Yera hermanu d'otros dos dibuxantes de cómic: Ramón de la Fuente y Chiqui de la Fuente.
Entamó a trabayar nel mundu de la historieta nos años cuarenta, dientro del estudiu gráficu de López Rubio, collaborando en "Flechas y Pelayos", "Maravillas" y "Chicos".
Lo mesmo que los sos hermanos, tamién conoció la emigración a América, nestí casu vivió en Chile, onde trabayó nuna axencia de publicidá. Nesti país collaboró cola "Editorial Zig-Zag" y ente los años 1944 y 1945 dirixó la revista "El Peneca".
Nel añu 1959 tornó a Europa y entamó a collaborar con delles editoriales ingleses.
En 1967 conoció al guionista Víctor Mora col qu'entamaría a collaborar al añu siguiente, trabayando nel western "Sunday". Más tarde, nes páxines de la revista "Trinca", dio-y vida a "Haxtur", un guerreru condergáu a vagar pel espaciu y el tiempu (una reproducción d'esti personaxe ye la estatuina que los organizadores del Salón Internacional de Cómic del Principáu d'Asturies, que se celebra añalmente en Xixón, entreguen a los ganadores de les estremaes categoríes de los llamaos Premios Haxtur).
A la vista del panorama editorial qu'existía n'España decidió treslladase a París onde continuó trabayando nun buen númberu de series.
Dientro de la so producción atopamos otros western ("Amargo", "Mortimer", "Poney Durango" y "Los Gringos") y relatos de fantasía heróica. Nel añu 1985, tamién con guión de Víctor Mora dibuxó la serie "La Siberiana".
Mantuvo una importante rellación cola historieta asturiana siendo unu de los artistes que veníen davezu al Salón Internacional del Cómic del Principáu d'Asturies, participando en charres y faciendo dibuxos pa los aficionaos que se dan cita en Xixón a lo llargo de les xornaes de duración del Salón.
Los sos últimos esfuerzos dedicólos a la serie "Tex" y a un álbum con Alejandro Jodorowsky tituláu "Aliot" (1995) enantes d'entamar a sufrir una llarga enfermedá.
Nel XXIV Salón Internacional del Cómic de Barcelona celebráu en 2006 diéron-y el Gran Premiu del Salón.
Villarrobledo
Villarrobledo (Albacete), ye una ciudá española na comunidá autónoma de Castiella-La Mancha.
Central nuclear
Una central nuclear ye una istalación industrial emplegada pa la xeneración de enerxía eléctrico, a partir d'enerxía nuclear que carauterízase pol emplegu de materiales que caliéntanse per aciu de reacciones nucleares. Esti calor ye emplegáu por un ciclu termodinámicu que produz la enerxía.
Toles centrales d'España cuenten con ún o dos reactores (contenedores que nun se ven perxudicaos pola radiación). Son construciones mui complexes pola variedá de teunoloxía industrial emplegada y pola elevada seguridá cola que tán dotaes.
Les carauterístiques de la reacción nuclear faen que resulten peligroses si nun son debidamente controlaes. Pa esta misión ta'l Conseyu de Seguridá Nuclear (CSN), que protexe a los trabayadores, a la población y al mediu de tolos efeutos nocivos de les radiaciones. 
Elementos del grupu 12
Los elementos del grupu 12 de la tabla periódica son: 
Elementos del grupu 10
Los elementos del grupu 10 de la tabla periódica son:
A temperatura ambiente toos son sólidos. 
Los estaos d'oxidación más comunes de los elementos d'esti grupu son 0 y +2. Atópense toos na natura en forma elemental, anque'l níquel como'l más reactivu d'ellos, namái en forma d'aleación en dalgunos meteoritos. 
Toos estos elementos tienen completaos los orbitales "d" de la so capa de valencia, lo que desplica la so relativa inercia a los axentes oxidantes que se fai más patente baxando pel grupu.
Son metales importantes n'orfebrería y na industria química pol mor de les sos propiedaes catalítiques. Amás empléguense o emplegáronse como metales na alcuñación de monedes.
Elementos del grupu 9
Los elementos del grupu 9 de la tabla periódica son: 
A temperatura ambiente toos son sólidos.
Elementos del grupu 8
Los elementos del grupu 8 de la tabla periódica son: 
Nos niveles electrónicos esternos d'estos elementos hai ocho electrones, anque'l fierro nun algama l'estáu d'oxidación +8. El hassiu produzse namái en llaboratoriu, nun s'atopa na natura; suel obviase esti elementu al referise al grupu 8.
Grupu 8 ye l'actual nome recomendáu pola IUPAC. L'antiguu sistema européu y l'estaunidense englobaben dientro'l grupu VIII (VIIIA el primeru y VIIIB el segundu) a los actuales grupos 8, 9 y 10.
Ubuntu
Ubuntu ye una distribución de GNU/Linux pal escritoriu, basada en Debian y patrocinada por Canonical Ltda, empresa de la que ye dueñu'l sudafricanu Mark Shuttleworth.
Ubuntu ye tamién el primer Sistema Operativu en Llingua Asturiana
El nome de la distribución remanez del conceutu zulú y xhosa d"'ubuntu", que significa "humanidá haza otros" o "yo soi porque nosotros somos". Ubuntu ye un movimientu sudafricanu encabezáu pol obispu Desmond Tutu, quien ganó el Premiu Nobel de la Paz en 1984 poles sos lluches escontra del "Apartheid" en Sudáfrica. 
El sudafricanu Mark Shuttleworth, mecenes del proyeuto, alcontrábase enforma familiarizáu cola corriente. Tres ver asemeyances ente los ideales de los proyeutos GNU, Debian y en xeneral col movimientu del software llibre, decidió aprovechar l'ocasión pa difundir los ideales d"'Ubuntu". L'eslogan d'Ubuntu – “Linux pa seres humanos” (n'inglés "Linux for Human Beings") – resume una de les sos metes principales: facer de Linux un sistema operativu más accesible y cenciellu d'usar. La interfaz gráfica oficial qu'ufre Ubuntu, ye l'escritoriu GNOME, magar qu'hai total llibertá y puen usase otros escritorios como KDE, o Xfce
Ubuntu distribúise dafechamente de baldre dende la so páxina web, y tamién puede obtenese ensin costu dalgún solicitando el CD orixinal nel so sitiu web oficial, a traviés d'un serviciu denomáu ShipIt
Esti sistema operativu tien soporte pa delles llingües, y ta disponible en Llingua Asturiana.
Asoleyen una versión nueva d'Ubuntu cada seis meses. El númberu de versión faese cola fecha. La primera cifra ye l'añu y la segunda'l mes. Por exemplu, la versión 5.04 salió n'abril (4ᵁ mes) del añu 2005.
Esta distribución foi y ta siendo tornada a numberoses llingües, ente elles l'asturianu, por usuarios que voluntariamente collaboren nel proyeutu, a traviés d'Internet.
Ubuntu, ufre una suite "oficial" de programes nel so paquete básicu, nel que podemos atopar:
Mary Robinson
Mary Robinson, Mary Therese Winifred Bourke, ( Ballina, 1944) ye una política y abogada irlandesa. En 1990 foi escoyida Presidenta de la República d'Irlanda, siendo la primer muyer qu'aportaba a la Xefatura del Estáu en dichu país. Ye miembru de The Elders.
Nació en Ballina, el 21 de mayu de 1944, siendo fía de dos médicos irlandeses. Estudió nel Colexu Mount Anville de Dublín.
Llicenciar en derechu pol Trinity College de Dublín. Siguió la so formación nel King´s Inns, Dublín y dempués na Universidá de Harvard. En 1969 foi profesora del Trinity College onde había estudiáu y empezó la so carrera profesional como abogada en 1975.
El 3 d'avientu de 1995 foi escoyida Presidenta de la República d'Irlanda como independiente, col sofitu del Partíu Llaborista y el Partíu d'el Trabayadores. Mientres el so mandatu destacó la esmolición qu'amosó polos irlandeses que, nel intre de los años, debieren colar al esterior pa buscar trabayu. Ameyoró notablemente les relaciones angloirlandesas, siendo la primera Xefe d'Estáu d'Irlanda que visitaba a la Reina Isabel II nel Palaciu de Buckingham. Foi tamién una activa defensora de los derechos humanos, siendo'l primer Xefe d'Estáu en visitar Haití tres el xenocidiu qu'afaró'l país. Tamién tuvo en Marruecos en plenu periodu de crisis, en 1992. Mientres el so mandatu sofitó igualmente la creación del Tribunal Penal Internacional.
Al rematar la so etapa presidencial, l'entós Secretariu Xeneral de les Naciones Xuníes, Kofi Annan, nomar Alta Comisionada de les Naciones Xuníes pa los Derechos Humanos el 12 de setiembre de 1998, cargu qu'ocupó hasta 2005.
En 2006 yera escoyida presidenta del programa Iniciativa pa una Globalización Ética, organización internacional encargada de primir a los gobiernos firmantes de alcuerdos internacionales sobre protección de derechos humanos pal so cumplimientu, amás de ser profesora de la Universidá de Columbia y profesora estraordinaria de la Universidá de Pretoria. En 2008 yera escoyida presidenta de la Comisión Internacional de Xuristes.
Ye presidenta del Club de Madrid, y miembru del reconocíu grupu The Elders.
Ente los reconocimentos recibíos nel intre de la so vida destaquen, a nivel profesional, Premiu de la Facultá de Derechu de Harvard (1995) y diverses condecoraciones de les universidaes de Londres, Coimbra, California y la de Salamanca. Ye doctora honoris causa por trenta y un universidaes de too el mundu.
A nivel políticu y social recibió'l Collar Hussein Bin Ali de Xordania; el Premiu Llibertái de la Fundación Max Schmidheiny de Suiza), el Premio Fomentu de la Paz Félix Houphouët-Boigny de la Unesco, el Premiu Indira Gandhi pola Paz, el Desarme y el Desenvolvimientu (2000), el de Embaxadora de Conciencia en 2004 qu'otorga Amnistía Internacional y el Premiu Príncipe d'Asturies de Ciencies Sociales en 2006, y Medaya Presidencial de la Llibertá en 2009.
Acuariu (recipiente)
Un acuariu ye un depósitu con agua onde viven plantes y animales. Tamién ye l'edificiu onde s'amuesen animales acuáticos vivos.
Pexe payasu
El pexe payasu ("Amphiprion ocellaris"), ye un pexe que mora nes agües tropicales. Carauterízase polos sos intensos colores coloráu, rosa o naranxa y blancu. Vive nos arrecifes de coral del Indopacíficu y vive conxuntamente coles anémones, teóricamente una especie depredadora, de la que llogra una protección frente a posibles atacantes. A cambéu, el pexe payasu ufierta la posibilidá d'inxerir les sustancies que necesita l'anémona.
Fácil de llograr, ye un pexe de caltenimientu senciellu, por ello, toles sos variedaes constitúin una bona opción pa acuarios. Trátase d'una especie carnívora, que precisa un llixeru aporte vexetal na so dieta. Nel so mediu natural los pexes payasu escuerren a les sos pequeñes preses.
Miguel Primo de Rivera
Miguel Primo de Rivera y Orbaneja (Jerez de la Frontera, 8 de xineru de 1870, París, 16 de marzu de 1930), II marqués de Estella y VII de Sobremonte foi un militar y políticu español que tuvo al frente d'una dictadura ente'l 13 de setiembre de 1923 y el 28 de xineru de 1930. Foi sucedíu por Dámaso Berenguer.
Gobernador militar de Barcelona, dió'l golpe d'Estáu pa evitar la publicación del Informe Picasso, au se responsabilizaba a los mandos militares del desastre d'Annual.
Durante'l so mandatu los anarcosindicalistes fueron perseguíos pero los socialistes llegaron a pactos de tipu sindical al traviés de la UGT y del so cabezaleru Largo Caballero. Hai que destacar la modernización de la rede de carreteres, la introducción del teléfonu de la mano de la ITT y la nacionalización de la distribución del petroleu al crear CAMPSA.
Corréu puxarra
El corréu puxarra ("spam" n'inglés) ye'l nome que reciben los mensaxes non solicitaos difundíos pela Internet al traviés de corréu electrónicu, mensaxería instantánea, grupos de noticies, blogues, foros, etc. Polo xeneral, los sos conteníos son de calter publicitariu, anque puen incluyir scripts o pequeños programes informáticos dañibles (virus, troyanos...).
Acuariu
El términu acuariu pue facer referencia a:
Venus (planeta)
Venus ye'l segundu planeta del sistema solar a partir del sol. Forma parte de los planetes telúricos. Ye l'oxetu más brillante del cielu, depués del sol y de la lluna, colos que comparte la característica de ser los únicos cuerpos celestes que se puen acolumbrar de nueche y en dellos momentos del día, nel so casu al amanecer y al atapecer. Por esta razón recibe tamién los nomes de "llucerín de la mañana", "llucerín del alba", "lluceru matutín", "lluceru trunfante" o "lluceru vespertín". 
El nome vien de Venus, la diosa romana del amor. El so símbolu astronómicu , ye una representación estilizada del espeyu qu'esta diosa tendría na mano. Tamién s'usó como símbolu el pentagrama, , porque vistes dende la tierra, les posiciones sucesives de Venus al redor del sol formen una figura asemeyada a esta forma xeométirca cada ocho años.
La so visibilidá fixo que fuere un planeta conocíu posiblemente dende la prehistoria, y que los sos movimientos tuvieren gran importancia en casique toles interpretaciones astrolóxiques del movimientu planetariu. Asina, los mayes ellaboraron un calendariu basáu nos sos ciclos.
Asturies.com
Asturies.com ye dende 1997, diariu electrónicu d'información xeneral n'asturianu de mayor audiencia qu'amiesta'l meyor directoriu de recursos asturianos ya información sobre Asturies. Pertenez a la empresa Araz.net, propiedá de Fernando de la Fuente. Anguaño, amás del diariu, dende Asturies.com pue acedese a Asturies.com Radio, Asturies.com TV, al espaciu infantil "A la gueta de los sueños", a "Espaciu y tiempu de la llingua asturiana", el más importante requexu na rede sobre l'idioma'l país. Araz.net tamién entró va poco nel mercáu editorial con Araz Llibros, especializáu nel mundu del ensayu n'asturianu
Marte (planeta)
Marte ye'l cuartu planeta del sistema solar, y el terceru más pequeñu depués de Plutón y Mercuriu. Forma parte de los planetes telúricos (de naturaleza rocosa como la Tierra) y tien dos satélites naturales, Deimos y Fobos.
El so color arroxáu, debíu a la presencia d'óxidu de fierro nos minerales de la superficie, fascinó a toles civilizaciones, y tovía güei suel conocese col nomatu de "planeta coloráu".
Los romanos, como enantes d'ellos los griegos, asociáronlu al dios de la guerra, Marte, pensando nel sangre de los campos de batalla. El so símbolu astronómicu, , ye una representación estilizada del escudu y la llanza d'esti dios.
Los exipcianos daben-y el nome d'Hor-dexer (Horus coloráu), y los babilonios el de Nirgal (estrella de la muerte).
En China, Xapón, Corea y Vietnam llamen-y la "estrella de fueu" (火星)
Tien forma lixeramente elipsoidal, con un diámetru ecuatorial de 6.794 km y unu polar de 6.750 km. Medíes micrométriques bien precises dieron un achatamientu de 0,01, tres veces mayor que'l de la Tierra. Por mor d'esti achatamientu, la exa de rotación ta afectada por una lenta precesión debida a la atracción del Sol sobre l'abultamientu ecuatorial del planeta; pero la precesión llunar, que nel nuestru planeta ye dos veces mayor que la solar, nun tien el so equivalente en Marte.
Esti planeta alimentó durante munchu tiempu la imaxinación popular cola creyencia d'una posible vida estraterrestre nesti planeta. La idea vien de les observaciones realizaes a finales del sieglu XIX pol astrónomu aficionáu Percival Lowell. Según elles , la superficie de Marte taba cubierta de canales y que delles rexones cambiaben de tonalidá en delles époques del añu. Percival Lowell concluyó que vivía n'élli una civilización antigua que lluchaba por nun morrer de sede y que la variación de colores debíase a los cambios de vexetación según les estaciones del añu. 
Anguaño sábese que lo que Lowell tomaba por canales yeren en realidá deformaciones provocaes polos defectos de les lentes de la época. Los cambios de color atribúyense a tormentes de povisa. Sicasí, los autores de ciencia ficción esplotaron demientres munchu tiempu'l filón de los marcianos, representaos como seres d'aspectu vagamente humanu y color verde o buxu en dellos casos.
Elementos del grupu 7
Los elementos del grupu 7 de la tabla periódica son: 
El Bohriu nun suel tenese en cuenta al referise al grupu 7. "Grupu 7" ye'l nome recomendáu pola IUPAC; l'antiguu nome européu ye "grupu VIIA", mentes que'l nome antiguu norteamericanu ye "grupu VIIB". El nome de la IUPAC nun ha confundise colos antiguos, espresaos con númberos romanos.
El manganesu ye un metal bien común na natura, mentes que los demás elementos son abondo raros. El tecneciu nun tien isótopos estables y camentóse munchu tiempu que nun s'atopaba na natura. El reniu namái s'atopa en traces.
Elementos del grupu 6
Los elementos del grupu 6 de la tabla periódica son: 
"Grupu 6" ye l'actual nome recomendáu pola IUPAC. Antaño emplegábense los nomes "grupu VIA" nel sistema européu y "grupu VIB" nel norteamericanu.
Elementos del grupu 5
Los elementos del grupu 5 de la tabla periódica son: 
Estos elementos tienen nos sos niveles electrónicos más esternos 5 electrones. El dubniu nun s'atopa na natura y produzse nel llaboratoriu, polo qu'al falar de les propiedaes de los elementos del grupu 5 nun se suel inxerir esti elementu.
Santa María del Páramo
Santa María del Páramo ye un pueblu y conceyu que pertenez alministrativamente a la provincia de Llión. Hestóricamente aconceyaba a los pueblos de Villarrín del Páramu, Urdiales del Páramu y Mansiella del Páramu.
Ta asitiáu nel Páramu Lleonés, a unos 32 km de Lleón. Con una altura sobre'l nivel de la mar de 813 metros.
Con una población de 3.242 habitantes aprosimadamente, Santa María ye guei unu de los cabeiros pueblos agrícolas de Llión. La sua economía ta basada nel cultivu de maiz y nas rellaciones de comerciu y servicios col restu la comarca paramesa.
En cuantu a tradiciones Santa María cuenta conos cimeiros elementos identitarios llioneses. Pueden citarse l'antruexu (desaparecíu durante'l franquismu), el ramu, los autos de reyes ou'l pendon. 
Tintín
Tintin ye'l personaxe principal de les "Les Aventures de Tintin", escrites y dibuxaes por Georges Remi, más conocíu col nomatu d'Hergé.
Paez qu'Hergé bautizó al so personaxe n'homenaxe al álbum de Benjamin Rabier escritu en collaboración con Fred Isly, "Tintin lutin" (1897), el grafismu ta inspiráu nun personaxe d'esti álbum ("Onésime", que lleva pantalones de golf y un tupé).
El so famosu mechón rebelde apaez nuna viñeta de "Tintin au pays des Soviets". Hergé decidirá conservar esi rasgu físicu que fai al héroe tan reconocible. 
La so edá ye abondo difícil de determinar. Nun ye un adolescente, pero tampoco un adultu. Anque se presenta como periodista, enxamás practica'l so oficiu, a nun ser cuando fai'l so reportaxe sobre la Rusia comunista en "Tintin au pays des Soviets".
Tintín apaez por primera vez en "Le Petit Vingtième", suplementu infantil del diariu belxicanu "Le Vingtième Siècle" el 10 de xineru de 1929. 
Paez que Tintín nun tien nenguna familia. El so únicu compañeru ye'l so perru blancu Milú, pero de magar el novenu álbum, "Le Crabe aux pinces d'or", acompañarálu tamién el capitán Haddock y ocasionalmente otros personaxes secundarios, como'l profesor Tornasol, Bianca Castafiore o los hermanos Dupond y Dupont. Hasta "Au pays de l'or noir", el protagonista vive col so perru nun pisu asitiáu nel númberu 26 de la rue du Labrador, nuna ciudá mal definida anque asemeya ser Bruxeles. A partir del álbum citáu treslládase al castiellu de Moulinsart, residencia del capitán Haddock.
Tintín ye mozu, roxu y baxo y tien un característicu tupé. Como suel pasar colos personaxes de cómic, Tintín apenes camuda'l so aspectu a lo llargo de los años. Dende 1929 hasta 1976 caltendrá la so fachenda moza y la so vestimenta variará poco. Sólo na cabera de les sos aventures asoleyaes, "Tintin et les 'Pícaros']]" cambiará los sos bombachos por unos pantalones campana, más a la moda. No tocante al so carácter, encarna la perfecha bondá, nun fuma, nun bebe a nun ser en contaes ocasiones más qu'agua y nun paez tener interés dalgún pol sexu. Nun tien nenguna afición en particular nin practica nengún deporte, anque-y presten los paseos pela naturaleza y en delles ocasiones vémoslu facer ximnasia casera y depués yoga. Ye bien intelixente y inxeniosu, tien abonda más fuerza física de la qu'aparenta, una gran facilidá pa los idiomes y sabe conducir toa clase de vehículos, incluyíos aviones y carros de combate. Tamién ye un bon tirador. Ye bien sensible énte la inxusticia y capaz de sacrificase por ayudar a los débiles. En "Tintin au Tibet" un lama dirá que tien el "corazón puru".
Nun se-y conoz rellación afectiva con moces (poco corriente pa un héroe mozu), que per otru llau tán poco representaes nes aventures. Les muyeres presentes nos álbumes son mayormente d'edá avanzada y caricaturesques (como Bianca Castafiore, o la muyer del xeneral Alcazar). El so meyor amigu ye'l capitán Haddock.
Les rellaciones que Tintín tien con otros personaxes masculinos (especialmente Haddock y Tchang, pero tamién el Profesor Tornasol, los Dupondt y el xoven indiu Zorrino fain dicir a dellos estudiosos que Tintín yera homosexual, pero esta afirmación ye bien suxetiva. Entrugáu por esti asuntu, Hergé explica que, pa él, les aventures de Tintín cuenten simplemente histories d'amistá masculina, y que les rellaciones amoroses nun atopaben ellí'l so sitiu. Ye verdá que la mayoría de los personaxes de les historietes d'Hergé nun paecen tener nenguna vida afectiva o sexual, y qu'eso nun ye únicamente nel casu de Tintín.
El meyor amigu de Tintín ye Tchang Tchong Yen, un adolescente chinu al que conoz en Le Lotus Bleu, la so quinta aventura. Nesto sí que ye un "alter ego" d'Hergé, yá que Tchang ta basáu nun amigu real del autor, igualmente separtáu d'él por delles circunstancies.
Anque'l primer álbum de Tintín, "Tintin au pays des Soviets " ye claramente anti-comunista, ye difícil detectar una ideoloxía clara nel ensamu de les aventures del personaxe.
Moralmente, Tintín llucha escontra tolo que ta mal, o tolo que-y paecer que lo pue ser. Sal en defensa de los débiles y siempre ta dispuestu a perdonar. 
Por embargo, suel reprocháse-y a Hergé une visión fondamente racista en "Tintin au Congo". Esi puntu de vista amenórgase pasu ente pasu nos álbumes siguientes. Hergé dixo, pa xustificar los estereotipos utilizaos nos sos primeros álbumes, que nun fueren oxetu de munches investigaciones, y espeyaben sobre manera les creencies populares del tiempu. Darréu, l'autor documentaráse abondo pa describir con más procuru los países nos que va a desarrollar les aventures.
En dellos álbumes atopamos referencies más o menos explícites a l'actualidá internacional del tiempu. En "Le Lotus Bleu", Hergé dibuxa con gran precisión la ocupación de Manchuria polos xaponeses en 1931. Hergé denuncia equí vivamente la visión expansionista de Xapón sobre Asia. En "L'Oreille cassée", denuncia la guerra del Chaco por intereses financieros ente Bolivia y Paraguái: el Gran Chaco conviértese nesti álbum nel Gran Chapo. 
Pero al filu de los sos álbumes Hergé tien una manera de describir l'actualidá cada vez más neutra. N'efectu, contrariamente a los sos primeros álbumes, onde toma claramente posición, en "L'Affaire Tournesol", espublizáu en 1956, en plena Guerra Fría, describe la carrera armamentística de los Estaos Xuníos y la XRSS, pero ye bien difícil precisar si Hergé toma posición por un campu o por otru. Constátase que Syldavia representa a Occidente, mentantu que Borduria y el so xefe Plekszy-Gladz, que s'asemeya abondo a Stalin, fain pensar nel bloque comunista. Y enfin en "Au pays de l'or noir" atopamos munches referencies implícites al conflictu palestino-israelín. 
La muerte d'Hergé dexa ensin acabar la cabera aventura de Tintín, "Tintin et l'Alph'Art".
Asoleyaos pola editorial Aína, nel añu 1988, dos títulos de les aventures de Tintín apaecieron vertíos a la llingua asturiana. Trátase de "Stock de Cok" (ISBN 84-261-2330-9) y "La Islla Prieta" (ISBN 84-261-2329-5). L'entamu nun tuvo continuidá. El grafismu de los diálogos foi fechu por Ástur Paredes y la torna por X. A. González Riaño y X.I. Llope.
Tintín non sólo apaeció nos álbumes descritos sinón que tamién se convirtió en serie de dibuxos animaos, película de cine, comedia musical y video-xuegu. Igualmente asoleyáronse ediciones especiales coles versiones orixinales, en blanco y prieto, nes que se pue apreciar les modificaciones feches nes ediciones definitives de la obra.
Elementos del grupu 4
Los elementos del grupu 4 de la tabla periódica son: 
El rutherfordiu nun suel tenese en cuenta al referise al grupu 4 porque ye un elementu sintéticu y radioactivu.
"Grupu 4" ye'l nome recomendáu pola IUPAC; l'antiguu nome européu ye "grupu IVA", mentes que'l nome antiguu norteamericanu ye "grupu IVB". El nome de la IUPAC nun ha confundise colos antiguos, daos en númberos romanos.
Los elementos del grupu paécense ente sigo, especialmente'l circoniu y l'hafniu, que tán xuntos na natura y tienen unes propiedaes químiques práuticamente idéntiques.
Alcalinoterreu
Les tierres alcalines o alcalinotérreos son los elementos del grupu 2 de la tabla periódica:
El nome d"'alcalinotérreos" provién del nome que recibíen los sos óxidos, "tierres", que tienen propiedaes básiques (alcalines). Poseen una electronegatividá ≤ 1,3 según la escala de Pauling.
Toos ellos tienen dos electrones na capa de valencia. Tienden a perder estos electrones pa formar cationes divalentes.
Son d'aspeutu arxentao, blandos y de baxa densidá. Reaicionen con halóxenos pa formar sales ióniques, y col agua pa formar hidróxidos básicos. En xeneral, son muncho menos reactivos que los metales alcalinos.
Elementos del grupu 15
El grupu 15 de la tabla periódica, tamién anomáu grupu del nitróxenu o nitroxenoides compónenlu los siguientes elementos:
El Gaviotu
El Gaviotu ye un personaxe gráficu creáu pol dibuxante pixuetu Juan Martínez García-Rovés (Cuideiru, 6 de setiembre de 1906 – Xixón, 1978).
La primera viñeta de "El Gaviotu" asoleyóse nel diariu xixonés Voluntad (perteneciente a la Prensa del Movimientu) el día 17 de febreru de 1952. Cola integración d'esti periódicu en La Nueva España, d'Uviéu, (tamién perteneciente a la Prensa del Movimientu) el personaxe continuó apaeciendo nel diariu uvieín. A partir d'esa primera viñeta "El Gaviotu" y Rovés convirtiéronse en cronistes de la vida cotidiana de Xixón sofitándose nel humor playu del personaxe, siendo'l barriu de Cimavilla y la playa los escenarios preferidos de les sos correríes. Tamién el fútbol ye otru de los motivos de les viñetes de "El Gaviotu", faciendo balance de l'actualidá del Sporting.
Buena parte de los alredor de 7.500 chistes asoleyaos por Rovés y nos que "El Gaviotu" yera'l personaxe central, recoyéronse en dos publicaciones: “400 chistes del Gaviotu” y “Coses del Gaviotu de Rovés”.
Mari Luz Cristóbal Caunedo
Mari Luz Cristóbal Caunedo (Máñores - Tinéu, 30 d'agostu de 1948) ye una bien nomada cantante de tonada.
A lo llargo de la so carrera ganó los concursos de canción asturiana de mayor sonadía del Principáu. Y representó a Asturies nel Festival Intercélticu de Lorient.
La so carrera discográfica entamóla grabando con dellos de los cantantes más conocíos del panorama musical tradicional asturianu: Enrique García Palicio "L'Abogáu", Luis Estrada, Jorge Tuya o José Manuel Collado, y tuvo acompañada a la gaita por Luis d'Arnizo, Manolo Quirós, Alberto Varillas, Vicente Prado "El Pravianu" o El Gaiteru de Veriña. La grabación de Mari Luz qu'algamó mayor espardimientu foi la realizada xunto con Hevia, nel discu Tierra de nadie, onde apaez cantando nel tema "Busindre Reel".
Col Colectivu Muyeres grabó delles canciones nos tres dicos que sacaron al mercáu.
La so primer discu interpretáu por ella dafechu foi la "Misa Asturiana de Gaita" (grabáu en 1998), nel que Pedro Pangua l'acompañaba al tambor y El Gaiteru de Veriña a la gaita.
Darréu grabó en 1999 "Onde la ñublina posa", acompañada por buena parte de los meyores músicos tradicionales d'Asturies, convirtiéndose nun discu que marcaría una diferente manera de facer les coses dientro de la música asturiana.
Otra grabación en solitario foi "Cantar de Seronda", del añu 2005 y nel que cuntó cola andecha de 24 músicos pa los 18 cantares incluyíos nel discu. Un nuevu trabayu discográficu en solitario fízolu en 2012, "Cancios y asturianes", producíu por Xune Elipe, sobre composiciones de Llorienzu Novo Mier.
Nel añu 2001, Mari Luz recibió'l XI Distintitivu Fini Suárez a la investigación folklórica pola "gran calidá del so trabayu, con un absolutu respetu al estilu tradicional que supo xunir coles renovaciones que nos postreros 25 años vienen dándose nel panorama musical asturianu xeneral". Esti premiu nagua por facer acordanza de la folklorista mierense Fini Suárez. Igualmente, nel añu 2011 recibiría'l Premiu de la Crítica RPA a la Meyor Trayectoria .
Elementos del grupu 14
El grupu 14 de la tabla periódica, tamién anomáu grupu del carbonu compónenlu los siguientes elementos:
Los más de los elementos d'esti grupu son perconocíos, por exemplu'l carbonu ye ún de los elementos que más compuestos pue formar. La química orgánica estudia los más d'estos compuestos que contienen carbonu. Al empar, el siliciu ye ún de los elementos más abondantes na corteya terrestre.
Al baxar nel grupu, estos elementos van teniendo carauterístiques cada vegada más metálicques: el carbonu y el siliciu son non metálicos (anque dacuando'l siliciu clasifícase como semimetal), el xermaniu ye un semimetal, y l'estañu y el plomu son metálicos.
Elementos del grupu 13
El grupu 13 de la tabla periódica, tamién anomáu grupu del boru compónenlu los siguientes elementos:
El primer elementu del grupu 13 ye'l boru(B), un metaloide con un puntu de fusión bien altu y nel que predominen les propiedaes non metáliques. Ésti y el restu de los elementos d'esti grupu formen iones con un carga triple positiva (3+).
La carauterística del grupu ye que los elementos tienen tres electrones na so capa más esterna, polo que suelen formar compuestos nos que presenten un estáu d'oxidación +3. El taliu difier de los demás en que tamién ye importante'l so estáu d'oxidación +1. Esta baxa reactividá del par d'electrones "s" según se baxa nel grupu, que tamién se presenta n'otros grupos, anómase "efeutu del par inerte" y desplícase considerando qu'al baxar nel grupu les enerxíes medies d'enllaz van amenorgando.
Benín
Benín, oficialmente República de Benín, ye un país d'África occidental, conocíu hasta 1975 como "Dahomey". Llenda al norte con Níxer y col Burkina Faso, al este con Nixeria, al oeste con Togu y al sur col océanu Atlánticu. Na ribera d'elli, nos 121 km que tien de costa na bahía de Benín, viven la mayoría de los sos alredor de nueve millones d'habitantes. Magar que la capital del país ye Porto-Novo, la sé del gobiernu ta en Cotonou, la mayor ciudá del país. 
La estensión del país ye de 112.622 km² de terrenu llanu; el so cumal ye'l picu Sokbaro (658 m). Benín ye una nación de clima tropical, más húmedu y caldiu nel sur y más secu al norte. La so actividá económica ye enforma dependiente de l'agricultura. La llingua oficial del país ye'l francés. Amás d'ella, fálense nel país llingües como'l fon y el Yoruba. La relixón más espardida ye'l catolicismu, siguida de l'islam, el vudú y el protestantismu.
El nome actual del país vién-y del de la bahía homónima. Esti, pela so banda, procede d'un antiguu reinu yoruba que, por embargu, taba asitiáu en tierres de l'actual Nixeria, alredor de la ciudá de Benin City. El motivu d'escoyer esti nome pal país foi que yera más neutral que'l que tenía. Primero de la colonización Dahomey yera'l nome del reinu costeru qu'ocupaba les tierres ribereñes del actual país, y nin los habitantes de la rexón d'Atakora, al noroeste del país, nin los del antiguu reinu (anguaño departamentu) de Borgou sentíense identificaos con elli.
Dende'l sieglu XVII al XIX el territoriu del país perteneció al reinu de Dahomey. Los europeos llamaben a esta zona Costa los Esclavos, una y bones yera puntu de salida de bien de barcos cargaos d'esclavos pa les plantaciones americanes. Dempués de l'abolición de la esclavitú Francia tomó'l control del país, al que nomó Dahomey francés. El 1 d'agostu de 1960 el país algamó, col nome de República de Dahomey, la so independencia. Los primeros años foron difíciles, con bien de problemes, güelpes d'estáu y engarradielles ente les distintes etnies y facciones polítiques. En 1972 el país convirtióse nuna dictadura militar marxista-leninista, con un réxime represor qu'arruinó la economía y que, el 30 de payares de 1975, camudó'l nome del país pol de República Popular de Benín. Dende'l so españíu, en 1990, el país convirtióse nun réxime democráticu multipartidista.
El sistema políticu del país ye una república democrática presidencialista na que'l presidente ye al mesmu tiempu xefe del estáu y del gobiernu. Hai un sistema multipartidista, con dellos partíos que compiten pa que los sos miembros se sienten na Asamblea Nacional, qu'exerce'l poder llexislativu. El gobiernu tamién tien competencies nesti sen, amás d'exercer el poder executivu. Hai, tamién, un sistema xudicial independiente de los otros poderes. Esti sistema ye'l llegal del país dempués de que s'aprobara, en 1990, una nueva Constitución.
El presidente del país ye elexíu pa cinco años, y puede ser reelexíu namái una vez. Pa ser nomáu presiente tien de tener mayoría absoluta, polo que les elecciones presidenciales pueden ser a dos vueltes. Los candidatos tienen que: tener nacío en Benín, o llevar más de diez años cola nacionalidá; tener ente 40 y 70 años cuando presenten la so candidatura; vivir nel país demientres les elecciones; ser declaraos física y mentalmente sanos por trés médicos. L'actual presidente ye Yayi Boni, que foi elexíu por primer vegada en marzu de 2006 y otra vuelta más en marzu de 2011. 
El poder llexislativu exércelu el parlamentu, nomáu Asamblea Nacional. Ta formada por 83 diputaos, elexíos por cuatro años. Los militares nun pueden ser diputaos nun siendo que primero dimitan de los sos cargos nel exércitu. No que cinca al sistema xudicial, el cumal d'elli ye'l Tribunal Supremu, que xulga y tien a la vez capacidá p'asesorar en cuestiones xudiciales a los otros poderes. Perriba d'elli ta'l Tribunal Constitucional, al que pueden recurrir los ciudadanos escontra l'estáu por asuntos, por exemplu, de discriminación llaboral. La Corte Suprema de Xusticia, formada por miembros del Tribunal Constitucional y del Parlamentu y pol presidente del Tribunal Supremu, ye la única que puede xulgar al presidente.
Benín, básicamente una faza de terrenu estrencha y con forma de llave en dirección norte-sur, ye un país del África occidental asitiáu ente los 6º30' y los 12º30' de llatitú norte y los 1º y 3º40' de llonxitú este, ente l'Ecuador y el Trópicu de Cáncer. Llenda al norte con Burkina Faso y Níxer, con Nixeria al este, con Togo al oeste y col océanu Atlánticu (bahía de Benín) al sur. Dende esti hasta'l ríu Níxer, que-y fai de llende al norte, hai una distancia de 700 km. El anchor másimu del país, que tien namái 121 km de costa, ye de 325 km. En viendo estos datos rescampla que'l país ye de los más pequeños del África occidental.
Dende'l puntu de vista xeolóxicu pueden estremase cuatro áreas principales de sur a norte del país. La más meridional ye la llanura costera, perllana (10 m d'altor másimu) y arenosa y con un anchor másimu de 10 km. Ye una zona de llamuerga, con bien de llagunes que comuniquen cola mar. Un poco más al norte tenemos una faza de terrenu llanu, d'ente 20 y 200 m d'altor, cortada por los valles que, en dirección norte-sur, lleven les agües de los ríos Couffo, Zou y Oueme al océanu. Más al norte hai un área de llanaes perestenses que tán coronaes por pequeños tesos que nun pasen de los 400 m d'altor. Pa finar, l'estremu noroccidental del país, na llende con Togo, ta ocupáu pol cordal d'Atacora. Nelli ta'l monte más altu del país, el picu Sokbaro (658 m).
Tocántenes a la flora, nel sur atópense manglares y tamién restos d'antigües viesques, anguaño valtiaes pa dexar sitiu pa ciudaes y cultivos. El restu del país tien un paisaxe de sabana, con arbustos y dellos árboles (destaquen los baobab) aisllaos. Hai, tamién, viesques de ribera nos calces de los ríos. No que cinca a la fauna, nos parques nacionales del norte y el noroeste del país pueden vese lleones, elefantes, antílopes, hipopótamos o monos.
El clima, pela so banda, ye caldiu y húmedu, con 1.300 mm añales de lluvia na rexón costera. El país tien dos estaciones seques y dos lluvioses. La principal d'estes últimes va d'abril a finales de xunetu, con otru periodu de lluvies menos abondantes de finales de setiembre a payares. La principal estación seca va d'avientu a abril, con otra más corta y fría de finales de xunetu a primeros de setiembre. La temperatura ye alta, especialmente na zona costera, de clima tropical. Asina, en Cotonou la temperatura media másima ye de 31ºC, y de 24ºC la mínima. Nel interior les variaciones son mayores, y más cuantes más xubamos al norte, al traviés de la sabana en direición al Sahel. Nesa zona sopla, d'avientu a marzu, un vientu secu, nomáu Harmattan, que seca la pación y cubre esa zona del país d'una capa fino de povisa.
Benín ta sodividíu en 12 provincies ("départements") y 70 conceyos ("communes"). Hasta 1999 había namái seis, que foron dividíos en dos. Nos seis nuevos, que tán señalaos nesta llista con un asteriscu, nun hebo una capital provincial oficial hasta 2008. 
La mayoría de los 9,32 millones d'habitantes de Benín viven nel sur. La población ye xoven, con una esperanza de vida d'alredor de 50 años. 
Hay 42 grupos étnicos africanos nel país; dellos emigraron dende otres partes del continente y otros son los aboríxenes del territoriu. Ente ellos rescamplen:
Nos últimos tiempos aportaron tamién al país nixerianos, togoleses y malianos. Hai, tamién, libaneses y indios, que se dediquen a actividaes comerciales, y 5.500 europeos ente'l personal diplomáticu, los misioneros y los trabayadores de les variaes organizaciones non gubernamentales que trabayen nel país. Hai tamién un pequeñu grupu de benineses de raza europea descendientes de los antiguos alministradores franceses del territoriu.
La llingua oficial ye'l francés, magar qu'esti se fala principalmente nes zones urbanes. El porcentaxe d'alfabetización ye del 52,2% en homes y del 23,6% en muyeres. Tocántenes a la relixón, el 50% de la población ye animista, con práctiques relixoses variaes según la zona del país. Los mercaderes árabes traxeron l'islam, que ye practicao ente los Yoruba y nel norte del país por un 20% de la población. L'otru 30% de la población, concentrada nes fasteres central y meridional del país, son cristianos. Nostante, munchos que se dicen cristianos o musulmanes siguen practicando ritos animistes. Dafechamente, créyese que'l vudú nació equí y foi lleváu a Brasil y el Caribe por esclavos capturaos nestes tierres.
Botsuana
Botsuana nomada oficialmente República de Botsuana (en tswana: "Lefatshe la Botswana"), ye un país interior del África meridional. Correspuende al antiguu protectoráu británicu de Bechuanalandia, y tomó'l so nome actual nel momentu de la so independencia, el 30 de setiembre de 1966. De magar entós tien un réxime políticu democráticu y parllamentariu.
Botsuana ye un país llanu, y tien un 70% del so territoriu ocupáu pol desiertu de Kalahari. Llenda cola República Sudafricana al sur y sureste, con Namibia al norte y l'oeste y con Zimbabue al noreste. Llenda tamién al norte, magar que sólo comparte con ella unos cientos de metros de llende cerca de Kazungula, con Zambia. De tamañu mediu, los sos dos millones aprosimaos d'habitantes faen d'elli ún de los países con menor densidá de población del mundu. 
Botsuana yera, nel momentu la so independencia, ún de los países más probes d'África, con un PIB per cápita de malpenes 70 dólares norteamericanos. De magar sufrió una gran tresformación: la de so ye una de les economíes de más rápidu crecimientu nel mundu, con un PIB (PPA) per cápita en 2012 d'alredor de 16.800 dolares
En dalgún momentu ente'l añu 200 y el 500 de la nuesa era xentes de llingua bantú que vivíen na rexón de Katanga (en territoriu actual de la República Democrática d'El Congo y Zambia) cruciaron el ríu Limpopo, ocupando la fastera más meridional del continente dientro del procesu de migraciones conocíu como espansión bantú. Les foles migratories principales foron la de los "Nguni" y de los "Sotho-Tswana". Los primeros asentáronse nes rexones costeres del este del África del Sur, mentanto que los caberos posaron primero no qu'anguaño se conoz como Highveld, la gran meseta central d'África del Sur.
P'hacia l'añu 1000 la colonización bantú de la metá este d'África del sur completárase. Esti pueblu tenía un modelu d'organización social feudal, mui descentralizáu y organizáu a partir de kraals (clanes grandes o tribus) dirixíos por un xefe, que-y debía cierta llealtá al xefe de la nación bantú. Caltuvieron esa organización, y un mou de vida basáu na agricultura y la ganadería, hasta qu'aportaron los europeos.
Nel tercer cuartu del sieglu XIX entamaron les lluches ente los habitantes de lo qu'agora ye Botsuana y tribus "Ndebele" qu'aportaron al territoriu dende'l desiertu de Kalahari. Tamién empezó a haber problemes con colonos boers qu'aportaban dende Transvaal. La petición de los líderes batswana Khama III, Bathoen y Sebele d'axuda a Gran Bretaña fizo que'l gobiernu d'este país punxera a Bechuanalandia embaxu la so protección el 31 de marzu de 1885. La parte septentrional del territoriu permaneció embaxu esa forma alministrativa y dio llugar a l'actual Botsuana, mentanto que la fastera meridional axuntose a la Colonia del Cabu y ye anguaño parte de la "Northwest Province" (provincia noroccidental) de la República Sudafricana. Allí vive agora la mayoría de la población falante de la llingua setswana. Les tierres de la Concesión Tati, que primero yeren parte del reinu Matabele, foron alministraes pol protectoráu de Bechuanalandia dende 1893, y incorporáronse formalmente a elli en 1911.
Cuando, en 1910, formose la Unión de Sudáfrica a partir de les principales colonies britániques de la rexón, el protectoráu de Bechuanalandia, como Batusoland (anguaño Lesothu) y Suazilandia, nun foron incluyíos, magar que taba prevista la so incorporación posterior. Sicasí, cola escusa de tener de consultar primero a los sos habitantes, los británicos foron retrasando la tresferencia d'esos territorios, que, pesie a la insistencia de los socesivos gobiernos sudafricanos, remanecieron británicos hasta la so independencia. La xubida al gobiernu sudafricanu del National Party, qu'instituyó l'apartheid, en 1948, y l'abandonu de la República Sudafricana de la Commonwealth en 1961 acabaron colos proyectos d'incorporar estes tierres a la república.
El desarrollu de l'autoridá británica y la evolución del gobiernu tribal ficieron que, en 1920, s'establecieran dos conseyos consultivos representando a los europeos y los africanos. En 1951 formose un únicu conseyu consultivu européu-africanu, y la constitución de 1961 fizo d'elli un conseyu llexislativu consultivu.
En xunu de 1964 Gran Bretaña aceptó les propuestes d'autogobiernu democráticu que-y llegaben de Botsuana. La sede del gobiernu del protectoráu camudose dende Mafikeng (República Sudafricana) pa Gaborone, que d'aquella yera namái un pequeñu asentamientu alministrativu colonial, en 1965. Nesi mesmu añu redactose una constitución, que dio pasu a les primeres elecciones xenerales y a la independencia el 30 de setiembre de 1966. Seretse Khama, cabezaleru del movimientu pola independencia y aspirante llexítimu a la xefatura de los "Ngwato", foi escoyíu como primer presidente del país. Foi reelexíu dos veces, y siguía siendo presidente cuando morrió en 1980. Sucediolu'l so vicepresidente, Ketumile Masire, que foi elexíu otra vuelta en 1984, y tamién posteriormente en 1989 y 1994. Retiróse del cargo en 1998, y foi sustituyíu pol so vicepresidente, Festus Mogae. Esti tamién ganó les elecciones de 1999, y llueu les de 2004. N'abril de 2008 retiróse, y el so sucesor foi el vicepresidente y teniente xeneral del exércitu Seretse Khama Ian Khama, conocíu como Ian Khama y fíu del primer presidente del país.
Botsuana ye una república democrática parllamentaria representativa multipartidista, na que'l presidente ye al empar xefe del estáu y xefe del gobiernu. 
El poder executivu exércenlu'l presidente y el so gobiernu, y el llexislativu conxuntamente pol gobiernu y el parllamentu. El sistema de partíos ta domináu, de magar la independencia, pol "Botsuana Democratic Party" (Partíu Democráticu de Botsuana, BDP), que tien ganao toles elecciones celebraes nel país. Tocántenes al sistema xudicial, ye independiente dafechu del executivu y el llexislativu.
Botsuana ye formalmente una democracia constitucional multipartidista, con elecciones llibres cada cinco años. Amás del partíu nel gobiernu, que lleva nelli ininterrumpidamente dende 1966, hai otros dos partíos políticos importantes, amás d'un númberu d'otros más pequeños, nos qu'alcuentren calce pa la espresión de les sos idees polítiques la minoría blanca y otres minoríes del país. Esta estabilidá y tresparencia del sistema políticu del país ye ún de los factores que favorecen el granible crecimientu económicu del país.
El poder llexislativu exércelu un parllamentu bicameral. 
L'Asamblea Nacional de Botsuana tien anguaño 63 miembros; el so númberu aumenta cuando lo fai la población, revisándose'l so númberu cada 10 años, cuando se completa'l censu. De los 63 actuales, 57 son elexíos pol pueblu, ún por cada ún de los 57 distritos parllamentarios nos que se divide'l país. El partíu cola mayoría de los votos populares escueye otros cuatro, y el presidente y el fiscal xeneral formen parte d'ella automáticamente al acceder a esi cargu. Ye l'Asamblea la que decide quien va ser el presidente del país nel quinqueniu siguiente.
La segunda cámara, consultiva, ye nomada "House of Chiefs" (Casa de los Xefes), y tien 15 miembros. Ocho d'ellos son los xefes de les principales tribus del país, que formen parte del conseyu con calter permanente. Los otros siete tienen mandatu pa cinco años, y son cuatro subxefes tribales y trés miembros más que son escoyíos por alcuerdu de los otros 12. Cualesquier llei o decretu de l'Asamblea Nacional qu'afecte a les tribus tien de consultase a esta cámara.
Tocántenes al poder xudicial, hai tribunales tradicionales dirixíos por los cabezaleros de las tribus, magar que toles persones que se someten a ellos tienen el derechu de pidir que'l so casu seya xulgáu nel sistema xudicial tradicional, basáu nel modelu inglés, que ye l'oficial nel país.
Botsuana ta xebráu en 9 distritos ("districts")
El distritu noroeste resulta de la fusión de los antiguos distritos de "Chobe" y "Ngamiland", que tuvo llugar en 2001.
La economía de Botsuana esperimentó variaciones bien grandes demientres los más de 40 años que pasaren dende la independencia. De la que se dixebró del Reinu Xuníu el país yera ún de los 25 más probes del planeta. Sicasí, gracies a la bayura de minerales del so subsuelu (perricu en diamantes) y a la xestión del so gobiernu el país ameyoró enforma. Ye'l país d'África con menor percepción de la corrupción, según Tresparencia Internacional, y ye, pesie a ser un país interior y con namái un 5% del so territoriu útil pal cultivu, una de les economíes más puxante y competitiva del continente.
Asina, Botsuana ye l'únicu país del mundu que tuvo un crecimientu económicu mediu del 7.5% demientres el periodu 1961-1997 y, magar que nos caberos años esta tasa menguó, en 2006-07 tovía yera del 4,7%. A resultes d'ello, la deuda esterna del país ye muncho menor que la de los países de la rodiada, a los que supera por embargu en renta per cápita.
L'agricultura entá ye'l mediu de subsistencia del 80% de la población, magar que namái ye quien a cubrir la mitá de les necesidaes alimentaries del país y representa malpenes un 3% del PIB. L'actividá más espardida ente la población ye'l cultivu de pequeñes lloses y la cría del ganáu, poco productivos por culpa l'irregular réxime de lluvies y la probitú de los suelos. El turismu, pela so banda, va garrando puxu nos últimos años. Tocántenes a la minería, alcontráronse importantes xacimientos minerales nos años 70 del sieglu XX; a resultes d'ello, el sector mineru pasó de representar el 25% del PIB en 1980 al 38% en 1998. La so importancia, amás, aumentará una y bones, dempués de l'aprobación del proyectu "Orapa 2000", la principal mina de diamantes del país ha doblar la so capacidá. La tasa de desempléu oficial ye del 21%, magar que fuentes non oficiales dicen que la cifra avérase al 40%. En 2003 un 30,3% de la población vivía perbaxo l'umbral de la probeza.
El país tien, según la estimación pa xunetu del añu 2012, 2.098.018 habitantes.
El grupu étnicu mayoritariu nel país (79%) ye'l de los tswana. El restu la población pertenez a otros grupos tribales de raza negra, amás de a les minoríes india y blanca. Tocántenes a los primeros, destaca la población de la tribu kalanga (11%) y basarwa (3%); otros grupos tribales de raza negra son les tribus bayei, bambukushu, basubia, baherero y bakgalagadi. Los indios, que son un 3% de la población, son principalmente indio-africanos, descendientes d'indios pero qu'aportaron al país dende Mozambique, Kenia, Tanzania, Mauriciu o la República Sudafricana; sicasí, hai tamién dellos inmigrantes indios de primer xeneración. La población blanca (3%) ye de llingua inglesa o afrikaner. Nótase tamién, dende 2000, un aumentu del númberu d'inmigrantes de Zimbabwe per aciu la mala situación económica y social nel país vecín.
Queden entá nel país menos de 10.000 bosquimanos (basarwa) que caltienen, mayormente na fastera desértica del país, el so estilu tradicional de vida, basáu na caza y na collecha de frutes silvestres, pesie a los intentos del gobiernu, denunciaos poles Naciones Xuníes, de quita-yos los sos derechos dientro d'una política d'ameyoramientu de la situación de la etnia tswana a costa de los grupos étnicos minoritarios.
La llingua oficial de Botsuana ye l'inglés, que por embargu ye la llingua materna de namái el 2,1% de la población. Los más de los botsuanianos (78,2%) falen en setswana. Una peculiaridá d'esta llingua ye la importancia que tienen nella los prefixos:"bo" fala de país, "ba" de la xente, "mo" fai referencia a una persona y "se" a la llingua. Asina, Botsuana ye'l país de los tswana, qu'en conxuntu formen la tribu de los batswana; caún d'ellos ye un motswana, y la llingua que falen ye'l setswana.
Otres llingües falaes nel país inclúin el kalanga o sekalanga (7,9% de la población), el sekgalagadi (2,9% de la población) y otres como l'ndebele. Parte de la población blanca tien como llingua materna l'afrikaans.
El 70% de la población del país identifíquense como cristianos. Los más d'ellos son anglicanos, metodistes y siguidores de la Ilesia Congregacional Xunida de Sudáfrica, magar que hai tamién luteranos, adventistes del séptimu día, baptistes, miembros de la Ilesia Reformada Holandesa, menonites, mormones, testigos de Xehová... La minoría católica del país organízase na diócesis de Gaborone, que la catedral de Cristu Rei ye la so ilesia principal, y nel vicariatu apostólicu de Francistown.
Según el censu del 2001 un 20,6% de la población diz nun tener relixón denguna. Amás d'un 6% de siguidores de relixones tradicionales (badimo), hai alredor de 5.000 musulmanes, 3.000 hinduístes y 700 siguidores de la fe bahá'í, llegaos los más d'ellos del sur d'Asia.
Botsuana tenía, el día la so independencia, malpenes 12 km de carreteres asfaltaes. Esa precariedá, y el fechu de que, al ser un país interior, depende totalmente de les sos víes de comunicación pa la salida y entrada de productos nos países vecinos, tien fecho que, dende los primeros años d'independencia, la política de tresportes seya una parte importante del programa de desarrollu económicu impulsáu pol gobiernu central del país. Entá güei el país sigue desendolcando polítiques desarrollistes del tresporte nacional, ya que la falta d'infraestructures afayadices sigue torgando la diversificación de la producción y les esportaciones. 
El desarrollu de les principales víes de comunicación (por exemplu, la carretera Trans-Kalahari, financiada pol Bancu Africanu de Desarrollu) dependió en xeneral de l'ayuda financiera esterna. Sicasí, el 15-20% del gastu públicu del país destínase a inversiones d'ameyoramientu de les infraestructures viaries. Asina, en 2003 asfaltáronse 9.000 km de carreteres de les que comuniquen el país con Zambia y Zimbabwe, tentando de reducir la importante dependencia del pais respectu a les carreteres de la República Sudafricana. Pesie a ello el gastu en mantenimientu de carreteres sigue siendo escasu; bona amuesa d'ello ye'l fechu de que les cuatro rutes que xunen el país con Sudáfrica nun permiten el pasu de tráficu pesáu.. El total de km de la rede de carreteres (2011) ye de 17.916. 8.916 d'ellos (6.116 asfaltaos y 2.800 non asfaltaos) pertenecen a la rede estatal, y los otros 9.000 tán al cuidáu de los niveles inferiores de l'alministración.
Tocántenes al ferrocarril, la llinia principal del país ye una sección de la proyectada por Cecil Rhodes y nunca acabada llinia Ciudá del Cabu-El Cairu, que xune la ciudá sudafricana con Bulabayo (Zimbabue) tres travesar Lobatse, Gaborone y Francistown. Va poco que se-y añedieron a esta llinia dos ramales pa dar serviciu a los xacimientos de carbón de Morupule y de cobre y níquel de Selebi-Phikwe. Los 888 km de la rede siguen calteniendo, como herencia británica, la vía estrecha (la nomada "trocha angosta", con una distancia ente víes de 1.067 mm).
No que cinca al tresporte aereu, hai 76 aeropuertos y aeródromos nel país; namái 10 d'ellos tienen la pista d'aterrizaxe asfaltada. L'aeropuertu de Gaborone ye l'únicu que tien tráficu internacional, y hai otros dos, los de Maun y Kasane, que presten servicios a nivel rexonal. L'aerollinia de bandera ye Air Botswana, que xune los aeropuertos del país colos países vecinos (Zambia, Zimbabue y República Sudafricana).
Cabu de Bona Esperanza
El Cabu de Bona Esperanza ye'l puntu allugáu más al sur d'África estrema, al llau de Ciudá del Cabu, en tierres de Sudáfrica.
A un llau asítiase l'Océanu Atlánticu y al otru llau l'Océanu Índicu
Les sos coordenaes xeográfiques son 34° 21′ 29″ S y 18° 28′ 19″ E.
Foi avistáu nel añu 1487 pol navegador portugués Bartolomeu Dias. Cuenten les cróniques de la dómina que, como foi avistáu depués de dellos díes nos que los marineros sufrieren violentes tempestaes, Bartolomeu nomólu "cabu de les tormentes". Xuan II de Portugal punxo-y depués el nome que tien güei, porque al ser dobláu demostró l'amestadura del Océanu Atlánticu y el Océanu Índicu, y prometía la tan naguada llegada a India.
Ciudá del Cabu
Ciudá del Cabu ye una de les trés capitales de la República Surafricana (xunto con Pretoria y Bloemfontein). Ye la sede del Parllamentu y tien una población d'alredor de 2.9 millones de persones.
Pataricu
El pataricu ye un ser xigantescu na mitoloxía asturiana. 
Viven nun país marítimu llonxanu indetermináu, apúntase la posibilida nuna islla enfrente la costa d'entrambasaugas. 
Comen a los navegantes que s'averen a les sos costes. 
Tienen olfatu finísimu, que detecta les víctimes de lloñe. 
Impulsos psicolóxicos que'l mitu cinca: Les llercies a lo indomatible y desconocíu. La fantasía de los monstruos que dominen los territorios inesploraos, los mieos de la soledá de la mar ensin llendes.
DVD
El DVD ("Digital Versatile Disc") ye un mediu d'almacenamientu compactu. 
Ñaz en 1995, imponse al casete VHS por meyor utilidá y definición. El tamañu va medrando dende los 2,6 Gb del DVD-RAM, pasando polos 4,7 Gb de los DVD-R DL, hasta llegar a los 8,5 Gb de los DVD+R DL y DVD-R DL d'agora. Anguaño tamién ta finando col CD, de formatu asemeyáu pero menos compactu.
Idioma tagalu
El tagalu ye una llingua d'orixe malayo-polinésicu falada nes Filipines.
Liexa
Liexa ("Liège" en francés) ye una ciudá de Bélxica de 185.000 persones, asitiada nel este del país, extrema la frontera al llau d'Alemaña. Ye la quinta ciudá del país. 
Corquiéu
Corquiéu ye un grupu de música folk d'Asturies con lletres n'asturianu que se formó en 1998 en Ribeseya.
El grupu Corquiéu entama l'andar musical nel añu 1997 en Ribeseya, daquella la formación taba perfecha por cinco miembros que xuncieron los sos estremaos gustos musicales. Iván Vega (xiblata traviesa de madera), Pablo Valdés (guitarra acústica), Roberto Suárez, (Gaita asturiana en sib), Paul Balmori (Baxu llétricu) y David Mateos (Bodhran y caxón) entamen a montar un repertoriu sofitáu en temes tradicionales asturianos y composiciones propies.
Nel branu del añu 1998 danse a conocer na “Folixa riosellana de la sidra” ente abondu públicu pa entamar una ringlera conciertos pel conceyu Ribeseyanu destacando'l conciertu entamáu nes Fiestes de San Miguel en “El Covayu”. Darréu d'estos conciertos, el grupu plantégase la grabación d'una maqueta p'asoleyar los cantares compuestos nesti periodu.
Nel añu 2000, aporta Gema García al grupu, lo que supón un nuevu finxu nel grupu qu'entama un repertoriu nuevu que se sofita en temes cantaos ya instrumentales, siendo'l famosu filólogu asturianu Xandru Martino Ruz, l'encargáu de pone-y lletra a la voz de Gema.
Esti mesmu añu y tres de tocar abondos conciertos per toa Asturies, el grupu graba dos temes de criación propio nun discu recopilatoriu de grupos asturianos nuevos: “Xeneración folk” col sellu discográficu L'Aguañaz, recibiendo l'aplausu incondicional del publicu.
N'avientu del añu 2001 Corquiéu asoleya'l so esperáu discu “La Barquera” nuevamente col sellu discográficu L'Aguañaz, nel qu'aconceyen 11 temes, la mayor parte composición de so que lleva un pieslle esperimental. Aporta al grupu'l vigulineru asturianu Rubén Bada. Nesti discu, Corquiéu amiesta tendencies d'anguaño col so particular estilu folk. Con esti discu, el grupu sopelexa'l so frescor y la so calidá na interpretación, siendo quien a alcontrar un furacu nel panorama folk asturianu. Los conciertos per Asturies y España van de siguío con acoyida cada vuelta mayor.
Nel 2002 Corquiéu participa nel prestixosu Festival Intercélticu de Lorient (Bretaña) faciendo dos conciertos representando a la música folk asturiana y amosando un direutu dinámicu y la so calidá, en teniendo en cuenta la rempuesta del abondosu públicu y la importante venta discos.
Nel añu 2003, el grupu desendolca la so primer xira per Hungría, Chequia, y Eslovaquia, nos sos cabezaleros festivales (Beltine festival de Bratislava y Gyor, Fono club de Budapest, festival de Praga). En mayu d'esi añu aporta al grupu'l vigulineru asturianu Frankie Delgado, perconocíu miembru fundador del grupu asturianu Beleñu y por grabar col grupu Húngaru Fianna. Esti mesmu añu, el grupu participa nún de los festivales más famosos d'Europa, en Dinamarca (Tonder Folk Festival) tocando cinco conciertos y compartiendo cartelu colos grupos más prestixosos del mundu, (como; Flook, Altan, Wolfstone, Shooglenifty, Zar, The Cootars, Chip Tylor, Karen Casey...etc) recibiendo los aplausos de la crítica del festival, prensa y públicu y siendo'l grupu revelación del festival.
Nel añu 2004 siguen los viaxes per Europa rescamplando la participación nel Festival de “Les Anhinoises” en Liege (Bélxica) y el Festival del les islles Shettland (Escocia) au toquen cinco conciertos. En branu aporta al grupu'l flautista navetu Xurde Fernández y el grupu desendolca la so primer xira pel norte d'Italia nel ciclu de conciertos Andar per Música (Arenzano en Xénova, Montorio Veronesse en Verona, Pedrengo en Bergamo y Arzignano en Vicenza). En payares, fadríen tamién una xira per Holanda actuando nos principales teatros (Hoogeveen, Den Helder, An till, Leen Warden).
A lo cabero d'esi añu, el grupu recibe un premiu pol so llabor d'espardimientu de la música asturiana per Europa, entamau pol departamentu de migración del Principáu d'Asturies.
Darréu del ésitu del primer discu “La Barquera”, Corquiéu graba'l so segundu discu “Salia” col sellu “Tierra discos” de Xixón nel que s'acolumbra la evolución musical del grupu demientres los años anteriores. En "Salia" aporta cola flauta Xurde Fernández, tres l'abandonu del flautista y cofundador del grupu Iván Vega.
Nesti discu atópense 12 temes de criación propio, nos que se mecen el dulzor de la voz de Gema y la enerxía de los temes instrumentales. Vitalidá, enerxía, dinamesmu y dulzor son les pallabres que definen esti trabayu. La producción executiva ta fecha por Corquiéu. El productor musical foi Ígor Medio del grupu Felpeyu y como téunicu de soníu, el perconocíu productor escocés Grant Milne (Capercaillie, Tannahill Weaves, Alasdair Fraser, etc.). Tamién echaron un gabitu los músicos asturianos Ramón G. Morán (teclaos) y Horacio A. García (contrabaxu y baxu llétricu).
Nel branu del 2005 faen la so segunda xira per Italia, mentanto, nun paren los conciertos per Asturies y el restu del estáu, destacando'l festival llaniscu “Llanes al cubo”.
Nel entamu del añu 2006 Corquiéu recibe los premios AMAS de la música asturiana nes categoríes de Meyor discu folk 2005 por “Salia” y Meyor canción folk por “Ribeseyana”. Tamién reciben el so segundu reconocimientu pol so llabor de difusión de la música asturiana. En marzu participen na 7ª Nueche Celta d'Atter, Luxemburgu, compartiendo cartelu con Alan Stivel teniendo un ésitu pergrande y una venta de discos espectacular.
Anguaño'l grupu prepara'l so tercer discu y la so xira “SALIA” de conciertos na qu'actuarán en Normandía y otra vuelta Italia, amás de conciertos per Asturies y el restu del estáu nes sos cites más importantes. Amosar la incorporación al grupu de la vigulinera lleonesa Blanca Sáenz, el flautista mierense Dani Álvarez y, tres la marcha de Paul Balmori, el buzukista cántabru Jorge Ibáñez, que completen la formación de güei con un sofitu sólidu nos aspeutos vocal, rítmicu y melódicu.
Pollachius pollachius
El Ferrete (Pollachius pollachius) ye un pexe que tien entre 70 y 80 cm de llargu. Aseméyase al bacaláu.
Homarus gammarus
El bugre, tamién conocíu como llocántaru o llubricante, ("Homarus gammarus") ye un crustaceu marín decápodu, asemayáu a la llangosta. 
Estrémase d'ésta última en que ye mas oscuru y mas delgáu pero más grande, pudiendo llegar a algamar 75 cm. de llargo y un pesu d'hasta 4 kilos.
Los bugres tienen cinco pares de pates. Ocho d'elles, allugaes nel tórax, permiten-y movese, anque son bastante pequeñes en proporción al restu del cuerpu. En cambiu, el primer par de pates termina en dos pinces grandes; una , colos bordes afilaos, val-y pa cortar y la otra, con dientes fuertes, pa triturar. Tien tamién, saliendo de la cabeza, dos antenes llargues y otres cuatro muncho más curties.
Suelen vivir a media profundidá abellugaos ente les roques, en llechos d'arena y grava. El so hábitat natural abarca prácticamente toles costes del Atlánticu norte.
Hai tamién una variedá americana del bugre, conocida col nome de ("Homarus americanus") y que s'estrema de la especie europea pol color, negru azuláu con manches clares nel primer casu y acoloratáu nel segundu.
La especies europea ye muncho más escasa y sufre anguaño de la sobrepesca, polo que, en delles zones ta prohibio pescalos. Poro, la mayoría de los bugres que s'atopen nos mercaos ye d'orixe americanu.
El bugre ye un alimentu bastante apreciáu pol sabor delicáu de la so carne. Suelen concinase a la plancha o cocese n'agua salao, a poder ser salmoria. Tamién ye frecuente preparalu n'ensalada , con arroz y con fabes.
La estadística oficial de la pesca del bugre n'Asturies, sofitada na venta realizada nes rules ye la que vien darréu (fonte: Dirección Xeneral de Pesca Marítima):
Llagosta
La Llagosta ye un crustaceu marín con pinzes. Nun ye una denominación taxonómica. Les variedaes más pequeñes son denomaes "llagostinos". Ente les especies que tienen "llagosta" como parte del so nome común alcuéntrense:
Halóxenu
Los halóxenos son los elementos del grupu 17 de la tabla periódica:
Tienden a garrar un electrón pa completar la so capa de valencia, formando un anión (haluru). Tienden a reaccionar con metales alcalinos o alcalinotérreos pa formar sales ióniques. Na natura atópense en forma de molécules diatómiques y en diferentes estaos: gas (F, Cl), llíquidu (Br) o sólidu (I).
Ilesia Ortodoxa Rusa
La Ilesia Ortodoxa Rusa o Ilesia Ortodoxa Católica de Rusia ye una ilesia ortodoxa de Rusia. El cabezaleru ye'l patriarca de Moscú.
Ñaz cola adopción del cristianismu pol príncipe Vladimir I al casase cola hermana de Basliu II. La so sede tuvo en Kiev pero nel 1325 treslládase a Moscú, onde s'alcuentra anguaño.
Dixebra col patriarcáu de Costantinopla nel 1448 enantes de la so caída.
Ilesia Ortodoxa Xeorxana
La Ilesia Ortodoxa Xeorxana ("Saqartvelos Samotsiqulo Avtokepaluri Martlmadidebeli Eklesia" en xeorxanu) ye una ilesia ortodoxa propia de Xeorxa. Nació nel añu 484. Ye una de les ilesies cristianes más vieyes del mundu.
Astérix el Galu
Astérix el Galu ye una serie de cómic de René Goscinny (guionista) y Albert Uderzo (dibuxu) creada pal primer númberu del periódicu Pilote apaecíu n'ochobre de 1959.
El tema y los principales personaxes de la serie fueron creaos nel espaciu de dos hores un día del mes de xunetu de 1959, nel apartamentu de Bobigny onde vivía entós Uderzo. Sal inicialmente nel periódicu Pilote y en 1961 asoléyase'l primer álbum "Astérix le Gaulois". En 1974, los dos autores creen los "Studios Idéfix". A la muerte de René Goscinny en 1977, Albert Uderzo continúa la serie solu y funda en 1979 les "éditions Albert-René". En 1980 sal l'álbum "Le grand fossé", el primeru fechu sólo por Uderzo.
El propósitu ye humorísticu y ensin pretensiones históriques. El cómic ta preñáu de falses imáxenes sobre los galos. Ente les más evidentes, pue citase:
"«Tamos nel añu 50 enantes de Xesucristo. La Galia ta dafechu tomada polos romanos... ¿Dafechu? ¡Non! Una aldea poblada por galos irreducibles resiste entovía y siempre al invasor. Y la vida nun ye fácil pa les guarniciones de llexonarios romanos de los pequeños campamentos de Babaórum, Aquárium, Laudánum y Petibónum.»"
Astérix, Obélix y el so perru Idéfix viven nesi pobláu y deféndenlu de les invasiones romanes. Como diría Obélix: «¡Tán llocos estos romanos!».
La sonadía qu'algamó esti cómic ye especialmente debida al fechu de que cada ún pudo aconceyase alredor del humor: los dos personaxes centrales tan compuestos sobre'l modelu del dúu Laurel y Hardy (que fain aparición en "Obélix et compagnie"). Les situaciones y los personaxes son estereotipos (tolos nomes de los Galos terminen en "ix", tolos de los Normandos en "af", tolos de los Íberos en "on", de los Romanos en "us" y de los Exipcios en "is"). Los anacronismos asitien nun contextu galu los socedíos del mundu actual. Los xuegos de palabres son accesibles. Podemos igualmente reconocer les cites culturales diverses y les caricatures de personaxes famosos (Pierre Tchernia, Jean Gabin, los Beatles, Eddy Merckx, Jacques Chirac... la llista ye llarga). El llinguaxe ye simple, fechu de palabres corrientes ensin vulgaridá. Les abondoses amarraces ente los habitantes del pobláu o les batalles colos romanos o los pirates, siempre son presentaes nun contextu humorísticu. Una familia entera pue disfrutar d'una prestosa llectura d’Astérix.
Por feches:
La empresa xixonesa "Alborá Llibros Ediciones" asoleyó nel añu 1992 una versión en llingua asturiana d"'Astérix chez les bretons", que llevó por títulu "Astérix en Britania" (ISBN 84-7510-584-X). Esti trabayu foi traducíu por Xosé Antón González Riaño.
Nel añu 2013 asoleyaríase una nueva aventura d'Astérix en llingua asturiana, "Astérix na tierra los pictos", editada por "Bruño-Salvat", traducida por María Xosé Rodríguez López. A la vista l'ésitu de ventes que supunxera esta versión, la mesma editorial entamó en 2014 l'asoleyamientu del primeru de los álbumes de la serie: "Astérix el galu".
El día 22 d'ochobre de 2015 foi la estrena mundial del álbum nuevu "Le Papyrus de César", que salió tamién editáu al empar que l'orixinal la versión en llingua asturiana como "Astérix y el papiru de César". Arriendes d'ello, el mesmu día salió a la lluz tamién el segundu de los álbumes de la serie: "La foceta d'oru". Dambos númberos tamién tán traducíos por María Xosé Rodríguez López.
El 15 de payares de 2016 asoleyáronse otros dos nuevos álbumes d'Astérix: el númberu 3, "Astérix y los godos", y el númberu 4, "Astérix gladiador", en versión asturiana de la mesma traductora que los anteriores exemplares, María Xosé Rodríguez López, trabayos fechos tamién baxo'l sellu de la Editorial Bruño-Salvat.
En xunu de 2017 publicáronse l'álbum númberu 5, "La vuelta pela Galia d'Astérix", arriendes del álbum fuera de coleición "Los XII trabayos d'Astérix, basáu na película d'animación del mesmu títulu, estrenada en 1976. Tamién cuerren al cargu de la mesma traductora y la mesma editorial que los anteriores.
El 19 d'ochobre de 2017 asoleyó'l númberu 37, "Astérix n'Italia", al empar que l'orixinal francés, na estrena mundial del álbum, en versión asturiana de María Xosé Rodríguez López y de manes de la Editorial Bruño-Salvat.
Por númberos:
Per otru llau, Astérix inspiró munchos dibuxos animaos:
Tamién fueron rodaes dos películes, la primera fecha por Claude Zidi, la segunda por Alain Chabat. Christian Clavier y Gérard Depardieu interpretaron respectivamente los papeles d'Astérix y d'Obélix.
Una tercera película, "Astérix en Hispanie", realizada por Gérard Jugnot, tuviera prevista pa 2004, pero finalmente foi refugada por Albert Uderzo, al que nun-y prestara "Astérix & Obélix : Mission Cléopâtre", a pesar de los 14 millones d'espectadores en tres meses d'explotación.
Un nuevu proyectu ta en cursu p'adaptar p'álbum "Astérix aux Jeux Olympiques", con Alain Delon, Gérard Depardieu (Obélix), Clovis Cornillac (Astérix), Jean-Claude Van Damme yDany Boon (salida prevista p’avientu de 2007).
Platón
Platón (en griegu Πλάτων) ("ca". 427 e.C. – 347 e.C.) foi un filósofu griegu, alumnu de Sócrates y maestru d'Aristóteles; la so influyencia como autor y sistematizador vien siendo incalculable en tola historia de la filosofía, de la que se dixera qu'algamó identidá como disciplina pola mor de los sos trabayos. La rellación ente Platón y el so maestru Sócrates foi tala que sabemos de les idees platóniques por boca de Sócrates. Efeutivamente, nes obres de Platón, plantegaes como diálogos, siempre apaez un personaxe qu'espresa'l so pensamientu y que ye Sócrates. Asina, Platón toma como personaxe a Sócrates pa esparder el so pensar. Ente les obres de so más importantes atópense los diálogos "La República" (en griegu Πολιτεια, "politeia", "ciudá"), onde nos desendolca la filosofía política d'un estáu ideal; el "Fedro", nel que desarrolla una complexa ya influyente teoría psicolóxica; el "Timeo", ensayu de cosmoloxía racional influída poles matemátiques pitagóriques; y el "Teeteto", el primer estudiu que se conoz sobre filosofía de la ciencia. 
Les narraciones alegóriques de delles de les sos obres, ente les que tan el "Timeo" y el "Critias", dieron orixe al mitu de l'Atlántida.
Platón foi tamién fundador de l'Academia d'Atenas, onde estudió Aristóteles. Participó na enseñanza na Academia y escribió sobre temes filosóficos enforma estremaos, especialmente los que trataben de metafísica, epistemoloxía, ética y política, anque tamién s'estudiaben nesa escuela disciplines de ciencia como matemática o astronomía. Platón dába-y importancia a la matemática hasta'l puntu de qu'había un lema escritu nel frontispiciu de l'Academia que dicía "Naide entre equí que nun sepa xeometría". Les obres más famoses de Platón foron los sos diálogos, si bien dellos epigrames y cartes tamién sobrevivieren. Créese que tolos diálogos de Platón que se conocen son auténticos anque ye discutible la so cronoloxía exauta. 
Los diálogos de Platón tienen muncha vitalidá y davezu inclúin humor ya ironía. A Sócrates mencionalu frecuentemente nos diálogos. Poro, ye perdifícil en delles vagaes estremar les aportaciones de Sócrates de les de Platón, por cuanto Sócrates nun dexó evidencia escrita de les enseñances de so; esta ambigüedá ye lo que se conoz como “problema socrático”. Nun hai dubia, per embargu, que Platón foi influíu fondamente poles enseñances de Sócrates.
Platón fizo filosofía, a la escontra de los presocráticos y a la escontra de los sofistes. Per un llau, nun taba conforme cola esplicación presocrática del cosmos que basaba'l so razonamientu en proponer un elementu físicu como'l aniciu y razón del mundu. Per otru llau tampoco aceutaba la esplicación sofista polo que tenía de variable. Los sofistes nun reconocíen una verdá, sinón que podría dicise que los sos razonamientos yeren relativistes dafechu, ensin reconocer una única verdá. Poro, Platón establez qu'hai otru mundu más allá del físicu, del sensible, y tamién qu'hai una verdá única a la que paga la pena averase. La motivación inicial de la so filosofía foi fundamentalmente política y moral y pensaba que namás pola esistencia de lo xusto en sí (idea de lo que ye xusto) son posibles actos xustos. L’estudiu d’esti fundamentu empobinará la so teoría de les idees. 
Les idees nun pertenecen al mundu que vemos, ye dicir al sensible, sinón qu'hai otru mundu ideal (de les idees) onde habiten les idees. Toles coses d'esti mundu material y corruptible nel que nos movemos imiten lo que les idees son nel mundu de les idees. Polo tanto, la esencia de les coses ta nes Idees, si daqué ye daqué, yelo porque s'asemeya a la idea de daqué. Pue dicise que'l mundu sensible tien realidá en tanto que participa del mundu de les Idees (hai dos mundos: el de lo sensible y el de les idees). Cuanto más participa una cosa del nuestru mundu de la una idea, más perfeuta ye. 
Platón básase na "Mayéutica": conocer ye recordar (y amúesalo col exemplu del esclavu, onde namás faciéndo-y entrugues consigue que l’esclavo pescancie conocimientos matemáticos). La nuestra alma inmortal, preesistente al cuerpu y yá que vivió nel mundu de les idees pue recordar un conocimientu que yá poseía. Nesti procesu de conocimientu Platón distingue dellos graos de conocimientu: 
- la "doxa" (opinión), qu’inclúi la "eikasía" (imaxinación) y la "pístis" (creencia). 
- la "episteme" (ciencia), qu’inclúi la "diánoia" y la "nóesis" (conocimientu discursivu y razón). 
Pa esplicar estos graos de conocimientu utiliza la conocida metáfora de la llinia y el mitu de la caverna (nesti últimu casu fala del "progressus" o salida de la caverna y "regressus" o vuelta a la caverna; cola salida el individu algama’l conocimientu más verdaderu al llegar al mundu les idees y cola vuelta regresa al mundu sensible).
En "La República" trata d’algamar la xusticia: una armonía ente l’orden del cosmos, el de la ciudá y el del alma. Ye importante la distinción alma y cuerpu: l’alma ye inmortal y espiritual y participa de la naturaleza de les idees; el cuerpu ye material y pue corrompese, la muerte del ser humano ye namás la destruición del cuerpu. L’alma tendrá una eterna tresmigración nos cuerpos (reencarnación). 
La ética empobínase hacia la conquista del bien supremo que ye la felicidá. A les tres funciones del alma correspuénden-yos tres virtúes: 
1- Al alma racional: la sabiduría o prudencia. 
2- Al alma irascible: la fortaleza. 
3- Al alma apetitiva: la templanza. 
Xunto a estes virtúes ta la xusticia que sintetiza (o axunta) les tres virtúes. 
La perfección namás s’algama en sociedá. L’Estáu ye l’únicu capaz de garantizar la xusticia. La sociedá ha d’estructurase en tres clases de ciudadanos: gobernantes (filósofos), guerreros y campesinos, nes que predominen respeutivamente caún de los tres tipos d’alma. Y de la mesma manera qu’un alma ye xusta cuando les sos tres partes tán n’armonía, tamién nel Estáu apaez la xusticia como armonía de les tres virtúes (sabiduría o prudencia, fortaleza y templanza). Pa evitar la tentación de favorecer a los amigos o a ún mesmu, les dos clases superiores nun han de tener drechu a propiedaes privaes, nin tampoco a formar una familia estable. D’esta manera, trátase de que vivan comunitariamente y que los sos fíos seyan consideraos toos como si caún de los proxenitores fuera so padre. La familia, el matrimoniu monogámicu y la propiedá privada namás habrían de ser accesibles pa los artesanos o trabayadores, quien, debío al so menor desendolcu intelectual, motívanse solamente por incentivos materiales, talos como aumentar les sos riqueces o’l so bienestar material. 
P’acceder a la condición de guardián (guerreru) Platón establez una dura educación, y namás los que superen estes dures pruebes podrán ascender a esta condición. Al mesmu tiempu, d’ente los meyores guardianes, y depués d’otra dura y elevada educación, especialmente basada nel estudiu de les matemátiques y de la dialéutica, seleicionaránse los gobernantes filósofos. Trátase, asina, d’un réxime políticu altamente elitista, anque los gobernantes nun son seleicionaos en función del so orixe social o de la so posición económica, sinón per aciu de los sos méritos y capacidaes. Ye un elitismu intelectual el que defende Platón. Arriendes d’ello, tamién prevé la necesidá d’una política de seleición euxenésica, especialmente ente los guardianes, pa favorecer un procesu d’ameyoramientu de los ciudadanos. Per otra parte, los gobernantes tienen el drechu a exercer una descomanada censura en toles artes, na lliteratura, el teatru y nos conteníos de la enseñanza yá que, siendo ellos los poseedores del conocimientu, son los únicos que puen saber qué ye lo adecuao y qué ye lo perxudicial pa la coleutividá. N’especial, el gobernante habrá d’impedir la lliteratura o’l teatru que ridiculice a los dioses y, más entovía, curiar de les enseñances que reciben los neños, pues ye na infancia onde s’alquieren los peores vicios y se descarríen los futuros ciudadanos. 
En cualquier casu, Platón nun introduz diferencies ente homes y muyeres: los dos sexos han de tener los mesmos drechos y recibir la mesma educación. Sicasí, Platón como tolos griegos, taba convencíu de que too cuanto naz (y la polis nun ye una excepción) ta sometío a dexeneración. Por ello, prevé les estremaes etapes de dexeneración que pue sufrir una comunidá humana, y describe les cinco formes de gobiernu que, de manera procesual, exemplifiquen dicha dexeneración. Asíina, pa él, la forma ideal de gobiernu ye la monarquía entendida nel so significáu lliteral: el gobiernu d’una persona, el más capaz (nun ye una monarquía hereditaria polos méritos de la sangre, sinón el gobiernu del meyor). Si son dellos ente los meyores (aristos) los que gobiernan, denomínase aristocracia (nuevamente nun nel sentíu del gobiernu d’una casta social, sinón de los meyores y más preparaos intelectualmente). La dexeneración d’esta forma de gobiernu ye la timocracia, o gobiernu rexíu pol honor más que pol conocimientu, que pue dexenerar na oligarquía (gobiernu d’unos pocos) rexida pol afán de riqueza. Cuanta más importancia se da a la riqueza menos se da a la virtú, diz Platón. Esta situación xenera probitú y aumenta les diferencies sociales, lo que enxendra la democracia, el triunfu de los probes sobre los ricos que conduz a una inevitable crisis de l’autoridá y a la demagoxa (foi un réxime democráticu’l que condenó a muerte a Sócrates). Pero l’escesu de llibertá y de pautes fijxes y racionales de conducta empobina a un camín d’escesu de servidume y desorden que da llugar a l’apaición de la tiranía, la más detestable de les formes de gobiernu y verdadera caricatura del gobiernu xustu que, según Platón, ye la monarquía.
Platón escribió na forma de diálogos. La colección d'esos escritos - xeneralmente tenida como auténtica - vien darréu:
SK Telecom
SK Telecom, ye un fabricante de teléfonos de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu , tamién coreanu, SK Group.
Páxina de SK Telecom Coreana
Gas noble
Los gases nobles son los elementos del grupu 18 de la tabla periódica:
Toos ellos tienen la so capa de valencia completa, y por tanto tienen perpoca tendencia a reaccionar con otros elementos químicos (d'equí-yos vien l'axetivu de "noble"). Atópense de forma natural como gases monoatómicos.
Nel 1962 descubriéronse los primeros compuestos de Xe con F. Depués descubriéronse tamién compuestos de Rn y Kr con F. Recientemente consiguióse faer reaccionar U con Ar, Kr y Xe.
Alcalín
Los metales alcalinos o alcalinos son los elementos del grupu 1 de la tabla periódica (sacante l'hidróxenu (H), que ta allugáu nesti grupu poles asemeyaes carauterístiques químiques):
Toos ellos tienen namái un electrón na so capa de valencia, polo qu'alcoldies cola regla del octetu de Lewis, tienden a perder esti electrón y formar un catión. Son d'aspeutu arxentao, blandos, y de baxa densidá. Reaccionen con halóxenos pa formar sales ióniques, y col agua pa formar hidróxidos básicos alcalinos.
L'hidróxenu, con un electrón namái, allúgase davezu dientro de la tabla periódica nel mesmu grupu de los metales alcalinos (anque otres vegaes apaez separtáu d'estos o n'otru allugamientu). Sicasí, pa arrincar esti electrón fai falta muncha más enerxía que nel casu de los alcalinos. Como los halóxenos, l'hidróxenu necesita namái un electrón pa completar el so nivel d'enerxía más esternu, polo qu'en dellos aspeutos ye asemeyáu a los halóxenos; na so forma elemental alcuéntrase como molécula diatómica, H, y pue formar sales, anomaes hidruros, MH, colos alcalinos, de forma que'l metal da-y un electrón al hidróxenu, como si ésti fuera un halóxenu.
Grupu de la tabla periódica
Un grupu de la tabla periódica ye una columna de la tabla periódica de los elementos. Hai 18 grupos na tabla periódica estándar. Esisten 10 grupos curtios y ocho llargos. Nun ye coincidencia que bien d'estos grupos correspuendan a conocíes families d'elementos químicos: la tabla periódica ideóse pa ordenar estes families d'una forma integrada y fácil de ver.
La desplicación moderna del ordenamientu na tabla periódica ye que los elementos d'un grupu tienen configuraciones electróniques asemeyaes nos niveles d'enerxía más esteriores; y como les más de les propiedaes químiques dependen fondamente de les interacciones de los electrones que tán allugaos nos niveles más esternos, esto fai que los elementos d'un mesmu grupu tengan propiedaes físiques y químiques paecíes.
Anguaño la forma de numberar los 18 grupos ye emplegando'l sistema recomendáu pola IUPAC ("International Union of Pure and Applied Chemistry") nel 1985, que consiste n'utilizar númberos árabes. D'esta miente, la primer columna ye'l grupu 1, la segunda'l grupu 2, y asina hasta la decimoctava que correspuende al grupu 18.
Enantes de la forma de la IUPAC esistíen dos maneres d'anomar los grupos: un sistema européu y otru estaounidense, dambos cada vegada más en desavezu. Éstes empleguen númberos romanos y lletres. Nel sistema européu primero ponse'l númberu romanu y depués una A si l'elementu ta a manzorga o una B si ta a mandrecha. Nel estaounidense faise lo mesmo pero l'A ponse cuando ye un elementu representativu (grupos 1, 2 y 13 a 18) y una B nel restu.
Darréu llístense los grupos (ente paréntesis los antiguos sistemes: européu y estaounidense por esi orde):
Periodu de la tabla periódica
Na tabla periódica de los elementos un periodu ye una ringlera de la tabla. El periodu al que pertenez un elementu vien dau pol númberu de capes electróniques que tien. El númberu atómicu de los elementos de cada periodu aumenta de forma regular d'esquierda a drecha. Elementos axacentes nun periodu tienen masa atómica asemeyada pero, de magar pertenecen a grupos diferentes, suelen tener diferente comportamientu químicu, pol mor de que son los electrones allugaos nos niveles más esternos los qu'en gran midida determinen les propiedaes químiques.
Elementos del periodu 1
Un elementu del periodu 1 ye aquel elementu químicu allugáu na primer ringlera (o "periodu") de la tabla periódica.
Estos son:
Elementos del periodu 2
Un elementu del periodu 2 ye aquel elementu químicu allugáu na segunda ringlera (o "periodu") de la tabla periódica.
Elementos del periodu 3
Un elementu del periodu 3 ye aquel elementu químicu allugáu na tercer ringlera (o "periodu") de la tabla periódica.
Elementos del periodu 4
Un elementu del periodu 4 ye aquel elementu químicu allugáu na cuarta ringlera (o "periodu") de la tabla periódica.
Elementos del periodu 5
Un elementu del periodu 5 ye aquel elementu químicu allugáu na quinta ringlera (o "periodu") de la tabla periódica.
César Martín
César Martín Villar ye un futbolista asturianu ñaciu n'Uviéu el 3 d'abril del 1977. Xugador de les categories inferiores del equipu d'Uviéu, llegó al primer equipu de la entidá na temporada 94-95. Ya nel Real Uviéu despuntaba como un central fuerte llegando a ser el capitán de la seleición española sub-21. El gran saltu llegó'l 1 de xunetu de 1999 cuando foi contratáu pol Deportivo de La coruña. Foi un referente pal equipu gallegu y pa la seleición española de fútbol, xugando la fase final de la Eurocopa de Francia nel 2000. Na conclusión de la temporada 2005-2006, llevaba xugaos 197 partíos en primera.
San Xuan
Col nome de San Xuan podemos referinos a:
También pue referise a:
Virginie Ledoyen
Virginie Ledoyen (15 de payares de 1976) ye una actriz francesa que nació en Aubervilliers.
Elementos del grupu 3
Los elementos del grupu 3 de la tabla periódica son: 
Toos estos elementos químicos inxérense nel grupu 3, pol mor de que presenten 3 electrones nel so orbital más esternu.
L'itriu presenta asemeyanza colos lantánidos, y les propiedaes del escandiu son intermedies ente l'itriu y l'aluminiu; toos se carautericen por presentar como estáu d'oxidación más estable el +3 y atópense de forma natural na corteya terrestre (sacante'l prometiu), magar qu'en cantidaes relativamente pequeñes. Los más de los actínidos tamién presenten el +3 como l'estáu d'oxidación más estable.
United States Postal Service
La United States Postal Service o USPS ("Serviciu postal de los Estaos Uníos" n'inglés) ye una axencia del gobiernu federal estaunidense encargada del repartu del corréu postal a tol país. Creola Benjamin Franklin nel añu 1775.
Elementos del periodu 6
Un elementu del periodu 6 ye aquel elementu químicu allugáu na sesta ringlera (o "periodu") de la tabla periódica.
Elementos del periodu 7
Un elementu del periodu 7 ye aquel elementu químicu allugáu na sétima ringlera (o "periodu") de la tabla periódica.
Serie química
Una serie química ye un grupu d'elementos químicos con unes carauterístiques físiques y químiques que camuden pasu ente pasu a lo llargo de la serie.
Les series químiques foron descubiertes enantes de la creación de la tabla periódica de los elementos, la cuála foi creada pa intentar organizar los elementos acordies coles sos propiedaes químiques.
Delles series químiques correspuéndense exautamente con grupos de la tabla periódica: esto nun ye una coincidencia, les propiedaes físiques que les agrupen surden de tener la mesma configuración d'orbitales, que fai qu'estos elementos tean allugaos nel mesmu grupu de la tabla periódica.
Les series químiques de la tabla periódica son:
Metal del bloque p
Los metales del bloque p son los elementos metálicos allugaos na tabla periódica xunto a los metaloides (o semimetales), dientro del bloque p. Distínguense de los metales d'otros bloques de la tabla; dellos son denomaos "otros metales". Tienden a ser blandos y a tener baxos puntos de fusión.
Los elementos d'esta serie química son: aluminiu (Al), galiu (Ga), indiu (In), estañu (Sn), taliu (Tl), plomu (Pb) y bismutu (Bi), anque la dixebra ente metales y non metales pue camudar, yá que delles vegaes inxérense nesta serie'l xermaniu (Ge), antimoniu (Sb) y poloniu (Po).
Los elementos con númberu atómicu dende'l 113 al 116 tán provisionalmente amestaos nesta categoría; son los que de momentu se conocen colos nomes de ununtriu (Uut), ununquadiu (Uuq), ununpentiu (Uup) y ununhexiu (Uuh).
El Gordu y el Flacu
El gordu y el flacu foi un dúu cómicu formáu polos actores Stan Laurel y Oliver Hardy, qu'apaeció en numberoses películes mudes y más tarde tamién falaes, y qu'algamó gran popularidá na primera metá del Sieglu XX. Son consideraos como una de les pareyes d'actores cómicos más importantes na historia del cine.
El primer alcuentru n'escena de los dos cómicos tuvo llugar en 1917 en "The Lucky Dog". Depués vino una dómina na qu'apaecieron por separtao en dellos curtios nos años venti. Dellos años más tarde, los cómicos apaecieron nes producciones de Hal Roach: La so primera película "oficial" xuntos foi "The Second Hundred Years" (xunu de 1927), dirixida por Fred Guiol y supervisada por Leo McCarey, que foi'l qu'encamentó que los personaxes creaos tuvieren continuidá, y d'esta miente la pareya tuvo trabayando ente 1927 y 1940, protagonizando 62 curtios y 13 películes (amás de numberosos cameos n'otres películes). Esto foi asina magar el fechu de que Laurel tuvo naguando por asonsañar l'ésitu del so contemporaneu Charlie Chaplin, como artista en solitario, inclinóse finalmente a les presiones del estudiu pa formar un dúu con un emplegáu de la casa, Oliver 'Babe' Hardy.
Los curtios que ficieron depués son de lo meyor de la so producción. En 1931 entamaron colos llargometraxes, gracies a los qu'algamaron sonadía mundial. Ente les sos películes más populares y de mayor popularidá atopamos "Sons of the Desert" (1933), "Way Out West" (1937), y "Block-Heads" (1938); y los curtios "Hog Wild" (1930), "Helpmates" (1932), y la que recibió'l premiu de l'Academia, "The Music Box" (1932).
En 1939 separtáronse y Hardy protagonizó "Zenobia", con Harry Langdon, y fizo dellos papeles secundarios en películes de Waggner y Frank Capra. Unos meses depués volvió a xuntase con Stan Laurel, apaeciendo en comedies de la 20th Century Fox y Metro Goldwyn Mayer hasta 1944, cuando se retiren pa concentrase nes sos obres teatrales. En 1952 realizaron una postrer película en Francia, "Atoll K", enantes de retirase dafechu del cine. Depués dedicáronse más al teatru y a la televisión.
Hardy foi un cómicu de menos recursos que Stan Laurel, pero aportó los sos conocimientos de la escuela estaunidense de Sennett y Roach, basada na improvisación y el gag.
La so sonadía espardióse per numberosos países, colo que les sos películes doblábense a varios idiomes (fueron unes de les primeres películes doblaes); meticulosos, ellos mesmos les doblaben, lo que fai que podamos oyelos en castellanu coles sos voces verdaderes.
Stan Laurel (el Flacu), de nome verdaderu Arthur Stanley Jefferson, nació'l 16 de xunu de 1890 n'Ulverston, en Lancashire, y morrió'l 23 de febreru de 1965 en Santa Mónica, California, entama la so carrera musical en Escocia. Instálase nos Estaos Xuníos en 1910 y fizo la so primera apaición n'escena en 1917 en "Nuts in May". Participó nuna cincuentena de películes mudes enantes de formar pareya con Hardy.
Oliver Hardy (el Gordu), de nome verdaderu Norvell Hardy, nació'l 18 de xineru de 1892 en Harlem, Georgia, y morrio d'una trombosis cerebral el 7 d'agostu de 1957 en Hollywood, California, debutó en 1914 na película "Outwitting Dad". Interpreta a personaxes dañibles al entamu de la so carrera y apaeció en más de doscientes películes mudes enantes de constituyir el famosu dúu. Trabayando nun teatru d'Inglaterra, Hardy padeció una neumonía y en setiembre de 1956 dio-y un ataque d'apoplexía que lu paralizó hasta la so muerte, ocurrida cuasi un añu depués (el 7 d'agostu de 1957).
La llegada del cine sonoru obligó a los estudios cinematográficos a adaptase a los nuevos tiempos, faciendo versiones de les películes en diferentes llingües. P'algamar esti obxetivu recurrieron a la "importación" d'actores.
Unu d'esos actores yera l'artista avilesín Luis Julio Llaneza Iglesias (1877 - 1956) que nos años 20 del sieglu XX atopábase en Nueva York, depués de tener triunfao en L'Habana. Allí foi a buscalu la Casa Pathé pa doblar películes al castellanu y foi esta mesma empresa la que lu llevó a Hollywood. Hal Roach contratólu pa trabayar al llau d'Oliver Hardy y Stan Laurel.
Nel añu 1931 participó con estos cómicos na versión hispana de la película "Los Calaveras". Nella participa nuna conversación telefónica con Oliver Hardy y ésti llega a llamalu pol so apellíu: Llaneza.
La película "Los Calaveras" foi proyectada pola Filmoteca d'Asturies el día 26 de mayu de 1998, dientro del ciclu "Europa-América: Hollywood, a la vista".
Tsuana
Tsuana ye'l nome d'una etnia nel sur de África tamién conocida como tswana. Tamién son llamaos batsuana en plural.
L'orixe de la palabra tswana ye desconocíu. Aplicar a tolos grupos qu'anque dixebraos xeográficamente, comparten l'usu del llinguaxe setsuana y dellos costumes. Nengún d'estos grupos originalmente llamar a sigo mesmu por esti nome. Como ye común en munchos casos n'África, el nome usáu pa denominar a un grupu vien pol nome que-yos foi dáu por otros.
Los batsuana baxen de grupos qu'emigraron a la rexón central del sur d'África dende l'este del continente nel sieglu XIV.
Nel sieglu XIX yera común ente los europeos dicir "bechuana" en llugar de "batsuana". Por esta razón llamaben a la zona onde vivíen los batsuana pol nome de Bechuanaland. Sicasí, na llingua setsuana el nome correctu ye Botsuana. 
Ye entós pol nome del pueblu tsuana que l'antiguu protectoráu británicu de Bechuanaland, llamar na actualidá Botsuana; país onde la mayoría de los sos habitantes pertenecen a esta etnia.
El mayor númberu de batsuana atopar en Suráfrica, onde constitúin unu de los mayores grupos nativos y el so idioma, el setsuana, ye una de les 11 llingües oficiales del país. Mientres el períodu de les polítiques de "desenvolvimientu separáu" del apartheid, a los batsuana de Suráfrica retiróse-yos la so ciudadanía sudafricana, y fueron forzaos a camudase al bantustán especialmente destináu pa ellos: Bofutatsuana.
En Namibia y Zimbabue hai dellos grupos de batsuana, pero'l so númberu ye relativamente baxu.
Tswana
El tswana ("setswana" na propia llingua ) ye una llingua de la familia bantú. Nel interior d'esta familia, los llingüístes suelen axuntalu col sesotho y el sotho del norte pa formar el grupu de llingües sotho. 
Ye l'idioma nacional del pueblu que se llama a sigo mesmu "motswana" ("batswana" en plural), términu del que toma'l so nome Botsuana. Nesti país , el tswana ye la llingua nacional y mayoritaria.
Sicasí, la mayoría de los falantes viven anguaño na República Sudafricana, onde ye una de les once llingües oficiales reconocíes. Na dómina del apartheid, el gobiernu d'esti país creó'l bantustán de Bophuthatswana pa axuntar a los sudafricanos que falaben esti idioma
El restu de los falantes repártese ente Namibia y Zimbabue. En total calcúlase que falen tsuana alredor de cuatro millones de persones.
Los principales dialectos son el "tawana", "tlhaping", el "rolong", el "kwena", el "ngwatu", el "lete", el "ngwaketse", el "tlokwa", l"'hurutshe", el "thlaro", el "melete" y el "kgatla", nel que se basa la llingua estándar.
Gustav Klimt
Gustav Klimt (14 de xunetu de 1862 - 6 de febreru de 1918) foi un pintor simbolista austriacu y ún de los miembros más destacaos del movimientu Art Nouveau de Viena.
Gustav Klimt nació en Baumgarten, cerca de Viena, Austria. Estudió na Escuela d'Artes y Oficios de Viena ente los años 1879 y 1883, onde aprendió a trabayar les técniques de les artes decoratives. Klimt tamién foi miembru honorariu de les universidaes de Múnich y Viena.
Trabayó distintes formes, dende pintures y murales a bocetos y otres obres d'arte, la mayoría de les cuales tan espuestes en Viena. Foi'l fundador de la "Wiener Sezession" (Secesión de Viena) y del so periódicu "Ver Sacrum". Klimt ye famosu pol usu del oru nes pintures que descubrió depués de ver los mosaicos bizantinos de Rávena. Ante los desacuerdos con dellos artistes del grupu, dexa la 'Secession' en 1905, acompañáu por Koloman Moser, Carl Moll, Otto Wagner y otros. Depura'l so estilu, evitando, a partir de 1909 l'empléu del oru.
Klimt tamién ye famosu por representar muyeres desnudes nes sos pintures, siguiendo'l criteriu del "art nouveau", ilustrándoles etérees y segures, casi como sirenes rodeaes de flores y oru. A veces, xugaben un papel dañible. Les sos modelos, yeren polo xeneral muyeres que pertenecíen a la burguesía vienesa, pero tamién tenía un séquitu de muyeres prostitutes o de vida humilde que-y servíen de muses. El tema que trata na mayoría de los sos cuadros ye la sexualidá femenina y l'equilibriu cola masculinidá. Tien por ello, influencies neoplatóniques.
Solteru endurecíu, vive con so madre y les sos hermanes. Tien, ensin embargu, numberoses amantes y dellos fíos.
Gustav Klimt morrió en Viena por una neumonía, unos meses enantes del fin del Imperiu Austrohúngaru, y enterráronlu nel cementeriu vienés de Hietzing. 
En xunu de 2006 una obra suya, el retratu d'Adele Bloch-Bauer, convirtióse na pintura más cara de la historia, al vendese por 135 millones de dólares.
Metaloide
Los metaloides son una de les tres categoríes d'elementos químicos xunto colos metales y los non metales. Xeneralmente diferénciense de los metales "verdaderos" en que son semiconductores enantes que conductores.
Los elementos d'esta serie química son: boru (B), siliciu (Si), xermaniu (Ge), arsénicu (As), antimoniu (Sb), teluriu (Te), poloniu (Po) y astatu (At), anque la dixebra ente metales y non metales pue camudar, yá que delles vegaes el xermaniu (Ge), antimoniu (Sb) y poloniu (Po) inxérense na serie de los metales del bloque p.
Dientro de la tabla periódica los metaloides allúguense na ringlera diagonal dende'l boru al astatu. Los elementos penriba a mandrecha son non metales, y los que tán pembaxo a manzorga son metales.
Non metal
Los non metales son una de les tres categoríes d'elementos químicos xunto colos metales y los metaloides, siguiendo una clasificación según les propiedaes d'enllaz y ionización. Carauterícense por presentar una alta electronegatividá, polo que ye más fácil que ganen electrones a que los pierdan.
Estrictamente falando, los elementos d'esta serie química son: hidróxenu (H), carbonu (C), nitróxenu (N), fósforu (P), oxíxenu (O), azufre (S) y seleniu (Se). Sicasí, nun sentíu más ampliu, tamién suelen amestase nel términu de "non metales" les series químiques de los halóxenos y de los gases nobles.
Sacante l'hidróxenu, tán toos allugaos na tabla periódica nel elementos del bloque p. L'hidróxenu normalmente allúgase enriba los metales alcalinos, pero suel comportase como un non metal.
Un non metal suel ser aislante o semiconductor de la lletricidá. Los non metales suelen formar enllaces iónicos colos metales, ganando electrones o enllaces covalentes con otros non metales, compartiendo electrones. Los sos óxidos son ácidos.
Los non metales constitúin la mayor parte de la Tierra, sobre manera les capes más esternes, y los organismos tán compuestos na so mayor parte por non metales. Dellos, en condiciones normales, son diatómicos n'estáu elemental: H, N, O, F, Cl, Br y I.
Metal de transición
Los metales de transición o metales del bloque d son los elementos del bloque d, correspondientes a los grupos 3 a 12 de la tabla periódica de los periodos 4 a 7. Formen a lo menos un ion que tenga un orbital "d" parcialmente enllenu d'electrones.
Los elementos d'esta serie química son:
Suelen ser maleables, con densidá, puntu de fusión y puntu d'ebullición elevaos, y conducen bien la calor y la lletricidá. Puen formar aleaciones ente ellos y presenten estaos d'oxidación bien variaos.
Burkina Fasu
Burkina Fasu, oficialmente Burkina Faso, ye un país d'África occidental que correspuende a l'antigua colonia francesa d'Altu Volta. Llenda con Malí al norte, con Níxer al este, Benín al sureste, Togu y Ghana al sur y Costa de Marfil al suroeste.
En 1984, por decisión del presidente Thomas Sankara recibió'l nome actual, que significa "la tierra de la xente derecho" nuna combinación de les dos llingües principales del país, el more y el bambara. Pa designar al habitante, home o muyer, úsase una pallabra de la llingua fula, "burkinabé" ("burkinés").
El territoriu nacional ta dividíu en 45 provincies, numberaes del 1 al 45, y axuntaes en 13 rexones alministratives dende 2001. Ente paréntesis indícase'l nome de la capital rexonal.
Senáu d'España
El Senáu ye la cámara alta de les Cortes Xenerales, el muérganu constitucional que representa al pueblu español. 
Sáhara Occidental
El Sáhara Occidental o Sáḥara Occidental ye un territoriu d'África, nel estremu occidental del desiertu del Sáhara. Foi antigua colonia española y anguaño ta baxo alministración de Marruecos, anque'l so drechu sobre esti territoriu nun ta reconocíu nin pola ONX nin pol Tribunal Internacional de La Haya y ye refugáu pol Frente Polisariu que reclama la independencia pal pueblu saharianu. 
Reclamada como colonia por España nel 1885 la ocupación efeutiva del territoriu nun se realizó hasta'l 1934. En 1975 España abandonó'l territoriu que foi invadíu por Mauritania y Marruecos en 1976 realizó la Marcha Verde, pero el Frente Polisariu proclamó la República Árabe Saharaui Democrática (RASD) y declaró-y la guerra a los invasores. En 1979 Mauritania nun pue siguir costeando la guerra y firma la paz col Frente Polisariu renunciando asina a les sos pretensiones nel territoriu. En 1991 Marruecos y el Frente Polisariu firmen un altu'l fueu auspiciáu pola ONX qu'establez la Misión pal Referéndum nel Sáhara Occidental (MINURSO) que se celebraría en febreru de 1992. Marruecos foi aplazando la convocatoria pal referéndum per aciu d'apelalciones nes que pide a los marroquinos que tán na zona (que yá son mayoría) tengan drechu a votu. 
Ente 1980 y 1987 Marruecos construyó nel Sáhara Occidental una barrera d'ocupación divisoria conocida como «muru de la vergüenza». Tien más de 2.000 km, ta fabricada con tierra, piedra y arena y protexida con soldaos, mines anti-persona, artillería y otros materiales militares.
L'estatus llegal del territoriu y la entruga de la soberanía tán ensin resolver. Alcuéntrase n'ocupación de Marruecos, pero'l Frente Polisariu discute-y el control.
Fai años dividíase en Saguia el Hamra (capital: El Aaiún) y Ríu d'Oru (capital Dajla, antigua Villa Cisneros). Otres poblaciones importantes son Smara y La Güera (o La Agüera).
Marruecos dixebró'l Sáhara Occidental en cuatro provincies: Boujdour (Bojador), Laâyoune (El Aaiún), Es-Smara (Smara) y Qued Eddahab (Ríu d'Oro). Tres de la reorganización nel 1997, el territoriu del Sáhara Occidental pertenez a tres rexones marroquines (Oued Ed-Dahab - Lagouira, Laâyoune - Boujdour - Sakia El Hamra y Guelmin - Es-Semara). Les dos últimes inclúin tamién territoriu marroquín.
El Sáhara Occidental alcuéntrase nel África Norte, llindando nel norte col Océanu Atlánticu, Mauritania (nel este y sur) y Marruecos (nel norte). Llinda tamién al noreste con Arxelia.
Atravesáu pol Trópicu de Cáncer, el territoriu ta ocupáu pol desiertu del Sáhara, siendo una parte erg (desiertu d'arena) y otra de piedra.
La escasa vexetación solo crez nos oasis. Hai delles especies animales adaptaes al áridu hábitat desérticu, como'l ratón brincante del desiertu.
El Sáhara Occidental cuenta con pocos recursos naturales y nun tien suficientes precipitaciones como p'abastecer la mayoría de les actividaes agrícoles. La so economía ta centrada nel pastoríu nómada, la pesca y la minería del fosfatu. La mayoría de los alimentos pa la población urbana tien que ser importada. Tol comerciu y les otres actividaes económiques tán controlaos pol gobiernu de Marruecos.
La población del Sáhara Occidental ye na so mayoría d'oríxe árabe y bereber, esiste tamién una escasa minoría d'ascendencia española o europea, y de raza negra. Gran parte de la población saḥariana del país (alredor de 155.000) ta nel exiliu en campamentos en Tinduf dende 1975. El país ta ocupáu mayoritariamente polos marroquinos llegaos dempués de 1975 y pol exércitu.
Sáhara Occidental ye un de los territorios menos poblaos del mundu y posiblemente el de menor densidá de población. En xunetu de 2004 taba nel Sáhara Occidental una población de 267.405 persones.
La llingua oficial ye l'árabe, anque fálase diariamente'l dialectu conocíu como'l hasanía, un dialectu faláu en Mauritania pero con mui poques diferencies que solo se puen detectar pol Bidhan (los habitantes del Sáhara y Mauritania). Tamién se fala l'español, como'l segundu idioma más importante del territoriu, particularmente pa los que crecieron baxo la colonización española.
La relixón predominante ye l'islam.
Copa Mundial de Fútbol de 2006
La Copa Mundial de la FIFA Alemaña 2006™ ("FIFA Fußball-Weltmeisterschaft Deutschland 2006™", n'alemán) ye la XVIII edición de la Copa Mundial de Fútbol y tuvo llugar n'Alemaña, ente'l 9 de xunu y el 9 de xunetu del 2006. Ésta ye la segunda vez que'l país, campeón en tres oportunidaes, organiza'l tornéu, darréu que yá lo fixera en 1974.
Hai 21 árbitros designaos pal mundial.
El Wendigo
El Wendigo ye una revista de crítica de cómic que s'edita en Xixón. Entamó a asoleyase nel añu 1974 de la mano de dos estudiantes: Ramón Fermín Pérez Meana y Ignacio de Loyola Sánchez Vicente.
El númberu cero taba formáu por nueve folios fotocopiaos que se vendíen al preciu de 30 pesetes. Posteriormente fueron amestándose más firmes d'otros aficionaos al cómic asturianos. Destaca la incorporación nos primeros númberos de Faustino Rodríguez Arbesú que la sigue dirixendo anguaño y que ye unu de los más prestixosos críticos de cómic d'España.
La revista, no tocante a los conteníos, pasó por varies etapes, alternando crítica y sofitu a los creadores más mozos del panorama tebeísticu asturianu.
Otra de les carauterístiques que presenta El Wendigo ye la so portada fecha, polo xeneral, a partir d'un dibuxu orixinal fechu por dalgunu de los artistes que participen nel Salón Internacional del Cómic del Principáu d'Asturies, que la propia revista entama en Xixón tolos años.
A partir del númberu 76, El Wendigo entamó a asoleyar, de la mano de Faustino Rodríguez Arbesú, "La Historieta Asturiana" que fai un repasu dafechu al mundu del cómic nel Principáu a lo llargo del Sieglu XX.
A pesar de les dificultaes económiques coles que tien qu'arrecostinar, El Wendigo sigue editándose tovía güei, pasando yá de los cien númberos. Igualmente los conteníos de la revista puen consultase na so páxina "web", que cuenta con un archivo colos artículos de númberos anteriores.
Anguaño, arriendes de los trabayos del director de la revista, rescamplen los artículos de Florentino Flórez nos que s'analicen les novedaes editoriales o sobre'l llinguaxe del cómic.
Lantánidu
Los lantánidos o tierres rares (nomaos asina por atopase en forma d'óxidos) son una serie química que formen parte del periodu 6 de la tabla periódica. Xunto colos actínidos formen el grupu de los "elementos de transición interna".
El nome vien-y del elementu químicu lantanu, que suel inxerise dientro d'esti grupu, magar que nun tenga electrones ocupando nengún orbital "f" como'l restu de los elementos d'esta serie. Estos son:
Estos elementos son químicamente bastante apaecíos ente sigo pol mor de que los electrones allugaos n'orbitales "f" son poco importantes nos enllaces que se formen, en comparanza colos "p" y "d". Tamién son bastante apaecíos a estos l'itriu y l'escandiu, del grupu 3, yá que tienen un radiu asemeyáu y el so estáu d'oxidación más importante tamién ye'l +3. Los lantánidos amás presenten los estaos +2 y +4.
L'abondancia d'estos elementos na corteya terrestre ye relativamente alta, en minerales como por exemplu la monazita, nel que s'atopen distintos lantánidos y itriu.
El radiu de los lantánidos va amenorgando según aumenta'l númberu atómicu; nun son variances grandes, pero van acumulándose. Esto fai que los elementos del bloque d de la segunda y tercer serie de transición presenten radios asemeyaos dientro d'un grupu: habríen aumentar al baxar nel grupu, pero al tar intercalaos los lantánidos, esti aumentu nel radiu vese contrarrestáu pol amenorgamientu'l radiu per aciu de los lantánidos. Esti fenómenu conozse como "contracción de los lantánidos".
Actínidu
Los actínidos son una serie química que formen parte del periodu 7 de la tabla periódica. Xunto colos lantánidos formen el grupu de los "elementos de transición interna".
El nome vien-y del elementu químicu actiniu, que suel inxerise dientro d'esti grupu, magar que nun tenga electrones ocupando nengún orbital "f" como'l restu de los ||elementu químicu|elementos]] d'esta serie. Estos son:
Bloque de la tabla periódica
La tabla periódica pue dixebrase en bloques d'elementos según l'orbital que tengan ocupando los electrones más esternos. 
Los bloques nómense según la lletra que fai referencia al orbital más esternu: "s", "p", "d" y "f". Podría haber más elementos qu'enllenaríen otros orbitales, pero inda nun se sintetizaron o descubrieron; nesti casu continuaríase col orde alfabéticu pa nomalos. Nel diagrama amuésense los bloques nos que ta dixebrada la tabla periódica estándar.
Carlos Tartiere
Carlos Tartiere de las Alas Pumariño (Uviéu - 31 de xunetu de 1950, Xixón) foi un empresariu asturianu, fundador del Real Uviéu. 
Foi presidente del Uviéu dende la so fundación hasta que morrió en 1950.
The Yellow Kid
Mickey Dugan, más conocíu como The Yellow Kid yera un personaxe qu’apaecía na serie At the Circus in Hogan's Alley, una de les primeres tires diaries apaecíes na prensa estauxunidense. L'escenariu yera una cai siniestra na que vivíen personaxes curiosos, de poca fachenda, confundíos ente una brañada de xente cosmopolita y anónima. Nesta tira describíase la probitú del barriu nel que se desarrollaba l'acción y eso escandalizaba a la sociedá bienpensante neoyorquina. Ente estos personaxes destacaba un rapaz asiáticu, calvu dafechu, con un mandilón azul (al poco pasaría a ser amariellu) y que s'asemeyaba a un monxu budista. Esti neñu, a les poques selmanes, convertiríase nel verdaderu "mocín" de les histories. Nel camisón escribíase-y siempre una frase impertinente que camudaba tolos díes y na que s’emplegaba l’argot del barriu.
La tira foi dibuxada pol artista Richard Felton Outcault. La so primera aparición tuvo llugar nel magazine "Truth" (1894-1895), en blanco y negro, pero algamó mayor popularidá en Nueva York en 1895 cuando entamó a asoleyase nel New York World a partir del 17 de febreru. Foi a partir del 5 de mayu de 1895 cuando s'entamó la edición en color. Outcault foi contratáu pol "New York Journal American", del magnate William Randolph Hearst, en 1897, y con él llevó a Yellow Kid. Ante esti fechu Joseph Pulitzer, editor del New York World, encargó a George Luks dibuxar una segunda versión de la tira pal periódicu y, a partir d'entós, Yellow Kid entamó a apaecer simultaneamente en dos periódicos competidores. Les dos versiones finalizaron la so publicación nel añu 1898.
Pola repetición del personaxe y la utilización de los primeros bocadiellos, considérase que Richard Outcault ye’l creador del cómic actual.
La tinta amariella cola que se colloreaba'l camisón de The Yellow Kid acababa tiñendo el resto del papel del periódicu. Por eso, el periodismu sensacionalista lleváu a cabu por esos dos “periódicos amariellos” dio llugar al términu prensa amariella.
Oklahoma
Oklahoma (pronunciáu /oʊkləhoʊmə/ n'inglés) ye un estáu de los Estaos Xuníos d'América. Asitiáu na rexón conocida como South Central, tien una estensión de 177.847 km² y una población estimao (U.S. Census Bureau, 2010) de 3.751.351 habitantes. Ye, poro, el 28º estáu más pobláu, y el 20º mayor del país. El so nome deriva de les pallabres Chocktaw "okla" y "huma", que signifiquen "xente de piel colorada", magar que ye tamién conocíu pol so alcuñu, "The Sooner State". Formáu a partir de la xuntura de tierres del Territoriu d'Oklahoma con otres del Indian Territory el 16 de payares de 1907, foi el 46º estáu n'incorporase a los Estaos Xuníos. Los sos habitantes son nomaos Oklahomans, Okies o Sooners. L'estáu divide'l so territoriu en 77 condaos, y la so capital, que ye tamién la ciudá más grande, ye Oklahoma City.
L'estáu produz bien de gas natural, petroleu y alimentos, y tien una economía basada nos sectores de la enerxía, l'aviación, les telecomunicaciones y la biotecnoloxía. Gracies a too ello ye ún de los estaos que crez más rápidu del país, especialmente nes árees metropolitanes d'Oklahoma City y Tulsa, qu'axunten cuasi'l 60% de la población del estáu.
La mayoría del territoriu del estáu ta asitiada ente les Grandes Llanures y les Tierres Altes, con un paisaxe nel que dominen los praos, con pequeñes cordilleres y bayuroso n'arboleda, y tien un clima duru. No que cinca a la so población, la blanca abunda en xente d'orixe alemán, irlandés y británicu. La indíxena ye tamién bayurosa y con gran riqueza cultural: nel so territoriu fálense 25 llingües indíxenes, más que en cualisquier otru estáu de la Xunión. En cuantes a les creyencies relixoses, forma parte de lo que se conoz como Bible Belt (el cinturón de la Biblia), con bien de cristianos evanxélicos que fain del estáu ún de los más conservadores políticamente. Sicasí, hai nelli más votantes rexistraos del Partíu Demócrata que de cualisquier otru.
Segunda República Española
La Segunda República Española ye'l reximen políticu baxo'l que tuvo España nel periodu que va del 14 d'abril de 1931, fecha na que'l rei Alfonsu XIII abandonó'l país, y el 1 d'abril de 1939, fecha del fin de la Guerra Civil na que ganó'l bandu nacionalista y de la que surdió la dictadura franquista. 
Tres de la proclamación de la República tomó'l poder un gobiernu provisional presidíu por Niceto Alcalá-Zamora dende'l 14 d'abril hasta'l 14 d'ochobre de 1931, fecha na que lu sustituyó Manuel Azaña. El 10 d'avientu de 1931 volvió a salir Niceto Alcalá-Zamora como presidente, por 362 votos de los 410 diputaos presentes (la Cámara taba compuesta por 446 diputaos). Mantúvose nesti cargu hasta'l 7 d'abril de 1936, volviendo a sustituilu Manuel Azaña.
Proclámase tres vencer los republicanos nes eleiciones municipales na mayoría de les ciudaes del Estáu. El mesmu 14 d'abril de 1931 establecióse un Gobiernu Provisional de composición heteroxénea. El nucleu políticu yera la conxunción republicano-socialista na que taben representaes toles tendencies de dambos movimientos.
Escoyóse como himnu nacional l'himnu de Riego ().
Denomáu Bieniu Reformista. Nesta etapa afondaráse nes reformes qu'el Gobiernu Provisional propusiera, entre delles la reforma agraria, la introduición de la Llei de Congregaciones y les reformes del sistema educativu.
Tres le eleiciones de payares de 1933 onde resultaron vencedores la CEDA y los radicales de centru. La aición política d'esti bieniu foi dar marcha atrás a les reformes del bieniu anterior.
El 5 d'ochobre de 1934 entamó una insurrección revolucionaria n'Asturies onde les fuercies obreres caltuvieron el control dafechu nes Cuenques Mineres alredor de 15 díes y que foi sofocada pol exércitu de la República, dirixíu pol Xeneral Franco. Tres la Revolución vendrá una dura represión contra los revolucionarios.
Ún de los pegollos de la campaña electoral de 1936 foi l'amnistía de los presos d'ochobre. La reaición de les dereches foi'l llevantamientu militar del 18 de xunetu de 1936 col qu'entamaba la denomada Guerra Civil española que finaría 3 años dempués.
Centrales:
Euskadi:
Acepten la republica
Nun acepten la republica
Segunda República
Hai dellos países que tuvieron varios periodos republicanos y que tienen époques que conocen como Segunda República:
Burundi
Burundi, oficialmente República de Burundi (en kirundi: "Republika y'Uburundi"; en francés "République du Burundi"), ye un país del este d'África, allugáu na rexón de los Llagos grandes y ensin salida a la mar. Llenda cola República Democrática d'El Congu al oeste, con Ruanda al norte y cola República Xunida de Tanzania al sureste. La so capital ye Bujumbura. 
Nel país tienen convivío, al menos nos caberos quinientos años, los pueblos twa, hutu y tutsi, que formaron un reinu per doscientos años. Al entamar el sieglu XIX Alemaña y Bélxica ocuparon la rexón y Burundi y el so país vecín, Ruanda, convirtiéronse nuna colonia nomada Rwanda-Urundi. Les diferencies sociales ente tutsi y hutu tienen provocao grandes disturbios na rexón, que culminaron nuna guerra civil a mediaos del sieglu XX y col conflictu que dexó, ente 1993 y 1999, más de 250.000 muertos. Anguaño, el país ye una república democrática representativa presidencialista.
Burundi ye ún de los cinco países más probes del mundu, y tien la renta per cápita más baxa de toles naciones del mundu. Ta asoláu pola guerra, la corrupción y la falta d'infraestructures, y ye'l país del mundu con más xente pasando fame según el "Global Hunger Index" de 2013.
Burundi ye ún de los países más pequeños d'África. El so territoriu forma parte de la falla Albertina, que ye'l brazu occidental del Gran Valle del Rift, y s'asitia sobre una meseta nel centru del continente africano. L'altor mediu de la meseta ye de 1.707 m. El picu más altu del país, el monte Heha, tien 2.685 m d'altor, y ta asitiáu al sureste de la capital del país, Bujumbura. Na provincia de Bururi alcuéntrense les fontes del ríu Nilu, que vierten el so caudal, al traviés del ríu Ruvyironza, al llagu Victoria. Ye importante tamién pal aporte acuosu al país el llagu Tanganyika, que fai de llende suroccidental del país.
El so territoriu, de clima ecuatorial, ta dedicáu mayormente a pastos o tierres agrícoles. La deforestación ye cuasi total, una y bones nun hai más que 600 km² de viesca, que mengüen amás a un ritmu del 9% añal. La perda de masa forestal ye causada pola gran superpoblación del país, qu'obliga a la xente a roturar les tierres, cada vegada más probes pola erosión. Nún intentu de conservar les escases viesques del país y los sos hábitats creáronse, en 1982, dos parques nacionales: el de Kibira, al noroeste, y el de Ruvubu al noreste.
Burundi ta dividíu en 17 provincies, que reciben el mesmu nome que la so capital respectiva:
Manhattan
Manhattan ye'l nome d'una islla nel ríu Hudson y tamién una de les cinco comunes que formen la ciudá de Nueva York. La comuna tien los mesmos límites que'l condáu de Nueva York y inclui la islla de Manhattan, delles islles pequeñes y un pocu de tierra continental. Nel añu 2004 la población yera de 1.562.723 persones. El condáu de Nueva York ye'l más pequeñu en Nueva York.
En Manhattan hai censaos falantes de 96 llingües distintes. La mayoría de la población ye de llingua inglesa, con un 58,1% de los falantes. L'español ye la segunda llingua con un 24,9% de falantes. Llueu vienen el chinu con un 5%, el francés con un 2,2% y el restu d'idiomes que nun lleguen al 1% de falantes.
Elementos del bloque s
Los elementos del bloque s ("s" vien del términu inglés "sharp") son los allugaos nos grupos 1 y 2, amás del Heliu (del grupu 18). Nestos elementos el nivel enerxéticu más esternu correspuende a orbitales "s" (ver configuración electrónica):
Nos orbitales "s" cueyen dos electrones, y estos elementos tienen tendencia a perder estos electrones, algamando d'esta miente la configuración electrónica del gas noble más averáu.
Elementos del bloque p
Los elementos del bloque p ("p" vien del términu inglés "principal") son los allugaos nos grupos 13 a 18, sacante l'heliu, que pertenez al bloque "s". La configuración electrónica esterna d'estos elementos ye "ns" (x=1 a 6, siendo 1 pal grupu 13, 2 pal grupu 14, etc).
Los elementos d'esti bloque tienden tanto a perder dalgún electrón pa vaciar l'orbital, como a ganalu pa enllenalu y algamar la configuración electrónica de gas noble. Como nel orbital "p" cueyen seis electrones, cuando ta medio enllenu con tres electrones tamién consigue cierta estabilidá, fayendo que los elementos d'esti bloque tiendan tamién a perder o ganar electrones pa dexar medio enllenu l'orbital.
Elementos del bloque d
Los elementos del bloque d ("d" vien del términu inglés "diffuse") son los allugaos nos grupos 3 a 12, amestando'l luteciu y el laurenciu como pertenecientes al grupu 3. El nivel enerxéticu más esternu correspuende a orbitales "d" (ver configuración electrónica).
Nesti bloque "d" hai 40 elementos, dixebraos en 10 grupos de cuatro elementos (columnes), con un "elementu cabecera de grupu" que ye l'allugáu na primer ringlera. Tamién puen dixebrase en 4 periodos de 10 elementos (ringleres), que reciben el nome de "series de transición" (ver metal de transición).
Elementos del bloque f
Los elementos del bloque f ("f" vien del términu inglés "fundamental") son los allugaos nes series químiques de los lantánidos y los actínidos, sacante'l luteciu y el laurenciu, que pertenecen al bloque "d". Na tabla periódica tán representaes separtaes del restu de los elementos.
Los elementos d'esti bloque tienen dos electrones "s" nos sos niveles enerxéticos más esternos ("n") y electrones "f" en niveles más interiores ("n"-2). Dellos, amás, tamién tienen electrones "d" en niveles intermedios ("n"-1). Ver configuración electrónica).
Elementos del bloque g
Los elementos del bloque g son una rexón hipotética de la tabla periódica. Inda nun se descubrieron na natura nin se sintetizaron artificialmente. El primer elementu d'esti bloque tendría'l númberu atómicu 121 y el so nome sedría unbiuniu (acordies cola denomación sistemática de la IUPAC pa los nuevos elementos químicos). Tolos elementos d'esta rexón son mui inestables y tienen una vida media estremadamente curtia.
UP Llangréu
L'Union Popular de Llangréu (en castellanu y oficialmente Unión Popular de Langreo) ye un equipu asturianu de fútbol, basáu nel conceyu de Llangréu. Xuega na Tercera División.
Nome: Unión Popular de Llangréu (Unión Popular de Langreo)
Ciudá : Llangréu (Asturies) 
Estadiu : Nuevu Ganzábal 
Capacidá : 4.024 espectadores 
Añu ñacencia : 1961 
Presidente : Víctor Fernández-Miranda 
Socios : 650 socios 
Patrocinador : Asfaltos del Nalón, TRAMISA, Trig Money 
Entrenador : Hernán Pérez
Nome: Nuevu Ganzábal
Capacidá: 4.024 espectadores sentaos (reformáu en 2006)
Direición: C/Dolores Ibárruri, s/n
Porteros: 
Gonzalo Gonzalo López Menéndez 07/02/86 
Ardura Pablo Ardura García 27/12/86 
Defenses: 
Víctor Víctor García Ardura 22/01/84 
Rufi Rufino Nachón Riestra 22/12/75 
Ginés Ginés Rodríguez Moral 10/12/86 
Jonás González González 06/03/87 
Asenjo Iván Vega Asenjo 06/11/80 
Paul Paul Folgueras Fende 04/03/83 
Joaquín Joaquín Peña Alonso 06/05/89 
Centrocampistes: 
Israel Israel Menéndez García 24/02/78 
Miguel Miguel García Díaz 12/07/83 
Titi Javier Álvarez Pareja 27/10/86 
Carli Carlos González Pérez 28/01/81 
Nacho López Iglesias 24/10/87 
Javi Javier Suárez García 26/04/88 
Delanteros: 
Juan Valdés Escalona 16/07/86
Romero Eduardo Romero García 05/02/77 
5 vegaes campeón de 3ª División 
3 vegaes subcampeón de 3ª División
Cabu Verde
Cabu Verde, oficialmente República de Cabu Verde, ye un país africanu, allugáu nel Océanu Atlánticu a 640 km al oeste de Dakar, y compuestu de 10 islles grandes y cinco más pequeñes, toes elles d'orixe volcánicu. 
L'archipiélagu, que lleva'l mesmu nome, que l'estremu más occidental del continente africanu, tuvo deshabitáu hasta la llegada de los portugueses a mediaos del sieglu XV. Na dómina de la colonización, hasta l'abolición de la esclavitú en 1876, foi un centru importante pal tráficu d'esclavos. 
Cabu Verde algamó la independencia en 1975 y anguaño, dende les revisiones constitucionales de 1990 y 1992, ye una democracia parllamentaria multipartidista.
El territoriu nacional ta dividíu en 22 conceyos ("concelhos" en portugués), sobdividíos ellos mesmos en 31 parroquies ("freguesias").
Llista de Conceyos de Cabu verde:
Camerún
El Camerún, oficialmente República de Camerún (en francés "République du Cameroun" y n'inglés "Republic of Cameroon") ye un país de la rexón occidental del África central. Llenda al oeste y al norte con Nixeria, al noreste con Chad, al este cola República Centroafricana, al sur con la República Democrática d'El Congu, Gabón y Guinea Ecuatorial. Les sos ciudaes principales son Douala, Yaundé y Garoua. Nel país conviven cuasi 200 grupos llingüísticos diferentes, magar que les llingües oficiales del país son l'inglés y el francés. 
Ente los primeros habitantes del territoriu rescamplen la civilización Sao, na rodiada del llagu Chad, y los baka, un grupu de cazadores-collechadores que vivíen na selva del sureste del país. Los esploradores portugueses aportaron a la costa de Camerún, nomando a la zona "Rio dos Camarões" (ríu de los camarones), que quedó de magar como nome de la zona nos mapes europeos. Soldaos de la etnia Fulani fundaron l'emiratu d'Adamawa nel norte del país nel sieglu XIX, y otros grupos étnicos tuvieron reinos y dominios poderosos nes tierres del oeste y noroeste de l'actual Camerún. En 1884 la zona convirtióse en colonia alemana col nome de "Kamerun".
Dempués de la Primera Guerra Mundial el territorio dividiose, siguiendo'l mandatu de la Sociedá de Naciones, ente Francia y'l Reinu Xuníu. A mediaos del sieglu XX un partíu políticu nomáu Xunión del Pueblu Camerunés ("Union des Populations du Cameroun") entamó a pedir la independencia, pero foi declaráu illegal polos franceses na década de 1950. Les milicies d'esi partíu habíen lluchar escontra los soldaos franceses hasta que, en 1960, la parte del país alministrada polos franceses algamó la independencia embaxu la presidencia del presidente Ahmadou Ahidjo. La parte meridional, el Camerún británicu, xuniose a ella al añu siguiente pa formar la República Federal de Camerún. El país camudó'l so nome pol de República Xunida de Camerún en 1972, y esti pol actual en 1984.
El poder ta firmemente controláu pol presidente autoritariu del país dende 1982, Paul Biya, y el so partíu, el Movimientu Democráticu de la Xente del Camerún ("Cameroon People's Democratic Movement"). Les rexones de fala inglesa del país tán cada vez más descontentes y alloñaes del gobiernu, y dellos políticos d'eses rexones apuesten por una mayor descentralización o inclusu la secesión (casu del Conseyu Nacional del Camerún del Sur) de les rexones que pertenecieran al Camerún británicu.
La so llinia costera mira pal golfu de Biafra, que ye parte del golfu de Guinea, nel Océanu Atlánticu. El país, por cuenta la so gran diversidá xeolóxica y cultural, ye consideráu delles vegaes como un "África en miniatura". Hai nelli playes, desiertos, cordales montañosos, selves y sabanes. El so puntu cimeru, el monte Camerún, un volcán activu de 4.040 m d'altor, asítiase nel suroeste del país.
En comparanza con otros países africanos el país esfruta d'una relativamente alta estabilidá política y social, lo que permitió el desarrollu de l'agricultura, les infraestructures viaries y importantes empreses petroleres y madereres. Pesie a ello, gran cantidá de cameruneses viven na probitú como agricultores de subsistencia.
Llistáu d'elementos por númberu atómicu
El llistáu d'elementos por númberu atómicu ta codificáu por colores según la serie química a la que pertenez cada elementu. Pa cada elementu amuésase'l nome, símbolu, periodu y grupu de la tabla periódica, masa atómica (o isótopu más estable), densidá, puntu de fusión, puntu d'ebullición, añu de descubrición y descubridor.
 L'elementu nun tien isótopu estable dalu, y un valor ente paréntesis, p.e. [209], indica la masa atómica del isótopu con mayor vida media del elementu o composición isotópica carauterística.
Llistáu d'elementos por densidá
El llistáu d'elementos por densidá ta codificáu por colores según la serie química a la que pertenez cada elementu. Pa cada elementu amuésase'l nome, símbolu, númberu atómicu, periodu y grupu de la tabla periódica, masa atómica (o isótopu más estable), puntu de fusión, puntu d'ebullición, añu de descubrición y descubridor. La densidá ta midida en condiciones normales de presión y temperatura.
Llistáu d'elementos por nome
El llistáu d'elementos por nome ta codificáu por colores según la serie química a la que pertenez cada elementu. Pa cada elementu amuésase'l nome, númberu atómicu, símbolu, periodu y grupu de la tabla periódica, masa atómica (o isótopu más estable), densidá, puntu de fusión, puntu d'ebullición, añu de descubrición y descubridor.
Llistáu d'elementos por símbolu
El llistáu d'elementos por símbolu ta codificáu por colores según la serie química a la que pertenez cada elementu. Pa cada elementu amuésase'l símbolu, númberu atómicu, nome, periodu y grupu de la tabla periódica, masa atómica (o isótopu más estable), densidá, puntu de fusión, puntu d'ebullición, añu de descubrición y descubridor.
Felpeyu
Felpeyu ye un grupu de música folk d'Asturies y una de les referencies na música asturiana.
Foi fundáu en 1991 en Salamanca, onde estudiaren Belles Artes los sos miembros fundacionales Ígor Medio y Ruma Barbero. Dende entós, desendolcaron una carrera musical con una bayura d'actuaciones per España, Europa y Australia. 
El so primer trabayu discográficu foi'l discu homónimu "Felpeyu", editáu en 1994 por Fonoastur. Pa entós, ya habíen espublizáo la maqueta "Fuxide oricios" (1993) y contribuyeron al recopilatoriu "V Festival de Música Folk Galega" (1993. Edicions Discográficas Galegas). Magar qu'al entamu de la so carrera desenvolvíen un repertoriu con pieces asturianes y gallegues (pola participación de los hermanos Cástor y Félix Castro), Felpeyu centróse col tiempu nos sones más averaos al repertoriu asturianu.
En 1997 apaez el so segundu discu, "Tierra" (Fonoastur) y enxertan una de les sos pieces del discu "Felpeyu" nel recopilatoriu Naciones Celtas.
En 2000 asoleyen "Live Overseas" (Urchin Records), discu en direutu grabáu n'Ourense pa la so xira per Australia, y en 2002 el so discu caberu "Yá!".
El 24 de xunu de 2006, el grupu sufre un accidente de tráficu cuando empobinaba dende Asturies pa Cataluña, onde diben ufrir un conciertu. Nel siniestru morrieron los sos componentes Ígor Medio y Carlos Redondo (guitarra), mientres que'l restu la formación -el bodhraneru Ruma Barbero, el curdioneru Xuan Nel Expósito, los vigulineros Lisardo Prieto y Fernando Oyágüez, el gaiteru Diego Pangua y el técnicu de soníu Slaven Kolak-, sufrieron feríes de diversa gravedá.
Tres una temporada d'obligada inactividá, la banda resurde incorporando'l baxu lléctricu nes manes de Dudu Puente, quién tamién-y pondrá voz nuevo al grupu. Más alantre tendría de llegar Moisés Suárez cola guitarra acústica zarrando asina la formación esistente anguaño.
N'abril de 2008 asoleyen "Canteros" otra vez cola productora Tierra Discos.
Llistáu d'elementos por masa atómica
El llistáu d'elementos por masa atómica ta codificáu por colores según la serie química a la que pertenez cada elementu. Pa cada elementu amuésase'l númberu atómicu, nome, símbolu, periodu y grupu de la tabla periódica, densidá, puntu de fusión, puntu d'ebullición, añu de descubrición y descubridor.
El númberu ente paréntesis indica l'intervalu d'exautitú de la midida, por exemplu: 1,00794(7) quier dicir 1,00794 ± 0,00007. Pa los elementos artificiales, el contaxe de nucleones del isótopu más estable ta llistáu en corchetes.
Sociedá Xeneral d'Autores y Editores
La Sociedá Xeneral d'Autores y Editores o SGAE, (en castellanu "Sociedad General de Autores y Editores"), ye una entidá española de xestión colectiva dedicada a la defensa de los derechos d'autor de los sos socios: artistes y empresarios de la industria cultural. Según los sos estatutos, ye una organización non lucrativa que xestiona'l cobru y la distribución de los derechos d'autor de los sos asociaos, y mira polos intereses de los editores. Anguaño'l presidente del conseyu de dirección ye Teddy Bautista.
Foi fundada'l 16 de xunu de 1899. 
Llistáu d'elementos por puntu d'ebullición
El llistáu d'elementos por puntu d'ebullición ta codificáu por colores según la serie química a la que pertenez cada elementu. Pa cada elementu amuésase'l puntu d'ebullición, númberu atómicu, nome, símbolu, periodu y grupu de la tabla periódica, masa atómica (o isótopu más estable), densidá, puntu de fusión, añu de descubrición y descubridor.
Elementu químicu
Un elementu químicu ye una sustancia que nun pue dixebrase n'otres más cencielles. Cada elementu químicu ta constituyíu por átomos col mesmu númberu de protones nel so nucleu. Esti númberu ye'l númberu atómicu del elementu. Por exemplu, los átomos del elementu carbonu (C) tienen 6 protones, y los del uraniu (U) tienen 92.
Hai 116 elementos químicos conocíos fasta'l momentu, de los que 93 son naturales y el restu son xeneraos artificialmente. Cada elementu represéntase por un símbolu d'una o dos lletres.
La ordenación d'estos elementos acordies coles sos propiedaes físiques y químiques dio llugar a la nomada tabla periódica. Foi ideada por un químicu rusu, Dmitri Mendeleyev, nel añu 1869. Dende aquella primer tabla que namái tenía 63 elementos hasta la d'anguaño que tien 116, espublizáronse más de setecientes. Les más d'elles caltienen el formatu clásicu, pero tamién les hai con representaciones bien curioses, como la de los elementos ordenaos según lo necesarios que seyan pa la vida.
Krazy Kat
Krazy Kat ye una tira de prensa creada por George Herriman que s'asoleyó nos periódicos estaunidenses ente 1913 y 1944. Publicóse por primera vez nel "New York Evening Journal" de William Randolph Hearst. Ambientada nun escenariu idealizáu del llar de vacaciones de Herrmiman en Coconino County, Arizona, "Krazy Kat" ye una mezclienda de surrealismu, gayola inocente y llinguaxe poéticu que fizo d'estes historietes se convirtieren nunes de les favorites de los aficionaos a lo llargo d'ochenta años.
L'argumentu céntrase nes rellaciones ente tres personaxes: Krazy, un inocente gatu de sexu indetermináu, el so antagonista y amor non correspondíu, Ignatz Mouse, y Officer Bull Pupp, un bulldog policía, enemigu d'Ignatz y enamoráu en secreto de Krazy Kat. Toles histories son autoconclusives. Una buena riestra de les tires siguen un mesmu esquema: Ignatz tira-y un lladrillu a Krazy Kat, por razones desconocíes, lo qu'él/ella interpreta como una preba d'amor; darréu apaez Offisser Pupp, alministrador de la llei y l'orden en Coconino County, y con una misión personal que ye pone-y pilancos a los planes d'Ignatz y termina siempre por metelu na cárcel. Sobre esti esquema tan simple faise toa una riestra de variaciones.
Magar la simplicidá de les payasaes del argumentu xeneral, yera la caracterización detallada de los personaxes, amestao cola creatividá verbal y visual de Herriman, lo que fizo de "Krazy Kat" unu de los primeros cómics afalagáu xeneralmente por intelectuales y consideráu como arte seriu. Gilbert Seldes, críticu d’arte de muncha sonadía d’esi tiempu, escribió un llargu panexíricu de la tira en 1924, calificándolu como "el más prestosu y fantásticu y satisfactoriu trabayu d'arte producíu n'América güei." El famosu poeta E. E. Cummings, otru admirador de Herriman, escribió la introducción de la primera colección de les tires en formatu de llibru. En tiempos más cercanos, dellos dibuxantes modernos citaron a "Krazy Kat" como la so mayor influencia.
Inxenuu y curiosu, el personaxe principal de la tira caleya d'un llau a otru per Coconino County ensin nengún procuru. Los diálogos de Krazy empleen un argot ("A fowl konspirissy - is it pussible?") que fonéticamente asemeya una mezclienda d'inglés, francés, español, yidish y otros dialéctos y expresiones inventaes. Frecuentemente canten o bailen expresando la so gayola, Krazy ta desesperadamente enamorada d'Ignatz y cree que los lladrillos que-y tira'l mur son una manera de devolve-y esi amor. Ella nun ye consciente de la rencorosa rivalidá ente Ingatz y el Officer Pupp y confunde los frecuentes encarcelamientos del perru al mur con un inocente xuegu de policíes y lladrones. Naquelles ocasiones nes qu'Ignatz ye cazáu anantes de llanzar el so lladrillu, a Krazy escápase-y un sospiru y entrúgase ónde se metió'l so amáu mur.
A Ignatz nada-y presta más que llanza-y lladrillos a la cabeza de Krazy Kat. Pa protexer los sos planes del policía Officer Pupp, Ignatz escuende los sos lladrillos, mazcarítase, o alístase d'ayudante en Coconino County. Faciendo más llevadera la xera d'Ignatz, ta la buena voluntá de Krazy Kat, naguando por recibir un afectuosu regalu en forma de golpe na cabeza.
"Miembru de la Lley y Brazu del Orden", Officer Bull Pupp (tamién llamáu "Offissa" y "Offisa") siempre intenta (y n'ocasiones consigue) impedir les intentiones d'Ignatz de tira-y un lladrillu a Krazy Kat.
"Krazy Kat" evolucionó dende una tira de Herriman, "The Dingbat Family", qu'entamó en 1910, y que posteriormente sería rebautizada como "The Family Upstairs", un nome más afayadizu pal cómic de los Dingbats que traten d'evitar les bromes de la familia misteriosa que vive nel apartamenteu d’enriba. Herriman quier completar les aventures de los Dingbats y nel tiempu que-y sobraba de la so xornada llaboral amestó, na parte inferior de la tira, una riestra de viñetes de pequeñu tamañu que narraben les peripecies d'un gatu y un mur.
A pesar de que la serie yera poco apreciada pol gran públicu, "Krazy Kat" algamó un buen garapiellu de seguidores ente los intelectuales, pero foi necesariu tol sofitu del so editor, Willam Randolph Hearst, pa que la serie consiguiera la so independencia. 
El 17 d'agostu de 1910 dase-y por primer vez al gatu'l nome de "Krazy Kat". En 1911, esta primitiva tira de "Krazy Kat" sustituye durante unes selmanes a The Family Upstairs, pa volver depués al so papel subsidiariu. Pasando a convertise nuna tira regular a partir del 28 d'ochobre de 1913, y la so publicación espárdese a otres cabeceres, a través de King Features Syndicate. El 23 d'abril de 1916, Herriman convierte Krazy Kat nuna "sunday strip" (esto ye, una tira dominical de páxina completa), a lo primero en blanco y negro y depués en color. Herriman continuó dibuxando la historieta hasta la so muerte, en 1944.
En 1916 ficiéronse varios curtios, d'unos tres minutos de duración, con estos personaxes. Nos tiempos del cine mudu recurrióse a los bocadiellos pa mostrar los diálogos de los personaxes.
En 1963 fízose una serie de televisión de varios episodios, na que se describía al personaxe de Krazy Kat como inequívocamente femenín, evitando asína culaquier posible interpretación homosexual.
Fantagraphics Books ta publicando anguaño reediciones de "Krazy Kat" en volúmenes diseñaos por Chris Ware.
Comores
Les Comores (hasta 2002 República Federal Islámica de les Comores ), ye un estáu formáu principalmente por tres islles del archipiélagu del mesmu nome, allugáu nel Océanu Índicu, ente'l norte de Madagascar y Mozambique. 
El país reclama la islla de Mayotte, que forma parte del mesmu archipiélagu, pero que pertenez anguaño a Francia.
El nome vien del árabe "Jazayr al - Qamar", que significa "islles de la lluna".
Les Comores ta formáu por tres islles:
Archipiélagu de les Comores
Les Comores son un archipiélagu allugáu nel sureste d'África, na parte del Océanu Índicu conocida como Canal de Mozambique. 
L'arcipiélagu ta formáu por cuatro islles principales, toes elles d'orixe volcánicu: 
Les tres primeres formen, dende la so independencia en 1975, un país conocíu anguaño como Comores. La islla de Mayotte, que se pronunció mayoritariamente contra la independiencia en dos referendums celebraos en 1974 y 1976, sigue siendo un territoriu francés y tien l'estatutu de Colectividá d'ultramar.
Jaime Gareth Flórez
Jaime Gareth Flórez Barreales (1969, Degaña) ye un sindicalista y políticu asturianu.
Mineru de profesión, foi miembru del comité d'empresa d'Hullas del Coto Cortés y de la comisión executiva de Comisiones Obreres de Cangas del Narcea. 
En 1995 foi elixíu conceyal del ayuntamientu de Degaña nes llistes d'Izquierda Xunida. Anguaño pertién el cargu d'alcalde d'esi mesmu conceyu.
Llistáu d'elementos por puntu de fusión
El llistáu d'elementos por puntu de fusión ta codificáu por colores según la serie química a la que pertenez cada elementu. Pa cada elementu amuésase'l puntu de fusión, númberu atómicu, nome, símbolu, periodu y grupu de la tabla periódica, masa atómica (o isótopu más estable), densidá, puntu d'ebullición, añu de descubrición y descubridor.
Lucky Luke
Lucky Luke ye un cow-boy de cómic creáu pol dibuxante y guionista belxicanu Morris en 1947. La serie conocerá la so dómina de mayor puxu cola collaboración de René Goscinny (guionista) ente 1957 et 1977. A la muerte d'esti guionista, Morris collaborará con otros autores como Vicq, Bob de Groot, Xavier Fauche, ...
Les primeres histories fueron espardíes poles revistes "Spirou", y más tarde por "Pilote" anantes d'apaecer nel formatu d'álbumes.
En llingua asturiana, el so nome significa «Luc l'afortunáu». L'héroe ye non solamente afortunáu como vien a señalar el so nome, ye tamién un buen pistoleru y ye conocíu como « l'home que dispara más rápido que la so solombra», tal y como se representa nel dibuxu de la contraportada de los álbumes.
Lucky Luke alcuéntrase con tolos personaxe míticos del Far West, en primer llugar los cuatro Hermanos Dalton (que muerren al final del episodiu acordies cola historia), seguíos de les sos caricatures, los Primos Dalton, perpetuamente fugaos de la penitenciaria onde «vixila»'l perru más babayu del Oeste, Rantanplan. Vense igualmente, unes interpretaciones bien llibres del xuez Roy Bean, Jesse James, Billy the Kid, Calamity Jane y incluso Sarah Bernhardt. El so fiel caballu Jolly Jumper ye, al contrario que Rantanplan, particularmente intelixente: eso llévalu a xugar al axedrez o a los daos con Lucky Luke (y el caballu sabe bien facer trampes). Delles veces, la meta de Jolly Jumper ye viaxar, él tamién, una vez "a caballu", llegando a obligar a Lucky Luke tener que facerlo, por culpa d'una partida de daos perdida.
Una constante de los álbumes ye la partida del héroe hacia el sol poniente al fin del álbum. Durante la dómina de Goscinny, los dos autores anímense a poner nes histories dellos detalles imaxinarios a los que-yos ponen, maliciosamente, un asteriscu que reenvía a « (*) Auténtico »
=> Llista incompleta
Musicada pol músicu de jazz Claude Bolling.
La serie foi igualmente llevada al cine y la televisión. Pa non mancar la sensibilidá del públicu americanu, el personaxe tuvo que cambiar el so eternu pitu por una yerba, eso ya lo tenía fecho colos álbumes dibuxaos pa nun dar mal exemplu, a los llectores mozos, presentando un héroe fumador. Igualmente, dellos « clixés » fueron suprimidos: «llavanderos chinos» o « mexicanos durmiendo la siesta »
Dibuxos animaos de llargu metraxe : "Daisy Town" en 1971 (guión de Morris, de Goscinny y de Pierre Tchernia), "la Ballade des Dalton" en 1978 y "les Dalton en cavale" en 1982.
Serie de televisión : de Hanna Barbera en 1983 (26 episodios de 26 mn), por I.D.D.H. en 1991 (26 episodios de 26 mn) y por Xilam Productions en 2001, con un humor más bien anticuáu, pero bien eficaz (52 episodios de 26 minutos).
En fin, Lucky Luke foi'l mocín d'un película en 1991. L'actor Terence Hill foi l'encargáu de facer el papel protagonista, pero resultó un fracasu. Los humoristes Éric y Ramzy tomaron el relevu escribiendo un nuevu guión: "Les Dalton". Realizáu por Philippe Haim, la película estrenóse nes fiestes de Navidá de 2004. Magar los dos humoristes tomaron como pretextu un homenxe a la obra de Morris, la película ta llarada de recursos alloriantes como por exemplu un sombreru máxicu, que ta fuera dafechu del espíritu de cómic orixinal. Una gran parte de los medios de comunicación, especialmente en Bélxica d'onde ye orixinariu'l dibuxante, criticaron al dúu d'humoristes acusándolos de marafundiar un patrimoniu de la cultura belxicana y francófona con fines únicamente lucrativos. 
La canción "Les Dalton" cantada por Joe Dassin paez facer más referencia a los de Morris que a los Dalton « históricos ».
Un personaxe llevando una vestimenta que recuerda a la de só (aunque dibuxáu de manera más realista) apaez nel álbum "Delta" de la serie "Jérémiah" de Herman. Al final, otru personaxe fala d'él baxo’l nome de Luke le Veinard (n'asturianu: Luke'l Suertudu).
Urraca
Pasó a la historia como «Urraca l'Asturiana». Ñaz nel 1133 en Peḷḷuno nel conceyu d'Ayer.
Históricamente la infanta doña Urraca foi fía bastarda d'Alfonsu VII l'Emperador, y doña Gontrodo de Tinéu, hacia'l 1133. 
Casóse con García Ramírez, rei de Navarra y quedó viuda nel 1150, colo que tornó pa tierres asturianes, calteniendo'l títulu de reina. 
Nel 1161 casóse col caballeru palentín Alvar Roderici, dando orixe a los Álvarez de les Asturies. 
Anque Urraca morrió nel 1164 y foi enterrada na catedral de Palencia na tradición oral asturiana trátase d'un personaxe míticu que s'identifica col tiempu los moros, ye dicir, de los xentiles o paganos. 
Asina, nel Castiellu Doriga (Salas), onde s'atopa un xacimientu castreñu, dicíase que vivía la reina Urraca, y la estela funeraria qu'apaeció embuchada na paré d'un caseríu allegáu al castru, dedicada a la fía de Talavo, dicíase que cubría la tumba d'esta mítica reina. D'ello yá fala Álvaro Fernández de Miranda na so obra Grau y su concejo, historia de una comarca asturiana (1907) asina: «"Cubría la tumba de la reina de estos lugares, poderosa y buena pero idólatra, por lo que Dios la castigó duramente maldiciéndola y añadiendo la gente del lugar que hace tiempo se hallaron en el sepulcro gran cantidad de alhajas y "cosas" de oro macizo" ». Falen, pues, d'un enterramientu principescu.
Alfonsu VII
Alfonsu Raimúndez, "L'Emperador", (Caldas de Reis, 1 de marzu de 1105 - Fresneda o El Viso del Marqués, 21 d'agostu de 1157, foi un rei de Galicia, Llión y Castiella, el primeru de la dinastía de Borgoña. Yera fíu de doña Urraca (fía a so vez d'Alfonsu VI) y del so primer maridu, el conde Raimundu de Borgoña.
Alfonsu VII integró na monarquía llionesa aquel sector de la nobleza gallega rebelde que representaba la Casa de Traba. Pero tamién foi'l rei qu'inauguró la política de sofitu a la Ilesia, y polo tanto foi el primeru qu'aplicó un ciertu criteriu de centralización política.
Heliu
L'heliu ye un elementu químicu de númberu atómicu 2 y símbolu He allugáu nel grupu 18 de la tabla periódica de los elementos. Magar que la so configuración electrónica seya 1s, l'heliu nun figura nel grupu 2 de la tabla periódica de los elementos, xunto al hidróxenu nel bloque s, sinón que s'alluga nel grupu 18 del bloque p, yá qu'al tener el nivel d'enerxía completu, presenta les propiedaes d'un gas noble, ye dicir, ye inerte (nun reacciona) y lo mesmo qu'estos, ye un gas monoatómicu incoloru y inodoru. L'heliu tien el menor puntu d'evaporación de tolos elementos químicos, y namái pue ser solidificáu baxo presiones descomanaes. Amás ye'l segundu elementu químicu n'abondancia nel universu, depués del hidróxenu, atopando na atmósfera traces pol mor de la desintegración de dalgunos elementos. En dalgunos depósitos naturales de gas alcuéntrase en cantidá abonda pa la so esplotación, emplegándose pal enllenáu de globos y dirixibles, como llíquidu refrixerante de materiales superconductores crioxénicos y como gas envasáu nel bucéu de gran fondura.
Inaciu Galán
Inaciu Galán y González (Xixón, 1986) ye escritor, periodista y activista na defensa del asturianu. Anguaño ye redautor de los periódicos dixitales "asturnews.com" y "lliteratu.com", presenta'l programa de televisión "Al aldu: Xente de casa" na TPA y los espacios "Falando d'Asturies", "Xixón de cerca" y "Les buenes noticies" na cadena SER. 
Ente 2003 y 2005 dirixe y presenta los programes "Xuventú d'anguaño" y "Asina foi... el Surdimientu" na emisora Onda Peñes. Por esti últimu programa recibió nel añu 2005 el «Premiu "Enriqueta González Rubín" de Periodismu», otorgáu pol Principáu d'Asturies. Tien collaborao amás con Televisión Local Gijón (TLG) y col diariu eletrónicu "Asturies.com". Anguaño fai tamién guiones pa dellos programes de la radio y la televisión autonómica pública d'Asturies (RTPA). 
Dende 2004 participa na organización de dellos actos de calter cultural alrodiu de la llingua asturiana, n'especial col monólogu modernu asturianu, del que ye ún de los principales impulsores. En 2008 espublizó la primer Antoloxía de monólogu modernu "¡Pa echar unes rises!", una antoloxía con testos propios y d'otros autores que preparó pa Ediciones Trabe.
Como escritor tien collaborao en publicaciones como "El Gomeru" (como traductor), "AGE", "Lletres Asturianes", "Reciella Malory", "Lliteratura", "La Ratonera", "L'asturianista", "Fusión Asturias", "La Nueva Quintana", "La Migaya", "Formientu", "El Espinete", "N'ast. Cartafueyos d'ensayu", etc. 
Nel añu 2006 espublizó'l primer diccionariu del asturianu con una llingua estranxera, el "Diccionariu básicu asturianu-inglés / inglés-asturianu // Introductory Asturian-English / English-Asturian Dictionary" (con entamu d'Ana Cano, presidenta de l'Academia de la Llingua Asturiana y decana daquella de la facultá de Filoloxía de la Universidá d'Uviéu). Na Selmana de les Lletres Asturianes del añu 2006 foi seleicionáu na antoloxía "L'álbum de Talía", editada pola Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies pa la llectura de testos teatrales polos diputaos.
Como lliteratu tien algamos dellos premios: Segundu premiu nel «II Concursu Minimorium» de rellatu hipercurtiu por "La viesca n'ochobre", Mención Especial nel «III Premiu de Poesía de Primavera» de Piloña pol poemariu "Los Xarrones de l'Alcordanza", primer premiu nel «I Concursu de rellatu curtiu "Muyer y participación"» pol rellatu "Suañar en tiempu de guerra" y Premiu «Pepe Campo» de monólogu dos vegaes, en 2006 pol testu "Los asturianos al volante..." (a comuña con Isaac de l'Arada) y en 2008 por "Les vacaciones". Amás foi cuartu premiu nel «I Certame de Rellatu Curtiu La Caleya», otorgáu pol Conceyu d'Astorga (Lleón), pol cuentu "El ruíu que facíen les piedrines".
Foi maestru de llingua asturiana na Universidá Popular de Xixón y en cursos pa funcionarios de dellos conceyos asturianos y como investigador algamó en 2007 los premios de l'Academia de la Llingua Asturiana «Concursu de recoyida de material toponímico» (con Marta Lozano Carbajal) pol trabayu "Toponimia de La Collá (Siero)", qu'asoleyó l'ALLA dientro de la so coleición "Toponimia" y un accesit nel «Concursu de recoyida de material lliterario escrito Federico Fierro G.-Botas» pola edición de "Nieve en el puerto" d'Eladio Verde. En 2008, recibe dos accésit del mesmu premiu polos trabayos titulaos "Cosiquines de pocu más o menos d'Antonio Pérez González" y "Poesíes asturianes en Nostalgia de Francisco de la Vega", y en 2009, repite con "Amuesa de publicidá en llingua asturiana".
Foi presidente de l'Asociación Cultural l'Arribada, qu'organiza cada añu l'alcuentru lliterariu organizáu en Xixón col calter añal hasta la so dimisión en xunu de 2008 y ye'l fundador y direutor de la revista lliteraria "Formientu", editada pola Asociación Xareos! Xestión Cultural col enfotu de dar a conocer a les voces más nueves de la lliteratura asturiana dende l'añu 2006. 
Participa, amás, del activismu cultural, fundando y presidiendo'l Conceyu Universitariu pol Asturianu (CUPA), como secretariu del Atenéu Cultural Xuan María Acebal y como collaborador d'otres organizaciones como Periodistes pol Asturianu. En 2012 foi elixíu presidente d'«Iniciativa pol Asturianu», un movimientu ciudadanu creáu l'añu anterior por reivindicar y fomentar la llingua asturiana. Nel añu 2013 recibió'l premiu «Urogallu de Bronce» per parte del Centro Asturiano de Madrid, que con esti xestu reconocía'l llabor de Galán pol asturianu.
El Congu
El Congu ye un país del África ecuatorial. Llenda al norte con Camerún y la República Centroafricana, al sur y al este cola República Democrática d'El Congu, al suroeste col enclave angolanu de Cabinda y col golfu de Guinea y al oeste con Gabón.
El país recibe delles vegaes el nome de Congu-Brazzaville, pa estremalu de la República Democrática d'El Congu, tamién llamada Congu-Kinshasa. Na dómina colonial yera conocíu como'l Congu francés y, ente 1969 y 1992 como República Popular d'El Congu. Toos estos nomatos tienen orixe nel nome del ríu Congu, que marca la llende ente los dos países mencionaos.
El territoriu d'El Congu ta organizáu en 10 rexones (a les qu'hai qu'amestar el conceyu de Brazzaville), que se dividen en distritos:
Costa de Marfil
Costa de Marfil ye un país del África occidental. Llenda al norte con Liberia y Burkina Faso, al sur col golfu de Guinea, al este con Ghana y al oeste con Liberia y Guinea. Oficialmente, el nome del país ye'l mesmu en tolos idiomes, Côte d'Ivoire, al pidir el gobiernu que nun se traduciera dende'l francés pa evitar la diversidá de nomes como "Ivory Coast" (inglés), "Norsunluurannikko" (finlandés), "Elfenbeinküste" (alemán), o "Dramblio Kaulo Krantas" (lituana).
Costa de Marfil, ex-colonia francesa, obtién la so independencia en 1960. El so presidente fundador foi Félix Houphouët-Boigny hasta 1993. Los sos sucesivos foron los que vienen darréu:
El territoriu de Costa de Marfil ta dividíu en 19 rexones ("régions") y 58 departamentos ("départements"):
Rexones
Departamentos:
Ana Cano
Ana María Cano González (Viḷḷarín, Somiedu, 12 de mayu de 1950) ye una filóloga asturiana.
La so vida académica ta venceyada a la Universidá d'Uviéu onde llicenció en Filosofía y Lletres con premiu estraordinariu en 1972 y doctoróse trés años más llueu cola so tesis "El habla de Somiedo", calificada con sobresaliente "cum laude". 
El so llabor ta reconocíu nel ámbitu européu y tien escritos artículos filolóxicos en bien de publicaciones de prestixu. Ye autora del "Vocabulario del bable de Somiedo", tesis que foi espublizada pol Institutu d'Estudios Asturianos nel añu 1982.
Dende'l 2001 hasta'l 23 de xunu de 2017 presidió l'Academia de la Llingua Asturiana, cargu pal que foi escoyida dempués de la marcha de Xosé Lluis García Arias, tres venti años como presidente de la principal institución llingüística d'Asturies. Anguaño Xosé Antón González Riaño preside la institución.
Güei ye caderalga de Filoloxía Románica y foi Decana de la Facultá de Filoloxía de la mesma Universidá hasta l'añu 2008, cuando dimitió por mor de la crisis de la Facultá de Filoloxía, tres que la Xunta de Gobiernu votara a la escontra d'un "maior" d'asturianu dientro de los nuevos estudios reglaos adecuaos al nuevu espaciu européu. 
Carbonu
El carbonu ye un elementu químicu de númberu atómicu 6 y símbolu C. Ye sólidu a temperatura ambiente. Dependiendo de les condiciones de formación, pue atopase na natura en distintes formes alotrópiques, carbonu amorfu y cristalinu en forma de grafitu o diamante. Ye'l pegollu básicu de la química orgánica; conócense al rodiu de 10 millones de compuestos de carbonu, y forma parte de tolos seres vivos conocíos.
Carlos Rubiera
Carlos Rubiera (Xixón, 1956) ye un músicu y escritor asturianu. Miembru de Conceyu Bable, y de l'Academia de la Llingua Asturiana, ye una de les persones más actives del movimientu políticu y cultural asturianista.
Carlos Rubiera Tuya nació'l 2 de febreru de de 1956 en Cabueñes (Xixón) anque al pocu tiempu la familia treslladose a Garvelles, na parroquia xixonesa de Caldones, onde sigue residiendo anguaño. Tres estudiar Maxisteriu na Universidá d'Uviéu y Música nos conservatorios d'Uviéu y Xixón, dedicóse profesionalmente a la enseñanza. Anguaño ye profesor de Música y Asturianu nel colexu "El Bosquín" de L'Entregu.
Carlos Rubiera destaca pol so llabor na difusión de la llingua asturiana, non solo como cantante y escritor, sinón tamién como responsable de les clases de "bable" na Universidá Popular, o presentador de programes nel centru territorial de Televisión Española y na emisora Radio Mar de Xixón. Yá dende mediaos de los años setenta apaez vinculáu a les actividaes de Conceyu Bable de Xixón y collabora na sección en Alitar Asturies del diariu El Comercio. Dellos años más tarde foi ún de los primeros miembros de númberu de l’Academia de la Llingua Asturiana.
Nel ámbitu políticu, foi miembru fundador del Partíu Asturianista en 1985, y formó parte de la so "Executiva Nacional" hasta 1999. Representando a esti partíu, formó parte del Conseyu de Comunidaes Asturianes y del Conseyu d'Alministración de la Productora de Programes del Principáu d’Asturies. Nel añu 2008 abandonó la militancia nel PAS por considerar "avergoñante'l proceder d'esa executiva y del so presidente" nel añu que trescurriera de les eleiciones autonómiques y municipales.
En 2011 formó parte de la candidatura al Conceyu de Xixón, nel puestu númberu 5, de Foro Asturias de Ciudadanos (FAC), qu'encabeza Francisco Álvarez Cascos, siendo elexíu pa la nueva corporación y nomáu Conceyal de Cultura de la mesma.
A los dieciocho años compuso'l so primer cantar "Al mio primu". Per esti tiempu, diose a conocer como cantautor, y foi una de les personalidaes más relevantes del llamáu nuevu canciu astur. Dellos de los sos cantares, como "La capitana" algamaron gran popularidá y pasen a veces por tradicionales. Otres canciones destacaes son "Sardinera de Xixón" , "Llorando-y al Rhin" , "Adiós con tol corazón" o la so versión del "Viatge a Itaca" de Lluis Llach .
En 2004 creó un sellu discográficu, La Capitana, col qu'editó un llibru-discu nel que se resume la so carrera musical hasta esi momentu.
El so llabor nel tarrén de la música, amás de los nueve discos publicaos hasta agora, complétase con un estudiu sobre la tradición musical infantil publicáu nel númberu 26 de Lletres Asturianes ("Apurrimano al folklor musical d’Asturies: añaes y cantares pa neños"), l'adaptación al asturianu, inédita pol momentu, de lieds de Brahms, Schumann o Mendelssohn ente otros. 
La so carrera lliteraria entamó bien ceo, cuando ganó a los quince años un concursu de monólogos n'Uviéu, cola obra titulada "La sidriquina". 
En 1980 algamó'l premiu Juan Uria Riu d'ensayu cola obra "La cultura asturiana, presente y perspectivas". 
En, 1981 publicó'l so primer llibru de rellatos, "Cuentos de tres la Guerra", al que siguieron dos años más tarde una novela epistolar ambientada na Nicaragua de la revolución sandinista ("Ñublu de mar y distancia" ) y un rellatu infantil ("Vida y aventures de Musín").
Posteriormente publicó un poema satíricu, el "Romance de la boroña preñada" (1985), un llibru de rellatos , "Cuentos de bona oreya" (1988) y otru de poesía, "Veinte sonetos de la vida y la muerte" (1999).
Foi responsable, a comuña con Ramón d'Andrés de la edición póstuma de les "Obres inédites" del so amigu Andrés Solar.
Aluminiu
L'aluminiu ye un elementu químicu, de númberu atómicu 13 y símbolu Al, allugáu nel grupu 13 de la tabla periódica. Col 8,13 % ye l'elementu metálicu más abondante na corteya terrestre.
La so llixereza, conductividá llétrica, resistencia a la corrosión y baxu puntu de fusión conviértenlu nun material bien afayadizu pa multitú d'aplicaciones, especialmente n'aeronáutica. Sicasí, la elevada cantidá d'enerxía necesaria pa la so obtención tórga-y una mayor utilización; dificultá que pue compensase pol so baxu coste de recicláu, la so dilatada vida útil y la estabilidá del so preciu.
Blueberry
Blueberry ye un personaxe de cómic creáu por Jean-Michel Charlier (guionista) y Jean Giraud (dibuxante). Ye editáu por grupu Dargaud.
Mike Steve Donovan, alias el Teniente Blueberry apaeció en 1963 nuna serie publicada en Pilote, titulada "Fort Navajo". Abondo ceo, esi personaxe bebedor, tramposu y pioyosu va a imponese como personaxe principal d'esti "western".
En 1968, los autores entamen a asoleyar "La Jeunesse de Blueberry" (La mocedá de Blueberry), durante la Guerra de Secesión. Eses aventures son publicaes nel « Super Pocket Pilote » y ye onde'l presonaxe entama a ser llamáu pol nomatu col que pasaría a la historia del cómic ("Blueberry" o seya « Arándanu » n'inglés).
Depués del tercer álbum, Jean Giraud nun pudo continuar coles dos series poniéndose al frente de la parte gráfica de "La Jeunesse de Blueberry" Colin Wilson, al que siguió Michel Blanc-Dumont.
Cuando'l 10 de xunetu de 1989, Jean-Michel Charlier muerre, ye François Corteggiani el que fai el guión de "La Jeunesse de Blueberry". Jean Giraud, en 1991 entama a guionizar otra serie paralela que crea con William Vance al dibuxu: "Marshall Blueberry". L'últimu álbum d'esta serie será dibuxáu por Michel Rouge mientres que Jean Giraud entama un nuevu ciclu de la serie principal, tituláu "Mister Blueberry" y nel que se responsabiliza del dibuxu y el guión.
Una adaptacion cinematográifica "Blueberry l'expérience secrète" de Jan Kounen, estrénase en febreru de 2004, y obtién un ésitu de crítica y comercial, per otra parte amenorgáu yá que la cinta ta bien alloñada del ambiente de la serie. 
Güei les aventures de Blueberry son narraes en tres series d'álbumes:
Blueberry tamién circuló en pequeñu formatu na so propia revista de la editorial EPI (Éditions Presses Internationales) durante cuatro númberos (1982-1983).
El cómic foi adaptáu llibremente al cine en 2004 por Jan Kounen y estrenóse col títulu Blueberry, l'expérience secrète con, nos papeles principales, Vincent Cassel (Mike S. Blueberry), Juliette Lewis (Maria Sullivan) y Michael Madsen (Wallace Sebastian Blount). Magar les sos cualidaes, la película dio llugar a reacciones diverses, debíes principalmente a un incomprensión del tema abordáu asina como a la lliberta total cola que'l realizador s'apropió del personaxe, faciendo una películta que tien bien poco que ver coles histories asoleyaes nos tebeos orixinales.
Eritrea
Eritrea ye un país africanu. Llenda al norte y al este col mar Bermeyu, al sur con Xibuti y Etiopía y al oeste con Sudán. Ye ún de los estaos soberanos más nuevos, yá qu'algamó la independencia d'Etiopía en 1993. Dende esta fecha los dos países conocieron varios conflictos graves. 
Eritrea ta dividida en 6 rexones ( "zoba" ), que se subdividen en 55 distritos.
Alberto Vázquez-Figueroa
Alberto Vázquez-Figueroa (11 de payares de 1936, Santa Cruz de Tenerife) ye un escritor español. 
Anque nació nes Islles Canaries, de pequeño coló pal África español, onde pasó la mayor parte de la so mocedá. 
Trabayó como profesor de submarinismu y tres d'estudiar periodismu en Madrid trabayó pa La Vanguardia y pa Televisión Española ente otros. 
Quince de les sos obres fueron llevaes al cine. 
Radio Mar
Radio Mar yera una emisora de radio de Xixón. Con Radio Siero y Radio Luarca, formaba parte de la Cadena Asturiana, integrada na Rueda de emisoras Rato. Emitía nel 93.5 de la Frecuencia modulada una programación mayoramente de carácter local na que xugaben un papel importante la música y les llamaes de los oyentes.
En 1990, tres de la compra de la cadena pola ONCE, perdió'l so nome tradicional y pasó formar parte d'Onda Cero. La programación local quedó reducida a tres hores diaries, faciéndose'l restu en cadena dende Madrid o Barcelona.
Rueda de emisoras Rato
La Rueda de Emisoras Rato, conocida tamién como Cadena Rato, yera una cadena de radio española que llegó a axuntar setenta y dos emisores a finales de los años noventa. 
L'orixe de la cadena ta na compra de Radio Toledo en 1950 por parte de Ramón Rato Rodríguez, un abogáu y empresariu asturianu vinculáu al réxime franquista y a los sectores monárquicos. Esta emisora convirtióse na cabecera de tola cadena hasta l’apertura de Radio Cristal de Madrid. 
La Rueda de emisoras Rato fue medrando pola mor de la compra d'otres emisores, como les pertenecientes a la Cadena Color de Valencia, o la concesión de nueves llicencies en 1978 y 1989. L'audiencia llegó a ser importante en delles zones d'España, como Asturies, la Comunidá Valenciana, Cataluña o Andalucía. En cambiu, otres comunidaes como Galicia y Canaries nun taben cubiertes por nenguna emisora.
Les sos emisores teníen teníen una programación casique esclusivamente local, compuesta d'alredor d’un 70 % de música n'español y un 30 % de palabra. Ente los programes, destaquen los deportivos, siendo una de les primeres emisores de radio en facer retresmisiones dende un campu de fútbol. Nos años ochenta tuvieron ciertu ésitu les retresmisiones de la Vuelta Ciclista a España o'l programa "Goles" de Pedro Pablo Parrado. Otros llocutores famosos que trabayaron nesta cadena fueron Isabel Gemio o Alfonso Arús.
N'abril de 1990, la ONCE, propietaria de Radio Amanecer, compró 63 de les 72 emisores de la Cadena Rato por 4 500 millones de pesetes. De la fusión de les dos empreses surdió una cadena nueva, Onda Cero.
Ramón Rato Rodríguez
Ramón Rato Rodríguez (1907 – 1998) foi un xurista y empresariu asturianu.
Ramón Rato Rodríguez, nació en Xixón el 20 de payares de 1907 nuna familia que ficiera fortuna na industria testil y la construcción. Foi abogáu, xuez y profesor de Derechu. 
En tiempos de la República rescampló por ser el primer abogáu de les JONS. 
En 1939 casó con Aurora Figaredo Sala, heriede d'una conocida familia mierense que rescampló nel mundu de la mina, la industria y la finanza. El matrimoniu tuvo tres fíos, Ramón, María ángeles y Rodrigo. Esti últimu rescampló nel ámbitu políticu ya económicu como vicepresidente del Gobiernu y Ministru d'Economía de José María Aznar y xerente del Fondu Monetariu Internacional.
Na guerra civil lluchó nel bandu nacional y foi ún de los fundadores de Radio Nacional d'España.
Posteriormente declaróse partidariu de la restauración de la Monarquía y de Juan de Borbón, del que foi collaborador y amigu. 
Ramón Rato destacó como empresariu, creando ente otres empreses la Rueda d'emisores Rato, que llegó a ser una de les principales cadenes de radio privaes d'España fasta que la mercó la ONCE en 1990.
En 1967, l'acusación d'evadir capitales a Suiza valió-y una conderga a tres años de cárcele y una multa de 176 millones de pesetes. El Bancu de Siero, que supuestamente yera la tapadera pa les tresferencies illegales entró en quiebra y foi interveníu pol Bancu d'España.
Morrió'l 27 de setiembre de 1998 y ta enterráu na cripta que la familia tien na ilesia de san Pedro de Xixón.
Pitágores
Pitágores de Samos (aproximadamente 582 e.C. - 507 e.C., en griegu: Πυθαγόρας ο Σάμιος) foi un filósofu y matemáticu griegu, famosu sobre too pol Teorema de Pitágoras.
Pitágoras ñació na islla de Samos. Siendo bien mozu viaxó a Mesopotamia y Exiptu. A la vuelta a Samos, finó los estudios y fundó la so primer escuela cuando la tiranía de Polícrates. Problemes políticos obligáronlu a colar pa Crotona, nel sur d'Italia, au fundó la so segunda escuela. Les doctrines d'esti centru cultural rexíense por regles estrictes enforma. La escuela (anque rigorosamente esotérica) taba abierta a homes y muyeres indistintamente. Los estudiantes pertenecíen a estremaes races, relixones y estratos socio-económicos. Depués de ser espulsaos polos pobladores de Crotona, los pitagóricos exiliáronse en Tarento, au se fundó una nueva escuela.
La escuela de pensamientu afirmaba que la estructura del universu yera aritmética y xeométrica. Poro, les matemátiques convirtiéronse nuna disciplina fundamental pa la investigación científica.
De la infancia de Pitágores sábese bien poco. Yera una persona instruyida, con conocimientos musicales (sabía tocar la llira) y lliterarios.
Pitágoras ta consideráu l'introductor de pesos y midíes, iniciador de la teoría musical; el primeru en falar de "teoría" y de "filósofos", en postular el vacíu, en considerar que l'universu yera una obra namái descifrable por medios matemáticos y que la tierra tien forma esférica.
Lo primero ye la unidá, que cada cosa depende de que seya una y esi ye'l principiu del ún: que cada dalgo seya d'una mena'l tou de sí o un puntu. El cuatro ye'l tránsitu de la superficie a la solidez que representa la pluralidá, la suma de 1, 2, 3 y 4 ye la década, que representa l'armonía y que tien como conteníu la progresión lóxica que lleva a ella y dende la que se reanicia tou movimientu.
Constituyida como secta relixosa encargada de velar polos misterios revelaos a Pitágoras y xebrada en miembros parcialmente aniciaos (los "acusmáticos") y totalmente aniciaos (los "matemáticos"), el corpus de rigorosos conocimientos científicos d'esta escuela entemezse con idees místiques y supersticioses populares mui vieyes, venceyes a la maxa numbérica. Esti tratamientu llitúrxicu xustifica la famosa aberración a los númberos reales irracionales, como Pi o raíz cuadrada de dos.
William Shakespeare
Willian Shakespeare foi un poeta y dramaturgu inglés. Naz n'abril de 1564 y muerre'l 23 d'abril de 1616. Ta consideráu'l mayor escritor en llingua inglesa de la Historia y ún de los más importantes poetes de la historia de la lliteratura Universal. La so obra ye de tal altor que inda muchos de los sos personaxes son obxetu d'estudiu. Una de les carauterístiques más destacables de la so obra ye la bayura psicolóxica de los personaxes de so.
Escribió obres teatrales abondo so temes históricos, anque ensin mucho rigor a los fechos reales. En dellos casos, los relatos populares y los mitos son la inspiración de bien de les sos obres.
Les sos obres foron escrites ente 1588 y 1616, anque ye nun puen afitase feches concretes.
Shakespeare foi coetaneu de Cervantes, y ambos morrieron na mesma fecha (anque non nel mesmu día, ya que d'aquella rexía un calendariu diferente n'Inglaterra y n'España).
William Shakespeare naz en Stratford-upon-Avon n'abril de 1564. Foi bautizáu'l 26 d'abril de 1564, lo que fai que tradicionalmente se date el so nacimientu el 23 d'abril de 1564. Esti día, 23 d'abril, coincide asína col Día de "Saint George", patronu d'Inglaterra.
Llista de provincies españoles por población
Llista de provincies españoles por población (según censu INE a 1 de xineru de 2005).
Michael Lark
Michael Lark ye un dibuxante de cómic estaunindense.
Los entamos de Lark dientro del cómic atopámoslos en 1989 na pequeña editorial estaunidense Caliber Press, na que trabayó hasta 1991 en proyecto como Taken Under y Airwaves . Depués vendríen otros trabayos pa editoriales como Topps, Mojo Press o Byron Preiss, hasta llegar a DC Comics.
Lark dibuxó pa DC "Batman", "Terminal City", "Gotham Central" y "Legend of the Hawkman". El primer trabayu destacable con esta editorial ye un proyectu curiosu y personal, asoleyáu dientro del sellu Vertigo. Terminal City ye una historia retrofuturista na que'l guionista Dean Motter desarrolla una historia d'intriga y acción. 
El so trabayu pa Marvel Comics entama con The Pulse y Captain America. Dende febreru de 2006, Lark vien faciendo regulamente los dibuxos de Daredevil para Marvel con guiones de Ed Brubaker, col que ya trabayara n'ocasiones anteriores.
Les X Xornaes de Cómic d'Avilés contaron cola presencia de Michael Lark, nel añu 2005, nes que, amás de participar en charres col públicu asistente a les mesmes, dibuxó la portada de La Guía (númberu 3) asoleyada polos organizadores de les Xornaes el 8 de setiembre, a la vez que nel so interior ye protagonista d'una entrevista.
Igualmente collaboró cola Selmana Negra de Xixón nel añu 2006 presentando una aportación (titulada "Variación I") al llibru coral editáu pola organización y que nesa edición dedicaron al Guernica de Picasso: "Guernica. Variaciones. Gernika".
Adam Smith
Adam Smith (5 de xunu de 1723 - 17 de xunetu de 1790) foi un economista y filosofu d'Escocia (Reinu Xuníu) arriendes de pioneru d'economía política. La so obra "Investigación na Naturaleza y Causes de la Riqueza de les Naciones" foi'l primer intentu rigurosu d'estudiar el desenvolvimientu históricu de la industria y el comerciu n'Europa, ayuda a la creación de la economia como disciplina académica y apurre un marcu teóricu al capitalismu.
Smith estudió filosofía social na Universidá de Glasgow y na d'Oxford. 
María Antonia Fernández Felgueroso
María Antonia Fernández Felgueroso (13 de xunu de 1944, Xixón), política asturiana, foi elexida primera "Procuradora Xeneral" d'Asturies. 
Ente 1984 y 1991 foi directora rexonal d'Acción Social. Abandonó'l cargu pa ponese al frente de la conseyería d'Educación, Cultura, Deportes y Mocedá nel gobiernu de Juan Luis Rodríguez-Vigil. En 1993 pasó a ser conseyera d'Interior y Alministraciones Públiques. 
Nes eleiciones municipales de 1999 foi elexida conceyal pol PSOE nel Ayuntamientu de Xixón. Mantuvo'l cargu nel 2003, y abandonolo en 2006 pa convertise na primera Procuradora Xeneral d'Asturies, un cargu asemeyáu al del Defensor del Pueblu n'España.
Albert Uderzo
Albert Uderzo, dibuxante y guionista de cómic francés nacíu'l 25 d'abril de 1927 en Fismes (Marne, Francia). Ye'l coautor, xunto con René Goscinny, del famosu cómic Astérix.
La so familia yera d'orixe italianu (y nun obtuvo la nacionalidá francesa hasta l'añu 1934). Tomó'l so nome del pueblu d'Oderzo (antiguamente llamáu Uderzo) d'onde yera la so familia. La so primer vocación infantil yera la de ser mecánicu d'aviones.
Durante la Segunda Guerra Mundial, Uderzo abandonó París y pasó un añu en Bretaña, trabayando nuna casería y ayudando col negociu de muebles de so padre. Munchos años depués, cuando Goscinny dexó la decisión d'asitiar l'aldea d'Astérix nes sos manes, Uderzo entainó a escoyer Bretaña.
Anantes d'obtener un ésitu mundial con esta serie, dibuxara, ente otres, les aventures d'Oumpah-Pah, igualmente sobre un guión de René Goscinny, asina como Tanguy et Laverdure y de Belloy (eses dos últimes sobre guión de Jean-Michel Charlier).
En 1949 conoció a Goscinny. La so primer collaboración foi un artículu sobre urbanidá que s'asoleyó na revista Bonnes Soirés. Darréu crearon "Pistolet", un corsariu parcialón, y más tarde "Luc Junior". Naquella dómina llegaron a llanzar pal mercáu americanu un personaxe llamáu "Oumpah-Pah".
Xunto con Charlier, Goscinny y Jean Hébrard fundaron un sindicatu pa la defensa de los sos derechos. Depués entraría na revista "Tintin", na que publicaría la serie "Oumpah-Pah", asina como delles histories completes.
N'ochobre de 1959 apaeció la revista Pilote, na qu'asoleyaría les series de Tanguy et Laverdure y Astérix, que se convertiría na serie de mayor sonadía de la "Bande Desinée" francesa. Más sero, en compañía de Goscinny fundaría los estudios Idéfix. Y en 1979, dos años depués de la muerte del so compañeru entamaría la editorial Albert-René.
Capaz de dibuxar n'estilos bien estremaos (del realismu de "Tanguy et Laverdure" a la caricatura d"'Astérix"), el so gran sentíu del gag visual completaba perfechamente'l talentu d'humorista de René Goscinny.
Depués de la muerte d'esti últimu él tomó solu tol trabayu de la famosa serie del pequeñu galu. Por embargu, col pasu de los años, los llectores de les primeres aventures valoraben cada vez menos los álbumes, que según ellos perdieron l'humor, la sutilidá y l'encantu de los trabayos fechos con Goscinny.
Unu de los padres del cómic modernu, Uderzo daría col so collaciu Goscinny, carta de nobleza al cómic francés. Pol so estilu puede encuadrase tanto dientro del estilu realista norteamericanu, como nel humorísticu de la escuela franco-belxicana.
Fechu sosprendente... sufre de daltonismu (nun estrema ente'l colloráu y el verde).
Fierro
El fierro (del llatín "ferrum") ye un elementu químicu de númberu atómicu 26 y símbolu Fe allugáu nel grupu 8 de la tabla periódica de los elementos.
Esti metal de transición ye'l cuartu elementu más abondante na corteya terrestre, representando un 5% y, ente los metales, namái l'aluminiu ye más abondante. Amás ye ún de los elementos más importantes del Universu, y el nucleu de la Tierra ta formáu sobre manera por fierro y níquel, xenerando un campu magnéticu al movese. Históricamente foi perimportante, y un periodu de la Historia recibe'l nome d'Edá del Fierro.
René Goscinny
René Goscinny (14 d'agostu de 1926 - 5 de payares de 1977), escritor, humorista y guionista de cómic. Ye conocíu mundialmente polos álbumes d'Astérix y Lucky Luke (personaxe creáu por Morris, pero al que Goscinny dará un nuevu aliendu).
René Goscinny nació en París en 1926, fíu de Stanislaw « Simkha » Goscinny, inxenieru químicu de Varsovia, y d'Anna Beresniak Goscinna de Khodorkov, un pueblín ucraín. Stanislaw y Anna conócense en París y cásense en 1919. Los Goscinny marchen a Buenos Aires, dos años depués del nacimientu de René, a ocupar un nuevu puestu d'inxenieru que Stanislas atopa allí. René tien una neñez feliz, estudiando nes escueles franceses de la ciudá. Tien el vezu de facer reir a los sos compañeros de clase, probablemente pa compensar una timidez natural. Entama a dibuxar bien ceo, inspiráu poles histories ilustraes que-y presta lleer.
N'avientu de 1943, depués de la obtención del so diploma a los 17 años, un mozu René pierde a so padre por mor d'una hemorraxa cerebral, lo que lu obliga a buscar trabayu. L'añu siguiente, obtién el so primer empléu como contable adxuntu nuna empresa de neumáticos. Poco depués dexa esi trabayu pa convertixe en dibuxante nuna axencia de publicidá. 
René, acompañáu de so madre dexa Arxentina por Nueva York en 1945, col propósitu d'atopase col so tíu Boris. Pa llibrar del serviciu militar americanu, René marcha pa Francia, alistándose nel so exércitu en 1946. Sirve n'Aubagne, nel 141 batallón d'infantería alpina. Ascendíu a cabu, René conviértese n'ilustrador oficial del reximientu.
Iluistra'l llibru "La fille aux yeux d'or" y regresa a Nueva York. René atraviesa entós la dómina más difícil de so vida. Queda ensin trabayu, solu y deprimíu dafechu.
En 1948, atopa un trabayu nun pequeñu estudiu, collaborando con Harvey Kurtzman nel equipu de Mad magazine.
René conviértese darréu en director artístitu en Kunen Publishers onde escribe cuatro llibros pa rapacinos. Alcuéntrase con Maurice de Bévère, alias Morris, el dibuxante y primer autor de la serie d'álbumes «Lucky Luke».
Depués alcuéntrase con Georges Troisfontaines, director de World Press agency, que lu convence pa regresar a París y trabayar como director de la sucursal local en 1951. 
Allí conoz a Albert Uderzo, col qu'entama una llarga cooperación. Trabayen xuntos en "Bonnes Soirées", una revista femenina pa la que Goscinny escribe "Sylvie".
En 1955, Goscinny acompañáu de Jean-Michel Charlier, Albert Uderzo y Jean Hébrad, funden el sindicatu d'edición Edipress/Edifrance. Goscinny y Uderzo collaboren igualmente en 'Bill Blanchart' en Jeannot, 'Pistolet' en Pistolin y 'Benjamin et Benjamine' na publicación del mesmu nome. 
Baxo'l nomatu d'Agostini, Goscinny escribe "Colasín" (la versión n'asturianu foi editada pola Academia de la Llingua Asturiana en 1990) pa Jean-Jacques Sempé en "Le Moustique" y más tarde en "Sud-Ouest" y "Pilote".
En 1956, Goscinny entama una bayurosa collaboración cola revista Tintin. Trabaya con un importante númberu d'autores :
A too esto améstense delles apariciones nes revistes "Paris-Flirt" y la so collaboración con Morris en (Lucky Luke, 1955-1977).
En 1959, les editoriales Édifrance/Édipresse llancen la revista Pilote. Goscinny conviértese nun de los escritores más productivos pal magazine. Na primera edición asoleya la so más famosa creación, Astérix, con Uderzo. 
Fai de "Pilote" un magazine p'adolescentes, publicando unes historietes más creatives y lliberaes que les de la prensa pa neños.
Goscinny retoma la escritura de nueves histories de "Colasín" y "Jehan Pistolet", agora llamáu Jehan Soupolet.
El magazine ye compráu por Georges Dargaud en 1960 depués Goscinny conviértese en redactor xefe ente 1963 en 1974. Entama nueves series: 
Cásase con Gilberte Pollaro-Millo en 1967. En 1968 naz la so fía Anne.
Goscinny muerre d'una parada cardiaca'l 5 de payares de 1977 a la edá de 51 años durante una prueba d'esfuerzu rutinaria na clínica de la rue de Chazelles en París. 
Goscinny foi guionista y dibuxante (!) del Capitaine Bibobu, serie apaecida en 1955 nel selmanariu en color con formatu de periódicu «Risque-tout ».
Goscinny yera un personaxe recurrente nos gags d'Achille Talon, nel qu'encarna al malhumoráu redactor xefe del periódicu "Polite".
Una respuestanun cuestionariu « a la Proust » de Pilote característica del humor y de la modestia de René Goscinny :
Viendo nun aeropuertu un neñu riendo mientres lleía un cómic, dixo-y a un amigu que lu acompañaba: « Ves, esto ye la nuestra lexón d’honor»
El pueblu de Saint-André-sur-Orne, en Calvados (14), cuenta con una "escuela primaria René Goscinny".
Antonio Muñoz Molina
Antonio Muñoz Molina (10 de xineru de 1956, Úbeda) ye un escritor español, conocíu principalmente poles sos noveles, que figuren ente los llibros más vendíos de la lliteratura castellana conteporánea. Algamó, ente otros premios, el Planeta, el Nacional de Narrativa y el de la Crítica.
Antonio Muñoz Molina nación n'Úbeda (Jaén), el 10 de xineru de 1956. Fizo estudios de periodismu en Madrid, y llicenciose n'Historia del Arte na Universidá de Granada.
Nos años ochenta entamó a escribir artículos en Diario de Granada y Ideal, que s'axuntaron en dos recopliaciones, "El Robinsón urbano" y "Diario del Nautilus", publicaes respectivamente en 1984 y 1985. Posteriormente tamién collaboró nel diariu El país.
En 1986 publicó la so primer novela, "«Beatus Ille»". Esta obra ta ambientada na ciudá ficticia de Mágina, inspirada de la so Úbeda natal y qu'apaez n'obres posteriores.
En 1987 algamó'l "premiu de la Crítica" y el "premiu nacional de narrativa" con "«El invierno en Lisboa»". En 1991 foi'l ganador del premiu Planeta con "El jinete polaco", obra que tamién recibió'l premiu nacional de narrativa en 1992.
Delles obres suyes, como "«Beltenebros»" o "«Plenilunio»" fueron adaptaes al cine.
En 1995 foi elixíu miembru de la Real Academia Española.
Ente los años 2004 y 2006 dirixó l'Instituto Cervantes de Nueva York.
Ta casáu cola escritora Elvira Lindo.
Jeb Bush
John Ellis "Jeb" Bush (11 de febreru de 1953), ye un politicu del estaunidense, miembru del Partíu Republicanu). Ye l'hermanu pequeñu de George W. Bush. De cuatro fíos él ye'l más pequeñu de toos.
Gorbernador de Florida dende'l 5 de xineru de 1999. Nel 2000 fizo impautu nes elleciones del so xermanu, que lu fizo presidente de los Estaos Xuníos d'America. Foi nesti estáu nel qu'unos resultaos ensin estremaes deferencies, ficiéron-y algamar la victoria elleutoral.
Partíu Republicanu de los Estaos Xuníos
El Partíu Republicanu ye ún de los dos estremaos partíos políticos de los Estaos Xuníos. L'actual presidente del país, George W. Bush, ye miembru d'esti partiu y tamién ye'l so cabezaleru. Ye'l partiu más conservador de los dos grandes.
Ñaz en 1854 y dende 1874 el so simbolu ye un elefante.
Partíu Republicanu
Hai dellos partíos nel mundu que tienen el nome de Partíu Republicanu:
Texas Rangers Division
La Texas Ranger Division, conocida polo xeneral como Texas Rangers, ye una policía d'ámbitu estatal con base n'Austin, capital del estáu de Texas nos Estaos Xuníos. Pente la so trayectoria tuviere tanto funciones policiales como paramilitares, al ser la principal fuerza de seguridá de la República de Texas nel periodu 1836-1845. 
Los Texas Rangers foron fundaos d'un mou extraoficial por Stephen F. Austin en 1823, y formalmente constituyéronse en 1835. 
Dende 1935, el cuerpu forma parte de la "Texas Department of Public Safety" (Estaya de seguridá ciudadana de Texas), na que desendolquen el llabor d"'Oficina Estatal d'Investigación" con un total de 118 efectivos en 2005.
Los "Rangers" tienen participao en bona parte de los fechos hestóricos más importantes del estáu de Texas, y viéronse envueltos en bien de sucesos de gran repercusión na opinión pública americana. Les referencies al so llabor n'obres lliteraries de cine, cómic o televisives enxertáronlos na mitoloxía del Oeste xabaz norteamericanu.
Morris
Morris, de nome verdaderu Maurice de Bevere, ye un dibuxante y guionista de cómic. Nació'l 1 d'avientu de 1923 en Cortrique, en Bélxica y morrió'l 17 de xunetu de 2001 como consecuencia d'una cayida accidental.
A los venti años trabaya como entintador nun estudiu belxicanu de dibuxos animaos (CBA) y alcuéntrase con André Franquin, Peyo y Eddy Paape. Más sero, col mesmu Franquin, Will y Jijé, formará un grupu d'ilustradores que llamarán "La Banda de los Cuatro". 
En 1945, Morris fai la ilustración pa "Le Moustique" y "Het Laatste Nieuws". En 1946, crea'l personaxe de Lucky Luke nuna aventura llamada "Arizona 1880" qu'apaez a finales d'esi añu en "L'Almanach Spirou" d'ediciones Dupuis. El so grafismu, que presentaba nidies influencies de los dibuxos animaos, personalizóse aína.
En 1947, l'entamu de "La Mine d'or de Dig Digger" apaecerá nel selmanariu "Spirou".
Morris marcha a Estaos Xuníos nel añu 1949 onde conocerá a Jack Davis y a Harvey Kurtzman y asiste al nacimientu del "magazine" MAD en 1950. Viaxó pel país colos sos collacios Jijé y André Franquin, y vivió allí durante seis años, nesi tiempu atropó material pa les aventures del so personaxe. Allí conocerá a René Goscinny, que será guionista de Lucky Luke a partir de 1955. El so primer álbum común apaecerá na revista "Spirou" n'agostu de 1955 col episodiu tituláu "Des rails sur la prairie". Les primeres 31 histories de Lucky Luke asoleyaránse en "Spirou", pero depués Morrís, col so personaxe, pasará, en 1968 a la revista "Pilote". Morris y Goscinny collaborarán hasta la muerte del guionista, en 1977.
De 1964 a 1967, Morris y Pierre Vankeer realicen "La Chronique du 9e Art", asina como delles histories curties, asoleyaes en "Spirou". 
Tres la muerte de Goscinny, Morris trabayó con otros guionistes como Xavier Fauche, Bob de Groot, Jean Léturgie, Hartog van Banda, Vicq, Guy Vidal, etc., utilizando alternativamente los servicios d’unu o otru según los álbumes.
En 1983, Lucky Luke dexa de fumar y cambia'l so pitu por una espiga. El 7 d'abril de 1988, en Xinebra, Morris ye recompensáu pola OMS (Organización Mundial de la Salú) dientro de la Xornada Mundial ensin Tabacu.
A partir de 1987, Morris crea la serie Rantanplan (el perru babayu de les histories de Lucky Luke).
En 1990, funda "Lucky Productions" actualmente "Lucky Comics", asociáu a "Dargaud". 
El 27 de xunu de 1992, recibe'l Gran Premiu Especial de XX Aniversariu del "Salón Internacional del Cómic d'Angoulême".
Morris ye unu de los pocos autores consagraos dafechu a un solu personaxe. 
Bedoniana
Bedoniana ye una publicación cadañera, asoleyada con motivu de les fiestes de San Antolín, que tienen llugar en Beón y Naves, nel conceyu de Llanes (Asturies). El primer númberu vio la lluz nel añu 1999 continuando la so cita hasta l'añu 2010 nel que se publicó l'últimu númberu.
L'anuariu, editáu por Alvízoras Llibros, foi impulsáu pol profesor Juan Carlos Villaverde Amieva, y nél apaecen artículos sobre etnografía, llingüística, xeografía, fotografía, arte, historia... y too aquello que tenga como puntu de referencia los citaos llugares de Beón y Naves.
Sócrates
Sócrates (en griegu, Σωκράτης, "sōkrátes") (Atenes, 470 e.C. - 399 e.C.) foi un filósofu ateniense.
Yera fíu de Sofronisco y de Fainarate. Dizse que cuando Sócrates nació, so padre recibió del oráculo el conseyu de dexar xorrecer llibre a so fíu, ensin reprimir los sos petites.
Dende bien mozu polo cuciu de los sos razonamientos y la facilidá de palabra, amás de la fina ironía y el so incoformismu énte la ignorancia. El so llabor más valoratible foi la creación de la mayéutica, métodu inductivu que-y permitía llevar a los sos alumnos a la resolución de problemes, al travíes d'entrugues cuya lóxica diba allumando l'entendimientu. Pa Sócrates, el conocimientu y l'autodominiu diben permitir restaurar la rellación ente'l ser humanu y la naturaleza.
Nun dexó escrito un res. Les fontes de les que se disponen pa averase a la so persona son los diálogos de Platón, los testos de Xenofonte y la comedia d'Aristófanes "Les Nubes", escrita cuando Sócrates tenía 41 años, y au se-y ridiculiza. 
Sócrates morrió a los 70 años tres de tomar la cicuta, velenu qu'escoyó d'ente los ufiertados pol tribunal que lu xulgó por nun reconocer a los dioses atenienses y por corromper a la mocedá. Tres de la so muerte surden les escueles socrátiques, la Academia Platónica, les menores, 2 de moral y 2 de dialéutica, que tuvieron en común la busca de la virtú al traviés del conocimiento de lo bueno.
Boru
El boru ye un elementu químicu, de númberu atómicu 5 y símbolu B, allugáu nel grupu 13 de la tabla periódica. Ye un elementu metaloide, semiconductor y trivalente qu'existe abondosamente nel mineral bórax.
Hai dos alótropos del boru; el boru amorfu ye un polvu amarronao, pero'l boru metálicu ye prietu. La forma metálica ye dura (9,3 na escala de Mohs) y ye un mal conductor a temperatura ambiente. Nun s'atopa llibre na natura.
Litiu
El litiu ye un elementu químicu de númberu atómicu 3 y símbolu Li, allugáu nel grupu 1 de la tabla periódica. El so nome vien-y del griegu λιθoς ("lithos", piedra). Pertenez a la serie química de los metales alcalinos. Na so forma pura ye un metal blandu de color blanco plateao, que s'oxida aína n'aire o agua. Ye l'elementu sólidu más llixeru y emplégase especialmente n'aleaciones conductores del calor, en bateríes llétriques, y les sos sales nel tratamientu de ciertos tipos de depresión.
La Familia Castañón
La Familia Castañón, xente llano de Xixón foi una tira diaria creada pol dibuxante Ígor Medio y asoleyada nel suplementu de veranu del diariu La Nueva España.
La tira surde a finales del mes de xunu de 1997 por encargu del periodista Javier Cuervo y tenía como destín el suplementu "La Escalerona". El formatu yera d'un cuartu de páxina a lo ancho en blanco y negro, aunque tamién vieron la lluz delles aventures a páxina completa.
La familia compónenla el Güelu (bebedor y castrón), el Guaje (adictu a los vídeo xuegos), la Mama (esclava de la familia), el Papa (metalúrxicu y con gorra) y la Guaja Castañón (adolescente). Diariamente, a lo llargo de los meses de xunetu y agostu, apaecen nel periódicu relatando socedíos de la vida cotidiana d'una familia xixonesa en vacaciones que pasa buena parte del so tiempu na playa o viaxa, a bordo del so utilitariu, a les fiestes de más sonadía de la xeografía asturiana.
La Familia Castañón sigue'l camín entamáu na historieta asturina por Alfonso Iglesias colos sos personaxes Pinón, Telva y Pinín y por Adolfo García con La Familia Fariñones, aunque nel casu de los Castañón nun se trata de xente del mediu rural, sinon d'una familia que vive nun entornu urbanu.
La serie tuvo presente durante nueve temporaes ente 1997 y 2005, magar la última aventura de la familia apaeció nel exemplar del periódicu del día 1 de xunetu de 2006 con motivu d'un homenaxe a Ígor Medio que morriera n'accidente de circulación el 24 de xunu y formaba parte de les que yá tenía entregaes pal veranu de 2006. Nel añu 2004, l'autor fizo una recopilación de les tires asoleyaes y editó un llibru con elles tituláu “Too Castañón. 1997-2004” (ISBN 84-37005427-01-3)
La Corredoria (Uviéu)
La Corredoria ye un barriu de la ciudá d'Uviéu.
Alcuéntrase nel norte de la capital asturiana y llinda colos territorios de Cualloto, Llugones, y La Monxina.
En La Corredoria esisten varios sub-barrios, cabe destacar La Carisa.
Nos últimos 7 años, el barriu medró muncho, hasta convertise nún de los más poblaos d'Uviéu con 11.156 habitantes (2005). Xunto al barriu de Llugones (Siero) forma un "continuum" urbanu con más de 22.300 habitantes (2005).
Tien monumentos como "la fonte los cuatro caños", y un centru social nomáu "El Cortijo". Tien tamién un equipu de fútbol nomáu S.D. La Corredoria, el so campu ye'l Fernández de la Vega. Na temporada 2006-2007 La Corredoria xugó na Segunda Regional Asturiana, grupu 2. Igualmente nel planu deportivu, La Corredoria cuenta con un equipu de hockei sobre patinos.
Bob Marley
Robert Nesta Marley, conocíu como Bob Marley (6 de febreru de 1945 - 11 de mayu de 1981) yera un músicu reggae de Xamaica.
Yslaire
Yslaire, de nome verdaderu Bernard Hislaire (11 de xineru de 1957 en Bruxeles, Bélxica) ye un guionista y dibuxante de cómic.
Bernard Hislaire siempre foi un apasionáu del cómic, produciendo los sos primeros dibuxos pal "fanzine" "Robidule" y trabaya'l so estilu nel Institut Saint-Luc de la capital belxicana. En 1975, magar nun tenía más que 18 años, axúntase al equipu gráficu del Journal de Spirou onde escribe una historia curtia na sección dedicada a los artistes mozos. Poco depués, entama un rellatu de 16 planches, "Le Troisième Laron". Dende entós collabora colos grandes guionistes de la empresa, especialmente Charles Dupuis, Raoul Cauvin y Jean-Marie Brouyère, col que realizara delles series ente les que podemos citar "Coursensac et Baladin". En 1978, llanza la so primera serie, "Bidouille et Violette", qu'apaecerá nel Journal de Spirou. Esta serie continuará hasta 1985 y dará-y una cierta reconocencia del públicu. Durante esti tiempu, asoleya diversos dibuxos humorísticos pa los periódicos "La Libre Belgique" y "Le Trombone Illustré".
En 1986, depués del so alcuentru col guionista Balac, seudónimu de Yann, llanza Sambre, baxo'l nome d'Yslaire. Esta serie, d'inspiración romántica, que cuenta l'amor imposible ente Bernard Sambre, un mozu burgués, y Julie, una proletaria, durante la Revolución francesa de 1848, ye orixinal na parte del so estilu gráficu, diferente al utilizáu por Hislaire hasta entós, asina como la paleta de los colores utilizaos, bien menguada y centrada sobre'l roxo. La totalidá de la serie ye asoleyada por Glénat y ye un ésitu de crítica y comercial. Esta serie foi reeditada en 2003 con una nueva cubierta.
En 1997, sosprende a los sos fans pola publicación d"'Introduction au XXe ciel" depués en 1998 "Mémoire du XXe ciel : 98". Esta nueva serie ye retomada en 2000 por "Les Humanoïdes Associés", y esos dos álbumes recopilaos nun solu tituláu "XXe ciel.com : Mémoires 98". La continuación, "Mémoires 99" apaez l'añu siguiente y, en 2004, Yslaire da a esta serie dos finales posibles: "Mémoires 00" y "Mémoires 00", a eleición del llector. Mientres tanto, en 2003, entama una nueva serie, "Trois vierges".
En 2006, entama un nuevu dípticu: "Le Ciel au dessus de Bruxelles" col primer tomu tituláu "Avant...". Esti álbum ta na mesma llinia que la narración y el dibuxu de los del ciclu "XXe ciel".
Invitáu pol Salón Internacional del Cómic del Principáu d'Asturies,Yslaire asistió a la edición del añu 1999 participando nun alderique na que faló sobre la so obra, centrada especialmente en Sambre. El conteníu de la mesma foi recoyíu na revista El Wendigo. Yslaire ganó'l Premiu Haxtur, que concede'l Salón, al meyor dibuxu del añu 1998.
Texas Rangers
Texas Rangers pue facer referencia a:
Joaquim Veríssimo Serrão
Joaquim Veríssimo Serrão (Tremês, Santarém, 8 de xunetu de 1925), historiador portugués, ex rector de la Universidá de Lisboa (1973 - 1974) y caderalgu xubiláu de la Facultá de Lletres de la mesma universidá, ye presidente de l'Academia Portuguesa d'Historia.
Tien espublizao dende 1977, una "História de Portugal" en dellos volúmenes. En 2008 foi publicáu'l volume 18, sobre'l periodu hasta'l fin del gobiernu de Salazar.
En 1995 recibió'l Premiu Príncipe d'Asturies de Ciencies Sociales y collabora dende 1996 cola fundación Escuela Asturiana d'Estudios Hispánicos na organización d'un cursu de branu en La Granda so les rellaciones hispano-portugueses.
Beriliu
El beriliu ye un elementu químicu de númberu atómicu 4 y símbolu Be, allugáu nel grupu 2 de la tabla periódica. Ye un elementu perteneciente a la serie química de los alcalinotérreos, bivalente, tóxicu, de color buxu, duru, llixeru y quebradizu. Emplégase principalmente como endurecedor n'aleaciones, sobre manera de cobre.
El beriliu tien ún de los puntos de fusión más altos ente los metales llixeros. El so módulu d'elasticidá ye al rodiu d'un 33% mayor que'l del aceru. Tien una conductividá térmica escelente, ye non magnéticu y resiste l'ataque con ácidu nítricu. Ye abondo permeable a los rayos X y, lo mesmo que'l radiu y el poloniu, llibera neutrones cuando ye bombardeáu con partícules alfa (del orden de 30 neutrones por millón de partícules alfa). En condiciones normales de presión y temperatura'l beriliu resiste la oxidación del aire, anque la propiedá de rayar al cristal débase seique a la formación d'una delgada capa d'óxidu.
El beriliu suel atopase como constituyente de delles roques, minerales y xemes:
Milímetru
El milímetru ye la unidá de llonxitú equivalente a la milésima parte d'un metru.
"1 mm = 1x10 m"
Sun Tzu
Sun Tzu (孫子 en pinyin: Sūn Zǐ) foi l'autor de "L'arte de la guerra", un influyente llibru chinu sobre estratexa militar principalmente, abarcando tamién la táctica. Ye ún de los primeros realistes en ciencies polítiques.
La fonte única sobre la vida de Sun Tzu ye la biografía escrita nel sieglu II pol historiador Sima Qian, quien-y describió como un xeneral que vivió nel estáu de Wu nel sieglu VI e.C.. Sicasí, la biografía nun ye coicidente con otres fontes del periou y la forma y conteníu del llibru indican que posiblemente fuera escritu ente 400 e.C. y 320 e.C..
Sūnzĭ Bīngfǎ
L'Arte de la Guerra (Chinu:孫子兵法 Pinyin:Sūnzĭ Bīngfǎ, lliteralmente: "Estratexa Militar, por Sun Zi") ye un liibru sobre táutiques y estratexes militares, inspiráu por Sun Tzu y depués compiláu en trece tomos por Sun Wu, ún de los discípulos de Sun Tzu. El testu definitivu y conocíu anguaño atribúise a Sun Pin, descendiente de Sun Wu.
"L'Arte de la Guerra" ye ún de los llibros más vieyos que se conocen. Foi'l primer intentu conocíu so llecciones de guerra. Sicasí, inda güei ye emplegáu pol mor de que les sos enseñances pueden ser aplicaes en delles estayes de la vida nes que hai conflictu.
John Ronald Reuel Tolkien
John Ronald Reuel Tolkien (n. 3 de xineru de 1892, Bloemfontein, Sudáfrica - m. 2 de setiembre de 1973, Oxford, Reinu Xuníu), foi un filólogu y escritor de fantasía épica. Foi profesor d'anglosaxón na Universidá d'Oxford ente 1925 y 1945, y profesor de llingua y lliteratura ente 1945 y 1959. Dotramiente ye l'autor d'obres como "El Hobbit" ("The Hobbit"), "The Lord of the Rings" (1954-55) y "The Silmarillion" (asoleyada póstumamente en 1977 pol so tercer fíu, Christopher Tolkien), y nel que se narra la mitoloxía que concibiera pa una etapa antigua na historia d'Arda.
Tomás d'Aquino
Santu Tomás d'Aquino (1225 - 7 de marzu de 1274), monxu dominicu d'orixe napolitanu. Fíu de los condes d'Aquino, estudió na Universidá de Nápoles. Posteriormente foi docente na Universidá de París ente 1256 y 1259 y ente 1269 y 1272. 
Treslladóse definitivamene a Nápoles y morrió nel añu 1274 demientres un viaxe a Lyon, au diba formar parte nun conceyu convocáu pol Papa. Ente los sos escritos filosóficos destaquen dellos comentarios a les obres d'Aristóteles, asina como los opúsculos "L'ente y la esencia" ("De ente et essentia") y "Sobre la unidá del entendimientu" ("De unitate intellectus") escontra los averroístes. No que cinca a la so producción teolóxica, destaquen obres de gran altor filosóficu como "Summa Theologiae" y "Summa contra gentiles".
La filosofía tomista carauterízase por harmonizar los dogmes de la relixón cristiana coles principales tesis filosófiques d'Aristóteles, nuna dómina na qu'esti últimu yera vistu como'l principal enemigu intelectual del cristianismu. Perdíes dende los primeros sieglos del Imperiu Romanu, les obres aristotéliques foron redescubiertes nel sieglu XII. Nesti sen, son especialmente relevantes los intentos de Tomás d'Aquino d'oponese a los comentarios sobre Aristóteles fechos polos filósofos árabes d'orixe español Averroes (1126-1198), desplicando tesis dafechu opuestes a la Revelación cristiana.
La metafísica tomista destaca por introducir el distingu ente "esencia" y "esistencia", base conceptual sobre la que llexitimar una xerarquización de los entes esistentes, dende la primacía de Dios, ente supremu y trescendente, hasta los seres inanimaos, pasando polos ánxeles, los humanos y el restu de seres vivos. La separación fundamental ente Dios y el restu de los entes estriba en que'l primeru tien la esistencia como propiedá constitutiva de la esencia divina, mientres que'l restu recibe, en diversos graos, la esistencia de Dios al traviés d'un actu creador.
Dende'l puntu de vista de la Teoloxía filosófica tamién son destacables les cinco pruebes tomistes de la esistencia de Dios (les cinco víes de la "Summa Theologiae"), nes que pretende amosar racionalmente la so esistencia partiendo de fechos observables por cualquier ser humanu. Conócense col nome de "pruebes a posteriori" pa estremales de les pruebes meramente racionales propuestes anteriormente nel S. XI pol monxu Anselmo de Canterbury.
N'ética y política desendolcó la distinción ente "llei natural" y "llei positiva", siendo la primera la base oxetiva na qu'afitar tou códigu moral humanu concretu (elimínase d'esta manera'l relativismu moral) y toa llei civil positiva. En casu de conflictu ente l'autoridá civil y la de la Ilesia, Tomás propón caltener el criteriu d'esta última, pues ocúpase del bien del alma, superior, según él, al bien corporal (asuntu del poder civil).
Arriendes de la so obra filosófica, Tomás d'Aquino ye autor de los himnos pa la fiesta del Corpus, concretamente:
Santu Tomás
Col nome de Santu Tomás podemos referinos a:
Centímetru
El centímetru ye la unidá de llonxitú equivalente a la centésima parte d'un metru.
Ye unidá derivada del metru nel Sistema Internacional, al empar qu'unidá básica de llonxitú nel Sistema Ceguesimal d'Unidaes.
L'abreviatura ye cm.
"1 cm = 1x10 m"
Xesús
Xesús de Nazaret foi un predicador xudíu que vivió al entamu'l sieglu I nes rexones de Galilea y Xudea (anguaño Israel) y morrió crucificáu en Xerusalén al rodiu l'añu 30.
Magar que la mayoría d'historiadores y espertos bíblicos opinen qu'estos datos puen dase por ciertos, por mor de la concordancia de fontes, una minoría d'estudiosos dubia de la historicidá de Xesús de Nazaret. Esiste, per embargu, una bultable cantidá d'escritos cristianos (canónicos y apócrifos) al rodiu de la so figura.
Llamáu tamién Cristo o Xesucristu, ye'l personax central de les relixones denomaes cristianes, de les que la mayoría afiten como dogma de fe que foi'l fíu de Dios, redimió cola so muerte al xéneru humanu y resucitó al tercer día depués de la so crufixón. L'Islam considéralu ún de los sos profetes más importantes y ye ún de los personaxes que más influyeren na cultura occidental.
Consérvense abondos testos so la so vida, xenéricamente nomaos evanxelios, pero foron escritos, como mínimu, 30 ó 40 años depués de la so muerte y tienen dafechu un enfotu catequéticu, polo que resulta abegosu enforma estrayer d'ellos información biográfica fidedigna. Namái son mencionaos por unes poques fontes non cristianes. Sicasí, los más de los estudiosos nun dubien de la so historicidá y esiste una amplia corriente que considera posible reconstruyir les llinies esenciales de la so vida y el so mensaxe.
Decímetru
El decímetru ye la unidá de llonxitú equivalente a la décima parte d'un metru.
L'abreviatura ye dm.
"1 dm = 0,1 m = 1x10 m"
Decámetru
El decámetru ye la unidá de llonxitú equivalente a 10 metros.
L'abreviatura ye dam o Dm.
"1 dam = 10 m"
Hectómetru
L'hectómetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a 100 metros.
L'abreviatura ye hm.
"1 hm = 100 m"
Miriámetru
El miriámetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a 10.000 metros.
L'abreviatura ye mam.
"1 mam = 1x10 m"
Megámetru
El megámetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a 1 millón de metros.
L'abreviatura ye Mm.
"1 Mm = 1x10 m"
Xigámetru
Él xigametru ye la unidá de llonxitú qu'equival a 1.000 millones de metros.
L'abreviatura ye Gm.
"1 Gm = 1x10 m"
Emplégase n'astronomía pa midir distancies interplanetaries, como por exemplu ente un planeta y el Sol, o ente un planeta y un satélite.
Terámetru
El terámetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a 1 billón de metros.
L'abreviatura ye Tm.
"1 Tm = 1x10 m"
Emplégase n'astronomía pa midir distasncies interplanetaries, sobre manera de los oxetos que s'alluguen más acullá de la órbita de Plutón.
Petámetru
El petámetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a 1.000 billones de metros.
L'abreviatura ye Pm.
"1 Pm = 1x10 m"
Exámetru
L'exámetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a 1 trillón de metros.
L'abreviatura ye Em.
"1 Em = 1x10 m"
Zetámetru
El zetámetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a 1.000 trillones de metros.
L'abreviatura ye Zm.
"1 Zm = 1x10 m"
Yotámetru
El yotámetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a 1 cuatrillón de metros.
L'abreviatura ye Ym.
"1 Ym = 1x10 m"
Atómetru
L'atómetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a una trillónesima parte d'un metru. 
L'abreviatura ye am.
"1 am = 1x10m" 
Paez que'l diámetru d'un electrón mide aprosimadamente 1 attómetru.
Zeptómetru
El zeptómetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a una miltrillónesima parte d'un metru. 
L'abreviatura ye zm.
"1 zm = 1x10m" 
Yoctómetru
El yoctómetru ye la unidá de llonxitú qu'equival a una cuatrillónesima parte d'un metru. 
L'abreviatura ye ym.
"1 ym = 1x10m" 
Flúor
El flúor ye un elementu químicu de númberu atómicu 9 y símbolu F, allugáu nel grupu 17 de la tabla periódica.
Ye un gas a temperatura ambiente, de color mariello pálido, formáu por molécules diatómiques F. Ye'l más electronegativu y reactivu de tolos elementos. En forma pura ye altamente peligrosu, causando graves quemadures químiques en contautu cola piel.
El flúor ye un gas corrosivu de color mariello pálido, fuertemente oxidante. Ye l'elementu más electronegativu y reactivu y forma compuestos con cuásique la totalidá de los elementos, inda colos gases nobles xenón y radón. El flúor reacciona col hidróxenu españando inda n'ausencia de lluz y a baxes temperatures. Baxo un chorru de flúor n'estáu gaseosu, el vidru, los metales, l'agua y otres sustancies amburen nuna llama rellucente. Siempre s'atopa na natura combináu y tien tala afinidá por otros elementos, especialmente'l siliciu, que nun se pue guardar en recipientes de vidru.
En disolución acuosa'l flúor preséntase normalmente en forma d'ion fluoruru, F. Otres formes son fluorocomplexos como'l [FeF], o'l HF.
Los fluoruros son compuestos nos que l'ion fluoruru combínase con dalgún restu cargáu positivamente.
El flúor ye un elementu químicu esencial pal ser humanu.
El flúor (del llatín "fluere", que significa "fluyir") formando parte de la fluorita, CaF, foi descritu en 1529 por Georgius Agricola pol so usu como fundente, empleáu pa consiguir la fusión de metales o minerales. En 1670 Schwandhard observó que se consiguía grabar el vidru cuando ésti yera espuestu a la fluorita que fuera tratada con ácidu. Karl Scheele y munchos investigadores posteriores, por exemplu Humphry Davy, Gay-Lussac, Antoine Lavoisier o Louis Thenard, ficieron esperimentos col ácidu fluorhídricu (dellos d'estos acabaron en traxedia).
Nun se consiguió aislalu hasta munchos años depués debío a que cuando se separtaba de dalgunu de los sos compuestos, entainaba a reaccionar con otres sustancies. Finalmente, en 1886, el químicu francés Henri Moissan consiguió aislalu.
La primera producción comercial de flúor foi pa la bomba atómica del Proyectu Manhattan, na obtención d'hexafluoruru d'uraniu, UF, emplegáu pa la dixebra d'isótopos d'uraniu. Esti procesu sigue emplegándose p'aplicaciones d'enerxía nuclear.
El flúor ye l'halóxenu de mayor bayura na corteya terrestre, con una concentración de 950 partes por millón (ppm). Nel agua de mar alcuéntrase nuna proporción d'aprosimadamente 1,3 ppm. Los minerales más importantes nos que ta presente son la fluorita, CaF, el fluorapatito, Ca(PO)F y la criolita, NaAlF.
El flúor obtiénse por electrolisis d'una mecedura de HF y KF. Produzse la oxidación de los fluoruros:
Nel cátodu descárgase hidróxenu, polo que ye necesario evitar qu'entren en contactu estos dos gases pa que nun heba riesgu de qu'españe.
El flúor ye un oligoelementu en mamíferos na so forma de fluoruru. Acumúlase en güesos y dientes dándo-yos una mayor resistencia. Améstense fluoruros en pequeñes cantidaes en pastes dentales y n'agües de consumu pa evitar l'apaición de caries.
El flúor tien namái un isótopu natural, el F. Esti isótopu tien un númberu cuánticu d'espín nuclear de 1/2 y pue emplegase n'espectroscopía de resonancia magnética nuclear. Suel emplegase como compuestu de referencia'l triclorofluorometanu, CFCl.
Masa atómica
La masa atómica ye la masa d'un átomu correspondiente a un determináu elementu químicu. La unidá de midida suel ser la "uma", que tamién suel denomase Dalton ("Da") n'honor al químicu inglés John Dalton. En bioquímica y bioloxía molecular, dao que les molécules biolóxiques son grandes, úsase'l "kDa", un múltiplu equivalente a 1.000 Da.
Delles vegaes llámase tamién pesu atómicu, pero esta denominación nun ye correcta por cuenta de que la masa ye una propiedá de la sustancia, pero'l pesu depende non solo d'ésta sinón tamién de la gravedá.
Equival a una doceava parte de la masa del nucleu del isótopu más abondante del carbonu, el C. Correspúendese aprosimadamente cola masa d'un protón (o un átomu d'hidróxenu).
Les mases atómiques de los elementos químicos suelen calculase cola media ponderada de les mases de los distintos isótopos de cada elementu teniendo en cuenta l'abondanza relativa de caún d'ellos, lo que xustifica la non correspondencia ente la masa atómica espresada n'umes y el númberu de nucleones qu'abeya'l nucleu del so isótopu más común.
Sicasí, la masa atómica d'un isótopu sí coincide de forma aprosimada cola masa de los sos nucleones. Esta diferencia ye porque los elementos nun tán formaos por un únicu isótopu, sinón por una amestanza con ciertes abondances pa caún d'ellos; d'esta miente, cuando medimos la masa d'un isótopu en concreto, nun tenemos en cuenta les abondances. De toes maneres, nin siquieramente la masa atómica de los isótopos se equival a la suma de les mases de los nucleones, debío al defeutu de masa.
Exemplu:
Pa calcular la masa atómica del litiu faemos lo siguiente:
Gangkhar Puensum
El Gangkhar Puensum ye'l monte más altu del Bután y el mayor del mundu qu'inda nun foi escaláu, con un altor de 7.570 metros y una prominencia topográfica d'unos 2.990 metros. Ta allugáu na fastera oriental del cordal del Himalaya. Dende que Bután permitiere l'alpinismu, en 1983, empobinaron cuatro espediciones que fracasaron nel intentu por algamar la cume en 1985 y 1986. Sicasí, en 1998, un equipu va coronar con ésitu un picu subsidiariu del monte dende Tíbet.
El Gangkhar Puensum, alternativamente trescritu como Gangkar Punsum o Gankar Punzum, que significa "Los tres hermanos del monte", va ser midida per primer vegada en 1922 pero los mapes de la rexón nun son mui exautos y el monte amuésase en diferentes posiciones y con estremaes altures. Poro, el primer equipu qu'entama l'intentu de facer cume nun foi capaz d'algamala.
El llibru de la espedición británica de 1986 asigna al monte un altor de 24.770 pies (7549,90 metros) y afirma que'l Gangkhar Puensum pertenez dafechu al Bután mientres que'l monte Kula Kangri, allugada a unos 30 quilómetros al nordeste, ta completamente nel Tíbet. El Kula Kangri, de 7.554 metros, va ser escaláu per primer vegada en 1986. Fixéronse dellos mapes d'esti monte, sicasí allúgase como perteneciente al Tíbet o al Bután.
Dende 1994, ta prohibíu escalar montes más altes de 6.000 metros en Bután, por respetu a les creyencies espirituales locales, y dende 2003, l'alpinismu ta dafechu prohibíu.
Poro, el Gangkhar Puensum podrá mantener el so "status" únicu per dalgún tiempu: les cumes escalaes avecen ser picos subsidiarios, pero non montes.
En 1998, una espedición xaponesa va consiguir un premiu de l'Asociación d'alpinismu china pa escalar el monte, pero'l permisu foi retiráu por Bután. En cambiu, el mesmu equipu salió de Tíbet y escaló con ésitu'l picu subsidiariu de 7.535 metros conocíu como Liankang Kangri (tamién nomáu Gangkhar Puensum Norte). En contra de la mayoría de mapes, l'informe de la espedición apunta q'esta cume pertenez al Tíbet y que la frontera ente'l Tíbet y Bután ta na cume del Gangkhar Puensum, descritu como'l monte más altu de Bután", a 7.570 metros según les midíes xaponeses, magar que non reconocíes por Bután.
Ríu Shing Mun
El ríu Shing Mun (en chinu 城門河; en cantonés [sɪŋ11 mʊn11 hɔ11]; en jyutping sing4 mun4 ho4; en mandarín pinyin Chéng Mén Hé), o canal del ríu Shing Mun, ye un ríu allugáu en Sha Tin, Hong Kong (China).
El ríu Shing Mun orixinal emprimaba en "Needle Hill", y pasaba per Sha Tin Hoi, una badía poco fonda. Nos años 70 Sha Tin Hoi foi reclamada y convertida nuna nueva ciudá, el ríu Shing Mun espardíase al traviés d'una canal artificial de 7 km de llargo por 200 m d'ancho metanes de l'área que fluyía hasta Puertu Tolo. Otros ríos qu'empobinaben haza Sha Tin Hoi agora son afluyentes del ríu Shing Mun, o van per dalgún de los sos nullah.
La canal del ríu Shing Mun va dende l'área de Tai Wai area, al traviés del centru de la ciudá de Sha Tin, hasta'l Puertu Tolo. Tien tres afluyentes principales: Tai Wai Nullah, Fo Tan Nullah y Siu Lek Yuen Nullah. A lo llargo'l ríu Shing Mun hai edificios residenciales, comerciales y industriales de gran altor con abondosos desenrollos poblacionales al rodiu d'ellos. Construyéronse delles pontes pa coneutar les dos rives del ríu Shing Mun.
El ríu Shing Mun River tuvo fondamente contamináu un tiempu pol mor de los vertíos indiscriminaos agrícoles, domésticos, industriales y comerciales. La contaminación orgánica total d'estos vertíos algamó la d'una población equivalente a 160.000 habitantes nos años 80. Daquella, adulces había criatura viviente dala nel ríu.
La calidá del agua del ríu Shing Mun ameyoró bultablemente dende 1993. Les formes de vida, amestando los pexes y invertebraos, reapaecieron nel ríu. 
Construyóse un bancu artificial nel ríu nuna sección de 250 metros cerca de Man Lai Court, onde había un relativamente grave acúmulu de sedimentos y problemes d'arrecendor.
Magar que'l ríu Shing Mun foi diseñáu primermente pa la canalización del agua de lluvia dende Sha Tin, con una área d'algame de 37 km, tamién ye un llugar afayadicu p'actividaes d'ociu como remu, pesca, paséu y ciclismu.
El ríu Shing Mun ye un llugar afechiscu pa deportes acuáticos como'l remu, piragüismu, kayak y carresres de barcu dragón. Hai dos astilleros nel ríu Shing Mun, allugaos en Yuen Wo Rd y Shek Mun separately. El ríu Shing Mun tien l'estándar de 2.000 m de llargo pa regates.
Akbar
Jalaluddin Muhammad Akbar , más conocíu como "Akbar el Grande", foi un emperador mongol que va expandir l'imperiu al traviés de la India septentrional y central.
Magar que yera analfabetu, va interesase enforma pola cultura, y encamienta a facer delles tornes del sánscritu a otres llingües. Tamién va promover el puxu de l'agricultura y de la economía en xeneral. Desanicia l'impuestu nomáu Gizya que gravaba la relixón islámica y entama una nueva creencia sincrética ente l'islamismu y l'hinduismu nomada "Din-i ilahi" (Relixón divina) col enfotu de xunir al imperiu embaxu una mesa relixón.
César Augustu
César Augustu (en Llatín: "Caius Julius Caesar Octavianus") (23 de setiembre 63 e.C. - 19 d'agostu 14 d.C.), conocíu pola mayoría d'historiadores como Octaviu mientres el periodu de la so vida anterior al añu 27 e.C., ta consideráu'l primer y más importante de los emperadores romanos, magar qu'él mesmu nun se consideró como talu demientres el so reináu, prefiriendo usar el títulu republicanu tradicional de "princeps", esto ye, el "primer ciudadanu". Magar qu'Augustu continuó cola imaxe de la República romana, reinó como un autócrata por más de 40 años. Finó con un sieglu de guerres civiles y dio-y a Roma una era de paz, prosperidá y grandeza imperial.
En castellanu:
Quimera d'Arezzo
La estatua de bronce Quimera d'Arezzo ye ún de los exemplos más conocíos del arte de los etruscos. Alcontróse n'Arezzo, una antigua ciudá etrusca y romana de la Toscana, en 1553 y foi reclamada darréu pa la coleición del Gran Duque de Toscana, Cósimu I de Medici, que la espunxo públicamente nel Palazzo Vecchio, y colocó les pieces de bronce de menor tamañu nel so propiu estudiu nel Palazzo Pitti, onde "el Duque s'entetenía llimpiándoles elli mesmu, con ferramientes d'orfebre", según Benvenuto Cellini llantó na so autobiografía. La Quimera inda se conserva en Florencia, anguaño del muséu arqueolóxicu. Mide al rodiu de 80 cm d'altor.
Na mitoloxía griega la monstruosa Quimera devastaba'l so llugar natal, Lycia, hasta que la matara l'héroe Belerofonte. De primeres, esta estatua foi identificada como un lleón polos sos descubridores n'Arezzo, por cuenta de que'l rau, qu'habría tener forma de culiebra, taba perdíu. Sicasí, reconocióse ceo que representaba la Quimera del mitu, siendo recaudáu parte del rau d'ente pieces y cachinos de bronce más pequeños que trayeron a Florencia, según Giorgio Vasari. El rau de bronce actual ye una restauración del sieglu XVIII. 
La Quimera yera úna d'ente una ayalga d'estatues de bronce que por seguridá enterraran con procuru na antigüedá. Surdieron por casualidá, mentes se cavaven unes zanxes na redolada la ciudá, xustamente per fuera de la Porta San Laurentino. Anguaño hai una réplica de bronce cerca del llugar.
Columna de Focas
La Columna de Focas, erixida delantre de los Rostra nel Foru Romanu y dedicada o rededicada n'honor al emperador bizantín Focas l'1 d'agostu del añu 608, foi la postrer añadedura fecha al Foru Romanu. La columna corintia acanalada llevántase 13,6 m dende'l so pedestal cúbicu de mármole blanco y paez tener sío construyida nel sieglu II. El basamentu cuadráu de lladriellos ("ver imaxen") nun yera visible orixinalmente, porque foi nel sieglu XIX cuando l'actual nivel del Foru foi escaváu hasta'l pavimentu de la época d'Augustu.
Nun se sabe la causa exauta d'esti cenciellu honor, anque Focas donara formalmente'l Panteón al Papa Bonifaciu IV, que lu rededicó a tolos Santos mártires, a los que se-yos amestó la Virxe María na Edá Media ("Santa Maria ad Martyres"). Enriba'l capitel, coronando la columna, Smaragdus, l'Exarca de Rávena, erixó una rellucente estatua dorada de Focas, que probablemente permaneció mui pocu tiempu. N'ochobre de 610 Focas, un usurpador d'orixe humilde, foi capturáu a traición, torturáu, asesináu y grotescamente desmembráu: toles sos estatues foron baltiaes. Más qu'una demostración de gratitú al Papa como dalgunes vegaes se declaró ser, la estatua dorada de la columna yera más un símbolu de la soberanía imperial sobre Roma, que taba esmigayándose aína so la presión de los llombardos, y tamién una muestra personal de gratitú de Smaragdus, que fuera rescatáu por Focas d'un llargu esiliu y taba en delda col emperador por torna-y la so posición de poder en Rávena.
La columna foi reciclada del so usu orixinal pa sofitar una estatua dedicada a Dioclecianu: la inscripción orixinal foi borrada a cincel pa dexar espaciu a la nueva. 
La columna permanez "in situ". El so allugamientu aislláu y llibre ente les ruines siempre fexo d'ella un puntu de referencia nel Foru, y apaez davezu en "vedute" y grabaos. La diferencia de nivel pa con respeutu al suelu ye per aciu la erosión; de fechu, el zócalu de la base taba completamente enterráu cuando Giuseppe Vasi y Giambattista Piranesi fexeron grabaos y aguafuertes de la columna a mediaos del sieglu XVIII.
Dialeutu grecocalabrés
El dialeutu grecocalabrés (tamién llamáu grecobovesianu) ye la versión del grecoitalianu usáu en Calabria, en contraposición al otru dialeutu grecoitalianu faláu na denomada Grecia Salentina. Los dos idiomes son mentaos xuntos davezu como "grecoitaliota" (Katoitaliótika) o grecánicu o griku, pero les dos versiones son diferentes nel so desenrollu históricu.
El grecocalabrés ye mentáu nel "llibru bermeyu" de la UNESCO d'idiomes en peligru , xunto col grecánicu, y amás "Euromosaic" analiza y reconozlu como llingua minoritaria en peligru na Xunión Europea.
Tamién ye mentáu por Ethnologue como un dialeutu del griegu modernu . La conclusión d'Ethnologue ye daqué duldosa, yá qu'esta llingua desenrollóse paralelamente y de forma dixebrada a partir del griegu bizantín (o inda del griegu clásicu) y por esta razón pue ser vistu más bien como un idioma "hermanu" del griegu modernu que non como un "vástagu".
Esta versión del griegu nunca nun esperimentó un crecimientu significativu na so historia, y siempre foi usáu namái que p'asuntos cotidianos, ensin xugar rol significativu dalu nos campos de l'alministración, lliteratura o asuntos eclesiásticos. Considerando toos estos elementos, la espansión del grecocalabrés como un dialeutu más que como un idioma tien poco que ver cola falta de carauterístiques distintives y más cola so falta de prestixu.
Simón Bolívar
Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Ponte Palacios y Blanco (24 de xunetu de 1783 - 17 d'avientu de 1830) foi un cabezaleru políticu d'América Llatina. Lluchó pola independencia de los territorios baxo dominiu español que güei formen Venezuela, Colombia, Ecuador, Perú, Panamá y Bolivia. Reverenciado anguaño como héroe nestos países y en bona parte del restu d'América Llatina.
Bolívar naz en Caracas (güei capital de Venezuela) nuna familia aristocrática, educáu por dellos tutores, ente los que destaca Simón Rodríguez, qu'inflúi muncho nes sos idees.
A la muerte los sos pas, cola pa España en 1799 pa completar la so educación. N'España cásase con María Teresa Rodríguez del Toro y Alaysa en 1802, quien, nuna breve visita a Venezuela, muerre de fiebre mariello en 1803. Bolívar regresa pa Europa en 1804 onde s'axunta al séquitu de Napoleón Bonaparte.
Bolívar torna pa Venezuela en 1807. Cuando Napoleón convierte a Xosé en rei d'España y de les sos colonies en 1808, Bolívar pasa a participar nes xuntes de resistencia d'América. 
La xunta de Caracas declara la independencia en 1810, y Bolívar marcha pa Inglaterra nuna misión diplomática.
Vuelve a Venezuela en 1811. En xunetu de 1812, el cabezaleru de la xunta, Francisco de Miranda ríndese, y Bolívar tien que fuxir pa Cartagena de Indias. Ye ehí au Bolívar escribe'l "Manifiesto de Cartagena".
En 1813 lidera la invasión de Venezuela. Entra en Mérida'l 23 de mayu, siendo proclamáu "El Libertador" ("el llibertador"), algama Caracas el 6 d'agostu y proclama la Segunda República Venezolana. Pasa, entós, a comandar les fuerces nacionalistes de Colombia, capturando Bogotá en 1814. Mentantu, depués de dalgún contratiempu militar, Bolívar vese obligáu a fuxir, en 1815, pa Xamaica onde pide aida al cabezaleru haitianu Alexandre Sabès «Pétion».
En 1816, concedida esa aida, Bolívar regresa al combate, desembarcando en Venezuela y capturando Angostura (güei, Ciudá Bolívar).
En 1826, Bolívar intenta promover la integración continental al convocar el Congresu de Panamá. Aconceyen representantes de Colombia, Guatemala, Méxicu, Perú y d'Estaos Xuníos. Yera l'entamu de les "Conferencies Panamericanes".
Bolívar tuvo munches dificultaes p'alministrar la nomada "Gran Colombia". Pel añu 1826 delles revueltes asocediéronse en Venezuela, y, a pesar de l'amnistía y del arraigu del gobiernu cola participación de los rebeldes, xorreció la disidencia política na rexón de Nueva Granada.
Bolívar proclamóse dictador en 1828, a pesar de creyer que sedría una midida provisional. Sofrió una tentativa d'asesinatu en setiembre de 1828 y, magar que frustráu, esti acontecemiento afectó-y el restu de la so vida.
Bolívar renunció a la presidencia'l 27 d'abril de 1830. Nesti mesmu añu, morrió de tuberculosis en Santa Marta, Colombia.
Juan Carreño Miranda
Juan Carreño Miranda (Llorgozana, 25 de marzu de 1614 - Madrid, 3 d'ochobre de 1685) foi un pintor asturianu del sieglu XVII que destacó na Corte Española de Felipe IV y, sobre too, Carlos II, de quien foi'l so más conocíu retratista, coincidiendo nella con Velázquez del que yera amigu y protexíu. 
Nacíu n'Avilés dientro d'una familia noble, nel añu 1625 llegó a Madrid col so padre, que yá taba vilbu. Casóse'l 2 de marzu de 1639 con María, la fía de Juan de Medina, pintor de Valladolid y íntimu amigu del so tíu Andrés. 
En Madrid decidió deprender a pintar y a dibuxar, ingresando nel taller del pintor Pedro de las Cuevas. 
Morrió'l 3 d'ochobre de 1685, y foi sepultáu, según los sos deseyos, nel conventu de San Xil (que yá nun esiste).
L'estilu d'esti pintor avilesín encuádrase dientro del Barrocu, perteneciendo a les Escueles Inglesa y Española y tando lixeramente influyíu por Velázquez y Rubens, especialmente nos estudios llumínicos, y na utilización de dellos temes como'l retratu de la neñera Martínez Vallejo ("La Monstrua"), a la qu'inmortaliza vistida y desnuda. 
Nos primeros años de profesión recibe importantes encargos pa ilesies y particulares, realizando obres como "La Anunciación" y "Los Desposorios de Santa Catalina", de 1633; "La Magdalena penitente", de 1654; "San Sebastián", de 1656; y "La fundación de la orden Trinitaria" de 1666, toes elles influyíes pol dinamismu barrocu.
Supo recoyer con elegancia y psicoloxía los personaxes de la Corte madrilana, lo que-y valió pa ascender nella, y ser nomáu "Ayuda de la Furriera" en 1669, "Pintor del Rey" en setiembre de 1669, y n'estrencha competencia col so antiguu collaborador y amigu, Francisco Ricci, "Pintor de Cámara", en 1671, lo qu'enfrió les hasta entóncenes bones rellaciones ente dambos. A partir d'esti puntu, la so obra vuélvese eminentemente retratista, sobresaliendo: "El Duque de Pastrana" y el de "Pedro Potemkin". Asinamesmo, realizó xunto a Francisco Ricci, unos frescos de tema relixoso na bóveda del camarín de la Capiella de les Reliquies de la Virxe del Sagrariu, na Catedral de Toledo, unes pintures a la témpera, llueu repintaes al frescu na ilesia d'Atocha de Madrid, y unes pintures de la vida de San Isidro Labrador na Capiella del mesmu Santu, na ilesia de San Andrés. Pero la obra mural de mayor sonadía d'ente les que fexo foi la decoración del Salón de los Espeyos del Alcázar, supervisada por Velázquez.
Desgraciadamente, al igual que col conxuntu de pintures al frescu y la témpera, d'asuntu mitolóxicu, y probablemente influyíu por Tiziano, n'opinión de Alfonso E. Pérez Sánchez, que realizaron xuntos pal Alcázar de Madrid, baxo la direición d'Angelo Michele Colonna y Agostino Mitelli, too esto desapaeció. Sobrevivió hasta güei, sicasí, el conxuntu de pintures que sobre la Vida de San Antonio, dambos realizaron pa la ilesia de San Antonio de los Alemanes (o los Portugueses) de Madrid.
Cuéntase que, pesie al so orixe noble, refugó, a diferencia de Velázquez, la dignidá de "Caballeru de la Orde de Santiago" coles siguientes pallabres, en lloga del Arte de la Pintura: ""La pintura nun precisa honores. Pue dalos al mundu enteru"". Antonio Palomino nel so Muséu Pictóricu, afalaga la so discreción, modestia y bon natural, siendo Carreño siempre cordial y amistosu nel so tratu con otros artistes de la época. A la so muerte, la so vilba, que-y sobrevivió, completó'l so testamentu con diversos llegaos pa dellos amigos y discípulos, qu'incluyíen a Francisco Ignacio Ruiz de la Iglesia, Pedro Ruiz González y Jerónimo Ezquerra.
De la so bayurosa obra de retratos esiste una gran amuesa nel Muséu del Prado y una bona representación del so arte nel Muséu de Belles Artes d'Asturies. Sirviéndose del tipu de retratu oficial ellaboráu dende Antonio Mora nel sieglu XVI, y que foi evolucionando hasta'l XVII, ye dicir, un retratu austeru, solemne, de collores apagaes y fondu neutru y ensin alusiones esplícites a la dignidá del retratáu, nesta escuela de retratistes participaron tamién: Sánchez Coello, Sofonisba Anguissola y el propiu Velázquez.
Asediu de Belgráu
Tras de la cayida de Constantinopla en 1453, el sultán otomanu Mehmet II fexo xuntanza de los sos recursos pa someter el Reinu d'Hungría. El so oxetivu inmediatu yera'l fuerte (n'húngaru "végvár") de la ciudá de Belgráu (n'húngaru antiguu "Nándorfehérvár"). János Hunyadi, un noble y señor de la guerra proveniente del llinax valaquianu, que lluchó bien de batalles escontra los otomanos nes dos décades anteriores, esperaba qu'asocediera l'ataque.
Col tiempu, l'asediu tornó en batalla mayor, na que Hunyadi dirixó un repentín contraataque qu'invadió'l campamentu turcu, qu'al cabu obligó al firíu sultán Mehmet II a llevantar l'asediu y retirase. L'asediu de Belgráu "decidió'l destín de la cristiandá" .
Les campanaes de mediudía ordenaes pol papa Calistu III conmemoren la victoria per tol mundu cristianu inda hasta anguaño.
Nicanor Piñole
Nicanor Pedro Vicente Piñole Rodríguez (6 de xineru de 1878, Xixón - 18 de xineru de 1978, Xixón) foi un pintor.
Con 16 años treslladóse a Madrid pa entamar la so formación artística na Academia de Belles Artes de San Fernando. Seis años más tarde, en 1900, treslladóse a Roma, onde pasó dos años, y a París, onde tuvo un mes, pa regresar a Xixón en 1902. Participa en diverses exposiciones locales y nacionales, como la Exposición Nacional de Belles Artes, obteniendo la tercera medalla na Exposición Universal de Buenos Aires, la segunda na de Madrid de 1917 y la primera honorífica na de Madrid de 1920. Na década de los años venti tamién envía cuadros a exposiciones en Estaos Xuníos. 
La so estancia n'Italia y el conocimientu de los impresionistes condicionó la so primera dómina, na que trunfó la pasta y el color. Pero depués diría averándose a les tonalidaes grises p'aclimatase a l'atmósfera cromática asturiana. Les sos composiciones tan llenes de figures, con escenes que narren la vida campesina como son les romeríes, procesiones, o tamién les escenes del trabayu portuariu y d'otros llabores. Otra de les temátiques qu'apaez de forma obsesiva nes sos obres ye'l so autorretratu.
Morrió en Xixón a los pocos díes de cumplir 100 años d'edá. Once años depués la so viuda donó al Conceyu de Xixón más de 700 obres y obxetos del autor, colos que se inauguraría más tarde'l Muséu Nicanor Piñole nel antiguu edificiu del Asilo Pola, a pocos metros de la que fuera la so casa. 
Carretera del Karakoram
La carretera del Karakoram (KKH, abreviatura del inglés "KaraKoram Highway")) ye la carretera internacional asfaltada más elevada del mundu. Coneuta China con Pakistán pel cordal del Karakoram, al traviés del Pasu de Khunjerab, a una altitú de 4.693 metros (15.397 pies), con un cachu la carretera asfaltada más alta del mundu que treviesa una frontera. Enllacia la provincia china de Xinjiang colos Territorios del Norte de Pakistán, sirviendo al empar como una atracción turística bastante popular.
La carretera del Karakoran, tamién conocida en China como la Carretera de l'Amistanza, foi construyida polos gobiernos de Pakistán y China, y completóse en 1986, tres de 20 años de construcción. 810 trabayadores pakistaninos y 82 chinos morrieron, los más d'ellos en corrimientos de tierra y cayíes mentes se construyía la carretera. La ruta de la KKH sigue ún de los munchos caminos de l'antigua Ruta de la Seda.
Nel llau pakistanín la carretera foi construyida por FWO ("Frontier Works Organization", Organización de Trabayos Fronterizos), qu'emplegó'l cuerpu d'inxenieros del exércitu de Pakistán. Anguaño, l'inxenieru xefe d'esta estaya del exércitu pakistanín ta trabayando nun proyeutu pa documentar la historia de la carretera del Karakoram. Ta siendo escritu pol brigadier retiráu Muhammad Mumtaz Khalid, que supervisó la so contrucción.
La carretera, coneutando los Territorios del Norte de Pakistán cola antigua Ruta de la Seda, percorre al rodiu de 1.300 km dende Kashgar, una ciudá de la rexón china de Xinjiang, hasta Havelian, nel distritu Abbottabad de Pakistán. Una estensión de la carretera enllaza cola "Grand Trunk Road" en Hasan Abdal, al oeste d'Islamabad, en Pakistán.
La carretera treviesa la zona de colisión ente los continentes asiáticu y indiu, onde China, Tajikistán, Afganistán, Pakistán y la India conflúin nun espaciu de 250 km. Pola mor del sensible por demás estáu del conflictu por Kaxmir ente la India y Pakistán, la carretera del Karakoram tien una importancia estratéxica y militar.
El 30 de xunu de 2006 firmóse un memorandu d'entendimientu ente l'Alministración de Carreteres pakistanina y la Comisión de Supervisión y Alministración d'Activos Estatales (SASAC, del inglés "State-owned Assets Supervision and Administration Commission") china pa reconstruyir y ameyorar la KKH. Acordies cola SASAC, l'anchor de la carretera espandiráse dende 10 hasta 30 metros, y la so capacidá de tresporte va ser incrementada tres vegaes más. Amás la carretera ameyorada va ser construyida pa soportar vehículos de gran tonelax y condiciones de tiempu estremes.
Nos años recientes la KKH convirtióse en destín pa viaxes d'aventura. La carretera tamién-yos dio un accesu más fácil a los montañeros a los altos montes, glaciares y llagos del área. La carretera del Karakoram da accesu a Gilgit y Skardu dende Islamabad por carretera. Estos son los dos principales focos de concentración de les espediciones montañeres nos Territorios del Norte en Pakistán.
La carretera del Karakoram ye camín d'espediciones a cuasi tolos picos de los Territorios del Norte de Pakistán y a dellos de Xinjiang en China. Les rexones inclúin dalgunos de los glaciares más grandes del mundu como'l Glaciar Baltoro. Cinco de de los ocho ochomiles (picos de más de 8.000 metros) del mundu, que tán en Pakistán, son accesibles pola carretera. Los picos inclúin:
La carretera tamién dexó accesibles dellos llagos. Estos inclúi;
El Ríu Indo sigue al par de la carretera unos 200 km, onde se divide'l cordar himalayu y Karakoram.
Evaristo Valle
Evaristo Valle y Fernández Álvarez y Suárez Quirós , más conocíu como Evaristo Valle, foi un pintor asturianu.
Evaristo Valle treslládase a la edá de diez años a Puerto Rico xunto a tola so familia cuando so padre, abogáu y conceyal xixonés, pescancia'l cargu de maxistráu na ciudá caribeña de San Xuan. La estancia nel país (nel que solamente tuvo unos seis meses, yá que tres la muerte del so padre volvió nuevamente a Xixón) dexáren-y una bayura de recuerdos. Más tarde tuvo qu'entamar a trabayar p'aportar dineru na economía familiar, faciéndolo (ente otros sitios) na banca y nuna litografía.
En 1896 marcha pa París onde primeramente se ganó la vida como dibuxante, regresando p'Asturies nel añu 1900, tomando la decisión de dedicase dafechu a la pintura, esponiendo les sos acuareles en Xixón, onde tienen una bona acoyida. Recibe una pensión del Conceyu de Xixón en 1903 pa completar los sos estudios en París, pero énte la menguada cuantía de la beca decide treslladase a la casa de so hermana, en Noreña, dedicándose a pintar con intensidá. Cuando l'ayuntamientu descubre l'engañu, Evaristo entaina a instalase en París y manda un cuadru col que pretende xustificar la so estancia na capital francesa, pero foi insuficiente yá que, finalmente, retiráron-y la beca.
Decide siguir viviendo en París, con escapaes pa Xixón y pa Madrid. La so obra na capital francesa ta, anguaño, en paraderu desconocíu anque probablemente fixera trabayos de retratos pa la burguesía parisina que-y permitiríen afrontar les dificultaes económiques d'esa época. Espón en delles ciudaes españoles y correspuenden a esti periodu les sos famoses Mazcaraes y otres obres como "Romería" o "Procesión en la aldea". Depués d'una estancia en Londres, torna pa Xixón, onde carecerá ataques de pánicu debío a la so agorafobia, especialmente agravaos pola muerte de so ma en 1912, que lu lleven a enzarrase per díes. Nesta época escribe obres de teatru y noveles. Sedría nel añu 1917 cuando saldría de la crisis esistencial y de creatividá asoleyando obres tan importantes como "Los palcos" o "Baile de carnaval". En 1919 asoleyó la novela "Oves e Isabel". Decepcionáu poles ventes, tiró al mar tolos exemplares que-y quedaben. En 1935 escribió "El Sótano", una comedia dramática en dos actos que s'inspiraba na Revolución d'Ochobre de 1934 n'Asturies. Esta obra nun llegó a ser espublizada na vida del autor. 
Viaxa pa Cuba onde s'inspira pa componer la so "Maternidad negra", "En el Malecón", etc. Depués de la Guerra Civil española, pasa per una mala situación, tanto nel ámbitu llaboral como nel económicu, que ye superada por una última etapa de creatividá. Evaristo pinta ensin ablayu tolo que lu arrodia: "En la fuente", "Las tres brujas", "Escenas de la cuenca minera", "La niña y la vaca", etc.
Evaristo Valle nun pue ser encuadráu en nenguna escuela pictórica, yá que magar se-y intúin nes sos obres diverses influyencies, éstes nun lleguen a definir un estilu concretu. La so pintura destaca por una gran bayura cromática y un finu sentíu del humor. 
Nel añu 1981 constitúise, como Fundación Cultural y gracies al puxu dau pola sobrina del pintor, María Rodríguez del Valle, el Muséu Evaristo Valle. Esti muséu cuenta con una importante coleición de les obres del pintor, asina como oxetos personales y documentos que son espuestos en dos edificios (ún edificáu espresamente pal muséu y otru un antiguu palacete de fines del sieglu XIX) asitiaos dientro d'unos xardinos de 16.000 metros cuadraos. Nel muséu pue vese tamién una coleición de conches que pertenecía al pá del printor.
Scorpions
Scorpions ye un grupu d'hard rock alemán fundáu en 1965. 
Ente los cancios que-yos dieron la fama destaquen les balaes "Still Loving You" (Tovía te amo) y "Wind of Changes" (Vientu de cambeos). 
Marola
Manuel Rodríguez Lana, Marola, (Xixón, 3 d'avientu de 1905 – 3 de febreru de 1986), foi un pintor y dibuxante asturianu.
Marola nació dientro d'una familia humilde de cinco hermanos, nel barriu xixonés del Natahoyo, aunque la so neñez trescurrió nel barriu de L'Arena. La so única formación cultural foi na escuela pública. Entamó a trabayar de bien neñu, con 12 años, de recueyepelotes nuna pista de tenis, p'ayudar a la economía familiar. Tamién trabayó d'aprendiz de soldador y de peón nuna panadería. Finalmente llegaría-y la oportunidá de convertise n'ayudante nun taller de pintura y decoración.
Los sos primeros trabayo como ilustrador entamaríalos nos años venti pa les campañes publicitaries de la empresa sidrera "Zarracina".
Marola dexó Xixón nel añu 1929 y treslladóse a Madrid cola intención de ser pintor, intentando ganase la vida como copista nel Muséu del Prado. Dende la capital d'España, Marola entamaría a collaborar como humorista gráficu nel periódicu xixonés "La Prensa", pal que fizo historietes ente'l 11 de xunetu de 1931 y el 7 de xineru de 1932. Les tires nun teníen una periodicidá concreta y nelles utilizaba en boca de los personaxes la llingua asturiana. El so dibuxu yera esquemáticu, ensin fondos nin espresiones, xeométricu, na llinia del Art Decó.
Faltaba-y la técnica necesaria pa copiar a los grandes maestros del Muséu, polo que decidió regresar a la so villa natal en 1933. Pasaos dos años tornó nuevamente a Madrid. Esta vez atopó trabayu como caricaturista na revista "Muchas Gracias". Fueron cuatro años nos que tuvo la oportunidá d'aprender la técnica que-y faltara nel so momentu. Durante la Guerra Civil española les sos obres asoleyáronse na prensa republicana ("Acracia" o "CNT"). Además durante esa dómina diseñó un cartel y un sellu pal Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión. Esta collaboración coles fuerces republicanes sería unu de los motivos que lu llevaron a un silenciu creativu durante les dos primeres décades del franquismu.
El so trabayu en Madrid abrió-y les puertes d'Asturies, onde trabayaría hasta que decide tornar nuevamente pa Madrid, acompañáu de la so muyer, Inés Laredo Martínez, cola que se casara en 1940. Esta vez trabayó en "Dígame", nuevamente como caricaturista.
En 1952 el matrimoniu regresa a Xixón, nesta ocasión definitivamente. Continuó'l so trabayu como dibuxante, caricaturista y cartelista hasta qu'en agostu de 1962 fai la primera esposición de la so pintura na sala del Atenéu de Xixón. 
Como caricaturista y humorísta gráficu tenía un estilu que lu averaba al art decó. Utilizaba la llinia vertical como base pa definir al personaxe y buscaba la máxima simplificación, lo que lu llevaba a prescindir, n'ocasiones, d'elementos tan significativos como los güeyos. Como pintor destacaron les sos mazcaraes marcaes pola ironía y el tremendismu. Utilizó habilmente los colores grises y ocre y los tonos apagaos. La obra de Marola ye amplia y en ciertu modu repetitiva, lo que nun-y quita fuerza y orixinalidá.
Reinu de l'Araucanía y la Patagonia
El Reinu de l'Araucanía y la Patagonia, o tamién Nueva Francia foi un reinu proclamáu nes tierres del sur de Chile y Arxentina pol francés Orélie Antoine de Tounens y qu'algamó'l sofitu de los indíxenes mapuches. Esti reinu reclamaba les tierres de la Patagonia allugaes al sur del ríu Biobío, abarcando les actuales rexones chilenes de Biobío, L'Araucanía y Los Llagos. La so capital foi ubicada en Perquenco. Nunca nun foi reconocíu por nengún otru estáu.
Los mapuches o araucanos yeren un pueblu indíxena dedicáu a l'actividá agrícola y ganadera. Poseyíen un calter indómitu y guerriegu, polo que resistieron les amenaces invasores de los inques, españoles y inda'l propiu gobiernu chilenu, qu'en 1880, na nomada "Pacificación de l'Araucanía", incorporólos violentamente a les "reserves" (sobre manera agrícoles, creaes acordies coles sos habilidaes pa trabayar la tierra). Anguaño los mapuches habiten sobre manera en Temuco, Santiago y nes tierres de los sos antepasados. Albídrase que son al rodiu de 600.000 en Chile y 300.000 n'Arxentina.
Orélie Antoine de Tounens arriba en 1858 nel Puertu de Coquimbo y depués de pasar un tiempu en Valparaíso y Santiago, empobina pa la zona de l'Araucanía dende'l Puertu de Valdivia. Acullá fai contautu col loncu Quilapán, al qu'entusiasma cola so idea de fundar un estáu pal pueblu mapuche como forma de resistencia al exércitu chilenu, na época final de la Guerra d'Arauco. Quilapán permite l'ingresu de Tounens a les sos tierres, pasu que teníen prohibíu a los "huincas" (chilenos) y, el 17 de payares de 1860 funda'l Reinu de l'Araucanía y proclámase rei sol títulu d'Orélie Antoine I. Nos díes siguientes Tounens promulga la constitución del reinu y el 20 de payares del mesmu añu declara la xuntanza de la Patagonia, estableciendo como llendes el ríu Biobío pel norte, l'Océanu Pacíficu pel oeste, l'Océanu Atlánticu pel este dende'l ríu Prietu hasta l'estrenchu de Magallanes, llende austral del Reinu.
Tounens viaxa a Valparaíso pa dar a conocer el so país al gobiernu de Chile so la presidencia de Manuel Montt, que nun reconoz esti nuevu estáu. Tres de tornar pa l'Araucanía, el gobiernu chilenu, d'aquella sol mandu del nuevu presidente José Joaquín Pérez, ordena l'arrestu de Tounens por perturbación del orden públicu. Un criáu entrégalu a orielles del riú Malleco, en xineru de 1862, siendo treslladáu a Nacimiento y depués a Los Ángeles onde ye recluyíu nun manicomiu. El cónsul francés llogra sacalu d'ellí y exílialu a Europa.
Nel vieyu continente, Orélie Antoine I promociona la so aventura y ye sofitáu por dalgunos empresarios pa financiar un segundu viax, que ye concretáu a finales de 1869. Sicasí, nestos años el gobiernu chilenu realizara maniobres de coerción nel territoriu pa incorporalu a la República polo que Tounens nun foi recibíu col sofitu anterior, habiendo fuxir a Buenos Aires. Tres intentar dos nuevos ingresos en 1874 y 1876, muerre'l 17 de setiembre de 1878.
Al morrer ensin dexar heriedes, ún de los sos amigos, Gustave-Aquille Laviard, proclamóse como socesor y solicitó aida al presidente de los Estaos Xuníos, Grover Cleveland, pa la lliberación del so reinu, la cual foi torgada.
Dende entós establecióse un gobiernu nel exiliu en París non reconocíu por nengún otru estáu y qu'anguaño viende sellos postales, monedes y títulos de nobleza so la denomación del Reinu de l'Araucanía y la Patagonia. El so actual líder, Philippe Paul Alexandre Henry Boiry (sol títulu de "Príncipe Felipe"), tuvo contautos con dalgunos líderes mapuches.
Tres la muerte d'Aquiles I, ye socedíu pol so fíu Antoniu II. Sicasí, la so temprana muerte obliga a la formación d'un Conseyu de Rexencia nomando a Georger Sénéchal de la Grange como socesor, que declina asumir como rei, acabando en teoría con esti títulu. Sicasí, según lo qu'espón Phillippe Boiry, el títulu tendría sío heredáu por Laure Thérèse Cros, fía d'Antoniu II y que-y lu tendría entregao al so fíu, Jacques Alexandre Antoine Bernard, que-y lo tendría otorgao voluntariamente a Philippe Boiry. La principal evidencia espuesta ye una carta de socesión que, sicasí, nun tien el nome del socesor.
Música de Groenlandia
La música de Groenlandia ye una mecigaya de dos fontes principales, Inuit y danesa, n'onde s'amiesten influyencies d'Estaos Xuníos y del Reinu Xuníu. La empresa disquera más importante ye ULO, de la llocalidá de Sisimut; foi creada por Malik Hoegh y Karsten Sommer. ULO graba música de varios estilos: el rock de Groenlandia de bandes como Sume, cantantes como Rasmus Lyberth y grupos de hip hop como Nuuk Posse. Tamién distribúi música folclórica Inuit. Algunos compositores del estilu clásicu européu tienen temes groenlandeses, ente ellos, Poul Rovsing Olsen y Adrian Vernon Fish.
L'himnu nacional de Groenlandia recibe'l nome "Nunarput utoqqarsuanngoravit", que se traduz como "El nuestro país, que tanto avieyó", con lletra de Henrik Lund y música de Jonathan Petersen, entrambos groenlandeses. Foi oficializáu en 1916.
L'estilu de la música de Groenlandia foi descritu como rock country, tanto pola so música como poles lletres, según el músicu groenlandés Hans Rosenberg . Dalgunos elementos de la música moderna llocal foron incorporaos nos temes del músicu de Jazz Kristian Blak.
Darío de Regoyos
Darío de Regoyos y Valdés (Ribeseya, 1 de payares de 1857 – Barcelona, 29 d'ochobre de 1913) foi un pintor impresionista.
Fíu del arquiteutu vallisoletanu Darío Regoyos Molenillo, y de la xixonesa Benita Valdés y Sieres, treslladóse na so mocedá a vivir a Madrid. Entró na Academia de Belles Artes de San Fernando en 1878. Ellí foi alumnu del belxicanu Carlos de Haes onde se formó como paisaxista y participó'l restu de la so vida nos grupos vanguardistes belxicanos.
Invitáu polos sos amigos Enrique Fernández Arbós y Isaac Albéniz y siguiendo'l conseyu de Carlos de Haes, Regoyos visitó Bruxeles en 1879. Matriculóse na École Royale des Beaux-Arts.
N'años posteriores (ente 1881 y 1893) compaxinó estancies en Bélxica con visites pela xeografía española. Participó na fundación de varios círculos artísticos como "L'Essor" o "Les Vingts" (o seya, Los Venti). Desendolcó esposiciones, conciertos y tou tipu d'actividades culturales col oxetivu de desenrollar l'arte moderno en Bélxica. Acompañó a Emile Verhaeren nel so viaxe per España, recoyendo apuntes de paisaxes y tipos populares. Igualmente foi l'editor del llibru que Verhaeren escribió sobre La España Negra, que foi'l que fizo que los intelectuales estranxeros se formaren una idea romántica y pesimista d'un país que desconocíen dafecho.
Demientres esta dómina, la pintura de Regoyos evolucionó del naturalismu al pre-simbolismu de la so serie "La España negra", y finalmente, yá na so madurez, movióse nun estilu próximu al impresionismu , dientro de la escuela del puntillismu, con un coloríu vivu y lluminosu, nel que pintó paisaxes de la España atlántica. Esta última etapa ye la más valoratible de la so creación artística.
Regoyos morrió en Barcelona, el 29 d'ochobre de 1913, víctima d'un cáncanu.
Ponte de les Amériques
La Ponte de les Amériques (en castellanu Puente de las Américas; orixinalmente conocíu col nome de Pont Thatcher Ferry) ye un viaductu de Panamá, que treviesa la entrada del Océanu Pacíficu na Canal de Panamá. Construyíu en 1962, con un coste de 20 millones de dólares, va ser la única ponte permanente que conecta les mases continentales d'América del Sur y del Norte, hasta l'apertura de la Ponte del Centenariu nel añu 2004.
La Ponte de les Amériques cruza la Canal de Panamá a la vera'l Pacíficu en Balboa, na redolada de la Ciudá de Panamá. Va ser construyíu ente 1959 y 1962 polos Estaos Xuníos, con un coste de 20 millones de dólares.
La ponte tien un diseñu d'arcu de modillón con una llonxitú de 1.654 metros en 14 tramos. El tramu principal mide 344 metros. El puntu de más altor de la ponte ta allugáu a 117 metros sobro'l nivel de la mar y l'espaciu llibre en marea alta nel tramu principal ye de 61,3 metros. Amás hai rampes d'accesu a cada estremu de la ponte y pasos peatonales nos costaos.
Dende la so apertura en 1962 hasta la construcción de la Ponte Centenariu en 2004, la Ponte de les Amériques va ser un elementu clave de la Carretera Panamericana, como la ponte permanente única pa cruzar la canal de Panamá, ente América del Norte y América del Sur dende l'apertura de la canal en 1914.
Neón
El neón ye un elementu químicu de númberu atómicu 10 y símbolu Ne allugáu nel grupu 18 de la tabla periódica de los elementos. Ye un gas noble, incoloru, cuásimente inerte, presente en tracas nel aire, pero mui abondante nel universu, que proporciona un tonu abermeyáu carauterísticu a la lluz de les llámpares fluorescentes nes que s'emplega.
Ye'l segundu gas noble más llixeru, y presenta un poder de refrixeración, por unidá de volume, 40 vegaes mayor que'l del heliu llíquidu y tres vegaes mayor que'l del hidróxenu llíquidu. Nes más de les aplicaicones l'usu de neón llíquidu ye más económico que'l del heliu.
El tonu bemeyo-anaranxáu de la lluz emitida polos tubos de neón úsase a fargataes pa los indicadores publicitarios, tamién reciben la denomación de tubos de neón otros de color distintu qu'en realidá contienen gases diferentes. Otros usos del neón que puen citase son:
El neón (del griego "neos", nuevu) foi descubiertu por William Ramsay y Morris Travers en 1898.
El neón alcuéntrase normalmente en forma de gas monoatómicu. L'atmósfera terrestre contién 15,4 partes por millón (ppm) y obtiénse por soenframientu del aire y destilación del llíquidu crioxénicu resultante.
Magar que'l neón seya inerte a efeutos práuticos, obtúvose un compuestu con flúor nel llaboratoriu. Nun se sabe con seguranza si ésti o dalgún otru compuestu de neón distintu esiste na natura, pero dalgunes evidencies suxeren que pue ser posible. Los iones Ne, (NeAr), (NeH) y (HeNe) observáronse n'investigaciones espectrométriques de masa y ópticos. Amás, sábese que'l neón forma un hidratu inestable.
Hai tres isótopos estables, Ne-20 (90,48%), Ne-21 (0,27%) y Ne-22 (9,25%). El Ne-21 y Ne-22 obtiénense principalmente por emisión neutrónica y desintegración α del Mg-24 y Mg-25 respeutivamente, y les sos variaciones son bien conocíes, non asina les del Ne-20 sobre'l qu'inda hai discrepancies. Les partícules alfa provienen de les cadenes de desintegración del uraniu mentes que los neutrones prodúcense na so mayoría por reacciones secundaries de les partícules α. Como resultáu d'estes reacciones, nes roques riques n'uraniu, como los granitos, observóse que la rellación Ne-20/Ne-22 tiende a amenorgar mentes que la rellación Ne-21/Ne-22 aumenta. Los analís realizaos en roques espuestes a rayos cósmicos demostraron la xeneración de Ne-21 a partir de núcleos de Mg, Na, Si y Al, lo que xuxer que ye posible, analizando los porcentaxes de los tres isótopos, datar el tiempu d'esposición de las roques superificiales y meteoritos.
De forma asemeyada al xenón, el neón de les muestres de gases volcánicos presenta un arriquecimientu de Ne-20 y de Ne-21 cosmoxénicu. Igualmente atopáronse cantidaes elevaes de Ne-20 en diamantes lo qu'induz a pensar na existencia de reserves de neón solar na tierra.
Sodiu
El sodiu ye un elementu químicu de númberu atómicu 11 y símbolu Na, allugáu nel grupu 1 de la tabla periódica. Ye un metal alcalín blandu, untuosu, de color plateáu mui abondante na natura, atopándose na sal marino y nel mineral halita. Ye mui reactivu, ambura con llama amariella, oxídase nel aire y reacciona violento col agua.
Magnesiu
El magnesiu ye un elementu químicu de númberu atómicu 12 y símbolu Mg, allugáu nel grupu 2 de la tabla periódica. Ye'l séptimu elementu n'abondanza constituyendo al rodiu del 2% de la corteya terrestre y el terceru más abondante disueltu nel agua de mar. Emplégase sobre manera como elementu d'aleación.
Alan García Pérez
Alan Gabriel Ludwig García Pérez ye un políticu socialista peruano. Miembru del Partido Aprista Peruano, foi'l presidente de Perú. El so mandatu duró del 28 de xunetu de 1985 al 28 de xunetu de 1990. En 2006 salió ganador de las eleiciones presidenciales del so país.
Batalla d'az-Zallaqah
La batalla d'az-Zallaqah (الزلاق n'árabe), el 23 d'ochobre de 1086 foi una batalla ente l'almorávide Yusuf ibn Tashfin y el castellanu Rei Alfonsu VI, que tuvo llugar en Sagrajas, provincia de Badajoz.
Yusuf ibn Tashfin respondió a la llamada de tres líderes andalusís (Abbad III al-Mu'tamid y otros) y crució p'Andalucía con 7.000 guerreros almorávides. Marchó col so exércitu al norte d'al-Andalus hasta qu'algamó "az-Zallaqah". L'exércitu de los almorávides acumuló guerreros de tolos llugares d'al-Andalus, llegando a xuntar más de 30.000 guerreros. Alfonsu VI de Castiella llegó al campu de batalla con 60.000 guerreros.
Los dos líderes intercambiaron mensaxes enantes de la ballta. Yusuf ibn Tashfin ufrió tres posibilidaes al enemigu: convertise al Islam, pagar tributu (jizyah), o batalla.
Alfonsu VI escoyó lluchar escontra los almorávides. La batalla emprimó un vienres al alborecer con un ataque d'Alfonsu VI. Yusuf Ibn Tashfin dixebró'l so exércitu en 3 división|divisiones. La primer división foi conducida por Abbad III al-Mu'tamid y consistía en 15.000 guerreros, la segunda cosistía en 11.000 guerreros conducíos por Yusuf ibn Tashfin y la tercer división yeren 4.000 guerreros africanos negros con espaes indies y xabalines llargues.
Abbad III al-Mu'tamid y la so división llucharon escontra Alfonsu VI solo hasta l'atapecer, y naquel entós Yusuf ibn Tashfin y la so división incorporáronse a la batalla y cercaron a Alfonsu VI y les sos tropes. Éstes recularon y foron perdiendo tarrén, y entós Yusuf ondenó atacar a la tercer división del so exércitu y acabó cola batalla.
Les víctimes de les tropes d'Alfonsu foron abondes (más de 59.500 muertos). Namái tornaron a Castiella 100 caballeros. Alfonsu VI sobrevivió a la batalla pero perdió una pierna.
El campu de batalla nomóse "az-Zallaqah" (n'asturianu "tarrén esnidiosu") porque los guerreros resbariaben per tol tarrén pol mor de l'abondosa cantidá de sangre arramao aquel día. Los cristianos conócenla col nome de "Batalla de Sagrajas" (pol nome del llugar).
Magar los contaxes actuales, que normalmente tienden a desaxerar los númberos, l'exércitu castellanu cuntaba con unos 14.000 homes, inxiriendo unos 2.000 homes de caballería; a lo menos perdiérase la mitá l'exércitu. El rei firíu y los más de los nobles sobrevivieron, anque dalgunes d'ellos foron asesinaos, como Rodrigo Muñoz y Vela Ovéguez.
Tamién del llau almorávide les víctimes foron abondoses, sobre manera los home de Dawud ibn Aysa, col campamentu arrasáu yá nes primeres hores de la batalla, y los del gobernador de Badajoz, al-Mutawakkil ibn al-Aftas. El gobernador de Sevilla al-Mu'tamid fuera firíu nel primer choque pero'l so exemplu personal de valor animó a les fuercies d'al-Andalus nos momentos difíciles de la carga inicial de Castiella dirixida por Alvar Fáñez. Ente los asesinaos taba un imam perpopular de Córdoba, Abu-l-Abbas Ahmad ibn Rumayla.
De Yusuf dizse que fuera desheredáu pola matanza, y amás hebo tornar ceo p'África pol mor de la muerte del so heriede, asina que Castiella nun perdiera demasiáu territoriu magar l'esfaimientu de la mayoría del so exércitu.
Partíu Demócrata de los Estaos Xuníos
El Partíu Demócrata ye una de les dos principales fuercies polítiques nos Estaos Xuníos d'América. Anguaño ye'l principal partíu de la oposición escontra'l Gobiernu del Presidente George W. Bush.
Dende 1874 el so símbolu ye un Burru. El color Azúl utilízase pa identificar a los Estaos que tienen mayoría demócrata polo que ye consideráu'l color del partíu.
Germán Horacio
Germán Horacio Robles Sánchez, conocíu artísticamente como Germán Horacio, (Xixón, 1902 – México D.F., 1975), foi un pintor, dibuxante y cartelista asturianu, obligáu al exiliu depués de la Guerra Civil española.
Yera fíu del popular escritor Pachín de Melás. Los sos primeros trabayos artísticos son de tipu caricaturescu y humorísticu enmarcaos dientro d'un escenariu de calter costumista. Foi a partir del añu 1922 cuando entama de manera más profesional la so carrera artística dientro del diariu xixonés El Comercio. Per esti tiempu fai tamién los sos primeros carteles que seríen los que-y terminaríen dando sonadía dientro del mundu artísticu, a la vez qu'entama a participar en concursos de pintura. Ye tamién nesi añu de 1922 cuando fai la so primer esposición nel Club de Regates de Xixón, y a la vez consigue una beca del Ayuntamientu de la ciudá que-y permitirá realizar estudios en Madrid. Alternará depués la so residencia ente les dos ciudaes y collaborará con distintos medios de comunicación como ilustrador (La Prensa, El Imparcial, La Karaba, La Esfera, Nuevo Mundo, ...).
En 1927 cásase con Florinda San Agustín cola que tendría un fíu. La familia treslladó la so residencia a Madrid.
La Guerra Civil marcará sobre manera la carrera del artista. Serán años d'intensa actividá artística al serviciu de la República. N'Asturies participará con otros creadores (Goico Aguirre, Marola, Mariano Moré...) dientro del Serviciu de Propaganda del Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión. Diseñó decoraos, escenografía teatral, el nuevu escudu de Xixón, pero lo que tuvo un mayor espardimientu popular foi'l diseñu del papel moneda pal Conseyu, los llamaos belarminos.
Nesta dómina dará a la prensa un buen númberu de carteles nos qu'emplea un llinguaxe que busca sensibilizar a la población sobre los diversos pilancos que surden en tiempos de guerra. Tamién trabayará na "Compañía Asturiana de Artes Gráficas" un álbum de litografíes tituláu "10 Estampas Antifascistas de la Guerra Civil Española y de la Guerra de Invasión".
A esta dómina correspuende un trabayu pa la Fábrica de Tabacos de Xixón, compuesta por unes dieciséis habilitaciones que fueron litografiaes por Robustiano Viña Mori nel so taller. Nesti trabayu atopamos, amás de la temática militante impuesta pol momentu que se taba viviendo, temes referíos al propiu mundu del tabacu.
Depués de la cayía d'Asturies en poder de les tropes rebeldes, embarca nel puertu d'El Musel llegando nuevamente a zona republicana y asitiándose en Barcelona, onde continuará cola so actividá creativa, siendo, amás, nomáu Comisariu d'Aviación.
En acabando la guerra en Cataluña entama la so vida d'exiliáu. En primer llugar ye internáu en Los Haras, cerca de Perpiñán, pa pasar con posteriridá a les sableres de Saint Cyprien, onde compartirá dificultaes y pilancos con otra riestra d'artistes e intelectuales. En tou esti periodu nun escaeció'l so trabayu creativu.
Finalmente, el 26 de mayu de 1939, a bordu del barcu francés (de bandera nixeriana) Sinaia entama'l cámín definitivu del so exiliu en Méxicu. Xunto a Germán Horacio dirán otros creadores españoles colos que collaborará na edición a bordu del cartafueyu "Sinaia. Diario de la primera expedición de Republicanos a México". Nesi viaxe fizo tamién caricatures de los sos compañeros de travesía que seríen recoyíos nun llibru editáu pola Semana Negra de Xixón en 2006, tituláu "Germán Horacio. Artista Republicano".
Yá en México continuaría col so trabayu como cartelista y diseñador, magar qu'entamaría nesi país la so xera como pintor. Nesti tiempu encargaríase de facer los carteles de les películes de Hollywood que s'estrenaben en México.
Morrería na capital mexicana en 1975 ensin tener vuelto nuevamente a Asturies. Finalmente les sos cenices fueron espardíes nel Mar Cantábricu.
André Franquin
André Franquin, llamáu Franquin, ye un autor belxicanu de cómic nacíu'l 3 de xineru de 1924 n'Etterbeek, muertu'l 5 de xineru de 1997 en Saint-Laurent-du-Var.
A la manera d'Hergé nel "Journal de Tintin", André Franquin ye unu de los pegoyos del cómic belxicanu, que tenía trabayao abondos años al llau de Peyo, Morris, y Will en "Le Journal de Spirou". Distínguese pola calidá del so dibuxu, especialmente nel reflexu de los movimientos y la espresión de los personaxes, en particular de los animales. Per otra parte, Hergé dixo: « al llau d'André Franquin, yo nun soi más qu'un probe dibuxante ». Destaca tamién pola inventiva del so humor, davezu coloreáu de poesía. El so esmolecimientu pola perfección gráfica, aliada a la posición histórica de la so carrera, dan obres que seducen a toles xeneraciones de llectores. N'efeutu, asitiáu nun periodu onde'l cómic ta fundamentalmente destináu a los más mozos, fai historietes accesibles a un públicu xoven, pero inxer detalles que nun surden más que con una llectura más fondera. Desendolca esi principiu con Gaston Lagaffe, que-y da popularidá, pero nun faira más cómic «p'adultos» hasta'l fin de la so carrera, coles "Idées noires" y el magazine "Fluide Glacial".
André Franquin entamó la so carrera nel "Moustique", un magazine empobináu a esparder programes de radio y de televisión, asoleyáu por Dupuis. Ente 1945 y 1952, dibuxó portaes, asina como "gags" nuna plancha con palabres abaxo. Tamién fizo dibuxos publicitarios. 
A lo llargo d'esta dómina, Franquin fai tamién delles portaes pal selmanariu "Bonnes soirées", que permiten comprender el so talentu nel dibuxu figurativu.
Dupuis teniendo contratao a André Franquin pal "Moustique" y remarcao'l so talentu, propón-y facer una aventura de Spirou y Fantasio : "Le Tank". Esa aventura ye dibuxada en 1946, y asoleyada en 1947 nel "Almanach Spirou". Por embargo, Spirou continuará siendo dibuxáu paralelamente por Jijé en "Le Journal de Spirou".
Pero esi dibuxante tando atrayíu por otres realizaciones, aprovecha la ocasión pa dexa-y a André Franquin, en xunu de 1946, la serie "Spirou y Fantasio". Esti trespasu de poderes fízose nel cursu del rellatu "La Maison Préfabriquée", ente la viñeta 48 y la 49. Ye bien difícil ver el cambéu, André Franquin esforzóse en facelu inapreciable.
Les posibilidaes gráfiques d'André Franquin apaecieron meyor nel episodiu siguiente: "L'Héritage". Nél vese especialmente a numberosos animales, que dan una nota d'humor suplementariu al rellatu. Los mures sosprendíos en plena discusión, el gorila pidiendo una propina dir a fumar un pitu y beber un whisky, los crocodrilos coceándose con una llarga sorrisa sobre les sos preses, dan una nueva dimensión en humor del cómic. Alcuéntrase allí tamién un lleón y unos lleopardos, asina como elefantes, constituyendo ya una gran parte del parque faunísticu de Franquin.
Diez aventures se suceden con un estilu abondo homoxeneu, hasta "Mystère à la Frontière", en 1950. Notaremos tovía diversos animales, como un xabaril, en "Spirou et les plans du Robot", pero tamién dellos coches con una tracción delantera prefigurando l'afinidá d'André Franquin cola marca Citroën. Debemos mencionar tamién l'episodiu del combate de Spip con un mur en "Spirou sur le Ring", que según dellos comentaristes, prefigura les Idées noires, con un dibuxu en negru total en contralluz.
Nel cursu d'esti primer periódu, Franquin dibuxa aventures abondo curties (20 planches de media, máximo 39 planches en "L'Héritage"). Los otros personaxes que Spirou, Fantasio, Spip son cada vez diferentes, salvo’l Profesor Samovar que lu vemos en "Le Savant Fou" y "Les Plans du Robot" (podemos ver nesi personaxe una prefiguración de Zorglub).
"Il y a un Sorcier à Champignac" (guión de Henri Gillain, hermanu de Jijé) inaugura en 1951 el mundu de Spirou tal como la mayor parte de los sos llectores lu conocen. André Franquin atopó'l perfil definitivu de los sos personaxes y da-yos una gran importancia: el Conde de Champignac. Per otra parte, con Maire de Champignac, Monsieur Duplumier, y el pueblu de Champignac, entama a construir un pequeñu mundu que se perfilará al filu de les aventures hasta convertise en familiar a tou llector avezáu. D'otra parte, con 57 planches, "Il y a un sorcier à Champignac" entama una serie de grandes aventures.
Asoleyáu en "Le Journal de Spirou" ente 1951 y 1952, "Spirou et les Héritiers" permítenos descubrir al Marsupilami, Zantafio, primu poco recomendable de Fantasio, el constructor del automóvil Turbot y los sos pilotos, y sobre too la inventiva mecánica de Franquin col Fantacopteru y dellos aparatos motorizaos.
La Turbotración, soberbia creación automóvil (realizada a tamañu real más tarde, sobre un chasis Citroën) apaez en "La corne de rhinocéros" inicialmente llamáu "Spirou et la Turbotraction".
El talentu pa los animales del dibuxante son particularmente valoraos ente 1956 y 1957, con "Le Gorille a bonne mine", "Le Nid des Marsupilamis" y "Le voyageur du Mésozoïque". Esta última aventura desarrolla, abondo enantes que Jurassic Park, la idea d'un dinosauriu lleváu por unos cazadores a vivir na nuestra dómina.
La interconexión de los mundos de Franquin permítennos descubrir les apariciones de Gastón, en primer llugar casi anónimamente en "Le voyageur du mésozoïque" y "Vacances sans histoires", depués más llargamente en "La foire aux gangsters" en 1958.
En 1958, Greg, Franquin y Jidéhem s'asocien pa facer "Le prisonnier du Bouddha". Greg ocupase del guión, y Jidéhem de los decoraos. Esta asosicación será reeditada en más ocasiones n'aventures posteriores. Los talentos de Greg pa les situaciones cómiques dan histories perfechamente delirantes, "La peur au bout du fil", historia curtia de 13 planches, ye una guapa muestra. Constituye un pasu más hacia la comicidá absurda. N'efecto, nes aventures precedentes, aunque dellos afayos y invenciones seyan de naturaleza fantástica, los guiones yeren creyibles y fechos sobre les intrigues clásiques de traficantes, lladrones y malvaos diversos. Ye con Zorglub, aspirante a dueñu del mundu en "Z comme Zorglub" y "L'ombre du Z", onde se podrá ver meyor la dimensión de la eficacia d'esta asociación. 
Paralelamente, en 1958 y 1959 Franquin dibuxa en collaboración con Roba (dibuxante de Boule et Bill) les aventures destinaes al periódicu "Le Parisien Libéré". Franquin dibuxa fundamentalmente los sos personaxes habituales y Roba dibuxa los nuevos personaxes y la mayor parte de los decoraos. Tendremos asina "Spirou et les hommes bulles", depués "Les petits formats". Greg intervendrá darréu nel guión de "Tembo Tabou". Dos d'eses aventures serán posteriormente asoleyaes en Le Journal de Spirou. 
Franquin propónse darréu facer una nueva aventura con Zorglub, pero l'editor refuga la idea. Greg toma'l guión, el que da "QRN sur Bretzelburg", que Gotlib considera como una « obra maestra absoluta ». N'efecto, André Franquin algamó'l so más altu nivel gráficu (dibuxu a pluma), y el guión ye irreprochable. L'ensamu ta estráu d'escenes bien perreres y desarróllase nun clima caricaturizáu de réxime totalitariu, onde Franquin pue espresar el so espíritu antimilitarista. Paradóxicamente, dalgún personaxe del mundu habitual d'André Franquin nun intervien, el mundu de Spirou será reducíu al mínimu con Fantasio, Spip y el Marsupilami. L'aspectu fantásticu reduzse al comportamientu « humanizáu » de los dos animales de compañía. Otra paradoxa, esta historia ye interrumpía a lo llargo de más d'un añu durante la so publicación nel "Journal de Spirou", pola mor de la depresión de Franquin. L'álbum ye publicáu en 1966, pero la edición íntegra, compuesta por 65 planches (que será l'aventura más llarga fecha por Franquin) nun se publicará hasta 1987.
André Franquin dexa'l personaxe col qu'entamó la so carrera. Dibuxa tovía "Bravo les Brothers", episódiu bien perreru que podemos considerar tanto como un gafe de Gastón como una aventura de Spirou, depués "Panade à Champignac", na que se vuelve a atopar a Zorglub. Apunta, dos planches anantes del fin de l'aventura, un «falsu fin» destructivu y mui bien montáu, prefigurando l'abandonu por parte de Franquin de los sos personaxes. N'efecto, dexará la serie Spirou y Fantasio a Jean-Claude Fournier, dibuxando el Marsupilami durante dalgún tiempu, anantes de facer una serie a parte.
Depués d'un desacuerdu col so editor Dupuis, Franquin comprométese en 1955 nel "Journal de Tintin" pa une serie de gags nuna plancha. Trátase de la serie Modeste et Pompon, na qu'atopa más lliberta que nes aventures de Spirou y Fantasio, que continúa ensin embargo nel Journal de Spirou. Esto da-y munchu trabayu (tres planches a la selmana) y vien a esplicar la sobriedá del dibuxu y una cierta monotonía que fluye. Ensin embargo paez qu'eso sirvió a Franquin p'atopar nel gag selmanal un ritmu que-y convien y qu'utilizará con más ésitu en Gaston Lagaffe. Podemos notar delles « invenciones » premonitories, como la caxa elléctrica y el telecomandu pa televisión, que nun esistíen nesa dómina. Per otru llau, como munches d'eses historietes se desarrollen nes habitaciones de los personaxes, esta serie ye interesante como testimoniu de la decoración modernizante de la época.
Greg, Goscinny, Peyo y Tibet contribuyeron a esta serie que termina en 1959 y totaliza 182 planches. Será retomada depués por otros dibuxantes.
Greg creara'l personaxe de Ducrin que correspuende igualmente a los sos habituales caricatures de pequeño burgueses (como Achille Talon). Goscinny en revancha, pon n'escena al "otru" vecín, Mr. Dubruit, que respuende al so gustu polos babayos felices sosceptibles d'acarretar diverses situaciones cómiques.
Gaston Lagaffe ye'l personaxe que tuvo más ésitu ente les diverses creaciones de Franquin. Apaez nel Journal de Spirou en febreru de 1957, ensin que sepa que lo ta faciendo. El "Journal de Spirou" ta interiormente animáu por diversos personaxes, de los que Spirou y Fantasio, fuera de les sos aventures "stricto sensu" y presentaos como si fueren empleaos reales del periódicu (Fantasio ye periodista de Dupuis"). Gaston ye presentáu como un nuevu empleáu, pero ensin empléu definíu: ye un « héroe ensin empléu ». Al principiu apaez en dibuxos humorísticos, solu o con Fantasio. El so gafe toma finalmente una forma regular, y Jidéhem ye asociáu a la realización. Debe notase que’l "gaffe N°1" (Spirou N°1026) representa a Gaston desfaciendo una columna militar con un sacu de nueces: Franquin aprovecha esta ocasión única pa mostrar el so menospreciu a la organización militar. 
Ye la dómina más prolífica de Franquin: paralelamente a la creación de Gaston, encadena "Le nid des marsupilamis" y "Le voyageur du mésozoïque", y continúa con Modeste y Pompon nel Journal de Tintin. Ensin contar con numberoses ilustraciones y portaes pal selmanariu de Spirou.
L'ésitu medra a lo llargo de los años y Gaston ocupa media plancha na portada. A partir de 1968, Franquin trabaya solu, y produz gags nuna plancha. Más sero, cuando dexa a Jean-Claude Fournier les aventures de Spirou y Fantasio, esi últimu desapaez de la serie (probablemente por tener cometío graves « gafes » a la escontra de MM Dupuis y De Mesmaeker, "gaffes N°467 et 478"). N'efecto, un personaxe de cómic nun pue apaecer al mesmu tiempu dibuxáu por dos dibuxantes diferentes. Ye entós cuando Prunelle se convertirá en cabeza de turcu tituláu de Gastón, hasta'l fin de la serie
Franquin esprésase al máximo nesta serie (Gaston ye'l so personaxe, contrariamente a Spirou nel qu'atopa una obligación). Si los gags hilarantes son mayoritarios, les invenciones diverses, momentos poéticos, crítiques de la sociedá de la urxencia y el consumu, y incluso mensaxes ecoloxístes y humanitarios pue que constituyan la parte más interesante de la serie. Per otra parte, Franquin pue manifestar allí'l so talentu colos animales de compañía de Gaston (gatu, gavilueta, mur, vaca ...) y sobretoo la so técnica de los « efectos de soníu » en cómic, consistentes nel aspectu quasi-auditivu pol trabayu sobre les lletres, la coloración y la disposición y la escoyeta de les onomatopeyes.
Paralelamente a les aventures de Spirou, Franquin dibuxa de xemes en cuando (con ocasión de númberos especiales del Journal de Spirou, por Pascua o Navidá por exemplu) aventures curties destinaes a un públicu mozu. Le Petit Noël, personaxe qu'apaeció delles veces nes sos histories (n'ocasiones col Marsupilami) ye un rapaz solitariu, que caleya errante desesperadamente nes cais de Champignac a la gueta de distración o d'un alcuentru prestosu. Representa una de les meyores espresiones poétiques de Franquin, especialmente en "Noël et l'Élaoin", asoleyada en 1959 nel Journal de Spirou. L'Élaoin ye una especie de robot que se desplaza por brincos, que ye capaz de facer un montón de coses según lo que'él observa nos pensamientos de la xente – una especie d'Aladín modernu -. Según el Petit Noël, « ye una maquina tan perfeccionada que ye como unu ... meyor… ».
En 1977, apaecerá nel selmanariu de Spirou un suplementu de 8 páxines tituláu "Le Trombone illustré". Trátase d'una especie de « parásitu » (nel sentíu biolóxicu del términu) del Journal de Spirou, grapáu nel interior, nel que s'atopen coses bien inhabituales pal periódicu, especialmente l'humor negru y l'humor "vis-à-vis" de la relixón catolica, mostráu por Yvan Delporte y Franquin. Dibuxantes ayenos al selmanariu de Spirou vienen a xuntase a eso qu'asemeya ser una chancia d'intelectuales guasonos, atrancaos no « políticamente correcto » del Journal de Spirou. Apaecerán una trentena de números d'esi suplementu. 
Franquin entama aquí una serie d'historietes llamaes Idées noires, onde s'espresa d'una manera nueva. Ye agresivu. Utiliza les sos capacidaes humorístiques pa denunciar los aspectos sórdidos de la nuestra sociedá. Los sos blancos principales son los aprovechaos, los cazadores, los militares, los fachendosos, la sociedá contaminante, l'espectáculu, la relixón, pero pue ser tamién la especie humana en xeneral, por un humor negru gratuitu. Los dibuxos son efectuaos con munchu negro, dando una sensación cochambrosa evocando un universu onde la claridá nun existe. 
Depués de la interrupción del "Trombone illustré", la serie "Idées Noires" continúa en Fluide glacial, dirixíu por Gotlib, admirador y amigu de Franquin. Una buena sesentena de planches serán asina asoleyaes, y darréu editaes n'álbum. 
Pol so humor corrosivu, la calidá del dibuxu y la so orixinalidá, esta serie ye a menudo considerada como la obra maestra de Franquin. 
Franquin fizo una buena riestra de dibuxos pa portaes y de dibuxos independientes, fuera de toa serie de cómic. Ye, de xuro, el Journal de Spirou el que más utilizó los sos servicios. Fizo, solu o en collaboración, más de 700 portaes, asina como cerca de 600 elustraciones (presentaciones d'acontecimientos, publicidá, anuncies, ilustraciones de cróniques y reportaxes, etc...) nos que son a menudo utilizaos los sos personaxes. Por otra parte, él trabayó eventualmente con otres revistes de cómic ("Fluide Glacial", "(A SUIVRE)", "Circus") y collaboró ocasionalmente con numberosos fanzinos, lo que-y permitió facer una brañada de criatures imaxinaries más o menos repulsives y animaes. Un recopilatoriu tituláu "Cauchemarrant" atropa dellos d'esos « pequeños monstruos », asina como un recopilatoriu tituláu "Un Monstre par semaine", pero una buena riestra de los sos dibuxos tan inéditos n'álbum.
Qu'eso seya de les sos series regulares o nel cuadru de diverses ilustraciones, Franquin a menudo busca deslizar detalles animaos o irónicos, non siempre visibles durante la primera aprosimación. Esta particularidá dio llugar a unu de los más curiosos recopilatorios de dibuxos: un recopilatoriu tituláu "Signé Franquin", reproduciendo más de 200 firmes. N'efecto, ye animáu a firmar diverses histories d'una manera cachonda, retomando'l tema de la historieta nun dibuxu que figura na so firma.
Nel mesmu espíritu, pero más clásicu, un álbum tituláu "Le Trombone Illustré" recueye los títulos d'esti magazine, que cada ún constituye una pequeña historia.
Franquin entama la so collaboración na serie Isabelle, iniciada por Will, Delporte y Raymond Macherot, en 1978. Trátase d'una serie que se desarrolla nun universu nel que la bruxería ye tratada baxo un ángulu prestosu, con numberosos xuegos de palabres y bromes. Franquin asegura la trama xeneral. Delporte los xuegos de palabres y otros diálogos, y Wil el dibuxu. Franquin collabora nos álbumes 3 a 7, la serie terminase ensin él al fin del décimu álbum. 
Franquin exerce tamién el papel de guionista con Delporte pal dibuxante Frédéric Jannin, pa "Les démêlés d'Arnest Ringard et la taupe Augraphie", en 1981.
Les Tifous representen una anecdota na obra de Franquin, pero una masa enorme de trabayu na carrera del dibuxante. Ye n'efecto en parte a causa d'esi proyectu de dibuxu animáu polo que Franquin abandonó la serie Gaston. "Les Tifous" son unos seres peludos, simpáticos, en que la socieda recuerda un poco la de los Schtroumpfs. Unos millares de dibuxos fueron realizaos col fin d'una publicación en pantalla, y dieron más de siete hores de dibuxos animaos na televisión en 1990. Desgraciadamente, l'ésitu nun tuvo al altor de la inversión, y los Tifous fueron escaecíos. Queda un álbum apaecíu en 1990: Les Tifous.
Orlando Pelayo
Orlando Pelayo (14 d'avientu de 1920, Xixón, - 15 de marzu de 1990, Uviéu) foi unu de los pintores asturianos qu'algamaron mayor sonadía internacional. 
Treslladóse cola so familia a Estremadura y darréu a Albacete, llugares nos que trescurrió la so neñez y adolescencia. La Guerra Civil española llevólu a defender al gobiernu de la República. Finalizada la contienda tuvo que tomar el camín del esiliu xunto a so padre, asitiándose n'Orán (Arxelia), onde conoció los campos de refuxaos. Allí vería morrer a so padre, víctima de la tuberculosis y el trabayu ablayante.
Foi precisamente n'Orán onde entamó los sos primeros trabayos. En 1947 treslládase a París onde dapoco va integrándose na vida artística de la ciudá, lo mesmo que ficieron otros pintores españoles. El so regresu dende l’'exiliu solo foi posible cuando les circunstancies lo permitieron. Na so obra artística la guerra y l'exiliu ocuparon un llugar cimeru, dexando testimoniu del sufrimientu humanu.
Durante esta primera dómina cultiva la pintura figurativa con un marcáu espresionismu. Darréu vino otra etapa, llamada "solar", que surdio na decada de los años 50 y que se caracterizó pol francimientu del motivu en planos, asina como pola viveza del color.
Ente los años 1959 y 1962 apaeció la serie «Cartografíes de l'ausencia», que suponen un repasu preñáu de señardá de les tierres españoles nes que vivió, y a la que pertenez Asturies. Dende 1962, el pintor dio un xiru a la so producción con nueves series centraes sobre too na historia y la cultura clásices españoles en cuadros llaraos de pantasmales figures como podemos ver en La Celestina.
La dómina final, la que s'abre en 1972, de la que ye una pieza destacada "Alegoríes" , caltuvo les reflexiones sobre'l pasáu a través de munchos otros seres allucinaos y inquietantes qu'apaeecen n'espacios atravesaos por característicos segmentos.
A lo llargo de la so carrera artística participó nuna buena riestra d'esposiciones individuales (Orán, Arxel, París, Suecia, Tokyo, Munich, Madrid, Xixón, Uviéu, Sevilla...) y colectives (Helsinki, Orán, Londres, París, Nueva York, Berlín, Amsterdam, Méxicu, Florencia, Bruxeles, Praga...). Asina mesmo los sos cuadros tan presentes n'importantes colecciones a lo llargo de tol mundu y en munchos museos (Nacional d'Art Moderne de París, el de Pintura Contemporánea y el museo Estrada de Barcelona, los de Poitiers, Toulouse, Pau, Amiens, St. Etienne, Orán, Arxel, Neuchatel...). Asina como nel Muséu de Belles Artes d'Asturies, al que donó dos de les obres espuestes na muestra que se colgó nel mesmu nel añu 1980, col títulu «Cuarenta años de pintura. 1939-1979». Una década depués, el 27 de xunu de 1989, el pintor facía una gran donación que comprendía 27 óleos, seis escultures y les sos series de grabados sobre La "vida de Lazarillo de Tormes", les "Coplas por la muerte de su padre", de Jorge Manrique, y la "Fábula de Polifemo y Galatea", de Luis de Góngora. Más sero, en xineru de 1990, en enero de 1990, completaría esta donación con 22 acuareles. 
El currículum d'Orlando Pelayo cuenta con numberosos reconocimientos, ente ellos el Premiu Jeckel (1953) en Menton, el Premiu Portica (1964) en París, y el Gran Premiu Othon Friesz (1955), de pintura. Asina mesmo, foi obxetu de dellos nomamientos, como'l d'Oficial de la Orden de les Artes y les Lletres pol Estáu francés, en 1984, y el de Fíu Predilectu pol Conceyu de Xixón, a títulu póstumu, en 1992. En 1985 l'Institutu d'Estudios Albacetenses concedió-y la Medalla de Plata, la mesma distinción que recibiría en 1989 por parte del Gobiernu del Principáu d'Asturies.
Ruslana
Ruslana o Ruslana Lyzhichcko, (n'ucraín: Руслана Лижичко) ye una cantante ucraína famosa pol cantar ganador nel Festival d'Eurovisión de 2004, "Wild Dances".
Siliciu
El siliciu ye un elementu químicu non metálicu de númberu atómicu 14 y símbolu Si, allugáu nel grupu 14 de la tabla periódica. Ye'l segundu elementu más abondante na corteya terrestre (27,7% en pesu) depués del oxíxenu. Preséntase en forma amorfa y cristalizada; la primer forma ye un polvu parduzco, más activiu que la variante cristalina, que se presenta n'octaedros de color azul agrisao y brillu metálicu.
Les sos propiedaes tán entemedies de les del carbonu y el xermaniu. En forma cristalina ye perduru y poco soluble y presenta un brillu metálicu y color agrisao. Magar que ye un elementu relativamente inerte y resista l'aición de los más de los ácidos, reacciona colos halóxenos y álcalis diluyíos. El siliciu tresmite más del 95% de les llonxitúes d'onda de la radiación infrabermeya.
Fósforu
El fósforu ye un elementu químicu de númberu atómicu 15 y símbolu P, allugáu nel grupu 15 de la tabla periódica. Ye un non metal multivalente que s'atopa na natura combináu en fosfatos inorgánicos y n'organismos vivos pero nunca n'estáu nativu. Ye mui reactivu y oxídase espontáneamente en contautu col oxíxenu atmosféricu emitiendo lluz, dando nome al fenómenu de la fosforescencia.
Llonxitú
Etimoloxía: Del llatín: "longitudo" (llargor).
La llonxitú tien distintos significaos según l'área de conocimientu de la que se tea falando:
Quilogramu
El quilogramu ye la unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes, y el so valor ta definíu pola masa que tien el cilindru patrón compuestu por una aleación de platín y iridiu, guardáu na Oficina Internacional de Pesos y Midíes de Sevres, cerca de París. Anguaño ye la única unidá que se define por un oxetu patrón. El so símbolu ye kg (en minúscules, ensin puntu nin plural).
La primer definición especificaba que yera la masa d'un decímetru cúbicu (un llitru) d'agua destilao a una atmósfera de presión y 3,98 ºC, una temperatura singular yá que ye a la que l'agua tien la mayor densidá a presión atmosférica normal.
Un quilogramu equival a 1.000 gramos.
Tamién ye común que s'utilice como unidá de fuercia nel Sistema Téunicu, anque ha faese sol nome de "quilogramu-fuercia" o kilopondiu, definiéndose como'l pesu, aprosimadamente, d'una masa d'un quilogramu allugada na superficie terrestre al nivel del mar. La definición namái ye correuta na Tierra, yá qu'intervién el valor de la gravedá.
Los múltiplos y submúltiplos más usaos del quilogramu y el gramu son los que vienen darréu:
Pascual Tejerina
Sebastián Pascual Tejerina, conocíu nel mundu del arte como Pascual Tejerina, (Xixón, 9 d'avientu de 1929; 14 de setiembre de 2003), foi un pintor asturianu.
Foi unu de los pintores más populares d'Asturies y la so obra considérase la otra cara de la moneda de la de Nicanor Piñole y Evaristo Valle, yá que nella destacaba la lluminosidá y el color, en contraposición a la d'estos pintores, muncho más tenebrosa y dominada pola borrina. Los sos retratos y paisaxes fueron mui del gustu de la burguesía xixonesa. Arriendes d'eso, la so popularidá caltúvose pola reproducción de dellos de los sos cuadros n'almanaques, que llegaron a tar enmarcaos en munches cases.
El 30 de xunu de 1975 ye elexíu Académicu Correspondiente por Asturies de la Real Academia de Belles Artes de San Fernando.
FIA
El términu FIA pue facer referencia a:
Llista de conceyos de Soria
Llista de conceyos de Soria:
Gramu
El gramu ye unidá modelu de masa del Sistema Ceguesimal d'Unidaes, y unidá derivada nel Sistema Internacional d'Unidaes. Orixinalmente yera la unidá básica de masa. Foi definíu como la masa d'un centímetru cúbicu d'agua a 3,98 °C. El so símbolu ye g (minúscula y ensin puntos). Actualmente ye un submúltiplu del quilogramu y interprétase como la milésima parte d'ésti.
1 g = 0,001 kg = 10-3 kg
Art Decó
L'Art decó foi un movimientu artísticu desarrolláu principalmente de 1920 a 1939, y como contraposición al Art nouveau d'anantes de la Primera Guerra Mundial. Influyó, sobre manera, na arquitectura y el dibuxu, pero que afecta más o menos a toles formes d'artes plástiques.
L'estilu Art decó toma'l so nome de la "Esposición internacional de les artes decoratives y industriales modernes" que se celebró en París en 1925. 
1918 : fin de la Primera Guerra mundial, el mundu taba muertu, una sociedá bien estremada surdiría de los escombros.
Francia sal de cuatro años de velees, de cárcoves , y trata de recuperar el tiempu perdíu. La sociedá sufrió en cuatro años de conflictos, unos cambios radicales y irremediables. L'orden burgues establecíu bascula
La relatividá con Albert Einstein, l’aviación intercontinental con Charles Lindbergh y Jean Mermoz, el coche, el teléfono, etc.
Jean Cocteau, André Breton y el surrealismu.
Meciendo danza, música, pintura, al gustu oriental (vestidos de Bask, telón d'escena y decoraos de Picasso y de Derain dan un tastu a les «mil y una nueches», de luxu y exotismu. D'ahí la moda de los abanicos de plumes, de los chorros d'agua, de los coleres vivos. Los colores insólitos van imponese nel decoráu del moblame: veremos unos gabinetes de parés naranxes, salones tapizaos de negro.
El cubismu constitúyese alredor de Braque y de Pablo Picasso. El cubismu nació con Paul Cézanne, que busca una simplificación de les formes y piense que «la naturaleza pue tratase pol cilindru, la esfera, el conu».
Picasso dira tovía más lloñe reproduciendo toles cares del obxetu sobre un mesmu planu. Ex : "Les Demoiselles d'Avignon".
Fauves y cubistes siéntense atrayíos pol arte negru. Coleccionen escultures d'África negra que los inspira. L'ésitu de los artistes africanos suscita l'empléu de llinies quebraes, de formes totem, de colores escuros, de laques, d'ébanu. Igualmente danse «bailes negros», esposiciones, y la revista de Joséphine Baker en 1925 un gran ésitu.
El formigón armáu conviértese n'elementu d'usu corriente. Adáptase a toles formes. Los arquitectos revélense contra l'ecleticismu. Reivindique la simplicidá, la xeometría y la coherencia estructuras. L'arquitectura funcional reivindica que la forma exprese la función del edificiu, ensin adornos superfluos.
L'arquitectu Adolf Loos escribirá «L'adornu ye un crimen».
En Lyon Tony Garnier construye : l'estadiu Gerland, el gran vestíbulu, pero tamién l'hospital Édouard-Herriot y el barriu de los États-Unis.
Observación : Charles-Edouard Jeanneret, llamáu Le Corbusier dira tovía más lloñe col pabellón del Espíritu Nuevu, durante la exposición de 1925. Convertiráse magar d'ello nuna construcción faru del movimientu modernu phare du mouvement moderne.
Mientres les formes de l'Art nouveau yeren ondulantes, bien detallaes y tomando exemplu de la naturaleza, les del Art decó inclinense pa escontra les formes depuraes y esencialmente xeométriques. La curva, tovía bien presente nos entamos del movimientu, tiende a desapaecer progresivamente en beneficiu del ángulu rectu, especialmente cola corriente De Stijl.
Foi un verdaderu, pero breve, españíu artíticu qu'afectó a numberoses disciplines artistiques :
Depués d'un periodu fastuosidá durante los años venti, la corriente desínflase pasu ente pasu pa escontra'l fin de los años trenta, progresivamente reemplazada pola influencia creciente de la Bauhaus y más xeneralmente del Estilu international que cumplieron el sueñu de los artistes del Art decó : la producción en serie.
Un de los temes n'arquitectura yera utilizar les formes de los obxetos cotidianamente empleaos pol propietariu del edificiu col fin d'esplicar la función d'esi últimu, pero'l conceptu foi
Ampliáu. Asina, el techu del Chrysler Building asonsaña'l parachoques de los coches de la marca. Esi conceptu algama el so paroxismu col estilu California Crazy onde l'obxetu sobredimensionáu ye un elementu o’l edificiu enteru. 
L'estilu ART DECÓ o estilu 1925 - 1910-1939
La palabra "Art Decó" nació pa designar l'estilu que triunfa na esposición universal de les "Artes Decoratives y industriales modernes" en París en 1925.
N'efeutu, la reacción contra l'Art Nouveau apaez desde 1910 en Francia, y tovía más ceo nel estranxeru como Alemaña Holanda, Austria. Califique les formes Art Nouveau de "blandes" o incluso d'"estilu babayu". Oriéntase por reacción hacia llinies simples, formes rectes, inspiraes pola pintura cubista y l'arquitectura d'estructures ortogonales del formigón armáu. 
Dos tendencies bien estremaes coexisten : 
El moblame Art decó ye obra d'artistes decoradores pa pedidos d'una clientela rica, con sede de novedaes. Son muebles fechos n'ebanistería, que busquen el luxu y la perfección.
Formes
Les formes son clásiques, a veces con acordances de los estilos anteriores: Louis XVI, Directoire, Louis-Philippe. Pero l'arte cubista va a dar puxu a una simplificación de les formes.
Los volúmenes son paralelepidedos, d'ángulos vivos, o arredondiaos, o achaflanaos. El círculu y l'octógonu son igualmente apreciaos.
Los muebles son normalmente soportaos por zócalos.
En 1919 abre n'Alemaña un centru de formación estética conocíu baxo'l nome de Bauhaus. Baxo la dirección de Walter Gropius, conviértese nunu de los más influyentes del sieglu XX, y tuvo activu hasta 1933. El so principiu yera formar artistes pa trabayar na industria. A partir de materiales industriales modernos reducíos a la so forma más elemental y desnudos de tou ornamentu, los creadores de la Bauhaus intentaben crear productos lliberaos de toes referencies históriques. Esi obxetivu nun yera siempre algamáu. La celebre silla Vassily de Marcel Breuer presente numberoses carauterístiques asociaes "al estilu Bauhaus" : n'aceru tubular, de forma xeométrica desnuda, ella debe la so construcción al talentu del artesanu y de la máquina. L'ésitu más grande de la Bauhaus fueron los sos métodos d’enseñanza, que fueron asonsañaos en tol planeta. Gropius atrae a artistes de sonadía, como Wassily Kandinsky, Josef Albers y Paul Klee y arquitectos reconocíos como Marcel Breuer y Mies Van Der Rohe.
Escuela de dibuxu de vanguardia qu'abre en Moscú en 1920. El so nome yera la sigla de los talleres técnicos d'estáu, el principiu yera formar artistes pa la industria. Comparte les carauterístiques de la escuela alemana, Wassily Kandinsky y El Lissitzky participen nes dos organizaciones. Alexandre Rodchenko, dibuxa muebles pal círculu de trabayadores de la esposición de París de 1925. Ensin embargo dalgunu de los prototipos de muebles creaos por esta escuela nun se convierten nuna realidá industrial. 
Si la llinia ye depurada, el moblame muestra una decoración elegante y a menudo luxosa.
La escultura ye mui plana. Utiliza un repertoriu xeométricu, floral o animal, bien estilizáu, xeometrizáu. La rosa ta bien presente en ramos, en paxos, en guirnaldes.
El tratamientu de la superficie: dorao, laca.
La marquetería y la incrustación de filetes, de plaquetes en marfil (arte negru) de nácar o de metal (plata, cobre, latón, aluminiu).
La coloración de delles maderes como'l pláganu, tintada en collorao, azul, verde o gris (gustu de la policromía nacía de los ballets rusos)
Les figures son estilizaes, los motivos regularmente repetíos. El texíu satura d'avezu los interiores de ritmos entecortaos y vivos que recuerden los de la música lixera de la dómina. Tolos motivos y influencies citaos repítense con una constancia que contribuye a la unidá del estilu, pero acaba tamién por dexar los interiores asfixiantes.
Le Corbusier y los modernistes prediquen "la llei del Ripolin" : la vuelta a la simple paré blanca, que s'impondrá pasu ente pasu.
Gusten los contrastes de colores y materiales.
Les estructures modulares o chapaes utilicen la caoba, el palisandru, la tuya, l'amarantu, el llimonal …
Contrastes de maderes clares (llimonal) y de maderes prietes (amarantu).
L'home de la dómina ye Émile-Jacques Ruhlman. Trabaya sobre pedíu pa una élite afortunada. Inspírase nel pasáu, pero estire les llinies, afusa les formes y crea decoraos hábiles. Utiliza maderes rares y diseña con una gran precisión cada detalle pa que la execución (por parte de los artesanos) seya perfecha.
Pierre Legrain, Pierre Chareau, igualmente marcaos pola influencia del arte negru y del cubismu, creen muebles de llinies estrictres. Ensin embargu esos muebles nun son fechos nuna fabricación en serie, sinon pa una clientela escoyida. El luxu de los materiales contradiz la sobriedá de les llinies. 
Los asientos son a menudo d'inspiración Directoire o restauración. Un interés pol confort ta presente nos sillones, inspiraos nos sillones club, de formes profundes.
La madera ye poco aparente y a menudo ye disimulada por una tapicería de cuero o testil. 
Les "cosy-corner", creación de la dómina, fizo furor. Ye un diván n'ángulu, encastráu nuna "boiserie" con diversos estantes.
Los tocadores son particularmente refinaos.
Acéptase que l'estilu Art Decó foi'l d'una clientela escoyida y afortunada. Duldó ente la estética nueva (baxo la influencia del cubismu, del fauvismu y del arte negru) y la tradición na inspiración de los estilos del pasáu, na ornamentación.
Últimu testimoniu d'una llarga tradición francesa, fundiráse dende 1939 con Hitler y el nazismu.
Mientres que los "tradicionalistes" del Art Decó tienen ésitu xunto a la burguesía y a los artistes en voga, dellos talleres ignoraos, mantiénense al marxen, y interésense pola producción en serie de muebles baratos: los funcionalistes, profetes del "estilu contemporaneu", tiraron les bases del diseñu alloñándose de la estética artesanal pa dexase ganar pola estética industrial. Dende 1917, un grupu de pintores, arquitectos, diseñadores y filósofos holandeses crearon un colectivu bautizáu De Stijl, l’estilu. 
Alloñándose de les formes naturales de l'arquitectura y del diseñu, el grupu De Stijl intenta crear un llinguaxe visual capaz d'espresar una nueva estética industrial utilizando una paleta reducida.
La presencia del Art Decó n'Asturies céntrase fundamentalmente nes ciudaes d'Uviéu y Xixón, de la mano de los arquitectos Manuel del Busto y el so fíu Juan Manuel del Busto, que depués d'una estancia nos Estaos Xuníos, a onde llegaron tres d'un tiempu en Cuba, durante la construcción del Centru Asturianu, trabayaron dientro de los postulaos de la nueva tendencia arquitectónica que taba algamando un fuerte puxu nes grandes ciudaes estaunidenses.
Quiciás la obra cimera d'estos arquitectos n'Asturies seya la Casa Blanca, n'Uviéu, o l'edificiu del númberu 4 de la cai Asturias de Xixón. Los dos podemos emparentalos col "Skyscraper Style" o "Estilu Rascacielos", nos que la presencia de la torre da-yos un aire claramente Decó, que pretendía tresmitir a los ciudadanos una sensación de grandiosidá. Esta sensación sería especialmente notable na cai Uría d'Uviéu que, nel momentu de la construcción de la Casa Blanca, entamaba a convertise na gran avenida de la capital, yá que l'edificiu, que güei ta flanqueáu por otres construcciones, carecía de la compañía d'estos edificios, lo que realzaba la so modernidá. Nos dos edificios citaos, asina como n'otros d'estes ciudaes, podemos atopar un repertoriu ornamental sofitáu nel arte antiguu: volutes, estríes, dientes de sierra, ...
Un paséu per estes dos ciudaes del centru d'Asturies permítenos seguir el rastru de diferentes elementos y tendencies que conformaron esti estilu arquitectónicu. Nel mundu rural, tamién los del Busto dexaron una pequeña muestra del Art Decó y ye nos xales llamaos «Moros y Cristianos», fechos a la entrada de Cangues d'Onís (magar que pertenecen al conceyu de Parres).
Miligramu
El miligramu (símbolu mg) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a una millonésima de quilogramu. El miligramu úsase pa midir la masa de pequeñes cantidaes de reactivos químicos, muestres sólides, drogues, melecines y los sos ingredientes, y oxetos pequeños en xeneral.
Les balances analítiques de los llaboratorios tienen una sensibilidá de 0,1 mg.
Microgramu
El microgramu (símbolu µg) ye la unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a la milmillonésima parte d'un quilogramu o a la millonésima parte d'un gramu. El microgramu emplégase nos analís químicos cuantitativos pa midir la pequeñísima cantidá de componente que tien una pequeña muestra. L'aparatu encargáu de midir los microgramos ye l'espectrofotómetru.
1 µg = 0,000 000 001 kg = 10 kg
1 µg = 0,000 001 g = 10 g
Estatutu d'Autonomía del Principáu d'Asturies
L'Estatutu d'Autonomía del Principáu d'Asturies ye una llei Orgánica española que determina les competencies, los muérganos y la forma de la comunidá autónoma del Principáu d'Asturies.
El 1 de xunu de 1979 los partíos políticos con representación parlamentaria na Diputación d'Uviéu tomen la decisión de formalizar l'aniciu del procesu autonómicu. Formen la conocida como "Comisión de los 24" (con seis representantes de ca ún de los partíos: UCD, FSA-PSOE, PCA y CD). D'estos 24 miembros 8 seríen los encargaos de facer un borrador del estatutu, que seguiría la vía del artículu 143.1 de la Constitución, al nun querer la UCD dir por el 151. 72 conceyos aceptaron esti camín, polo que la tramitación siguió pa alantre. 
El 22 d'abril de 1980 mandóse'l proyeutu pal Congresu, que lo aprobaría'l 15 d'avientu de 1981. 
La llei Orgánica 7/1981, d'Estatutu d'Autonomía pa Asturies asoleyóse nel BOE el 30 d'avientu de 1981.
Nanogramu
El nanogramu (símbolu ng) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a la milmillonésima parte d'un gramu, o a la billonésima parte d'un quilogramu.
Compay Segundo
Máximo Francisco Repilado Muñoz, conocíu artísticamente como Compay Segundo, yera un músicu y compositor cubanu. Nació en Santiago de Cuba, el 18 de payares de 1907 y morrió en L'Habana, el 14 de xunetu de 2003.
Llegó a ser un popular compositor y intérprete, bien conocíu ente los amantes de la música cubana. Entamó tocando la guitarra, el clarinete y el bongó. Foi l'inventor del armónicu, un instrumentu de siete cuerdes, que comparte rasgos de la guitarra española y el tres cubanu. Tamién tocó la tumbadora.
Entamó la so carrera musical bien mozu cuando compuso les sos primeres canciones y tocaba en grupos de Santiago. 
En 1988, participa nel festival organizáu pol Smithsonian Institute de Washington y el musicólogu cubanu Danilo Orozco, como invitáu especial del Cuarteto Patria, y interpreta por primera vez "Chan Chan" qu'entaina a convertise nun clásicu del son cubanu.
En 1992, graba a dúu con Pablo Milanés, el cantante cubanu de mayor sonadía de la nueva trova.
En 1994 recuerre Europa col so cuartetu «Compay Segundo y sus Muchachos» con Benito Suárez (guitarra), Hugo Garzón (cantante y maraques) y el so fíu Salvador Repilado (baxu). 
Pero la so fama internacional llegó-y en 1997, cola so participación nel discu "Buena Vista Social Club", producíu por Ry Cooder col que ganó varios premios Grammy. Compay Segundo apareció tamién na película del mesmu nome realizada posteriormente por Wim Wendres.
Morrió en L'Habana debido a una insuficiencia renal, a los 95 años.
Fenerbahçe
El Fenerbahçe ye un club de fútbol d'Estambul fundáu'l 3 de marzu de 1907 por Nurizade Ziya Songülen.
Picogramu
El picogramu (símbolu pg) ye la unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a la billonésima parte d'un gramu. El picogramu emplégase abondo na cuantificación de sustancies dientro de les célules, cuando son cantidaes bien pequeñes.
1 pg = 0,000 000 000 001 g = 10 g
1 pg = 10 mg = 10 kg
Femtogramu
El femtogramu (símbolu fg) ye la unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a la milbillonésima parte d'un gramu.
1 fg = 0,000 000 000 000 001 g = 10 g
1 fg = 10 mg = 10 kg
Atogramu
L'atogramu (símbolu ag) ye la unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a la trillonésima parte d'un gramu.
1 ag = 0,000 000 000 000 000 001 g = 10 g
1 ag = 10 mg = 10 kg
Zeptogramu
El Zeptogramu (símbolu zg) ye la unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a la miltrillonésima parte d'un gramu.
1 zg = 0,000 000 000 000 000 000 001 g = 10 g
1 zg = 10 mg = 10 kg
Yoctogramu
El Yoctogramu (símbolu yg) ye la unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a la cuatrillonésima parte d'un gramu.
1 yg = 0,000 000 000 000 000 000 000 001 g = 10 g
1 yg = 10 mg = 10 kg
Veiga de Rengos
Veiga de Rengos ye una parroquia del conceyu asturianu de Cangas del Narcea (España).
El Beyu
El Beyu ye una parroquia del conceyu asturianu de Ponga (España). Tien 39 habitantes (INE 2011). 
Tien un barriu "Canisquezu", con una llarga tradición d'emigrantes a América, especialmente Chile.
Coam Nano &amp; Bio Industry
Coam Nano & Bio Industry Co, Ltd. (), ye un fabricante de productos químicos y game, manga, kemikala de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu livin kemikala, tamién coreanu Daiwon C&A Holdings, Daiwon CI, tamién ún de los principales greyos del mundu.
Centigramu
El centigramu (símbolu cg) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a una centésima de gramu o a una cienmilésima de quilogramu.
Decigramu
El decigramu (símbolu dg) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a una décima de gramu o a una diezmilésima de quilogramu. 
Decagramu
El decagramu (símbolu dag) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a una centésima de quilogramu o a 10 gramos.
Hectogramu
L'hectogramu (símbolu hg) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a una décima de quilogramu o 100 gramos.
Miriagramu
El miriagramu (símbolu mag) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a 10 quilogramos o a 10.000 gramos.
Yotagramu
El yotagramu (símbolu Yg) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a 1.000 trillones de quilogramos o a un cuatrillón de gramos.
Pelayo Ortega
Pelayo Ortega (Mieres, 1956), ye un pintor asturianu.
Entamó la so formación artística na Agrupación Xixonesa de Belles Artes y na Escuela d'Artes y Oficios d'Uviéu, formación qu'enanchó darréu nel Círculu de Belles Artes de Madrid, asina como nel taller de grabáu de Dimitri Papageorgiu. Completaría esta formación como copista nel Muséu del Prado. 
Participó y obtuvo premios en dellos concursos y la so primer esposición individual tuvo llugar n'Uviéu, na Galería Tassili, en 1978. Dende entós la so actividá ye imparable colgando los sos cuadros n'importantes galeríes, siendo un participante habitual del certamen Arco qu'añalmente se celebra en Madrid. La so proyección internacional llevólu a esponer los sos cuadros en Nueva York, na galería Marlborough. Nel añu 2006, coincidiendo col so cincuentenariu, la Feria Internacional de Muestres d'Asturies fizo-y un homenaxe con una esposición cola parte de la so obra que figura na Colección Masavéu.
Pelayo Ortega tamién tuvo una importante actividá como ilustrador y grabador. Collaboró en llibros como "La Indumentaria Popular de Asturias", de Luis Argüelles y "Semblanza de Gijón", de Francisco Carantoña. Con esti últimu trabayu ganó'l Premiu Nacional a la Meyor Edición del Ministeriu de Cultura, na estaya de Bibliofilia. Tamién tuvo una importante actividá nel montaxe d'esposiciones y diseñu de catálogos. Igualmente diseñó carteles pal Festival Internacional de Cine de Xixón y la Feria Internacional de Muestres d'Asturies.
Zetagramu
El zetagramu (símbolu Zg) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a un trillón de quilogramos o a 1.000 trillones de gramos.
Exagramu
L'exagramu (símbolu Eg) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a 1.000 billones de quilogramos o a un trillón de gramos.
Petagramu
El petagramu (símbolu Pg) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a un billón de quilogramos o a 1.000 billones de gramos.
Teragramu
El teragramu (símbolu Tg) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a 1.000 millones de quilogramos o a un billón de gramos.
Xigagramu
El xigagramu (símbolu Gg) ye una unidá de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a un millón de quilogramos o a 1.000 millones de gramos.
Tonelada
La tonelada (pallabra derivada de "tonel" y ésta del diminutivu del francés antiguu "tonne", tonel grande) ye una midida de masa del Sistema Internacional d'Unidaes qu'equival a 1.000 quilogramos o a un millón de gramos.
La so abreviatura oficial ye t, anque tamién s'emplega T o Tm (Tonelada métrica). El nome nun concuaya cola nomenclatura del Sistema Internacional porque ye previo a la creación d'esta última, polo que tamién recibe'l nome de Megagramu.
Na náutica española la tonelada yera una midida de capacidá igual a 8 coldos cúbicos de ribera, ye dicir, 0,1891 m³, ó 189,11 L. Tamién s'emplegaba la tonelada d'arquéu, pa midir la cabida d'una embarcación, y qu'equivalía a 2,83 m³.
Como midida de pesu equivalía a 20 quintales, y el quintal a 100 llibres castellanes, ye dicir, 46 kg, polo que la tonelada sedríen 960 kg. Dexó d'utilizase cuando s'impunxo la tonelada métrica de 1.000 kg (cosa relativamente fácil, pol mor de la diferencia tan escasa ente una y otra).
Nel sistema anglosaxón refierse orixinalmente al gran tonel con una capacidá de 252 galones, que contién aprosimadamente 2.016 llibres d'agua. El mentáu barril inda s'anoma "tun" nel inglés británicu.
Nesti sistema hai dos unidaes de masa diferentes anomaes tonelada:
La tonelada llarga yera perutilizada nel Reinu Xuníu, pero féxose obsoleta dende qu'adoptó la tonelada métrica. Equival a 2.240 llibres avoirdupois y val aprosimadamente 1.016,05 kg. N'inglés llámase "long ton" o "weight ton". 
La tonelada (marítima) tamién s'utiliza como midida de volume cuando se mide'l desplazamiento d'un barcu o tonelax. La cantidá d'agua desplazada por un volume d'una tonelada tien una masa asemeyada a les tonelaes de masa llistaes más abaxo, 1.132,7 kg.
Una tonelada de volume ye igual a:
Viesca de los Ausentes
La Viesca de los Ausentes (o actualmente Viesca del Recuerdu) ye un monumentu conmemorativu construyíu como homenax a les 191 víctimes de los atentaos del 11 de marzu de 2004 en Madrid y al axente de les fuercies especiales muertu cuando siete sospechosos de los mentaos atentaos se suicidaron con bombes el 3 d'abril de 2004 en Leganés. La Viesca de los Ausentes alcuéntrase na Chopera, nel parque madrilán d'El Retiro, cerca de la estación d'Atocha, y tien 118 hectárees con 192 árboles (22 olivos y 170 cipreses), ún por cada asesináu.
Al principiu tuvo instaláu na glorieta de la plaza d'Atocha, y creóse orixinalmente como parte de la decoración de les cais poles qu'había pasar la comitiva de la boda del príncipe don Felipe y la princesa doña Letizia. 
En celebrando l'eventu, el consistoriu decidió reconstruyir de forma más ellaborada la Viesca de los Ausentes nel cercanu parque del Retiru. El Rei Don Xuan Carlos I y la Reina Doña Sofía presidieron la ceremonia inaugural, que tuvo llugar el 11 de marzu de 2005, nel primer aniversariu de los atentaos. Na ceremonia nun se pronunció discursu dalu por pidimientu espresu de los familiares de les víctimes. Tolos asistentes aguantaron en rigurosu silenciu cinco minutos; namái s'oyó'l soníu de fondu d'una xoven chelista tocando "El cant dels ocells" (El cantu los páxaros) de Pau Casals. Los reis colocaron una corona blanca con fueyes de lloréu, una cinta morada cola inscripción "A toles víctimes del terrorismu" y otra cinta coles dos colores de la enseña nacional. En tola tarde del día 11 y el día 12 de marzu miles de madrilanos acudieron a rindir homenax, igual qu'en caún de los sitios onde españaron les bombes del 11 de marzu. Tamién asistieron a la inauguración presidentes de 20 países, ente otros:
La viesca usóse como escenariu pa otros homenaxes anuales a les víctimes. Ye de destacar que l'asociación de víctimes y familiares del 11-M amosáronse reticentes a identificase col monumentu y colos homenaxes institucionales que nelli tienen llugar, nos que xeneralmente nun participen.
Henri de Toulouse-Lautrec
Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa, foi un pintor y litógrafu francés. Nació'l 24 de payares de 1864 n'Albi y morrió'l 9 de setiembre de 1901 en Malrome.
Fíu d'Alphonse, conde de Toulouse-Lautrec-Monfa (1838-1913) y d'Adèle Tapié de Celeyran (1841-1930), engrandeció'l "château" Malromé. 
Henri de Toulouse-Lautrec nació nuna de les más vieyes families de Francia, descendientes por llinia direuta de los condes de Toulouse, que tuvieron hasta'l sieglu XIII ente los más puxantes faudales del reinu. Sicasí, esta rama más xoven, magar el so nome ilustre, vivió como una familia acomodada de l'aristocracia de provincia.
A los doce años, ruempe la so pierna izquierda depués, a los catorce, la derecha. Los güesos nun cicatricarán correutamente y le sos piernes dexarán de crecer. El so troncu yera d'una talla normal, pero la so cabeza tenía los llabios belfos y una nariz grande. Esbabayaba y ceceaba al falar. Unos güeyos negros acababen de facer d'él un ñarru grotescu. Toulouse xugaba provocando con esi aspeutu. Facíase fotografíar desnudu na playa de Trouville-sur-Mer o como un neñu de coru barbudu, o cola boa de Jane Avril (llamada « melinita »), bien consciente de la incomodidá que'l so exhibicionismu provocaba na xente.
En xunetu de 1881 Henri fracasa nel bachilleratu en París, pero ye aceptáu en Toulouse na convocatoria d'ochobre. Ye entós cuando decide convertise n'artista. Manteníu pol so tíu Charles y Princeteau, termina por convencer a so madre. Torna a París, visita a Princeteau, nel so taller del númberu 233 de la cai del Faubourg St-Honoré.
Incapaz de participar nes actividaes qu'un cuerpu normal-y permitiría, Toulouse-Lautrec vivió pal so arte. Conviertese nun pintor del post-impresionismu, un ilustrador del llamáu Art noveau y un destacáu litógrafu. Na metá de los años 1890, trabaya con ilustraciones nel magazín humorísticu "Le Rire".
Considérenlu « l'alma de Montmartre », el barriu parisín nel qu'habita. Les sos pintures describen la vida nel Moulin Rouge y n'otros cabarés y teatros montmartrinos o parisinos, asina como nos prostíbulos que frecuenta (y onde pue ser que contraiga la sífilis). Dos de les muyeres conocíes que representó yeren la cantante Yvette Guilbert, y Louise Weber, conocida como la escéntrica « La Goulue », baillarina que crea el « Can-Can ».
Toulouse-Lautrec da cursos de pintura y afalaga los esfuercios de Suzanne Valadon, una de les sos modelos. Creese que foi por ella polo que se-y pegó la sífilis. 
Alcohólicu demientres la mayor parte de la so vida adulta, entra nun sanatoriu poco enantes de la so muerte. 
Morrió en Malromé, la propiedá familiar, como consecuencia de complicaciones debíes al alcoholismu y a la sífilis, cerca de los 37 años, y ye enterráu en Verdelais (Gironde) a dellos quilómetros del so llugar de nacimientu.
Les sos últimes pallabres fueron « Vieil imbécile !» (vieyu imbécil) pa falar de so padre que taba presente nel momentu de la so muerte.
Depués de la muerte de Toulouse-Lautrec, so madre, acompañada por Maurice Joyant, el so marchante, quixeron poner en valir la so obra, y la condesa de Toulouse-Lautrec dona los fondos pa que fuera construyíu un muséu n'Albi, villa na que naciera l'artista. 
Dizse que Toulouse-Lautrec ye un artista xenial del que les importantes capacidaes d'observación son acompañaes d'una simpatía fondera hacia la humanidá. Nun dexó enxamás ver dalgún pesar polo que foi la so deformidá. Vivió la so vida plenamente, fizo numberosos amigos y foi siempre aceptáu magar la so talla reducida. 
La so vida foi interpretada por John Leguizamo nel film Moulin Rouge.
A pesar d'una vida curtia y marcada pola enfermedá, la obra del pintor foi bien amplia: el catálogu prácticamente completu de les sos obres, asoleyáu en 1971, fala de 737 pintures, 275 acuareles, 369 litografíes (incluyíos los carteles) y cerca de 5000 dibuxos. 
Na so mocedá los caballos constituyeron pa él un tema habitual. Dende la neñez gustaba-y la equitación y debe arrenunciar pola mor de la so enfermedá, siendo pa él una cosa bien dolorosa, y ye por eso polo que decide continuar faciendo vivir nes sos obres la so pasión polos caballos. 
Al entamu de la so carrera pintó dellos desnudos masculinos como exercicios, pero los sos meyores desnudos representen a muyeres. En xeneral prefirio partir de bocetos, pero munchos de los sos desnudos debieron ser fechos al natural. Normalmente los sos modelos nun son muyeres xóvenes y guapes, sinón muyeres qu'entamen a avieyar. Pa pintar esti xéneru de cuadros inspirábase n'Edgar Degas.
Nun paraba de pintar: dellos dibuxos son obres en sí mesmos, pero munchos son bocetos pa les sos pintures o litografíes.
Nun teniendo necesidá de facer obres por encargu, Lautrec escoyía los temas que conocía bien o les cares que-y interesaben y, como frecuentaba xentes de toa mena, los sos cuadros cubre una amplia gama de clases sociales: nobles y artistas, escritores y deportistas, médicos, enfermeres y figures pintoresques de Montmartre. Munchos de los sos cuadros muestren prostitutes porque les consideraba como modelos ideales pola so espontaniedá cola que se sabíen mover, diendo desnudes o a medio vistir. Pintaba la so vida con curiosidá, pero ensin moralismu nin sentimentalismu y, sobre too, ensin buscar atribui-yos el menor calter fascinante.
Isótopu
Un isótopu d'un elementu dau ye cada especie atómica del mesmu con un pesu o masa atómica diferente. Los átomos de cada isótopu tienen el mesmu númberu atómicu o de protones ("Z"), pero distintu númberu másicu ("A"), lo qu'indica que'l númberu de neutrones ye diferente y carauterísticu pa cada isótopu. 
La pallabra isótopu, del griegu "nel mesmu sitiu", úsase pa indicar que tolos isótopos d'un mesmu elementu atópense nel mesmu sitiu de la tabla periódica.
Na nomenclatura científica los isótopos denótense pol nome del elementu correspondiente, siguíu pol númberu másicu y separtaos normalmente por un guión. Dalgunos isótopos poseyen nomes especiales. D'esta miente: hidróxenu-3 o tritiu, carbonu-12, carbonu-14, uraniu-238, etc. En forma simbólica'l númberu de nucleones añádese como superíndiz a la esquierda del símbolu químicu: H, C, C, U.
Nel llinguax común ye habitual utilizar la pallabra isótopu pa referise a cada especie carauterizada por un conxuntu dau de valores Z y A. Estrictamente, tala especie habría ser denomada nucleidu, y resérvase la pallabra isótopu pa los nucleidos que pertenecen a un mesmu elementu. Asina, los nucleidos carbonu-12 y carbonu-14 son isótopos del elementu carbonu.
Si la rellación ente'l númberu de protones y de neutrones nun ye l'afechisca pa obtener la estabilidá nuclear, l'isótopu ye radioactivu.
Na natura, por exemplu, el carbonu preséntase como una mecigaya de tres isótopos con númberos másicos de 12, 13 y 14: C, C y C. Les sos abondances pa cola cantidá global de carbonu son, respeutivamente: 98,89%, 1,11% y traces.
Los isótopos subdivídense n'isótopos estables (hai menos de 300) y non estables o radioactivos (hai al rodiu de 1.200). El conceutu d'estabilidá nun ye exautu, yá qu'esisten isótopos cuasi estables. La so estabilidá débese al fechu de que, magar que seyan rediactivos, tienen un tiempu de neutralización perllargu, inda comparáu cola edá de la Tierra.
Namái hai 21 elementos (por exemplu'l beriliu, flúor, sodiu) que tengan un solu isótopu natural. Los más de los elementos químicos poseyen más d'un isótopu.
Isótopu radioactivu
Un isótopu radioactivu d'un elementu carauterízase por tener un nucleu atómicu inestable (pol balance ente neutrones y protones) y emitir enerxía cuando camuda d'esta forma a una más estable. La enerxía lliberada al camudar de forma pue deteutase con un contador Geiger o con una película fotográfica. 
Cada isótopu tien una vida media carauterística. La enerxía pue ser lliberada, principalmente, en forma de rayos alfa (núcleos d'heliu), beta (electrones) o gamma (enerxía electromagnética).
Hai varios isótopos radioactivos artificiales con usos en medicina. Por exemplu, l'isótopu del taliu pue usase pa identificar vasos sanguíneos bloquiaos. Hai varios isótopos radioactivos naturales que s'usen pa reconstruyir cronoloxíes, como por exemplu les arqueóloxiques.
Isótopu estable
Un isótopu estable d'un elementu químicu ye aquel que nun se desintegra pa dar llugar a otros nucleidos, como faen los non estables o radiactivos (estos últimos emiten partícules o radiación electromagnética al desintegrase). Un elementu químicu tien ún o varios isótopos, de los que toos, dalgunos o nengún, puen ser isótopos estables. Por exemplu, el tecneciu nun tien isótopu estable dalu, mentes que l'estañu tien diez.
Conócense unos 2.500 nucleidos, de los que son estables menos de 300. La representación del númberu de neutrones (N) frente al númberu de protones (Z o númberu atómicu) indicándose los isótopos estables denómase carta de Segrè (diseñada pol físicu Emilio Segrè).
La rexón d'estabilidá definida por esta gráfica ye estrencha, cumpliéndose que pa númberos másicos (A) pequeños el númberu de protones y de neutrones ye asemeyáu, mentes que según aumenta A, la rellación N/Z tamién aumenta (hasta un valor d'aprosimadamente 1,6).
Los nucleidos que tán a la drecha d'esta franja d'estabilidá son nucleidos con demasiaos protones pa los neutrones que tien, y los núcleos ruempen por repulsión. Los nucleidos que tán a la esquierda son nucleidos con demasiaos neutrones pa los protones que tien, y produzse un procesu de decaimientu convirtiendo neutrones en protones.
Vióse que pa Z=43, Z=61 o Z>83 nun hai nucleidu estable dalu.
La fuercia nuclear fuerte ye la encargada de caltener xuníu'l nucleu atómicu, magar que la fuercia electromagnética faiga que los elementos col mesmu signu de carga llétrica (los protones, que tienen toos una carga positiva) se repelan. Sicasí, la fuercia nuclear tien un radiu d'acción bien pequeñu, lo que desplica que nun s'atopen núcleos estables pa Z>83 porque, al aumentar el númberu de protones, aumenta'l tamañu del nucleu, polo que la fuercia nuclear fuerte vese sobrepasada pola fuercia electromagnética, que llogra llegar a espulsar dalgún protón.
Tino Casal
José Celestino Casal, más conocíu como Tino Casal, (Tudela Veguín, 11 de febreru de 1950; Madrid, 22 de setiembre de 1991 foi un cantante y compositor clave de la Movida Madrilana de los años 1980.
Estudiando na Escuela d'Artes y Oficios d'Uviéu, Tino formó con unos amigos un grupu de rock que llamaron «Zafiros Negros». Unos años depués tuvo la oportunidá d'ingresar como cantante con Los Archiduques, grupu punteru del rock asturianu que llograra grabar un discu. Casal foi'l cantante escoyíu pa la so segunda grabación, "Lamento de gaitas". Depués el grupu entraría nun tiempu de pasividá y cuando en 1968 editaron el siguiente discu nun tivieron una respuesta afayadiza del mercáu y Tino Casal decide abandonar el grupu.
Dedicóse a estudiar arte y decoración y a viaxar pel extranxero, n'especial Alemaña y Londres, onde se rellacionó con delles de les estrelles del naciente "Glam", ente ellos Brian Ferry y David Bowie.
Depués d'abandonar a «Los Archiduques», y entamar la so carrera como cantante solista, presentóse al Festival de Benidorm onde coyechó un enorme ésitu na so edición de 1975, pero abandonó esta nueva etapa pa dedicase a la producción porque «queríen llanzame como un cantante melódicu/folkloricu». Dientro d'esta actividá de productor trabayó con grupos como «Goma de Mascar», «Salvajes», «Obús» y «Tacones».
Finalmente, en 1981 asoleya'l so primer LP en solitario, "Neocasal". Esti discu, el primeru de los que fairía en collaboración con Julián Ruiz, cuntaba con ésitos memorables de la Movida como "Champú de Huevo" o "Billy Boy". Dientro d'esti discu inclúinse tamién dos versiones: "¿Vida en Marte?", versión de "Life on Mars?" de David Bowie, y "Blanca estancia", versión de "White Room" de Bowie y Pete Brown.
Dos años más tarde, en 1983, publicaba "Etiqueta Negra", discu paradigmáticu del estilu enlloquecíu, plásticu y sensualmente glam rock que caracteriza tola obra de Casal. Esti trabayu inclúi ún de los mayores ésitos de la so carrera, "Embrujada", y otros grandes cantares como "Póker para un perdedor" y "Los pájaros". Etiqueta negra foi de nuevo un ésitu de ventes.
Existe una reedición d"'Etiqueta negra" col cantar "Tigre Bengalí", sacada de la banda sonora de la película "Sal Gorda" de Fernando Trueba.
El siguiente discu, de 1984, ye "Hielo Rojo". L'estribillu d'unu de los cantares incluyíos nesti discu, "Pánico en el edén", serviría como banda sonora oficial pa la TVE de la Vuelta Ciclista a España.
Posteriormente a la publicación d'esti discu, nel branu de 1985, Tino Casal sofre una torcedura de todíu nun conciertu na sala Pachá de Valencia, en plena xira. Desoyendo los encamientos de los mélicos que lu atienden, Tino sigue de xira demientres dos meses, fasta que tien de ser hospitalizáu a piques de la muerte por mor d'una necrosis.
Demientres la so estancia en vixilancia intensiva, los médicos que lu traten lleguen a sospechar que l'artista tien SIDA, dada la gravedá de la so infección.
Depués de la enfermedá, el cantante permanez desparecíu de la escena musical hasta 1987, añu nel qu'asoleya'l que pa munchos constitúi'l so meyor álbum, "Lágrimas de cocodrilo". Nesti discu inclúise'l so mayor ésitu, "Eloise", tema grabáu nos estudios Abbey Road de Londres, cola collaboración de la London Philarmonic Orchestra, baxo la dirección d'Andrew Powell (arreglista collaborador d'Alan Parsons Project). Esti tema ye una versión remota d'un cantar de Barry Ryan, que'l propiu Casal ya versionara na so primer dómina con «Los Archiduques».
"Histeria", asoleyáu en 1990, supón l'últimu discu de la so carrera. Nun foi un ésitu rotundu como "Lágrimas de cocodrilo" o "Hielo Rojo", pero ye un trabayu dignu. Destaquen nesti discu dos versiones "Tal como soy", versión de "Killing me softly with this song" de Roberta Flack y "No fuimos héroes", versión de "Don't you want me" de Human League.
Un añu dempués, el 22 de setiembre de 1991, Tino Casal regresa de madrugada d'una fiesta na discoteca Ática, pela carretera M-501 (n'Aravaca, Madrid). Al tomar una curva d'esta carretera con escesu de velocidá, el conductor pierde'l control del coche y estréllase escontra una de les faroles que bordeen esta carretera. Tino Casal resulta l'únicu muertu de los que diben nel coche.
Esi mesmu añu asoléyase una escoyeta de los sos mayores ésitos, tituláu "Grandes ésitos (Etiqueta negra)". Esti discu, nel que Casal taba trabayando nel momentu de la so muerte, foi publicáu de manera póstuma.
Esiste una posterior recopilación de grandes ésitos, que data del añu 2000, col títulu de "Casal Vive".
Torbe
Natxo Allende, (Getxo, País Vascu, 1969) más conocíu col nomatu Torbe, ye un actor y direutor de cine pornográficu cómicu, magar que la so trayeutoria nel mundu l'espectáculu entamola dende los circuitos musicales y culturales "underground" de la ciudá vasca de Bilbao nos anicios de la década de 1990.
En 1994 entamó y dirixó la revista sobre cómic La Comictiva, y que tuviera nel mercáu demientres siete años.
Xunta'l so llabor como historietista, Torbe (más conocíu daquella como Natxo Allende), desendolcó la so faza cómica nel grupu musical "Miles de Albañiles", qu'algamara dende la so fundación en 1996 cierta popularidá en círculos "alternativos", y au entamó a conocése-y como Torbellino.
En 1996 entama la so presencia n'internet con una web personal que, col tiempu, tresformóse nel portal cómicu y pornográficu "Puta Locura".
Torbe desendolca dende'l so portal n'internet un estilu propiu del porno que-y tien apurrío la reconocencia en dellos certámenes especializaos como personax revelación del xéneru.
Magar que la xera de mayor bayura desenvuélvela n'internet, "Torbe" tien participao en dellos programes de televisión y películes cómiques convencionales como (2001) y (2005), dambes del direutor Santiago Segura.
N'ochobre del 2006 foi deteníu pola policía cola acusación d'utilizar a una menor d'edá nes sos películes pornográfiques y foi puestu en llibertá con cargos pol xuez d'un presuntu delitu de corrupción de menores. 
Azufre
L'azufre ye un elementu químicu de númberu atómicu 16 y símbolu S, allugáu nel grupu 16 de la tabla periódica. Ye un non metal abondante, insípidu y inodoru. L'azufre alcuéntrase en sulfuros y sulfatos y inda en forma nativa (especialmente en rexones volcániques). Ye un elementu químicu esencial pa tolos organismos y necesariu para bien d'aminoácidos, y poro tamién pa les proteínes. Emplégase sobre manera como fertilizante pero tamién na fabricación de pólvora, laxantes, cerielles y insecticides.
Oganesón
L'oganesón ye'l nome del elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 118 y símbolu Og, allugáu nel grupu 18 de la tabla periódica. Seique comparta les propiedaes de los gases nobles, paeciéndose al radón nes sos propiedaes químiques; d'esta miente, dalgún artículu refirióse a elli como "eka-radón". Sedría'l segundu gas radioactivu y el primer gas semiconductor estándar.
Pasando per alto la inestabilidá proviniente de la so radioactividá, los científicos esperen d'elli que:
En 1999 investigadores del Llaboratoriu Nacional Lawrence Berkeley anunciaron, nun artículu de la "Physical Review Letters" la descubrición de los elementos 116 y 118. L'añu siguiente echáronse p'atrás col artículu pol mor de la imposibilidá d'otros investigadores de reproducir los resultaos. En xunu de 2002 el director del llaboratoriu anunció que l'anuncia anicial de la descubrición basárase en datos amañaos pol investigador principal Victor Ninov.
Los investigadores afirmaron tener obtenío l"'ununoctiu" a partir de la reacción:
Neutrón
El neutrón ye una partícula subatómica ensin carga llétrica y de masa asemeyada a la del protón. El neutrón clasifícase como un barión, y ta compuestu por tres quarks (1 "up" y 2 "down", udd).
El neutrón, xunto col protón, forma parte de los núcleos de los más de los átomos, sacante l'isótopu más común del hidróxenu (H), que ta formáu namái por un únicu protón.
Fuera del nucleu, los neutrones son inestables, y tienen una vida media d'aprosimadamente quince minutos (τ = 886,7±1,9 s), emitiendo un electrón y un antineutrinu pa convertise nun protón.
Los neutrones tán sometíos a les fuercies feble, fuerte y gravitatoria. La fuercia electromagética unifícase parcialmente cola débil a altes enerxíes; o dicho d'otra manera, a distancies menores que'l diámetru d'un protón, les dos fuercies son namái dos aspeutos d'una fuercia, la fuercia electrodébil. D'esta manera'l neutrón, magar que la suma de les cargues llétriques de los sos componentes (los quarks) ye nula, ta tamién sometíu a la interacción electromagnética.
Quilogramu por metru cúbicu
El quilogramu por metru cúbicu ye la unidá del Sistema Internacional d'Unidaes emplegada pa midir la densidá. Esta unidá represéntase como kg/m³, onde "kg" ye quilogramu y "m³" metru cúbicu.
Quiloxuliu por mol
El quiloxuliu por mol ye una unidá del Sistema Internacional d'Unidaes correspondiente a la enerxía por cantidá de material, onde la enerxía se mide n'unidaes de 1.000 xulios y la cantidá de material ye midida en moles.
Pa convertir les quilocaloríes en quiloxulios multiplícase por un factor constante: 4,184, como por exemplu:
Cantidaes físiques midíes en kJ/mol:
Calor específica
La calor específica o capacidá calorífica específica ("c") d'una sustancia ye la cantidá de calor necesaria p'aumentar la so temperatura nuna unidá por unidá de masa, ensin cambéu d'estáu:
N'onde "c" ye'l calor específicu, "Q" la cantidá de calor, "m" la masa y "formula_2" la diferencia ente les temperatures final y anicial.
La so unidá nel Sistema Internacional d'Unidaes ye'l xuliu por quilogramu kelvin (J/kg·K). Tamién s'usa abondo la unidá del Sistema Téunicu d'Unidaes, la quilocaloría por quilogramu celsius (kcal/kg·ºC).
Sonokong
Sonokong Co, Ltd. (손오공주식회사), ye un fabricante de productos químicos y toya de Corea del Sur; anguaño ta integráu nel grupu entatanmentos, tamién ún de los principales greyos del mundu.
Radiu atómicu
El radiu atómicu ye la distancia ente'l nucleu del átomu y l'electrón estable más alloñáu del mesmu. Suel midise en picómetros (1 pm=10 m) o Ángstrom (1 Å=10 m).
Al ser los núcleos y los electrones partícules cuántiques, sometíes al principiu d'indeterminación de Heisenberg, les midíes direutes de distancies nun puen tener más qu'un significáu estadísticu. Convencionalmente defínese como la metá de la distancia ente los centros de dos átomos enllaciaos, y dependiendo d'esi enllaz podemos falar de radios atómicos, iónicos, metálicos o de van der Waals.
Acordies col tipu d'enllaz químicu defínense tamién otros radios como'l covalente (xeneralmente pa elementos non metálicos) y el iónicu (pa elementos metálicos).
Allugaos agora na tabla periódica, una cenciella regla nemotécnica pa recordar el mou nel qu'aumenta'l radiu atómicu ye la siguiente:
La desplicación a esti fenómenu alcuéntrase en que la fuercia d'atraición que'l nucleu del átomu exerce nos electrones ye mayor al final de cada periodu, de manera que los electrones de los átomos de los elementos asitiaos más a la drecha tán más atrayíos pol nucleu, de mou que como'l númberu de niveles nel que s'enllacien los átomos ye'l mesmu, el radiu amenorga.
Al empar qu'esto, en cada periodu aumenta nuna unidá'l númberu de capes nel que se distribúin los electrones del átomu, de manera que los átomos de los elementos de mayor periodu tienen mayor radiu.
Radiu covalente
El radiu covalente correspuéndese cola metá de la distancia ente dos átomos iguales que formen un enllaz covalente. La unidá de midida suel ser el picómetru (pm) o l'Ángstrom (Å).
Radiu de van der Waals
El radiu de van der Waals ye'l radiu d'una esfera sólida imaxinaria emplegada pa modelizar l'átomu.
Como sabemos, los gases reales nun se comporten exautamente como prediz el modelu de gas ideal, pudiendo ser la esviación considerable en dalgunos casos. D'esta miente, por exemplu, los gases ideales nun presenten transiciones de fase llíquida o sólida, independientemente del descensu de temperatura o incrementu de presión al que seyan sometíos.
Una de les modificaciones de la llei de los gases ideales propuesta ye la ecuación d'estáu de van der Waals, qu'introduz dos parámetros a y b obteníos esperimentalmente y que dependen de la natura del gas. El fautor de correición b denomáu volume de esclusión, fai referencia tanto al volume propiu de los átomos como al volume circundante nel que nun pue haber otros porque a esa distancia predominen les fuercies de repulsión ente los átomos del gas (fuercies de van der Waals).
En teniendo conocío'l valor del volume d'esclusión, obteníu esperimentalmente p'axustar la ecuación de van der Waals al comportamientu real del gas, el radiu r pue obtenese de la ecuación:
onde:
Radiu iónicu
El radiu iónicu ye, igual que'l radiu atómicu, la distancia ente'l centru del nucleu del átomu y l'electrón estable más alloñáu del mesmu, pero faciendo referencia non al átomu, sinón al ion. Suel midise en picómetros (1 pm=10 m) o Ángstrom (1 Å=10 m).
Nel casu de cationes, l'ausencia d'ún o varios electrones amenorga la fuercia llétrica de repulsión mutua ente los electrones restante, provocando l'averamientu de los mesmos ente sigo y al nucleu positivu del átomu del que resulta un radio iónicu menor que l'atómicu.
Nel casu de los aniones, el fenómenu ye'l contrariu, l"'escesu" de carga llétrica negativa obliga a los electrones a alloñase unos d'otros pa restablecer l'equilibriu de fuercies llétriques, de mou que'l radiu iónicu ye mayor que l'atómicu.
Nel casu del ion suricatu'l radiu ye igual al radiu atómicu porque nun esiste un átomu suricatu non iónicu.
OhmyNews
OhmyNews (), ye un diariu electrónicu de Corea del Sur, fundáu en 2000 pol periodista Oh Yeon Ho. 
El periódicu, que caltién dos ediciones (en coreanu y n'inglés), ta consideráu ún de los finxos mundiales del nomáu Periodismu 3.0 o "periodismu participativu", y alcuéntrase ente los sitios d'internet con más visites de Corea del Sur. 
La idea central d'esti mediu de comunicación, ye que los propios llectores son los autores de les noticies. Pa ello, "OhmyNews" tien desendolcao un sistema de rexistru que-y apurre al llector la posibilidá d'unviar y asoleyar les sos noticies.
El diariu cuenta con un equipu de redacción que revisa, edita y, en caso necesario, igua les colaboraciones unviaes polos "periodistes-ciudadanos" (nome que'l diariu da a los llectores rexistraos). Alrodiu d'un 70% de los conteníos del portal se correspuende coles colaboraciones de los propios llectores.
Abondanza natural
L'abondanza natural ye la cantidá presente na natura de cada isótopu d'un elementu químicu espresada en porcentax (%). Les abondances naturales de cada isótopu empléguense pa'l cálculu de la masa atómica de los elementos de la tabla periódica. L'abondanza d'un elementu ye variable según el planeta del que se fale.
Radioisótopu sintéticu
Los radioisótopos sintéticos son isótopos radioactivos que nun s'atopen de forma natural na Tierra, pero que puen crease por reacciones nucleares (dalgunos isótopos radioactivos puen tar presentes de forma natural o bien ser preparaos artificialmente).
Un exemplu ye l'isótopu tecneciu-99 metaestable, Tc, que s'obtién por desintegración beta del Mo. Emplégase en medicina.
Puntu de fusión
El puntu de fusión ye la temperatura a la qu'una sustancia pasa del estáu sólidu al estáu llíquidu. Nes sustancies pures el procesu de fusión asocede a una sola temperatura y l'aumentu de temperatura pola adición de calor detiénse hasta que la fusión ye completa. Esti puntu depende de la presión, siendo tanto más altu cuanta mayor presión soporte'l llíquidu.
El puntu de fusión del mercuriu (elementu) ye de 234,31 K (-38,83 °C). Dalgunos materiales, como'l vidru, puen adurecer ensin cristalizase; a esto llámase-y un sólidu amorfu.
A diferencia del puntu d'ebullición, el puntu de fusión ye relativamente insensible a la presión atmosférica. 
El material col más altu puntu de fusión ye'l grafitu, con un 3.948 K. 
Puntu de bullidura
El puntu de bullidura ye la temperatura a la qu'un elementu o compuestu químicu pasa del estáu llíquidu al gaseosu. A la escontra denómase puntu de condensación.
La temperatura d'una sustancia o cuerpu ye una medida de la enerxía cinética de les molécules. A temperatures inferiores al puntu de bullidura, namái un pequeñu porcentax de les molécules na superficie tien enerxía abondo pa romper la tensión superficial y escapar. 
Al llegar al puntu de bullidura les más de les molécules son pa escapar dende toles partes del cuerpu, non namás dende la superficie. Sicasí, pa la creación de borbolles en tol volume de llíquidu necesítense imperfecciones o movimientu, precisamente pol fenómenu de la tensión superficial.
Un llíquidu pue calentase pasáu'l so puntu de bullidura. Nesi casu dizse que ye un llíquidu sobrecalentáu. Nun llíquidu sobrecalentáu, una pequeña perturbación va provocar una bullidura esplosiva. Esto pue asoceder, por exemplu, al calecer agua nun recipiente llisu (como por exemplu'l Pyrex) nun fornu microondes. Al echar zucre nesta agua sobrecalentao, el conteníu completu pue bullir na cara del usuariu, causando quemadures.
Entalpía de vaporización
La entalpía de vaporización o calor de vaporización ye la cantidá d'enerxía necesaria pa que la unidá de masa (quilogramu, mol, etc.) d'un elementu químicu que tea n'equilibriu col so propiu vapor a una presión d'una atmósfera pase completamente al estáu gaseosu.
Nel Sistema Internacional d'Unidaes mídese en quiloxulios por mol ("kJ/mol").
Entalpía de fusión
La entalpía de fusión o calor de fusión ye la cantidá d'enerxía necesaria pa que la unidá de masa (quilogramu, mol, etc.) d'un elementu químicu que tea nel so puntu de fusión a presión constante pase del estáu sólidu al llíquidu.
Ohmiu
L'ohmiu ye la unidá de resistencia llétrica del Sistema Internacional d'Unidaes.
Un ohmiu ye la magnitú que mide'l valor de la resistencia llétrica que presenta un conductor al pasu d'una corriente llétrica d'un amperiu d'intensidá, cuando la diferencia de potencial ente los sos estremos ye d'un voltiu.
Represéntase cola lletra griega Ω (omega). El so nome derívase del apellíu del físicu alemán Georg Simon Ohm, autor de la Llei d'Ohm.
Escala de Pauling
La escala de Pauling ye una clasificación de la electronegatividá de los átomos. N'ella l'elementu más electronegativu (Flúor), tien un índiz de 4,0, mentes que'l menos electronegativu (Franciu) lleva un valor de 0,7. Los demás átomos lleven asignaos valores intermedios.
Globalmente pue dicise que la electronegatividá aumenta d'esquierda a drecha na tabla periódica y qu'amenorga haza abaxo. D'esta manera los elementos de fuerte electronegatividá tán na esquina superior drecha de la tabla.
La electronegatividá d'un átomu determináu tá afectada fundamentalmente por dos magnitudes, la so masa atómica y la distancia promediu de los electrones de valencia con respectu al nucleu atómico. Esta propiedá pudo correllacionase con otres propiedaes atómiques y moleculares. Foi Linus Pauling l'investigador que propuso esta magnitú por primera vez nel añu 1932, como un desarrollu más de la so teoría del enlace de valencia.
Tabla periódica de la electronegatividá usando la escala de Pauling
Antoine Lavoisier
Antoine Laurent Lavoisier (París, 26 d'agostu de 1743 - 8 de mayu de 1794) yera un químicu francés. Enuncia la primer versión de la llei de conservación de la masa, identifica y bautiza l'oxíxenu (1778), desmonta la teoría del floxistu, y participa na reforma de la nomenclatura química. Normalmente faise referencia a Lavoisier como padre de la química moderna.
Frecuenta la universidá Mazarin de 1754 a 1761. Ellí estudia química, botánica, astronomía y matemátiques. La so primer publicación química apaeció en 1764. En 1767 trabaya nun estudiu xeolóxicu d'Alsacia y Lorena. Foi elexíu miembru de l'Academia de Ciencies en 1768. En 1771 cásase con Marie-Anne Pierrette Paulze, que traducirá darréu obres ingleses y illustrará los sos llibros. A partir de 1775 sirvió a l'administración real d'esplosivos, onde'l so trabayu traducíase en meyores na producción de pólvora y nel dominiu de l'agroquímica pola creación d'un nuevu métodu de producción de nitratos pola potasa d'Alsacia.
Unu de los esperimentos más importantes de Lavoisier foi la determinación de la naturaleza del fenómenu de la combustión. Esos esperimentos permitieron demostrar que la combustión ye un procesu qu'implica la combinación d'una sustancia col oxíxenu. Demostraría igualmente'l papel del oxíxenu na respiración vexetal y animal asina como'l so protagonismu na formación del furruñu. La esplicación de Lavoisier sobre la combustión remplará la teoría del floxistu, que postulaba que los materiales soltaben una sustancia llamada floxistu cuando amburaben. 
Descubre tamién que l'aire inflamable de Henry Cavendish, que bautiza como hidróxenu (del griegu « formador d'agua »), reacciona col oxíxenu pa formar una rosada, tal y como Joseph Priestley l'observara, que yera l'agua. El trabayu de Lavoisier taba en parte sofitáu nesti de Priestley.
Nos sos trabayos titulaos "Sur la combustion en général" y "Considérations générales sur la nature des acides" (1778), demuestra que l'aire responsable de la combustión yera tamién una fonte d'acidez. En 1779 noma a esta parte del aire "oxíxenu" (del griegu « formador d'ácidu») y a la otra parte "azote" (nitróxenu, del griegu « ensin vida »). En "Réflexions sur la phlogistique" (1783), Lavoisier demuestra que la teoría del floxistu nun yera coherente.
Les esperiences de Lavoisier yeren los primeros esperimentos químicos verdaderamente cuantitativos enxamás executaos. Probó que, aunque la materia química cambia d'estáu nuna reacción química, la cantidá de materia ye la mesma nel entamu y nel final de la racción. Quema fósforu y azufre nel aire, y demuestra que los productos pesaben más que los reactivos de partida. Ensin embargu, el pesu ganáu yera'l perdíu pol aire. Estes esperiencies formen parte de los pegoyos de la llei de conservación de la material. Lavoisier estudia igualmente la composición del agua, y llama a los sos compuestos oxíxenu y hidróxenu. 
Col químicu francés Claude-Louis Berthollet y otros, Lavoisier concibe una nomenclatura química o un sistema de nomes, que sirve de base al sistema modernu. Descríbelu nel "Méthode de nomenclature chimique" (1787). Esi sistema tovía ta funcionando, en gran parte, anguaño, y comprende nomes tales como l'ácidu sulfúricu, sulfatos, y sulfitos. El so"Traité élémentaire de chimie" (1789) ye consideráu como'l primer manual químicu modernu, y presenta una vista xunitaria de les nueves teoríes de la química, fizo un informe claru de la llei de conservación de la masa, y niega la existencia del floxistu. N'otra, Lavoisier clarifica'l conceptu d'un elementu como sustancia simple que nun podría ser descompuesta por ningún métodu conocía d'análisis químicu, y concibe una teoría de la formación de los compuestos químicos.
Igualmente la so obra contenía una llista d'elementos o sustancies que nun podíen ser descompuestes más, que incluyíen l'oxíxenu, el nitróxenu, l'hidroxenu, el fósforu, el mercuriu, el cinc, y l'azufre. La so llista, ensin embargu, incluyía tamién la lluz y el calor, que pensaba que yeren sustancies materiales. 
D'una importancia capital na vida de Lavoisier foi l'estudiu de les lleis. Esto llévalu a interesase pola política francesa, y en consecuencia, obtién un trabayu como recaudador d'impuestos na Ferme Générale, una compañía privada de recaudación d'impuestos a la edá de 26 años. Intenta presentar reformes nel sistema monetariu francés y nel sistema impositivu. Nel so trabayu pal gobiernu, participa nel desarrollu del sistema métricu decimal p'afitar la uniformidá de los pesos y medíes en toa Francia. 
Pola so pertenencia a la "Ferme Générale", Lavoisier foi consideráu como traidor polos revolucionarios en 1794 y foi guillotináu en París el 8 de mayu de 1794, a la edá de 51 años, al mesmu tiempu que l'ensamu de los sos compañeros. Solicitó un aplazamientu pa terminar un esperimentu, respondiendo-y el presidente del tribunal revolucionariu: « "La República nun tien necesidá de sabios nin de químicos, el cursu de la xusticia nun pue ser suspendíu." » Nun hai que perder de vista que los bienes de los condenaos yeren confiscaos en beneficiu del Estáu y que los "fermiers généraux" taben en posesión de les más grandes fortunes de Francia. 
Les contribucioness fundamentales de Lavoisier a la química fueron el resultáu d'un esfuerciu consciente d'adaptar tolos esperimentos nel marcu d'una teoría simple. Establez la utilización coherente del equilibriu químicu, utiliza los sos descubrimientos sobre l'oxíxenu pa baltar la teoría del floxistu, y desarrolla un nuevu sistema de nomenclatura química que caltenía que l'oxíxenu yera un constituyente esencial de tolos ácidos (lo que más sero se revelaría incorrecto). Por primera vez, la noción moderna d'elementu taba presente sistemáticamente. Los tres o cuatro elementos de la química clásica empobinaron al sistema modernu, y Lavoisier escribió les reacciones con ecuaciones químiques que respetaben la llei de conservación de la masa.
Lavoisier retomó la máxima ""Nada nun se pierde, nada nun se crea, too se tresforma."" que tien el so aniciu n'Anaxagores de Clazomene.
Grande-Marlaska (grupu)
Grande-Marlaska ye una banda española de la escena del pop independiente. Ta formada por 3 miembros: Roberto Herreros (Ladinamo), Malela (ex Nosoträsh) y Pepo Márquez (The Secret Society).
Enantes del 21 de xunetu el grupu nomábase "GARZÓN". Bautizáronse como'l famosu xuez nuna especie de homenax a los infravalorados McCarthy, el grupu d'indie pop marxista que fraguaron Malcolm Eden y Tim Gane (llueu en Stereolab).
Grande-Marlaska
Xuntanza Metropolitana d'Alta Silesia
Xuntanza Metropolitana d'Alta Silesia (nome polacu: "Górnośląski Związek Metropolitalny") ye una xuntanza acordada de ciudaes de la rexón histórica de Silesia en Polonia meridional, sobre los ríos Vistula y Oder.
Llista de publicaciones de l'Academia de la Llingua Asturiana
Les publicaciones de l'Academia de la Llingua Asturiana tán agrupaes en delles coleiciones:
Revistes y publicaciones periódiques
Colecciones de producción lliteraria
Publicaciones normatives y científiques
Publicaciones de la Secretaría Llingüística del Navia-Eo
Otres colecciones y publicaciones
Concursos de l'Academia de la Llingua Asturiana
L'Academia de la Llingua Asturiana entama los concursos que vienen darréu: 
Raúl Castro
Raúl Castro Ruz ye'l segundu cabezaleru del Conseyu d'Estáu de Cuba. L'hermanu más mozu del presidente cubanu Fidel Castro ocupa anguaño los cargos de vicepresidente del Conseyu de Ministros, primer vicepresidente del Conseyu d'Estáu de Cuba, vicesecretariu del Politburó y del Comité Central del Partíu Comunista de Cuba (PCC), y Máximu Xeneral de les Fuerces Armaes (Exércitu, Marina y Fuerza Aérea), segundu del Comandante en Xefe, Fidel Castro. Acordies col artículu 94 de la Constitución Cubana, el primer vicepresidente del Conseyu d'Estáu, cargu desenvueltu por Raúl Castro, asume las funciones presidenciales en casu d'incapacidá o fallecimientu del presidente.
Grupu de galaxes Maffei 1
El Grupu Maffei 1 (tamién conocíu como'l Grupu IC 342) ye l'agrupación galáutica más averada al Grupu Llocal; seique nun aniciu fuera parte d'esti, pero foi espulsada nun violentu alcuentru cola Galaxa d'Andrómeda. El so componente dominante ye la galaxa espiral IC 342, nomada depués de la xixante galaxa elíptica Maffei 1, que xunto con Maffei 2, foi descubierta con platos infrabermeyos en 1968 pol astrónomu italianu Paolo Maffei. Entrambes galaxes atópense cerca del ecuador galáuticu en Cassiopea na zona d'evitación y tán, poro, mui escurecíes pol polvu y el gas nes llonxitúes d'onda visibles. Maffei 2 ye una galaxa espiral barrada allugada a unos 16 millones d'años lluz de distancia, mentes que la distancia de Maffei 1 establecióse nunos 10 millones d'años lluz. Otres galaxes conocíes nel grupo son Dwingeloo 1 y la so galaxa satélite Dwingeloo 2, y dalgunos sistemes más pequeños, amestando dos posibles satélites de Maffei 1 (MB1 y MB2).
El sol orbita al rodiu de la nuesa galaxa cada 225 millones d'años. Dientro de unos 112 millones d'años taremos nel otru llau la galaxa. Pa entós, les más de laes galaxes que podemos ver güei van atopase na zona d'evitación. La Galaxa d'Andrómeda, la Galaxa del Triángulu y otres munches van tar fuera de la nuesa visión, pero en cuenta d'elles va haber una riestra galaxes esperando a ser descubiertes. El Grupu Maffei va vese meyor nesi entós, y seique les que meyor se vean seyan Maffei 1, Maffei 2, Dwingeloo 1 y Dwingeloo 2.
Eusko Trenbideak - Ferrocarriles Vascos
Eusko Trenbideak - Ferrocarriles Vascos, S.A. ye una sociedá pública del Gobiernu Vascu creada en 1982, funciona cola marca EuskoTren y xestiona delles llinies de ferrocarril d'anchu métricu dientro de la Comunidá Autónoma del País Vascu, acordies coles competencies del Estatutu d'Autonomía de 1979. Tamién foi propietaria de la llinia Bilbao-Plencia, anguaño llinia-1 de Metro Bilbao dende 1995. 
EuskoTren tien tamién llinies d'autobús, y xestiona'l Tranvía de Bilbao (cola marca EuskoTran) y el funicular de La Reineta nel Valle de Trapaga (Vizcaya).
Presión de vapor
La presión de vapor o tamién nomada presión de saturación ye la presión exercida pol vapor d'una sustancia llíquidu o sólidu nun finxu zarráu. Normalmente'l términu refierse a la situación d'equilibriu.
El valor de la presión de vapor crez cola temperatura, y el so valor ye independiente de les cantidaes de llíquidu/sólidu y vapor presentes mentes esistan entrambes. Na situación d'equilibriu les fases reciben la denomación de lliquidu saturao y vapor saturao.
Cuando la presión parcial d'ún de los llíquidos del recipiente equival a la presión de saturación, el llíquidu y el vapor tán n'equilibriu. Si esfrecemos el recipiente, parte del vapor va condensase en llíquidu, hasta algamar una nueva situación d'equilibriu, con una presión de vapor inferior. Si calecemos el recipiente, parte del llíquidu va evaporase pa convertise en vapor, aumentando la presión de vapor.
El puntu d'ebullición d'una sustancia ye la temperatura a la que la presión de vapor d'esta sustancia llíquida ye igual a la presión ambiental. Por exemplu, a la presión d'una atm y a 100ºC, l'agua tien una presión de vapor d'una atm, y eso fai que l'agua fierva y s'evapore entero.
Cuando la presión parcial d'ún de los sólidos del recipiente equival a la presión de vapor d'un sólidu, ésti y el vapor tán n'equilibriu. Si esfrecemos el recipiente, parte del vapor va condensase en sólidu, hasta algamar una nueva situación d'equilibriu, con una presión de vapor inferior. Si calecemos el recipiente, parte del sólidu va sublimase pa convertise en vapor, aumentando la presión de vapor.
El puntu de sublimación d'una sustancia ye la temperatura a la que la presión de vapor d'esta sustancia sólida ye igual a la presión ambiental.
Vamos maxinar un recipiente de vidru nel que se fexo'l vaciu y que se caltién a una temperatura constante; si metemos dientro della cantidá de llíquidu, ésti va vaporase aína hasta qu'algama l'equilibriu ente les dos fases.
Les molécules de la superficie del llíquidu que tengan una mayor enerxía van escapar de la superficie pasando a la fase de vapor (evaporación) mentes que les molécules del vapor van chocar escontra les parés del recipiente y ente sigo, perdiendo enerxía y tresformándose en llíquidu (condensación).
Inicialmente namái se produz la evaporación yá que nun hai vapor. Sicasí, según la cantidá de vapor aumenta, y por tanto la presión nel interior del recipiente, va incrementándose la velocidá de condensación, hasta que trescurríu dél tiempu dambes velocidaes s'iguales. Llegaos a esti puntu tendráse consiguío la presión másima posible nel recipiente ("presión de vapor" o "presión de saturación") que nun va poder superase a nun ser que s'incremente la temperatura.
L'equilibriu va consiguise más aína cuanto mayor seya la superficie de contautu ente'l llíquidu y el vapor, porque d'esta miente favorezse la evaporación del llíquidu, de la mesma manera qu'un charcu d'agua estensu pero poco profundu ensucha más aína qu'ún cola mesma cantidá d'agua pero más pequeñu y de mayor fondura. Sicasí, l'equilibriu consíguese n'entrambos casos a la mesma presión de vapor.
El fautor más importante que determina'l valor de la presión de saturación ye la propia natura del llíquidiu, viendo qu'en xenera, ente llíquidos de natura asemeyao, la presión de vapor a una temperatura determinada ye más pequeña cuanto mayor ye'l pesu molecular del llíquidu.
El puntu d'ebullición del agua a presiones d'unos 100 kPa pue ser aprosimada con:
Onde la temperatura "T" ta en graos Celsius y la presión "p" en Pascales. El valor de la presión de vapor obtiénse despexando la "p" d'esta ecuación.
Puntu triple
El puntu triple ye aquelli nel que coesisten n'equilibriu l'estáu sólidu, l'estáu llíquidu y l'estáu gaseosu d'una sustancia. Defínese con una temperatura y una presión de vapor.
El puntu triple del agua, por exemplu, ta a 273,16 K (0,01ºC) y a una presión de 611,73 Pa ITS90.
Esta temperatura, pola mor de ser un valor constante, sirve pa calibrar les escales Kelvin y Celsius de los termómentros de mayor precisión.
Puntu críticu
El puntu críticu ye'l llímite pal que'l volume d'un llíquidu ye igual al d'una masa igual de vapor o, dicho d'otru mou, nel que les densidaes del llíquidu y del vapor son iguales. Si se miden les densidaes del llíquidu y del vapor en función de la temperatura y se representen los resultaos, pue determinase la temperatura crítica a partir del puntu d'interseición de dambes curves.
Metru per segundu
Un metru por segundu ye una unidá derivada del Sistema Internacional d'Unidaes que mide la velocidá (escalar y vectorial), definida como la distancia en metros dividida ente'l tiempu en segundos. El so símbolu ye "m/s" o "m·s".
PhpBB
phpBB ye un conxuntu llibre y de baldre de paquetes de códigu basaos nel popular llinguaxe PHP, la so función ye la de facer cenciello un sistema de foros con muncha capacidá de personalización.
phpBB tien una interface percenciella. Tamién tien un soporte mui ampliu, y un completu FAQ. La so compatibilidá dafechu con delles bases de datos fai que seya válidu pa cuasi cualesquier sirvidor que corra PHP, amás ye fácil d'integrar en sistemes cms como Joomla o PostNuke, y puen enanchase les sos funciones gracies a Mods.
Mozilla (dixebra)
Mozilla puede referise a:
Fundación Mozilla
La Fundación Mozilla ye un proyeutu de software llibre que desenrrolla soluciones de códigu abiertu pa Internet, como los navegadores Mozilla y Mozilla Firefox, y teunoloxíes basaes na World Wide Web. El códigu nel que básense los productos de Mozilla, apórtase desinteresadamente por una enorme cantidá de persones alrodiu del Mundu, qu'aconcéyense al traviés d'internet nel sitiu de mozilla.org. Ellí ye onde se planifica y desenrrolla'l software de Mozilla y onde puen obtenese, de baldre, los diferentes productos, asina como'l so códigu fonte.
Cualisquier persona o compañía, pue trabayar nel proyeutu Mozilla de delles formes: aportando códigu, probando los productos, escribiendo documentación, faciendo tornes, o de cualquier otra mena. El trabayu desinteresáu económicamente de los contribuidores de Mozilla, fai que los oxetivos del proyeutu Mozilla nun tengan fines llucrativos y básense esclusivamente na creación d'un software de calidá, seguru, y prestosu, qu'aporte al usuariu abondes ventaxes, innovaciones y una opción pa escoyer, n'Internet.
Siete y media
Les siete y media ye un xuegu de cartes nel que les figures valen media y les demás el so valir. El xugador tien que tratar de xuntar siete y media, y gana el que más s'avera a esta cantidá ensin pasase.
Tíber
El ríu Tíber (n'italianu "Tevere") ye'l ríu más llargu de la península itálica, colos sos 405 km. Tien el so nacimientu nel monte Fumaiolo nos Apeninos y entaína a morrer nel mar Tirrenu dempués de pasar pente Roma y Peruggia.
Añu lluz
Un añu lluz ye la distancia que recuerre la lluz nun añu. Más específicamente, correspuéndese cola distancia que percorrería un fotón nel vacíu a una distancia infinita de cualquier campu gravitacional o magnéticu, nun añu Xulianu (365,25 díes de 86.400 segundos).
Equival aprosimadamente a 9,46 x 10 m (poco menos de diez billones de quilómetros), yá que la velocidá de la lluz nel vacíu ye de 299.792.458 m/s.
N'Astrofísica'l pársec ye actualmente la unidá preferida pa grandes distancies. 
Banda Gaites Villaviciosa -El Gaitero-
La Banda Gaites Villaviciosa -El Gaitero- ñació oficialmente nel añu 1986, formada por garrapiellu d'escolinos y escolines de la escuela de música tradicional que tiempu enantes echare a andar na capital manzanera José Ángel Hevia, mayestru gaiteru y direutor de la Banda Gaites dende'l so entamu hasta l'añu 2001. 
Nos sos 20 años d'existencia, la Banda Gaites Villaviciosa llevó la so música por tolos requexos d'Asturies y a numberosos puntos de la xeografía d'España, pero tamién a dellos paises d'Europa y América.
Ye la banda de gaites asturiana que más vegaes participó nel Festival Intercélticu de Lorient (Bretaña, Francia), nos años 1990, 1991, 1995, 2000 y 2005. Y tien fechas collaboraciones con artistes comu'l grupu pop "Amistades Peligrosas" y el propiu Hevia.
Anguaño ta formada por unes 25 persones dixebraes en dos seiciones, gaites ya percusion, onde s'alcuentren les caxes d'alta tensión, los timbales o tambores tenores ya'l bombu. El so direutor ye bien rapazo, dao que tien 30 años, y ye Martín Poladura.
Banda Gaites Candás
La Banda Gaites Candás (Carreño, Asturies) ye una asociación cultural dedicada al estudiu, contribución y difusión de la cultura tradicional asturiana creada en 1990. El so principal oxetivu ye ayudar a incrementar el nivel cultural no referente al patrimoniu musical, folclóricu y tradicional d'Asturies.
La Banda Gaites Candás cunta anguaño con más de 30 músicos (ente gaites y percusión), y más de 30 escolinos que tán deprendiendo na Escuela de Música Tradicional. El repertoriu de la BGC, ta formáu básicamente por temes asturianos magar que tamién inclúi temes bretones, gallegos...
Anguaño Velu Muñiz ye'l direutor musical, (antiguamente'l maestru gaiteru yera José Angel Hevia), profesor de la Escuela de Música Tradicional de Candás y direutor tamién de la Banda de Gaites Castrillón. El maestru de percusión ye David González.
El 2 d'agostu de 1997, la banda entamó un llabor qu'entá s'espeya nel Festival de Bandes de Gaites "Villa de Candás" que tien llugar na villa, cuntando con formaciones de bandes de tol Arcu Atlánticu Celta. Esti festival celébrase tolos años y ta declaráu d'Interes Turisticu Rexonal dende l'añu 2013.
La banda lleva percorrío dellos llugares del mundu; Italia, Bélxica, Bretaña, Portugal, Irlanda, Arxentina, Uruguái o Palestina, La Plata, Buenos Aires, Rosario, Santa Fe y Paraná n'Arxentina, Montevideo n'Uruguay
Tamién acompaña a Hevia nos sos conciertos (Andorra, Bélxica, TVE, Telecinco, Premios AMIGO,Elección Miss Intercontinental, etc) amás tien participao la banda n'ocasiones o una representación d'ella n'otres, en grabaciones y conciertos d'Amistades Peligrosas, la Orquesta Sinfónica del Principáu d'Asturies, Gilles Servat, Llan de Cubel o Pipo Prendes, ente otros.
Asociación Cultural Esbardu
L'Asociación Cultural Esbardu ye una asociación d'Avilés (Asturies) fundada en 1989 pal estudiu, recuperación, y posterior divulgación del folclor tradicional asturianu.
Los fines persiguíos nun primer momentu yeren esparder la música y baille tradicional d'Asturies calteniendo la so autenticidá. Anguaño, amás, tamién trabayen pol averamientu a otres cultures cercanes a la asturiana, centrandose principalmente nes nomaes "Naciones Celtes".
Recueyen abondes variantes de traxes de determinaos conceyos o pueblos pertenecientes a les zones central y occidental d'Asturies, usando pa la so fechura llana y llinu fechos en telares artesanales.
El repertoriu músicu-baillable ta basáu en cantares y bailles tradicionales (ensin igües nin amiestos) representativos d'Asturies, abarcando les principales zones del Principáu con calter y identidá propia.
Pa desenvolver el repertoriu empleguen un bon númberu d'instrumentos artesanales de percusión, como pandeiros cuadraos, panderetes de varios modelos, tarrañueles de dellos tamaños, payeḷḷes y pitos, amás de la clásica pareya de gaita y tambor.
Nel añu 1992, Esbardu forma una Banda de Gaites, según dicen nel so sitiu web "tratando de cubrir la carencia d'esti tipu de formaciones nel conceyu avilesín hasta esa fecha". Dende entós participaren en dellos actos de mena social y cultural n'Asturies, amás d'en dellos festivales internacionales nel continente européu.
Al tiempu, tamién inclúin nel repertoriu dalgunes amueses del folclor bretón, irlandés, gallegu, galés y escocés.
Según el tipu d'actuacción, la banda dispón de gaites tradicionales (con afinación en DO y un solo roncón), obra del artesanu asturianu Alberto Fernández, o de gaites en Sib con roncón y ronquín del artesanu Miguel Alonso] (Colunga).
En 2002 Esbardu entama un proyeutu pa la formación de guaḥes d'ente 5 y 12 años d'edá no que cinca a música y baille tradicional, principalmente, pero tamién no tocante a la mitoloxía, xeografía, etnografía y historia d'Asturies.
Dende 1997 Esbardu entama el Festival Intercélticu d'Avilés.
La idea de facer un festival d'esti tipu n'Avilés xurde, según cuntaren en delles ocasiones los responsables de l'asociación, na primer participación d'Esbardu nel Festival Intercélticu de Lorient en 1993, onde queden ablucaos pola magnitú del mesmu y entamaron a barruntar la idea de facer daqué asemeyáu (na midia de lo posible) n'Asturies, y más concretamente na so ciudá.
El Festival foi creciendo adulces hasta superar el millar de participantes y el centenar d'actos demientres 11 díes na última edición (2006).
El Festival nun ta centralizáu na villa del adelantáu de la Florida, sinón qu'abarca tola comarca avilesina, con presencia n'Illas, Corvera y Castrillón.
Pel Festival pasaron yá artistes como Llan de Cubel, Xuacu Amieva, Wolfstone, Lúnasa, Carlos Nuñez, José Ángel Hevia, Kerlenn Pondi, Mabon, Felpeyu, Tejedor, Mari Luz Cristóbal Caunedo, etc...
Esbardu
Esbardu ye la cria del osu
Puede que tes buscando:
Banda Gaites de Castrillón L'Alborcer
La Banda Gaites de Castrillón L'Alborcer ye una banda de gaites formada nel 2002 nel conceyu de Castrillón (Asturies). 
La banda formase a partir d'un cursu de gaita asturiana entamáu pola Fundación Municipal de Cultura del Ayuntamientu de Castrillón, y ye principal pegoyu de l'Asociación Cultural L'Alborcer dedicada al recobramientu y esparcimientu de la cultura tradicional asturiana.
Nun primer momentu yera una formación de 20 gaiteros y percusionistes, siendo'l direutor agora Velu Muñiz y David González como ayudante.Teniendo más de 30 componentes dientro de la mesma.
Los traxes emplegaos pola banda son tradicionales del centru d'Asturies uniformaos y nel que destaca el verde de la bandera de Castrillón.
En cuanto a les gaites son de madera de granadillu con roncón y ronquín afinaes en Sib. Pa la percusión usen caxes d'alta tensión,timbales y bombu.
Asociación Cultural Avante Cuideiru
L'Asociación Cultural Avante Cuideiru formase en 1985 en Cuideiru (Asturies) nun primer momentu como grupu de baille y al añu siguiente entama con una escuela de música tradicional que nos primeros años namás impartía clases de gaita asturiana hasta 1990 que entama coles materies de percusión, curdión, zanfona, coral y llinguaxe músical, aplicando estes materies a la banda de gaites.
Chao Samartín
Chao Samartín ye un castru allugáu en Castro na parroquia de Grandas (Grandas de Salime - Asturies).
El so orixe como pobláu fortificáu remóntase a finales de la Edá de Bronce (va unos 3.000 años), ye d'esa época les primeres defenses, un fosu y un valla qu'arrodiaben un recintu sagráu con una entrada presidida por unes peñes grandes y onde s'asitaba un edificiu bien grande pa la época (unos 60 m²).
Yá na Edá del Fierro la zona habitada del castru medra enforma y duplíquense les defenses. Nel sieglu IV e.C. les defenses componíense d'una muria y dellos fosos al abellugu de los que taben les cabañes de planta circular y rectangular con esquines redondes, cuntaben con una sala y techu vexetal.
La única entrada al pobláu yera pel sur gracies a un portón que salvaba'l fosu.
Los habitantes yeren agricultores, preparaben los alimentos en pieces cerámiques y teníen ferramientes de fierro, cobre, plata y oru, según amuesen los restos topaos nel llugar.
Cola llegada del imperiu romanu, entama un tiempu de paz y prosperidá llegando a arenunciar de les defenses y aprovechando'l tener mui cerca delles mines d'oru. Esta prosperidá viose frenada por un abandonu repentinu del pobláu mui probablemente por mor d'un terremotu, al rodiu del sieglu II.
El castru entamó a escavase en 1990 y entá falta gran parte del pobláu por estudiar. Debíu al abandonu repentinu topense munches ferramientes inclusive xoyes y otros oxetos de valir na época romana.
Salime
Salime foi un pueblu y capital del conceyu de Grandas de Salime hasta 1836. Güei podemos topar, onde enantes taba'l pueblu, el banzáu de Salime. Embaxo les agües quedaron 1995 finques, 25.360 árboles pa madera, 27.851 árboles frutales, ocho pontes, cinco ilesies, cinco cementerios y delles capielles. Les indemnizaciones de 1945 ascendieron a 17 millones de pesetes en total.
Sanford B. Dole
Sanford Ballard Dole (23 d'abril de 1844 – 9 de xunu de 1926) foi un políticu y xurista de Hawai na dómina de la monarquía, el proteutoráu, la república y del territoriu.
Dole ñaciera en Honolulu dientro d'una familia de misioneros cristianos protestantes orixinaria de Nueva Inglaterra, nos Estaos Xuníos d'América. El so primu, James Dole, foi un magnate de la piña que posteriormente lu siguió, estableciendo tamién la so residencia en Hawai. Dole foi parte d'una comunidá d'inmigrantes acomodaos de les islles hawaianes qu'estableció una presencia dominante na política llocal. Como abogáu y amigu del rei David Kalakaua y de la reina Lili'uokalani, Dole persiguió y naguó pola occidentalización de la cultura y sociedá hawaianes. Enantes d'aceutar, de mala gana, el cargu de presidente del Gobiernu Provisional, Dole foi ún de los tres xueces del Tribunal Supremu del Reinu de Hawai.
Dole participó na revolución de 1887, na que los mercadeles inmigrantes llocales y los llabriegos del zucre forciaron l'adopción de la Constitución Bayonet, escrita pol Ministru del Interior Lorrin A. Thurston. Nella ñegaba'l drechu al votu de tolos habitantes d'orixe asiáticu, y impunxo requisitos económicos a los hawaianos nativos pa poder votar, de forma qu'esto dio más poder a los habitantes del reinu que yeren d'orixe européu. Tamién amenorgó'l poder del monarca en favor d'un gobiernu más influyente del Conseyu Priváu, el gabinete real. Más tarde Kalakaua nomó a Dole xuez del Tribunal Supremu del Reinu de Hawai.
L'informe Blount del 17 de xunetu de 1893 afirmaba que'l Comité de Seguridá conspiró col embaxador de los EEXX John L. Stevens pa que'l Cuerpu de Marines de los Estaos Xuníos s'estableciera nel archipiélagu y d'esta miente provocara la cayida de la reina Lili'uokalani y se constituyera'l Gobiernu Provisional de Hawai, formáu por miembros del Comité de Seguridá. L'informe Morgan del 26 de febreru de 1894, encargáu pol presidente estaunidense Grover Cleveland, investigó más fóndamente y concluyó que la insurxencia yera d'orixe llocal, causada pol historial de corrupción de la monarquía, y que les tropes norteamericanes namái sirvíen pa protexer la propiedá y los ciudadanos norteamericanos, ensin implicase na fin de la monarquía hawaiana.
Sicasí, la monarquía finó en xineru de 1893, y el Gobiernu Provisional foi reconocíu por toles naciones con rellaciones diplomátiques col Reinu de Hawai como'l gobiernu llexítimu de les islles nes siguientes 48 hores del golpe d'estáu. Depués d'un intentu fallíu de solevación armao años más tarde, la reina abdicó oficialmente en 1896.
Cola eleición Grover Cleveland como presidente de los EEXX, les esperances d'anexón del Gobiernu Provisional viéronse frustraes un tiempu. De fechu, Cleveland intentó aidar a reestablecer la monarquía, depués d'una investigación dirixida por James Henderson Blount. El 16 de payares de 1893, Albert Willis presentó-y a la reina'l pidimientu de Cleveland de garantiza-yos amnistía a los revolucionarios a cuenta de la so reinstauración, cosa que de mano rechazó la reina, pidiendo pena capital pa tolos implicaos. El 18 d'avientu de 1893 la reina camudó d'opinión al respeutive del axusticiamientu de Dole y Thurston, pero p'aquel entó Cleveland yá elevara la cuestión al Congresu, que comisionó l'informe Morgan. El 23 de payares de 1893, ensin saber que Cleveland rellatara l'asuntu al Congresu, Willis presentó al Gobiernu Provisional la oferta de Cleveland de restaurar al tronu, pero'l Gobiernu Provisional rechazólo. Al añu siguiente, el Gobiernu Provisional convocó una convención constitutiva y el 4 de xunetu de 1894 estableció la República de Hawai.
Lorrin A. Thurston declinó la presidencia y en cuenta d'elli escoyeran a Dole pa llevar el gobiernu; Dole sedría'l primer y únicu presidente dente 1894 hasta 1900. Dole, a la so vez, encomendó a Thurston que dirixera un grupu de presión en Washington DC p'asegurar l'anexón de Hawai.
El gobiernu de Dole torgó dellos intentos de restaurar la monarquía, inxiriendo un intentu de solevarión armada na que participara Robert William Wilcox; Wilcox y los otros conspiradores vieron reducir o conmutar les sos sentencies depués de tar sentenciaos a muerte. Dole tuvo ésitu como diplomáticu: cada nación que reconociera'l Reinu de Hawai tamién reconociera la República de Hawai.
El presidente William McKinley nomó a Dole primer gobernador territorial de Hawai depués de l'anexón de Hawai a los EEXX. Dole asumió'l cargu en 1900 pero dimitió en 1903 p'aceutar el nomamientu como xuez nun Tribunal de Distritu de los EEXX. Trabayó hasta 1915, morriendo tres d'una serie d'apoplexíes en 1926. Los sos restos tán nel cementeriu de la Ilesia de Kawaiahao. Tamién da'l nome a la escuela Dole Middle School, allugada nel valle de Kalihi na islla d'O'ahu dende 1956.
Volume molar
El volume molar d'una sustancia, en química, ye'l volume qu'ocupa un mol de dicha sustancia. Pue calculase col pesu atómicu o pesu molecular, dividíu ente la so densidá.
Un mol de cualquier sustancia contién N partícules. Nel casu de sustancies gaseoses moleculares un mol contién N molécules. D'equí resulta, teniendo en cuenta la llei d'Avogadro, qu'un mol de cualesquier sustancia gaseosa va ocupar siempre'l mesmu volume (midíu nes mesmes condiciones de presión y temperatura).
Esperimentalmente pudo comprobase que'l volume qu'ocupa un mol de cualesquier gas ideal en condiciones normales (presión = 1 atmósfera, temperatura = 273 K = 0 ºC) ye de 22,4 llitros.
Esti valor del volume molar correspuende a los nomaos gases ideales o perfeutos; los gases ordinarios nun son perfeutos (les sos molécules tienen dél volume, anque seya pequeñu) y el so volume molar sepártase daqué d'esti valor. Asina los volúmenes molares de dalgunos gases son: monóxidu de carbono (CO) = 22,4 L; dióxidu d'azufre (SO) = 21,9 L; dióxidu de carbono (CO) = 22,3 L; almoniaco (NH) = 22,1 L.
Nel casu de sustancies n'estáu sólidu o llíquidu'l volume molar ye muncho menor y distintu pa cada sustancia. Por exemplu:
Minutu
El minutu ye una unidá de tiempu qu'equival a 60 segundos o a la sexaxésima parte d'una hora.
Equivalencies:
Sistema Internacional d'Unidaes
El Sistema Internacional d'Unidaes, abreviao SI (en francés, "Système International d'Unités") ye'l sistema d'unidaes más espardíu. Xunto col antiguu Sistema Métricu Decimal, que ye'l so anteceddente y qu'ameyoró, el SI tamién se conoz como "sistema métricu", sobre manera nes naciones nes qu'inda nun s'implantó pal so usu cotidianu. Creólu en 1960 la Conferencia Xeneral de Peses y Midíes, qu'inicialmente definió seis unidaes físiques básiques o fundamentales. En 1971 añadióse la séptima unidá básica, el mol.
El Sistema Internacional de Unidades consta de siete unidades básiques:
Les unidaes básiques tienen múltiplos y submúltiplos, que s'espresen por prefixos. D'esta miente, por exemplu, la espresión "quilo" indical "mil" y, poro, un "quilómetru" son mil metros y un "quilogramu" son mil gramos. El quilogramu, precisamente, ye una esceición, yá que siendo una unidá básica, tien el prefixu "quilo".
Esisten tamién les unidaes derivaes. Dalgunes son variantes de les unidaes básiques y sirven pa midir magnitúes diferentes anque rellacionaes con éstes.
D'esta miente, por exemplu, el metru, que ye una unidá de llonxitú, úsase como metru cuadráu (m²) pa midir una superficie, y el quilogramu, que ye una unidá de masa, úsase como quilogramu por metru cúbicu (kg/m³) pa midir la densidá.
En cualesquier casu, siempre ye posible establecer una rellación ente les unidaes derivaes y les básiques o fundamentales per aciu de les correspondientes ecuaciones dimensionales.
Los símbolos de les unidaes nun han tratase como abreviatures, polo qu'han escribise siempre talo y como tán definíos (p. ex., "m" pa metru y "A" p'amperiu). Han usase preferentemente los símbolos y non los nomes (p. ex., "kHz" y non "quilohertz"), y nin los unos nin los otros han pluralizase (p. ex., de resultar imprescindible, diráse "quilohertz", pero non "quilohertzs"). Puen utilizase les denomaciones asturianizaes d'usu habitual, siempre que tean reconocíes pola Academia de la Llingua Asturiana (p. ex. amperiu, culombiu, faradiu, voltiu, vatiu, etc.), pero ye preferible evitalos en pro de la precisión científica y de la uniformidá internacional). 
Los símbolos nun cambien cuando falamos de varies unidaes, ye dicir, nun ha añadese "s". Tampoco nun ha allugase un puntu (".") tres del símbolu, a nun ser cuando'l símbolu ta al final d'una fras. Poro, ye incorreuto escribir, por exemplu, el símbolu de quilogramu "Kg" (con mayúscula), "kgs" (pluralizao) o "kg." (col puntu). La única manera correuta d'escribilu ye "kg". Esto débese a que se quier evitar qu'heba males interpretaciones; por exemplu: "Kg", podría entendese como kelvin·gramu, yá que "K" ye'l símbolu de la unidá de temperatura kelvin. D'otra miente, ésta última escríbese ensin el símbolu de graos "°", yá que'l so nome correutu nun ye grau Kelvin (°K), sinón namái kelvin (K).
El símbolu de segundos ye "s" (en minúscula y ensin puntu tres d'elli) y non "seg." nin "segs.". Los amperios nun han abreviase "Amps.", yá que'l so símbolu ye A (mayúscula y ensin puntu). El metru simbolízase "m" (non "mt", nin "mts.").
El SI pue ser usáu llegalmente en cualesquier país del mundu, inda n'aquellos que nun lu tienen implantáu. N'otros munchos países el so usu ye obligatoriu. Nos países qu'inda utilicen otros sistemes d'unidaes de midíes, como los Estaos Xuníos y el Reinu Xuníu, suelen indicase les unidaes del SI xunto coles propies, a efeutos de conversión d'unidaes.
El SI foi adoptáu pola oncena Conferencia Xeneral de Pesos y Midíes (CXPM o "Conférence Générale des Poids et Mesures") en 1960.
N'España, nel Art. 149 (Títulu VIII) de la Constitución atribúise al Estáu la competencia esclusiva de llexislar sobre pesos y midíes. La llei que desenrolla esta materia ye la Llei 3/1985, del 18 de marzu, de Metroloxía.
Libia
Libia (n'árabe: ‏ليبيا o‎ "Lībiyā"), ye un país del norte d'África, asitiáu nel Magreb. Llenda col Mar Mediterraneu al norte, al oeste con Túnez y Arxelia, al suroeste con Níxer, al sur con Chad, al sureste con Sudán y al este con Exiptu.
Densidá (física)
La densidá, en física, ye una magnitú referida a la cantidá de masa contenida nun determináu volume y pue utilizase en términos absolutos o relativos.
La densidá absoluta (tamién nomada densidá real) espresa la masa por unidá de volume. Cuando nun se fai aclaración dala al respeuto, el términu "densidá" suel entendese nel sentido de densidá absoluta.
La densidá relativa o aparente espresa la rellación ente la densidá d'una sustancia y la densidá del agua, resultando una magnitú adimensional. Por definición, nel Sistema Métricu Decimal la densidá del agua ye la unidá. La so masa específica ye de 1.000 kg/m³, o de 1 kg/L (a les condiciones de 1 atm y 4 ºC).
Dalgunes de les unidaes de densidá más usaes son:
Grau Celsius
El grau Celsius, denomáu tamién grau centigrau ente 1750 y 1948, y tamién anguaño en dalgunos países hispanofalantes, representáu como °C, ye la unidá creada por Anders Celsius pa la so escala de temperatura. Tomóse como base pal Kelvin y ye la unidá más utilizada internacionalmente.
Defínese asignando'l valor 0 a la temperatura de conxelamientu del agua y el valor 100 a la temperatura de bullidura del agua, entrambes midíes a una atmósfera de presión, y dividiendo la escala resultante en 100 partes iguales, caúna d'elles definida como 1 grau Celsius.
La "escala centigrada o centesimal" foi inventada por Anders Celsius (1701-1744). Orixinalmente definióse como una escala infinita dividida n'intervalos d'un grau, na que 0°C (cero graos) yera la temperatura a la que se conxelaba l'agua y 100°C el so puntu de bullidura, si l'agua taba a 1.000 milibares. Poco dempués de la so muerte invirtióse la escala (en parte pol aguiyamientu de Daniel Ekström, que fabricó los más de los termómetros usaos por Celsius). Muncha xente más, amestando al suecu Per Elvius el Vieyu (1710) y al francés Christian de Lyons (1743), inventaron la mesma escala al empar pola so cuenta. Dizse tamién que'l botánicu Carolus Linnaeus (1740) taba ente ellos, anque nun esisten pruebes que lo demuestren.
En 1948 camudóse-y oficialmente'l nome a "escala Celsius", en parte n'honra d'esti científicu y en parte pola controversia qu'ufría'l prefixu "centi-".
Como ye d'esperar, los valores de referencia son muy aprosimaos, pero non correutos. Poro, en 1954 definióse como una escala onde 0,01°C ye'l puntu triple del agua, y un grau la 1/273,16 parte de la diferencia ente'l puntu triple del agua y el cero absolutu.
La magnitú d'un grau Celsius (1°C) ye equivalente a la magnitú d'un Kelvin (1 K), yá qu'esta unidá defínese como igual a la primera. Sicasí, les escales son diferentes porque la escala Kelvin toma como valor 0 el cero absolutu. Darréu qu'al cero absolutu-y correspuende un valor de -273,15°C, la temperatura espresada en °C y K difier en 273,15 unidaes.
Tennessiu
El tennessiu ye'l nome del elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 117 y símbolu Ts, allugáu nel grupu 17 de la tabla periódica.
Gramu por centímetru cúbicu
El gramu por centímetru cúbicu ye la unidá del Sistema Ceguesimal d'Unidaes emplegada pa midir la densidá. Represéntase como g/cm³, onde "g" ye gramu y "cm³" centímetru cúbicu.
Reis Católicos
Reis Católicos ye'l títulu que'l Papa Alexandru VI dió a Fernandu II d'Aragón y a Sabela I de Castiella, pa compensalos porque enantes diera'l títulu de Rei Cristianísimu al rei de Francia.
Demientres el reináu de los Reis Católicos foi'l pasu de la Edá Media a la Edá Moderna. Col so enllaz produzse la xuntanza nuna mesma dinastía (los Trastámara) de los Reinos de Castiella y d'Aragón, anque funcionaben como dos estaos independientes y sólo funcionaben como una entidá n'asuntos puntuales de política esterior.
Pa los nacionalistes españoles, el matrimoniu de los reis Católicos correspuende al ñacimientu d'España.
Los Reis entamaron polítiques fuertes frente a les apetencies de poder d'eclesiásticos y nobles, y estendieron la Inquisición (que ya funcionaba en Cataluña dende 1248) a Castiella primero (1478) y poco dempués n'Aragón. 
A lo llargo del so reináu, Castiella conquistó Granada, Navarra, Canaries y delles places nel norte d'África. Tamién llegaron a América al subencionar a Cristóbal Colón pa que topara una ruta alternativa cola India.
Codeína
La codeína (metilmorfina) ye un alcaloide que s'atopa de forma natural nel opiu. Pue presentase bien en forma de cristales inodoros y incoloros, o bien como un polvu blanco cristalino. L'orixe del so nome ye la pallabra d'aniciu griegu que significa "cabeza d'adormidera".
La codeína ye un calmante asemeyáu a la morfina pero muncho menos potente y con pocos efeutos sedantes. Pue tomase en forma de comprimíos, en forma de xarabe o por vía inyeutada. Ye útil p'aliviar dolores moderaos y tien munchos menos riesgos que la morfina de provocar dependencia o efeutos tósicos. Si s'instaura l'adicción, per aciu de la toma prollongada de dosis altes, el síndrome d'abstinencia resultante ye menos severu.
Morfina
La Morfina foi nomada d'esta miente n'honor a Morféu, el dios griegu de los suaños.
Conocida dende 1688 col nome d'opiu "Papaver somniferum", nun foi fasta 1804 cuando de Rosne aislló la morfina, llamándola dende entós, en Francia, "Sales de Rosne".
La morfina de primeres alministrábase per vía oral, y más tarde llevantando la dermis y depositando la dosis necesaria. Finalmente alquirió gran popularidá, gracies a la invención de la xeringa de Prava y sobre manera pol so usu masivu por parte de los militares na guerra de 1870. A partir de 1952 la síntesis química y de derivaos morfínicos ye posible.
Anguaño la morfina sigue siendo l'analxésicu clásicu más eficaz p'aliviar los dolores agudos, pero'l so usu va amenorgando a midida qu'apaecen nueves drogues sintétiques, que se suponen son menos adictives y permiten que persones alléxiques a la morfina puean aliviar los sos dolores.
Aspirina
L'Aspirina ye'l nome comercial dau polos llaboratorios Bayer al ácidu acetilsalicílicu, un fármacu de la familia de los salicilatos, utilizáu frecuentemente como analxésicu, antipiréticu y antiinflamatoriu.
Foi sintetizada per primer vegada nel añu 1897 pol químicu alemán Felix Hoffman. La so propiedá terapéutica como analxésicu y antiinflamatoriu foi descrita en 1899 pol farmacólogu alemán Heinrich Dreser.
Ye'l primer fármacu del grupu de los antiinflamatorios non esteroideos (AINE).
Ye un compuestu que yá s'utilizaba de manera indirecta dende l'antigüedá pol efeutu que provocaben les infusiones de blima, cosa que propició que s'investigara cuálu yera'l compuestu responsable, hasta que s'atopó l'aspirina.
Abderramán
Abderramán ye'l nome de varios emires o califes:
Abderramán I
Abd Ar-Rahman ibn Mu`awiya ibn Hisham ibn Abd al-Malik (n'árabe, عبدالرحمن بن معاوية بن هشام بن عبد الملك), conocíu como Abderramán I o Abd al-Rahmán I (n. Damascu, † 734 - Córdoba, 788) foi el primer emir independiente del emiratu de Córdoba.
La situación interna del Emiratu nun permitió a Abderramán I dirixir les habituales aceifes a los territorios cristianos del norte. El so reináu de trenta y ún años trescurrió ente lluches internes pa sofocar la resistencia del anterior emir, Yusuf al-Fihrí, y de los sos fíos, de los sirios partidarios de los abbasíes y de los bereberes allugaos na Península.
Ñetu del califa Hisham de Damascu, foi ún de los pocos miembros de la dinastía Omeya qu'algamaron escapar a la matanza d'Abú Futrus, que llevó al poder a los Abasides nel añu 750.
Demientres cinco años viaxó fuxendo d'un llugar a otru del norte d'África, hasta alcontrar abellugu ente los beréberes de la tribu Nafza, cerca de Ceuta, de la que yera so madre. Col gabitu de los sirios que sirvieran a los Omeyes y aínda taben n'España, consiguió pasar a la Península: nel 755 desembarcó n'Almuñécar (Granada) y un añu depués derrotó al emir Yusuf al-Fihrí y tomó Córdoba, au foi proclamáu emir independiente d'Al-Ándalus.
Los sos 32 años de reináu foron abondo turbulentos, con continues rebeliones: una d'ellas, encabezada pol antiguu emir, acabó cola execución d'éste nel 759. Otra, protagonizada nel 777 por varios xefes árabes del nordeste peninsular, contó col apoyu de Carlomagnu, quien dirixó una espedición escontra Zaragoza; la ciudá, anque tomada polos rebeldes, nun s'entregó al rei de los francos, y na precipitada retirada, ésti perdió la so retaguardia, mandada pol duque de Bretaña, Roldán, baxo l'ataque de monteses vascos nel escobiu de Roncesvalles (xesta cellebrada na Chanson de Roland); les rocees y xebres ente los rebeldes permitieron qu'Abderramán ficiera una espectacular amuesa de fuercia, con una campaña militar que percorrió Navarra, Aragón y Cataluña. 
Abderramán consiguió caltenese nel poder col apoyu d'un bon exércitu, formáu nos más por mercenarios beréberes; afitó asina a la dinastía Omeya, derrocada n'Oriente, al frente d'un emiratu español del que calcó la organización al califatu oriental; y anició la construcción de la mezquita de Córdoba, que quedaría pa la posteridá como símbolu d'aquel primer esllendor de la España musulmana.
Abderramán II
Abderramán II (n. Toledo, 792 - † Córdoba, 852). Cuartu emir omeya del Córdoba (822-852).
Socesor del so padre al-Hakam I entregóse al llabor de reorganizar alministrativamente al-Andalus. Trabayó pola pacificación xeneral y debilitó con aceifaes l'espansionismu cristianu. Guerreó escontra francos, asturianos y navarros. 
Enfrentose a sublevaciones internes (Mérida y Toledo). En mayu de 843, Musa ibn Musa, xefe de la familia de los Banu Qasi foi'l cabezaleru d'una revuelta escontra Abderramán II, ayudáu por García I Íñiguez, rei de Navarra, col que taba emparentáu. Aplastada la sublevación, atacó les tierres de Navarra, venciendo a García I Íñiguez y Musa.
En 845 acabó colos saqueos de los normandos cola vitoria de Tablada. 
Demientres el so mandatu fexose la revolución relixosa de los mozárabes, con San Eulogio y Álvaro como cabezaleros, quienes querien convertise en mártires al criticar la relixón musulmana. 
Con él Córdoba algamó un gran esplendor cultural, siendo un gran proteutor de les artes y les lletres. Nel so reináu instalose en Córdoba Ziryab.
Fundó la ciudá de Murcia col nome de "Mursiya".
Winston Churchill
Sir Winston Leonard Spencer Churchill foi un políticu británicu, y primu del octavu duque de Marlborough. Ñació el 30 de payares de 1874 nel Palaciu de Blenheim y morrió en Londres el 24 de xineru de 1965.
Foi fiu de Lord Randolph Churchill, séptimu conde de Marlborough, y de la estaunidense Jennie Jerome. Depués de escribir delles noveles d'aventures y su participación nes Guerres Bóers y unes calificaciones académiques mediocres, acabó dedicándose a la política. Durante la Primera Guerra Mundial foi Lord del Almirantazgu, polo que foi'l principal responsable del desastre del Desembarcu de Gallípoli. Tamién se-y responsabiliza del fundimientu del RMS Lusitania.
Nel periodu entre guerres dedicóse fundamentalmente a la redacción de dellos trataos. Por embargu, la entrada del Reinu Xuníu na Segunda Guerra Mundial marcó la so hora decisiva. Volvió entons a ser Primer Lord del Almirantazgu y en mayu de 1940 nomaronlo Primer Ministru, pola política antibelicista llevada a cabo ensin ésitu pol so predecesor Neville Chamberlain, quién dimitió depués del desastre de Noruega nesi mesmu mes. L'exemplu de Churchill y los sos discursos permitieron-y mantener la calma nes hores de prueba que foron los bombardeos sistemáticos de Reinu Xuníu sobre Alemaña escontra la población civil nomaos estratéxicos. Finalmente, anque los aliaos ganaron la guerra, el pueblu británicu dio-y la espalda y el gobiernu pasó a manes del so oponente Atlee nas eleciones de 1945.
En 1951 Churchill volvió a ser Primer Ministru, pero por motivos de salú, delegó cada vez más el tarbayu nos ministros. En xineru de 1955 acabó dimitiendo. Sucedió-y nel cargu Sir Anthony Eden.
En 1953, Churchill algamó el Premiu Nobel de Lliteratura, poles sos memoriae de guerra y el su trabayu periodísticu.
Seru Epenisa Cakobau
"Ratu" Seru Epenisa Cakobau (1815-1883) foi un xefe y guerreru de Fiji que xunió les tribus guerriegues del so país sol so mandu y reinó como Tui Viti (Rei de Fiji) dende'l 5 de xunu de 1871 hasta'l 10 d'ochobre de 1874, cuando cedió'l so país a la Reina Victoria d'Inglaterra. 
Cakobau socedió a so padre, el "Ratu" Tanoa Visawaqa, como Vunivalu (xefe principal) de Bau'l 8 d'avientu de 1852. afirmando que Bau tenía más preminencia sobre'l restu de Fiji, reclamó'l reinu de Fiji. Sicasí, nun foi aceutáu por otros xefes, que lu víen solo como'l primeru d'ente iguales, como muncho, y tuvo en constante griesca cuasi diez y nueve años hasta qu'unificó les islles so la so autoridá. En 1865 establecióse una Confederación de Reinos Independientes de Viti, con Cakobau como presidente de l'Asamblea Xeneral. Dos años dempués, sicasí, la confederación dixebróse del Reinu de Bau y la Confederación de Lau, con Cakobau asumiendo'l lideralgu del antiguu. Sofitáu por colonizadores foriatos, al cabu llogrócrear un reinu de Fiji xuníu en 1871, y estableció la so capital en Levuka. Decidió establecer una monarquía constitucional, y la primer asamblear llexilativa tuvo llugar en payares d'aquel añu. Tanto la llexislatura como'l gabinete de ministros taba domináu por foriatos.
El gobiernu de los Estaos Xuníos reconoció la nación de Fiji sol reináu de Cakobau bien de tiempu enantes de que la so reclamación fora aceutada polos xefes compañeros. A llargu plazu, sicasí, esto nun cuntó al so favor. El gobiernu americanu féxolu responsable d'una quema premeditada escontra la Islla Nululau, casa de John Brown William, el cónsul americanu, en 1849 (enantes de que Cakobau fuera siquieramente Vunivalu, sólo rei), y pidió 44.000 $ de compensación. Nun siendo pa pagar la delda causada polos xefes Rewan, y temiendo una invasión y anexión americana, Cakobau decidió ceder les islles al Reinu Xuníu. Tamién tuvo motiváu parcialmente pola esperanza de que'l mou de vivir británicu trayería la civilización y la cristiandá a Fiji. Cakobau, un verdaderu caníbal, convirtióse al cristianismu y renunció al canibalismu en 1854. Caltuvo la so posición de xefe principal de Vunivalu de Bau, igual que fexo cola de Fiji, y vivió seliquino hasta la so muerte en 1883.
El nome Cakobau ye un nome honráu inda güei, yá que les más de les figures cabezaleres del país foron descendientes de Cakobau. El so tataranietu "Ratu" Sir George Cakobau, gobernó como'l primer nacíu llariegu dende 1973 hasta 1983. Otru descendiente, de la llinia materna d'Adi Litia Cakobau, "Ratu" Epeli Nailatikau, ye l'actual Presidente de la Casa de los Representativos de Fiji. "Ratu" Sir Kamisese Mara, el padre actual de la fundación de Fiji, tamién ye descendiente de Cakobau, anque non pola llinia paterna. Les élites polítiques, académiques y militares de Fiji tán llaraes de descendientes de Cakobau de gran influyencia.
Cleopatra VII
Cleopatra Filopator Nea Thea, Cleopatra VII, foi la cabera reina d'Exiptu, de la dinastía helénica de los Ptolomeo. Ñació nel añu 69 e.C. (aproximadamente) y morrió nel añu 30 e.C.. Yera fia de Cleopatra V Trifena I y de Ptolomeo XII Auletes de quien heredara el tronu con 17 años de'edá, xunto col so hermanu Ptolomeo XIII (qu'entos tenía 12 años), que sería el so home, según requerien les leyes de reináu y sucesión d'entos. 
Tony Blair
Anthony Charles Lynton Blair, más conocíu como "Tony" Blair (nacíu'l 6 de mayu de 1953 n'Edimburgu) ye, dende 1997, el Primer Ministru del Reinu Xuníu.
Educóse en colexos d'Edimburgu y estudió Derechu n'Oxford, pa convertise n'abogáu especializáu en Derechu sindical en 1976, nel añu 1983 unióse al "Sindicatu del Obreru" na so ciudá natal. 
En 1983, foi nomáu miembru del Partíu Llaborista nel Parllamentu. 
De 1984 a 1987, foi portavoz de la oposición sobre asuntos del tesoru y economía.
Tres la muerte de John Smith en 1994, Blair, con 41 años, convirtióse nel cabezaleru más xoven qu'había tenio el llaborismu. Nel congresu de 1996 el so partíu adoptó la política propuesta por Tony Blair, que buscaba una reforma constitucional, meyora de la educación y la sanidá y un mayor averamientu a la Xunión Europea (UE). 
Nes eleiciones de 1997 derrotó al entós xefe de gobiernu, el conservador John Major, por una aplastante mayoría de votos.
Presentó "el modelu pa'l sieglu XXI", según el principiu de llograr ""trabayu pa los que puedan trabayar"" y ""seguridá p'aquellos que nun pueden"", basáu nes idees del teóricu social Anthony Giddens, direutor de la London School of Economics. 
Contribuyó a poner fin a trenta años de conflictu n'Irlanda del Norte, tres casi dos años de negociaciones, fírmase'l acuerdu de Viernes Santu nel castiellu d'Stormont, contando cola mediación del presidente estadunidense Bill Clinton.
Como presidente de turnu del Conseyu de la Xunión Europea, Blair asistió a la cume de mayu de 1998 qu'aprobó la entrada en circulación del euro, anque'l Reinu Xuníu había decidío nun formar parte de la eurozona. 
En xineru de 1999 propuso convertir la Cámara de los Lores nun Senáu elexíu por sufraxu universal, idea ésta que, xunto cola de la reforma del sistema eleutoral británicu "first past post" (mayoritariu simple en circunscripciones uninominales), abandonó, estableciendo per otra parte una autonomía mui llimitada pa'l País de Gales y Escocia basada en dos asamblees territoriales y llimitando'l númberu de puestos hereditarios na Cámara de los Lores.
Na primavera de 2001 Blair decidió nun agotar los cinco años de llexislatura y convocar les eleiciones pa'l 7 de xunu, sofitáu nuna favorable opinión publica. El so partíu conquistó la so segunda mayoría absoluta consecutiva, por primera vegada na historia del partíu.
Tras la so firma en Roma, Blair prometió ratificar nel so país per aciu de referéndum el tratáu pol que s'establez una Constitución pa Europa, pero pospuso sine die la fecha de celebración del mesmu. Tamién buscó que'l so país s'adhiera a l'euro, prometiendo un referéndum enantes de l'adhesión.
Foi duramente contestáu pola so participación na invasión d'Iraq de 2003, asina como pol descubrimientu de les falsedaes utilizaes pa xustificala (escándalos de les escuches illegales en Naciones Xuníes, la presión a la BBC y el suicidiu del doctor Kelly). Distanciáu d'anteriores collaboradores llaboristes (Mo Mowlam, Robin Cook, Ken Livingstone), la victoria nes eleiciones parllamentaries de 2005 una nueva mayoría absoluta posibilita a Blair un ablucante (na historia política del Reinu Xuníu) tercer mandatu consecutivu como premier británicu llaborista; permaneciendo la incognita de si finalizará el so mandatu o cederá el puestu al so ministru d'economía Gordon Brown a mitá de llexislatura. 
Blair obtuvo en 1999 el premiu Carlomagnu pola so contribución a la unidá europea.
Kelvin
El kelvin ye la unidá de temperatura de la escala creada por William Thomson, que más tarde sedría Lord Kelvin, sobre la base del grau Celsius, estableciendo'l puntu cero nel cero absolutu (−273,15 °C) y calteniendo la mesma dimensión pa los graos. Foi nomada n'honor de Lord Kelvin, qu'a los sos 24 años introduxo la escala de temperatura termodinámica.
Tómase como la unidá básica de temperatura nel Sistema Internacional d'Unidaes y correspuéndese a una fracción de 1/273,16 partes de la temperatura del puntu triple del agua. Represéntase cola lletra K, non ºK. Amás, el so nome nun ye'l de "grau Kelvin" sinón cenciellamente kelvin; nun se diz "19 graos Kelvin" sinón "19 kelvin" ó "19 K".
Al coincidir l'incrementu d'un grau Celsius col d'un Kelvin, la so importancia radica nel 0 de la escala: a la temperatura de 0 K denómase-y cero absolutu y correspuende al puntu nel que les molécules y átomos d'un sistema tienen la mínima enerxía térmica posible. Nengún sistema macroscópicu pue tener una temperatura inferior.
La escala Celsius defínese anguaño en función del Kelvin, siendo 0 °C equivalente a 273,16 K.
Exemplos de temperatures notables:
Nun sistema termodinámicu la enerxía contenida poles partícules ye proporcional a la temperatura absoluta, siendo la constante de proporcionalidá la constante de Boltzmann. Per aciu d'ello ye posible determinar la temperatura d'unes partícules con una determinada enerxía, o calcular la enerxía d'unes partícules a una determinada temperatura:
Óxidu
Un óxidu o anhídridu ye un compuestu químicu que contién ún o varios átomos d'oxíxenu (presentando l'oxíxenu un estáu d'oxidación -2) y otros elementos. Por exemplu son óxidos l'óxidu nítricu (NO), o'l dióxidu de nitróxenu (NO). Los óxidos son mui comunes y variaos na corteya terrestre. Tamién son llamaos anhídridos porque son ácidos que perdieron una molécula d'agua pa formase l'anhídridu. Por exemplu l'anhídridu carbónicu:
Normalmente los óxidos puen sintetizase direutamente por procesos d'oxidación, por exemplu, con magnesiu:
O bien con fósforu:
Según les sos propiedaes ácides clasifíquense en:
Oligoelementu
Un oligoelementu ye un elementu químicu requeríu pa la vida de los organismos en cantidaes bien pequeñes. Trátase d'elementos químicos esenciales y hai vegaes que tamién se-yos anoma "elementos traza".
Los siguientes elementos (llistaos per orde alfabéticu) son consideraos oligoelementos n'humanos:
Pa otros elementos, como'l litiu, l'estañu o el cadmiu, la so esencialidá nun ta totalmente aceutada; mesmo d'ente la llista d'enriba nun ta clara la esencialidá del bromu y el boru.
Hai otros elementos que tán nuna mayor cantidá nos seres humanos, polo que nun se-yos denoma elementos traza. N'orde d'abondanza (en pesu) nel cuerpu humanu son: oxíxenu, carbonu, hidróxenu, nitróxenu, calciu, fósforu, azufre, potasiu, sodiu, cloru y magnesiu.
Los anteriores elementos son esenciales en seres humanos; hai elementos que namái lo son nunos determinaos seres vivos. Por exemplu'l wolframiu ye esencial en dalgunos microorganismos.
Cada elementu tien un rangu óptimu de concentraciones dientro del que l'organismu, neses condiciones, funciona adecuadao; dependiendo del elementu esti rangu pue ser más o menos ampliu. L'organismu dexa de funcionar adecuadao tanto por presentar deficiencia como por presentar un escesu nún d'estos elementos.
Criolita
La criolita (NaAlF, fluoruru d'aluminiu y sodiu) ye un mineral incoloru perteneciente al grupu de los fluoruros. N'estáu natural alcuéntrase n'Ivigtut (Groenlandia).
La so importancia provién de la so facilidá pa esllir l'óxidu d'aluminiu (AlO); por esta razón emplégase fundida como fundente de l'alúmina na obtención d'esti metal por electrolisis.
Periodu de semidesintegración
El periodu de semidesintegración (tamién llamáu vida metá, semivida, vida media o periodu), en física nuclear y atómica ye l'intervalu de tiempu necesariu pa que se desintegren la metá de los núcleos d'una muestra inicial d'una sustancia radioactiva. Tómase como referencia la metá pola mor del calter aleatoriu de la desintegración nuclear. Hai qu'evitar confundilo cola "vida promediu" o "vida media", que representa'l promediu de vida d'un nucleu.
Notación:
El instante nel que'l númberu de núcleos amenorgó a la metá ye (formula_2). Ye dicir:
Sustituyendo na fórmula de decrecimientu esponencial:
Poro, la rellación ente'l periodu d'una sustancia ( formula_7 ) y la so constante de desintegración ( formula_8 ) ye:
A partir de lo que resulta que la vida metá ye aproximadamente'l 69,31% de la vida media.
Galés
El galés ("tamién nomáu cámbricu o címbricu") ye una llingua céltica d'orixe britónicu qu'entá se fala nel país de Gales (oeste del Reinu Xuníu).
Anguaño, ye deprendíu nes escueles y universidaes, el gobiernu fai un usu billingüe d’esti idioma y del inglés, mientres qu’hai medios de comunicación que faen usu del galés, destacando S4C, canal de televisión que dende 1982 emite nesti idioma.
El desaniciu del idioma entamó col sometimientu de Gales a la corona británica pol rei Eduardu I d’Inglaterra nel sieglu XIII. Anque anguaño, l’inglés ye la llingua dominantes, l’usu del galés tovía ye importante, considerando que nun cuerre peligru a curtiu plazu. Tien unos 600.000 falantes, el 20% de la población del país.
La so hestoria y evolución tan dixebraes en tres dómines:
Anguaño, esti idioma tien influencies de los pueblos que pasaron per eses tierres (llatín, anglosaxón, normandu y posteriormente del inglés). El númberu de falantes según dalgunes fontes sedría de más de mediu millón (un cuartu dos galeses), magar que nun toos lu falaríen davezu.
San Xuan V 1-8 
Güei, na producción lliteraria en llingua galesa destáquense autores como: Thomas Gwynn Jones, Robert William Parry y William John Gruffydd (en poesía), Islwyn Ffowc Elis, Saunders Lewis y Kate Roberts (en rellatu).
Bwrdd yr Iaith Gymraeg/Welsh Language Board
Gausón
Gausón foi ún de los cabezaleros ástures na llucha escontra la invasión romana. Ye l'héroe escaecíu polos historiadores y por munchos asturianos, quiciabes, porque malpenes hai fontes clásiques que lu nomen.
Dirixó a los ástures nes guerres de los años 29 y 27 e.C; sobrevivió a la guerra del añu 26. Orosiu diz que los cántabros aguantaron más na guerra, y esto fai suponer que Gausón foi víctima d'un ataque y crucificáu pa escarniu pa los restantes ástures. Otros autores opinen que lluchó na defensa de Lancia y que morrió nella. Nun hai dulda de la so esistencia, yá que s'alcontró una inscripción mural na que se diz:
Tamién los romanos llevantaron un obeliscu en Tarragona con una inscripción dedicada a esti personaxe:
Pliniu asegura que yera ástur tresmontanu pero l'exércitu que dirixó foi un ensame de clanes y tribus tresmontanes y cismontanes, ya que Lancia, onde finaron la mayoría de los guerreros ástures, allugábase en territoriu cismontanu.
En cuantes al so orixe hai dellos supuestos. Unos dicen que nació xunto al cabu Peñes, y que del so nome remanez el del conceyu de Gozón. Otros dicen que nació nos montes de Proaza, onde s'alcuentra'l nome de Gaucín. Sicasí, hasta va poco'l nome de Gausón yera abondo frecuente nel norte, cuando la mayoría de los nomes prerromanos ástures se perdieron. El so nome vien significar ""home güé"". Como datu interesante, hai que dicir que la muyer de Pelayu llamábase Gaudiosa.
Karl Liebknecht
Karl Liebknecht (n. Leipzig (Alemaña), 13 d'agostu de 1871- † 15 de xineru de 1919), políticu y dirixente socialista alemán. 
Revolucionariu marxista alemán, fíu del políticu revolucionariu Wilhem Liebknecht, ún de los fundadores del Partíu Socialdemócrata Alemán (SPD). Creció na miseria y, por mor del encarcelamientu de so padre, nun pudo recibir formación académica. Ensin embargo, dedicóse a estudiar pola so cuenta, magar que foi'l partíu'l que-y pagó los sos estudios universitarios de derechu y economía. Liebknecht participó nel movimientu socialista dende la so mocedá. 
Depués de facer el serviciu militar, entamó la so carrera d'abogáu en Westfalia. Fízose famosu al intentar defender a un grupu de campesinos que fueren acusaos d'intentar implantar el comunismu en tierres alemanes. Miembru activu del SPD, en 1907 funda en Stuttgart la "Unión Internacional de Organizaciones Socialistes Xuveniles". Nesi mesmu añu, depués d'escribir el llibru ""Militarismu y anti-militarismu"" en contra del militarismu alemán, foi encarceláu. En 1908, durante'l so encarcelamientu, algama un escañu na Cámara de Diputaos de Prusia. En 1912 foi elexíu miembru del Reichstag.
Demientres que la mayoría los sos collacios de partíu votaben los créditos de guerra nel Reichstag, n'avientu de 1914, vendiendo dafechu tou principiu internacionalista, Karl Liebknecht opúsose a ello. Foi coherente coles sos idees, manteniendo una postura internacionalista a favor de tresformar la guerra mundial en guerra civil del proletariau escontra la burguesía en cada país, tal como establecía el Manifiestu de Basilea de la II Internacional.
Foi xunto con Rosa Luxemburgo fundador de la Lliga Espartaquista y del Partíu Comunista Alemán. Xunto cola so compañera, foi deteníu y asesináu poles tropes de la contrarrevolución na "semana sangrienta" en Berlín, en xineru de 1919.
Fluorita
La fluorita ye un mineral formáu pola combinación de calciu y flúor, con fórmula CaF. Cristaliza nel sistema cúbicu. Descríbese como un empaquetamientu cúbicu compautu d'átomos de Ca nel que los átomos de F ocupen tolos güecos tetraédricos. Si se tien en cuenta la rellación de radios iónicos, esta descripción paez absurda (1,33 [[Ángstrom|Å pa F y 0,99 pa Ca), yá que los [[iones]] F nunca nun coyeríen nos güecos del Ca. Sicasí, esta descripción reproduz fielmente los allugamientos relativos de los átomos na celda unidá.
Según esta descripción tolos güecos octaédricos de la estructura taríen vacios. La coordinación del F ye [[sistema tetraédricu|tetraédrica]] (IC = 4), mentes que la del Ca ye [[sistema cúbicu|cúbica]] (IC = 8).
La fluorita ye un mineral perdifundíu na natura. Preséntase formando bolsaes en forma de xeodes o druses ocupando fisures y requexos. N'estáu puro ye incoloro y tresparente, anque nos más de los casos presenta delles coloraciones que se puen deber a impureces orgániques o minerales; los más habituales van del morao al violeta pero la fluorita tamién pue ser azul, verde, rosa, naraxa, mariello o de tonos menos definíos. Munches variedaes amuesen [[fluorescencia]].
Suel presentase con forma de cristales de vezu cúbicu bien formaos, davezu con macles de compenetración de cubos. Les demás formes son rares, anque puen obtenese octaedros por esfoliación. Tamién pue tar masivo, compacto o granular.
Esti mineral suel atopase en vetes pures o asociáu con menes de [[plomu]], [[plata]] o [[cinc]]. Ye común en [[caliar|caliares]] y en [[dolomita|dolomites]] y, dalgunes vegaes, ye un mineral accesoriu en [[pegmatita|pegmatites]] y n'otres [[roca ígnea|roques ígnees]].
La fluorita suel atopase n'[[España]], [[Rusia]], [[Inglaterra]], [[China]], [[EEXX]], [[Méxicu]], [[Namibia]] y [[Alemaña]]. España ye un importante productor de fluorita. Los principales yacimientos atópense n'Asturies nos conceyos de [[Caravia]] y [[Ribeseya]]. Con menor importancia como yacimientos o como ganga de menes metáliques alcuéntrase fluorita en [[Siero]], [[Villabona (Llanera)|Villabona]] y [[Picos d'Europa]] ([[Asturies]] y [[Cantabria]]), y [[Irún]], [[Berastegui]] y [[Bidasoa]] ([[Guipúzcoa]]). En [[Cataluña]] son yacimientos d'interés los de [[Anglés]], [[Montseny]], [[Sant Cugat del Vallés]] (onde apaez n'octaedros verdes mui lluminiscentes) y [[Ulldemolins]].
Les variedaes cristalines, como l'espato de Derbyshare que tien un lleve color, tállense sobre vasixes y otros orniamentos; la variedá clorofanu utilízase como [[xema]]. L'usu principal de la fluorita foi la producción d'[[ácidu fluorhídricu]], material esencial na fabricación de [[criolita]] sintético y de [[fluoruru d'aluminiu]] pa la industria del [[aluminiu]], y en bien d'otres aplicaciones de la industria química. La fluorita ye un fluxu común na fundición d'[[aceru]]. Úsase en grandes cantidaes na producción d'[[esmalte]] y de [[vidru]] tresllúcido; los cristales perfeutos utilícense na fabricación de [[llente]]s apocromátiques.
Amás del so usu orniamental, la fluorita utilízase nes [[Siderurxa|aceríes]] como elementu qu'aida a la fusión del [[fierro]]. Tamién s'utiliza na fabricación de [[freba de vidru]] y de [[vidru ópalu]] pero, sobre manera, pa la producción d'[[ácidu fluorhídricu]] y otros productos fluoraos, ente ellos el [[fluoruru d'aluminiu]] del que s'obtién l'[[aluminiu]] metálicu. Tamién s'usa na industria del [[cementu]] pa incorporar otros material al [[clinker]] y na fabricación d'[[abrasivu|abrasivos]] y artículos de [[soldadura]].
[[Categoría:Minerales y roques]]
Productu de desintegración
El productu de desintegración radioactiva, en física nuclear, ye'l núclidu que resulta d'un procesu de desintegración radioactiva.
Los más de los productos de desintegración son radioactivos (radioisótopos), polo que xeneralmente suelen producise procesos de desintegración socesivos, siguiendo una cadena de desintegración, hasta que s'obtién un isótopu estable. Pa elementos de númberu atómicu superior al del plomu, cuasi siempre s'obtienen isótopos estables del mesmu como productos de desintegración.
Electrón-voltiu
L'electrón-voltiu, abreviao como eV, ye una unidá d'enerxía equivalente a la enerxía cinética qu'alquier un electrón aceleráu por una diferencia de potencialde 1 voltiu nel vacíu . Talu valor obtiénse esperimentalmente, polo que nun ye una cantidá exauta. 1 eV = 1,602176462 × 10 J
Ye una de les unidaes aceutaes pal so usu nel Sistema Internacional d'Unidaes pero que nun pertenecen estrictamente a elli. Como l'electrón-voltiu ye una unidá mui pequeña, úsense davezu múltiplos como'l Megaelectrón-voltiu MeV o'l Xigaelectrón-voltiu GeV (ver prefixos del SI).
En física de partícules úsase indistintamente como unidá de masa o d'enerxía, yá qu'en relatividá entrambes magnitúes refiérense a la mesma cosa. La rellación d'Einstein E=m·c da llugar a la unidá de masa eV/c.
"Nota: La ventaya d'espresar la masa de les partícules en múltiplos del electrón-voltiu ye que, cuando falamos de la so aniquilación o del coste de producción d'éstes, el pasu d'enerxía a masa ye direutu. Ye dicir, que si se destruyó un electrón tendránse xenerao 511 keV d'enerxía yá que la masa d'esa partícula ye de 511 keV/c, que ye un valor idénticu al de la so enerxía en reposu. Por eso, frecuentemente omítese poner c nes unidaes y fálase d'electrón-voltios tanto si mos referimos a masa como a enerxía."
Chigre
Llocal de negociu y d'espardimientu nel que se despachen toa clases de bebides y nel que la xente s'axunta pa esparder, pa xugar a les cartes, pa falar.
Ion
L'ion, en química y en física, ye un átomu o una molécula cargaos llétricamente, pola mor de tener ganao o perdío electrones de la so dotación normal, lo que se conoz como ionización. Tamién suel nomase molécula llibre.
Los iones cargaos negativamente, producíos pola ganancia d'electrones, conócense como aniones (que son atrayíos pol ánodu) y los cargaos positivamente, consecuencia d'una perda d'electrones, conócense como cationes (los que son atrayíos pol cátodu). Suelen representase col símbolu del átomu correspondiente y el símbolu "+" o "-" respeutivamente pal anión y catión (p.ex. Na, F). Si'l númberu d'electrones ganáu o perdíu ye más grande qu'ún, tamién s'indica (p.ex. Mg).
La pallabra "ion" provién del griegu "ion", participiu presente d"'ienai" (""dir"", d'ehí ""el que va""). "Anión" significa "el que va pa riba". "Catión" significa "el que va pa baxo". "Ánodu" significa "el camín pa riba". "Cátodu" significa "el camín pa baxo" (del griegu "hodos"=camín, vía).
Michael Faraday foi'l primeru que propunxo la esistencia de los iones, en 1830, pero foi Arrhenius el que desenrrolló la teoría correspondiente en 1884, cosa que-y valió'l Premiu Nobel de Química de 1903.
Pa simples electrones nel vaciu, esisten constantes físiques asociaes col procesu d'ionización. La enerxía necesaria pa quita-y electrones a un átomu denómase enerxía d'ionización, y el potencial llétricu equivalente (ye dicir, la enerxía dividida ente la carga d'un solu electrón) conozse como el potencial d'ionización. Estos términos tamién s'empleguen pa describir la ionización de les molécules y los sólidos, pero los valores nun son constantes pola mor de que la ionización pue resulta afeutada pola temperatura, la química y la xeometría llocales.
Xeneralmente los potenciales d'ionización amenorguen d'arriba a abaxo, y crecen d'esquierda a drecha na tabla periódica. Esta tendencia ye inversa a la del radiu atómicu. Esto ye debío al fechu de que, n'átomos pequeños, los electrones son atrayíos más fuertemente pol nucleu y fai falta más enerxía p'arrincalos.
El primer potencial d'ionización ye'l necesariu p'arrincar el primer electrón d'un átomu neutru, el segundu potencial ye'l necesariu p'arrincar dos electrones, y asina socesivamente. Los potenciales d'ionización van incrementándose gradualmente. Xeneralmente hai un saltu considerable d'enerxía en dalgún puntu de la serie. Esto fai que cada átomu tienda a formar una cierta mena de catión. Por exemplu, el sodiu (Na) forma Na, pero non Na.
Enerxía d'ionización
La enerxía d'ionización o potencial d'ionización ye la enerxía qu'ha suministrase a un átomu neutru, gaseosu y n'estáu fundamental p'arrinca-y l'electrón reteníu más feble. Podemos espresalo d'esta miente: 
Esta enerxía correspuende a la primer ionización. El segundu potencial d'ionización representa la enerxía necesaria pa sustrayer el segundu electrón; esti segundu potencial d'ionización siempre ye mayor que'l primeru, yá que'l volume d'un ion positivu ye menor que'l del átomu y la fuercia electroestática ye mayor nel ion positivu que nel átomu neutru, al conservar la mesma carga nuclear.
El potencial o enerxía d'ionización espresase n'electrón-voltios, xulios o quiloxulios por mol (kJ/mol).
Si'l potencial d'ionización d'un átomu fuera 1 eV, pa ionizar un mol (6,22 x 10 átomos) de dichos átomos sedríen necesarios 96,5 kJ. 
"Nos elementos d'una mesma familia o grupu'l potencial d'ionización amenorga según aumenta'l númberu atómicu, ye dicir, d'arriba a abaxo."
Nos alcalinos, por exemplu, l'elementu de mayor potencial d'ionización ye'l litiu y el de menor el franciu. Esto ye porque l'últimu electrón allúgase n'orbitales cada vegada más alloñaos del nucleu y los electrones de les capes interiores exercen un efeutu d'apantallamientu de l'atraición nuclear sobre los electrones periféricos.
"Nos elementos d'un mesmu periodu'l potencial d'ionización crez según aumenta'l númberu atómicu, ye dicir, d'esquierda a drecha."
Esto débese a que l'electrón diferenciador o últimu de los elementos d'un periodu ta allugáu nel mesmu nivel enerxéticu, mentes que la carga del núcleu aumenta, polo que sedrá mayor la fuercia d'atraición, y amás el númberu de capes interiores nun varía y l'efeutu pantalla nun aumenta.
Sicasí, l'aumentu nun ye continuu, yá que nel casu del beriliu y el nitróxenu obtiénense valores más altos que lo que podría esperase por comparanza colos demás elementos del mesmu periodu. Esti aumentu débese a la estabilidá que presenten les configuraciones s y s p, respectivamente. 
La enerxía d'ionización más elevada correspuende a los gases nobles, yá que la so configuración electrónica ye la más estalbe, y por tanto habrá que fornir más enerxía p'arrincar los electrones.
Segundu
El segundu ye la unidá de tiempu del Sistema Internacional d'Unidaes, el Sistema Ceguesimal y el Sistema Téunicu d'Unidaes. Según la definición del Sistema Internacional d'Unidaes, un segundu ye igual a 9.192.631.770 periodos de radiación correspondientes a la transición ente los dos niveles hiperfinos del estáu fundamental del isótopu 133 del átomu de cesiu (Cs), midíos a 0 K.
Equival a la sexagésima parte d'un minutu
Orbital atómicu
Denómase orbital, nun átomu, a los estaos estacionarios de la función d'onda d'un electrón (funciones propies del Hamiltonianu (H) na ecuación de Schrödinger HΨ = EΨ; Ψ la función d'onda ). Sicasí, los orbitales nun representen la posición concreta d'un electrón nel espaciu, que nun pue conocese pola mor de la so natura ondulatoria, sinón que llenden una rexón del espaciu na que la probabilidá d'atopar al electrón ye elevada (polo que delles vegaes al orbital se-y anoma "Rexón espacio-enerxética de manifestación probabilística electrónica" o REEMPE).
Nel casu del átomu d'hidróxenu, Schrödinger foi pa resolver la ecuación anterior de forma exauta, atopando que les funciones d'onda tán determinaes polos valores de cuatro númberos cuánticos "n", "l", "m" y "s".
La notación (procedente de la espectroscopia) ye la que vien darréu:
formula_2
La función d'onda pue descomponese, emplegando coordenaes esfériques, de la siguiente forma:
Onde
Pa la representación del orbital emplegase la función cuadráu, |Θ (θ)| |Φ (φ)|, ya que ésta ye proporcional a la densidá de carga y por tanto a la densidá de probabilidá, ye dicir, el volume qu'enzarra la mayor parte de la probabilidá d'atopar al electrón o, si se prefier, el volume o rexón del espaciu na que l'electrón pasa la mayor parte del tiempu.
En sen estrictu, los orbitales son construcciones matemátiques que faen por describir, de forma afitada cola mecánica cuántica, los estaos estacionarios d'un electrón nun campu llétricu central (dao que'l nucleu nun ta descritu de forma esplícita, nin siquieramente se describe de forma completa l'átomu d'hidróxenu). Estes construcciones matemátiques nun tán preparaes, pol so orixe monoelectrónicu, para tener en cuenta nin la correllación ente electrones nin l'antisimetría desixida pola estadística de Fermi (los electrones son fermiones).
Sicasí, saliéndose del so sen estrictu, demostraron ser de gran utilidá pa los químicos, de forma que s'utilicen non solo pa sistemas polielectrónicos, sinón tamién pa sistemes polinucleares, como les molécules. Tamién más acullá del so sen estrictu, los químicos refiérense a ellos como entes físicos más que como construcciones matemátiques, con espresiones como "nun orbital caben dos electrones".
Por simplicidá, recuéyense les formes de la "parte angular" de los orbitales, escaeciendo los nueyos radiales, que siempre tienen forma esférico.
L'orbital s tien simetría esférico alredor del nucleu atómicu. Na figura d'embaxo amuésense dos formes alternatives de representar la ñube electrónica d'un orbital s: na primera, la probabilidá d'atopar al electrón (representada pola densidá de puntos) amenorga según mos alloñamos del centru; na segunda, represéntase'l volume esféricu nel que l'electrón pasa la mayor parte del tiempu. Principalmente pola simplicidá de la representación, ye ésta segunda forma la que s'emplega davezu. Pa valores del númberu cuánticu principal mayores qu'ún, la función densidá electrónica presenta n-1 nueyos nos que la probabilidá tiende a cero; nestos casos la probabilidá d'atopar al electrón concéntrase a della distancia del nucleu.
La forma xeométrica de los orbitales p ye la de dos esferes achataes haza'l puntu de contautu (el nucleu atómicu) y orientaes según les exes de coordenaes. En función de los valores que pue tomar el tercer númberu cuánticu m (-1, 0 y 1), obtiénense los tres orbitales p simétricos respeuto a les exes "x", "z" ya "y". De la mesma forma que'l casu d'enantes, los orbitales p presenten n-2 nueyos radiales na densidá electrónica, de mou qu'al incrementarse'l valor del númberu cuánticu principal la probabilidá d'atopar l'electrón allóñase del nucleu atómicu.
Los orbitales d tienen una forma más diversa: cuatro d'ellos tienen forma de 4 llóbulos de signos alternaos (dos planos nodales, n'estremaes orientaciones del espaciu), y el postreru ye un doble llóbulu arrodiáu por un aniellu (un doble conu nodal). Siguiendo la mesma tendencia, presenten n-3 nueyos radiales.
Los orbitales f tienen formes inda más esótiques, que se puen derivar d'añader un planu nodal a les formes de los orbitales d. Presenten n-4 nueyos radiales.
Nota: Imáxenes xeneraes col programa "Orbital Viewer", (C) David Manthey
Gastrectomía
La gastrectomía ye la operación quirúrxica que consiste na reseición parcial o total del estómagu.
Pue usase en toles malures del estómagu que pertenezan a la ceruxía, sacantes los pequeños tumores benignos. Na práutica, les principales aplicaciones son: úrzula gastroduodenal complicada (furadura, hemorraxa, estenosis) y carcinoma gástricu.
El muñón d'esófagu xúnese direutamente al ileu o al colon, y va dilatándose progresivamente, formando una especie de nuevu estómagu (neoestómagu).
Hai un subtipu que ye la gastrectomía subtotal, con tres menes d'operación:
Consiste na reseicíon d'una parte del estómagu. Realízase en cuadros patolóxicos selectivos del texíu constitutivu del estómagu, como la úrzula gástrica o duodenal.
La reseición comporta cuasi siempre la eliminación del píloru. El tránsitu del estómagu al intestín vien aseguráu por una gastroduodenostomía; más frecuentemente la xuntanza faise tres del muñón del estómagu col yeyunu (operación de Polya, operación de Finsterer, operación de Kocher, etc.).
La falta total o subtotal del estómagu implica la falta de producción del xugu gástricu, polo que'l gastrectomizáu necesita d'una alimentación particular, ha ser particularmente dixestible y bien fraccionao a lo llargo del día. Amás d'esto, puen alministraes enzimes proteolíticos animales o vexetales (tripsina, pepsina, bromelina, papaína, etc.).
Conductividá llétrica
La conductividá llétrica ye la capacidá d'un mediu o espaciu físicu pa permitir el pasu de la corriente llétrica al so traviés. Tamién ye definida como la propiedá natural carauterística de cada cuerpu que representa la facilidá cola que los electrones son pa pasar per elli. Camuda cola temperatura. Nun ha confundise cola conductancia llétrica, que ye:
formula_1 (la inversa de la resistencia)
La conductividá ye la inversa de la resistividá, por tanto:
La so unidá, nel Sistema Internacional d'Unidaes, ye'l S/m (siemens por metru).
Normalmente la magnitú de la conductividá σ ye la proporcionalidá ente'l campu llétricu formula_3 y la densidá de corriente de conducción formula_4:
La conductividá en medios llíquidos (disolución) ta rellacionada cola presencia de sales en solución, qu'al disociase xeneran iones positivos y negativos capaces de tresportar la enerxía llétrica si se somete'l llíquidu a un campu llétricu. Estos conductores "iónicos" denómense electrolitos o conductores electrolíticos.
Les determinaciones de la conductividá reciben el nome de determinaciones conductométriques y tienen permunches aplicaciones como, por exemplu:
La base de les determinaciones de la solubilidá ye que les soluciones saturaes d'electrolitos escasamente solubles puen ser consideraes como infinitamente diluyíes. Midiendo la conductividá específica de tala solución y calculando la conductividá equivalente según ella, hállase la concentración del electrolitu, ye dicir, la so solubilidá.
Un métodu prácticu sumamente importante ye'l de la titulación conductométrica, ye dicir, la determinación de la concentración d'un electrolitu en solución pola midición de la so conductividá na titulación. Esti métodu resulta especialmente valoratible pa les soluciones turbies o fuertemente coloreaes que davezu nun puen ser titulaes col emplegu d'indicadores.
Según la teoría de bandes d'enerxía en sólidos cristalinos "(ver semiconductor)", son materiales conductores los que nes bandes de valencia y conducción se superponen, formando una "ñube" d'electrones llibres causante de la corriente al someter al material a un campu llétricu. Estos medios conductores denómense conductores llétricos.
La Comisión Electrotécnica Internacional definió como patrón de la conductividá llétrica:
al qu'asignó una conductividá eléctrica de 100% IACS ("International Annealed Cooper Standard", Estándar Internacional de Cobre non Aleao). A toa aleación de cobre con una conductividá mayor que 100% IACS denómase-y d'alta conductividá ("H.C." poles sos sigles ingleses).
Sistema Métricu Decimal
El sistema métricu decimal o simplemente sistema métricu ye un sistema d'unidaes basáu nel metru, nel que los múltiplos y submúltiplos d'una unidá de midida tán rellacionaos ente sigo por múltiplos o submúltiplos de 10.
Foi implantáu pola 1ª Conferencia Xeneral de Pesos y Midíes (París, 1889), pretendiendo con elli buscar un sistema únicu pa tol mundu pa facilitar l'intercambiu, yá qu'hasta entós cada país, y inda cada rexón, tenía'l so propiu sistema, davezu coles mesmes denomaciones pa les magnitúes, pero con distintu valor.
Amás adoptáronse múltiplos (deca, 10; hecto, 100; kilo, 1.000; y miria, 10.000) y submúltiplos (deci, 0,1; centi, 0,01; y mili, 0,001) y un sistema de notaciones pa emplegalos.
Actualmente sustituyóse pol Sistema Internacional d'Unidaes (SI), al que s'anexonaron munchos de los países que nun adoptaran nel so día'l Sistema Métricu Decimal.
Sistema Téunicu d'Unidaes
El sistema téunicu d'unidaes ye un sistema d'unidaes que comprende delles unidaes del primitivu Sistema Métricu Decimal, qu'inda s'utilicen porque munches d'elles son fáciles de comprender y usar.
Al definir les distintes unidaes tomáronse aplicaciones direutes ensin rellación coles demás unidaes, definiéndose d'esta miente'l primitivu sistema métricu decimal. Asina, por exemplu, pa la presión creáronse dos unidaes distintes; per un llau los qu'estudiaben les bombes pa elevar l'agua, crearon el metru de columna d'agua (m.c.a.), mentes que los qu'estudiaben l'atmósfera crearon el milímetru de columna de mercuriu (mmHg), que depués foi llamáu torricelli.
Cuando se llegó al alcuerdu d'unificar tolos sistemes nún solu, el Sistema Internacional d'Unidaes, viose la necesidá d'evitar tresformaciones estrañes d'unes a otres unidaes y éstes foron anulaes, pero siguen utilizándose nesti Sistema Téunicu.
Básicamente ye'l sistema métricu, o más bien el que se llamó MKS (Metru, Quilogramu, Segundu), con dalguna variante como la utilización de la hora, como unidá de tiempu, en dalgunos casos.
En determinaes aplicaciones téuniques utilícense unidaes cómodes pa los cálculos, como por exemplu:
Conductividá térmica
La conductividá térmica ye la capacidá de los materiales pa dexar pasar la calor. N'otres pallabres, la conductividá térmica ye la capacidá de los elementos de tresferir el movimientu cinéticu de les sos molécules a les sos propies molécules axacentes o a otros elementos cercanos.
Cuando se calienta la materia camuda'l comportamientu del so estáu molecular, incrementándose'l so movimientu. Ye dicir, les molécules salen del so estáu d'inercia o reposu y alquieren un movimientu cinéticu provocáu pol aumentu de la temperatura.
Si a un elementu o cuerpu se-y incremente la temperatura por cualesquier mediu, dicimos que la materia caliéntase, esti calor desplázase dende la zona más caliente al puntu más alloñáu del focu calóricu, camudando la so temperatura na distancia de desplazamientu de la calor y nel tiempu que trescurre en percorrer dende'l puntu más caliente hasta'l llugar más fríu.
La inversa de la conductividá térmica ye la resistividá térmica, que ye la capacidá de los materiales pa oponese al pasu de la calor.
Cola conducción de la calor dende una zona haza tolos puntos interiores d'un sólidu y en cualesquier direición, demuéstrase que'l fluxu de calor ye proporcional a la variación de temperatura na mentada direición. Llamando "t" a la variable tiempu (segundos) y "S" al elementu de superficie normal a la exa X (metros cuadraos), que ye la direición considerada como referencia, resulta la espresión que vien darréu (llei de Fourier):
dQ/dt = - [K·S·(dT/dx)]
Onde la cantidá de calor absorbida o cedida denómase: Q = dQ/dt, la unidá de midida pa dQ nel SI ye'l xuliu [J] y nel Sistema Téunicu ye la caloría (cal) o la quilocaloría (kcal). Poro, la unidá de midida de Q (calor tresferida por unidá de tiempu) ye'l W=J/s. 
El coeficiente de conductividá térmica de la materia ye "K", y la so unidá de midida nel SI ye'l [[Vatiu por metru kelvin|W/m·K], siendo W ([[vatiu]]) la potencia tresmitida, m ([[metru]]) la unidá de llonxitú y K ([[kelvin]]) la escala de midición de la temperatura.
El gradiente térmicu (Gt) ente planos paralelos con un planu influyíu por un focu caloríficu calcúlase de la siguiente manera:
Gt = dT/dx = [k/m]
Onde dT (= ºT) ye'l componente de variación de temperatura y la so unidá de midida nel [[Sistema Internacional d'Unidaes|SI]] ye'l [[kelvin]] (K), y dx (= X) ye'l componente de variación de la llonxitú y la so unidá de midida ye'l [[metru]] (m).
Quedando la ecuación como:
Q = -K·S·Gt [W ó cal]
Si se despexa'l [[coeficiente de conductividá térmica]], tenemos:
K = -(Q/S·Gt), [W/m·K]
El signu negativu del segundu miembru de la ecuación de Fourier indica que cuando'l gradiente de temperatura ye positivu (la temperatura amenorga cola distancia), el fluxu de calor ye haza fuera del material (negativu), ye dicir que'l material cede calor. Cuando'l gradiente de temperatura ye negativu (la temperatura aumenta cola distancia), el fluxu de calor ye haza dientro (positivu) del material, ye dicir que'l material absorbe calor.
Cada elementu na natura tien el so propiu [[coeficiente de conductividá térmica]].
[[Categoría:Física]]
Coeficiente de conductividá térmica
El coeficiente de conductividá térmica ye una carauterística de cada sustancia y espresa la magnitú de la so capacidá de conducir la calor. El so símbolu ye la lletra griega formula_1.
Nel Sistema Internacional d'Unidaes (SI) mídese en Vatiu/metru·kelvin (W/m·K), nel Sistema Téunicu mídese en quilocaloría/hora·metru·kelvin (kcal/h·m·K) y nel Sistema Anglosaxón en BTU/hora·pie·Fahrenheit (BTU/h·ft·ºF).
El coeficiente de conductividá térmica espresa la cantidá o fluxu de calor que pasa al traviés de la unidá de superficie d'una muestra del material, d'estensión infinita, cares planoparaleles y espesor unidá, cuando ente les sos cares s'establez una diferencia de temperatures igual a la unidá, en condiciones estacionaries.
Esti coeficiente camuda coles condiciones del materal (humedanza, temperatura a la que se fai la midición), polo que se fixen condiciones pa facelu, xeneralmente pa materal seco y a 15ºC (temperatura media de trabayu de los materiales de construcción), y n'otres ocasiones a 300 K (26,84ºC).
La conductividá térmica evoluciona cola temperatura. 
Pa los sólidos respuende a la llei que vien darréu:
a ye positivu pa los aislantes térmicos y negativu pa los conductores térmicos.
Cuando la temperatura aumenta, un aislante pierde la so capacidá d'aislamientu y inversamente un conductor pierde la so capacidá de conducción. 
Pa los materiales de construcción ye avezao utilizar la rellación siguiente:
Vatiu por metru kelvin
El vatiu por metru kelvin ye una unidá del Sistema Internacional d'Unidaes correspondiente al fluxu d'enerxía por unidá de superficie de material y por unidá de diferencia de temperatura ente les dos cares del materal, onde'l fluxu d'enerxía se mide en vatios, la superficie en metros y la temperatura en kelvin.
Esta unidá ye la utilizada pa midir la conductividá térmica, onde la enerxía que se calcula ye en forma de calor.
Xuliu por quilogramu kelvin
El xuliu por quilogramu kelvin ye una unidá del Sistema Internacional d'Unidaes correspondiente a la enerxía por masa de material y por unidá de temperatura, onde la enerxía se mide en xulios, la cantidá de material en quilogramos y la temperatura en kelvin.
Esta unidá ye la que s'usa pa midir la calor específica, amás de la quilocaloría por quilogramu celsius (kcal/kg·ºC), que pertenez al Sistema Téunicu.
Electronegatividá
La electronegatividá ye una midida de la fuercia d'atracción qu'exerce un átomu sobre los electrones d'otru nun enllaz covalente. Los diferentes valores d'electronegatividá clasifíquense según diferentes escales, ente elles la escala de Pauling y la escala de Mulliken.
En xeneral los diferentes valores d'electronegatividá de los átomos determinen la triba d'enllaz que va formase na molécula que los combina. D'esta miente, según la diferencia ente les electronegatividaes d'estos, pue determinase si l'enllaz va ser, según la escala de Pauling:
Cuanto más pequeñu ye'l radiu atómicu, mayor ye la enerxía d'ionización y mayor la electronegatividá.
Decisegundu
El decisegundu ye la unidá de tiempu equivalente a la décima parte d'un segundu.
L'abreviatura ye ds.
"1 ds = 0,1 s = 1x10 s"
Centisegundu
El centisegundu ye la unidá de tiempu equivalente a la centésima parte d'un segundu.
L'abreviatura ye cs.
"1 cs = 0,01 s = 1x10 s"
Milisegundu
El milisegundu ye la unidá de tiempu equivalente a la milésima parte d'un segundu.
L'abreviatura ye ms.
"1 ms = 0,001 s = 1x10 s"
Microsegundu
El microsegundu ye la unidá de tiempu equivalente a la millonésima parte d'un segundu.
L'abreviatura ye µs.
"1 µs = 1x10 s"
Nanosegundu
El nanosegundu ye la unidá de tiempu equivalente a la mil millonésima parte d'un segundu.
L'abreviatura ye ns.
"1 ns = 1x10 s"
Esta magnitú de tiempu tien interés en ciertes árees de la física, la química y la electrónica. Un nanosegundu ye la duración d'un ciclu de reló d'un procesador de 1 GHz, y ye tamién el tiempu que tarda la lluz en percorrer aprosimadamente 30 cm.
Picosegundu
El picosegundu ye la unidá de tiempu equivalente a la billonésima parte d'un segundu.
L'abreviatura ye ps.
"1 ps = 1x10 s"
Femtosegundu
El femtosegundu ye la unidá de tiempu equivalente a la mil billonésima parte d'un segundu. Hasta agora, ye la fracción de tiempu midida más pequeña.
L'abreviatura ye fs.
"1 fs = 1x10 s"
Atosegundu
El atosegundu ye la unidá de tiempu equivalente a la trillonésima parte d'un segundu.
L'abreviatura ye as.
"1 as = 1x10 s"
Zeptosegundu
El zeptosegundu ye la unidá de tiempu equivalente a la mil trillonésima parte d'un segundu.
L'abreviatura ye zs.
"1 zs = 1x10 s"
Yoctosegundu
El yoctosegundu ye la unidá de tiempu equivalente a la cuatrillonésima parte d'un segundu.
L'abreviatura ye ys.
"1 ys = 1x10 s"
Montera picona
La montera picona ye un sombreru tradicional asturianu de llana de color prietu o escuru que cubre la tiesta de los homes y del que sobresal un picu qu'antiguamente usábase pa tapar la cara en casu de munchu fríu llegando al otru estremu de la montera onde s'amarraba. Anguaño dalgunes monteres conserven el botón, anque'l so usu ye meramente ornamental.
La montera picona yá nun s'emplega na vida cotidiana. D'otra miente, caltiénse como un símbolu d'asturianía y ye parte del traxe tradicional asturianu o paxellu. Úsase davezu n'actos folclóricos, como les fiestes populares y bailles, siendo tamién parte de la indumentaria común de les bandes de gaites.
Barretina
La barretina ye un sombreru de llana con forma bolsa, que suel ser de color roxu o moráu y, delles vegaes, con una franxa prieta nel estremu la boca, que nun entamu acostumaba ser símbolu de marineros y xudíos.
Nes sos estremaes variantes, estendíase per un bon númberu de pueblos marineros cristianos del Mediterraneu como Cataluña, Valencia, Ibiza, Alta Provenza, Sicilia, Córcega, Cerdeña, parte de Nápoles y de los Balcanes y en dalgunes zones de Portugal. En Cataluña ya Ibiza los homes llevaron barretina fasta finales del sieglu XIX, sobre manera nes zones rurales.
La barretina desavezó na vida cotidiana. D'otra miente sigue tando considerada como un símbolu de catalanidá y emplégase davezu n'actos folclóricos, como bailles de sardanes o nes figures de los belenes. Los personaxes que más popularizaron esti sombreru nel sieglu XX son, de xuru, Jacinto Verdaguer y Salvador Dalí. Les sos variaciones empléguense tamién na escenificación de dalguna ópera ambientada en Nápoles.
Política d'Asturies
El Principáu d'Asturies ye una comunidá autónoma uniprovincial española constituida d'alcuerdu cola Constitución Española y l'Estatutu d'Autonomía del Principáu d'Asturies, pela vía del artículu 143 de la primera.
El procedimientu siguíu pa l'establecimientu d'Asturies como Comunidá Autónoma foi el que vien darréu: ellaboróse un Anteproyeutu pola denomada ""Comisión de los 24"". El 18 de xineru de 1980 constitúise'l Conceyu de Parllamentarios y Diputaos provinciales encargáu d'ellaborar el Proyeutu d'Estatutu d'Autonomía que finaría los sos trabayos el 12 d'abril. Diez díes dempués, remítese esti proyeutu a la Comisión Constitucional del Congresu y ye aprebáu na so versión definitiva el 15 d'avientu de 1981. La Llei Orgánica 7/1981, de Estatutu d'Autonomía p'Asturies espublízase nel BOE el 30 d'avientu de 1981.
Los muérganos institucionales del Principáu d'Asturies son la Xunta Xeneral, el Conseyu de Gobiernu y el Presidente.
Según l'Estatutu d'Autonomía, Asturies muerganízase en 78 conceyos, que caltienen el nome tradicional de conceyos, en cuenta del castellán "municipios", y en comarques. Reconózse amás la personalidá xurídica de la Parroquia Rural (emplegada namái en dalgunos conceyos) y podrán facese Arees Metropolitanes (Agora ye área metropolitana'l centru d'asturies).
Llistáu percompletu de partíos políticos de rangu asturianu. Amás del restu partíos que se presenten a nivel estatal, hai dalgunos otros que d'ámbitu municipal que nun tan nesta llista:
Llista d'Himnos
Los territorios incluyíos n"'itálica" ("cursiva") na llista nun son ñaciones independientes na actualidá, teniendo estremaos graos d'autonomía.
Anque la llista ta ordenada alfabéticamente, pa guetar más aína recomiéndase emplegar la función de gueta del navegador. Pa ello ha presionase "Control" y "F".
Asturies, patria querida
Asturies, Patria querida ye l'himnu oficial del Principáu d'Asturies, según establez la Llei 1/1984 de 27 d'abril. Trátase d'un canciu popular que s'emplegaba davezu nos actos políticos, sociales y culturales de la época de la transición y d'inda enantes. Factor determinante a la hora de ser votáu como himnu d'Asturies.
Según les caberes investigaciones, paez ser que'l so orixen ta en Cuba. Ignacio Piñeiro, músicu cubanu, fizo la canción n'homenaxe al so pá que yera asturianu ya tornare a Asturies pa morrer. La música orixinal yera estremada, barrúntase que la melodía foi fecha por mineros silesianos que foron a trabayar a les mines de les Cuenques Mineres del Caudal y de Mieres nel entamu del sieglu XX.
L'himnu emplégase nos actos solemnes del gobiernu del Principáu d'Asturies y suel emplegase tamién como términu y final de munchos actos de calter cultural, musical y festivu, acostumando a interpretase y cantase tolos años nel Día de les Lletres Asturianes. Pesie a esti gran usu y la dignificación que tuvo'l canciu tres de l'aprobación de la llei, hai dientro'l movimientu asturianista quienes lu siguen calificando d'escesivamente festivu y poco comprometíu cola llucha a la que teóricamente habría mover un himnu nacional.
Esisten dos versiones oficiales, una en castellanu y otra n'asturianu:
Otra versión popular, cantada en 1934 na Revolución d'Ochobre, dicía asina:
Asturias, tierra bravía, 
Asturias, de luchadores;
no hay otra como mi Asturias
para las revoluciones.
Tengo que bajar a Oviedo
empuñando mi fusil
y morirme disparando
contra la guardia civil;
contra la guardia civil
y los cobardes de Asalto;
tengo que bajar a Oviedo
y morirme disparando.
Los obreros, en Asturias,
demostraron su heroísmo
venciendo a la clerigalla
y al feroz capitalismo
Los de Lerroux y la CEDA
son los verdugos de España,
los que roban las conquistas
del obrero que trabaja.
Versión n´asturianu
Asturies, tierra bravida, Asturies, de lluchadores;
nun hai otra como'l mio Asturies
pa les revoluciones.
Tengo que baxar a Uviéu empuñando'l
mio fusil
y morreme disparando contra la guardia civil;
y los cobardes d'Asaltu;
tengo que baxar a Uviéu y
morreme disparando.
Los obreros, n'Asturies, demostraron
el so heroísmu venciendo a la clerigalla
y al feroz capitalismu
Los de Lerroux y DEXAR
son los verdugos d'España, los
que roben les conquistes
del obreru que trabaya.
Selmana de les Lletres Asturianes
La Selmana de les Lletres Asturianes vien celebrándose, como eventu institucional, dende 1980 coincidiendo cola primer selmana del mes de mayu. Solía tar consagrada a un autor o autora importante de la lliteratura asturiana, si bien la XXVI Selmana de les Lletres (2005) ruempe con esta tradición al tar dedicada a la Poesía (Col títulu de "Poesía en Movimientu"), daqué que se caltuvo tamién nel 2006, añu nel que tuvo dedicada al Teatru (col títulu de "Teatru a Escena"). 
La Selmana de les Lletres carauterízase por ser una fecha señalada pa munches instituciones y estayes estremaes. Asina, los profesores de llingua y lliteratura asturiana acostumen a adaptar les sos clases al autor al que tea dedicada la selmana (o a la manifestación lliteraria nel so casu), y les autoridaes autonómiques implíquense na defensa del idioma. Asina ye que dende los caberos años vienen celebrándose recitales de poesía na Xunta Xeneral o repartos de llibros o DVDs de baldre.
Amás de los munchos recitales de poesía y actos culturales que se celebren per toa Asturies nesta selmana, destaca nella'l Día de les Lletres, que ye'l momentu cimeru de la selmana nel que la presidencia de l'Academia de la Llingua Asturiana da'l so discursu nun actu solemne zarráu pol Himnu d'Asturies nel qu'evalúa la situación xeneral de la llingua y la lliteratura y procédese al nomamientu de los nuevos académicos o académiques. Tamién ye esti día l'escoyíu polos comerciantes llibreros pa facer un 10% de descuentu nos sos llibros, celebrándose n'Uviéu la "Feria del Llibru" que va dende'l Día del Llibru (23 d'abril) al Día de les Lletres (tamién llamáu Día del Llibru y del Discu n'asturianu). Asinamesmo, la Xunta pola Defensa de la Llingua Asturiana suel entamar una manifestación pola oficialidá del asturianu coincidiendo col Día de les Lletres.
Motivos de delles celebraciones de la Selmana de les Lletres fasta'l momentu:
Molécula
Una molécula ye una partícula formada por un conxuntu d'átomos lligaos por enllaces covalentes, de forma que queden xuníos el tiempu suficiente como pa completar un númberu considerable de vibraciones moleculares. Les molécules lábiles puen perder la so consistencia en tiempos relativamente curtios, pero si'l tiempu mediu de vida ye del orde d'unes poques vibraciones, tamos énte un estáu de transición que nun se pue considerar molécula. Hai molécules d'un mesmu elementu, como O, O, N, P..., pero les más d'elles son xuniones ente diferentes elementos.
La química orgánica y gran parte de la química inorgánica ocúpense de la síntesis y reactividá de molécules y compuestos moleculares. La química física y, sobre manera, la química cuántica tamién estudien, cuantitativamente, nel so casu, les propiedaes y la reactividá de les molécules. La bioquímica conozse tamién como bioloxía molecular, yá qu'estudia a los seres vivos al nivel molecular.
Nes molécules pue albidrase que los pares electrónicos compartíos caltienen xuníos a los átomos ente sigo. A esti enllaz llámase-y enllaz covalente. Dependiendo de la diferencia d'electronegatividá ente los átomos, l'enllaz va ser puramente covalente, o va presentar della polaridá o contribución iónica.
Les molécules rara vez s'atopen ensin interacción ente elles, sacante en gases enrarecíos. Asina, puen alcontrase en redes cristalines, como'l casu de les molécules de HO nel xelu o con interacciones intenses pero que camuden aína de direccionalidá, como nel agua llíquido.
Estes fuercies son fundamentales pa propiedaes como la solubilidá o'l puntu d'ebullición. Delles, n'orde decreciente d'intensidá, son:
La estructura molecular pue ser descrita de diferentes formes. La fórmula química ye útil pa molécules cencielles, como HO pal agua o NH pal almoniacu. Contién los símbolos de cada elementu que forma la molécula, amás de la so proporción per aciu de los subíndices.
Pa molécules más complexes, como les que s'atopen davezu en química orgánica, la fórmula química nun ye abondo, y paga la pena usar una fórmula estructural, qu'indica gráficamente l'allugamientu espacial de los distintos grupos funcionales.
Cuando quieren amosase otres propiedaes moleculares (como'l potencial llétricu na superficie de la molécula), o se trata de sistemes percomplexos, como proteínes, ADN o polímeros, utilícense representaciones especiales, como los modelos tridimensionales (físicos o representaos por ordenador). En proteínes, por exemplu, ha distinguise ente estructura primaria (orde de los aminoácidos), secundaria (primer plegamientu n'hélices, fueyes, xiros...), terciaria (plegamientu de les estructures triba heliz/fueya/xiru pa dar glóbulos) y cuaternaria (organización espacial ente los diferentes glóbulos).
Teoría del conocimientu
La Teoría del conocimientu fala no tocante a la sensación del conceptu abstractu.
L'home arréyase col mediu d'una manera allegada al tresuel d'órganos sensibles. Per estos sentíos captamos la realidá en forma de sensación: colores, menes, arumes, etc... Pescanciar ye un procesu bipolar, nun ye pasivu, au intervienen suxetu y oxetu. El suxetu ye delixente na configuración del oxetu fasta tal puntu que pescanciar arímanos a recoyer información del mediu y actuar sobre elli.
Los animales capten l'entornu pa poder sobrevivir, los homes al ser más febles, precisamos más medios que nengún otru pa inspeccionar l'entornu, afoninalu n'alcordanza y utilizalu dempués. L'home non sólo capta una información sinón que la calletra ya-y da'l so significáu. Toos, homes o animales, tamos dotaos de muérganos sensoriales o receptores (los cinco sentíos) que mos permiten un afalu que pue ser, por exemplu, un fexe de lluz, y que contribúi a captar una sensación siendo ésta'l color que vemos, el soníu qu'oyemos, etc... El procesu que mos permite captar una sensación tien tres fases:
1)Fase física: Consiste nel aguixamientu de les frebes ñervioses por parte d'un afalu.
2)Fase fisiolóxica: Consiste en que'l sistema ñerviosu central recueye la información que remane de los distintos sentíos.
3)Fase psíquica: Consiste na captación de la cualidá correspondiente, la captación de la sensación. P'atalantar esti procesu hai que saber tres conceptos:
El ser humanu y los animales tenemos los cinco sentíos que mos permiten captar variaciones na sensación. El nuesu tautu, por exemplu, pue captar la presión, les xamueques, el duelgu, etc... Estos puen ser de dos menes: Cinestésicos o Cenestésicos.
Nun pescancien el mundu d'igual xeitu nin cola mesma intensidá los animales y l'home, de fechu, l'home utiliza pal so afoguín la cabida sensorial de los animales. Nos adiestramientos de perros utilícense elementos que sólp los animales son capaces de pescanciar como por exemplu'l xiblatu.
Magar que caún tien una cabida sensorial distinta esiste un mínimu que podemos pescanciar, una entradera, a la mínima cantidá d'afalu precisu pa que se produza una sensación nomada entraderal mínima o absoluto. Esta entradera mínima varía según les persones, según los moos y los afoguinos, etc... Ca sensación que tenemos parte d'un afalu básicu al qu'engadir nueves cantidaes d'afalu pa qu'apreciemos una sensación diferente. Llámase entradera diferencial a la cantidá d'afalu qu'hai qu'engadir o restar al afalu anicial pa que se produza una variación de la sensación.
La conocencia perceptivo nun ye en mou dalu fiable. Hai dos erros catalogaos:
Xaviel Vilareyo
Xaviel Vilareyo y Villamil (Mieres del Camín, 1967-Uviéu, 2015) Escritor asturianu perteneciente a la xeneración lliteraria de la década de los 90, conocida como la "Xeneración del Compromisu". Llicenciáu en Derechu pola Universidá d'Uviéu, ye escritor billingüe, n'asturianu y asturianu eonaviegu. Profesor d'Institutu, narrador, poeta, dramaturgu, etnólogu y ensayista, participa n'abondes iniciatives culturales alrodiu la llingua, la lliteratura y la cultura nacional asturiana. Dióse a conocer a través d'una Mención Especial recibida nel Premiu Asturies Xoven de Poesía y Narrativa 1995 col so primer poemariu "Cróniques del recuerdu". Capacitáu pa la enseñanza pola Academia de la Llingua Asturiana entamó los primeros cursos de llingua asturiana fuera d'Asturies en Madrid nel añu 2001. 
Tien publicao nes revistes lliteraries "Pretestu", "Lletres Asturianes", "Zimbru", "Reloj de Arena', "Sietestrellu", "Lliteratura", "El Signo del Gorrión", "Isla Desnuda", "Amilamia", "Calicanto", "Poesía Toda", "Estío", "El Vendedor de Pararrayos", "Texturas", y tamién ensayos n'abondes revistes y collaboraciones periodístiques. 
Alcuéntrase nes antoloxíes lliteraries: Muestra de nueva poesía, Cinco años de lliteratura asturiana, Unde letras falan y Na boca de todos. Nun se presenta a los premios oficiales de lliteratura mentantu la llingua nun lo seya. Asoleyó tamién el so Manifiestu sobre la poesía ética siendo amás collaborador habitual de revistes como "El canciu'l cuélebre", "Lletres asturianes", "Entrambasauguas", "N'ast" y "Fusión". Nel añu 2009 consigue por fin publicar el so ensayu "Los ámbitos de la Nación Asturiana" depués de diez años de vetos ya intentos que nun llegaron a asoleyase. Nesti ensayu defiende la reunificación territorial de la Nación Asturiana, Les Asturies, la xuntanza de tolos territorios asturianos. Foi Premiu de Teatru de l'Academia de la Llingua Asturiana 2009 pola so obra "La fuxida". Anguaño vive y trabaya en Madrid.
Organizador de la Xunta d'Escritores Asturianos n'Uviéu nos años 2005, 2008, 2010 y 2012. Coordinó la edición de los llibros "El conceptu xeneracional" (Trabe, 2007), "Lliteratura asturiana y compromisu" (Trabe, 2009) y "Lliteratura asturiana, identidá y nación" (Espublizastur, 2012). Los sos trabayos escritos apaecen tamién n'abondes antoloxíes y llibros colectivos como "Cinco años de lliteratura asturiana" (Norte, 1998); "Muestra de nueva poesía" (SPPA, 1998); Lletras novas (Xeira, 2000); "Na boca de todos" (Veiga, 2006); "Unde letras falan" (Atenea, 2006); "Camín de Bimenes" (Xébana, 2007). Fundador del Festival de Cine Asturianu nel añu 2005, certame que dirixe cola idea de dar a conocer y difundir el cine nacional asturianu. Publicó nel añu 2009 la "Historia del cine asturianu". Entama y coordina la Xunta d'Escritores Asturianos n'Uviéu dende l'añu 2005.
Cine asturianu
El cine presentóse n'Asturies siete meses depués de la so presentación pública en París. El cine nació oficialmente un 28 d'avientu de 1895 nel "Salón Indien" del Gran Café de París de la mano de los hermanos Lumière, inventores del so famosu cinematógrafu. Bien llueu presentóse n'Asturies el nuevu inventu, en concretu en Xixón nel marcu de les fiestes de branu. Asina, el sábadu 8 d'agostu de 1896 anunciábase una proyeición de cintes nel Teatru Xovellanos de Xixón, teatru que s'atopaba nel llugar que güei ocupa la biblioteca pública de la ciudá. El valiosu Teatru Xovellanos de Xixón cuntaba yá dende 1889 con enerxía eléctrico, siendo'l primer teatru d'España qu'adoptó esti adelantu y por ello yera l'escenariu más afayadizu pa les primeres proyecciones cinematográfiques. 
Naquella dómina la prensa asturiana yera sorprendentemente mui escasa nel anunciu d'eventos cinematográficos polo que se dispón de poca información sobre'l comienzu del cine n'Asturies. Y ye que'l cine entá nun se consideraba, al menos por delles élites, como un arte sinón como una simple mercancía de feriantes, una atracción de fiesta llocal o un negociu más de barracones ambulantes. En xunetu de 1897 arriben a Xixón los portugueses César Marqués y Alexandre de Azevedo instalando'l so cinematógrafu Lumière nel baxu del Paséu de Begoña 33, onde proyectaríen al públicu durante aquel branu básicemente películes del catálogu Lumière. Ye de señalar que'l cinematógrafu Lumière sirvía lo mesmo pa proyectar que pa impresionar y positivizar el material. 
Ye por ello que Marqués y Azevedo, gracies a les magnífiques instalaciones técniques pal reveláu que poseía la xixonesa Sociedad Electro-Fotográfica de la cai Corrida 37, nel mesmu branu de 1897 filmaríen les primeres tomavistes conocíes d'Asturies: "Vista de un rompeolas tomada desde Santa Catalina" y "Vista del Campu Valdés" tomada a la salida de misa de la ilesia de San Pedro, esta última filmada con seguridá el domingu 12 de setiembre de 1897. La proyección d'estes cintes resultó tou un ésitu de públicu, n'especial la de la surtida de misa yá que nella apaecíen filmaes les persones más relevantes y conocíes del Xixón d'entós. 
La finalidá de rodar les salides masives de mises o fábriques tenía una finalidá comercial pues naquellos primeros años de la filmación garantizábase un públicu pa les proyecciones, deseosu de vese espeyáu en movimientu nuna gran pantalla. El xixonés Arturo Truan y Vaamonde (1868 – 1937), artista ya industrial, sedría ensin dulda ún de los aficionaos qu'acudía a les proyecciones del Paséu Begoña naquellos años yá qu'al poco, en 1989, fizo él mesmu gracies a un catálogu de la casa Lumière de Lyon, nada menos qu'un cinematógrafu propiu. Filmaría en 1899 "Vistas gijonesas" dientro d'una filmografía curtia pero valiosa.
A fines del sieglu XIX, Xixón yera una ciudá en plena espansión económica ya industrial con una burguesía inquieta y abierta a los adelantos del progresu y la cultura, que darréu vio nel cine un instrumentu dinamizador y afayadizu pa difundir los nuevos proyectos comerciales como'l de la "Esposición Asturiana". Pela so parte Uviéu siguía cola so imaxe secular y clariniana de ciudá dormida y levítica, un alma que s'alarma énte cada innovación, que se chancia del modernismu. De toes formes, Uviéu yá conociera del cinematógrafu en 1896 al empar que Xixón pero nun sedría hasta 1900 cuando los dueños del Café Pasaje, pegáu a la cai Uría, ufiertaren sesiones de cine al públicu gracies a un cinematógrafu Lumière que teníen comprao na Esposición Universal de París esi mesmu añu. Otru pioneru del cine n'Asturies foi Julio Peinado y Alonso, profesor de fotografía formáu na Sociedad Electro-Fotográfica de Xixón, toa una escuela de cine n'aquel tiempu, y que rodó en 1903 la cinta "Salida de las obreras de la fábrica de tabacos de Xixón". Otru interesantísimu trabayu d'él ye "Día de fiesta en Candás", película de 1910 dixebrada en 5 capítulos. 
En 1903 ábrese en Xixón el Salón Luminoso, llocal destináu a espectáculos y cinematógrafu, con dos sedes, una na cai Corrida n'iviernu y otra nel Paséu Begoña pel branu. El Salón Luminoso pasó a denomase depués Cine Modernista, en 1914 Salón Doré y yá na posguerra denomóse Salón Imperio y constituyó ún de los primeros templos importantes del cine n'Asturies. Nesti "Salón Luminoso", estrenóse'l 22 de xunetu de 1905 la primer película asturiana de ficción: El robo de fruta, de Javier Sánchez Manteola (Borines 1877 – 1938), cinta de la que güei nun se conserva denguna copia. El nacimientu del cine con argumentu o de ficción, foi un procesu natural d'evolución del mercáu, al dir perdiendo atractivu pal públicu les yá reiteraes cintes de vistes panorámiques de ciudaes, monumentos, pueblos o romeríes, interés ensin embargo que nunca perdieron estos documentales nos ámbitos de la emigración asturiana, yá que siempre se recibíen n'América con gran interés. 
"El robo de fruta", de Javier Sánchez Manteola, yera una película cómica xixonesa, mui al gustu de los temes favoritos de les primeres películes: la escorribanda-escorridiella de lladrón y policíes, elementu básicu de la comedia burllesca de moda, con cayíes rares, voltiaderes, solmenaes, esparavanes y enfáticos saltos d'obstáculos. L'aición d'"El robo de fruta"" sitúase na finca de los Bustillo en Somió-Xixón, dende la que los lladrones escapen pela llamuerga de la quinta de los Pidal. Los guardies, en llegando al ríu Piles, atopen con "Rigueletu", un pescador, y con "Pilonga", otru xixonés famosu, valtiándolos a toos pal agua. La cinta termina na puente de Viñao y ye un exemplu del adelantu técnicu y artísticu qu'algamó la industria cinematográfica asturiana nel añu 1905, diez años depués de la invención del cine. 
Pela so parte n'Uviéu había un creciente interés popular hacia'l cine gracies a les proyecciones nel Café del Pasaje y a los barracones ambulantes mentanto les fiestes y pese al desinterés oficial polo cinematográfico. Asina, el Teatru Campoamor que cuntaba con allumáu eléctrico dende la so inauguración en 1892, nun llegaría a ufiertar cine hasta 1925 y ello gracies al empresariu Juan Antonio Fandiño y Pérez, promotor del so famosu salón de cine que tenía entamáu en precariu dende 1908 nel Campu San Francisco. El Teatru Celso, inauguráu en 1906 frente la estación del Vasco-Asturianu, foi otru de los centros d'exhibición na capital yá que al poco convirtióse en llocal cinematográficu. Dapoco, los barracones ambulantes de cine n'Asturies diben dando pasu a nuevos y modernos teatros y salones de cine, asina abriéronse en Xixón los teatros Dindurra y Robledo (1917) y ameyorábense otros como'l Salón Luminoso qu'en 1914 como yá se dixo camudóse en Salón Doré. N'Avilés construyéronse el Teatro-Circo de Somines, el Salón Iris y yá en 1920 el tan deseyáu Teatru Palacio Valdés. Otros conceyos como Mieres, Tinéu, Llangréu, Carreño, Grao, Noreña, Sotrondio, Parres o Boal construyeron tamién bien aína los sos cines.
Los años 1920 puen calificase como la edá d'oru del cine asturianu, enantes de la llegada del cine sonoru. La emigración asturiana n'América ufría a les películes asturianes un inmensu mercáu d'esportación yá que siempres se recibíen ellí con entusiasmu. Munchos países, dende L'Arxentina a Los Estaos Xuníos, o dende Méxicu a Cuba proyectaron les películes asturianes, dalgunes filmábense dafechu pal mercáu americanu como por exemplu "Vistas de Asturias", proyectada en Buenos Aires en 1924. 
Una de les cintes más señeres foi'l documental "Asturias" rodáu en 1925 por Romualdo Alvargonzález Lanquine (Xixón, 1880 – 1936), promotor de la I Feria de Muestres Asturiana de 1924. El documental "Asturias" constaba de 9 partes y foi una intelixente forma d'usar el cine como mediu de promoción del progresu industrial y turísticu asturianu. Otres películes relevantes del cine asturianu de los años 1920 foron "Cuento de lobos" (1925), "José" (1925, cinta estrenada con ésitu nos Estaos Xuníos), "Bajo las nieblas de Asturias" (1926), "La sirena del Cantábrico" (1926), "Carolina la neña de plata" (1927), "Mieres del Camino" (1927) o "Yá t'oyí" (1928)…
Nos años 1920, Asturies ocupaba ún de los primeros puestos na producción de películes depués de Madrid y Valencia. La llegada del cine sonoru aumentó los costos de les películes y los empresarios asturianos yá nun veíen mui claro arriesgar tanto nel negociu del cine, especialmente depués de la crisis de 1929. Asina, munches productores asturianes pesllaron pasando la industria del cine sonoro a depender básicamente de Madrid y Barcelona. 
Si bien la producción asturiana baxó abondo nos años 1930, hai que destacar con too películes como "Dos mujeres y un Don Juan" (1933) y "Sidra y picardía" (1934). El cine sonoro esixía la renovación de los vieyos teatros y la instalación de mayores pantalles. Asina, el Teatru-Circu Obdulia de Xixón convirtióse en 1930 nel Cine Campos Elíseos. El vieyu Cine Versalles camudó en Cine Goya y abrieron otros nuevos como'l Cinema Rivero, el Roxy o l'Avenida, toos ellos en Xixón. De los 119 cines esistentes n'Asturies enantes de la Guerra del 36 más de la mitá d'ellos siguieron proyectando películes mudes por carecer d'instalaciones modernes pal cine sonoru. Na posguerra, el cine siguió medrando y abriendo nuevos llocales yá que yera entós cuasi la única vía d'evasión y ociu pa muncha xente. El recordáu Teatru Arango, el Cine Hernán Cortés, el Capitol, el Principado, el Pombo, l'Aramo… y tantos otros tristemente desapaecíos formen parte de la nuestra historia personal, la del nuestru recuerdu furtáu pa beneficiu de los intereses de la especulación urbanística ya inmobiliaria que nos privó pa siempre non yá de los nuestros recuerdos d'infancia sinón de tan céntricos espacios pa la cultura y pal arruelu. 
El cine entra nos años 1960 n'Asturies nuna escayencia en competencia creciente cola televisión. N'abril del añu 2005 naz nel Atenéu de Madrid el primer Festival de Cine Asturianu cola idea de celebrar el primer Centenariu del cine asturianu.
Arkaitz Durán
Arkaitz Duran Aroca (19 de mayu de 1986, Vitoria, Álava) ye un ciclista profesional vascu. Mide 1.85 m y pesa 68 kg en forma.
Pasó a profesionales en 2005 nes files del equipu "Saunier Duval - Prodir".
Alfonso Velázquez
Alfonso Velázquez (Tinéu, 1956) ye un poeta y narrador asturianu.
Alfonso Velázquez, llicenciáu en Ciencies Polítiques pola Universidá Complutense de Madrid y profesor nun institutu de Secundaria, ta consideráu como un autor "marxináu" poles instituciones académiques asturianes. Na década de 1970 participó nel desendolcu, nel marcu del Conceyu d'Asturies de Madrid, d'unes normes ortográfiques qu'él siguió emplegando nos años entrantes.
Nes décades de 1980 y 1990 desenvolvió bona parte del so llabor lliterario cola espublización de delles obres poétiques y narratives en revistes y antoloxíes collectives. 
En 1992 asoleya'l poemariu "Cuadernu de Camden Town", col qu'algamó'l premiu Teodoro Cuesta de poesía ex aequo con Lourdes Álvarez. Nesi mesmu añu, la editorial Trabe recueye nun volume la so narrativa completa, apaecía en forma de rellatos en delles revistes, fundamentalmente Adréi. El cuentu "L'arume l'escaezu", exemplu de lliteratura de temática homosexual n'asturianu, dio nome al llibru, y ta consideráu como ún de los más valoratibles testos de la narrativa del Surdimientu.
Velázquez tien tornao tamién al asturianu poemes del escocés Robert Burns; la obra "La tierra ermo", de T.S. Elliot (1994), y "El gran Gatsby", de F. Scott Fitzgerald (1998).
UA
UA puede referise a:
Reintegracionismu
Corriente de pensamientu y movimientu social gallegu que defende que'l gallegu y el portugués son la mesma llingua, onde se quier implantar una normativa galaico-portuguesa en Galiza; esto ye, escribir el gallegu con una normativa asemeyada a la portuguesa. 
Entiéndese que'l reintegracionismu ye un términu más incluyente como corriente y qu'aceuta más posiciones intermedies na adopción de la grafía portuguesa y de l'aprosimación al portugués de Portugal y al lusismu.
Les dos posiciones son aceutaes baxo'l nome de luso-reintegracionismu.
Lusismu
El lusismu ye una corriente de pensamientu y un movimientu social que direutamente defende'l portugués como llingua de Galicia a tolos efeutos. 
Ye un términu sancionáu como incorreutu na norma sofitada como oficial pal gallegu, por tar consideráu un préstamu del portugés. Sobro la polémica xeneral de los "lusismos" gueyar informaciones del llanzamientu de Dicionário "Isso Não é Galego, é Português". Ye un sinónimu imperfeutu de reintegracionismu.
Entiéndese que'l reintegracionismu ye un términu qu'inclúi más posiciones intermedies, mentanto que'l lusismu direutamente adoutaría la forma escrita del portugués de Portugal pa representar la oralidá gallega..
Más información sobro tradición hestórica y la actualidá d'esta posición:
Llabiu
Los llabios (sing. Llabiu o Bezu) son l'entamu del aparatu dixestivu y l'apertura esterior de la boca. Presenten una porción muscular central, de músculu esqueléticu, arrodiada per fuera por piel y per dientro por una mucosa. 
La porción muscular central correspuende a músculu estriáu voluntariu, recubiertu pela so parte esterna por piel, constituyida por epidermis, dermis ya hipodermis, y pela so parte interior por una mucosa, constituyida por un epiteliu de revestimientu, una llámina propia y una submucosa.
El llabiu ye un repliegue musculocutaneu membranosu. Pa estremar nun corte la piel de la mucosa han visualizase los folículos pilosos. Amás l'epiteliu de la mucosa ye más altu.
Les glándules salivales que componen la mucosa de los llabios son mistes tubuloacinoses.
La zona'l borde llibre llabial pierde gradualmente la cornificación, y ye una zona de transición única del llabiu.
Boca
La boca, tamién conocida como cavidá bucal o cavidá oral, ye l'abertura al traviés de la que los animales inxeren los alimentos. Xeneralmente alcuéntrase na tiesta y constitúi la primera parte del sistema dixestivu y tubu dixestivu. La boca ábrese a un espaciu previu a la farinxe llamáu cavidá oral, o cavidá bucal.
La boca humana ta cubierta por un llabiu superior ya otru inferior y desempeña funciones importantes n'estremaes actividaes como'l llinguax y n'espresiones faciales, como la sorrisa.
La boca ye un bon indicador de la salú del individuu. La mucosa, por exemplu, pue vese más clara, pálida o con manches blanques, indicador de proliferaciones epiteliales.
Na boca puen distinguise tres variedaes de mucosa:
La cavidá oral ta asitiada na parte inferior de la cara, ente les fuexes nasales y la rexón suprahioidea. Tien forma d'óvalu con diámetru mayor anteroposterior. Los "arcos alveolodentarios" dividen la boca en dos metaes: una metá anterior y llateral, que s'alcuentra fuera d'estos arcos, que ye'l "vestíbulu de la boca" y otra parte asitiada haza dientro d'estos arcos que ye la boca propiamente dicha. La boca propiamente dicha y el vestíbulu bucal comuníquense ente sí per abondos intersticios que separten los dientes unos d'otros ("espacios interdentarios"), y tamién per un espaciu más anchu asitiáu ente los caberos molares y la rama ascendente de la mandíbula ("espaciu retrodentariu o trígonu retromolar").
Cuando la boca s'alcuentra zarrada, ye dicir, cuando dambes mandíbules s'alcuentren aprosimaes y nun esisten alimentos o cuerpos estraños nel interior, la cavidá bucal ye una "cavidá virtual". La boca conviértese nuna cavidá real y tien unas dimensiones considerables debío a:
La boca pue considerase una estancia con seis muries:
Los anesos de la boca son los dientes, les encíes y les amígdales.
Llingües d'España
N'España fálense unes 13 llingües vernácules; l'idioma oficial en toa España ye'l castellán o español. Un 35% los falantes son billingües, les más de les vegaes con llingües propies de les estremaes comunidaes autónomes.
Munches otres llingües, ensin gociar de reconocencia llegal denguna, úsense en delles zones:
Por mor de la inmigración :
Llingües que se falaben nel actual territoriu español y agora tán muertes:
Ríu Nora
El ríu Nora, tamién Ñora, ye un afluente del Nalón pela derecha. Ñaz na fonte Ñora, asitiada nel llugar de Valvidares, na parroquia saregana de San Román. Traviesa esti conceyu en sentíu NE-SO y llega al conceyu de Siero. Nelli fai de llende ente les parroquies de Lleres y Collao, y avanza d'Este a Oeste per tou'l conceyu hasta pasar al de Llanera. Equí, cerquina La Venta'l Gallo, amiéstense coles sos agües les del ríu Noreña, que ye'l so principal afluente y lu aborda pela manderecha. Más pa baxo, en Cualloto, entama a facer de llende septentrional del conceyu d'Uviéu, al que dixebra primero del de Siero y dempués de los de Llanera y Les Regueres. Nesi tramu fai una serie de meandros mui reviraos que desllinden delles "penínsules": El Requexón, El Ruxidoriu, El Molinón, Mazurén, San Pedru Nora (na que se llevanta la ilesia prerrománica del mesmu nome) y los cuetos de Rañeces y Taoces. Nesti caberu pueblu, del conceyu Les Regueres, entrega les sos agües, pela so marxe derecha, al Nalón.
Chicolate
El chicolate ye l'alimentu que s'obtién amestando zucre con dos productos derivaos de la manipulación de les semientes del cacáu: una materia sólido ("la pastia cacáu") y una materia graso ("la mantega cacáu"). Dende esta amestadura básica, ellabórense les estremaes clases de chicolate, que varíen en rellación cola proporción ente estos elementos y la so amestadura o non con otros productos como lleche y frutos secos.
Tres del tratamientu al que se someten les semientes de cacáu nes zones de recoyeta (cf. cacáu), estes únviense a les estremaes fábriques chicolateres. En llegando, los granos desamínense y clasifíquense con cuidáu. 
Lo primero que se fai ye'l llaváu y tostáu de les semientes del cacáu; l'oxetivu ye aumentar l'arume y favorecer el desprendimientu la piel de les semientes. Un sistema de cepilláu permite elliminar nel intre eses pieles y cualesquier otra impureza o cuerpu estrañu. 
Darréu, faise la torrefaición de les semientes del cacáu yá tostaes, un procesu perimportante pa la calidá final del productu. Nunes grandes "esferes" xiratories, les semientes tuéstense per minutos ente 110 y 120°C, finando asina cola humedanza y l'acidez, al mesmu tiempu que se favorez el desendolcu de los arumes. Caún de los tipos de granu que forma parte d'un chicolate, tuéstase por separtáu. Enxamás s'emplega un mesmu tipu de granu pa facer chicolate.
Dempués del so enfriamientu, les semientes, coles cáscares esplotando per aciu de la torrefaición, llévense a una máquina de descascariellar y cribar, qu'abre los granos tostaos y separta los pelleyos, llixeros, de la parte comestible, más pesada. Les cáscares recíclense como compost pa xardinos, o pa facer mantegues de baxa calidá.
El pasu que vien darréu ye l'amestadura. Determinaes cantidaes d'estremaes variedaes de granos son pesaes y metíes nun depósitu cilíndricu, enantes de les meter nes máquines de moler.
Darréu muélense les semientes del cacáu. Les semientes trituraes pasen al traviés d'una batería de molinos y sométense a un batíu a una temperatura constante de 60-80 °C; la duración d'esti tratamientu pue dir dende les 18 hasta les 72 hores. La duración inflúi na testura del chicolate: En cuantes más se bata, menor sedrá la so aspereza. Per aciu de la trituración, el texíu celular de les semientes, que contién d'un 50 a un 60% de mantega cacáu, fai posible la lliberación de parte d'esta grasa, que llueu se llicúa per aciu de la calor xenerao pol frotamientu. 
El resultáu ye una pastia fluyida pero densa, la "pastia cacáu": una suspensión de sustancies con cacáu en mantega cacáu.
Pal so emplegu nos estremaos productos, esta pastia homoxenízase y caliéntase a 100 °C, pa propulsala dempués en prenses hidráuliques. Estráise asina la mayor mayor cantidá posible de "mantega cacáu", que se filtrase y compauta en grandes bloques. La pastia de cacáu, con un porcentax de grasa, preséntase en forma pan o fogaza. Esta parte sólida ye perdura, pues solidifícase a 600 atmósferes.
El carauterísticu cruxíu y el delicáu rellumu del bon chicolate ye debío a la estructura cristalino de la "mantega de cacáu".
La "mantega de cacáu", amás del so emplegu na ellaboración de chicolates, úsase en xabones y cosmética, por tener un puntu de fusión llixeramente menor a la temperatura corporal, siendo asina una base perfeuta pa llápices de llabios y otres cremes.
El sabor final del chicolate tien rellación cola seleición y amestadura d'estremaos granos de cacáu. Asina, los tipos de granos de cacáu divídense ente les "variedaes fuertes" y les "suaves", que se suelen amestar proporcionalmente:
La ellaboración del chicolate pasa pela so cabera fas cola amestadura de la pastia y la mantega de cacáu col zucre, refinando'l chicolate per aciu de trituradores-refinadores que faen una pastia mui fino. Darréu, faise la operación más importante, el "concheáu", que-y va dar al chicolate tola so finura y la so untuosidá. 
El "concheáu" ye un amasáu suplementariu n'arteses qu'orixinalmente teníen forma concha. La pastia ye batida y estirada na artesa per unos rodiellos, con un movimientu lentu de vaivén un periodu de tiempu y a unes temperatures que camuden según el productu qu'ún quiera (en tou casu, unes hores y, les más de les vegaes, dellos díes). Toes estes operaciones fainse a una temperatura penriba'l puntu de fusión de la mantega cacáu, que, polo tanto, mantiénse llíquido.
El pasu caberu ye'l "templáu", que ye fundir dafechamente'l chocholate a 50 °C pa que se ruempan les estructures cristalines de la mantega de cacáu, enfrialu a 30 °C pa devolve-y la estructura, y, p'acabar, aumentar llixeramente la temperatura pa que los cristales s'agrupen otra vegada en pequeñes cadenes. 
Normalmente, el chicolate lleva vainilla añadío (o dalgún deriváu como la vainillina) como aromatizante, y lecitina de soya como emulsionante y estabilizante p'ameyorar la testura y caltener les cualidaes del chicolate; en total, dambos productos nun superen el 1% del chicolate. 
Los estremaos tipos de chicolate ellabórense camudando les proporciones ente los sos componentes y añadiendo otros productos a la composición básico de pastia, mantega y zucre. La so presentación pue ser en forma de "tableta" o en "polvu":
Constitúin, al llau'l chicolate en tableta y en polvu, la forma más estendida de presentar comercialmente'l chicolate y la so forma de presentación, asócialos a comportamientos de gratitú, regalu o reconocimientu nes rellaciones sociales. La so producción ta percuidada pola práutica totalidá de les empreses chicolateres.
El "xocolātl" yera un alimentu percomún ente los azteques y mayes. La so ellaboración facíase asina: Les semientes yeren primero tostaes y dempués trituraes pa facer una pastia que darréu s'amestába con agua. Esta amestadura calentábase hasta que la mantega o grasa cacáu xubía a la superficie. Quitábase-y la espluma y dempués volvíase a la amestar, según ciertes proporciones, a la bebida; caberamente, batíase enérxicamente pa facer un llíquidu esplumosu con una espluma consistente que se bebía frío. A esta preparación de base añadíense-y, según los gustos, estremaos ingredientes, como chile, achiote, vainilla y miel pa endulzar, y como emulsionante básicu p'absorber la mantega de cacáu, fariña de maíz. El resultáu yera una bebida perenerxética pero tamién mui amarga y picante.
El primer non americanu que prebó esta bebida, antecedente del chicolate, foi quiciabes el mesmu Cristóbal Colón en 1502, en llegando a la islla Guanah.a (Islla de Pinos, na costa de l'actual Hondures) nel so cuartu viax a América al ser atendíu polos azteques. Cristóbal Colón, en tornando a Castiella, lleva muestres de cacáu a los Reis Católicos; d'otra miente, nun tien ésitu pol so amargor y el so aspeutu suciu. Mientres qu'Hernán Cortés, tamién consciente del valor del cacáu ente los azteques, decidió llevar delles muestres a la Castiella de Carlos I en 1528, que ye onde surde la historia del chicolate n'Europa. Cortés, en prebando'l brebax preparáu polos azteques, describiólo asina: "cuando ún lu bebe, pue viaxar tou un día ensin se cansar y ensin tener necesidá de s'alimentar". Amás del valor alimentariu tamién-y llamó l'atención el valor monetariu que-y daben los azteques.
La incorporación de zucre (y d'especies como vainilla y canela) a esta bebida, lo que se pue denomar yá "chicolate", ye una idea sobro la que nun ta nidio l'orixe. Dotramiente, había dalgunos desalcuerdos ente les altes esferes eclesiástiques pol supuestu poder escitante que xeneraba naquellos que lu tomaben. Por exemplu, l'Obispu de Chiapas tuvo de prohibir el so consumu dientro'l recintu la ilesia porque les dames castiellanes pa facer más llevaderos los sos sermones, facíense sirvir chicolate polos criaos, y bebíenlo na misa.
Pese a nun tar claro, de xuru foron misioneros xesuítes, y non esploradores del Nuevu Mundu, los responsables de llevar per primera vegada'l chicolate a Europa al traviés d'una rede internacional de conventos y monasterios. Foi tamién gracies a la presión de los misioneros xesuítes cómo los granos de cacáu en crudu, ensin procesar, entamaron a s'esportar en barcu a Europa.
Nel sieglu XVII el chicolate yera consideráu una melecina y un alimentu, y non una bebida de placer como ye agora.
Les fabricaciones surden per toa europa nel sieglu XVII, siendo en 1606 n'Italia, al traviés d'Antonio Carletti, en 1615 en Francia al traviés del matrimoniu de la fía de Felipe II, Ana, col rei Lluis XIII de Francia, en 1646 n'Alemaña dende Italia, en 1657 entámase a vender per Inglaterra, onde entamen a lu ufiertar en forma de pasteles (1674). Siendo más la fecha de 1746, pues nun club d'aficionaos al chicolate produzse una cambéu: dexen d'emplegar l'agua pa facelu y sustitúinla pola lleche, poniéndo-y delles vegaes güevos, alcohol y vinu vieyo.
Międzyrzec Podlaski
Międzyrzec Podlaski ye una villa del suresti de Polonia, allugada ente Biała Podlaska y Lublin, averáu al ríu Krzna. Ye capital de conceyu na provincia de Lublin y en 2014 tenía una población de 17.100 habitantes.
Santa Mariña de Piedramuelle
Piedramuelle ye un llugar y una parroquia del conceyu d'Uviéu, n'Asturies (España). 
Nos sos 3,85 km² habiten un total de 529 habitantes (INE 2005) ya inclúi a les siguientes entidaes de población: Los Escalones, Pedruño, Piedramuelle, Santa Mariña, Sendín y Toriello.
Ta documentáu'l poblamientu la parroquia de Santa Mariña de Piedramuelle, al menos, a partir del sieglu X de la nuesa era.
L'actividá principal de la parroquia demientres la Edá Media yera la esplotación de canteres de piedra (d'ehí quiciabes la so denominación). 
Sicasí la catedral d'Uviéu foi construida, en parte, con piedra proveniente la cantera de Piedramuelle.
Los Escalones
Los Escalones ye un llugar de la parroquia de Piedramuelle, asitiáu nel conceyu d'Uviéu (Asturies).
Afitáu na contorna de la carretera nacional N-634 y de l'autovía A-63 (nel erróneamente llamáu enllaz de Llatores), cuenta con 85 habitantes (INE 2005).
De poblamientu relativamente reciente (sieglu XIX, aprosimadamente), sufrió nos caberos 20 años un importante crecimientu, como'l restu la parroquia, debío a la so cercanía a Uviéu (adulces 3 quilometros) y al desenrrollu de construcciones de calter residencial.
Tamil Eelam
Tamil Eezham (Tamil: தமிழ் ஈழம், "tamiḻ īḻam") ye'l nome dau polos nacionalistes de Sri Lanka al estáu independiente al qu'aspiren na estaya norte y este de la islla de Sri Lanka. "Ilaṅkai" (இலங்கை) yd "Īḻam" (ஈழம்) tamién son nomes tamil pa tola islla.
Tamil Eelam namái ta reconocida como estáu independiente pola xente tamil. Los Tigres de Lliberación de Tamil Eelam (TLTE) alministren ente' 40 y 50% de la tierra reclamao pa Tamil Eelam. Esta inclúi tolos distritos de Kilinochchi y Mullaiththeevu, la mayor parte de Mannar, Batticaloa y Vavuniya, y partes de Trincomalee y Amparai.
Les estayes del norte y del este de Sri Lanka que tán sol control de los TLTE gocien de facto d'un estáu cuasi-independiente, col so propiu tribunal supremu, policía, exércitu, armada, fuercia aérea, axencia d'intelixencia, y inda un bancu central, magar qu'estes instituciones nun tán formalmente reconocíes pol Gobiernu de Sri Lanka. Son dependientes de la lletricidá y les materies primeres del área sofitada pol gobiernu na redolada de l'autopista A9. Nun tienen moneda propia y usen la rupia de Sri Lanka. Los TLTE acusaron davezu al gobiernu d'imponer embargos sobre bienes esenciales, causando malestar a la población. Nun tienen aeropuertu porpiu y los turistas estranxeros han dir al traviés del Aeropuertu Internacional Bandaranaike, de Colombo.
Sistema Ceguesimal
El Sistema Ceguesimal d'Unidades, tamién llamáu Sistema CGS o Sistema Gausianu, ye un sistema d'unidaes basáu nel centímetru, el gramu y el segundu. El so nome deriva de les lletres iniciales d'estes tres unidaes. Foi reemplazáu cuasimente na so totalidá pol Sistema Internacional d'Unidaes, anque inda continúa n'usu: munches de les fórmules d'electromagnetismu son más cencielles n'unidaes CGS, una gran cantidá de llibros de física les usen y, bien de vegaes, son más convenientes nun contestu en particular. Les unidaes CGS empléguense con frecuencia n'astronomía.
Mentes que pa les más de les unidaes la diferencia ente'l CGS y el SI ye una potencia de 10, les diferencies n'unidaes electromagnétiques son considerables; tanto ye asina que les fórmules de les lleis físiques camuden según el sistema d'unidaes usáu. Nel SI la corriente llétrica defínese per aciud de la intensidá del campu magnéticu que presenta, y la carga llétrica defínese como corriente llétrica por unidá de tiempu. Nuna variedá del CGS, el ues o unidaes electrostátiques, la carga defínese como la fuercia qu'exerce sobre otres cargues, y la corriente como carga ente tiempu. Una consecuencia d'esti métodu ye que la Llei de Coulomb nun contién una constante de proporcionalidá.
Por último, al rellacionar los fenómenos electromagnéticos al tiempu, la llonxitú y la masa dependen de les fuercies observaes nes cargues. Hai dos lleis fundamentales n'aición: la Llei de Coulomb, que describe la fuercia electrostática ente "cargues", y la Llei d'Ampère (tamién conocida como la Llei de Biot-Savart), que describe la fuercia electrodinámica (o electromagnética) ente "corrientes".
Caúuna d'elles contién les constantes de proporcionalidá formula_1 y formula_2. La definición estática de campu magnéticu tien otra constante, formula_3. Les primeres dos constantes rellaciónense ente sigo al traviés de la velocidá de la lluz, formula_4 (la razón ente formula_1 y formula_2 ha ser igual a formula_7).
D'esta miente tiénense varies opciones:
Una virtú de los sistemes CGS y Internacional ye que'l campu llétricu y el magnéticu tienen les mesmas unidaes. Esiste aprosimadamente media docena de sistemes d'unidaes electromagnétiques n'usu, los más d'ellos basaos nel sistema CGS. Estos inclúin l'uem o unidaes electromagnétiques (escoyíes de tal manera que la Llei de Biot-Savart nun tenga constante de proporcionalidá), Gausianu y unidaes Heaviside-Lorentz. Pa enguedeyar más l'asuntu, dalgunos físicos y inxenieros utilicen pal campu llétricu unidaes híbrides, como por exemplu'l voltiu por centímetru.
Les unidaes del sistema ceguesimal son les siguientes:
Les mantises 2998, 3336, 1113 y 8988 deriven de la velocidá de la lluz, y de forma más precisa son 299792458, 333564095198152, 1112650056 y 89875517873681764.
Un centímetru de capacitancia ye la capacitancia ente una esfera de 1 cm de radiu nel vacíu y l'infinitu. La capacitancia "C" ente dos esferes de radios R y r ye:
Si se toma'l llímite cuando "R" tiende a infinitu, vese que "C" ye igual a "r".
Kenia
Kenia ye un país nel este africanu, que tien fronteres con Etiopía, Somalia, Sudán del Sur, Tanzania y Uganda, y con costes nel Océanu Índicu.
Sistema Anglosaxón d'Unidaes
El Sistema Anglosaxón d'Unidaes o Sistema Inglés ye'l conxuntu de les unidaes non métriques emplegaes anguaño nos Estaos Xuníos y en bien de territorios de fala inglesa (como'l Reinu Xuníu). Sicasí, hai diferencies ente los sistemes d'Estaos Xuníos y d'Inglaterra, amás de diferencies ente los valores d'otres dómines y d'anguaño.
Esti sistema deriva de la evolución de les unidaes llocales al traviés de los sieglos, y de los intentos d'estandarización n'Inglaterra. Les unidaes mesmes tienen los sos oríxenes na antigua Roma. Anguaño estes unidaes tán siendo reemplazaes pasu ente pasu pol Sistema Internacional d'Unidaes, anque n'Estaos Xuníos la inercia del antiguu sistema y l'altu costu de migración torgó abondo'l cambéu.
El sistema pa midir llonxitúes nos Estaos Xuníos básase na pulgada, el pie, la yarda y la milla. Caúna d'estes unidaes tien dos definiciones llixeramente distintes, lo qu'ocasiona qu'esistan dos diferentes sistemes de midición. 
Una pulgada de midida internacional ye exautamente 25,4 mm, mientres qu'una pulgada d'agrimensor de los EEXX defínese pa que 39,37 pulgaes seyan exautamente un metru. Pa les más de les aplicaciones, la diferencia ye migaya (aproximadamente 3 mm por mill). La midida internacional utilízase nes más de les aplicaciones (inxiriendo inxeniería y comerciu), mientres que la de desaminación ye namái p'agrimensura.
Cola midida internacional utilízase la mesma definición de les unidaes que s'empleguen nel Reinu Xuníu y otros países del Commonwealth. Coles midíes d'agrimensura utilízase una definición más antigua que s'usó enantes de que los Estaos Xuníos adoptaren la midida internacional.
Delles vegaes, con fines d'agrimensura, utilícense les unidaes conocíes como "Midíes de cadena de Gunther" (o "Midíes de cadena d'agrimensor"). Estes unidaes defínense asina:
Pa midir fondures de la mar utilízase la braza (fathom):
Les unidaes d'área nos EEXX básense na pulgada cuadrada (sq in):
La pulgada cúbica, pie cúbicu y yarda cúbica utilícense davezu pa midir el volume. Amás esiste un grupu d'unidaes pa midir volúmenes de llíquidos y otru pa midir materiales secos.
Amás del pie cúbicu, la pulgada cúbica y la yarda cúbica, estes unidaes son diferentes a les usaes nel sistema imperial, anque los nomes de les unidaes son asemeyaos. Amás el sistema imperial nun contempla más qu'un solu xuegu d'unidaes tanto pa materiales llíquidos como pa secos.
Escudu de Llangréu
L'escudu de Llangréu píntenlu partíu:
Al timbre, corona real, zarrada, que ye un círculu d'oru, engastáu de piedres precioses compuestu d'ocho florones de fueyes d'acantu, visibles cinco, interpolaes de perlles.
Decasegundu
El decasegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 10 segundos.
L'abreviatura ye das o Ds.
"1 das = 10 s
Hectosegundu
L'hectosegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 100 segundos.
L'abreviatura ye hs.
"1 hs = 100 s = 1x10 s
Quilosegundu
El quilosegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 1.000 segundos.
L'abreviatura ye ks.
"1 ks = 1.000 s = 1x10 s
Miriasegundu
El miriasegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 10.000 segundos.
"1 mas = 10.000 s = 1x10 s
Megasegundu
El megasegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 1 millón de segundos.
L'abreviatura ye Ms.
"1 Ms = 1.000.000 s = 1x10 s
Xigasegundu
El xigasegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 1.000 millones de segundos.
L'abreviatura ye Gs.
"1 Gs = 1x10 s
Terasegundu
El terasegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 1 billón de segundos.
L'abreviatura ye Ts.
"1 Ts = 1x10 s
Petasegundu
El petasegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 1.000 billones de segundos.
L'abreviatura ye Ps.
"1 Ps = 1x10 s
Exasegundu
L'exasegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 1 trillón de segundos.
L'abreviatura ye Es.
"1 Es = 1x10 s
Zetasegundu
El zetasegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 1.000 trillones de segundos.
L'abreviatura ye Zs.
"1 Zs = 1x10 s
Yotasegundu
El yotasegundu ye la unidá de tiempu equivalente a 1 cuatrillón de segundos.
L'abreviatura ye Ys.
"1 Ys = 1x10 s
Planeta nanu
Los Planetes nanos son cuerpos celestes que:
América Llatina
América Llatina o Llatinoamérica ye una entidá territorial y sociocultural integrada pol conxuntu de países d'América que foron antigües colonies de países europeos u se falaben llingües romances: España, Portugal y Francia. El xentiliciu que normalmente s'utiliza ye "llatinoamericanu".
Esti términu suel aplicase por erru a países non llatinos d'América Central (Belize), América del Sur (como Surinam y Guyana), y el Caribe (decenes d'islles de fala inglesa y holandesa) pol fechu que'l so territoriu nun ta asitiáu n'América del Norte, al tiempu que suel escaecese rexones d'América del Norte onde sí se falen llingües romances como Quebec o Nuevu México. Amás tamién tiéndese a considerar a países como Méxicu o Cuba como parte d'América del Sur.
Sistema Xaponés d'Unidaes
El "Shakkan-hō" (尺貫法) ye'l sistema de midida xaponés tradicional. El nome "shakkanhō" vien del nome de dos de les unidaes, el "shaku", una unidá de llonxitú, y el "kan", una unidá de masa. 
El sistema ye chino nel so orixe. Les unidaes orixináronse na dinastía Shang nel sieglu XIII e.C., y estabilizáronse na dinastía Zhou nel sieglu X e.C., y dende ehí espardióse al Xapón, sureste d'Asia y Corea. Les unidaes de la dinastía Tang adoptáronse oficialmente en Xapón en 701, y el "shaku" actual cuásimente nun camudó dende entós.
Dende 1924, el sistema "shakkanhō" foi reemplazáu por Sistema Métricu Decimal, y l'usu de les vieyes unidaes p'asuntos oficiales foi prohibíu dende' 31 de marzu de 1966. Sicasí, en delles ocasiones el vieyu sistema inda s'usa. En carpintería y agricultura l'usu de los términos vieyos ye común. Los escoplos fabríquense en tamaños de "sun" y "bu". Los baños xaponeses modernos constrúinse en tamaños de fracción de "tsubo", normalmente 0,75, 1, ó 1,25 "tsubo" y el tarrén viéndese a preciu de "tsubo". El censu xaponés de 2005 permitió a la xente dar l'área de les sos cases tanto en metros cuadraos como en "tsubo".
Hai varies versiones diferentes del "shakkanhō". Les tables d'embaxo amuesen la versión d'usu común nel periodu Edo.
La base de les unidaes de llonxitú "shakkanhō" ye'l "shaku", orixináu na antigua China. Les demás unidaes son fracciones fixes o múltiplos de la unidá básica. El "shaku" yera nel so orixe la llonxitú dende'l pulgar hasta'l deu mediu (unos 18 cm, o 7 pulgaes), pero la so llonxitú (y por tanto tamién la de les demás unidaes) foi incrementándose gradualmente, yá que la llonxitú de la unidá taba rellacionada col nivel d'impuestos.
Distintos "shaku" desenrolláronse pa distintos propósitos. La unidá más ampliamente reconocida como "shaku" nel Xapón ye'l "kanejaku" (曲尺), "shaku", el sistema amosáu na tabla d'embaxo. "Kanejaku" significa "escuadra de carpinteru", y foi'l "shaku" usáu polos carpinteros xaponeses. Ésti, usáu na construcción, caltuvo la midida orixinal china, porque nunca nun fuera interferíu, mentes que los demás sistemes "shaku", que foron usaos n'impuestos o comerciu, foron interferíos p'aumentar los impuestos, d'ehí que fuera variando gradualmente'l so valor orixinal.
The "kujirajaku" (鯨尺), lliteramente "ballena shaku", foi un estándar usáu na industria testil. El nome vien de les regles de midida usaes, que taben feches de barbes de ballena. Un "kujirajaku" ye 1,25 veces la llonxitú d'un "kanejaku". 
Amás de los sistemes "kanejaku" y "kujirajaku", hai otros sistemes "shaku", por exemplu el gofukujaku (呉服尺), onde "gofuku" ye una ropa xaponesa tradicional, como los quimonos. Nel sistema "gofukujaku", 1 "shaku" ye 1,2 veces el "shaku" del sistema "kanejaku"'.
En 1891 les llonxitúes de los dos "shaku" más comunes foron definíes en términos del sistema métricu:
Les unidaes "shaku" inda s'usen pa materiales de construcción nel Xapón. Por exemplu, la madera contrachapao suel fabricase en fueyes de tamañu 182 cm × 91 cm (unes 72 [[pulgada|in] × 36 in), conocíes nel comerciu como "saburokuhan" (３×６版), o "shaku" 3 × 6. Cada fueya ye más o menos el tamañu d'un [[tatami]]. El grosor de les fueyes, sicasí, suel midise en [[milímetru|milímetros]].
Los nomes d'estes unidaes tamién apaecen na flauta de bambú [[shakuhachi]] (尺八), lliteralmente "shaku ocho", que mide 1 "shaku" y 8 "sun" de llargo, y na versión xaponesa del cuentu de [[Pulgarín]], "Issun Bōshi" (一寸法師), lliteralmente "el rapazu d'un "sun"", amás d'en bien de proverbios xaponeses.
El [[Shosoin|Shōsōin]] en [[Nara]] tien una regla de marfil d'un "shaku", la "kōgebachiru-no-shaku" (紅牙撥鏤尺).
Les unidaes más pequeñes, "mō", "rin" y "bu", de fechu son los nomes xaponses de les fracciones 1/1.000, 1/100 y 1/10 respeutivamente, que tamién s'usen como unidaes fraccionales.
EL "tsubo", qu'esencialmente ye l'área de dos [[tatami]]s, inda ye usáu davezu nes disputes de precios nel Xapón. Les unidaes más grandes tamién son usaes polos llabriegos xaponeses pa discutir los tamaños de los tarrenos, seique porque los más de los llabriegos nel Xapón son miembros de la vieya xeneración.
definición de 1891
"shō" = 2401/1331 [[llitru|L]] = 64,827 sun³
Estes unidaes vieyes inda s'usen, por exemplu, na producción de [[sake]].
1 "momme" = 15/4 [[gramu|g]]
La unidá xaponesa de masa, el "momme", ye una unidá reconocida na industria internacional de les perlles.
Los nomes de la moneda antiguo caltiénense en proverbios xaponeses como "haya oki wa san mon no toku", lliteralmente "Llevantase ceo date tres "mon"", n'otres pallabres "Al que madruga, Dios lu ayuda".
[[Categoría:Sistemes d'Unidaes]]
Łowicz
Łowicz ye una ciudá del sur de Polonia con 29.280 habitantes (2014). Dende 1999 asítiase na Voivodina de Łódź. Enantes taba na Voivodina de Skierniewice (1975-1998). 
Asociación Cultural L'Alborcer
L'Asociación Cultural L'Alborcer ye una andecha cultural del conceyu de Castrillón ensin ánimu de llucru, que tien por oxetivu potenciar y difundir la música, la tradición y les costumes asturianes.
El so principal pegoyu ye la Banda de Gaites L'Alborcer.
Batiente
El batiente ye una modalidá de bolos tradicional d'Asturies na que se llanza una bola grande d'ente 20 y 30 cm que se tien entre la palma la mano y l'antebrazu. La bola llánzase contra los bolos qu'han saltar dos parapetos a distintes altures.
La carrera ye'l nome que se-y da al sitiu per onde cuerre'l xugador. Les carreres son amplies, hailes de mas de 20 m pero'l llargu la carrera dependi del xugador. Nel llanzamientu apéase la bola a la carrera nel "tabla": polo xeneral una tablona que ye mediu tochu de castañu enterráu al ras del suelu, la tabla tien mas d'un metru de llargu por mediu d'anchu. El xugador tien qu'agachase en plena carrera p'apear la bola na tabla y que nun dea botes.
El rodáu o batiente anguaño faise de tablines de madera pero antaño facíenlu de barru roxu. Ésti daba muncho trabayu; cribábase'l barru, regábase y llueu pisonábenlu con un pisón pa dexalu llisu. El rodáu pue dir de 15 a 20 metros y tien un sucu d'una cuarta a manzorga, la bola tien que rodar apegau a esti sucu. Anguaño hai boleres que tienen el mesmu sucu a mandrecha cola sola misión de que la bola nun escape. Al final del rodáu ta la solera. Ye una piedra plana d'unos 50 por 30 cm. La solera plántase cruzao al sen del tiru, entiérrase al ras pero álzase pela parte d'atrás. Na solera escárbense quince furacos en tres files de cinco. Los furacos nun se reparten igual na solera, tán mas apiñaos al llau del sucu pa beneficiu de les boles bien tiraes.
Los bolos fainse con palos d'ablanu descorteyao y d'unos 3 ó 3,5 cm de diámetru, son d'altu como dos cuartes. Pembaxo déxense tal cual y perriba táxense un poco pa estrenchalos. El bolu afíncase nos furacos con barru blanco. El barru ye pa que nun caya porque'l bolu enclínase p'alantre, pa que la bola lu faiga saltar.
Hai dos parapetos, el primeru ye'l catorce, nun llega al metru d'altu y dista de 2 a 3 metros de la solera. L'otru parapetu ye'l caba, dista otro tanto del catorce y tien tres metros d'altu.
Les tiraes puntúen asina: cúntense los bolos que salten el caba, nun suelen ser más de cinco y puntúen 55 puntos caún. Cúntense los bolos que cayeron al llau de la solera; d'habelos, el primer suma 5 puntos y los demás ún, Los bolos que resten del total de quince son los que pasen el catorce, d'ellos sumen 10 puntos y 14 el primeru.
El batiente xuégase a partíes de 1.000 puntos, de 2.000 puntos, etc. Les partíes son d'ún contra ún, o por pareyes. L'armador ye'l qu'arma los bolos, colócalos na solera y cunta la puntuación de cada bola. Cuando algamen la puntuación dizse “partió” y el que pierde paga al armador y dexa'l xuegu o pide turnu pa tornar xugar. Cuando nuna bolera hai muncha xente tamién xueguen rayes que permiten xugar a tol mundu por un preciu fixu, cada xugador tira dos boles y el que saque más puntos lleva un premiu, que pon l'armador, tradicionalmente una pita o un llacón.
Baidu Baike
Baidu Baike (百度百科) ye una enciclopedia china collaborativa online, perteneciente al sitiu web Baidu.
Entamó el 20 d'abril de 2006 y al cumplir el so primer añu el númberu d'artículos yera de más de 700.000. Superó'l finxu del millón d'artículos en xineru de 2008.
Esti proyeutu foi la respuesta al bloquéu de Wikipedia poles autoridaes chines teniendo riegles más estrictes: les ediciones tienen que ser aprobaes polos alministradores y sólo pueden editar usuarios rexistraos, tando prohibíes les referencies destinaes a poner en dulda el sistema políticu imperante na República Popular.
El nome Baike ta compuestu polos caracteres bǎi (百) que significa "cien", y kē (科) : "rama del conocimientu", pudiendo traducise baike como enciclopedia.
Druidismu
El druidismu, más qu'una relixón ye una filosofía ancestral propia de los druides (los sacerdotes de los celtes). Hebo una dómina na que se barruntó qu'adoptaba dioses (Llug, Taranos, Cernunnos, Nabia, Deva, Nuada...). Angüaño, el nomáu "druidismu modernu", atalanta esos nomes como elementos de la natura y non como dioses, pero entá esisten cuasi los mesmos ritos y camientos no tocante a los espíritus, y el so arreyamientu col home ta alministrao polos y poles druides. El druidismu ye mui endegueyáu d'encartichar perque nun tien documentos escritos o un llibru sacru. Los rituales son transmitíos pelos bardos, los guardes de la so tradición. Los druides creyen na reencarnación; les ánimes de los muertos van al “más alló” enantes de tornar a ñacer nun nuevu cuerpu humán, o a vegaes dixebrar o andechase con otra enerxía pa encadarmar un árbole, un animal o quiciabes espardise pel ambiente. 
Güei, el druidismu sobrevive nes islles britániques au esisten alredor de 10.000 druides (el Conceyu de Druides Británicos creóse en 1989 y, angüanu, esisten nel Reinu Xuníu doce órdenes mayores). Tamién nos llugares de forte emigración, sobre too,d'irlandeses. Queden nantes de los sos vezos en llugares d'Asturies, Llión y Galicia pues los/es bruxos/es, meigos/es, la doyura de mitoloxía, ritos ya imaxinariu popular son los que, en parte, caltienen esi raigañu precristián.
Añu
Un añu ye'l periodu de tiempu que tarda'l planeta Tierra n'orbitar una vuelta al rodiu'l Sol. El términu añu úsase tamién pa referise al periodu orbital de cualesquier planeta, y por estensión aplícase a otros ciclos orbitales.
La cenciellez d'esta definición oculta la complexidá del so cómputu. Considérense diversos años según la referencia elixida pa determinar la so dura. Sistematizando podemos considerar:
Civilmente rexímonos pol "añu trópicu" y l"'añu de calendariu", siempre con esceiciones: la cultura islámica, por exemplu, ríxese por un calendariu llunar.
N'astronomía y astrofísica, amás del "añu sidereu" son d'interés:
Enerxía de desintegración
La enerxía de desintegración ye la diferencia d'enerxía esistente ente les partícules aniciales y les caberes d'un procesu de desintegración. Aplícase la rellación ente la masa y la enerxía de la famosa fórmula de Albert Einstein "E=mc":
Onde "Q" ye la enerxía, "m" la masa de les partícules iniciales, "m" la masa de les partícules finales y "c" la velocidá de la lluz.
Si la enerxía ("Q") ye positiva, la reacción ye exoérxica o exotérmica; si ye negativa la reacción ye endoérxica o endotérmica. Suel midise n'electrón-voltios (eV) o megaelectrón-voltios (MeV).
Traza radioisotópica
Una traza radioisotópica ye un radioisótopu creáu de forma natural. Esta formación pue venir de la desintegración de nucleidos más pesaos como l'uraniu-235 que se desintegra en toriu-231. Tamién pue ocurrir de forma natural per aciu de los rayos cósmicos; d'esta manera se crea l'hidróxenu-3 y el carbonu-14. Los isótopos con vides medies mayores de 80 millones d'años tamién permanecen en traces dende la formación de la Tierra: el potasiu-40 y el vanadiu-50 entren dientro d'esta categoría.
Desintegración
La desintegración, cadena de desintegración, serie radioactiva o mou de decayimientu, en física nuclear, ye un procesu pol qu'un nucleidu o radioisótopu non estable pue tresformase n'otros emitiendo partícules o otros procesos nucleares en cada pasu de la cadena, hasta llegar a un isótopu estable (xeneralmente'l plomu).
Les partícules que puen lliberase, ente otres, son:
George Everest
Sir George Everest (4 de xunetu de 1790 - 1 d'avientu de 1866), foi un xeógrafu y topógrafu galés. Acabó l'estudiu topográficu de la India. El trabayu entamólu William Lambton en 1806 y foi termináu dafechu por Everest. 
El monte que güei lleva'l so nome punxéron-ylu como homenaxe al so trabayu, magar qu'elli enxamás tevo porgüeyu en que'l monte fora renomáu al yá tener un nome propiu na so llingua nativa.
Emisión beta
La emisión beta o desintegración ye un procesu pel qu'un nucleidu non estable pue tresformase n'otros nucleidos per aciu de la emisión d'una partícula beta. La partícula beta pue ser un electrón, escribiéndose β, o un positrón, β; la diferencia fundamental ente un electrón o positrón y la partícula beta correspondiente ye'l so orixe nuclear, nun ye un electrón ordinariu arrincáu de dalgún orbital del átomu. Una mena asemeyada de desintegración no que cinca a la finalidá de tornar más estable'l nucleu d'un nucleidu inestable ye la captura electrónica.
Procesu xeneral de la desintegración β; un neutrón da llugar a un protón, un electrón y un antineutrín. L'e pue escribirse como β.
Procesu xeneral de la desintegración β; un protón da llugar a un neutrón, a un positrón y a un neutrín electrón.
Procesu xeneral de la captura electrónica; un protón xunto con un electrón forman un neutrón y un neutrín electrónicu.
Partícula alfa
Una partícula alfa (α) ye un nucleu atómicu d'heliu totalmente ionizáu (He), ye dicir, ensin la envolvedura d'electrones correspondiente. Ta formáu por dos protones y dos neutrones. Al nun tener electrones la so carga llétrica ye positiva, de +2qe de carga, mentes que la so masa ye de 4 uma.
Xenérense davezu en reacciones nucleares o de desintegración radioactiva d'otros nucleidos que se tresmuten n'elementos más lligeros per aciu de la emisión de les mentaes partícules.
Partícula beta
Una partícula beta (β) ye un electrón que sal despedíu d'un socesu radioactivu. Pela llei de Fajans, si un átomu emite una partícula beta, la so carga llétrica aumenta nuna unidá positiva y el númberu de masa atómica nun camuda. Ello ye porque la masa del electrón ye despreciable respeuto a la masa total del átomu. Sicasí, al ser emitida una carga negativa, l'átomu queda con una carga positiva más, pa compensar el total de la carga llétrica, colo que'l númberu d'electrones amenorga. Esti procesu ye debíu a la desintegración d'un neutrón nun protón y un electrón (desintegración beta).
Símbolu químicu
Un símbolu químicu ye un signu abreviáu que s'utiliza pa identificar los elementos y compuestos químicos en cuenta de los sos nomes completos. Dalgunos elementos frecuentes y los sos símbolos son: carbonu, C; oxíxenu, O; nitróxenu, N; hidróxenu, H; cloru, Cl; azufre, S; magnesiu, Mg; aluminiu, Al; cobre, Cu; plata, Ag; oru, Au; fierro, Fe.
Los más de los símbolos químicos deriven de les lletres del nome del elementu, principalmente n'asturianu, pero delles vegaes vienen del inglés, alemán, francés, llatín o rusu. La primer lletra del símbolu escríbese con mayúscula, y la segunda (si la hai) con minúscula. Los símbolos de dalgunos elementos conocíos dende l'antigüedá proceden normalmente de los sos nomes en llatín. Por exemplu, Cu de "cuprum" (cobre), Ag dargentum" (plata), Au daurum" (oru) y Fe de "ferrum" (fierro). Esti conxuntu de símbolos que denoma los elementos químicos ye universal. 
Los símbolos de los elementos puen ser utilizaos como abreviaciones pa nomar l'elementu, pero tamién s'utilicen en fórmules y ecuaciones pa indicar una cantidá relativa fixa del mesmu. El símbolu suel representar un átomu del elementu. Sicasí, los átomos tienen unes mases fixes, denomaes mases atómiques relatives, asina que los símbolos representen davezu una masa atómica del elementu o mol.
Música tradicional
La Música tradicional tamién nomada popular, folclórica o simplemente folk ye un estilu, o grupu d'estilos, d'orixe popular y anónima tresmitia de forma oral (o enseñaes de músicu a músicu). Nun debe confundise col "folk" xurdíu n'Estaos Xuníos que foi un estilu que llegó a estendese por tol planeta.
Isótopos del hidróxenu
Hidróxenu (H)
Masa atómica: 1,00794 uma
Los isótopos del hidróxenu inclúin dos isótopos estables y cinco inestables.
L'hidróxenu-4 ye mui inestable. El nucleu contién un protón y tres neutrones. Foi sintetizáu en llaboratoriu bombardiando tritiu con núcleos aceleraos de deuteriu. Nesti esperimentu los núcleos de tritiu capturen neutrones de los núcleos de deuteriu. La presencia d'hidróxenu-4 dedúxose al deteutar los protones emitíos. Desintégrase por emisión de neutrones y tien una semivida de 1,4×10 segundos.
L'Hidróxenu-5 ye mui inestable. El nucleu contién un protón y cuatro neutrones. Foi sintetizáu en llaboratoriu bombardiando tritiu con núcleos aceleraos de tritiu. Nesti esperimentu unos núcleos de tritiu capturen dos neutrones de otros núcleos, convirtiéndose en núcleos con un protón y cuatro neutrones. El protón que queda pue ser deteutáu, y la esistencia d'hidróxenu-5, poro, deducida. Desintégrase por emisión de neutrones y tien una semivida de 10 segundos (camuda según les fontes consultaes).
L'hidróxenu-6 desintégrase por emisión de neutrones y tien una semivida de 3×10 segundos.
L'hidróxenu-7 tien un nucleu que contién un protón y seisneutrones. Foi sintetizáu per primer vegada en 2003 por un grupu de científicos rusos, xaponeses y franceses nel "RIKEN's RI Beam Science Laboratory" bombardiando hidróxenu con átomos d'heliu-8. Na reacción resultante, los neutrones del heliu-8 foron donaos al nucleu d'hidróxenu. Los dos protones restantes foron deteutaos pol "telescopiu RIKEN", un aparatu compuestu por varies capes de sensores, allugáu tres del oxetivu del RI Beam cyclotron.
Orbayando
Orbayando foi una revista asturiana d'información que s'editó en Xixón ente los años 1988 y 1990.
Nel entamu del númberu cero, que s'asoleyó en setiembre de 1988, xustifícase la eleición del nome de la revista diciendo que vieno de la rempuesta a los requerimientos fechos a D. Patricio Adúriz, cronista oficial de Xixón, n'alcordanza a otra revista, esta de calter lliterariu, qu'asoleyaren el grupu Los Ruxidores, allá pela década de los cincuenta, y que taba formáu, ente otros, por Luciano Castañón, Tomás Montero y Enrique García Rendueles.
La revista nació col envís de defender los intereses d'Asturies, los sos valores, les sos señes d'identidá, llingua, vezos, tradiciones y la existencia de poder políticu p'Asturies, declarándose independiente de cualquier partíu políticu o grupu socioeconómicu de presión. Utilizaba indistintamente la llingua asturiana y castellana nos sos conteníos, que trataben temes d'actualidá, cultura, política, sindicalismu, etc. 
El conseyu de dirección taba formáu por Humberto Gonzali, Juan Bonifacio Lorenzo Benavente y Xicu Monteserín.
La Cuesta'l Naranco
La Cuesta'l Naranco o Monte Naranco ye una xerra que na so fastera meridional s'atopa la ciudá d'Uviéu. 
Forma un arcu d'unos 5 km colos estremos llendando cola parroquia de Villaperi al noroeste, y cola de Lloriana pel oeste. Al norte y al este de la sierra trescurre'l ríu Nora. 
El so relieve ye suave y de pocu altor; tenemos, ente otros, El Mirador de la Reina (607 m), Picu'l Pozu l'Agua (593 m), Picu'l Paisanu (634 m), Altu La Roza (628 m), Cantu La Caleyina (582 m) y la Peña Llampaya (561 m).
La Cuesta'l Naranco ta constituyíu por materiales como: arenisques riques en fierro, pizarres, carbones y piedres caliares, fechu qu’orixina la presencia de delles canteres.
Hebo nesta sierra allugamientos castreños como amuesen los castros atopaos en Fitoria (La Cogolla) o en Cuyences (El Castiellu) ente otros, asina como asitiamientos romanos como indiquen les monedes, teyes, tumbes y esteles funeraries descubiertes en San Pedro de los Arcos, Lliño o Lloriana. 
Na cuesta del Monte Naranco atópense monumentos prerrománicos como Santa María del Naranco y Samiguel de Lliño.
Na cima del Monte podemos atopar una estación de Radiotelevisión, una área recreativa y un monumentu al Sagráu Corazón de Xesús.
Ente los mamíferos nomaremos: esguil, corcuspin, fuina, xabalín, topu, y raposu.
Dalgunes de les aves que podemos topar son: ferre, frangüesu, glayu, cárabu, curuxa, cuervu, pega o pardón.
Ente los reptiles y anfibios más comunes tenemos: llagartesa, esculibiertu, sapu, xaronca y sacavera.
Les viesques de la fastera septentrional y suroccidental de la Cuesta'l Naranco tan formaes por una bayura y mezcolanza propia de les viesques atlántiques: castañal, carbayu, umeru, pláganu, fresnu, carrascu o xardón, cerezal, salgueru, lloréu, álamu y mimosal.
Nes depresiones del terrén atrópanse grupos d'espinera, rebollu, texu, sabugu, andrín, escayu, ablanu y cotoya.
Tamién, y llaceriosamente, podemos observar plantaciones d'ocalitu.
Ontoloxía
La ontoloxía ye la ciencia que trata del ser y s'oleya cola realidá, permítemos desemeyar ente realidá y tilde.
Xera
Xera pue facer referencia a:
Xera (revista)
Xera foi una revista d'información y debate que s'editó n'Uviéu ente los años 1981 y 1982, baxo la dirección de Javier Ramos.
Como s'indica nel editorial del númberu cero, foi necesario emitir bonos que suscribieron seiscientos socios del proyectu pa poder entamar la edición. Nos propios bonos dicíase que la revista nun «piensa ser órganu d'heterodoxos nin voceru de disidentes, sólo una publicación d'izquierdes, independiente, abierta a toos, incluida esa multiplicidá d'inquietudes, enfoques y corrientes d'opinión-acción que busquen nuevos derroteros».
Ente los miembros del Conseyu de Dirección Provisional, cítense na portada del númberu cero a Paloma Uría, David Ruiz, Tini Areces, Bernardo Santaeugenia, o Juan Manuel Martínez Morala, toos ellos pertenecientes a estremaes sensibilidaes de la izquierda política asturiana.
Coeficiente de Poisson
El coeficiente de Poisson formula_1, nomáu asina n'honor a Simeon Poisson, ye un coeficiente elásticu que proporciona una midida del estrechamientu de seición d'un prisma de material elástico llinial cuando s'estira pel so llargor y s'endelgaza nes direiciones perpendiculares a la d'estiramientu. 
Si se toma un prisma mecánicu fabricáu nel material del que queremos midir el coeficiente de Poisson y se somete esti prisma a una fuercia de tracción aplicada nes sos bases superior y inferior, el coeficiente de Poisson pue midise como la razón ente l'allargamientu llonxitudinal producíu dividío ente l'acurtiamientu d'una llonxitú allugada nun planu perpendicular a la direición de la carga aplicada. Esti valor coincide amás col cociente de deformaciones. La fórmula usual pal Coeficiente de Poisson ye:
Pa un material isótropu elásticu perfeutamente incompresible, ésti ye igual a 0,5. Los más de los materiales práuticos na inxeniería ronden ente 0,0 y 0,5, anque esisten dalgunos materiales compuestos nomaos materiales auxéticos que tienen un coeficiente de Poisson negativu. Termodinámicamente pue probase que tou material tien coeficientes de Poisson nel intervalu [-1 , 0,5].
Conociendo lo anterior pue concluyise qu'al deformase un material nuna direición va producir deformaciones sobre les demás exes, lo qu'a la so vez va producir esfuercios en toles exes. Polo que ye posible xeneralizar la llei de Hooke como:
formula_3
formula_4
formula_5
Radiación gamma
La radiación gamma ye la radiación más enerxética del espectru electromagnéticu, ye dicir, los fotones de llonxitú d'onda más curtia, o dicho d'otra manera los fotones de frecuencia más alta. Estos fotones son más enerxéticos que los rayos X (tamién nomaos rayos Röntgen pola mor del so descubridor, Wilhelm Kenard Röntgen). La enerxía d'esta triba de radiación suel midise en megaelectrón-voltios (MeV). Un MeV correspuende a fotones gamma de llonxitúes d'onda menores de 10 m o frecuencies mayores de 10 Hz.
Los rayos gamma prodúcense namái nes desintegraciones radioactives de núcleos atómicos, o en procesos d'enerxíes peraltes, como nel casu de la radiación de sincrotrón. A causa de les altes enerxíes que tienen, los rayos gamma constitúin una mena de radiación ionizante capaz de caltrizar na materia más fonderamente que la radiación alfa o beta. Dada la so alta enerxía puen causar daños al nucleu de les célules, polo que son usaos pa esterilizar equipos médicos y alimentos.
Tazones
Tazones ye una parroquia y una villa marinera del conceyu asturianu de Villaviciosa. Ta formada por dos barrios: Samiguel y San Roque.
Según Xosé Lluis García Arias, nel so llibru "Pueblos asturianos: el porqué de sus nombres", l'aniciu del nome de Tazones taría nel llatín "STATIONEM" (puertu). Según la lleenda popular, por embargu, procedería bien de los "estacones" a los que s'amarraben les embarcaciones nel puertu, bien a los tazones de lleche que los llugareños ofrecieron al emperador Carlos V cuando llegó al pueblu.
Anguaño la importancia del sector servicios (principalmente bares y restoranes) ye grande na economía de la villa, especialmente centrada na atención a los turistes. N'otros tiempos foi la pesca y la caza de la ballena l'actividá más importante del pueblu y que nos últimos tiempos foi perdiendo puxu. Igualmente ye valoratible l'aprovechamientu económicu que se fai de la Ría de Villaviciosa, especialmente de la estracción d'amasueles. El colectivu pesqueru de la villa ta integráu na Cofradía de Pescadores «S. Miguel». Les ventes de pescao na rula, sigún fontes de la Dirección Xeneral de Pesca Marítima Del Principáu d'Asturies son les que vienen darréu:
Cuando venía de Flandes a ocupar el tronu d'España, Carlos I entraría nel país al traviés del puertu de Tazones en 1517.
El cascu históricu de Tazones tien el reconocimientu de Bien d'Interés Cultural.
Captura electrónica
La captura electrónica (ε) ye una triba de desintegración radioactiva que se da n'elementos químicos cuando hai demasiaos protones nel nucleu atómicu y ésti nun tien enerxía abonda pa emitir un positrón (emisión de positrones).
El fenómenu observáu ye qu'ún de los electrones presentes nos orbitales del propiu átomu ye capturáu por ún de los protones del nucleu, formando un neutrón y un neutrín (que se llibera del nucleu). 
El númberu de neutrones nel nucleu increméntase en 1, el númberu de protones reduzse en 1 y la masa atómica caltiénse inalterada. Al camudar el númberu de protones, la captura electrónica convierte l'elementu nun nuevu elementu, con una reducción de 1 nel númberu atómicu.
Anfóteru
Un anfóteru ye, en química, una sustancia que ye pa reaccionar como ácidu o como base (más xeneralmente la pallabra describe daqué fecho de o qu'actúa como dos componentes).
Exemplos de sustancies anfóteres son los aminoácidos, les proteínes y l'agua. Bien de metales, como'l cinc, estañu, plomu, aluminiu y beriliu, tienen óxidos anfóteros.
L'óxidu de cinc (ZnO) reacciona distinto según el pH de la solución:
Esti efeutu pue ser usáu pa separtar distintos cationes, como'l cinc del manganesu.
En realidá pue ser les dos coses al empar: 2HO → HO + OH
Camera lucida
La camera lucida ye un utensiliu ópticu usáu como aida de dibuxu polos artistes. Foi patentada en 1806 por William Hyde Wollaston. Paez haber evidencia de que la camera lucida nun fuera más qu'una reinvención d'un aparatu descritu 200 años enantes por Johannes Kepler na so "Dioptrice" (1611). Nel sieglu XIX la descripción de Kepler cayera totalmente nel escaezu, asina que naide nun retrucó'l proclamu de Wollaston. El términu "camera lucida" ye de Wollaston.
La camera lucida produz una superimposición óptica ente l'oxetu que se ta viendo y la superficie onde l'artista ta dibuxando. L'artista ve la escena y la superficie de dibuxu al empar, lo mesmo que nuna doble esposición fotográfica. Esto permite al artista tresferir puntos guía dende la escena hasta la superficie de dibuxu, aidando d'esta miente a una afitada correllación de la perspeutiva. L'artista mesmo pue trazar los contornos de los oxetos de la escena.
Si se ta usando papel blanco, la superimposición del papel cola escena tiende a disolver la escena, faciendo difícil vela. Trabayando con una camera lucida ye meyor usar papel prieto y dibuxar con llapiceru blancu.
La camera lucida inda pue consiguise anguaño al traviés de canales de suministros pal arte, pero nun ye perconocida nin ampliamente usada. Hai bien poques de décades inda yera, sicasí, una erbía estándar de los microscopistes. Hasta hai bien poco, les microsemeyes yeren cares de reproducir. Amás, en bien de casos, una ilustración clara de la estructura que'l microscopista quería documentar yera muncho más fácil de producir dibuxándola que fotografiándola. Poro, les mas de les ilustraciones rutinaries histolóxiques y microanatómiques de los llibros de testu y de les revistes d'investigación yeren dibuxos fechos cola camera lucida.
El nome de "camera lucida" (términu llatín que significa "cuartu claru") intenta obviamente remembrar otra erbía de dibuxu perantigua, la camera obscura (términu llatín que significa "cuartu escuru"). Nun hai asemeyances óptiques ente dambos aparatos. La camera lucida ye un utensiliu llixeru y portátil que nun requier condiciones especiales d'illuminación. Nun proyeuta imaxe dala.
Na forma más cenciella de la camera lucida, l'artista mira pa la superficie de dibuxu al traviés d'un espeyu plateáu nuna metá allugáu a 45 graos. Esto superpón una visión direuta de la superficie del dibuxu embaxo, cola visión reflexada d'una escena allugada en frente del artista. L'instrumentu suel amiestar una lente negativa poco potente, creando una imaxe virtual de la escena aprosimadamente a la mesma distancia que la superficie de dibuxu, de manera que dambos puen ser vistos al empar bien enfocaos.
La camera lucida orixinal de Wollaston, amosada nel diagrama d'a mandrecha, usa un prisma arrechu. Les escenes direuta y reflexada superpónense colocando l'aparatu pa que namái media neñina del güeyu E vea al traviés del prisma, viendo la superficie de dibuxu P direutamente. La otra metá ve una imaxen arrecha del oxetu reflexáu por dos llaos del prisma ABCD. Les lentes L y/o L' igualen les distancies óptiques de la superficie de dibuxu y del oxetu.
De lluna de miel n'Italia en 1833, el pioneru en fotografía William Fox Talbot usó una camera lucida como aida pa los bocetos. Más tarde rexistró que los sos esfuercios de resultaos foron una deceición, cosa que lu animó a buscar una manera de "faer que les imáxenes naturales s'imprenten durablemente".
En 2001, l'artista David Hockney creó una bona controversia col so llibru "Secret Knowledge: Rediscovering the Lost Techniques of the Old Masters" (Conocencia secreta: Redescubriendo les téuniques perdíes de los vieyos maestros). Nél suxer que los grandes artistes del pasáu, como Ingres, Van Eyck y Caravaggio nun trabayaron a mano alzada, sinón que se guiaron por aparatos ópticos, especialmente una preparación qu'usaba un espeyu cóncavu pa proyeutar imáxenes reales. La so evidencia ta basada completamente nes carauterístiques de les sos pintures. El so trabayu pue espertar gran interés pol usu d'aparatos ópticos como ferramientes pa la delliniación.
Bucarest
Bucarest (București en rumanu) ye la capital de Rumanía y, al mesmu tiempu, la ciudá más grande del país, centru industrial y comercial. La primer vez qu'apaez mentada la ciudá ye nun documentu de 1459 y dende 1862 ye la capital del estáu. Nel periodu d'enteguerres la so arquiteutura, elegante y burguesa, valió-y el nomatu de "Pequeña París". Güei, la ciudá, dividida en seis distritos ("sectoare") ye un conceyu ("municipiu") que nun ta incluyíu en nenguna provincia ("județ"), anque ta rodiada dafechu pola provincia d'Ilfov. 
Bucarest ta nel SE del país, ente Ploiești y Giurgiu, a orielles del ríu Dâmbovița, afluente del ríu Danubiu. Amás hai un gran númberu de llagos na redolada de la ciudá, como'l llagu Floreasca, el llagu Tei o'l llagu Colentina, mesmo nel centru de la ciudá hai un llagu, el llagu Cișmigiu. Esti llagu, antiguu trampal na ciudá medieval, ta redoláu pol Xardín Cișmigiu, inauguráu nel 1847 según planos del arquiteutu alemán F.W. Meyer.
Diz la lleenda que Bucarest foi fundada por un pregueru de nome Bucur (allegre). Paez más probable de toes toes que fuera fundada por Mircea'l Vieyu ("Mircea cel Bătrân") a finales del sieglu XIV. 
El primer testimoniu documental apaez nun acta emitida por Vlad Țepeș. Nesa dómina la ciudá xugaba un papel estratéxicu na vixilancia del camín que xunía Târgșor y Giurgiu, ésta última sede d'una guarnición otomana. 
En 1659, baxo'l reináu de Gheorghe Ghica, Bucarest conviértese na capital de Valaquia ("Valahia" o "Țara Românească", "País rumanu"), y entama la so modernización: empiédrense les cais, fúndase la primer universidá y constrúise'l Palaciu Mogoșoaiei (Constantin Brâncoveanu), edificiu nel que güei s'atopa'l Muséu d'Arte Feudal Brâncoveanu. Darréu Bucarest espoxiga dende'l puntu de vista económicu: crez el númberu d'artesanos y la población en xeneral. En 1798 había 30.030 habitantes, y pa 1831 yá yeren más del doble. 
Adulces va apaeciendo tou un riestru d'instituciones y servicios públicos: el Teatru Nacional, el Xardin Cișmigiu, el Campusantu Șerban Vodă, la Sociedá Académica de Bucarest, la Sociedá Filarmónica de Bucarest, la Universidá de Bucarest, la Estación del Norte, el Diariu "Universul", el Bancu Nacional de Rumanía, etc. 
1.850.414 ortodoxos (96,05%), 23.450 católicos romanos (1,21%), 9.488 musulmanes (0,49%), 7.558 católicos griegos (0,39%), 5.452 pentecostales, 4.381 adventistas 
Antaño yera la comunidá más numberosa. En 1930 vivíen en Bucarest 69.885 xudíos, que representaben el 10,93% de la población. Los fechos de la Segunda Guerra Mundial, y darréu les migraciones pa Israel llevaron a la desapaición de la comunidá xudía de Bucarest. Sicasí sigue furrulando un Teatru Hebréu estatal.
Nel añu 1930 vivíen en Bucarest 24.052 húngaros, el 3,76% de la población.
Nel añu 2002 la población ye de 5.834 maxares, namás el 0,3% del total. Publícase en Bucarest el periódicu n'húngaru de tirada nacional "Új Magyar Szó"
Hai en Bucarest delles minoríes más: armenios, griegos, turcos y ucraínos, con presencia antigua na ciudá. 
(del artículu rumanu) 
Masa
La masa ye una propiedá de la materia que mide la cantidá de materia contenida nun cuerpu. Ye un conceutu central na física y disciplines asemeyaes. Nel Sistema Internacional d'Unidaes mídese en quilogramos.
Estrictamente falando, la masa refierse a dos conceutos:
L'home demostró esperimentalmente, cola másima precisión a la que se pue midir, que la masa inercial y la gravitatoria d'un oxetu son iguales, magar que conceutualmente se consideren diferentes.
La masa inercial determínase usando la segunda y tercer lleis de la movición de Newton. Dau un oxetu con una masa inercial conocida, podemos obtener la masa inercial de cualesquier otru oxetu si consiguimos que dambos exerzan una fuercia ente sí. Según la tercer llei de Newton, les fuercies esperimentaes por cada oxetu van tener la mesma magnitú. D'esta miente podemos estudiar cómo una fuercia actúa sobre dos oxetos distintos.
Supongamos que tenemos dos cuerpos, A y B, con mases inerciales "m" (conocida) y "m" (que se quier determinar). Según la hipótesis de que les mases son constantes y que dambos cuerpos tán aisllaos d'otres influencies físiques, de forma que la única fuercia presente sobre A ye la qu'exerce B, denomada F, y la única fuercia presente sobre B ye la qu'exerce A, denomada F, según la segunda llei de Newton:
onde a y a son les aceleraciones d'A y B, respeutivamente. Ye necesario qu'estes aceleraciones nun seyan nules, ye dicir, que les fuercies ente dambos oxetos nun seyan iguales a cero. Una forma de llogralo ye, por exemplu, faer colisionar los dos cuerpos y efeutuar les midiciones nel choque.
La tercer llei de Newton afirma que les dos fuercies son iguales y opuestes:
Sustituyendo nes ecuaciones anteriores, obtiénse la masa de B como
D'esta miente, midiendo a y a permite determinar "m" en términos "m", que yera lo buscao. Ha observase que'l requisitu de qu'a seya distintu de cero fai qu'esta ecuación quede bien definida.
Nel razonamientu anterior supúnxose que les meses d'A y B son constantes. Trátase d'una suposición fundamental, conocida como la conservación de la masa, y básase na hipótesis de que la materia nun pue ser creada nin destruyida, sinón namái tresformada (dixebrada o recombinada). Sicasí, dacuando ye útil considerar la variación de la masa del cuerpu nel tiempu: por exemplu la masa d'un cohete decrez nel so llanzamientu. Esta aprosimación faise inorando la materia qu'entra y sal del sistema. Nel casu del cohete esta materia correspuéndese col combustible espulsáu; si tuviéremos que midir la masa conxunta del cohete y del combustible, comprobaríemos que ye constante.
Consideremos dos cuerpos A y B con mases gravitacionales "M" y "M", separtaos por una distancia |r|. La llei de la gravitación de Newton diz que la magnitú de la fuercia gravitatoria que cada cuerpu exerce sobre l'otru ye
onde "G" ye la constante de gravitación universal. La sentencia anterior pue reformulase de la siguiente manera: dada l'aceleración g d'una masa de referencia nun campu gravitacional (como'l campu gravitatoriu de la Tierra), la fuercia de la gravedá nun oxetu con masa gravitacional "M" ye de la magnitú
Esta ye la base según la que les mases se determinen nes balances. Nes balances de bañu, por exemplu, la fuercia |F| ye proporcional al desplazamientu del muelle embaxo la plataforma de pesáu (ver llei de Hooke), y la escala ta calibrada pa tener en cuenta g de forma que se puea lleer la masa M.
Esperimentalmente ta demostrao que la masa inercial y la masa gravitacional son iguales -con un gráu de precisión bien altu-. Estos esperimentos son esencialmente pruebes del fenómenu yá observáu por Galileo de que los oxetos cayen con una aceleración independiente de les sos mases (n'ausencia de factores esternos como'l rozamientu).
Supongamos un oxetu con mases inercial y gravitacional "m" y "M", respeutivamente. Si la gravedá ye la única fuercia qu'actúa sobre'l cuerpu, la combinación de la segunda llei de Newton y la llei de la gravedá proporciona la so aceleración como
Poro, tolos oxetos allugaos nel mesmu campu gravitatoriu cayen cola mesma aceleración si y namái si la proporción ente masa gravitacional y inercial ye igual a una constante. Por definición, pue tomase esta proporción como 1.
Na teoría especial de la relatividá la "masa" refierse a la masa inercial d'un oxetu midida nel sistema de referencia nel que ta en reposu (conocíu como "sistema de reposu"). El métodu anterior pa obtener la masa inercial sigue siendo válidu, siempre que la velocidá l'oxetu seya muncho menor que la velocidá de la lluz, de forma que la mecánica clásica sigue siendo válida.
Na mecánica relativista, la masa d'una partícula llibre ta rellacionada cola so enerxía y el so momentu según la siguiente ecuación:
Que se pue reordenar de la siguiente manera:
El llímite clásicu correspuéndese cola situación na que'l momentu "p" ye muncho menor que "mc", casu nel que se pue desenrollar la raíz cuadrada nuna serie de Taylor:
El términu principal, que ye'l mayor, ye la "enerxía en reposu" de la partícula. Si la masa ye distinta de cero, una partícula siempre tien como mínimo esta cantidá d'enerxía, independientemente del so momentu. La enerxía en reposu, normalmente, ye inalgamable, pero pue lliberase dixebrando o combinando partícules, como na fusión y fisión nucleares. El segundu términu ye, simplemente, la enerxía cinética clásica, que se demuestra usando la definición clásica de momentu cinéticu.
Y sustituyendo pa obtener:
La rellación relativista ente enerxía, masa y momentu tamién se cumple pa partícules que "nun tienen masa" (que ye un conceutu mal definíu en términos de mecánica clásica). Cuando "m = 0", la rellación simplifícase en
onde "p" ye'l momentu relativista.
Esta ecuación define la mecánica de les partícules ensin masa como'l fotón, que son les partícules de la lluz.
Según el documentu D28 ""Conventional value of the result of weighing in air"" de la Organización Internacional de Metroloxía Llegal (OIML) la masa convencional d'un cuerpu ye igual a la masa d'un patrón de densidá igual a 8.000 kg/m qu'equilibra nel aire al mentáu cuerpu en condiciones convencionalmente escoyíes: temperatura del aire igual a 20°C y densidá del aire igual a 0,0012 g/cm.
Esta definición ye fundamental pa un comerciu internacional ensin controversies sobre pesaxes realizaos so distintes condiciones de densidá del aire y densidá de los oxetos. Si se pretendiera que les balances midan masa, sedría necesario cuntar con patrones de masa de la mesma densidá que los oxetos a los que determinar la masa, lo que nun ye práutico y ye la razón pola que se definió la Masa Convencional, que ye la magnitú que miden les balances con mayor exautitú que masa.
Carlo Maria Cipolla
Carlo Maria Cipolla (Pavia, 15 d'agostu de 1922 - Pavia, 5 de setiembre de 2000) foi un historiador italianu, especializáu n' historia económica. Ñacíu en Pavia, foi docente n'Italia y nos Estaos Xuníos
Yá de neñu Carlo Maria Cipolla suañaba con aprender Historia y Filosofía a mozos en dalgún centru d'educación secundaria. Empicipió los estudios de Ciencies Polítiques en Pavía, onde descubre la so pasión pola Historia Económica. Darréu estudiará na Sorbona de París y na London School Of Economics.
Con namái 27 años llogra la so primer cátedra d'Historia económica en Catania. Será solo la primer etapa d'una llarga carrera universitaria n'Italia: Venecia, Turín, Pavía y Pisa, y nel estranxeru: en 1953 cola pa los Estaos Xuníos como "Fulbright fellow" y en 1957 va ser "visiting professor" na Universidá de Berkeley, en California, primero de ser nomáu "full professor" dos años depués. Cipolla foi amás miembru de numberoses y prestixoses academies, y recibió en 1995 el premiu Balzan. 
Cipolla afondó nel tema polémicu de la fatura humana, formulando la perfamosa teoría de la fatura, enunciada nel so llibrín cuciu "Allegro ma non troppo". 
N'elli ve a los estúpidos como un grupu social muncho más poderosu que grandes organizaciones como la mafia, un grupu non organizáu, ensin ordenamientu, xerarquíes nin estatutos, pero que con too ye quien a operar con una coordinación y eficacia ablucantes. 
Nel mesmu llibru atópense les 5 regles fundamentales de la fatura: 
1."Siempre, inevitablemente, caún de nosotros va subestimar el númberu de fatos que caleyen pel mundu "
2."La probabilidá de que una persona determinada sía un fatu ye independiente de cualaquier otra característica d'esa persona"
3."Una persona ye fata si fai dañu a otra o otres ensin llograr nada pa sigo, incluso llogrando un perxuiciu"
4."Les persones non fates siempre subestimen el potencial dañín de les persones fates, siempre escaecen que en cualisquier momentu o llugar, en cualaquier circunstancia, tratar y asociase con individuos fatos ye infaliblemente un erru mui costosu"
5."La persona fata ye'l tipu de persona más peligrosa que hai" Col corolariu "el fatu ye entá pior que'l malu"
ediciones italianes, sacaes del artículu italianu
Norbert Elias
Norbert Elias (22 de xunu de 1897, Breslau - 1 d'agostu de 1990, Amsterdam ) foi un sociólogu alemán. 
Norbert Elias ñaz nuna familia xudía y ye llamáu a participar na Primera Guerra Mundial. Dende 1918 estudia Filosofía y Medicina nes universidaes de Breslau y Heidelberg. De la qu'aporten los nazis al poder tien que fuxir a Francia, primero de pasar pa Inglaterra, onde tuvo gran parte de la so carrera. Sicasí los sos trabayos n'alemán nun fueron mui conocíos y viose forzáu a vivir de trabayos precarios en Londres enantes de llograr, en 1954, una plaza de docente na universidá de Leicester
La so tesis sobro la sociedá cortesana, fecha en 1933 (masque enxamás lleía), y la so primer obra sobro'l "procesu de civilización", hubieron d'esperar a 1969 pa ser publicaes. N'inglés apaecieron entá más tarde. Aborden dellos temes:
Conocíu principalmente pol so trabayu sobro'l procesu de civilización n'Occidente, esti sociólogu, pioneru de la visión constructivista, intentó al traviés de la so obra superar la oposición tradicional ente individuu y sociedá. Son los individuos interdependientes quien formen la sociedá, y ésta nun ye, poro, daqué esternu a ellos: la sociedá nun ye namái la suma de les unidaes individuales (individualismu metodolóxicu), nin un coxuntu independiente d'acciones individuales (holismu).
La noción d'interdependencia ye la bas de la teoría d'Elias 
Llama a les formes específiques d'interdependencia ente individuos "configuración". Estes configuraciones puen ser de tamañu variable, dende la forma de rellación más pequeña hasta les rellaciones internacionales. La complexidá y la llargura de les cadenes de rellaciones dexen diferenciar interdependencies. La noción d'interdependencia tá per otru llau lligada a la de poder: el poder ye un desequilibriu nes interdependencies, si yo soi más dependiente d'otru que esi otru de min, tien entós poder sobre min. La interdependencia de los individuos xuega asina sobre la so personalidá imponiéndo-yos redes preesistentes que dexarán la so güelga nes costumes del individuu. 
Elias alviértenos del peligru de les definiciones "a priori" de nociones de micro y macrosocioloxía. Refuga amás la visión evolucionista de la historia: los evolucionistes entienden la historia como daqué unidireccional y unidimensional; pa Elias la historia ye la suma de los proyectos ensin proyectu y de les finalidaes ensin finalidá que los individuos truxeron al correr del tiempu.
Finalmente, el procesu de civilización consiste na mediación de les pulsiones, la so canalización al traviés de dispositivos (Idees non lloñe de les de Sigmund Freud en "El malestar na civilización"). Esti procesu básase na "curialización", o lo que ye igual, la estensión de les práctiques de la corte al conxuntu de la sociedá.
HyperElias@WorldCatalogue Bibliografía de Norbert Elías, multillingüe
X Japan
X Japan foi un grupu de música xaponés, con raigañu metal y hard rock, xurdíu en Chiba en 1982 y disolvióse en 1997. 
Pie (unidá)
El pie ye una unidá de llonxitú d'orixe natural (basada nel pie humanu), yá utilizada poles civilizaciones antigües.
El pie romanu o "pes", equivalía a 29,57 cm; el "pie castellanu" a 30,5 cm. Anguaño foi sustituyíu en cuasi tol mundu poles unidaes del Sistema Internacional (SI), sacantes nel usu corriente nos países anglosaxones.
N'inglés la midida «pie» escríbese "foot" y pluralízase "feet". La so abreviatura ye ft o ’ (comina simple).
Anguaño'l pie utilízase namái nos sistemes de midida anglosaxones d'Estaos Xuníos y el Reinu Xuníu, anque tamién s'emplega n'aeronáutica, inda fuera de los mentaos países, pa espresar l'altitú d'aviones y otros vehículos aéreos.
Ye frecuente utilizalu pa llonxitúes d'hasta unos tres metros. Pa llonxitúes mayores suel emplegase la yarda o la milla.
Pal acotamientu de tierres y costes, el Sistema Públicu d'Agrimensura de Tierres (d'Estaos Xuníos) utiliza una variedá nomada pie d'agrimensura, con una llonxitú equivalente a 30,4800609601219 centímetros.
Na industria de la madera ye usual utilizar el pie madereru, tratándose nesti casu d'una unidá de volume. El so valor ye'l que correspuende a una pieza cuadrada d'un pie de llau y d'una pulgada d'espesor.
Yarda
La yarda ye la unidá de llonxitú básica nos sistemes de midida anglosaxones utilizaos nos Estaos Xuníos y nel Reinu Xuníu. N'inglés escríbese "yard", y la so abreviatura ye yd.
Nel sistema anglosaxón esisten cuatro yardes, a saber:
yá que la unidá más emplegada nel ámbitu industrial y téunicu ye la pulgada (=1/36 yardes), pa evitar los inconvenientes debíos a la discrepancia ente les yardes inglesa y americana, convínose que
quedando'l metru y la yarda rellacionaos pola ecuación amosada al entamu.
Escudu de Cataluña
L'escudu de Cataluña ta formáu por cuatro barres de color gules sobre campu d'oru. Corona real cerrada nel timbre.
Yera l'escudu d'armes de los condes del condáu de Barcelona. La primera apaición foi nel añu 1150 nun sellu de Ramón Berenguer IV, anque anteriormente ya había apaecío como símbolu preheráldicu nes tumbes de Ramón Berenguer II y de de la so bisgüela, Ermessenda de Carcassona, que foi muyer de Borrell I.
L'escudu tien una corona real porque, gracies al matrimoniu contrayíu cola casa real d'Aragón, pasa a ser símbolu de la corona d'Aragón, ye dicir, que l'escudu dexa de representar a un llinaxe condal pa representar a una casa real.
Les cuatro barres van dar llugar a munchos otros símbolos. Nel añu 1261 Jaume I, dio-yos un sellu a los prohomes de la ciudá de Mallorca que combina estes cuatro barres con un castiellu, lo que güei pasó a ser la bandera de les Islles Baliares. Tuvo aniciu paecíu la bandera de la Comunidá Valenciana, que combina les cuatro barres con una franxa d'azur.
La lleenda d'esti escudu vien del sieglu XIV atribuye-y unos anicios más antiguos, cercanos al sieglu IX. Según la leyenda, les cuatro barres son el resultáu del pasu de los cuatro deos ensangrentados de Carlos el Calvu sobre l'escudu d'oru de Guifré'l Pilós como recompensa por haber lluchao con valentía.
Pulgada
La pulgada ye una midida de llonxitú antropométrica qu'equivalía a la llonxitú d'un pulgar. Anguaño la pulgada foi sustituyida en gran parte del mundu por unidaes del Sistema Internacional (SI). 
La pulgada imperial sigue n'usu, anque confinada sobre too a Estaos Xuníos. N'inglés escríbese "inch". La so abreviatura ye in o ’’ (comina doble). En 1958 definióse que la pulgada imperial equivaldría a exautamente 2,54 centímetros.
Cuando se fala de rosques de gas en pulgaes, esta midida nun se refier direutamente al diámetru de la rosca. Pa conocer la midida exauta del diámetru lo meyor ye acudir a un prontuariu mecánicu. Buscar como rosca "Briggs" americana pa tubos de gas, agua y vapor.
Por exemplu rosca G1/4 → Diámetru esterior mediu = 12,12 mm
Mil (unidá)
El mil ye la mínima unidá de llonxitú nel Sistema Anglosaxón d'Unidaes, qu'equival a la milésima parte d'una pulgada. Utilízase pa midir la llonxitú de cuerpos vistos con microscopios.
Furlong
El furlong ye una unidá de llonxitú del Sistema Anglosaxón d'Unidaes. El nome completu d'esta unidá ye "surveyor furlong". La so abreviatura ye fur.
Les distancies inferiores a una milla nes carreres de caballos nel Reinu Xuníu, Irlanda y Estaos Xuníos danse en furlongs, pero la unidá cayó en desavezu n'abondo. El so usu oficial foi abolíu nel Reinu Xuníu nel "Weights and Measures Act" de 1985, que tamién abolió l'usu oficial de munches otres unidaes tradicionales de midida.
Vara
La vara ye una antigua unidá de llonxitú española qu'equivalía a 36 pulgaes. Según la llonxitú de la pulgada (en cada rexón podía tener un valor distintu) la vara podía midir ente 75 y 92 centímetros. La vara castellana midía 83,59 cm.
Sirve de base pa la midición d'área conocida como "manzana" (equivalente a 10.000 vares cuadraes).
Palmu
Un palmu ye una antigua unidá de llonxitú española antropométrica igual a la midida ente l'estremu del deu pulgar y l'estremu del meñique colos deos estendíos, qu'equival a 20,873 centímetros.
Na Roma antigua esistía una midida nomada palmus, que yera l'anchu de la palma la mano, ensin cuntar el pulgar, equivalente a cuatro digitus, esto ye 7,3925 cm. Les unidaes equivalentes n'España son, respeutivamente, el cotu y el deu, anque los sos valores son distintos.
Hesse
Hessen ye un Bundesland o estáu federal alemán. Tien una superficie de 21.115 km² y cunta con 6,085 millones d'habitantes. Ta asitiáu nel centruoeste d'Alemaña. Ye'l séptimu mayor estáu alemán por superficie y el quintu por población. La so capital ye Wiesbaden, siendo la mayor ciudá Frankfurt.
Ángstrom
Un ángstrom (o ångström) ye una unidá de llonxitú non perteneciente al Sistema Internacional d'Unidaes anque aceutada universalmente, qu'equival a una diezmilmillonésima parte d'un metru (10 m). Emplégase sobre manera pa espresar les llonxitúes d'onda, les distancies moleculares y los radios atómicos. Represéntase pol símbolu Å.
El so nome vien dau pol físicu suecu Anders Jonas Ångström.
Noega
Yera la antierga ciudá de los Cilúrnigos, clan ástur de la tribu los Llugones. Los son nantes corresponden col castru de la Campa Torres, cabu allugáu en Xove, parroquia de Xixón (Asturies).
Pésicos
Los pésicos yeren una tribu de los astures (o ástures) transmontanos.
El territoriu de los pésicos allugábase ente'l Navia y el Nailos (Nalón), dende la bax oriental del Cabu Peñes (península paésica) fasta la llende con Valdés, asina como les comarques llïoneses de Babia y Ḷḷaciana. Sicasí, a partir dos sieglos IV ya VII, fálase de los pésicos como habitantes del valle del Narcea, polo que xurden teoríes como la de que los pésicos arrequexáronse por mor del xorrecimientu de tierres de cultivo y de la propiedá privá, carauterístiques da romanización. So nome, paesici, del llatín pasco = allendar, significaba "pastores", asina que pudieron verse arrinconaos haza los tesos y puertos de montaña, cún estilu vida asemeyáu al de los vaqueiros d'alzada, si ye qu'éstos nun sedríen otra cosa que los sos descendientes. L'únicu clan que conozse d'eillos son los Argamonicos.
Llugones
Los Llugones (tamién dependiendo de les fontes; lugones, luggones o lungones) yeren una tribu de los astures (o ástures) tresmontanos.
El so territoriu allugábase ente'l Nailos (Nalón) y el Salia (Sella) y tamién la zona del Valle'l Duerna. La so capital yera Paelontium (Belonciu). La persistencia d'esta tribu ye conocida hasta mesmamente dempués de la cayida del Imperiu romanu en tiempos yá de los visigodos, cuando Sisebutu manda al so xeneral Richila sofocar una rebelión d'éstos haza'l sieglu VI-VII.
Los "Llugones" calteníen la so entidá como población en munchos casos cuntando con una independencia cuasi absoluta, non solo pela dómina romana, sinón tamién na visigoda, como se deduz del fechu de que nel añu 572 el rei de los suevos, Miro, fixere una incursión contra ellos. Queden restos d'época romana nes llocalidaes de Llugones, Cualloto y La Carrera, ente otres.
Yeren llugones los clanes: 
El so nome remanez de la raíz céltica "lug", que significaba “rellumante”. "Lug" yera una divinidá solar, la principal de los celtes na península, de los que los Llugones yeren los descendientes o "fíos de la lluz". Según la documentación lliteraria antigua, el territoriu actual del Siero tuvo habitáu por esta tribu.
D'otra miente, dan nome a l'actual villa de Llugones, una parroquia de 15.000 habitantes asitiada nel conceyu de Siero, xunto al ríu Nora.
Afayáronse restos n"'El Castru la Torre", nel llugar de Paredes, na oriella derecha del rÍu Nora. Yera un recintu de superficie aplanada de forma asemeyada a un rombu. Los llaos sureste y suroeste taben defendíos de manera natural por un cortáu emprunu d'ocho metros d'altura enriba del calce del ríu, los otros dos llaos defendíense con una muralla arrodiada esternamente por un fuexu.
J.M. González, nel añu 1.957 atopa l'emplazamientu d'una villa romana en Les Folgueres, na casería llamada "El Monte les Muries", nel llugar de Paredes. Cerca d'un camín que va a Cualloto, y a la derecha del ríu Nora, alcontráronse cachos de teyes romanes, trozos cerámicos y la metada de la muela superior d'un molín de mano romanu. Son significativos los topónimos "Muries" y "Paredes", surdíos probablemente de los restos de la mesma; dos finques cercanes, llamaes "La Llosa", "La Villa" y "Solavilla", aluden al momentu en que les edificaciones romanes taben en pie, en fecha anterior al sieglu XII.
Na ería de "Solavilla" los movimientos de tierra na seronda del 1997 pa construyir el centru comercial "“Parque Principado”" dexaron al descubiertu restos de posibles enterramientos romanos, supuestu que confirmaron los arqueólogos qu'estudiaron la necrópolis.
El citáu J.M. González atribuyó estos poblaos a los ástures orientales o llugones, tribu que según Ptolomeo tenía capital en "Paelontium", nome que se rellacionó col actual pueblu de Belonciu, ensin que, hasta la fecha, tengamos pruebes segures pa facer tala identificación. De toles maneres hai dos llábanes cercanes de dómina romana que mienten a los llugones, una de la contorna del Sueve que recueye "Asturum et Luggonum" y otra que mienta a los "Luggoni Arganticaeni", que dalgunos investigadores rellacionen col actual topónimu d'Argandenes.
La población de los Llugones apaez citada nes Tables xeográfico-hestóriques de Ptolomeo, cola so capital en Paelontium; amás, hai tou un conxuntu de datos epigráficos y toponímicos que mos permiten definir con cierta precisión la estensión territorial qu'ocupaben, y paez yera amplia enforma. Ello ye que cuntamos cola presencia de los "luggoni arganticaeni", que dediquen una llábana votiva que na actualidá ta metida na paré del ábside de la illesia de Grases (Víllaviciosa), asina como la esistencia en torno a "Lucus Asturum" de ciertos nomes de llugar que posiblemente haya que rellacionar cola mesma raíz que Llugones (Llugás, Llugo...). Por too ello podemos afirmar que los luggoni taríen asentaos práuticamente en tol territoriu qu'abargana la rexón oriental de los astures tresmontanos, esto ye, el suelu que va del Seya a la cuenca del Nalón, colo qu'ocuparíen les tierres de la oriella derecha d'esi ríu, polo menos nel so interior, que per otru llau correspuéndese cola estensión del la variedá central del idioma asturianu.
Gigurros
Los gigurros (según Pliniu) o egurnion (según Ptoloméu), yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanos o cismontanos. La so capital yera Forum Gigurrorum.
Taben afincaos en Valdiorras, ente los ríos Bibei y Cabrera. El nome de la comarca de Valdiorras remanez del nome d'esti pueblu (Eurres y Iorres na Alta Edá Media, más sero Vallem de Iorres, y fasta'l sieglu XIX Valdiorres, qu'alternará con Valdeorras).
Cola aportada y conquista de los romanos y la posterior romanización, el so migoyu foi "Forum Gigurrorum", metanos A Rúa, formando parte del conventu xurídicu asturicense con capital n'Astorga.
La mención más antigua apaez nel Edictu d'Augusto , 15 e.C.., o Bronce de Bembibre.
D'esta tribu, llegarenmos les siguientes inscripciones: (toes elles atopaes en Valdeorras (Ourense). Fonte "Hispania Epigraphica" 
“Q(uintus) Iul/[ius] Tiro / Tilleno / v s l m” Nu. de rexistru. 7674 
”L(ucio) Pompeio L(uci) F / Pom(ptina) Reburro Fabro / Gigurro Calubrigen(si) / probato in coh(orte) VIII pr(aetoria)“ Nu. de rexistru. 8421 
“Libero Patri / G(aius) Vetius / Felicio” Nu. de rexistru. 8422 
“Endius / Caranci//s” Nu. de rexistru. 8423 
“Conso / S[- - -]ensi / P(ublius) Arquius / Clemens / Gigurrus” Nu. de rexistru. 16502
Zoeles
Los Zoeles yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanos o cismontanos.
Esisten teoríes qu'amuesen que yeren precélticos y ocupaben les tierres ente Zamora, sureste d'Ourense y parte de Tras-Os-Montes. El so asitiamientu más importante foi el Castru d'Avellaes, magar que tamién lu foi igual la ciudá de Curunda, d'emplazamientu ignoráu. Yeren Zoeles los clanes de Desoncos, Tridiavos, Visaligos, Cabruagénigos.
Penios
Los Penios yeren una tribu de los astures (o ástures) trasmontanos.
Allugábanse nel conceyu de Parres, na riera zurdia del Salia ( Sella) llendando cola tribu cántabra de los Orgenomescos. Atalántanse como penios los clanes de Caelionicaecos y Quetianos.
Tiburos
Los Tiburos yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanos o cismontanos. So capital sedría Nemetobriga. Correspuéndese con Puebla de Trives en Ourense. D'esta tribu, llegarenmos les siguientes inscripciones: (toes elles atopaes en a Pobra de Trives. Fonte "Hispania Epigraphica")
“Iovi / Ladico” Nu. de rexistru 7628
“Iovi O(ptimo) La/dico Iul/li(u)s Gr/acilis / ex vot” Nu. de rexistru 8352. 
“Nabia(e) / Ancetolu(s) / Auri(ensis) exs(!) |(castello) / Sem(acorum?) / votum / possit“ Nu. de rexistru 8412 
“Aelio Sporo / Iulius Flavinus / et Atilius Astur / h(eredes) exs t“ Nu. de rexistru 8415 
“D M / Atiliae Annae / annorum XXI / Atilius Astur / pater“ Nu. de rexistru 8416 
“Popillius Hi/rsutus Flavi Ve/ndieci F Lanci(cum) / |(castello) domo Va/coeci an XXXII / h s e“ Nu. de rexistru 16725 
“D M S / Rufin/us Ru/fi an/nor/um / XXXX / h s s t l“ Nu. de rexistru 16729 
“Valutio“ Nu. de rexistru 16736 
Tamién afayose en Alberite (Rioxa) otra inscripción que fala d’una dala Iulia Tiburia fía de Natraius:
“Iulia Tibura / Iuli Natra(e)i F / an(norum) XIII h s e / Iulius Natraeus / sibi et filiae / f c” Nu. de rexistru 12399 
Bedunienses
Los Bedunienses yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o trasmontanes.
So capital sedría Bedunia, cierca de La Bañeza, ente Benavente y Astorga
Cabarcos
Los Cabarcos yeren una tribu de los astures (o ástures) trasmontanes.
Allugábense al norte del Cordal Cantábricu. So únicu clan coñocíu ye'l de Berisonis.
Orniacos
Los Orniacos yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o cismontanes.
Anque el so allugamientu nun tá bien definíu debieren ocupar el territoriu comprendíu ente los bedunienses y los lancienses, al norte'l ríu Ernia y pel sur el ríu Ornia. La so ciudá Intercatia, nome que nun hai que confundir cola Intercatia de los Vacceos, taría asitiada al sur d'Astorga, na comarca de Valduerna. 
Otros asítien a esta xente sobre el cursu del ríu Cúa y la riera drecha del altu Sil, camentando Intercatia col autual Cacabelos, anque esta fastera concueya meyor coles tierres de los Susarros, y ta bien lloñe de Lancia y Bedunia.
Saelenos
Los Salaenos yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o cismontanes.
Tolomeo noma Nardinium como la so capital, ye probatible qu'ocuparen tierres de Sanabria (Zamora) y Carballeda.
Superatios
Los Superatios yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o cismontanes.
So capital yera Petavonium, nel pueblu de Rosinos de Vidriales. Sos clanes foron; Blanobriensos, Bolgenses y Lougios.
L centru dlos puobrus preromanus nesta parti dla provincia de Zamora iera l castru de Arrabalde (de erria vat alde: genti al lladu del peñascal). Proximo al campamento de petabonium esta'l Castru de San Pedru dla Viña uondi existen n las peñas petroglifos con la pisada del caballu de Santiago y quisió cuantros otras cousa mas.
Lancienses
Los Lancienses yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o cismontanes.
So capital sedría Lancia, xuntu al pueblu de Villasabariego.
Nun ha de confundise a los Astures Lancienses colos Vetones Lancienses Oppidani cuya capital yera Lancia Oppidana, nel Castro de Salvaleón (Cáceres).
Brigaecinos
Los Brigaecinos yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o cismontanes.
So capital yera Brigaecia, xuntu a Benavente.
Amacos
Los Amacos yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanes o cismontanes.
So capital sedría Astúrica Augusta (Astorga). So clan yera el de los Saldanicos.
Lóugei
Los Lóugei yeren una tribu de los astures (o ástures) augustanos o cismontanos.
Taben afincaos n'Ancares, al oeste'l Burbia.
Iburros
Los Iburros yeren una tribu de los astures augustanos o cismontanos.
Taben allugaos ente los Gigurros y los Zoeles.
Cilúrnigos
Los Cilúrnigos yeren un clan perteneciente a la tribu de los Llugones, de los astures (o ástures) tresmontanos.
So capital yera Noega, na Campa Torres (Xixón). Mas de magar el sieglu II d.C entamaron a treslladase a l'aldega vecina de Gigia por ser ésta más abondosa y afayadiza.
Trabayaben la metelurxia del bronce y tiníen sonadía de ser xentilaos fabricantes de calderos d'esti material (en célticu kelurnu = calderu).
Dempués de la conquista romana reclutáraselos como ausiliares nel exércitu román, afitu d'ello ye'l campamentu de Cilurnum anguaño Chesters, Inglaterra, ún de los castros que l'Ala II Astur defendía na Muria d'Adrianu en Britania nos caberos años del reináu de Tiberiu.
Na Torre del Reló, muséu que s'alcuentra en Xixón, nel barriu Cimavilla, caltiénese un cagüercu na qu'apruz dichu xentiliciu.
Dentro de la viñeta
Dentro de la viñeta ye una revista asturiana de cómic asoleyada n'Avilés pola Asociación d'Amigos de la Historieta d'Asturies, dende l'añu 1999.
Na revista asoléyense entrevistes con dibuxantes o guionistes, danse reseñes de les últimes novedaes del mercáu de la historieta, asina como estudios relativos a cualquiera de les estayes que componen esti mediu de narración secuencial o les anuncies relatives a los salones o festivales del cómic que tienen llugar a lo llargo de tola xeografía española.
Nos últimos años, y coincidiendo coles Xornaes Internacionales del Cómic Villa d'Avilés, vien inxiriéndose na revista'l programa de les mesmes, asina como les reseñes de los autores que participarán nes Xornaes.
Galaicos
Los galaicos foron un conxuntu de pueblos célticos y precélticos allugaos en Gallaecia nel noroeste peninsular acupando parte de l'actual Galicia, Asturies, Norte de Portugal y parte de Lleón. La "Gallaecia", dividíase en "Conventus Lucensis", "Conventus Bracarensis" y "Conventus Asturicensis".
Hai delles teoríes, la primer ye que Gallaecia foi'l nome dau polos romanos a dicha tierra sinificando "la pequeña Galia" por mor de la semeyanza colos galos na so vistimenta, cultura, llingua, etc... Magüer, la teoría más fiable diz que demientres la conquista romana, la tribu de los Callaici (ente'l Dueru y el sur la provincia d'Ourense) foi la que más oposición punxo a la conquista, y foi asina como bautizóse al territoriu, dao que los romanos honoraben a los nemicos cuayiegos d'esti xeitu.
De les más de 50 tribus galaiques tán:
Florentino López Cuevillas, nes sos obres "La civilización céltica en Galicia" y "Os oestrimnios, os saefes e a ofiolatría en Galiza" afirma que Gallaecia taba acupada por estremaos pueblos indeuropeos, celtes y preceltes, éstos últimos yeren apellaos oestrimios, (emparentaos colos ligures, pueblu arreyáu col periodu megalíticu que créyese qu'acupara gran parte d'Europa). Éstos oestrimios s'espicula yeren:
Albiones, Seurros, Tiburos, Bibalos, Caporos, Zoeles, Nobiagonos, Abios, Tirios, Veasminos, Salassos, Rilenios, Helenios, Grovios.
Los oestrimios formaben parte d'una comunidá aborixe d'aniciu protocélticu allugada dende la Edá de Bronce (previa al 600 e.C.) qu'acupaben el noroesti peninsular y a los que se-y pretende asociar col espoxigue la edá de bronce atlánticu en Galicia y les sos xocedures coles demás comunidaes atlántiques como los finisterres de Francia n'Armorica y les islles Britániques. El mitu la "Xeración Nós" calletró que dimpués vinieren les invasiones céltiques de Saefes o Sierpes (homes sierpe) y de los Draganos. Fasta les caberes vistigaciones xenétiques qu'establecen el parentescu la cornisa cantábrica colos estratos pre-xermánicos de les islles Britániques, se venía yá creyendo nun parentescu produtu d'estes mítiques invasiones de los gallegos, asturianos y llioneses con irlandeses, escoceses, cornualleses y especialmente, galeses. Sicasí lo qu'estes caberes vistigaciones praecen demostrar ye qu'enxamás esistió un invasión (a lo menos xenética) dende Europa central y que más bien los celtes d'estos territorios remanen de los mesmos devanderos d'estaes previes, ye dicir, que son indíxenes, con un probatible aporte d'elementos nórdicos probablemente escorripiaos demientres el fluxu d'espiriques comerciales de la Edá de Bronce que foi un fenómenu mui particular y que nun tornaría a conocer paralelu fasta los nuesos díes; magüer, ye nidiu qu'esisten elementos centroeuropeos provenientes de rutes terrestres qu'aportaron a la meseta central y dende esti puntu foron a influenciar el noroesti peninsular nuna mui baxa intensidad de frecuencia d'espiriques. 
Estos celtes asentáronse nel norti Portugal y l'aria la Galicia anguaño, introduciendo nesta rexón la cultura de les Urnes de Vlenden-Bennghardt (variante de les de Urnenfelder) que se manifestaría nidiamente dempués na cultura los castros o castreña. Asina a dambos pueblos se-yos suel atribuyir l'orixen de los actuales habitantes del noroesti, Draganos y Sefes, que finaríen por encadarmar los pueblos ástur y galaicu, arreyándose ente los dos delles tribus protocéltiques; por exemplu, los Tiburos y los Zoeles pasaron a ser ástures. Les lliendes a ún y otru llau de la mar como'l Leabhar Ghabhála Érenn, recotíes por autores como T.W.Rolleston nel so llibru "Los Celtas", afirmen que los galaicos del norti conquistaron Irlanda. Esto pue ser una alcordanza mitificada de vieyos periplos mariñanes de la Edá del Bronce previos a la navegación fenicia que desanició les sos rutes, o bien puede tratase duna demostración de la erudición xeográfico de los monxes irlandeses que trescribieren al papel los mitos y tradiciones del so pueblu. El gaélicu nun sedría la mesma llingua que falaben estos galaicos; comprobao ta que na rexón galaica falábase una llingua indoeuropea de cálter arcaico estrenchamenti arreyada colos gurupos de llingües celtes conocíes, pero que nun pertenez a nenguna d'estes y taríamos falando dun tercer y más primitivu gurupu llingües celtes que caltuvieron el so cálter arcaico fasta la dómina romana por mor al aisllamientu nel cual se soorguiaren demientres les primeres estaes de la Edá de Fierru y esti fenómenu podría comparase col problema pictu n'Escocia ya que sábese que nun yeren gaélicos nin córnicos pero que, sicasí, iscriciones oghámiques cernen un cálter céltico arcaico, ye dicir que nun ye frutu la enfluyencia de los sos vecinos con una llingua ciertamenti más moderna que la qu'illos falaben, ye probatible que seya un pueblu celta arcaicu aislláu de los gurupos yá enfluenciaos polos trazos culturales centroeuopeos de la segunda Edá de Fierru arreyaos col enanchamientu de la cultura y la plástica La Téne. Lo que ya se conocía ye que cuasi tolos pueblos precélticos ensecuti previos a la conquista romana taben yá aceltizaos.
El mitu diz que los celtes Saefes, alcontraron el noroesti peninsular abondo pobláu (Estrabón fala d'unes 50 tribus, mientres que Plinio diz que yeren más de 65). Sicasí los Sefes caltuvieron una bona convivencia cola población llariega. Los celtes nun s'asimilaron nin asimilaron a naide, ca comunidá celta n'Europa ye frutu duna amestadura mui desemeya l'ún de l'otru por sides de distancia y de cultura, la enfluencia la plástica y les caraterístiques "tradicionalmente" celtes foron na mayoría los casos tardiegues y esporádiques, magüer, la presencia d'elementos "latenianos" nun ye endiciador de celticidá sigún puédese inferir del estudiu'l so niciu dexáo nesa época na arquitectura y la metalurxia.
Toes estes tribus ocupaben dende'l Dueru (Baixo Minho) fasta'l Cantábricu, al Esti, nel Navia colos Pésicos, n'Ancares colos Lóugei, colos astures Tiburos nes montañes de San Mamede y Cabeza de Manzaneda y colos tamién astures Zoeles nes sierres de Sendim, Bornes, Meles y Lama longa.
Les muyeres teníen la xera de trabayar la tierra y acoyechar na viesca, normalmente pa facer el llande, mientres que los homes caciaben o curiaben el ganáu. Los sos escasos cultivos yeren d'escanda, cerru y cebada prencipalmente. Mas cuando precisaben de más recursos, los que podíen permitise apurrir armamentu organizaben razzies guerreres que dedicábanse a saquiar.
Los cronistes de les campañes romanes como Plinio, Estrabón y Herodoto encartichaben una sociedá matriarcal y democrática (un conxuntu de clanes con un representante elexío polos miembros del clan, y los representantes de los clanes d'una tribu elexía al xefe de tribu cada añu), magar que dalgunes persones averávanse a una mena d'aristrocacia militar que gobernaba'l so castru o clan, cuasi siempres acompangáu dun druida a mou de conseyeru. Quiciabes, el matriarcáu yera una mena de sociedá igualatoria, les muyeres participaben na guerra del mesmu xeitu que los homes, tal y como Apiano y Antonio Dióxenes encartichen na epedicion de Bruto Galaico nel 138-136 e.C.:
"Pa empedir el saquéu de les ciudaes les muyeres
lluchaben al empar de los homes manexando les armes
al netu qu'eillos ensin llanzar glayíu o súplica
nenguna na griesca cuando yeren coraes..."
El so armamentu consistía prencipalmente nuna caetra o un escudu obllongu de madera o blima tapecíu de cueru, una llancia, una espada llarga o puñal d'antenes, magar que dependiendo del so allugamientu económicu, el númberu y calidá d'armes y proteiciones como grebes, cotes de malla o cascos podía variar.
Dalgunos guerreros/es llevaben torques (maniaques na so llingüa) como atestigüen aquellos afayaos en abondos castros galaicos.
La vistimenta de los homes, sigún amuesen les estatues de guerreros galaicu-lusitanes (norte de Portugal), taba compuesta por una camisia llarga (afitada con cinchu na cintura), que finaba cuasi nos xinoyos, ú al tresuel de llinies d'estremaos cullores criyaben una estampáu de cuadros o rombos pa desemeyase d'otros clanes, como siguin faciendo güei los clanes escoceses. Tamién usaben el sagum a igual que munchos otros pueblos vecinos como cántabros y astures, fechu qu'amuesen les fontes clásiques y l'afayamientu de fíbules nos yacimientos arqueolóxicos (Alberto Álvarez Peña "Celtas en Asturies"). Amás, n'algunes tribus los homes tamién usaben sayes, cosa que caltúvose n'algunes zones de Galiza fasta'l sieglu XVIII-XIX, con exemplos como la saya de Betanzos y la saya de Tuy asemeyada al kilt escocés pero ensin tartáns. Calzaben coricies o abarques y a vegaes una mena de calcies acadinaes a la llumera con soguetos. El traxe de la muyer nun variaba namái qu'en una saya muncho más llarga, quiciabes, daqué paecíu a la forma del paxellu gallegu d'angüañu.
Yeren politeístes, creyíen nos espiritos de la natura, na reencarnación y la so relixón taba alministrada polos druides. Dalgunos de los sos dioses yeren:
Lug: Dios del sol y de los muertos.
Taranis/os: Dios de la guerra, mas sero acristandiáu como Santiagu.
Cernunnos o Candamu: Dios de les viesques.
Deva: Diosa del augua.
Belenos: Dios del vientu.
Isaac Turienzo
Isaac Turienzo ye un pianista de Jazz asturianu. Criáu n'Avilés, dende 1987 participa en diverses formaciones jazzístiques del Principáu y en 1988 funda New Steps Jazz Band, sestetu que depués sedría'l cuartetu formáu por Szabolcks Korkos, Félix Morales y Miguel Ogando, y que col nome de "New Steps Jazz Quartet" representó a Asturies en varios certámenes jazzísticos. Hasta qu'en 1990 formó l"'Isaac Turienzo Trio" (qu'agora inclúi a Miguel Ángel Chastang nel baxu y Paulo Bandeira na batería) y lleva dende aquella tocando Jazz per tol mundu. En 1998 estrenó "Conciertu pa Tríu de Jazz y Cuartetu de Cuerda" xunto a los solistes de los virtuosos de Moscú.
http://www.isaacturienzo.com
Espeleoloxía
Del griegu: "σπηλαιου", "spelaion" que significa "cueva" y "-loxía" qu'indica estudiu o tratáu.
Considerada anguaño como un deporte más, nel que s'entamen incluso "competiciones", lo cierto ye que la espeleoloxía tien los sos oríxenes na ciencia que nel sieglu XIX, entamó a estudiar les cavidaes naturales soterrañes y demás fenómenos asociaos a elles (el denomáu "karst"); esto ye, la so morfoloxía, estructura, propiedaes físiques, hestoria, formes de vida, los procesos polos que se formen (espeleoxénesis) y los cambios que tienen llugar nelles a lo llargo'l tiempu (espeleomorfoloxía).
Poro, la espeleoloxía nun ye a entendese ensin el componente esencial del descubrimientu y la esploración: la pura actividá físico-deportiva con un envís recreativu o competitivu, nun ye otro qu'una pieza más —y non precisamente la más importante nin la fundamental— de toles qu'integren l'actividá espeleolóxica.
Asina, na espeleoloxía mécense estremaes disciplines, rellacionaes cola práutica deportiva; pero tamién cola xeoloxía, hidroloxía, xeomorfoloxía, hidroxeoloxía ya xeoquímica (carauterístiques y formación de les cavidaes, espeleotemes, etc.); la climatoloxía; la bioloxía (la bioespeleoloxía estudia les formes de vida con estremada adautación al mediu soterrañu); la topografía (midición y representación gráfica de les cueves); l'arqueoloxía y paleontoloxía; la hestoria, la toponimia o la etnografía. En xunto, dengún d'estos estremaos aspeutos tien más pesu qu'otru. La hidroxeoloxía d'una cavidá nun ye más importante que'l so comportamientu climáticu; el so comportamientu climáticu nun ye más importante que la so fauna y la so flora; la so fauna y la so flora nun son más importantes que los sos xacimientos arqueolóxicos o paleontolóxicos; los sos xacimientos arqueolóxicos o paleontolóxicos tampoco nun son más importantes que la so hestoria, les sos lleendes o'l so propiu nome.
Sicasí, l'actividá y l'estudiu del mediu soterrañu nun queda cincáu namái qu'a les cavidaes naturales: tamién los espeleólogos trabayen na esploración y l'estudiu de cavidaes artificiales, como nel casu les obres civiles antigües: mines, ruines soterrañes, tínganos, sumidorios y acueductos.
L'estudiu del mediu soterrañu desixe ser quien pa progresar nesi mediu, dominando los aperios y les téuniques qu'axuden a ello. D'esta miente, la espeleoloxía ufre una bayura d'atractivos a estremaos niveles, tanto lúdico-recreativos como científico-culturales, lo que fai d'ella una actividá percompleta.
Ye aquella que se desendolca en cavidaes d'orixe kársticu, esto ye, cavidaes escavaes por corrientes d'agua en macizos de roca caliar. Hai tamién cavidaes desendolcaes en macizos salinos, en conglomeraos, en yesos y otres variantes, pero toes elles tán orixinaes por un procesu de disolución de la roca encuallante. Estos procesos de disolución desendólquense muncho bien despacio, trescurriendo millones d'años fasta que se forma una cavidá. La espeleoloxía alpina ye'l máximu esponente d'esta clas d'actividá, polo xeneral desendolcada nes cavidaes allugaes nos grandes macizos kársticos de la Tierra (Cáucasu, Alpes, Picos d'Europa, Méxicu), nunes condiciones estremes de fondura, fríu y humedanza. Dientro la Península Ibérica, tola Cornisa Cantábrica y los Pirineos son un referente de primer orde mundial no que cinca a esta clas d'espeleoloxía, destacando les grandes cavidaes d'Asturies y los Picos d'Europa, que s'atopen ente les más fondes del planeta, perbaxo los 1.000 metros de fondura. L'actual récord mundial de fondura ta na cavidá denomada Krúbera-Voronya, nel macizu d'Arabika, n'Abkhazia (antigua república soviética na cuenca'l Mar Negru), con una fondura de -2.140 metros, siendo entá la única pente l'escasu centenar de cavidaes de más de 1.000 m. en perpasar los 2.000 m. de fondura.
Variante de la espeleoloxía que centra la so actividá na esploración de cavidaes somorguiaes. Munches de les cueves acaben en conductos tomaos pol agua. A partir d'esi puntu, denomáu "sifón", ye necesario recurrir a téuniques d'espeleomerguyu pa continuar cola esploración de la cavidá. Bien de veces faise preciso l'usu de mezcles con heliu (elementu), osíxenu y nitróxenu (Trimix y Nitrox), p'amenorgar los llargos tiempos de descompresión y combatir la narcosis. Les grandes cavidaes somorguiaes abonden nos macizos kársticos de la Península'l Yucatán (Méxicu), Florida (EE.XX.) ya islles del Caribe, onde los grandes sistemes somorguiaos —dalgunos de más de 20 km de desendolcu, como Wakulla Springs, en Florida— reciben el nome de cenotes. Hai tamién grandes cavidaes somorguiaes n'Australia y les perfondes surdencies de mena vauclusiana nos macizos caliares de Francia central y na meseta norte castellana, n'España.
Espeleoastur ye un website asturianu dedicáu dafechu a la práutica d'estes dos clases d'espeleoloxía (kárstico y espeleomerguyu).
La Vulcanoespeleoloxía ye la espeleoloxía que se desendolca en cavidaes d'orixe volcánicu, esto ye, les que son creaes pola llava fluyío d'un volcán mentanto una erupción. La mayor parte les cavidades volcániques fórmense nun periodu de tiempu curtiu, díes, meses o, como muncho, años, según dure la erupción volcánica. Les cavidaes volcániques más importantes atópense nes islles de Hawaii (EE.XX.), Canaries (España) y tamién en dellos otros llugares, como Kenia.
Ye la espeleoloxía que se desendolca nes cavidaes escavaes dientro los glaciares, formaes pola aición de disolución del agua y les presiones exercíes pola propia masa de xelu glaciar. Como nel casu la vulcanoespeleoloxía, les cavidaes glaciares fórmense nun periodu de tiempu percurtiu, que pue ser de díes, selmanes o meses. Pero, a la contra y nesti casu, les cavidaes asina formaes camuden dafechu y evolucionen a gran velocidá, lo que fai perabegoso la so esploración. A cambiu, la esploración d'estes cavidaes úfrenos una preciosa información sobro aspeutos climatolóxicos d'importancia global (cambiu climáticu).
Ye la espeleoloxía que se desendolca en cavidaes soterrañes de calter artificial, obra del home. Asina, nes ruines soterrañes, mines, tínganos, sumidorios y acueductos, como nel casu la denomada Cloaca Maxima, en Roma o los conductos soterraños de dómina romana so la ciudá de Tarragona.
La recreativa, ye la espeleoloxía que se desendolca en cavidaes soterrañes yá esploraes, que mira de percorreles pol solu interés deportivu; nesta estaya, destaquen pola so popularidá ente los deportistes les denomaes "travesíes" (posibilidá de percorrer una cavidá yá esplorada entrando y saliendo per sitios estremaos). La espeleoloxía de competición ye una modalidá d'actividá físico-deportiva que tien llugar en rocódromos o instalaciones esparexaes al efeutu.
Les diferencies a nivel deportivu ente una y otra vienen daes pola necesidá d'adautación del espeleólogu al mediu au tien de movese. La mayor o menor sofisticación de los materiales y les téuniques emplegaos vien condicionada pola forma de progresión y les carauterístiques de la cavidá en custión.
N’esencia, l’actividá espeleolóxica consiste n’allugar, esplorar, estudiar, topografiar y/o visitar les cavidaes naturales soterrañes. Sólo aquellos que practiquen esta actividá destamiente puen ser calificaos d'espeleólogos.
Nel ámbitu anglosaxón, el términu “espeleoloxía” "(speleology)," tiende a designar aquelles fasteres más científiques d’esa actividá. Pola contra, colos términos "caving" (en Gran Bretaña) o "spelunking" (nos EEXX), desígnase la fastera más deportiva o lúdico-recreativa. 
Clay Perry yá escribiera sobre un grupo de rapazos qu'esploraron cueves en Nueva Inglaterra (EEXX). Esti grupu, referíase a sigo mesmo como los "spelunkers" (amiyadores fonderos). Esti parez ser el primer términu usáu (anantia que los propios términos d'espeleólogu y espeleoloxía) nos EEXX. Alrodiu la década de 1950, "spelunking" foi un términu usáu en xeneral pa les esploraciones de cavidaes nel inglés americanu. Yera usáu ensin connotaciones positives o negatives, mentantu en Gran Bretaña seguíase usando'l términu "caving" ("dir de cueves"). Na década de 1960, el términu "spelunking" entamó a convertise en sinónimu d'aficionáu, asociáu a ropes d'algodón ya iluminación inadecuao. En 1985, Steve Knutson (editor d"'American Caving Accidents") fixo'l distingu siguiente: " [...] Notái que me mando del términu "spelunker" pa referime a dalguien non adiestráu y desconocedor de les téuniques modernes d'esploración y "caver" p'aquellos que sí lo son."
Nel ámbitu les llingues romances, l’emplegu’l términu “espeleoloxía” tiende nos caberos tiempos a designar cuasi n’esclusiva la vertiente puramente deportiva o lúdico-recreativa de l’actividá. Poro, y dada la evolución los vezos sociales y l’incrementu de visites a cavidaes naturales soterrañes con fines namás que recreativos, incluso fomentaes con ánimo de lucru (empreses de turismu activu), dellos falantes francófonos ya hispanoamericanos (México), miren anguaño d’emplegar el términu “espeleísmu” "(spéléisme)" pa designar esta fastera puramente deportiva o lúdico-recreativa de l’actividá, mirando asina d’estremala de lo que ye la espeleoloxía propiamente dicha.
La rellación del home coles cueves remóntase a los anicios mesmos de la nuesa especie. Les cavidaes naturales soterrañes fueron abellugu y santuariu yá pa los primeros grupos humanos. Pero fasta la revolución ilustrao del sieglu XVIII, l’averamientu a les cavernes nun va a empezar a facese fuera la tradición máxico-mítica que les arrodió en sieglos; y nun va ser fasta’l sieglu XIX, qu’entame la so esploración y estudiu sistemáticos dende presupuestos dafecho científico-deportivos.
El padre xesuita Athanasius Kircher (1602-1680) representa’l pasu de la representación máxico a la representación científico de les cavidaes. Escribe y teoriza na so obra "Mundus Subterraneus" (1655), partiendo de la so esperiencia como esplorador de les cueves la redolada’l volcán Vesubiu, cerca de Nápoles y de les cueves de Maredocle, en Palermo. Cola so teoría de los “corredores soterraños”, apunta la posibilidá d’una tierra güeca, teoría que ye a rastrease en científicos del so tiempu, como Edmund Halley (1656-1742) o Isaac Newton (1643-1727). Nesa dómina, la visión de les cavidaes soterrañes taba muncho bien influenciada poles célebres anuncies que circulaben per Europa sobre grandes cueves, descrites n’estremaos panfletos y boletinos: les Grutes d’Arcy, en Francia (1549); les cavernes de Kent, n’Inglaterra (1571); les grutes de Steinbach, n’Alemaña (1608); les cueves d’Antiparo, en Grecia (1673). Pero fundamentales resultaron les noticies acerca les cueves de la Carniola, na rexón kárstica allugada ente les actuales Trieste (Italia) y Eslovenia, sobre les que’l cronista J.V. Valvasor publicara la so obra "Slava vojvodine" (1689). Y va ser nes cueves d’esta rexón eslovena (el "kras"), cola visita en 1818 del Emperador Franciscu I d’Austria a la yá entóncenes famosa cueva de Postojna Jama, onde s’allugue l’aniciu la moderna espeleoloxía, fía al empar de la renovación cultural qu’alita’l movimientu románticu y de la tradición científica qu’alluma la Ilustración.
N’América, los relatos mitolóxicos indíxenes dan pasu al interés de los primeros cronistes hacia les cavidaes soterrañes, como’l flaire catalán Ramón Pané (s. XV-XVI) o el Padre José de Acosta (1540-1600), fasta llegar a l’averamientu laicu representáu na obra d’Alexander von Humboldt (1769-1859), cola so esploración y descripción de la “Cueva del Guácharo” (Venezuela), en 1799.
El primer Institutu d’Espeleoloxía va crease en 1920 en Cluj (Rumanía), un entamu del biólogu Emile Gustave Racovitza (1868-1947), padre la moderna bioespeleoloxía. Pero ye en Francia onde la práutica la espeleoloxía va a enraigonar con bien de fuerza dende’l sieglu XIX, marcando dende entós la vanguardia na evolución d’esta actividá.
Consideráu'l padre de la moderna espeleoloxía, Édouard Alfred Martel (1859-1938) entamó les primeres esploraciones científiques y, en 1895, fundó en Francia la "Société de Spéléologie", entamando cola edición del boletín «Spelunca». El so discípulu y amigu Robert de Joly (1887-1968), relanzó la práutica la espeleoloxía ente les dos gueres mundiales xunta Norbert Casteret (1897-1987), quien impulsa dafecho la creación de la Fédération Française de Spéléologie (FFS), difundiendo l’actividá espeleolóxica al traviés d’una obra bayurosa y muncho bien granible.
N’España, la espeleoloxía entama na cabera década del sieglu XIX. En 1896, y tres de la visita que fai Édouard Alfred Martel a les Islles Baleares y yá de regresu a París, pasa per Cataluña, au esplora la Fou de Bor, en Bellver de Cerdanya, xunta’l "mossèn" Norbert Font i Sagué (1874-1910), quien queda entusiasmáu, entregándose darréu a la conocencia’l mundu soterrañu. Sagué va impulsar de magar entós les actividaes espeleolóxiques nel macizu’l Garraf (Cataluña). Tres del paréntesis de la Guerra Civil Española (1936-1939) y yá na década los años cuarenta, Montoriol, Termes, Español y Vicens, reemprenden el llabor de los sos predecesores, fundando en 1948 el “Grupo de Exploraciones Subterráneas”, que va centrar la so actividá en Cataluña y norte la Península Ibérica. Na década los años cincuenta constitúise en Navarra la Sociedad de Ciencias Aranzadi, el “Grupo de Espeleólogos Granadinos” y el “Centro Excursionista de Alcoy”. Nesos años y dientro la “Federación Española de Montañismo”, créase la “Comisión Técnica de Exploraciones Subterráneas”, que mira de coordinar el llabor de los grupos esistentes. Na década siguiente, esta Comisión tresfórmase nel “Comité Nacional de Espeleología”, articuláu nuna estructura de representación territorial. Pero esti Comité entra en crisis nos años setenta fasta que, en 1979, créase la “Sección Española de Espeleología”, más autónoma dientro la mesma “Federación Española de Montañismo”. Esta Seición considérase un pasu previu a la creación la propia Federación Española de Espeleología (FEE), que va tramitase na década los años ochenta, constituyéndose dafecho en 1987. Queriendo tomar como referencia’l modelu francés d’organización centralizada ensin mirar pa les propies particularidaes y la evolución de la sociedá española, la práutica la espeleoloxía n’España miró siempre d’encuallase dientro l’ámbitu puramente deportivu, d’espaldes a otres organizaciones de calter cultural, asociativu o institucional, yá consolidaes dende la década los cincuenta, como la citada Sociedad de Ciencias Aranzadi, la Unión de Espeleólogos Vascos, l’Association por la Recherche Spéléologique Internationales à la Pierre St. Martin o el Servicio de Investigaciones Espeleológicas del Departamento de Cultura de la Excma. Diputación Provincial de Burgos. Nos caberos tiempos y dende l’Alministración, anéciase n’identificar deporte con competición, dando de llau l’actividá non competitiva, a la que s’identifica n’esclusiva cola recreación, y primando les componentes del espectáculu y la gueta la rentabilidá económico nel deporte, penriba los aspeutos más socializadores, formativos y educativos venceyaos a la práutica deportiva dende la más remota antigüedá. Na cabera década del sieglu XX y los entamos del sieglu XXI, vienen carauterizaos poles continues disfunciones y conflictos ente la propia Federación Española y les estremaes Federaciones Autonómiques y demás asociaciones d’espeleólogos y estudiosos, ensin que pueda decise qu’esta regulación valiera res pa conxugar les dos faces que presenta la carauterística dualidá científico-deportiva de l’actividá. En 1998, créase la Sociedad Española de Espeleología y Ciencias del Karst como sociedá científica abierta a tolos interesaos, que mira de facilitar la conesión a nivel estatal de los estremaos grupos de trabayu dedicaos al estudiu del karst dende los sos diferentes puntos de vista: xeoespeleoloxía, bioespeleoloxía, xeomorfolixía kárstica, proteición de cavidaes, hidroxeoloxía, ecoloxía soterraña, etc.
La comunidá espeleolóxica internacional, que yera una comunidá práuticamente europea fasta mediaos del sieglu XX, entama dellos Congresos Internacionales d’Espeleoloxía en París (Francia, 1953), Bari (Italia, 1958), Viena (Austria, 1961), Postojna (Yugoslavia, 1965), Stuttgart (Alemaña, 1969), Bowling-Green (EEXX, 1981), Barcelona (España, 1986), Budapest (Hungría, 1989), Pequín (China, 1993), La Chaux-des-Fonds (Suiza, 1997) y Brasília (Brasil, 2001). Nel Congresu de Postojna (1965), presentóse la propuesta de crear una entidá internacional que congregare a tolos espeleólogos del mundu, mirando por coordinar les sos actividaes, dando llugar destamiente a la Union Internationale de Spèlèologie (UIS), que foi instituyida’l día 16 de setiembre de 1965.
Na primer década del sieglu XXI, afóndase nos procesos d’internacionalización de les esploraciones espeleolóxiques, al tiempu que s’incrementa la horizontalización nel sistema de rellaciones sociales, pola mor l’impautu que supón el desendolcu les nueves teunoloxíes de la información. Ello obliga a adoptar un enfoque más ampliu, que tenga en cuenta les interaiciones producíes ente los estremaos elementos qu’integren l’ámbitu nel que se desendolca l’actividá espeleolóxica. N’Europa, cola fin de la división que supunxo la Muria de Berlín en 1989, los espeleólogos de la escuela de los países del Este y de l’antigua Xunión Soviética, intensifiquen los contactos colos espeleólogos occidentales, rompiendo asina la práutica incomunicación qu’apoderaba tamién l’ambiente espeleolóxicu dende la fin de la Segunda Guerra Mundial, en 1945. Yá na década los años ochenta del sieglu XX, fueron espeleólogos polacos los qu’entamaron les sos primeres esploraciones sistemátiques nos Picos d’Europa (El Cornión, Asturies). A lo llargo les dos caberes décades del sieglu XX, van ser espeleólogos yugoslavos, checos, búglaros, húngaros, ucranianos y rusos -ente otros-, los qu’integren grupos internacionales d’esploración, xunta espeleólogos españoles, franceses, ingleses, italianos, portugueses o belgas. Estos contautos beneficiaron muncho bien a toos, aportando pal común les esperiencies alquiríes nel desendolcu de sucesives esploraciones: la proverbial sufrencia, aguante y durez física de los espeleólogos del Este, vien asina a xuntase coles modernes téuniques y aperios desendolcaos nel Oeste. Pali que pali y dende l’últimu cuartu del sieglu XX, los potentes equipos d’esploración europeos y norteamericanos van dir ampliando los sos respeutivos oxetivos, entrando en contautu y collaborando en planu d’igualdá entre sí y colos grupos locales (sobremanera australianos, americanos y asiáticos), espardiendo d’estamiente esta actividá ya incrementando’l nivel téunicu y la seguranza na práutica la espeleoloxía en tol mundu.
Asina ye qu’anguañu, la verdadera actividá espeleolóxica (esto ye, la esploración y l’estudiu les cavidaes naturales soterrañes y el so entornu natural y cultural), vien articulándose cada vuelta más al marxe les yá anquilosaes estructures tradicionales de calter vertical, evolucionando a un sistema organizacional en rede. Un sistema colaborativu, participativu y flesible que s’articula alrodiu d’oxetivos comunes, ensin tar pa nada condicionáu poles estremaes dependencies particulares de los propios espeleólogos que participen nesa actividá: pertenencia a estremaes Alministraciones o Estaos, Federaciones deportives, Universidaes, grupos d’investigación científica, clubes deportivos, asociaciones culturales, instituciones, particulares, etc.
Moscoviu
El moscoviu ye'l nome'l elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 115 y símbolu Mc, allugáu nel grupu 15 de la tabla periódica.
Livermoriu
El livermoriu ye'l nome del elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 116 y símbolu Lv, allugáu nel grupu 16 de la tabla periódica.
Coperniciu
El coperniciu ye'l nome del elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 112 y símbolu Cn, allugáu nos grupu 12 de la tabla periódica.
Coperniciu ye un nome sistemáticu de la IUPAC asignáu'l 19 de febreru de 2010 .
Nihoniu
El nihoniu ye'l nome'l elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 113 y símbolu Nh, allugáu nel grupu 13 de la tabla periódica.
Fleroviu
El 'fleroviu ye'l nome del elementu químicu sintéticu col númberu atómicu 114 y símbolu Fl, allugáu nel grupu 14 de la tabla periódica.
Trescripción de llingües aboríxenes australianes
Enantes d'aportar los europeos, les llingües aboríxenes australianes yeren namái llinguaxes falaos, ensin sistema d'escritura dalu. L'alfabetu llatín de los colonizadores foi usáu inevitablemente pa la trescripción de les llingües aboríxenes australianes, pero los detalles de cómo los soníos taben representaos variaron nel tiempu y d'un escritor a otru, creando delles vegaes bien de variantes de cómo trescribir la mesma pallabra o nome.
De primeres les llingües australianes escribíense siguiendo les convenciones d'escritura ingleses, talo y como-y sonaben al escritor. Esto significaba que soníos que yeren distintos nes llingües australianes pero non n'inglés fueran escritos iguales, mentes que soníos alófonos nes llingües australianes pero distintes n'inglés yeren escrites de forma distinta.
Hebo escritores con más conocencia llingüística qu'emplegaben símbolos como ŋ o ġ pa , ñ pa , macrones (¯) o circunflexos (^) pa vocales llargues y breves (˘) pa vocales curties, pero nun yeren aplicaos de forma consistente.
Los llingüistes que trabayen anguaño coles llingües australianes usen ortografíes fonémiques non daes a enquivocos basaes n'análisis fonolóxicos detallaos de la llingua en cuestión. Nesta mena d'ortografíes cada pallabra falada namái se pue escribir d'una forma, y cada pallabra escrita namái pue lleese d'una manera.
Normalmente, pero non siempre, les ortografíes práutiques namái usen les lletres del alfabetu romanu clásicu. Esto precisa del usu de dígrafos pa los soníos que nun tienen un caráuter estándar. En dalgunos casos esto pue llevar a ambigüedaes, por exemplu cuando'l soníu únicu y el grupu de consonantes puen ser dambes escrites como ng. Nesti casu distínguense escribiendo'l grupu n.g (amestándo-y un puntu), n’g (amestándo-y un apóstrofu) o nk.
Les más de les llingües australianes distinguen namái tres vocales, escrites como i, a y u. Inda cuando dacuando puen sonar como "e" ó "o", nun s'escriben e nin o; por exemplu la pallabra martuthunira wirrirri "llama" pronúnciase más o menos como "werrerree" . Les vocales llargues represéntense como dobles lletres: ii , aa , uu .
Les semivocales w y y suelen pronunciase como n'inglés. En dalgunes llingües w pue nun pronunciase asemeyao a u nin y asemeyao a i, pero por delles razones un llingüista pue escoyer siguir usándoles, de manera que, por exemplu, el gamilaraay yinarr "woman" pronúnciase "inarr" .
Delles llingües tienen una semivocal dental, representada como yh (ver Articulación más abaxo).
Les más de les llingües australianes tienen dos consonantes triba "r": úna retroflexa aprosimante (como n'inglés americanu) que s'escribe r; y otra vibrante (como n'asturianu o castellanu) que s'escribe rr.
Nes llingües que namái tienen una de les dos "r", escríbese con una sola r.
Les consonantes bilabial, velar y alveolar suelen escribise igual que n'inglés. Por exemplu p , b , m , k , g , ng , t , d , n , l . Ng tamién pue escribise usando la lletra non inglesa ŋ, namada eng.
Les consonantes palatales represéntense col dígrafu compuestu por "consonante alveolar" + j. Por exemplu tj , dj , nj , lj . La J sola pue usase tamién en cuenta de dj, y la ny pue ser usada en cuenta de nj.
Les consonantes dentales represéntense con un dígrafu compuestu por "consonante alveolar" + h. Por exemplu th , dh , nh , lh .
Les consonantes retroflexes represéntense con un dígrafu compuestu por r + "consonante alveolar". Por exemplu rt , rd , rn , rl .
Unes cuantes llingües tienen consonantes palatovelares, ente les palatales y les velares. En Yanyuwa escríbese yk , nyk (una pausa prenasalizada, ver prenasalización más abaxo), nyng .
Les más de les llingües australianes nun distinguíen ente consonantes sonores y sordes, de manera que por exemplu "t" and "d" yeren variantes del mesmu soníu. Dambos s'escriben igual, pero usar una o otra va depender de la forma más frecuente d'una llingua en concreto. Delles llingües foron escrites usando los símbolos sonoros por un llingüista y los sordos por otru. Amás, dellos llingüistes escueyen los símbolos sordos pa delles consonantes nuna llingua y los sonoros pa otres.
Delles llingües tienen consonantes prenasalizaes, una pausa precedida por un soníu nasal que se considera una consonante. En yanyuwa escríbese mb , ngk , nj , nth , nd , rnd .
Coldu (unidá)
El coldu ye una unidá de llonxitú emplegada en toles cultures pol so orixe antropométricu. En cuasi toes elles yera la distancia qu'había ente'l coldu y la fin de la mano abierta. Llóxicamente'l so valor camudaba d'un país a otru, mesmo dientro del mesmu país, según el so usu.
Samuel Sánchez
Formose nes categoríes inferiores del C.C Colloto (Uviéu), onde se fizo como ciclista dende la categoría alevín, siendo recordaes tovía les sos victories nes categoríes de cadetes y xuveniles, u xunto a ciclistes como Benjamín Noval algamó munchos ésitos, ente ellos el subcampeonatu d'España de fondu en carretera de categoría cadete en 1994 cola seleición asturiana.
En 1997, con 19 años, al pasar a la categoría de sub-23, fichó pol equipu vizcaín Olarra, au tuvo tres temporaes, algamando 17 victories, pasando nel 2000 al equipu Euskaltel-Euskadi, col que debutaría como profesional.
Destaca nes clásiques y en carreres d'una selmana, anque anguaño yá brilla en carreres grandes como la Vuelta Ciclista a España, na que nos años 2005 y 2006 algamó sendes victories d'etapa. 
Nel añu 2006 ye convocáu por primer vegada pa participar cola seleición española nel Campeonatu del Mundu de fondu en carretera, que tuvo llugar en Salzburgu. Dempués de realizar un gran trabayu d'equipu, llanzó'l "sprint" pal so compañeru Alejandro Valverde, qu'algamaría la medalla de bronce, y él ocuparía la cuarta posición. Díes más tarde d'esta gran actuación algamaría la so mayor victoria como profesional, al ganar el Campeonatu de Zúrich, una clásica del circuitu UCI Pro-Tour.
L'añu 2007 supuso la so consagración en vueltes de tres selmanes algamando'l podium na Vuelta a España, a lo qu'hai de sumar tres victories d'etapa na mesma.
Pero sería l'añu 2008 el de la so consagración definitiva como gran ciclista. Arriendes de facer un gran papel nel Tour de Francia, nel que terminaría sétimu, gana la medalla d'oru na prueba en ruta de los Xuegos Olímpicos de Pequín u igualmente algamaría'l sestu puestu na prueba de contrarreló individual.
Nel añu 2009 vuelve al so calendariu habitual pa disputar la Vuelta al País Vascu y clásiques de primavera n'Abril y Vuelta a España y el mundial en setiembre. A principios de xineru descártense problemas nuna de les sos rodilles, anque dempués d'una caída na París-Niza vuelven a surdí-y dolores lo que-y faen trestocar la primer parte de la temporada llegando a los sos oxetivos principales del mes d'abril con menos díes de competición de los previstos. Dempués d'esos pilancos volvió a la competición algamando la victoria nel Gran Premiu de Llodio. Na Vuelta a España salió col númberu 1 dempués de la renuncia d'Alberto Contador de defender la so victoria del añu anterior, algamando la segunda posición.
Nel añu 2010 renunció a participar na Clásica de les Ardenes pa disputar el Tour de Francia. Pese a ello, al contrario de lo que ficiera dos años enantes, sí corrió a buen nivel les carreres del entamu de temporada col oxetivu de ganar la Vuelta al País Vascu. Arriendes d'ello, una vez finalizáu'l Tour nun descartó la so participación na Vuelta a España.
Na ronda gala tuvo una gran actuación con un segundu puestu na etapa nº8 ente Station des Rousses > Morzine-Avoriaz de 189 (km) y un terceru na decimotercer etapa, ente Revel y Ax-3 Domaines. Finalmente quedaría clasificáu na cuarta posición.
L'Ayuntamientu d'Uviéu dedicó-y una estatua, obra d'Antonio Diego Granado, na que se representa al ciclista nel momentu de recibir la medalla d'oru nos Xuegos Olímpicos de Pequín.
Nel añu 2011 ganaría la so primer etapa nel Tour de Francia, faciéndolo nuna de les que tienen mayor sonadía, Luz Ardiden, dempués d'una escapada con Jelle Vanendert al que batió nel "sprint" final. Igualmente fadríase col premiu del monte del Tour.
Los Altos (país)
Los Altos foi un país d'América Central que foi creáu como'l sestu estáu de les Provincies Xuníes del Centru d'América nos años 1830. La so capital yera Quetzaltenango y ocupaba lo qu'anguaño ye l'oeste de Guatemala y partes de Chiapas.
El país creóse por diferencies polítiques y tensiones ente la Ciudá de Guatemala per un llau y Quetzaltango y otros territorios occidentales de Centroamérica per otra. L'alderique tocante a la so separtación de guatemala vien de poco depués de la independencia d'España en 1821. La independencia de Guatemala foi garantizada pola Asamblea constitucional federal en payares de 1824, pero hebo una gran oposición a la separtación en Ciudá de Guatemala.
La independencia de Los Altos de Guatemala proclamóse oficialmente'l 2 de febreru de 1838. El gobiernu federal reconoció Los Altos como'l sestu estáu de la xunión y sentó a los sos representantes nel congresu federal el 5 de xunu d'esi mesmu añu. La bandera de Los Altos yera una modificación de la de les Provincies Xuníes del Centru d'América, con escudu nel centru amosando un volcán al fondu y un quetzal rellucente (un páxaru llocal que representaba la llibertá) delantre. Foi la primer bandera centroamericana qu'emplegó'l quetzal como símbolu; dende 1871 forma parte de la bandera de Guatemala.
Cola desapaición de la federación nuna guerra civil, Los Altos declaróse una república independiente. Sicasí, Quetzaltenango y gran parte de Los Altos foi devueltu a Guatemala per aciu la fuercia pol exércitu de Rafael Carrera y Turcios en 1840. El 2 d'abril de 1840 los más de los funcionarios de Los Altos foron fusilados por orde de Carrera. Pela so parte, aprovechándose de la inestable situación, Méxicu arexuntó terrenos que pertenecen anguaño al estáu de Chiapas.
En 1844, 1848 y 1849 produciéronse delles revueltes fallíes escontra la dictadura de Carrera que proclamaron brevemente la independencia de Los Altos.
La rexón inda tien calter propiu na actualidá, y "Los Altos" sigue siendo una denomación común pa la rexón de Quetzaltenango. De forma asemeyada, la parte mexicana de Los Altos suel recibir el nome de "Los Altos de Chiapas".
Sergio Badilla Castillo
Sergio Badilla Castillo (Valparaíso, 30 de payares de 1947) poeta chilenu creador del movimientu "tresrealista" na poesía contemporánea.
Fixo estudios de periodismu na Universidá de Chile, en Valparaíso, (1968- 1972) y llicencióse n'Antropoloxía na Universidá d'Estocolmu en Suecia, (1980), país onde vivió gran parte de los sos venti años d'exiliu políticu.
Trátase d'un poeta con un gran ascendiente nórdicu na so creación lliteraria, influyíu polos finlandeses Edith Södergran, Elmer Diktonius, Paavo Haavikko y Pentti Saarikoski; y polos suecos Gunnar Ekelöf, Tomas Tranströmer y Lars Gustafsson. Nel so exiliu n'Escandinavia formó parte del Grupu Taller d'Estocolmu, y del "Pelican International Group of Arts" y fundó les revistes "Polo Norte" y "Pasión".
En 1971 publicó'l so primer poemariu: "Entre el cemento y el pasto". 
Badilla Castillo tornó pa Chile nel 1993.
Carlos Barredo
Carlos Barredo Llamazales (Uviéu, 5 de xunu de 1981) ye un ex-ciclista profesional asturianu.
Hasta la edá de nueve años vivió na localidá pongueta de Taranes, pasando depués a asitiase cola so familia en Xixón.
La so formación como ciclista fízola nes categoríes cadete y xuvenil del equipu xixonés Estel-Las Mestas, onde entamó con catorce años. El so pasu a la categoría d'amateur llevólu a los equipos cántabros Margutsa y Once-Wurth.
Debutó como profesional en 2004 col equipu Liberty Seguros, equipu col que continúa en 2006 baxo la denominación d'Astana. Recala depués nel equipu Quick Step, nel so somantu termina cuartu nel Campeonatu d'España contra reló, pero xuega normalmente un papel de gregariu de corredores como Paolo Bettini o Juan Manuel Garate.
En 2006, con un equipu tocáu pol casu de la "Operación Puerto", Barredo nun confirma realmente'l talentu reveláu en 2005, a pesar d'algamar una victoria d'etapa nel Tour Down Under.
La so victoria más importante llega nel mes d'agostu de 2009 cuando gana la Clásica de San Sebastián.
El 25 d'avientu de 2012 anunció la so retirada del ciclismu depués de nueve temporaes como profesinal y con 31 años d'edá, como consecuencia del procedimientu disciplinariu que-y abrió la UCI "por aparente violación de les normes antidopaxe sobre la base de la información proporcionada pol perfil sanguineu nel so pasaporte biolóxicu".
Granu (unidá)
Un grano ye la mínima unidá de masa nel Sistema Anglosaxón d'Unidaes. Considérase col mesmu valor en cualesquier país anglosaxón. N'inglés escríbese "grain".
Utilízase pa estimar con más sensibilidá y precisión la poca masa de pequeños oxetos (melecines, drogues, bales, piezuques de xoyería, etc.).
Edgar P. Jacobs
Edgar Félix Pierre Jacobs, más conocíu col nome d'Edgar P. Jacobs, autor belxicanu de cómic nació'l 30 de marzu de 1904 en Bruxeles, y morrió'l 20 de febreru de 1987. Edgar P. Jacobs ye l'autor de la serie "Blake y Mortimer", y unu de los collaboradores d'Hergé.
Depués de ser figurante y cantante d'ópera ente 1917 y 1940, Jacobs dedícase a la ilustración, collaborando cola revista "Bravo" hasta 1946. Cuando'l cómic americanu "Flash Gordon" ye prohibíu pola ocupación alemana, dan-y la responsabilidá de terminalu a la so manera pa nun dexar a los sos llectores ensin desenllace. Darréu, publica na revista "Bravo" la so primera historieta, "Le Rayon U" nel mesmu estilu. Allí atoparanse los mesmos tipos de personaxes.
Faise amigu d'Hergé y trabaya con él na amestadura de los álbumes "Tintin au Congo", "Tintin en Amérique", "Le Sceptre d'Ottokar", y "Le Lotus bleu" en 1943, depués collabora l'añu siguiente en "Les 7 Boules de cristal" y en "Le Temple du Soleil".
En 1946, forma parte del equipu del "Journal de Tintin" onde figura la so historia "Le secret de l'espadon". Dende 1947, dexa la so collaboración con Hergé y publica "Le mystère de la grande pyramide" en 1950. Un álbum convertíu en lleenda de Jacobs, "La marque jaune" asoleyáu en 1953. Darréu vienen "L'énigme de l'Atlantide" en 1955, "S.O.S. météores" en 1958, "Le piège diabolique" en 1960, "L'affaire du collier" en 1965.
Jacobs publica en 1970 el primer tomu de les "trois formules du professeur Satô" que tienen llugar en Xapón. Nun será hasta diecisiete años más sero cuando apaecerá'l segundu tomu, póstumu, enteramente dibuxáu por Bob de Moor, con guión y maqueta de Jacobs.
Les aventures de "Blake y Mortimer" conocieron nuevos episodios baxo'l llapiceru y la pluma d'estremaos dibuxantes y guionistes, que ficieron referencies discretes al pasáu « Jacobsianu » de la serie asina como guiñaes a los primeros llectores de les histories.
Jacob recibió'l "Grand Prix Saint-Michel" concedíu en 1971.
Ríu Sil
El ríu Sil ye l'afluyente principal del Ríu Miño. Ñaz en La Cueta, Llión, a pía de Peña Orniz. Pasa poles comarcas de Ḷḷaciana y El Bierzu, incluyendo la súa capital, Ponferrada. 
Entra na Comunidá Autónoma de Galicia pola provincia d'Ourense atravesando "Montefurado". Nu sou tramu mediu crea la llende ente Lugo y Ourense, desembocando a la fin nu pueblu d"'Os Peares".
Hergé
Georges Prosper Remi, llamáu Hergé (Etterbeek, 22 de mayu de 1907 - Bruxeles, 3 de marzu de 1983), yera un autor de cómic belxicanu francófonu, particularmente conocíu gracies a les aventures de Tintín. "Hergé" ye la inversión de les iniciales del so nome, Georges Remi, diches en francés.
Georges Remi nació n'Etterbeek, una comuna de l'aglomeración de Bruxeles, el 22 de mayu de 1907. So padre, Alexis Rémi (1882–1970) y so madre, Élisabeth Dufour (1882–1946), pertenecen a la clase media y viven en Bruxeles. Los sos cuatro años d'escuela primaria coinciden cola Primera Guerra Mundial (1914-1918), cuando la ciudá ta ocupada polos alemanes. El pequeñu Georges manifiesta yá una gran afición pol dibuxu, los márxenes de los sos cuadernos tan llenos d'aventures d'un neñu reñíu col invasor alemán. Hergé tuvo un hermanu, Paul Rémi, cinco años menor que nació'l 26 de marzu de 1912. 
Entama en 1920 los sos estudios secundarios nel institutu Saint-Boniface d'Ixelles, un establecimientu arzobispal onde los profesores son curas. Entra a formar parte de los scouts de la escuela, allí recibirá'l nome totémicu de "Renard curieux" ("Raposu cuciu"). Los sos primeros dibuxos asoléyense en "Jamais assez", el periódicu scout de la escuela, depués a partir de 1923, en "Le Boy-Scout belge", el mensual de los scouts de Bélxica. Dende 1924, firma les sos ilustraciones col nome d'Hergé.
En 1925, Hergé ye contratáu como empleáu del serviciu de suscripciones del periódicu católicu (y políticamente mui a la derecha) "Le Vingtième Siècle". En 1926, crea "Totor, CP des Hannetons" pal "Le Boy-Scout belge". So padre y so madre intenten, ensin ésitu, facelu seguir cursos de dibuxu na escuela Saint-Luc. Darréu fai'l serviciu militar ente 1926-1927, durante esti tiempu continuará escribiendo les aventures de "Totor" pa "Le Boy-Scout belge". Al tornar al "Vingtième siècle" en 1927, el so director, l'abad Norbert Wallez, encarga-y que s'instruya y se cultive. Hergé fai pal periódicu ilustraciones, retratos, fotografíes, o rótulos. Munches veces foi acusáu de rexismu por mor d'esta participación en "Le Vingtième Siècle".
En 1928, Hergé ye nomáu redactor xefe del "Petit Vingtième", el suplementu pa la mocedá del "Vingtième Siècle". El primer númberu sal el 1 de payares. Dibuxa con un entusiasmu moderáu "Les Aventures de Flup, Nénesse, Poussette et Cochonnet", sobre un guión de Desmedt, un redactor deportivu del periódicu... Descubre al mesmu tiempu los cómics americanos y el so sistema de bocadiellos, que permiten a los personaxes espresar los sos pensamientos o falar directamente nos dibuxos. Ye nesti mesmu añu cuando se compromete con Germaine Kieckens, secretaria del abad Wallez.
El 10 de xineru de 1929, nel numberu once del "Petit Vingtième" apaez el primer episodiu de "Tintin au pays des Soviets", baxo'l pidimentu direutu de Wallz: ye l'entamu de les Aventures de Tintín Milú. El reporteru y el so fiel fox-terrier recorren el mundu durante más de cincuenta años. pendant El 23 de xineru de 1930, "Quick et Flupke", los dos neños de Brueeles, fain la so primera aparición. El xueves 8 de mayu del mesmu añu, Tintin y Milú fain un regresu triunfal a la Estación del Norte de Bruxeles: "Le Petit Vingtième" contrató a un figurante pa facer el papel de Tintín y asoleya un reportaxe relatando esta llegada; Tintín acaba de terminar la so primera aventura. El 9 de xunetu de 1931, acaben les aventures de "Tintin au Congo": "Le Petit Vingtième" entama otra vez una puesta n'escena na Estación del Norte, y una brañada de xente recibe a Tintín, encarnáu por otru figurante. En setiembre, el reporteru parte pal Nuevu Mundu ("Tintin en Amérique"). Hergé entama a documentase un poco, llee particularmente una obra sobre la historia de los indios americanos. El 20 de xunetu de 1932, Georges Remi cásase con Germaine Kieckens. En 1934, Casterman, l'éditor de Tournai, entama a asoleyar los álbumes de Tintín (hasta esi momentu yeren "les éditions du Petit Vingtième" les que s'encargaren d'ello).
En "les Cigares du pharaon", Hergé quier unviar al so héroe la China. Ponse en contáctu con un mozu chinu, Tchang Tchong-jen, estudiante na "Académie royale des Beaux-Arts" de Bruxeles. Esti rapaz impulsa a Hergé a informase y documentase sobre los países que visita Tintín. Sensibilízalu sobre la situación en China. A través de "le Lotus bleu", primera aventura de Tintín dotada d'un guion sólidu, Hergé toma partíu a favor del pueblu chinu, que sufre la ocupación xaponesa. Tamos lloñe de les primeres aventures de Tintín, nes que Hergé nun fai más que reflexar la mentalidá de la so dómina y el so entornu: l'anticomunismu virulentu ("Tintin au pays des Soviets") y el colonialismu ("Tintin au Congo") o l'anti-americanismu ("Tintin en Amérique"), que taben de moda nesi momentu. Pa Hergé, el cómic tornase cada vez menos nun prestosu pasatiempu, y tórnase nun trabayu bien seriu. 
En 1935, el selmanariu francés "Cœurs vaillants" piensa que Tintín nun ye forzosamente un buen modelu pa la mocedá: nun tien padres conocíos, nun va a la escuela, nun trabaya muncho... Hergé fuera contactáu dellos años anantes de l'aparición de Tintín por "Cœurs Vaillants", pero esti periódicu quería un cómic solo a base de filacteries bien poco lliterariu pal so públicu (les « histories de balones » como les llamaben entós yeren consideraes como emprobecedores del vocabulariu de los xóvenes llectores teniendo en cuenta de l'ausencia de testu narrativu y descriptivu). Fai pues los comentarios debaxo de cada imaxen, como nes obres del sieglu anterior de Christophe. Hergé prueba allí, y puede a veces vese nes esposiciones que-y son dedicaes una parte d'eses pruebes, pero al cabu d'un tiempu, considera qu'esi estilu será abondo redundante y francerá'l ritmu de les escenes d'acción. 
El periódicu, qu'acabó por abrise a les « histories de balones », encargó a Hergé una nueva serie: "Jo, Zette et Jocko". Tres histories serán asoleyaes baxo la forma de cinco álbumes.
Ente 1935 y 1940, asoléyense sucesivamente "L'Oreille cassée"; "L'Île noire" (que s'asoleyó n'asturianu como "La islla prieta"), que fizo darréu d'un viaxe d'Hergé a Gran Bretaña; "Le Sceptre d'Ottokar" y "Tintin au pays de l'or noir". Esta última historia ye interrumpida pola movilización de Georges Remi, pola invasión alemana de Bélxica. "Le Vingtième Siècle" y el so suplementu xuvenil desapaecen. La publicación de "L'Or noir" nun la retomará hasta ocho años más tarde. 
A partir de 1940, Hergé trabaya pal periódicu belxicanu "Le Soir", diariu controláu polos ocupantes. Les aventures de Tintín asoléyense primeramente nun suplementu, "Le Soir Jeunesse", depués, como consecuencia de les restricciones de papel, baxo la forma de tires en blanco y negro; será "Le Crabe aux Pinces d'Or", marcáu pola aparición del "Capitán Haddock", depués "L'Étoile Mystérieuse", "Le Secret de la Licorne" y "Le Trésor de Rackham le Rouge" (nel qu'apaez un nuevu personaxe, el "profesor Tornasol"), y enfín "Les 7 Boules de Cristal" (una variante de la maldición de la momia). Ye en 1943 cuando s'atopa con Edgar P. Jacobs. El futuru creador de "Blake et Mortimer" ayuda a Hergé a amestar los sos vieyos álbumes, pa colorealos y facelos tener sesenta y dos páxines, por mor de les restricciones de la guerra. 
L'aparición de les "7 Boules de Cristal" será interrumpida'l 3 de setiembre de 1944. En dellos díes, Hergé foi deteníu varies veces pola Seguridá del Estáu, la policía xudicial, el movimientu nacional belxicanu y el Front de l'indépendance. El so domiciliu dyera investigáu. Tolos periodistes que participaren na redacción d'un periódicu durante la Ocupación veíen que se-yos prohibía provisionalmente toa publicación. Durante esta dómina confusa, Hergé escribió relatos d'evasión, evitando facer referencia a la situación política internacional. Notaráse ensin embargu que na primera edición de "L'Étoile Mystérieuse", la expedición international na que participa Tintín nun cuenta más que con países neutrales o miembros de la Exa, y quee'l so deslleal competidor ta baxo pabellón americanu y financiáu por un tal Blumenstein, nome que tuvo consecuencies nefastes - vistu'l contestu - poles sos connotaciones xudíes (el nome de Blumenstein será nes versiones posteriores sustituyíu por Bohlwinkel y el pabellón americanu pol d'un país imaxinariu).
La obra d'Hergé contién tamién dellos dibuxos bien duldose nesi rexistru; y fueron prácticamente toos correxíos darréu (cola escepción notable de la nariz de Blumenstein, qu'Hergé proyectaba redibuxar - ensin enxamas tomar el tiempu de facelo - puesto qu'asonsañaba abondo les caricatures antisemites de la dómina). Eses correcciones tuvieron llugar, ensin dulda, porque Hergé cambiara sinceramente de puntu de vista a lo llargo d'esi tiempu y non por miéu a les crítiques. Hai que reseñar que ye más bien anantes de la ocupación cuando Hergé pue ser señaláu como próximu a Léon Degrelle y los "rexistes". Durante la ocupación del so país contentaráse con sobrevivir, ensin entusiasmu particular.
Nuna entrevista de 1973 dirá: « "Convengo que yo tamién creí que'l futuru d'Occidente pudía depender del Orden Nuevu. Pa munchos la democracia mostrabase como decadente y l'Orden Nuevu apaecía como una nueva esperanza. A la vista de too lo que pasó, yera naturalmente un gran error tener podío creer un instante nel Orden Nuevu" » (entrevista concedida al Haagse Post en marzu de 1973). Y el mesmu añu, analizará: « "La mio inxenuidá d'esta dómina encerraba a la tontería, podemos dicir incluso que a la imbecilidá" » (entrevisa asoleyada nel magazine flamencu Elsevier).
La prohibición de publicar fizo qu'Hergé continuara cola amestadura de los sos vieyos álbumes. En 1946 contacta con un antigu resistente, Raymond Leblanc, que-y propón crear un periódicu. El 26 de setiembre de 1946 apaez el primer númberu del selmanariu "Journal de Tintin". Una buena cantidá de dibuxantes entamaron a collaborar na revista. Les aventures de Tintin continúen: "Le Temple du Soleil" (que continúa la intriga de les "7 Boules de Cristal"), "Au pays de l'or noir", "Objectif Lune", "On a marché sur la Lune". Hergé queriendo ser particularmente rigurosu y documentase al máximo pa eses aventures llunares, funda en 1950 los "Studios Hergé". Estos estudios contaron hasta con una decena de collaboradores qu'ayudaron a Hergé na so xera. Les aventures de Tintín continúen, siendo asoleyaes nel mesmu periódicu: "L'Affaire Tournesol", "Coke en stock" ("Stock de Cok", na so versión n'asturianu).
Una rellación entama en 1956 ente Georges Remi y Fanny Vlamynck, colorista nos Estudios. El so matrimoniu con Germaine fráncese (el divorciu nun tendrá llugar hasta 1960, y Georges nun se casará con Fanny hasta 1977). Arriendes d'ello, Hergé ye acosáu por pesadilles recurrentes, nes que too ye blanco. Consulta un psicoanalista suizu que-y aconseya dexar de trabayar. Ye polo tanto, a través de "Tintin au Tibet", ensin dulda el so álbum más solombriegu y el más intensu, ónde Hergé exorcizará los sos degorrios. Ye igualmente a partir de 1960 cuando descubre l'arte contemporaniu que se tornará nuna pasión pa él.
Tintín conviértese n'ésitu mundial. Les ventes d'álbumes dispárense, ye traducíu a un númberu bien grande de llingües, y entama a interesar a los publicitarios. Tintín ye adaptáu al cine, en principiu baxo la forma de película con actores ("Tintin et le mystère de la Toison d'Or" en 1960, "Tintin et les oranges bleues" en 1964). Ye un rapaz belxicanu, Jean-Pierre Talbot, el qu'interpreta el papel de Tintín. Dibuxo animaos son darréu producíos palos estuios dessins Belvision. Recuérdase especialmente una adaptación bien desafortunada del "Temple du Soleil" (1969), y una aventura sobre un guión orixinal de Greg, "Tintin et le Lac aux requins", realizáu por Raymond Leblanc en 1972. Simultaneamente, les apaiciones de les aventures de Tintín espáciense cada vez más: "Les Bijoux de la Castafiore" en 1963, "Vol 714 pour Sydney" en 1968 y "Tintin et les Picaros" en 1976. Tintín ye menos una prioridá pa Hergé, que se pon a viazar: en 1971, va por la primer vez a los Estaos Xuníos, depués honra en 1973 una invitación fecha treinta y cinco años anantes pol gobiernu de Guomindang (pa agradece-y la toma de posición en favor del pueblu chinu en "Le Lotus bleu") visitando Taiwan.
Hergé recibe en 1973 el Grand Prix Saint-Michel y en 1977 la medalla bermeya de la Villa d'Angoulême. En 1978, ye promovidu a oficial de la Orden de la Corona, en Bruxeles. Esti mesmu añu entama el trabayu sobre un nuevu episodiu de Tintín. En 1979, Andy Warhol fai una serie de cuatro retratos d'Hergé. En 1980, Georges Remi enferma. Une leucemia será diagnosticada darréu. Queda anémicu y bien feble. El 18 de marzu de 1981 tien llugar el realcuentru ente Hergé y Tchang Tchong-jen, l'amigu chinu que inspirara "le Lotus bleu" y el personaxe de Tchang.
Hergé apágase depués d'una selmana en coma el 3 de marzu de 1983 na clínica Saint-Luc de Bruxeles. Gracies a una derogación escepcional, l'autorización ye acordada, siguiendo'l deséu pol que naguaba Hergé, de ser inhumáu nel marcu del cementeriu de Dieweg, que nun acoyía nueves sepultures dende facía una trentena d'años.
"Tintin et l'Alph-Art", la última aventura del reporteru, apaecía baxo la so forma inacabada en 1986 (una segunda versión presentó planches en 2004).
Bicicleta
La bicicleta ye un vehículu que tien dos ruedes alliniaes fixes a un cuadru per aciu d'un manillar y ye impulsada por una combinación de pedales y engranaxes movíos polos pies. El nome del vehículu modernu ye de 1869. Dellos antecesores d'esta máquina denomáronse "velocípedos", a magar d'un nome francés que remanez del sieglu XVIII.
Torre Eiffel
La Torre Eiffel tien esi nome pol famosu inxenieru Gustave Eiffel, principal autor del proyeutu xunto a los inxenieros Maurice Koechlin y Emile Nouguier y cola collaboración del arquiteutu Stephen Sauvestre.
La so construcción tien una razón de ser: formaba parte de los edificios del recintu de la Esposición Universal de 1889, celebrada en París; qu'había cuntar con un elementu representativu que fuere la insinia de dichu asocedíu.
Nun hemos escaecer que tamos nel sieglu XIX, la dómina del aceru na construcción d'edificios, y esti edificiu constituyía un alarde inxenieril, al elevase más de 300 metros sobre'l suelu y construyise nun tiempu récord de 2 años.
La idea yera baltialu tres la esposición, pero decidióse caltenelu depués de comprobase la so idoneidá pa cola colocación d'antenes de radio. Nun pudieron tomar una decisión más acertada, yá qu'anguaño trátase d'ún de los monumentos más visitaos de Francia ya ún de los que más ingresos aporta en materia turístico.
Fulleda
Fulleda ye un conceyu de la provincia de Lleida, comarca de Les Garrigues (Cataluña).
Cármenes
Cármenes ye un municipiu de la provincia de Llión que pertenez a la Mancomunidá del Curueñu. El municipiu ta asitiáu nel cursu altu del Riu Toríu, en llendes d'Asturies.
Cármenes caltién intautu'l so territoriu municipal dende la Edá Media, ensin modificaciones dales. Dende entós data'l nomatu de La Mediana, por formar parte central o media del antiguu "Conceyu d'Arbolio", agora llamáu Los Argüeyos. Pol este queda Valdellugeros, o "Primeira Tercia d'Arbolio", y nel oeste, Vil.lamanín, que completa'l Conceyu primitivu, col nome xenéricu de "La Tercia".
Antañu, esti municipiu tuvo una población superior a los 2.200 habitantes, lo que-y supunxo algamar escueles, servicios sanitarios, casinos, fontes... etc. pero anguaño les emigraciones y la desruralización fai que namái queden 470 habitantes n'él.
Esti municipiu tien paraxes naturales prestosos enforma aptos pal turismu. Zones cumo les cueves de Valporqueru y les Foces de Vegacervera son frecuentadas por turistes de bien de zones de las comunidaes vecines. Tampoco hai qu'escaezer Los Pontedos, Caldas de Getino y les Foces de Canseco.
SIDA
El SIDA ye una enfermedá infecciosa producida por un virus que ye nomáu HIV o VIH (Virus d'Inmunodeficencia Humana). 
El VIH alcuéntrase en tolos llíquidos orgánicos d'aquella persona que tien el virus: sangre, semen, cuspiu, llárimes, lleche, calostru, orína, secreciones uterines y vaxinales y llíquidu preseminal. 
Pero namás que'l sangre, el llíquidu preseminal, el seme, fluyios vaxinales y la lleche materno, presenten una concentración suficiente como pa producir la tresmisión. 
Nómase-y persona que vive con VIH a la persona na que se deteuta que tuvo contautu col virus. Enfermu/a ye la persona na cuala deteutáronse enfermedaes causaes pola inmunudeficencia producida pol virus.
Nun toles persones que viven col virus tán enfermes. 
L'infectáu o persona que vive col virus nun tien síntomes. El diagnóstica infección por VIH fase nel llaboratoriu per aciu d'un analís específicu, demientres que'l d'enfermedá faese nún consultorio mélicu.
Alexandre Gustave Eiffel
Alexandre Gustave Eiffel (15 d'avientu de 1832, Dijon - 2 d'avientu de 1923, París), foi un inxenieru y constructor francés. 
Ñació nel senu d'una familia d'artesanos. Cursó estudios nel "Lycée Royal de Dijon" y depués nel "Collège Sainte-Barbe" en París, en 1855 graduóse na "École Centrale des Arts et Manufactures". Más sero trabayó pa una empresa de ferramientes. 
En 1858 dirixó la so primer obra importante: una ponte sobre'l ríu Garona en Bordeos. Equí yá dio amuesa del so espíritu innovador, pues emplegó per primer vegada un sistema de cimentación d'aire comprimío. En 1867 establecióse pola so cuenta. Nos dos años siguientes realizó 42 pequeñes pontes pa la llinia férrea Poitiers-Limoges y dellos más pa la Brive, Rumanía, Exiptu y América del Sur. En 1877 llevantó una ponte sobre'l ríu Dueru en Portugal, que taba formáu por un únicu arcu d'aceru de 160 m d'altor. La igua qu'adoptó foi revolucionaria. Empecipió por colocar dambos sofitos en dambes orielles, y magar d'ehí, ensin andamiax dengún y sirviéndose de cables, foi montando los elementos centrales configurando un doble arcu, sofitáu nos sofitos per aciu d'articulaciones. El so trabayu amestaba una gran habilidá con un elegante diseñu, tal como s'observa nel viaductu Garabit de Francia, que per un tiempu foi la ponte más alta del mundu. Construyó l'armazón metálicu de la xigantesca estatua de la Llibertá rellumando al mundu d'Auguste Bartholdi, inaugurada en Nueva York en 1886. Con motivu de la Esposición Universal de París de 1889 encargóse-y una torre que se convirtiere n'estandarte del certame y anició entós el so mayor proyeutu, la torre Eiffel. 
El proyeutu de construcción de la Torre Eiffel resultó seleicionáu nun concursu nel que foren presentaes 700 propuestes más. L'oxetivu d'esi certame yera elixir el meyor proyeutu pa elevar un monumentu conmemorativu nel centenariu de la Revolución Francesa. 
undó'l llaboratoriu aerodinámicu d'Auteuil, en 1912, dende u dirixó vuelos esperimentales y desendolcó adelantos en mecánica. Otres obres de so son: la ponte sobre'l ríu Nive en Bayona y el de la llinia de Madrid a Cáceres. Tamién el viaductu de Vianna, el pabellón de la ciudá de París na Esposición Universal de 1878 y la cúpula xiratoria pal observatoriu de Niza.
Zeus
El dios Zeus ye na mitoloxía griega dios supremu del Olimpu.
N'otres cultures indoeuropees apaecen dioses asemeyaos a él con otros nomes: 
"Tius" pa los xermanos; "An" pa los sumerios y acadios; "Varuna" pa los sánscritos; "Xúpiter" pa los romanos; "Odin" pa los escandinavos; "Horus" pa los exipcianos.
So pá zampaba tolos fios en cuantes que ñacíen pero Rea per aciu d'un ardid llogra salvar a Zeus (el sestu n'orde) y ye amamáu pola cabra Amaltea. D'adultu llogra salvar a tolos sos hermanos faciendo que Cronos los gomite, destrónalu y toma'l mandu del cielu, dixebra la mar pa Poseidón y l'infiernu p'Hades.
Ente les sos munches aventures los fíos más importantes son: con Dione, Afrodita, con Maya a Hermes, con Leto a Apolu y Artemisa, con Alcmena a Heracles, a Metis déxala preñada pero un oráculu dixera-y que si yera varón destronaríalu, asina que se come a Metis pero depués gomita a Atenea que ñaz toa armada y con yelmu.
Corriente Sindical d'Izquierda
Corriente Sindical de Izquierda-Corriente Sindical d'Izquierda o CSI ye un sindicatu asturianu fundáu en 1982 en Xixón por cabezaleros y sindicalistes provenientes fundamentalmente de Comisiones Obreres, ente los que destacare Luis Redondo.
Defínese como "Sindicatu de clase asturianu" y cuenta con especial representatividá nel sector naval y metalúrxicu. Al traviés de la so trayetoria tien algamao creciente representación nos comités d'empresa del funcionariáu asturianu, medios de comunicación, y la enseñanza, ente otros sectores.
Espubliza periódicamente el cartafueyu "Pasal@", centráu na comunidá educativa de la Universidá d'Uviéu y "", muérganu oficial de comunicación del sindicatu.
CSI
CSI pue referise a:
Piccio
Piccio pue referise a:
Tuberculosis
La tuberculosis (TB, TBC) ye una enfermedá infeiciosa ocasionada por una bacteria, el bacilu "Mycobacterium tuberculosis". Dase en tol mundu y anguaño pue prevenise y curase.
Nel sieglu pasáu foi una de les principales causes de muerte nos adultos, pero'l desenrollu de los antimicrobianos y la meyora nes condiciones sociosanitaries ficieron posible un progresivu amenorgamientu de la incidencia de tuberculosis y de les muertes qu'ocasionaba, anque esto namái pasó nos países desendolcaos.
Periodu Edo
El periodu Edo (江戸時代 "Edo jidai") o periodu Tokugawa (徳川時代 "Tokugawa jidai") ye una división de la historia de Xapón, que se desarrolla dende 1603 a 1867. El periodu define'l gobiernu del shogunatu Tokugawa o Edo, que foi establecíu oficialmente en 1603 pol primer shogun d'Edo (el nome vieyu de Toquiu), Ieyasu Tokugawa.
Nesti periodu va restrinxise la influyencia esterna en Xapón, mesmo en política que na relixón y la economía, política conocida como Sakoku (鎖国, lliteralmente "país trancáu/encadenáu", ye dicir un "periodu d'aisllamientu nacional"). Namái los chinos y los holandeses podíen visitar l'archipiélagu y los homes blancos que nun yeren aceptaos taben condenaos a muerte. El periodu Edo remató en 1867 cola restauración del gobiernu imperial per parte del quincenu y últimu shogun Yoshinobu Tokugawa. El periodu Edo tamién ye conocíu por ser l'entamu de la era moderna de Xapón.
Vicente Mondéjar Piccio
Vicente Mondéjar Piccio foi'l cabezaleru de les fuercies aérees filipines pente los años caberos de la dictadura de Ferdinand Marcos. Perdió la xefatura en 1986, énte la nomada "Revolución de la EDSA".
A Piccio se-y atribui tamién la orde de 1985 que prohibía a la xente al so mandu viaxar o trabayar nel esterior de Filipines "ensin el permisu de l'autoridá". 
Gabón
Gabón, oficialmente la República Gabonesa, ye un país del oeste d'África central. Llenda con Guinea Ecuatorial, Camerún, El Congu y'l Golfu de Guinea. Dende la so independencia de Francia el 17 d'agostu de 1960, la República foi gobernada por dos presidentes autocráticos; el titular El Hadj Omar Bongo lleva nel poder dende 1967 y ye anguaño (2006) el Xefe d'Estáu d'África que lleva más tiempu nel cargu.
El territoriu de Gabón tuvo habitáu polo menos dende fai 9.000 años, como amosa l'arqueoloxía. Al paecer, la primer etnia presente na zona foron los pigmeos, que ciertu tiempu depués foron siguios por delles etnies, ente elles los bantúes
Dellos grupos bantúes vivieron nel área qu'ahora ye Gabón cuando Francia ocupóla en 1885. En 1910, Gabón llegó a ser ún de los cuatru tarritorios del África Ecuatorial Francesa, una federación que sobrevivió fasta 1959. Estos tarritorios ficiéronse independientes el 17 d'agostu de 1960.
El primer presidente de Gabón elexíu en 1961, foi Léon M'ba, con El Hadj Omar Bongo como'l so vicepresidente. Cuando M'Ba morrió en 1967, Bongó reemplazólu como mandatariu según una reciente llei pola cuala'l vicepresidente socedería de secute al presidente en casu de fallecimientu d'ésti. Bongó estableció un sistema de partíu únicu, el Partíu Democráticu de Gabón (PDG), y foi'l xefe d'estáu dende entós.
En 1990 el país abrióse a un réxime multipartidista, y tres les eleiciones d' esi añu ingresaron a la Asamblea Nacional representantes de cinco partíos opositores al PDG. EN 1993 Bongó foi reelexíu, pero presionáu pol gobiernu francés, aceutó convocar nueves eleiciones.
Un refréndu realizáu en 1995 dio-y la facultá de reformar la constitución, cuya nuea versión dio llugar a les eleiciones presidenciales y lexislatives de 1997. Al añu siguiente foi reelexíu, demientres cumplía 31 años ininterrumpios nel poder. El so collaciu, Jean-François Ntotoume, foi designáu primer ministru.
Cola independencia de 1960 xurdieron dos partíos, el Bloque Democráticu Gabonés (BDG) de León M'Ba, y la Xunión Democrática y Social Gabonesa (XDAG), lliderada por Aubame. Tres les primeres eleicciones, negún de los dos partíos llogró la mayoría, y M'Ba llogró'l cargu de primer ministru col sofitu de los diputaos independientes.
Por embargu, concluyóse por parte de los dos partíos que pa les dimensiones del país yera más afayaizo un sistema de partíu únicu, polo que pa les eleiciones de Febreru de 1961 creóse una llista única. M'Ba foi nomáu presidente, y Aubame ministru d'asuntos esteriores.
En febreru de 1963, la corriente del BDG trató de forzar a los miembros de la XDSG a una fusión dafecha o a dimitir de los sos cargos. Tolos ministros de la XDSG dimitieron, y convocáronse eleiciones en febreru de 1964, a les que la XDSG nun puo concurrir por nun presentar una llista acordies cola llei. Ensin llegar a celebrase les eleiciones, produxose'l 18 de febreru de 1964 un güelpe millitar escontra M'Ba, que fizo que les tropes franceses intervinieren. Les eleiciones celebráronse a la fin n'abril, con dellos partíos oponentes, nes que'l BDG llogró una nidia mayoría.
En marzu de 1967, León M'Ba foi elexíu presidente, y Omar Bongo vicepresidente. Cola muerte de M'Ba esi mesmu añu, Omar Bongo accedió a la presidencia.
En 1968 tornase al sistema de partíu únicu, disolviendo'l BDG y creyando'l nuéu Partíu Democráticu Gabonés (PDG). Bongo foi elexíu presidente de contino en 1975, 1979 y 1986. Tres un debate nacional so la situación política, abrióse de nuevu un sistema multipartíu, col que Bongo foi nuevamente elexíu presidente en 1990, 1993 y 1998, creyándose una nueva constitución que permitió un procesu elleutoral más tresparente y reformes de les instituciones gubernamentales.
L'Asamblea Nacional consta de 120 miembros, de los cualos 111 son elleutos y 9 nominaos pol presidente pa un periodu de 5 años. El poder xudicial reside na Corte Suprema de Xusticia ya otros tribunales menores.
Gabón ta dividíu en 9 provincies (capitales ente paréntesis)
Gabón ta asitiáu na costa atlántica d'África central. Nel sentíu de les anguyes del reló dende'l noroeste, llenda con Guinea Ecuatorial, Camerún, y El Congu.
La más parte del interior del país ta tapecíu per una densa selva.
Esiste una importante rede hidrográfica que s'estiende per tol territoriu gabonés.
Gabón tien grandes reserves de mineral de fierru y d'árboles de maderes perfines. Otros recursos importantes son el petroleu, el manganesu y l'uraniu.
La so escosa población, abondantes recursos naturales y la inversión privao foriata aidaron a facer de Gabón ún de los países más prósperos de la rexón, pesie que tien una tasa de desemplegu del 21% (2000).
Les principales esportaciones son el petroleu, la maera, el manganesu y l'uraniu, les que se destinen a Francia (62%), Costa de Marfil (7%), Reinu Xuníu (2%) y Países Baxos (2%).
Gabón importa maquinaria agrícola, alimentos, metales, productos químicos, materiales de construcción y equipos de tresportes. Los mesmos provienen de Francia (62%), Costa de Marfil (7%) y Reinu Xuníu (2%).
Principal grupu étnicu: fang. Los myene considerense a sí mesmos l' aristocracia de Gabón. La educación sofitase nún sistema francés. Alfabetización: 71%. La Universidá de Libreville creyada en 1970 tien más de 4.000 alumnos. Los ingresos del petroleu llogren importantes inversiones na salú, una de les meyores d'África.
Esiste la Universidá Omar Bongó en Libreville.
La música gabonesa ye poco conocida en comparanza coles xigantes rexones como la República Democrática d'El Congu y Camerún. Dellos artistes de Gabón son: Patience Dabany, Georges Oyendze, La Rose Mbadou, Sylvain Avara y Oliver N'Goma
Entre los escritores encontramos: Jean-Baptiste Abessolo y Angèle Rawiri
La viesca tropical de Gabón ye considerada la más densa y virxe d'África. D'otra miente, el pregrande xorrecimientu demográficu del país ta provocando una deforestación estrema que menaza a esti invalorable recursu ñatural. 
Les relixones que se prautiquen son: catolicismu 56%, protestantismu 17,7%, otres 11,9%, otres relixones cristianes 9,6%, islam 3,1%, relixones tradicionales africanes 1,7%.
Mar Muertu
El Mar Muertu, compartíu ente Israel y Xordania, trátase del mar más saláu del mundu; ye, de fechu, nueve vegaes más saláu que los océanos, tien perdíos 24 metros de nivel nos caberos cincuenta años, y considérase que va continuar evaporándose. La so superficie ye anguaño de 635 km.
Nómase-y Mar "Muertu" dao que'l so nivel de sal media torga que seres vivos habiten nél, salvo nel casu de dellos microbios. La so concentración de sal ye tan grande que ye imposible fundise nes sos agües, y tou cuerpu que s'echa nél flota como llexa, carauterística que lu convierte nuna importante atraición turística. Por esto tamién se-y conocía al escomencipiu de la historia como "Mar Saláu".
El Mar Muertu asítiase a 416 metros baxo'l nivel de la mar, siendo la más baxa de toles estensiones d'agua del planeta. Nun desemboca n'océanu, y d'otra miente la so avanzada seca alloñó les costes, en delles porciones, al puntu de que'l barru que prevalez torga'l pasu humanu. Ye común alcontrar a los turistes flotando nes agües pámpana arriba demientres lleen el diariu, un ritual clásicu que faen los visitantes qu'aporten fasta ellí.
Les Rita Mitsouko
Les Rita Mitsouko ye un grupu francés de pop rock formáu en 1979 pol guitarrista Fred Chichin y la cantante Catherine Ringer, perconocíos polos sos espectáculos en direutu. El conxuntu, formáu pol matrimoniu, foi ún de los mayores ésitos musicales de Francia na década de 1980.
Entamaron les sos actuaicones nos primeros años de la década de 1980 en circuitos alternativos. El so primer ésitu foi "Marcia Baila", del discu "Rita Mitsouko", un cantar sobro la coreógrafa arxentina Marcia Moretto, que morriera de cáncer en 1981 y cola que entamaren dellos espectáculos anteriormente.
Esti discu de debú amestaba dellos estilos, dende'l punk, al rock, pasando pel jazz o la música electrónica.
El productor y músicu americanu Tony Visconti produxo los siguientes dos discos, "The No Comprendo" y "Marc et Robert", nos que rescamplaren dos de los sos mayores ésitos: "C'est comme ça" y "Andy".
Jean-Baptiste Mondino dirixió la mayoría los sos vídeos musicales, y el direutor Jean-Luc Godard rodó un curtiu-metraxe documental so la grabación de "The No Comprendo" en 1986, entituláu "Soigne ta droite".
Gambia
Gambia, oficialmente República de Gambia, ye una nación d'África occidental. Alncuentrase arodiada dafechu por Senegal, esceutu n'onde'l ríu Gambia desemboca nel Océanu Atlánticu. En 1965 Gambia llogró la so independencia del Imperiu Británicu. La so capital ye Banxul.
Gambia formó parte del Imperiu de Ghana asina como del Imperiu de Songhai. Los primeros testimonios escritos que se tienen de la rexón provienen d'unos testos de comerciantes árabes del sieglu IX y X, cuando los comerciantes árabes crearon la ruta tres-sahariana comerciando con esclavos, oru y marfil. Nel sieglu XV los portugueses heredaron esti comerciu estableciendo rutes marítimes pa comerciar col Imperiu de Mali al cual pertenecía la zona na dómina. 
En 1588, el pretendiente al tronu portugués, vendió la esclusividá del comerciu nel Ríu Gambia a los ingleses, lo que foi confirmáu poles Cartes Patente de la reina Sabela I. En 1618, el Rei Xaime I d'Inglaterra concedió la esclusividá del comerciu col Ríu Gambia a la Costa d'Oru (anguaño Ghana) a una compañía británica. Ente 1651 y 1661, Gambia foi indireutamente una colonia del reinu polaco-lituano. Foron los letones, dependientes del reinu polaco-lituanu, los primeros n'afincase na Islla James, denomada na dómina Islla Andrew fasta la conquista británica de la mesma en 1661. 
Demientres los sieglos XVII y XVIII Francia ya Inglaterra llucharon pola supremacía na rexón de Senegal y del Ríu Gambia. El Tratáu de Versalles de 1783 otorgó al Reinu Xuníu la posesión del Ríu Gambia esceutu l'enclave d'Albreda que se caltuvo baxo soberanía francesa, siendo cedíu a Inglaterra en 1857. 
Cuasi 3 millones d'esclavos foron unviaos dende esta rexón a les colonies n'América. En 1807 abolióse'l comerciu d'esclavos nel Imperiu Británicu intentando los británicos finar col comerciu d'esclavos en Gambia. Pa ello, crearon el puestu militar de Bathurst (güei Banxul) en 1816. Mentanto los años siguientes, Banxul taba sometida a la xurisdicción del gobernador xeneral británicu en Sierra Lleona. En 1888 Gambia convirtióse nuna colonia autónoma y un añu más llueu pasó a ser una colonia real.
El país independizóse del Reinu Xuníu en 1965. En 1970, Dawda Jawara convirtióse nel primer presidente del nuevu estáu y foi reelixíu en 1972 y 1977. Depués de la independencia, Gambia meyoró'l so desenrollu económicu gracies a la puxanza de los precios de la so principal materia d'esportación, la cacagüesa, y al desenrollu del turismu internacional. En febreru de 1982, xuntu con Senegal, Gambia formó la Confederación de Senegambia. El presidente Jawara foi derrotáu en 1994 por Yahya Jammeh, quien estableció una dictadura. Jammeh foi reelixíu en 2001 y derogó la llei que torgaba la esistencia de partíos opositores.
La vixente Constitución de Gambia foi aprobada, tres referendu, el 16 de xineru de 1997, depués de qu'un güelpe d'estáu en 1994 disolviere'l Parllamentu y derogase la Constitución de 1970.
Gambia ye una República presidencialista non democrática. El Presidente de la República ye elixíu por sufraxu universal pa un periodu de cinco años. El poder llexislativu reside na Asamblea Nacional compuesta por cuarenta y ocho miembros, de los que 43 son elixíos por sufraxu universal, y cinco elixelos el Presidente de la República.
El poder executivu ta dixebráu ente'l Xefe del Estáu y el Presidente del Gobiernu, nomáu pola Asamblea ente una terna elixída pol Presidente de la República.
El poder xudicial articulase al rodiu del Tribunal Supremu que s'organiza alministrativamente según el modelu francés.
Xebres alministratives: 5 xebres y 1 ciudá, 
Gambia asitiase na costa atlántica d'África y alcuéntrase arrodiada dafechu por territoriu de Senegal. Gambia carauterizase por ser un país perllanu onde nun se perpasen los 300 metros d'altitú. El país alcuéntrase travesáu d'este a oeste pol ríu Gambia, el cualu da nome al país. Esti ríu ye l'exe del país y dixebralu en dos fasteres bien estremaes; les que tán al norte y les que tán al sur del mesmu.
Gambia nun tien xacimientos minerales d'importancia nin otros recursos naturales. La so economía basase nos productos agrícoles y la ganadería pa consumu internu del que depende'l 75% de la población.
La industria centrase na tresformación de productos agrícoles (cacagües) y de pescáu. El turismu foi una importante fonte d'ingresos fasta'l 2000, onde se produxo un amenorgamientu. La so actividá depende fundamentalmente de les aides al desenrollu del Fondu Monetariu Internacional y les d'emerxencia de los países desendolcaos. Les espeutatives futures del Bancu Mundial, tres la condonación parcial de la deuda esterna en 2005, son positives.
Kwame Nkrumah
Kwame Nkrumah (Francis Nwia Nkrumah) (21 de setiembre de 1909 - 27 d'abril de 1972) foi ún de los líderes políticos de la independencia de Ghana.
Formóse n'Europa y América, onde fundó diversos movimientos panafricanistes, sofitándose nes necesidaes de los sos collacios estudiantes y vindicando'l drechu de los países africanos a tener un estáu propiu.
Al so regresu a la denomada Costa d'Oru (anguaño Ghana) controlada polos británicos, fundó'l Partíu de la Convención del Pueblu ("Convention Peoples Party") p'algamar l'autodetermín demientres promocionaba fuelgues, revueltes y protestes masives de la población civil, polo que foi deteníu en delles ocasiones.
Creyía nun socialismu moderáu p'África, que nun ñegara dellos aspeutos del sistema de producción capitalista si bien siempres foi un firme oponente del imperialismu occidental. Proclamóse aliáu de la China de Mao. Como líder de la nueva República de Ghana favoreció la industrialización del país, aprovechando los beneficios del comerciu del cacáu.
Foi derrocáu, nun güelpe presuntamente orquestáu por Gran Bretaña, demientres s'alcontraba de viaxe per China y Vietnam el 24 de febreru de 1966. Nkrumah enxamás tornó a Ghana y vivió esiliáu en Guinea. Por embargu la muerte sosprendió-y demientres s'afayaba en Rumanía siguiendo un tratamientu médicu.
Semíramis
Semíramis foi, según les lleendes griegues, reina de l'antigua Asiria demientres 42 años. Atribúi-yse la fundación de numberoses ciudaes y la construcción de maraviyosos edificios como Babilonia, colos sos palacios y fermosos xardinos encolingantes. Conquistó Exiptu y según la lleenda ascendió al cielu en forma de palomba.
Según una versión de la so lleenda, Semíramis foi fía d'una sacerdotisa, que la abandonó nel ermu pa que pereciere. Unes palombes cuidaron d'alimentala y un pastor nomáu Simas recoyóla. Años depués, foi la fundadora del imperiu Babilónicu.
Probablemente podría identificase con Samuramat, reina hestórica d'Asiria, muyer de Shamshi-Adad V y rexente del so fíu Adad-Nirari III.
L'escritor español Alejandro Núñez Alonso construyó una ambiciosa serie de noveles hestóriques al rodiu del personax. 
República de China
La República de China o Taiwán ye un país asiáticu formáu por un archipiélagu d'islles de les que la islla de Taiwán ye la más importante. La República de China dexó de ser miembru de les Naciones Uníes en 1971, cuando los países miembros decidieron que lo fuera la República Popular China. Taiwán ye reconocíu como la representante de China por 23 países.
Europa (Francia)
Europa o Islla Europa (en francés Île Europa), ye una islla tropical de 28 km² de superficie, ta na canal de Mozambique, más o menos a mediu de camin entre Madagascar y Mozambique a . Tien 22,2 km de costa pero nun tien puertos.
Micronesia
Micronesia ye una rexón d'Oceanía qu'entiende los archipiélagos del oeste del océanu Pacíficu. Políticamente, tán estremaes n'ocho territorios. Cuenta con una población de 340.000 habitantes.[cita 
Estaos independientes:
Dependencies d'Estaos Xuníos d'América:
Guam (Guåhån en chamorro, llamada tamién Guaján n'español), que forma parte del archipiélagu de les Marianes, ye una dependencia de los Estaos Xuníos d'América dende 1898 (cuando foi vencida per España, como Cuba, Puertu Ricu y Filipines). Wake foi ocupada polos estauxunidenses en 1899. Los cuatro siguientes constituyíen enantes el Territoriu en Fideicomiso de les Islles del Pacíficu (ente los dos guerres mundiales xaponés, y antes español, sacante les islles Marshall, que yeren alemanes). Les Palaos y los actuales Estaos Federaos de Micronesia yeren conocíes como les islles Carolinas. Nauru foi alemán hasta la Primer Guerra Mundial en que pasó a Australia. Les Islles Gilbert (güei en Kiribati) fueron colonia británica. Sicasí, el dominiu européu nun empezó hasta bien avanzáu'l sieglu XIX.
Les llingües natives de Micronesia pertenecen a la familia llingüística austronesia (o malayu-polinesia); la mayoría formen parte de la caña micronesia de les llingües oceániques; a la caña polinesia pertenecen les llingües de Kapingamarangi y Nukuoro (Estaos Federaos de Micronesia). Pero la llingua de Palaos y la de Guam y Marianes del Norte (chamorro) tán más próximes a les del Este d'Indonesia. Ta bien estendíu l'inglés.
Madalena (repostería)
Les madalenes son postres tradicionales de Francia. Tienen la forma d'una concha, esa forma obtiense cociendoles nuna cazuela especial que tien furacos en forma de conches. Les madalenes son como pasteles pequeños. El so tastu ye asemeyáu a, pero más seliquin que, la torta de llibres ("pound cake"), con un tastu fuerte a llimón.
Na receta tradicional lleva pesos iguales de güevos, zucre, aceite d'aceituna y fariña de trigu, amás d'arume (cáscara de llimón) y llevadura química. Otres variantes son les mantecaes (con mantega de gochu) y los Sobaos pasiegos (con mantega).
Quiciabes les madalenes seyan más conocíes fuera de Francia pola so presencia na novela de Marcel Proust, "A la gueta del tiempu perdíu", na que'l narrador recobra la memoria del so fíu depués de goler y xintar una madalena ensopada en Té.
Xampiñón
Col nome de xampiñón denomase xenéricamente a les especies de fongos del xéneru "Agaricus", de les cuales delles cultivense como comestibles, n'especial "Agaricus bisporus", el "xampiñón de París".
Les especies d"'Agaricus" presenten de vezu fructificaciones carnoses, mayoritariamente de tamañu mediu a grande; el sombreru ye hemisféricu nún entamu, depués convexu y a la fin más o menos achapláu o lixeramente deprimíu, de color blanquecín o pardu. El pie ye cilíndricu y tanto regular como engrosáu o atenuáu haza la bas; siempres porta un aniellu, más o menos desenrolláu, que pue ser persistente o caducu y se separta con facilidá de la carne del sombreru.
Les llámines (himenóforu) son llibres, ye dicir nun fixaes al pie, denses, de color muy pálidu al aniciu (blanquecín, buxaracáu o rosáu) depués con matices rosaos, seyan fuertes o débiles, y a la fin de color marrón-negru. La carne suel ser densa y firme, de color blanquecín pero en contautu col aire alquier tonalidaes roxines o mariellaes, n'ocasiones lixeres y n'otras bastante intenses.
El golor varía d'unes especies a otres, incluyendo los selemente acidulaos, con efluvios anisaos, con reminiscencies d'almendres amargues o francamente desagradable (cual fenol) en delles especies cuya carne mariellea. La suma de golor desagradable y mariellamientu de la carne desaconseya'l so consumu.
Yogur
El yogur (tamién conocíu comu yogurt, yoghurt o yoghourt) ye un productu llacteu obteníu per aciu la fermentación de la lleche. Si bien pue emplegase cualesquier tipu de lleche, la producción actual usa principalmente lleche de vaca. La fermentación de la llactosa (el zucre de la lleche) n'ácidu llácticu ye lo que da al yogur la so testura y tastu tan distintivu. De vezu se-y añede fruta, vainilla, chicolate y otros saborizantes, pero tamién pue ellaborase ensin añedíos («ñatural»).
Esisten pruebes de la ellaboración de productos llácteos en cultures qu'esistieron hai 4.500 años. Los antiguos búlgaros migraron a Europa dende'l sieglu II, estableciéndose dafechu nos Balcanes n'acabante'l sieglu VII. Los primeros yogures foron probablemente de fermentación espontanea, quiciabes pola aición de della bacteria del interior de les bolses de pelleyu de cabra usaes comu recipiente de tresporte.
La pallabra procede del términu turcu "yoğurt" (pronunciáu ), qu'a la so vez deriva del verbu "yoğurmak", 'amestar', en referencia al métodu de preparación del yogur. La lletra ğ ye sorda ente vocales posteriores nel turcu modernu, pero antiguamente pronunciábase como una sonora velar fricativa.
El yogur permaneció munchos años como xinta llariega de la India, Asia Central, Sudeste Asiáticu, Europa Central y de la Este fasta los años 1900, cuando un biólogu rusu nomáu Ilya Ilyich Mechnikov espuso la so teoría de que'l gran consumu de yogur yera'l responsable de la inusual alta esperanza de vida de los campesinos búlgaros. Considerando que los llactobacilos yeren esenciales pa una bona salú, Mechnikov trabayó pa popularizar el yogur per toa Europa. Correspondió-y a un empresariu llamáu Isaac Carasso l'industrializar la producción de yogur. En 1919 anició una planta de producción de yogur en Barcelona, nomando a la empresa Danone n'honor del so fíu Daniel.
La ellaboración de yogur requier la introducción de bacteries ‘benignes’ específiques na lleche baxo una temperatura y condiciones ambientales controlaes (mui cuidadosamente nel entornu industrial). La bacteria inxer los zucres ñaturales de la lleche y llibera ácidu llácticu como productu de desfechu; la medra de l'acidez provoca a la so vez que les proteínes de la lleche precipiten nuna masa sólido (cuayada). La mayor acidez (pH 4-5) tamién torga la proliferación d'otres bacteries potencialmente patóxenes. Xeneralmente nun cultivu inclúinse dos o más bacteries estremaes p'algamar una fermentación más completa, principalmente "Streptococcus salivarius", "Streptococcus thermofilus" y miembros del xéneru "Lactobacillus", talos como "L. bulgaricus", "L. casei" y "L. bifidus".
Si'l yogur nun se calez fasta matar a les bacteries depués de la fermentación, viéndese so la denomación de «cultivu activu vivu» (o simplemente «vivu» en dellos países), que dalgunos consideren nutricionalmente superior. N'España, los productores de yogur dixebrábense ente los que queríen reservar la denominación "yogur" pal yogur vivu y los que naguaben introducir el yogur pasteurizáu so esa etiqueta (principalmente'l grupu Lleche Pascual). El yogur pasteurizáu tien un periodu de conservación de meses y nun necesita refrixeración. Dambes partes unviaron estudios científicos a les autoridaes coles estremancies o les parexidaes (según los intereses de cada parte) ente les dos variedaes. A la fin el gobiernu español permitió la etiqueta «yogur pasteurizáu» a esta clas de yogur en llugar del antiguu «postre llacteu».
Por mor de que'l cultivu vivu de yogur contién enzimes que descomponen la llactosa, dellos individuos que presenten intolerancia a la llactosa puen esfrutar del yogur ensin vese afeutaos. Nutricionalmente, el yogur ye ricu en proteínes asina como en varies vitamines del grupu B y minerales esenciales, y tien tanta grasa como la lleche a magar de la que se produza.
Unicef
El Fondu de Naciones Xuníes pa la Infancia (o UNICEF) foi creáu pola Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes en 1946 p'aidar a los neños d'Europa depués de la Segunda Guerra Mundial.
Primero foi conocíu como UNICEF, ye dicir, United Nations International Children's Emergency Fund o (Fondu Internacional d'Emerxencia de les Naciones Xuníes pa la Infancia). En 1953, UNICEF conviértese n'organismu permanente dientro del sistema de les Naciones Xuníes, encargáu d'aidar a los neños y protexer los sos drechos. El so nome foi reducíu a Fondu de les Naciones Xuníes pa la Infancia, pero caltúvose l'acrónimu UNICEF pol que ye conocíu fasta agora. 
Otorgóse-y el Premiu Nobel de la Paz en 1965 y el Premiu Príncipe d'Asturies de la Concordia en 2006.
Ríu Lena
El ríu Lena (en rusu: Ле́на; en llingua mongola Зүлгэ, Zülge; en llingua buriata Зүлхэ, Zülhe; y en llingua yakuta Өлүөнэ, Ölüöne) ye un ríu de Rusia. Ye'l más oriental de los trés grandes ríos siberianos que vierten les sos agües al océanu Glacial Árticu (los otros dos son el ríu Ob y el ríu Yenisei). Ye'l decimuprimer ríu más grande del mundu, y la so cuenca fluvial ye la novena mayor del planeta. Ye, amás, el mayor que tien tol territoriu de la so cuenca dientro de les llendes de Rusia.
El ríu Lena tien una llonxitú total estimada de 4.472 km, y la so cuenca fluvial tien una estensión calculada de 2.490.000 km². Naz a una altura de 1.640 m sobro'l nivel de la mar nos montes Baikal, na llanura central siberiana, a unos siete km al oeste del llagu Baikal. Avanza en dirección noreste, recibiendo les agües de los ríos Kirenga, Vitim y Olyokma. Dende Yakutsk toma dirección norte hasta que recibe al ríu Aldan, que ye afluente de so pela mandrecha. La cordillera de Verkhoyansk oblígalu a tomar dirección noroeste, magar que, dempués de recibir al so mayor afluente pela manzorga, el ríu Vilyuy, torna a coyer la dirección norte hasta que desemboca nel mar de Laptev, una sodivisión del océanu Glacial Árticu. La so desembocadura forma un delta de 30.000 km² con siete brazos principales; el más importante d'ellos ye'l Bykov, el más oriental d'ellos.
Ta aceptao que'l nome del ríu deriva del so nome orixinal na llingua de los evenks. Estos nomábenlu Elyu-Ene (ríu grande). 
Acordies con dellos rellatos que se remonten a un sieglu dempués de los fechos que cuenten, nos años 1620-23 un grupu de cazadores de pieles rusos, dirixíos por Demid Pyanda, remontaron el curso del ríu Tunguska y aportaron a la vera del ríu Lena. Tresportaron los sos botes allí, o ficieron unos nuevos, y entamaron a esplorarlu. Pa 1623 Pyanda tenía esploraos 2.400 km del ríu, los que van de la so zona alta, más rocosa, hasta qu'entra na llanura de la Yakutia central. En 1628 Vasily Bugor y otros diez homes llegaron tamién al Lena, cobráron-yos el "yasak" (impuestu, que se cobraba en pieles, que-yos imponía l'Imperiu rusu a los pobladores nativos de Siberia) a los nativos y fundaron Kirinsk en 1632. En 1632 el "vaivoda" (gobernador y xefe militar) de Yeniseisk unvió a Pyotr Beketov con veinte homes pa que fundara un fuerte (ostrog) en Yakutsk. Dende esi asentamientu, fundáu en 1632, varies espediciones esploraron la cuenca del ríu. El so delta foi descubiertu en 1633.
El barón Eduard Von Toll, acompañáu por Alexander von Bunge, fizo un viaxe d'esploración al delta del ríu Lena y les islles de Nueva Siberia col patrociniu de l'Academia Imperial Rusa de Ciencies en 1885. Esploraron el delta y los sos brazos, y tamién les citaes islles y el ríu Yana colos sos afluentes demientres un añu y dos díes, nos que percorrieron 25.000 km.
Magar que nun ta confirmáu, dellos caltienen que Vladimir Ilyich Ulyanov inventó'l so nomatu, Lenin, a partir del nome d'esti ríu cuando tuvo esiliáu na llanura central siberiana.
El delta que forma'l Lena na so desaguada ye perestensu: tien 400 km d'anchor y penetra 100 km nel mar de Laptev. El delta ye tundra xelada siete meses al añu, pero en mayu el desxelu conviértelu nun humedal demientres los cinco meses siguientes. El delta determina la formación d'una montonera d'islles. Les más importantes, d'Oeste a Este, son les de Chychas Aryta, Petrushka, Sagastyr, Samakh Ary Diyete, Turkan Bel'keydere, Sasyllakh Ary, Kolkhoztakh Bel'keydere, Grigoriy Diyelyakh Bel'kee, Nerpa Uolun Aryta, Misha Bel'keydere, Atakhtay Bel'kedere, Arangastakh, Urdiuk Pastakh Bel'key, Agys Past' Aryta, Dallalakh Island, Otto Ary, Ullakhan Ary y Orto Ues Aryta. Una d'elles, nomada Ostrov Amerika-Kuba-Aryta o Ostrov Kuba-Aryta, recibió esi nome n'honor de la islla de Cuba demientres la época soviética.
Verdura
Les verdures son hortalexes nes que la parte comestible son los muérganos verdes de la planta como los tallos o les fueyes. Ente esti tipu d'hortalexes alcontramos a l'acelga y a la llechuga. Dientro del grupu de verdures tamién s'inclúin les llegumes verdes de les que se puen xintar les sos simientes entá non maúres como son los arbeyos y les fabes.
Les verdures son persaludables porque mos aporten munchos micronutrientes qu'actúen como antioxidantes y mos protexen de delles enfermedaes cróniques tanto cardiovasculares como canceríxenes, como'l cáncanu de próstata y cáncanu de colon.
Les verdures alcuéntrense nel segundu nivel fundamental de la pirámide de los alimentos. Amás d'aportar micronutrientes, aporten hidratos de carbonu d'absorción lenta y fibra dietético. Habríen de xintase de cinco a seyes porciones de verdura al día, siendo la equivalencia d'una porción de verdura a media taza de vexetales verdes cocinaos o enllataos, a una pataca o a una cenahoria.
Vichy
Vichy (en occitano: "Vichèi") ye una ciudá francesa, más conocida por ser la capital de la Francia de Vichy de 1940-1944 demientres la Segunda Guerra Mundial.
Ta asitiada na rexón d'Auvernia, departamentu d'Allier: tien 26.501 habitantes en 5,85 km².
Tamién son conocíos los sos manantiales d'agua mineral. La so escuela d' idiomes "Cavilam" ye una de les publicidaes más grandes que tien, atrayendo a estudiantes de tol mundiu enxoveciendo la ciudá. 
Cuadráu
Na xeometría euclidiana, un cuadráu ye un polígonu regular de cuatro llaos. Esto ye, una figura poligonal de cuatro llaos iguales na que los cuatro ángulos internos tamién son iguales.
Un cuadráu tien los sos llaos opuestos paralelos y por tanto ye un paralelogramu. Dao que los sos cuatro ángulos son reutos, ye tamién un exemplu de rectángulu (anque non tou rectángulu ye un cuadráu). De mou asemeyáu, al tener los cuatro llaos iguales, ye una mena de rombu (anque non tou rombu ye cuadráu).
Xeometría euclidiana
Denomínase xeometría euclidiana (términu emplegáu pa estremala de la xeometría euclídea, que ye la que desixe'l postuláu de les paraleles) a la xeometría atropada pol matemáticu griegu clásicu Euclides, nel so llibru "Los elementos", escritu alredor de 300 años enantes de Xesucristu.
La xeometría euclidiana ye aquella qu'estudia les propiedaes del planu y l'espaciu tridimensional. N'ocasiones los matemáticos usen el términu pa englobar xeometríes de dimensiones cimeres con propiedaes asemeyaes. Por embargu, de vezu, xeometría euclidiana ye sinónimu de xeometría plana.
La presentación tradicional de la xeometría euclidiana faise nun formatu asiomáticu. Un sistema asiomáticu ye aquel que, de magar un ciertu númberu de postulaos que s'asumen verdaderos (conocíos como axomes) y al traviés d'operaciones lóxiques, xenera nuevos postulaos nos que'l valir de verdá ye tamién positivu. 
Euclides plantegó cinco postulaos nel so sistema:
Esti caberu postuláu, que ye conocíu como'l postuláu de les paraleles, foi reformuláu como; Per un puntu esterior a una reuta, pue trazase una única paralela. 
Esti postuláu paez menos nidiu que los otros cuatro, y munchos xeómetres tentaron en vanu deducilu. Al construyise la xeometría hiperbólica amosóse qu'esto nun yera posible yá que nesti tipu d'espacios, s'amuesa que'l quintu postuláu ye falsu demientres el restu sostiense. Tamién notóse qu' el conxuntu d'asiomes escoyíu por Euclides ye incompletu.
Euclides utiliza fechos non amosaos nin postulaos nos sos teoremes dende'l primeru, anque son coses tan sutiles que pasaron inalvertíes demientres munchu tiempu. 
Pa que'l sistema d'euclides fuere completu habría d'añedir al menos dos postulaos más:
Xeometría euclídea
La xeometría euclídea ye l'estudiu de les propiedaes xeométriques de los espacios euclídeos. Un espaciu euclídeu ye un espaciu vectorial real dotáu d'un productu escalar.
Ye importante nun confundila cola xeometría euclidiana, que ye l'estudiu xeométricu del planu afín euclídeu real y del espaciu afín euclídeu tridimensional real per aciu del métodu sintéticu, introduciendo los cinco postulaos d'Euclides. Tamién ye común (abusando del llinguax) dicir qu'una xeometría ye "euclídea" sinón ye "non euclídea", ye dicir, si en dicha xeometría verificase' l quintu postuláu d'Euclides. Ésta denominación ta cada vegada más en desavezu, por mor de la perda d'interés que va teniendo la tema de la posibilidá de trazar paraleles a una reuta dende un puntu esterior a la mesma.
Espaciu euclídeu
Un espaciu euclídeu ye un espaciu vectorial normáu de dimensión finita en que la norma ye heredada dun productu escalar.
L'espaciu euclídeu ye'l espaciu matemáticu "n"-dimensional usual , una xeneralización de los espacios de 2 y 3 dimensiones estudiaos por Euclides. Formalmente, pa cada númberu enteru non negativu "n", l'espaciu euclídeu "n"-dimensional ye'l conxuntu ℝ (u con ℝ queremos dicir el conxuntu de los númberos reales) xunto cola función distancia obtenida per aciu de la siguiente definición de distancia ente dos puntos ("x", ..., "x") e ("y", ...,"y"): la raíz cuadrada de Σ ("x"-"y")², u la suma ye sobre "i" = 1, ..., "n".
Esta función distancia ta basada nel teorema de Pitágoras y ye nomada métrica euclídea.
El términu "espaciu euclídeu "n"-dimensional" ye usualmente abreviáu a ""n"-espaciu euclídeu", o sólo ""n"-espaciu". El "n"-espaciu euclídeu denotase por "E", anque ℝ ye bastante usáu (sobreentendiendo la métrica). "E" dizse el planu euclídeu.
Por definición, "E" ye un espaciu métricu, y ye por tanto tamién un espaciu topolóxicu; ye'l exemplu prototípicu duna "n"-variedá, y ye una "n"-variedá diferenciable. Pa "n" ≠ 4, cualesquier "n"-variedad diferenciable que seya homeomorfa a "E" ye tamién difeomorfa a ella. El fechu sorprendente ye qu'esto nun ye cierto tamién pa "n" = 4, lo que foi probao por Simon Donaldson nel añu1982; los contraexemplos nómense 4-espacios exóticos (o falsos).
Puede decise muncho sobre la topoloxía dE".Un resultáu importante, la invariancia del dominiu de Brouwer, ye'l de que cualesquier subconxuntu dE" que sea homeomorfu a un subconxuntu abiertu dE" ye en sí mesmu abiertu. Como consecuencia inmediata desto se tien queE" nun ye homeomorfu a "E" si "m" ≠ "n" -- un resultáu intuitivamente "obviu" qu'ensin embargu nun ye fácil de demostrar.
El "n"-espaciu euclídeu pue considerase tamién como un Espaciu vectorial "n"-dimensional real , de fechu un Espaciu de Hilbert, de mena ñatural. El productu interior, tamién nomáu productu puntu, de x = ("x"...,"x") e y = ("y"...,"y") ta dau por
Billy Wilder
Samuel Wilder, más conocíu como Billy Wilder (Sucha, Austria, 22 de xunu de 1906 - Hollywood, Estaos Xuníos, 27 de marzu de 2002) foi un direutor de cine estauxunidense d'orixe austriacu. Ñació en Sucha, nel entóncenes Imperiu Austruhúngaru.
Wilder pasó la so infancia y la so xuventú n'Austria. El so primer trabayu foi como cronista nel periódicu austriacu "Juranek". Continuó trabayando como cronista en Berlín, teniendo qu'alternar esta ocupación con otres pa sobrevivir. Ellí aficionóse al cine, tres ver delles películes que lu impresionaron fonderamente. Una d'elles foi "L'acorazáu Potemkin", de Sergei Eisenstein. Entró a trabayar pa la UFA onde conoció a los grandes direutores del momentu.
Tres l'ascensu al poder de Hitler, Wilder vióse obligáu a abandonar Berlín, debío a la so ascendencia xudía. So ma morrería nos campos de concentración d'Auschwitz. Tuvo en París y, dende ellí, en 1934 treslladóse a Estaos Xuníos, xunto al actor Peter Lorre. Wilder y Lorre compartieron apartamentu, fame y momentos perabegosos demientres una temporada. Ellí entamó a trabayar como guionista pa la Paramount, y tuvo la ocasión de collaborar con Ernst Lubitsch, el so gran mayestru. El día del so entierru dixo: "Quedamonos ensin Lubitsch. Peor entá, quedamonos ensin les películes de Lubitsch".
De magar llegó a Hollywood en 1933, Wilder siguió la so carrera como guionista. Convirtióse en ciudadanu estaunidense en 1934. El primer éxitu de Wilder foi "Ninotchka", una collaboración con otru inmigrante alemán, Ernst Lubitsch. Estrenada en 1939, esta enlloquecida comedia tuvo como protagonista a Greta Garbo (xeneralmente conocida como una heroína tráxica nel cine melodramáticu), y foi aclamada pola crítica y el públicu. Nesa llinia, "Garbo Laughs!", llevó la carrera de Garbo nuna nueva dirección. La película tamién supuso la primera nominación de Wilder a los Premios Óscar. Durante doce años Wilder co-escribió munches de les sos películes con Charles Brackett, dende 1938 a 1950. A "Ninotchka", siguióla una riestra d'éxitos de taquilla, "Hold Back The Dawn", "Ball of Fire", asina como la so ópera prima como director, "The Major and the Minor".
Como guionista, Wilder escribió 60 películes. Como direutor, realizó 26 películes. Foi galardonáu con siete Óscar tres ser nomináu en 21 ocasiones.
En 1981 dirixó la so cabera película, Equí, un collaciu. De magar entós les compañíes aseguradores yá nun queríen asegurar películes suyes debío a la so avanzada edá. Morrió 21 años más sero a la edá de 95 años na so residencia de Beverly Hills, por mor d'una neumonía.
Nuna entrevista espublizada en 1952 Wilder enumeró les sos diez películes favorites:
Technicolor
El Technicolor foi'l primer intentu efeutivu de la industria cinematográfica pa dexar atrás el blancu y prietu y reproducir en pantalla les colores filmaes na realidá. El so primer gran esponente ye la superproducción "Lo que'l vientu se llevó".
Algamábase pola filmación simultánea de trés películes dientro de la mesma cámara, caúna d'elles cuntando con filtros pa que fuere impresionada namái por una color. Depués, tres un procesu de tintura, que más tenía que ver cola imprenta que cola fotografía, sacábase una sola copia qu'al ser proyeutada caltenía les colores de la realidá. 
Llista de premios de cine
Los principales premios de cine internacionales son estos:
Los premios Emmy otórgalos la industria de televisión estauxunidense. Anque nun se trata de cine nel sentíu estrictu de la pallabra, munchos de los premios Emmy concédense pol trabayu realizáu por actrices, actores y téunicos na grabación de películes pa esti mediu.
Esisten tamién premios satíricos, como'l Premiu Golden Raspberry o Razzies, que ye una parodia de los Óscar, pero que premia en serio a los peores filmes, actores y direutores de la industria cinematográfica estauxunidense
Euclides
Euclides (en griegu: "Ευκλείδης", "Eukleides") foi un matemáticu griegu, que vivió alredor del añu 300 e.C., ~(325 e.C.) - (265 e.C.). 
La so vida ye poco conocida, sacantes que vivió n'Alexandría, Exiptu. Proclo, l'últimu de los grandes filósofos griegos, que vivió alredor del 450 d.C. ye la so principal fonte. Esisten dellos otros datos poco fiables. Dalgunos autores árabes afirmen qu'Euclides yera fíu de Naucrates y baráxense trés hipótesis:
La so obra "Los elementos", ye una de les obres científiques más conocíes del mundu, y yera una recopilación del conocimientu impartíu nel centru académicu. Nella preséntase de mena formal, partiendo únicamente de cinco postulaos, l'estudiu de les propiedaes de llinies y planos, círculos y esferes, triángulos y conos, etc.; ye dicir, de les formes regulares. Probablemente nengún de los resultaos de "Los elementos" fuera amosáu por primera vegada por Euclides pero la organización del material y la so esposición, ensin dulda débense a él. De fechu hai muncha evidencia de qu'Euclides usó llibros de testu anteriores cuando escribía los elementos yá que presenta un gran númberu de definiciones que nun son usaes, tales como la d'un oblongu, un rombu y un romboide. Los teoremes d'Euclides son los que de vezu se deprenden na escuela moderna. Por citar dellos de los más conocíos: 
El llibru 
La xeometría d'Euclides, amás de ser un poderosu instrumentu de razonamientu deductivu, foi perútil en munchos campos de la conocencia; por exemplu na física, l'astronomía, la química y delles inxenieríes. Dende llueu ye mui útil nes matemátiques. Inspiraos pola harmonía de la presentación d'Euclides, nel sieglu II formulóse la teoría ptolemaica del Universu, según ella la Tierra ye'l centru del Universu, y los planetes, la Lluna y el Sol dan vueltes al rodiu d'ella en llinies perfeches, o seya círculos y combinaciones de círculos. Por embargu, les idees d'Euclides constitúin una considerable astracción de la realidá. Por exemplu, supón qu'un puntu nun tien tamañu; qu'una llinia ye un conxuntu de puntos que nun tienen nin anchu nin gruesu, namái llonxitú; qu'una superficie nun tien anchu. En vista de que'l puntu, d'alcuerdu con Euclides, nun tien tamañu, asígnase-y una dimensión nula o de cero. Una llinia tien solamente llonxitú, polo qu'adquier una dimensión igual a ún. Una superficie nun tien anchu, polo que tien dimensión dos. A la fin, un cuerpu ríxidu, como un cubu, tien dimensión trés. 
Euclides intentó resumir tol saber matemáticu nel so llibru "Los elementos". La xeometría d'Euclides foi una obra que perduró ensin variaciones fasta'l sieglu XIX.
De los axomes d'entamu, solamente'l de les paraleles paecía menos evidente. Dellos autores intentaron ensin ésitu prescindir de dichu axoma. Ver Xeometría euclidiana.
A la fin, dellos autores crearon nueves basándose n'invalidar o sostituyir l'axoma de les paraleles, dando orixe a les "xeometríes non euclidianes". Diches xeometríes tienen como carauterística principal qu'al camudar l'axoma de les paraleles los ángulos d'un triángulu yá nun sumen 180 graos.
Ríu Mississippi
El Mississippi ye un ríu de los Estaos Xuníos. Forma, xunta'l so afluente, el ríu Missouri, el sistema fluvial más grande de Norteamérica.
El ríu Mississippi naz nel llagu d'Itasca, al norte del estáu de Minnesota, y va lentamente hacia'l mar, formando amplios meandros en direición norte-sur. Tres percorrer 3.730 km de la zona central de los Estaos Xuníos desemboca, formando un gran delta, nel golfu de México. Xunto col so afluente, el Missouri (4.130 km de llargor) forma una gran cuenca que drena total o parcialmente les agües de 31 estaos comprendíos ente les Montañes Rocoses al oeste y los montes Apalaches al este, incluyíes la mayor parte de les Grandes Llanaes, y ye'l cuartu ríu más llargu del mundu.
La so fonte ye'l llagu d'Itasca, nel Parque d'Itasca na parte del norte de Minnesota. A elli se xune'l ríu Missouri en San Luis (Missouri) y el ríu Ohio en Cairo (Illinois). El ríu Mississippi drena l'agua de la mayor parte del área ente les Montañes Rocoses y los Montes Apalaches, sacante l'área drenada polos Grandes Llagos.
El Mississippi pasa per diez estaos d'Estaos Xuníos: Minnesota, Wisconsin, Iowa, Illinois, Missouri, Kentucky, Arkansas, Tennessee, Mississippi y Louisiana. Desemboca nun gran delta nel Golfu de México aprosimadamente 160 km ríu abaxo de la ciudá de Nueva Orleans.
La boca del ríu foi camudando col tiempu. Desque se construyó una canal a entamos del sieglu XIX, el ríu foi guetando la boca del ríu Atchafalaya, aprosimadamente a 95 quilómetros de Nueva Orleans. El Cuerpu d'Inxenieros del Exércitu d'EE.XX. caltién una estensa cadarma d'escluses pa caltener el ríu nel so cursu presente.
Otros camudamientos nel cursu del ríu ocurrieron debío a terremotos a lo llargo de la zona de la falla de New Madrid, que s'alcuentra ente les ciudaes de Menfis y San Lluis (Missouri). Trés terremotos en 1811 y 1812, estimaos n'aprosimadamente de gráu 8 na escala Richter, invirtieren temporalmente'l cursu del Mississippi. Estos terremotos tamién crearon el llagu Reelfoot en Tennessee, camudando'l paisax a la vera'l ríu.
Enantes de que s'implantare'l ferrocarril en Norteamérica, el ríu Mississippi foi una de les principales víes de comunicación y tresporte. El so ampliu calce permitía la navegabilidá treslladando mercancíes y persones. 
El ríu Mississippi ye l'escenariu nel que ta ambientada la novela de Mark Twain "Les aventures de Huckleberry Finn".
Club de Roma
=Entamu=
El Clube de Roma ye una organización formada por prominentes personalidaes, que gueta la promoción d'un xorrecimientu estable y sofitáu de la humanidá. El Clube de Roma tien, ente los sos miembros a importantes científicos (dellos Premios Nobel), economistes, políticos, xefes d'estáu, ya inda asociaciones internacionales. L'Asturianu David M. Rivas forma parte del Clube.
=Historia=
En 1968 reunióse en Roma un grupu de 35 científicos, políticos ya investigadores, que proveníen de 30 países estremaos, pa falar de los cambios que se taben produciendo nel planeta por consecuencia d'aiciones humanes. Dos años más sero'l clube de Roma taría creáu ya llegalizáu embaxo la llexislación suiza. 
Trenta años depués, el Club de Roma cuntara ente les sos files con más de 100 especialistes de 52 países, asoleyara mas de 21 informes de sumu interés ambiental y caltuviera una posición importante, nel ámbitu ambiental, reconocida internacionalmente. Ye necesario destacar que depués de la espublización del Informe sobro los llímites del crecimientu por Dennis Meadows en 1972, desatóse l'aniciu d'un movimientu que sedría conocíu como ecoloxía político y otres corrientes político-filosófiques derivaes tales como'l ecofeminismu o l'ambientalismu.
=Oxetivos=
El clube de Roma asoleyará de contino dellos proyeutos ya informes de temes de tantu interés como:
=Ver tamién=
=Enllaces esternos=
Ambientalismu
L'ambientalismu ye una corriente filosófica mui rellacionada cola ecoloxía político anque con munches estremancies. Pa l'ambientalismu ye necesariu facer igües significatives nes polítiques ambientales de tolos estaos del mundu. Suxer l'usu d'aparatos llétricos d'altu rendimientu, asina como emplegar enerxíes renovables y basar el desenrrollu nun modelu caltenible. Quiciabes ye nesti aspeutu onde mas difier de la ecoloxía político, pues nésta proponse un cambéu radical nel sistema d'estáu y ñégase la necesidá de más desenrrollu, demientres que l'ambientalismu namái propón un cambéu na política ambiental.
Probablemente esta política ñaz nel momentu en que se fai patente'l deterioru del mediu ambiente por mor de los esperimentos o la desconocencia de l'actividá humano. Nel "Informe sobro los llímites del desarrollu" deriváu del clube de Roma, ñaz la inquietú y surden una bayura de grupos políticos ambientalistes o ecoloxistes.
Ye importante que seya patente la estremancia ente ecoloxía político y ambientalismu. Siendo la diferencia más importante l'ecocentrismu.
The Limits to Growth
The Limits to Growth ("Les llendes del desarrollu", n'asturianu) foi un informe encargáu al MIT pol Club de Roma espublizáu en 1972, poco depués de la primer crisis del petroleu. L'autora principal foi Donella Meadows pero tamién contribuyeron Dennis Meadows y Jorgen Randers. L'informe sofítase na simulación informática del programa World3, creáu polos autores del informe col oxetivu de recrear el crecimientu de la población, el crecimientu económicu y la medra de la buelga ecolóxica de la población sobre la tierra nos cien años próximos, según los datos disponibles hasta la fecha. La tesis principal del llibru ye que "nun planeta con llende nun ye posible un crecimientu económicu continuu", y estes llendes pueden ser de dos tipos: de recursos naturales y de la capacidá de la tierra p'absorber la polución ensin amenorgar la calidá del mediu ambiente.
El programa informáticu World3, en delles simulaciones, da como resultáu una estrallimitación nel usu de los recursos naturales y el so progresivu escosamientu, siguíu d'un colapsu na producción agrícola ya industrial y darréu d'un decrecimientu bruscu de la población humana. Ye por eso que los autores esponen como una posible igua a esti colapsu'l "crecimientu cero" o "estáu estacionariu", deteniendo'l crecimientu esponencial de la economía y la población, de mou que l'usu de los recursos maturales que queden nun seyan mermaos pol crecimientu económicu pa que d'esa manera puedan perdurar más nel tiempu. 
Ye posible modificar les tases de desarrollu y algamar una condición d'estabilidá ecolóxica, caltenible, inda a llargu plazu. L'estáu d'equilibriu global habría ser diseñáu de manera que les necesidaes de cada persona sobre la tierra seyan satisfeches, y que caún tenga iguales posibilidaes de realizar el so propiu potencial humanu.
En 1992, 20 años depués de la espublización orixinal, actualizóse ya espublizóse una nueva versión del informe entituláu "Beyond the limits", na que, en base a los datos ariciaos dende entós, esponíase que la humanidá yá superara la capacidá de carga del planeta pa sostener la so población. Una versión actualizada, col títulu: "" foi asoleyada'l 1 de xunu de 2004 pola Chelsea Green Publishing Company. Nesta versión actualícense ya intégrense les dos versiones precedentes.
Terenci Moix
Terenci Moix, seudónimu de Ramón Moix (Barcelona, 5 de xineru de 1942 - Barcelona, 2 d'abril de 2003), escritor catalán. 
De formación autodidáutica y anárquica. Diose a conocer como narrador cola obra "La torre de los vicios capitales" (1968). La so obra céntrase na crítica y la mitificación de los valores de la dómina franquista, la cultura, la educación y el sexu. Escribió nel Tele-Exprés, Tele-Estel, El Corréu Catalán, Editorial Destino, Nuevos Fotogrames, Serra d'Or y en El País. Morrió d'un enfisema pulmonar pola so adicción al tabacu.
Darréu
Darréu, Mocedá d'Izquierda Soberanista, ye una organización política asturiana de mocedá. 
Darréu defínese soberanista y d’izquierda, asumiendo "les teoríes que defenden el poder de la clas obrera moza pa llevar a cabu la so actividá
revolucionaria y avanzar faza’l socialismu y la emancipación nacional, siguiendo los principios básicos d’esta vertiente ideolóxica". Ñaz col enfotu de
ser la organización política referente tantu del soberanismu como del independentismu asturianos d’izquierda na estaya de mocedá. 
Ye una organización horizontal y asamblearia na que puen participar toles moces y mozos que compartan los sos entamos mínimos fasta los 30 años.
Nos sos oríxenes, Darréu tuvo venceyao a la organización política Andecha Astur, actuando como la so estaya de mocedá y contribuyendo asina a l'enanche d'esi movimientu políticu. Sicasí, el 20 d'Avientu de 2014, Darréu decidió frayar los llazos formales con Andecha Astur tres varios años de rellaciones inesistentes, afitándose asina como una organización soberana na teoría y na práutica. 
Según señalen, Darréu quier sirvir como una estructura que trabaye la estaya de la mocedá dientro del ampliu movimientu que constitúi'l soberanismu asturianu, compuestu por distintes plataformes, organizaciones, estructures ya iniciatives. 
L'órganu principal d'organización ye la Xunta Nacional, onde periódicamente la militancia toma les decisiones más inmediates. Tamién cunten como ferramienta organizativa y de toma de decisiones col Conceyu Nacional, órganu congresual que n'avientu de 2014 desendolcó la so quinta edición.
Ente los actos propios de Darréu destaquen los conciertos conmemorativos de la revolución d'ochobre ("Asturies nun escaez") qu'en 2006 pasen a integrase nel Día de la Mocedá Revolucionario xornada de vindicación social de la mocedá onde amás del conciertu en 2006 destacó la manifestación baxo'l lema "Futuru n'Asturies". 
Depués d'un periodu de trés años ensin organizar esti eventu -tres la suspensión del últimu momentu de la edición que diba cellebrase en Llangréu-, en 2014 tornó a desendolcase n'Uviéu, con charres, meses redondes, alcuentru internacionalista, ruta hestórica, o'l XI Asturies Nun Escaez, hestóricu pola torna a los escenarios d'Avientu, 14 años depués de la so dixebra. 
La Mocedá d'Izquierda Soberanista vien amás desendolcando periódicamente campañes alrodiu distintos temes y problemátiques: "Nun bebas Coca-Cola", "Stop emigración forciada de la mocedá", les aiciones escontra les Feries d'Abril n'Asturies, o la reivindicación llingüística o nacional mediante l'activismu na cai, son dalgunes de les cuestiones trataes al traviés d'estes iniciatives. 
Darréu participa amás en distintos actos y movilizaciones que se desendolquen n'Asturies: movilizaciones de coleutivos como Asturies en Pie, Asamblees de Trabayadores en Llucha, o Corriente Sindical d'Izquierda; o los actos que tolos años tienen llugar pol 8 setiembre o'l 25 mayu. A too ello amesten el so sofitu nel tarrén estudiantil a la Xunta Estudiantil Asturiana, organización que señalen como'l so referente d'aición y participación nesa estaya.
La organización xuvenil editó la yá desapaecía revista Írguite, integramente n'asturianu y con conteníos culturales y políticos. 
Anguaño l'actividá de Darréu refléxase nel so blogue: mocedarevolucionario.blogspot.com 
Lluna enllena
La lluna enllena, tamién nomada "plenilluniu", ye una fase llunar qu'acontez cuando la Tierra alcuéntrase ente'l Sol y la lluna.
Xune Elipe
Xulio Andrés Elipe Raposo (Villalegre, Avilés, Asturies, 1962), más conocíu como Xune Elipe, ye un cantante y productor discográficu asturianu dende va más de venti años, del grupu Dixebra.
Dende bien mozu yá desendolcó los sos esmolecimientos pa cola llingua asturiana, con 15 años yera miembru de Conceyu Bable, más sero foi ún de los qu'entamó l'Asociación Cultural Arfueyu, depués collaboró como periodista en llingua asturiana en dellos medios de comunicación como Cadena SER, Radio Popular de Avilés (con programes como, Albintestate o la organización del I,II Y III Día de la radio n'Asturianu o La Voz de Avilés, ú dirixó la seición "La Fueya'l Carbayu", tamién perteneció al Coleutivu L'Esperteyu con quien asoleyó doce númberos d'un fancín n'asturianu con cierta periocidá; pesie a nun poder cursar la carrera universitaria de periodismu por imposibilidá de colar d'Asturies. Nel so llugar, fizo estudios d'Historia na Universidá d'Uviéu, anque envede finalos acabó faciendo Graduáu Social, amás d'impartir clases de llingua asturiana.
También foi miembru d'organizaciones nacionalistes como Ensame Nacionalista Astur y Andecha Astur, acabando por presentase como candidatu independiente a l'alcaldía d'Avilés.
En 1987 forma na so ciudá de nacencia'l grupu de rock Dixebra, en cuya formación permanez fasta anguaño editando ocho discos.
En 1992 funda'l sellu discográficu Discos L'Aguañaz xuntu al so compañeru en Dixebra, el gaiteru Fernando Rubio.
Asoleya en 1996 el llibru "Llingua y rock", un estudiu sobre la música rock con lletres n'asturianu al traviés de los años. Esti mesmu añu collabora na emisora uvieína Radio Sele con programes comu "Al Debalu" o "Rockromería".
Charlie Kaufman
Charles Stuart Kaufman (Nueva York, 1 de payares de 1958) ye un guionista estaunidense. Nomáu pola revista Premiere como una de les 100 persones más poderoses de Hollywood.
Kaufman ñació nuna familia xudía na ciudá de Nueva York. Entamó la so carrera en televisión escribiendo dos episodios pa "Get a Life" de Chris Eliott, asina como una docena d'otros episodios pa programes como "Ned y Stacey" y "The Dana Carvey Show".
Tuvo reconocencia per primera vegada al escribir "Being John Malkovich", película que-y valió una nominación al Óscar y un premiu BAFTA. Tamién escribió "Human nature", que foi dirixida por Michel Gondry, y llueu trabayó con Spike Jonze otra vegada como l'escritor pa "El lladrón d'orquídees (Adaptation)", que-y valió otra nominación al Óscar y el so segundu BAFTA. En dicha película presentábase a un personax, Charlie Kaufman, que resultaba ser una versión bastante irreal del escritor. Na vida real nun tien un hermanu ximielgu idénticu, ta casáu y abegosamente pudo esperimentar el drama fantásticu de la hestoria.
Tamién escribió "Confesiones d'una mente peligrosa", un retratu biográficu de Chuck Barris, un conductor d'un programa de concursos del que se pensaba yera un home clave de la CIA. Foi dirixida por George Clooney, que debutaba como direutor. Kaufman, mui molestu, criticó a Clooney por facer alteraciones dramátiques al guión de la película ensin siquiera consultá-ylo. El guionista afirmó nuna entrevista con William Arnold: "«Lo usual pa un escritor ye entregar un guión y llueu desapaecer. Pero eso nun ye pa min. Quiero tar involucráu d'entamu a fin. Y estos direutores (Gondry, Jonze) sábenlo y respétenlo»".
Depués llegó "Eternal sunshine of the spotless mind" ("¡Escaezte de min!"),la so segunda película col direutor Michel Gondry, pol que recibió'l so primer premiu Óscar al meyor guión orixinal, el so tercer BAFTA y el prestixosu PEN American Center 2005. 
Un patrón interesante nos trabayos de Kaufman ye que de vezu céntrense nun protagonista masculín introvertíu, dalgo timíu, y una figura dominante femenina. Esto asocede con "Eternal sunshine..." (Joel/Clementine), "El lladrón d'orquídees" (Charlie), y "Cómo ser John Malkovich" (Craig/Maxine).
Vive en Pasadena, California.
A la pe
A la pe ye un xuegu nel qu'un neñu ponse de madre sentáu nuna piedra y otru arrodíyase enfrente guardando la tiesta nel so somantu ensin que puea ver a los demás. Y los otros xugadores canten:
Entós, ún de los xugadores pon ún, dos, trés o más deos sobre la espalda del neñu arrodiyáu y, si esti acierta cuántos son, quédase'l que los punxo; pero si s'enquivoca, los demás canten:
Pedralba de la Pradería
Pedralba de la Pradería ye un conceyu zamoranu na comarca de Senabria (Castiella y Llión, España). L'ayuntamientu ta en Pedralba. Otros pueblos del conceyu son Calabor, Llobécianos, Santa Cruz d'Abranes y Ruidenore.
Tien 311 habitantes (INE, 2008).
Pedralba de la Pradería ye un conceyu caracterizáu pola so elevada diversidá y riqueza llingüística, al tar presentes nél tres lengua romances: el castellán, el gallegu (llingua tradicional de la pedanía de Calabor) y el llionés (llingua tradicional de les restantes localidaes del conceyu). Magar ye ciertu qu'estos dos últimes llingües fálense ellí nes sos respectives variantes senabreses y pollo amuesen una gran semeyanza ente sigo, con un porcentaxe mayoritariu de léxicu compartíu.
Nacionalismu
El nacionalismu ye una doctrina o filosofía política que considera como valores fundamentales el bientar la preservación de los rasgos identitarios, la independencia en tolos órdenes y la gloria ya llealtá a la propia nación.
El nacionalismu ye un conceptu d'identidá esperimentáu n'andecha per miembros d'un gobiernu, una nación, una sociedá o un territoriu en particular. Los nacionaliegos enfótense en crear o caltener una nación basada en varies idees de lexitimación política. Munches ideoloxíes nacionaliegues deriven el so espoxigue de la teoría romántica de la "identidá cultural", mientres qu'otros se cinquen na parafia lliberal de que la lexitimidá política deriva del consensu de la población d'una rexón.
El nacionalismu ye un conceptu davezu tracamundiáu, yá que la so imaxe más xeneral ye zapallona y siempres foi polémica hestóricamente. Davezu, deriva en conflictu étnicu, guerra o conflictos políticos ente estaos, etc. Según delles definiciones, el nacionalismu nun implica qu'una nación seya necesariamente cimera a otra, sinón que caltién que ciertes naciones podríen alcontrase en meyor situación si se-yos permitiera gobiernase a sí mesmes, algamando asina la so independencia política, económica y cultural.
Dellos teóricos, como Benedict Anderson, afirmaren que les natureleces precises pal nacionalismu incluyen l'espoxigue de la prensa y el capitalismu. Anderson tamién afirma que los conceptos de nación y nacionalismu son fenómenos construyíos dientro de la sociedá, llamándolos comunidaes imaxinaries. Ernest Gellner mesta al conceptu: "el nacionalismu nun ye l'esconsone de les naciones hacia la so concencia propia: inventa naciones au nun les hai".
L'Estáu-Nación surdió n'Europa col tratáu de Westfalia (1648). El nacionalismu siguió siendo un fenómenu elitista demientres varios sieglos tres el tratáu, pero foi nel sieglu XIX cuando s'espardió ampliamente per toa Europa y ganó popularidá. Dende entós, el nacionalismu dominó les polítiques europees y mundiales.
Acabante'l sieglu XIX les idees nacionaliegues entamaríen a espardise per toa Asia. Na India, el nacionalismu incentivó la fin del dominiu británicu. En China, el nacionalismu dio una xustificación pal estáu chinu, que s'alcontraba encismáu cola idea d'un imperiu universal. En Xapón, el nacionalismu combinaríase col escecionalismu xaponés.
La I Guerra Mundial marcó'l desaniciu definitivu de varios estaos multinacionales (l'Imperiu Otomanu, l'Imperiu Austro-húngaru y, en cierta mididaa, el rusu). El tratáu de Versalles foi afincáu como un intentu per reconocer l'entamu del nacionalismu, darréu que gran parte d'Europa foi dixebrada en naciones-estáu nun ententu por caltener la paz. Sicasí, munchos estaos multinacionales ya imperios sobrevivieron. El sieglu XX tuvo tamién marcáu pela sele adopción del nacionalismu per tol mundiu col escontarmáu de los imperios coloniales europeos, la Xunión Soviética y dellos estaos multinacionales menores.
Al empar, particularmente na segunda metá del sieglu XX, movimientos antinacionalistes tuvieron llugar, siendo en xeneral destacables les remanaes poles élites. Alcuerdos de comerciu, tales como NAFTA y GATT, y la creciente internacionalización de mercaos de comerciu afeblen tamién la soberanía del estáu-nación.
Una cenciella mirada a la realidá internacional permítemos albidrar que son abondes les formes de nacionalismu, yá non sólo perque'l términu s'aplíque a bien de realidaes (estaos afitaos, pueblos ensin estáu, etc), sinón qu'amás emplégase pa designar mui desemeyaos xeitos que los desemeyaos individuos o colectividaes tienen de vivir la comunidá o nación. Por nacionalismu pue entendese:
En comparación con otres dómines próximes (como la etapa franquista n'España), o alloñaes, como per exemplu aquella na que los grandes reinos europeos teníen pretensiones imperialistes basaes nel nacionalismu d'Estáu, güei, les ciencies sociales esmolécense mayormente pol nacionalismu de les minoríes. Nel congresu "Nationalism, Identity and Minority Rights" celebráu en Bristol en 1999, namái un 10% de los 210 historiadores conferenciantes ficieron referimientu al nacionalismu d'Estáu.
Fernando Vizcaíno Guerra, nel so artículu "Nacionalismo, Estado y nación" espresa que hasta la década de 1970 predominó la idea de que la naturaleza esencial del nacionalismu yera l'Estáu. Foi al casu d’esa década cuando se xulgó a la nación como la naturaleza cimera del nacionalismu, hasta podemos falar anguaño de nacionalismu étnicu, de nacionalismu de les minoríes o d'Estáu multinacional.
Davezu, los nacionalismos de les minoríes, por suponer la presencia de movimientos escontra l'Estáu, abulten tar tamién escontra'l nacionalismu d'Estáu, cuando dambos nacionalismos son una mesma realidá en desemeyaes fases. Bien ye cierto que'l nacionalismu pue ser al mesmu tiempu un sintimentu, una dotrina y al mesmu un enclín políticu, más la desemeyanza real ente'l nacionalismu de les minoríes y el nacionalismu d'Estáu enraigona nel gráu de reconocencia llexislativa ya intrenacional qu'un nacionalismu tien.
El nacionalismu étnicu entiende la nación en términos d'etnicidá. Tamién inclúi idees d'una conexón cultural ente los miembros de la nación y los sos representates y, davezu, un llinguax propiu. Les idees sobro etnicidá son mui antigües, pero'l nacionalismu étnicu modernu ta fuertemente influenciáu por Johann Gottfried von Herder, quien promovió'l conceptu de Volk, y Johann Gottlieb Fichte. 
El nacionalismu cívicu (tamién nomáu "Nacionalismu Civil o Nacionalismu políticu") ye la forma del nacionalismu según la que l'estáu deriva la so llexitimidá política de la participación activa de los sos ciudadanos, la ""voluntá del pueblu""; representación política. Un individuu en tala nación debe creyer que les aiciones del estáu, en mayor o menor midida, reflexen la so voluntá. Jean-Jacques Rousseau, quien desendolcara esta teoría per primer vegada, ideó’l conceptu de Voluntá Xeneral pa esplicar cómo podría funcionar esto. Rousseau anotó les sos teoríes en dellos de los sos escritos, particularmente en "Sobre’l Contratu Social".
El nacionalismu cívicu déitase dientru de les tradiciones de racionalismu y lliberalismu. Ye la teoría tres les democracies constitucionales.
En contraposición al nacionalismu étnicu, el nacionalismu cívicu -diz Aleix Vidal-Quadras- pacifica, harmoniza y entegra les diferences baxu'l mantu de valores morales cimeros como la llibertá, la igualdá, la solidariedá y la xusticia.
El nacionalismu románticu (tamién llamáu "nacionalismu orgánicu y nacionalismu identitariu") ye la forma de nacionalismu étnicu pola que l’estáu deriva la so lexitimidá política como consecuencia natural (orgánica) y espresión de la nación o la raza. Reflexa los ideales del romanticismu y opónse al racionalismu. El nacionalismu románticu enfatiza una cultura étnica hestórica qu’empata col ideal románticu; el folklore desendólcase como un conceptu nacionaliegu románticu. Los hermanos Grimm basáronse nos escritos de Herder pa crear una coleición idealizada d’hestories étnicamente alemanes. L’historiador Jules Michelet exemplifica la conceición nacionaliega romántica de la historiografía.
El nacionalismu d'esquierdes defende, delles vegaes, el drechu de toles naciones a l'autodetermín costituyendo un cambiu políticu que beneficiaría a les clases populares d'esa nación. Delles vegaes, los nacionaliegos d'esquierdes encartíchanse al empar como internacionaliegos.
El nacionalismu relixosu ye la forma de nacionalismu según la que l’estáu deriva la so lexitimidá política en consecuencia d’una relixón ermuna. El sionismou ye un exemplu d’esto, mas bona parte de les formes de nacionalismu étnicu son tamién en gran midida formes de nacionalismu relixosu. Per exemplu, el nacionalismu irlandés ye xeneralmente asociáu al catolicismu; el nacionalismu indiu asóciase col hinduismu, etc. El nacionalismu relixosu vése, xeneralmente, como una forma de nacionalismu étnicu.
Sicasí, el componente relixosu ye más una etiqueta que la verdadera motivación del nacionalismu d'un grupu. Per exemplu, magar que la mayoría de los cabezaleros nacionaliegos irlandeses del cabero sieglu foren católicos, demientres el sieglu XIX, y especialmente nel XVIII, munchos cabezaleros nacionaliegos foron protestantes. 
L'islam opónse dafechu a tou tipu de nacionalismu, racismu u otra clasificación de la xente nun bancada nes creencies ermunes. Sicasí, dellos grupos islámicos puen ser consideraos raciestes y nacionaliegos (asina, pa dellos, nun puen considerase verdaderos islámicos). La creación de Pakistán ye un exemplu de nacionalismu relixosu de banca islámica en la midida en que tomaba como nación a los musulmanes de la India. Sicasí, munchos de los sos creadores -como los del Estáu d'Israel- yeren laicos y consideraben la pertenencia a una mesma tradición relixosa como elemento xenerador de identidá al marxe de la práutica relixosa en sí. Un exemplu asemeyáu ye’l de los musulmanes de Bosnia, consideraos como etnia na antigua Yugoslavia y que na so mayor parte yeren nun creyentes o n0n practicantes.
El nacionalismu banal, conceptualizáu por Michael Billig, ye la forma difusa que toma’l nacionalismu nes sociedaes contemporánees, tornándose nun mecanismu omnipresente de siguir les percepciones y facer apaecer como natural la identificación ente una llingua, una cultura y una comunidá política. Seya yá en vezos colectivos como’l deporte, o en detalles insignificantes como la utilización de banderes pa identificar les llingues nes que s0escríben los ingredientes d’una caxa de cereales, el nacionalismu banal inflúi cotidianamente nos esquemes mentales del nacionalismu.
El fascismu ye xeneralmente clasificáu como nacionalismu étnicu, siendo’l casu más estremu d’éstu’l nacionalsocialismu de la Alemaña Nazi.
Dellos teoristes políticos caltienen que cualisquier discriminación de formes de nacionalismu ye falsa. Toles formes de nacionalismu cuenten con una población formando una nación, poro, significa que tolos los miembros d'una población creen que formen parte d’algún tipu de cultura propia y la cultura nun pue ser dafechu dixebrada de la etnicidá. Mesmamente les supuestes ""cultures cíviques"" étnicamente neutrales en los Estaos Xuníos, per exmplu,escriben la pallabra "Dios" na so moneda y na so xura de llealtá y designen eventos oficiales, poro, promueve un prexuiciu cultural.
Estaos Xuníos
China
Emisión de positrones
La emisión de positrones ye una mena d'emisión beta, que tamién recibe'l nome de "beta plus" (β). Nella, un protón conviértese, per aciu d'una interacción nuclear feble, nun neutrón, un positrón y un neutrín. Los isótopos qu'emiten positrones son, por exemplu: Carbonu-11, Nitróxenu-13, Oxíxenu-15 y Flúor-18:
Estos isótopos úsense na tomografía d'emisión de positrones, una teúnica usada en medicina nel diagnósticu per imaxe.
La captura electrónica ye'l procesu inversu y ta favorecíu enerxéticamente.
Transición isomérica
La transición isomérica ye un procesu de desintegración radioactiva qu'asocede nun átomu nel que'l nucleu ta nun estáu meta escitáu (por exemplu depués de la emisión d'una partícula alfa o beta). La enerxía extra del nucleu ye lliberada pola emisión de radiación gamma, devolviendo al nucleu a un estáu estacionariu. Esti procesu ye asemeyáu a la emisión gamma pero difier en que se produz n'estaos meta.
La radiación gamma pue tresferir la so enerxía direutamente a ún de los electrones más fuertemente xuníos, espulsándolu del átomu, procesu que recibe'l nome de conversión interna.
Neutrín
El neutrín ye una partícula subatómica de tipu fermiónicu, de carga neutra y espín 1/2. Los últimos estudios confirmaron que los neutrinos tienen masa anque esta nun se conoz con exautitú. El so valor, en tou casu, sedría perpequeñu teniéndose obtenío namái cotes superiores con valores aprosimademante doscientes mil vegaes más pequeños que la masa del electrón. Amás, la so interaición coles demás partícules ye mínima, polo que pasen al traviés de la materia ordinario ensin malpenes perturbalo.
La masa del neutrín tien importantes consecuencies nel modelu estándar de física de partícules yá qu'implicaría la posibilidá de tresformaciones ente los trés tipos de neutrinos esistentes nun fenómenu conocíu como oscilación de neutrinos.
Inercia
La inercia ye la tendencia de los cuerpos a caltener l'estáu de movimientu o reposu nel que s'alcuentren, estáu que nun se modifica a menos qu'actúen fuercies esternes sobro la so masa. Tamién pue considerase la inercia como la tendencia de los cuerpos a caltener el so estáu, seya de reposu o de movimientu, fasta qu'una fuercia esterna modifique esi estáu.
Movimientu
En mecánica'l movimientu ye un fenómenu físicu que se define como tou camudamientu de posición qu'esperimenten los cuerpos d'un sistema o conxuntu nel espaciu con respeutu a ellos mesmos o con otru cuerpu que sirve de referencia. Tou cuerpu en movimientu describe una trayeutoria. 
La parte de la física que s'encarga del estudiu del movimientu ensin estudiar les sos causes ye la cinemática. La parte de la física que s'encarga del estudiu de les causes del movimientu ye la dinámica.
Asteroide
Un asteroide ye un cuerpu rocosu, carbonáceu o metálicu más pequeñu qu'un planeta y qu'orbita alredor del sol. Los asteroides tamién se nomen planetes menores, denomación que se considera más afechisca. Los más de los asteroides poseyen órbites semiestables ente Marte y Xúpiter, pero dalgunos son esviaos n'órbites que crucien aquélles de los planetes mayores.
Dende la Tierra tienen aspeutu d'estrelles, d'ehí'l nome d"'asteroides" (del griegu ἀστεροειδής, "figura d'estrella") que foi alcuñáu por John Herschel poco depués de que los primeros fueran descubiertos.
El 1 de xineru de 1801 l'astrónomu sicilianu Giuseppe Piazzi descubrió l'asteroide o planeta menor Ceres mentes trabayaba nun catálogu d'estrelles. Esti planeta menor foi denomáu "Ceres Ferdinandea" n'honor del entós rei de les Dos Sicilies, Fernandu I.
Tres d'esta descubrición vinieron otres paecíes pero d'oxetos más pequeños. Anguaño estímase qu'hai cerca de 2 millones d'asteroides con un diámetru mayor a 1 km namái nel cinturón principal d'asteroides. Sicasí, si se sumen toles sos mases, el total ye del 5% de la masa de la lluna.
Nel casu del Cinturón de Kuiper estímase la esistencia de 60 millones d'oxetos, con una masa del orde de 2,5 veces la de la lluna, ye dicir, el 3% de la terrestre.
Llista d'asteroides
Esta ye una llista de planetes menores numberaos, cuasi toos asteroides, n'orde secuencial. A data de setiembre de 2007 hai 164.612 planetes menores numberaos, y munchos más inda non numberaos.
Los más de los asteroides son normales y normalmente ensin trescendencia. Pa consultar una llista más pequeña d'asteroides importantes, ver la llista d'asteroides importantes.
Llista d'asteroides (1001-2000)
Llista d'asteroides/1001–1100
Llista d'asteroides/1101–1200
Llista d'asteroides/1201–1300
Gaita de fole
La gaita de fole ye un instrumentu musical de vientu qu'inda se caltién en partes de la provincia de Zamora y nel Norte de Portugal. Tien dos palletas, magar que hai modelos con una. Tien dos conductos: el furnión y el punteru, dambos xuníos al fol.
Himalaya
L'Himalaya ye un cordal asitiáu nel continente asiáticu y estiendese pelos países de Bután, China, Nepal, Tíbet, India y Pakistán, formando un arcu d'oeste a este de 2600 quilómetros y de norte a sur de 350 quilómetros. El so nome procede del sánscritu y sinifica "morada de ñeves" 
Ye'l cordal más altu de la Tierra con 14 cimes de más de 8000 metros d'altor, siendo l'Everest colos sos 8848 metros, la montaña más alta de la tierra, otros "ochomil" como'l K2 (8611 m) y Kanchenjunga (8598 m), tamién tán nel Himalaya. 
L'Himalaya entamó a formase hai unos 5 millones d'años na era terciaria y según la teoría de la teutónica de plaques, produxose pol choque del antiguu continente de Gondwana, y la d'Eurasia, que resultó de la dixebra de l'antigua Laurasia.
Tradicionalmente tiende a incluyise dientru del conceutu d'Himalaya'l cordal del Karakorum, les montañes del Treshimalaya nel Tíbet ya inclusu les montañes prehimaláyiques ("Siwaliks") que separten l'Himalaya de les llanures indies. Estriutamente, los xeógrafos d'anguañu separten el Karakorum del Himalaya propiamente dichu, yá qu'anque'l Karakorum s'alcuentra al noroeste del Himalaya ye un cordal con carauterístiques xeolóxiques propies.
De les catorce montañes de más d'ocho mil metros qu'hai na Tierra, cuatro afayense nel Karakorum, y son:
Nel Himalaya alcuentrense dellos países. Cubre una estensión d'unos 594.400 km² qu'inclúi partes de Pakistán, India, Nepal, Bután y Tibet.
La vertiente septentrional del Karakorum pertenez a Sinkiang, tarritoriu chinu, demientres que la vertiente meridional pertenez a Pakistán. L'estremu oriental del Karakorum correspuende a Caxmir, tarritoriu n' engarradiella ente Pakistán y la India dende 1947.
La vertiente septentrional del Himalaya pertenez al Tíbet, país ocupáu por China, repartiéndose la vertiente meriodional ente Pakistán, la India, Nepal y Bután.
Les estremaes tribes de la vertiente norte del Himalaya son predominantemente de tipu asiáticu al este y de relixón budista, demientres que na vertiente sur esiste un mosaicu étnicu ya cultural (namái en Nepal desaméyense al menos 19 grupos étnicos principales) y de relixón fundamentalmente musulmana nel oeste, ya hinduista nel centru y este del cordal.
Laurasia
Laurasia ye'l nome dau a una antigua masa de tierra del hemisferiu norte xurdía haza la fin del Xurásicu de la desintegración del supercontinente Panxea, separtándose de Gondwana pola apertura del Mar de Tetis. Laurasia dividióse ensiguida n'Eurasia y América del Norte.
Panxea
Panxea ye'l nome alcuñáu por Alfred Wegener pa definir al supercontinente formáu pola xunión de tolos continentes d'anguañu.
Remanez del prefixu griegu ""pan"" que sinifica "tou" y de la pallabra en griegu Γαῖα Gaĩa, Γαῖη Gaĩê o Τῆ Gễ, ‘suelu’ o ‘tierra’. D'esta miente, quedaría una pallabra que significa ""tola tierra"."
Cuidase que dichu procesu xeolóxicu produxose a fines del periodu proterozoicu, (fai aprosimadamente 300 millones d'años) cuando de les agües xurdieron mases continentales, quedando toles unidaes formando un solu cuerpu y arodiáu per un únicu mar denomáu Pantalasa.
Se camienta que, productu de los camudamientos y movimientos de les plaques teutóniques, encomencipiaría ente fines del Triásicu y entamos del Xurásicu (fai aprosimadamente 200 millones d'años) el procesu de dixebración d'esti supercontinente fasta lo que conocemos güei como los continentes actuales. 
Panxea nun foi'l primer supercontinente. Colos datos disponibles, los científicos algamaron recrear un supercontinente anterior, denomáu Pannotia y formáu va 600 millones d'años. Otru supercontinente, Rodinia, foi formáu aprosimadamente hai 1.100 millones d'años.
Pannotia
Pannotia, descritu por primer vegada por Ian W. D. Dalziel en 1997, 
ye un supercontinente hipotéticu qu'esistió dende hai unos 600 millones d'años fasta la fin del periodu Precámbricu, va unos 450 millones d'años. Enantes de Pannotia, l'anterior supercontinente que se formó foi Rodinia, y el postreru (hasta la data) foi Panxea.
Rodinia
Rodinia foi un supercontinente qu'hai 1100 millones d'años, demientres el neoproterozoicu, axuntaba gran parte de la tierra xurdía del planeta. Entamó a dixebrase va 800 millones d'años por mor de movimientos magmáticos na corteya terrestre, acompañaos por una fuerte actividá volcánica.
Magma
Magma ye un mestu a alta temperatura (dependiendo de la so composición ya evolución, dende menos de 700 °C fasta más de 1500 °C) de sólidos (cristales y cachos de roca), llíquidu (na so mayoría silicatos) y gas (ricu en H, O, C, S y Cl), formáu pola fusión parcial o dafecha d'una fonte parental (principalmente, la parte superior del mantu y la bas de la corteya terrestre).
Pol so conteníu mineral, el magma pue clasificase en dos grandes grupos: máficos y félsicos. Básicamente, los magmes máficos contienen silicatos ricos en Mg y Ca, demientres que los félsicos contienen silicatos ricos en Na y K.
El magma ascendente que, dende la so xeneración fasta enantes de la so solidificación, xurde na superficie, recibe'l nome de llava.
Llista d'estudios de cine
Esta llista d'estudios de cine inclúi los principales estudios productores de películes de cine, d'anguaño como yá desapaecíos.
Tolos asitiaos en Hollywood
Pa la India ver Bollywood
Guerra Civil Inglesa
Guerra Civil Inglesa (o Guerres) ye'l términu col que se fai referencia a la bayura de confliutos armaos y maquinaciones polítiques qu'asocedieron ente los monárquicos y los parlamentaristes dende 1642 fasta 1651, y particularmente a la primer (1642-1645) y a la segunda (1648-1649) guerres civiles ente los seguidores del rei Carlos I d'Inglaterra y los qu'apoyaben al Parlamentu y la ineficiente campaña emprendía por Carlos II d'Inglaterra, que finó cola so derrota na Batalla de Worcester el 3 de setiembre de 1651.
Batalla de Worcester
La Batalla de Worcester foi la batalla final de la Segunda Guerra Civil Inglesa. Oliver Cromwell y los Parlamentaristes derrotaron a les fuercies escoceses de Carlos II d'Inglaterra el 3 de setiembre de 1651 en Worcester, Inglaterra.
Viacom
Viacom Inc. (NYSE: VIAB) o simplemente Viacom, ye un conglomeráu de dellos medios de comunicación alredor del mundu y anguaño remana varies de les cadenes de televisión per satélite más reconocíes.
Tien la so sede d'operaciones en Nueva York, Estaos Xuníos.
Páxina oficial (n'inglés)
Eleuterio Quintanilla
Eleuterio Quintanilla Prieto (Xixón, 24 d'ochobre de 1886 - Bordeos, Francia, 18 de xineru de 1966), anarquista y pedagogu.Quintanilla foi una de les figures de mayor relieve intelectual y políticu nos ambientes obreros y sindicalistes de Xixón, popularmente yera conocíu por "Quinta" ente la xente y por "Terio" ente los sos alumnos.
Yera de familia obrera y numberosa. So pá yera conserxe del mercáu central d'hortalexes y so madre trabayadora na fábrica de tabacos.
Estudió na escuela gratuita «La Cátedra» hasta los trece años, qu'entamó a trabayar como aprendiz de xocolateru, alternando'l trabayu coles clases nel Atenéu Obreru fasta alquirir una cultura amplia y dominiu n'idiomes. En 1908 llegará a ser presidente de la biblioteca popular del Atenéu.
Dende bien mozu sintióse llamáu poles idees llibertaries qu'en Xixón semó'l propagandista catalán Martín, que preparó'l tarrén a los sos seguidores. Ún d'estos foi Rogelio Fernández Fueyo ("Rogelín el zapateru") qu'emplegaba la trestienda del so tallerucu como escuela d'anarquismu y pa otres enseñances; por exemplu, nesi taller recibió Quintanilla clases de gramática. Esta llamada de los ideales llibertarios afitóse pola amistá que caltién con Ricardo Mella, surdía en 1903 con ocasión d'una conferencia pronunciada por ésti nel Institutu Xovellanos.
Entama a collaborar col periódicu anarquista "Solidaridad Obrera" en 1909 y funda un añu más sero con Ricardo Mella "Acción Libertaria", que s'asoleya a la vez en Vigo (onde vivía Mella) y Xixón hasta 1911, reapaeciendo en Madrid en 1913. Tamien collaborará en El Libertario
En 1911 acudió en representación d'Asturies al I Congresu de la CNT, en compañía de Pedro Sierra, representando a 1500 obreros de Xixón y La Felguera.
Tomó parte activa, nes primeres décades de sieglu XX, de coinflictos llaborales y mitines, polo que sofrió prisión y apaleamientos delles veces.
Hacia 1914 Quintanilla dexó'l so trabayu de xocolateru pa dedicase a la enseñanza na Escuela Neutra xixonesa, fundada en 1911. En 1917 intervendrá na preparación y nel desendolcu de la fuelga revolucionaria como miembru del comité asturianu.
Nel Congresu de la CNT de 1919 defenderá l'alianza cola UGT como primer pasu pa una futura fusión anque foi refugada la proposición. Tras la proclamación de la Dictadura de Primo de Rivera abandonó la llucha sindical direuta, anque siguió exerciendo una influencia nos llibertarios asturianos. En 1934 alentó l'Alianza Obrera. 
Participó na masonería a través de la loxia Xovellanos númberu 337 de Xixón hasta 1933 cuando lu dan de baxa por falta d'asistencia y pagu de les cuotes. Quintanilla collaboró dende'l entamu de la nomada Guerra Civil española en llabores d'abastecimientu. Tres l'apición del periodicu anarquista CNT en Xixón, a entamos de 1937 escribirá dellos articulos sobro la "Non intervención". Dende 1937 perteneció al grupu Orto de la FAI, colo que dexa les sos actividaes na masonería.. En setiembre d'esti añu confiase-y la custodia del Tesoru artísticu de Asturies y Santander pal so treslladu a Francia. Yá en Barcelona tres la cayía d'Asturies, presidió'l Conseyu Nacional de la Infancia Evacuada dependiente del ministeriu d'Istruición publica y sanidá, del que yera ministru Segundo Blanco.
Eleuterio Quintanilla asistió como conseyeru técnicu a la Conferencia Internacional del trabayu de Xinebra en 1938.
En 1939 saldrá d'España definitivamente al frente d'una colonia infantil. Morrió esiliáu en Bordeos el 18 de xineru de 1966.
Anguañu, una cai de Xixón lleva'l so nome.
Queens
Queens ye'l más grande de los cinco barrios de la ciudá de Nueva York en cuantes a superficie. Ye homónimu del Condáu de Queens nel Estáu de Nueva York y asitiase al oeste de Long Island. Ye'l condáu con más diversidá étnica de los Estaos Uníos.
Con un población de 2.229.379 habitantes (según el censu l'añu 2000) sobro 461.7 km², el de Queens ye'l más grande de los "boroughs" de Nueva York.
Friedrich Engels
Friedrich Engels (Barmen-Elberfeld, anguaño Wuppertal, Renania, entós parte de Prusia, 28 de payares de 1820 - Londres, 5 d' agostu de 1895). Filósofu y revolucionariu alemán 
Collaciu y collaborador de Karl Marx, foi coautor con él d'obres fundamentales pa la nacencia del movimientu socialista y comunista, y dirixente políticu de la Primer Internacional y de la Segunda Internacional.
Engels yera de familia burguesa, fíu mayor d'un prósperu industrial testil, protestante y conservador. Por embargu, dende'l so pasu pela Universidad de Berlín (1841-42) interesóse polos movimientos revolucionarios de la dómina: rellacionóse colos hegelianos d'esquierda (Hegel) y col movimientu de la Xoven Alemaña. El so pá unviólu a Manchester a ocupase de la fábrica d'algodón de so propiedá, y de la esperiencia de les penoses rellaciones llaborales vixentes xurdió la obra entitulada "La situación de la clas obrera n'Inglaterra" ("¿Qué sedrá de tantos millones de seres que nun poseen absolutamente res?"). Polos mesmos años espublizó nos Anales Franco-Alemanes, de los que Karl Marx yera coeditor, un testo entituláu "Elementos d'una crítica de la Economía Política". D'esa dómina vien la so amistá con Marx, al que reconocía una superior capacidá teórica y mayor orixinalidá nes idees. N'adelantre Engels convirtióse nel pegollu de Marx, al que caltuvo xuntu a la so familia demientres los años en que se dedicaba a ellaborar "El Capital". Nesa primera estancia en Manchester, Engels vinculóse tamién al activismu políticu llocal, militando nel movimientu cartista y collaborando en "El Nuevu Mundiu Moral" ("The New Moral World"), ún de los periódicos de Robert Owen.
Más sero, en Bruxeles, abellugu de munchos esquierdistes europeos, participó autivamente con Marx na "Lliga de los Xustos", convertía ceo na "Lliga de los Comunistes". Marx y Engels encargáronse de redautar un curtiu panfletu colos entamos políticos del nuevu movimientu y que describe'l capitalismu con una claridá que los sos siguidores consideren non superada. Asoleyáu a la fin col títulu de "Manifiestu del partíu comunista" (o "Manifiestu comunista") aportó a tiempu de tornáse y espardese per Europa enantes de los movimientos revolucionarios de 1848. Marx y Engels tornaron a Alemaña a participar na llucha, y Engels foi aidante de campu d'August Willich demientres la rebelión de Baden-Palatináu. Por mor del fracasu'l movimientu Marx y Engels tuvieron qu'esiliase en Londres.
En Londres, en 1850, contribuyó a la "Nueva Gaceta Renana", editada por Marx y espublizada n'Hamburgu. Tamién dio a la emprenta la primera edición de "Les guerres campesines n'Alemaña". Engels tornó pa Manchester, a la fábrica na que trabayara y de la que convirtióse en copropietariu. Anque Marx permaneció en Londres eso nun-yos torgó caltener una estrecha collaboración, basada nuna correspondencia cásique diaria. A la fin Engels treslladóse a Londres en 1870, faciendo más intensa entá la collaboración fasta la muerte de Marx en 1883. Engels asoleyó o preparó nesos años delles de les sos obres más notables, comu "Contribución sobre'l problema de la vivienda"', "El papel del trabayu na tresformación del monu n'home", "La revolución de la cencia d'E. Dühring" (más conocía comu "Anti-Dühring"), "Del socialismu utópicu al socialismu científicu" o "L'orixe de la familia, la propiedá privado y l'estáu". Nesos años Engels apaecía comu un miembru más de la familia en casa de Marx, cuyes fíes nomaben-y “El Xeneral”.
Tres la muerte de Marx, que-y afeutó fonderamente, Engels dedicóse a correxir y preparar pa espublización los arragüeis que Marx dexara na so preparación d"'El Capital". El tomu II s'asoleyó en 1885 y el III en 1894. Esta obra foi'l centru de los sos esmolecimientos fasta la so muerte, qu'asocedió enantes de que pudiere asoleyar lo que sedría un tomu IV. El nome d'Engels non figura en forma dala na autoría d'esos volúmes, pero ye indubiable qu'hai munchu de la so manu n' ellos. Engels siguió espublizando obres orixinales, comu "Ludwig Feuerbach y la fin de la filosofía clásica alemana", asina como artículos militantes en "La Nueva Gaceta".
Engels nun tuvu namái protagonismu propio comu teóricu del socialismu, pesie de lo contradictoria que mos apaez la so doble condición d'empresariu y revolucionariu, sinón que siguió participando activamente nel movimientu socialista y comunista. Foi secretariu de la Primera Internacional obrera (la AIT) dende 1870, y participó tamién na fundación de la Segunda Internacional. Intervino, poles sos responsabilidaes, na vida política de los partíos afiliaos a la Internacional nel Sur d'Europa (España, Portugal ya Italia) y nel Este (Rumanía, Rusia,…) y escribió llibros y artículos al respeutu.
Tres la muerte de Marx en 1883, Engels convirtióse nel llíder indiscutíu de la socialdemocracia alemana, de la segunda Internacional y del socialismu mundial, salvaguardando lo esencial de la ideoloxía marxista, a la qu'él mesmu añediera matices relativos a la desapaición futura del Estáu, a la dialéutica y a les complexes rellaciones ente la socadarma económica y les supercadarmes polítiques, xurídiques ya culturales. Engels opusóse al radicalismu esquierdista, pero tampocu concilió cola evolución reformista del movimientu revolucionariu, reeditando la "Crítica al programa de Gotha" o "Les guerres civiles en Francia" y a la fin espublizando la "Crítica al programa socialdemócrata (alemán) de 1891". Dio llugar asina a la revisión que conduxo al "Programa d'Erfurt", col que sí s'identificaba. El so collaborador Eduard Bernstein y otros dirixentes empobinaron a la socialdemocracia alemana haza'l reformismu parlamentarista, estrayendo del legáu d'Engels una lexitimidá que ye ñegada por otra parte del movimientu, la que conduxo a la formación de los partíos comunistes y la III Internacional.
Engels nun sóly aplicó'l materialismu históricu nos sos escritos, sinón que desendolcó y aplicó tamién el materialismu dialéuticu, que llegaría a ser la filosofía oficial del movimientu comunista depués de la revolución rusa de 1917. Elementos importantes de les sos caberes conceiciones filosófiques alcuentrense en "Dialéutica de la Ñatura", anque munchos de los sos anális o exemplos perdieren yá valir cuandu s'espublizaron en 1925, nún marcu de xorrecimientu esplosivu de la cencia natural y de debate epistemolóxicu.
El Gaiteru de Veriña
José Antonio García Suárez, más conocíu como'l "Gaiteru de Veriña", (Puao, Xixón, 16 de xunu de 1928 – Villaverde, Villaviciosa, 25 de setiembre de 2006), yera un músicu tradicional asturianu.
Magar de tener nacío en Puao, el nome pol que foi conocíu nel ámbitu musical y folklóricu yera'l de "El Gaiteru de Veriña". L'entornu familiar facilitó'l so contautu cola gaita yá que so pá, Ramón d'Antón, y un tíu suyu tocaben esti instrumentu, anque él reconoció siempres como'l so maestru a David Alonso, de Llanera. A los catorce años interpretó la so primera misa de gaita en Pruvia.
Formó pareya con munchos tamboriteros anque l'habitual yera Sariles. Con quince años tuvo la oportunidá d'acompañar a La Busdonga, igualmente, a lo llargo de la so carrera tocaría pa los grandes de la tonada: José Noriega, Diamantina, El Tordín de Frieres, Josefina Argüelles, Miranda, Mari Luz Cristóbal Caunedo, ...
Llista d'asteroides/1301–1400
Llista d'asteroides/1401–1500
Acción Libertaria
Acción Libertaria foi un selmanariu de calter anarquista fundáu en Xixón por Eleuterio Quintanilla y Ricardo Mella.
El primer exemplar vio la lluz nel mes de payares de 1910 y nél collaboraron importantes representantes del movimientu obreru como José Prat, Anselmo Lorenzo, Kropotkin, etc. La dirección corría a cargu de José Machargo, y la redacción componíenla Ricardo Mella, Pedro Sierra y Eleuterio Quintanilla que s'encargaba de la sección llamada «Revista de Prensa».
Dexó d'asoleyase nel númberu 27, nel veranu de 1911, cuando les autoridaes prohibieron la so ellaboración nes imprentes d'Asturies, lo que dio llugar a que'l llugar d'impresión pasase a Vigo, llugar del que yera natural Ricardo Mella, que se fizo cargu de la so dirección. Nesta ciudá solo llegaron a asoleyase cinco o seis númberos, viéndose obligáu a cesar la so actividá nel més de payares debido a la represión gubernativa como consecuencia de la güelga xeneral acordada nel segundu congresu de la CNT, que se celebrara los díes 8 y 9 de setiembre en Barcelona.
Llista d'asteroides/1501–1600
Llista d'asteroides/1601–1700
Llista d'asteroides/1701–1800
Llista d'asteroides/1801–1900
Llista d'asteroides/1901–2000
Llista d'asteroides (1-1000)
Bañu de sangre de Melbourne
El Bañu de sangre de Melbourne (n'húngaru "Melbourne-i vérfürdő") foi un partíu de waterpolo ente Hungría y la URSS nos Xuegos Olímpicos de 1956 y seique seya'l partíu más famosu de la historia del waterpolo. El partíu xugóse col tresfondu de la Revolución Húngara de 1956 y finó cola derrota de la URSS énte Hungría por 4-0. El nome que recibió'l partíu foi alcuñáu polos medios de comunicación depués de que'l xugador húngaru Ervin Zador saliera del agua al final del partíu con sangre surtiendo d'un corte sol güeyu drechu.
Cine mudu
El cine mudu ye'l que nun tien soníu, consistiendo namái que n'imáxenes. 
La idea d'amestar les imáxenes con soníu grabao ye cásique tan vieya como la cinematografía en sí, pero fasta fines de los 20, les más de les películes yeren mudes. Esti periodu anterior a la introducción del soníu conozse como la "era muda" o'l "periodu silente". 
L'arte de la cinematografía algamó la so plena maurez enantes de l'apaición de les películes con soníu. Dao que'l cine mudu nun podía sirvise d'audiu sincronizáu cola imaxe pa presentar los diálogos, añedíense títulos pa esclariar la situación a l'audiencia o p'amosar conversaciones importantes.
Les proyeiciones de películes mudes, de vezu, nun trescurríen nún silenciu dafechu: solíen tar acompangaes por música en direutu, de vezu improvisada por un pianista o muerganista. Yá nos entamos de la industria cinematográfica reconocíase a la música como parte esencial de cualesquier película, p'ambientar l'aición que trescurría na pantalla. Los cines de ciudaes pequeñes normalmente teníen un pianista p'acompangar la proyeición; los de ciudaes grandes podíen tener muerganistes o inclusu orquestes completes, que podíen añedir efeutos de soníu. Tamién n'ocasiones había un narrador que, con voz n'off, relataba los intertítulos o describía lo que diba asocediendo.
El cine mudu requería un mayor énfasis nel llinguax corporal y na espresión facial, pa que l'audiencia fuera quien a comprender meyor lo qu'un actor taba representando na pantalla. Vistes retrospeutivamente, delles películes de la era muda puen resultar estrañes, yá que pue dar la impresión que los actores sobreactúen de manera descomanada. Por mor en parte a esto, les comedies mudes tienden a ser más populares anguaño que los drames, porque la sobreactuación resulta más ñatural nuna comedia. Sicasí, en delles películes mudes les actuaciones son más sutiles, dependiendo del direutor y de l'habilidá de los actores. La sobreactuación yera un vezu que los actores garraben de la escena teatral, y los direutores más avezaos al nuevu mediu desaniciábenla.
Les más de les películes mudes foron filmaes a velocidaes más lentes que les películes con soníu (normalmente de 16 a 20 cuadros per segundu frente a 24), asina qu'a menos que s'apliquen téuniques especiales p'amosales a les sos velocidaes orixinales puen paecer artificialmente rápides, lo que remarca'l so aspeutu pocu ñatural. Sicasí, delles películes mudes foron filmaes a menor velocidá de manera intencionada p'asina acelerar l'aición; esta forma d'estilización fizose preferentemente coles comedies.
Nos años previos al entamu del soníu filmáronse lliteralmente milenta películes mudes, pero bien d'elles (dellos hestoriadores estimen qu'ente'l 80 y el 90 per cientu) perdiéronse pa siempres. Les películes de la primer metá del sieglu XX grabáronse en rollos de película de nitratu, que yera inestable, altamente amburable, y requería d'una conservación curiosa pa torgar que se desfaciere col tiempu. Les más d'estes películes nun foron conservaes; colos años, les grabaciones convirtiéronse en povisa. Munches d'elles foron reciclaes, y un númberu importante foron destruyíes n'incendios. Por esti motivu la conservación de películes foi una prioridá ente los historiadores de películes.
Varios cineastes homenaxearon a les comedies de la dómina muda, incluyendo a Jacques Tati col so "Les vacaciones de M. Hulot" (1953), Jerry Lewis con "El botones" (1960), Mel Brooks que protagonizó "La Cabera Llocura" (1976), Maurizio Nichetti con "Ratataplan" (1979), Tricicle con "Palace" (1995), y Eric Bruno Borgman con "The Deserter" (2004). 
El cine desendolcóse dende'l puntu de vista científicu enantes de que les sos posibilidaes artístiques o comerciales foren conocíes y esploraes. Ún de los primeros avances científicos que llevó direutamente al desendolque del cine foron les observaciones de Peter Mark Roget, secretariu de la Real Sociedá de Londres, qu'en 1824 espublizó un importante trabayu científicu col títulu de "Persistencia de la visión no que cinca a los oxetos en movimientu", nel qu'afitaba que'l güeyu humanu pertien les imáxenes demientres una fraición de segundu depués de teneles delantre. Esti descubrimientu afaló a varios científicos a esquisar p'amosar el fechu.
Tanto n'Estaos Xuníos como n'Europa, animábense imáxenes dibuxaes a mano como mena de folgueta, emplegando dispositivos que se fixeron populares nos salones de la clas media. Concretamente, descubrióse que si selce imáxenes d'un movimientu que trescurre nún segundu se faen pasar socesivamente tamién nún segundu, la persistencia de la visión xúneles y fai que se vean como una sola imaxe en movimientu.
El zoótropu qu'aportó fasta anguaño tien una serie de dibuxos imprentaos en sentíu horizontal en bandes de papel colocaes nel interior d'un tambor xiratoriu montáu sobre un exe; na metá del cilindru, una serie de ranures verticales, poles que se mira, permiten que, al xirar l'aparatu, s'endilguen les imáxenes en movimientu. Un inxeniu dalgo más llaboráu yera'l prasinoscopiu, del inventor francés Charles Émile Reynaud, que consistía nun tambor xiratoriu con un aniellu d'espeyos colocáu nel centru y los dibuxos colocaos na paré interior del tambor. Según xiraba'l tambor, los dibuxos paecíen revilvar.
Naquellos mesmos años, William Henry Fox Talbot nel Reinu Xuníu y Louis Daguerre en Francia trabayaben nun nuevu descubrimientu que posibilitaría'l desendolcu del cinematógrafu: la fotografía, yá qu'ensin esti inventu previu nun esistiría'l cine. Haza 1852, les semeyes escomenzaron a sostituyir a los dibuxos nos artiluxos pa ver imáxenes animaes. Según la velocidá de les emulsiones fotográfiques medró, foi posible fotografiar un movimientu real en cuenta de poses fixes d'esi movimientu. En 1877 el fotógrafu angloestaunidense Eadweard Muybridge emplegó una batería de 24 cámares pa grabar el ciclu de movimientos del galopiu d'un caballu.
Un pasu relevante haza'l desendolque de la primera cámara d'imáxenes en movimientu foi'l que dió'l fisiólogu francés Étienne Jules Marey, col cronofotógrafu portátil que movía una única banda que permitía obtener doce imáxenes nuna placa xiratoria que completaba la so revolución nún segundu. Por embargu, la so tira de película consistía nún papel moyáu n'aceite que se doblaba y se desgarraba con facilidá. Al rodiu de 1889, los inventores estaunidenses Hannibal Goodwin y George Eastman fixeron más tires d'emulsión fotográfica d'alta velocidá (que necesitaben poco tiempu pa impresionase) montaes nún celuloide resistente: el so anovamientu desanició un pilancu esencial na esperimentación coles imáxenes en movimientu.
"Artículu principal: Thomas Alva Edison"
Fasta 1890, los científicos taben interesaos principalmente nel desendolque de la fotografía más que nel de la cinematografía. Esto camudó cuando l'antiguu inventor, daquella yá industrial, Thomas Alva Edison construyó'l Black Maria, un llaboratoriu a la vera de West Orange (Nueva Yersey), que se convirtió nel llugar u facía los sos esperimentos sobre imáxenes en movimientu y el primer estudiu de cine del mundu. Edison ta consideráu por dalgunos como'l diseñador de la primer máquina de cine, el quinetoscopiu, pero en realidá nin foi él l'inventor nin l'inventu yera propiamente una cámara de cine. El so aidante, William K. L. Dickson foi quien fixo en realidá cásique tol trabayu, diseñando'l sistema d'engranaxes, tovía emplegáu nes cámares d'anguaño, que permite que la película cuerra dientro la cámara, ya inclusu foi él quien per primer vez llogró en 1889 una rudimentaria imaxe con soníu. El quinetoscopiu, patentáu por Edison en 1891, tenía unos 15 metros de película nún bucle interminable que l'espeutador —individual— tenía que ver al traviés d'una pantaya d'aumentu. L'artefautu, que furrulaba depositando una moneda, nun pue considerase, poro, un espectáculu públicu, y quedó como una curiosidá de salón qu'en 1894 se vía en Nueva York, y enantes de finar esi añu, en Londres, Berlín y París.
"Artículu principal: Hermanos Lumière"
Los esperimentos sobre la proyeición d'imáxenes en movimientu visibles pa más d'un espeutador taben desendolcándose al empar n'Estaos Xuníos y n'Europa; en Francia, magar que nun cuntaba cola gran infraestructura industrial d'Edison, los hermanos Louis y Auguste Lumière llegaron al cinematógrafu, inventu que yera al tiempu cámara, copiadora y proyeutor, y que ye'l primer aparatu que se pue denomar auténticamente de cine, polo que la data de la so presentación pública, el 28 d'avientu de 1895, y el nome de los inventores son los que quedaron reconocíos universalmente como los entamadores de la hestoria del cine. Los hermanos Lumière produxeron amás una riestra de curtiumetraxes con gran ésitu, de xéneru documental, nos que s'amosaben diversos elementos en movimientu: obreros saliendo d'una fábrica, foles rompiendo na oriella de la mar y un xardineru regando'l céspede. Ún de los sos curtiumetraxes más efeutistes p'amosar les posibilidaes del nuevu inventu foi'l que mostraba a un tren corréu avanzando haza l'espeutador, que facía arremellar al públicu asistente. El cine que se producía mentanto nel estudiu d'Edison yera más teatral: númberos circenses, baillarines y actores dramáticos qu'actuaben pa les cámares. Pero pa entós l'equipamientu elemental yá taba estandarizáu siguiendo'l modelu del cinematógrafu de los hermanos Lumière, y les películes empecipiaron a comercializase a escala internacional.
"Artículu principal: Georges Méliès"
En 1896 l'ilusionista francés Georges Méliès amosó que'l cine nun servía namái que pa grabar la realidá, sinón que tamién podía recreyala o falsiala. Con estes maxinatives premises, fexo películes qu'afondaben nel potencial narrativu del nuevu mediu, dando aniciu al cine d'una sola bobina. Nún estudiu na redolada de París, Méliès rodó'l primer gran filme puestu n'escena del que la proyeición duró cuasi quince minutos: L’Affaire Dreyfus (El casu Dreyfus, 1899) y filmó Cendrillas (Cenicienta, 1900) en 20 escenes. Pero sobremanera a Méliès se-y remembra poles sos inxenioses fantasíes como Viaxe a la lluna (1902) y Allorios del barón de Münchhausen, nes qu'experimentaba les posibilidaes de los trucaxes cola cámara de cine. Méliès descubrió qu'aparando la cámara en metá d'una toma y recolocando entós los elementos de la escena enantes de continuar podía, por exemplu, facer desapaecer oxetos. D'esta miente, celando la película unos cuantos centímetros y entamando la siguiente toma enriba de lo yá filmáu, llograba superposiciones, esposiciones dobles y disoluciones (fundíos y encadenaos, como elementu de transición ente escenes estremaes). Los sos curtiumetraxes foron un ésitu de sécute de públicu y ceo espardiéronse per tol mundu. Anque anguaño paecen poco más que curiosidaes, son precursores sinificativos de les téuniques y los estilos d'un arte entoncenes empapielláu.
L'estilu documentalista de los hermanos Lumière y les fantasíes teatrales de Méliès fundiéronse nes ficciones realistes del inventor estaunidense Edwin S. Porter, a quien se-y atribúi n'ocasiones la paternidá del cine de ficción. Trabayando nel estudiu d'Edison, Porter produxo la primer película estaunidense interesante, "Asaltu y robu d'un tren", en 1903. Esta película, de 8 minutos, influyó de xeitu decisivu nel desendolque del cine porque incluyía anovamientos como'l montax d'escenes filmaes n'estremaos momentos y llugares pa componer una unidá narrativa. Al facer esto, Porter anició'l montax, ún de los fundamentos de la creyación cinematográfico, procesu nel qu'estremaos fragmentos escoyíos de les diverses tomes realizaes —o disponibles— axúntense p'algamar un conxuntu coherente.
"Asaltu y robu d'un tren" tuvo un gran ésitu y contribuyó de forma notable a que'l cine se convirtiere nún espectáculu de mases. Les pequeñes sales de cine, conocíes como "nickelodeones", espardiéronse per Estaos Xuníos, y el cine escomenzó a xurdir como industria. Les más de les películes, d'una sola bobina, de la dómina yeren comedies curties, hestories d'aventures o grabaciones d'actuaciones de los actores teatrales más famosos daquella.
Ente 1909 y 1912 tolos aspeutos de la ñaciente industria tuvieron baxo'l manexu d'un trust estaunidense, la MPPC (Motion Pictures Patents Company), formáu polos principales productores. Esti grupu llendó la duración de les películes a una o dos bobines y refugó'l pidimientu de los actores d'apaecer nos títulos de créitu. El trust foi escontarmáu con ésitu en 1912 pola llei antitrust del gobiernu, que permitió a los productores independientes faces les sos propies compañíes de distribución y exhibición, polo que pudieron aportar fasta'l públicu estaunidense obres europees de calidad, como Quo vadis? (1912, de Enrico Guazzoni), de Italia, o La reina Isabel (1912), de Francia, protagonizada pola actriz Sarah Bernhardt.
L'exemplu européu, sobremanera d'Italia, qu'en 1912 con 717 producciones yera'l cine más potente del mundu, fexo a los productores estaunidenses reaccionar, viéndose obligaos a facer películes más llargues, nes que los direutores tuvieren tamién una mayor llibertá artístico, y los actores figuraren nos títulos de créitu, lo que produxo que dellos d'éstos se convirtieren nos favoritos del públicu. Arriendes, siguió un periodu d'espardimientu económicu y artísticu nel cine d'esti país.
Ente 1915 y 1920 les grandes sales de cine xorrecieron per tol tarritoriu d'Estaos Xuníos, demientres la industria se treslladaba de la redolada de Nueva York a Hollywood, pequeña localidá californiana xunta Los Angeles au los productores independientes, como Thomas Harper Ince, Cecil B. De Mille y Mack Sennett, construyeron los sos propios estudios. Ince inxertó'l sistema d'unidaes, nel que la producción de cada película taba descentralizada —se trabayaba por obra—, colo que se podíen facer al empar varies películes, caúna d'elles supervisada d'entamu a fin por un xefe d'unidá —un productor executivu— que dependía a la so vez del xefe del estudiu. Produxéronse asina cientos de películes al añu como rempuesta a la medría de la demanda de les sales. La inmensa mayoría yeren westerns, comedies de tortazos y esbariones y elegantes melodrames, como'l de Cecil B. De Mille "Machu y fema" (1919) protagonizáu por Gloria Swanson. Ince, pela so parte, especializóse na Guerra Civil estaunidense y el llonxanu Oeste, nos que rescampló l'entós popular vaqueru William S. Hart.
"Artículu principal: Buster Keaton"
Joseph Francis Keaton nació en 1895, en Pickway (Kanses), morriendo en Hollywood en 1966. Fíu de dos cómicos ambulantes, Joseph y Myra Keaton, "Los dos Keaton", el pequeñu apaeció n'escena cuando namái que tenia un añu d'edá. Ye consideráu una de les más importantes figures de la hestoria del cine por pescanciar meyor que nengún de los sos contemporáneos el sinificáu y les posibilidaes del cine. Nes sos obres, mui apreciaes tanto pol públicu como pola crítica, afitó una interesante comunicación col espeutador, esploró la elasticidá del tiempu y fexo chancies qu'entá presten anguaño. Lo más almiráu foi la so capacidá d'improvisación y la creyación d'innumberables situaciones nes que combinó un rostru impasible y un cuerpu que yera quien a facer cualquier acrobacia, en situaciones divertíes, allocaes y davezu ensin xacíu.
Buster Keaton ta consideráu como ún de los trés grandes mayestros del slapstick, xunto a Charlie Chaplin y a Harold Lloyd. Pero cuando daquién-y plantegaba esti fechu, él simplemente retrucaba: "¿cómo se pue ser un xeniu con un sombreru planu y unos enormes zapatos?" Na so carrera tien películes catalogaes como braeres obres mayestres, como "El maquinista de la Xeneral" (The General, 1927), cola qu'algamó entrar na llista de les diez meyores comedies, fecha por especialistes nel sétimu arte. Amás, la prestixosa revista Sight and Sound escoyóla en 1972 como la octava meyor película de la hestoria del cine.
"Artículu principal: Charles Chaplin"
"Artículu principal: Douglas Fairbanks"
El cinematógrafu foi conocíu nes más de les capitales de los países llatinoamericanos xustu depués de la primera proyeición fecha en París polos hermanos Lumière. D'otra miente, en nengún d'ellos xurdió una industria propiamente dicha fasta la década de 1940. Dende entamos del sieglu XX, al traviés de la distribución y la exhibición, les compañíes estaunidenses de cine pertienen el control de les pantayes de tol continente, sacante nel curtiu periodu de la II Guerra Mundial. Como aliáu, México beneficióse d'este importante mercáu cedíu por Estaos Xuníos en detrimentu d'Arxentina y España, el primeru neutral y el segundu baxo una dictadura facista, que vieron decayer les sos respeutives industries cinematográfiques. Nesi periodu Méxicu vio medrar la so industria gracies a un mercáu seguru de fala castellana. Les producciones polo xeneral yeren comedies y drames populares, cuando non películes de tendencia socio-folclórica. El cine en México empecipiara con "Riña de hombres en el zócalo" ("Reña d'homes nel zócalu" 1897). De magar esta data nun se dexaron de producir películes, xeneralmente noticiarios sobre la independencia y la Revolución Mexicana como "El grito de Dolores" ("El glayíu de Dolores" 1910, de Felipe Jesús del Haro) o "Insurrección en México" (1911, de los hermanos Alva). En 1917, el gobiernu de Venustiano Carranza torga la difusión del cine documental revolucionario, y esi mesmu añu se creya la productora Azteca Film, que fai películes de ficción como "La obsesión".
La producción cinematográfico nel Reinu Xuníu, Italia y los países nórdicos decayó enforma tres la fin de la I Guerra Mundial por mor de la medría de los costes de producción y a una incapacidá comercial pa competir nún mercáu mundial creciente. D'otra miente, n'Alemaña, na recién creyada Xunión Soviética y en Francia, les películes algamaron una nueva sinificación artística, siñando l'entamu d'un periodu que sedría perinfluyente nel desendolque del mediu.
 L'impautante y anovador cine mudu alemán tomó del espresionismu y les téuniques del teatru clásicu de la dómina les sos fontes cimeres d'inspiración, como amuesa l'exemplu más conocíu de película espresionista de la época, "El gabinete del doutor Caligari" (1919), de Robert Wiene, na que los estilizaos vistuarios y decoraos emplegábense pa cuntar una terrorífica hestoria qu'identifica l'autoridá col alloriu y la criminalidá. Un esmolecimientu asemeyáu pola estilización formal y polo sobrenatural nos temes (frente al realismu del cine estaunidense, que predomina como l'únicu estándar debíu al so ésitu comercial) alcuéntrase en películes como "El Golem" (1920), de Paul Wegener y Henrik Galeen, "Nosferatu, el vampiru" (1922), de F. W. Murnau, y "Metrópolis" (1927) de Fritz Lang, que trata d'una sociedá robótica remanada por un gran poder industrial na que los obreros tán reducíos a la condición d'esclavos. Cualquiera d'estes películes, y n'especial les dos últimes, creyaron escuela nel cine comercial estaunidense cola so temática, decoraos ya inclusu estilu de fechura, como prueba'l que los dos direutores foren contrataos pola industria de Hollywood pa continuar el so trabayu n'aquel país.
A metanes de la década de 1920, la capacidá téunica del cine alemán sobrepasaba la de cualaquier otru país nel mundu. Los actores y los direutores recibíen un sofitu cásique ilimitáu por parte del Estáu, que financió los mayores y meyor equipaos estudios del mundu, los de la "UFA" (Universum Film Aktiengesellschaft), de Berlín. Los estudios introspeutivos, espresionistes de la vida de les clases populares, conocíos como ‘películes de la cai’, se carauterizaben pola so dignidá, guapura y duración, amás d'introducir grandes avances nel usu efeutivu de la lluz, los decoraos y la fotografía. Los direutores alemanes lliberaron a la cámara del trípode y la punxeron sobre ruedes, algamando una movilidá que nun se viera enantes. Películes como les de Murnau "L'últimu" (1924), protagonizada por Emil Jannings, o L'espeyu de la dicha (1926), de G. W. Pabst, protagonizada por una xoven Greta Garbo, foron aclamaes universalmente pola fondura de les emociones que comunicaben y los sos anovamientos téunicos. Por mor de la emigración de los meyores talentos alemanes, austriacos y, en xeneral, centroeuropeos, la producción de les películes decayó rápidamente tres 1925, convirtiéndose nuna industria más qu'intentaba imitar el cine que se facía en Hollywood.
"Artículu principal: Cine soviéticu"
Ente 1925 y 1930 apaecieron una serie de grandes películes soviétiques, revolucionaries tanto na so temática como na so fuercia visual y los métodos de fechura emplegaos. La industria del cine soviético foi nacionalizada en 1919 y puesta baxo'l control del Comisariáu del Pueblu pa la Propaganda y la Educación. Les películes d'esti periodu amosaben la reciente hestoria soviética con una fuercia, realismu y visión que yera l'antítesis del espíritu introspeutivu alemán. Los dos direutores cimeros soviéticos, Serguéi Mijáilovich Eisenstein y Vsiévolod Ilariónovich Pudovkin, recibieron una fuerte influyencia de la obra de Griffith, sobre tou d'Intolerancia y el so montaxe, aspeutu del nuevu arte qu'analizaron en detalle, formularon teoríes, depuraron y aplicaron fasta algamar los más brillantes llogros nesti campu de la hestoria del cine, cola concatenación rápida de tomes separtaes de gran fuercia visual capaces de dexar una fuerte impresión nel espeutador.
L'emplegu más espeutacular d'estes téuniques se pue apreciar na obra d'Eisenstein "L'acorazáu Potemkín" (1925), na que se rellata'l motín de los marineros d'un barcu de guerra, fartos de recibir ranchu podrecíu, y la caldia receición que les xentes d'Odesa dan a los rebeldes. Na célebre secuencia de les escaleres d'Odesa, Eisenstein lleva fasta'l clímax los disparos de los soldaos zaristes sobre la muchedume con una serie d'escenes rápides, al empar, montaes de forma alternativa, combinando la descripción xeneral de la escena con detalles significativos, como'l descensu del cochecín d'un neñu que rueda per unes interminables escaleres al ser alcanzada so ma, o la imaxe d'una güela tiroteada, o un estudiante retrocediendo horrorizáu mientres les tropes avancen sobre'l pueblu cola bayoneta calada. El resultáu final creya una emoción única, integrando tola serie de socesos simultáneos.
"El fin de San Petersburgu" (1927), de Pudovkin, y "Ochobre" (1928), d'Eisenstein, tamién conocida como "Diez díes qu'estremecieron al mundu", conmemoran el décimu aniversario de la revolución bolxevique dende estremaos puntos de vista. Pudovkin narró la hestoria del individuu como un héroe, una personificación de les mases. Pa Eisenstein, pola so parte, les mases por sí mesmes son l'héroe protagonista. Dambos cineastes —y los sos respeutivos operadores, Golovna y Tissé— yeren amás escelentes escritores y teóricos del cine, qu'analizaron el so propiu trabayu y el d'otros autores ariqueciendo un medrante corpus de crítica y teoría del cine que s'espublizó en tol mundu.
"Artículu principal: Cine francés"
Namás qu'en Francia la industria cinematográfica tenía'l rixu afayadizu como pa sobrevivir demientres la etapa que siguió a la I Guerra Mundial ensin l'encontu del gobiernu. Trabayando en pequeños estudios, alquilaos pa cada película, un grupu d'estremaos artistes desendolcó un cine tanto de vanguardia como tradicional con un mínimu d'interferencies por parte de los productores executivos. L'escritor, direutor y editor de revistes de cine Louis Delluc foi un defensor ardiente del cine francés, que se rodeó de creyadores como Abel Gance, René Clair, Jean Epstein o Germaine Dulac. Foi un grupu del que dependería muncho la supervivencia del cine francés. La obra de "Delluc Fiebre" (1921) yera una semeya impresionista de la vida de les clases populares, mientres que "Un sombreru de paya n'Italia" (1927), de Clair, ye una comedia basada nuna farsa popular del sieglu XIX, y "Napoleón" (1927), d'Abel Gance, ye una obra anovadora en cuantes a la téunica: emplegaba trés pantalles sobre les que se proyeutaben docenes d'imáxenes simultánees.
Una de les producciones franceses más rescamplaes de la década de 1920 ye "La pasión de Xuana d'Arcu" (1928), del danés Carl Theodor Dreyer, que, trabayando con un repartu y un equipu téunicu internacionales, meció lo meyor del cine escandinavu, alemán y cine soviéticu pa facer un cine con un estilu propiu. Amás, la interpretación de Renée Falconetti como Xuana d'Arcu ta considerada como ún de los meyores exemplos d'interpretación cinematográfico mudu. Esta película, xuntu con "Alborada" (1927), película estaunidense de Murnau, zarren el periodu más rellumante del cine mudu que daría pasu al advenimientu del sonoru.
 Nos años posteriores a la I Guerra Mundial, la industria cinematográfico convirtióse nún de los seutores cimeros de la industria estaunidense, xenerando millones de dólares de beneficios a los productores que teníen ésitu. Les películes d'esti país internacionalizáronse y dominaron el mercáu mundial. Los autores europeos más rescamplaos foron contrataos polos estudios y les sos téuniques espeyáronse en Hollywood, que les adautó a los sos fines comerciales. El star system florieron, y les películes emplegaron a les grandes estrelles, ente otres a Rodolfo Valentino, John Barrymore, Greta Garbo, Clara Bow y Norma Shearer, como principal atrautivu pal públicu. El periodu carauterizóse tamién pol intentu de regular los valores morales del cine al traviés d'un códigu de censura interno, creyáu pola propia industria de Hollywood en 1930 (el códigu Hays, bautizáu asina por empobinalu'l políticu y moralista Will Hays). Esti tipu d'instrumentos de control político-moral caltuviéronse fasta 1968 n'Estaos Xuníos.
Nos años venti les películes estaunidenses escomenzaron a tener una sofisticación y una suavidá d'estilu. Los westerns románticos, como "El caballu de fierro" (1924), de John Ford, amosaben la economía y mayestría narratives que siñaríen la trayeutoria de los direutores clásicos Frank Capra, William Wyler o George Stevens. Mentanto, Cecil B. De Mille trataba d'amazcarar l'erotismu de les sos primeres comedies sexuales, como "El señorín Primavera" (1921), tres de la fachada bíblica d'espeutáculos como "Los diez mandamientos" (1923) o "El rei de reis" (1927) nos qu'apaecíen orxíes y escenes de bañu col menor pretestu.
Dos de los direutores más populares de la dómina, Ernst Lubitsch y Erich von Stroheim, alemán el primeru y austriacu'l segundu, revelaron los sos sofisticaos y estremaos calteres na pantalla coles sos primeres obres en Hollywood. El primeru abandonó los espeutáculos que dirixera nel so país pa facer comedies lixeres, romántiques, carauterizaes pola cenciellez de los sos decoraos, garbu de la so téunica y l'encantu personal. En "Los peligros del flirt" (1924) o "La llocura del charlestón" (1926) remanó con tanta habilidá'l tema sexual que llograba resultar aceutable pa los censores. El trabayu de Von Stroheim, más duru y más européu foi estravagante, como en "Esposes frívoles" (1922), na que contrasta la inocencia estaunidense cola escayencia europea. La so obra mayestra sobre la cobicia na sociedá estaunidense, "Avaricia" (1923), foi amenorgada polos executivos del estudiu de diez a dos hores. Lo más de lo curtiáu entós perdiose, pero inclusu na so forma aballada ye considerada como una de les obres mayestres del realismu cinematográficu.
Imaxe
Imaxe óptica
Una imaxe óptica ye una figura formada pol conxuntu de puntos ú converxen los rayos que provienen de fontes puntuales del oxetu tres la so interaición col sistema ópticu. La imaxe pue ser de dos menes: real o virtual.
La imaxe real ye aquella que se forma cuandu, tres pasar pel sistema ópticu, los rayos de luz son converxentes. Esta imaxe nun la podemos percibir direutamente col nuesu sentíu de la vista, pero pue rexistrase colocando una pantalla nel llugar onde converxen los rayos.
La imaxe virtual ye aquella que se forma cuandu, tres pasar pel sistema ópticu, los rayos diverxen. Pal nuesu sentíu de la vista los rayos paecen venir dende un puntu pol que nun pasaren realmente. La imaxe percibese nel llugar onde converxen les prollongaciones d'esos rayos diverxentes. Ye'l casu de la imaxe formada per un espeyu planu. Les imáxenes virtuales nun puen proyeutase sobro un pantalla.
Pantalla
El términu pantalla pue referise a:
Pantalla acústica
La pantalla acústica, tamién denomada altavoz en mou distribuyíu o altavoz DML, ye un altavoz de tipu panel. A estremancia del altavoz convencional (de panel o non) que taba construyíu con superficies más o menos ríxides y con un focu únicu de vibración, los DML tán fabricaos con materiales perflexibles que permiten múltiples focos de vibración radiante, en principiu, independientes ente sí. 
Los focos de vibración tán distribuyíos uniformemente en función de la frecuencia. La suma de caúna de les señales que xeneren los puntos radiantes (que nun son iguales) produz la señal d'audiu resultante a la salida.
L'incomeniente de la pantalla acústica ye que nun resulta tan direicional como los altavoces tradicionales.
El desendolque de los DML va encamináu haza desenrollar paneles audiovisuales que, como'l nome indica, integren imaxe y soníu nuna única pantalla.
Santa María de Bendones
La Ilesia de Santa María de Bendones (792-842) ta allugada nel centru del pueblu de Bendones, parroquia perteneciente al conceyu d'Uviéu (Asturies). Ye una de les ayalgues del arte prerrománicu asturianu. Foi declarada Monumentu Nacional n'avientu del añu 1958.
La so construcción nun ta bien identificada nel tiempu ya que nun se conserva nengún documentu nel que quede espeyao l'añu de la so construcción. pero gracies al so estilu. podemos datala dientru de la estaya del reináu d'Alfonsu II, pol so parecíu con otra obra prerrománica del conceyu d'Uviéu como ye Santullano. Durante'l reináu d'Alfonsu III atopamos la primer base documental del templu ya qu'esti documentu afita que Santa María de Bendones foi donada a la Catedral d'Uviéu por parte d'Alfonsu III.
Durante la guerra civil sufrió graves y abondos daños que finaron con una quema nel añu 1936, colo que la ilesia quedó valtada parcialmente. La ilesia foi escaecida hasta 1954 cuando Joaquín Manzanares descubrió les sos ruines y se puso a trabayar, durante cuatru años, na so restauración embaxo la direición del arquiteutu Luis Menéndez Pidal.
Santa María de Bendones aseméyase a Santullano. Tien planta rectangular. Tien un porticu triple formáu por arcos de mediu puntu, pilares y contrafuertes. Depues de cruzar pel porticu, baxamos a la nave, de menos altura. Tien al sur y al norte dos segmentos o capielles rectangulares. Na capiella mayor alcuéntrase l'ara prerrománica, segunda más vieya de les esistentes, depués de la de Santianes de Pravia. Na capiella sur alcuéntrase l'altar orixinal de la ilesia, y que tovía caltién restos de decoración pictórica.
Nel esterior alcuéntrase una torre-campanariu de forma rectangular, tamién vense dolosíes reconstruíes qu'allumen la nave central. El techu de la iglesia ta cubiertu de madera en tolos segmentos, quitando l'abside que ta fechu con una bóveda de cañón.
Alfredo Ovando Candía
Alfredo Ovando Candía , militar y políticu bolivianu, presidente de la República en dos ocasiones (1966 y 1969). Siendo comandante en xefe del Exércitu bolivianu en 1964, collaboró pa derrocar al Presidente Víctor Paz Estenssoro y en 1969 al Presidente Luis Adolfo Siles Salinas. Foi embaxador de Bolivia n'España.
Llista d'espacios naturales d'Asturies
Espacios naturales d'Asturies
Llista d'asteroides (2001-3000)
Llista d'asteroides/2001–2100
Llista d'asteroides/2101–2200
Llista d'asteroides/2201–2300
Fueru d'Avilés
El Fueru d'Avilés ye un documentu pol que'l rei Alfonsu VI dio a la villa avilesina dellos privilexos políticos y económicos nel añu 1086 mientres gobernaba'l Reinu de Castiella. Alfonsu VI otorgó un fueru a Avilés, onde yá esistía una población dende tiempos romanos. Ta consideráu, xunto cola Nodicia de Kesos el primer documentu escritu n'asturianu y ye ensin dulda el primer documentu xurídicu nesta llingua y el primeru n'Asturies. El fueru d'Avilés da-y categoría de villa de realengo y a lo llargo de la Edá Media va sofitar siempres a la corona, a quien paga impuestos. Avilés nun foi nunca feudu nin tuvo otru tribunal competente que los reales. El fueru foi darréu confirmáu pol nietu d'Alfonsu VI, Alfonsu VII, en 1155, significando la nacencia de la ciudá d'Avilés.
Anguaño consérvase una copia de 1289 de la confirmación fecha por Alfonsu VII (nietu d'Alfonsu VI) en 1155.
El documentu sirvió pal esporpolle económicu d'Avilés convirtiéndola na primer ciudá del vieyu Reinu d'Asturies y ún de los principales puertos de la Europa atlántica de la época. Ye, tres la ratificación del fueru, que confier a la ciudá drechos tantu económicos, comerciales como políticos, cuando s'edifica la muralla. Col impulsu del so nuevu estatus, la ciudá convirtióse na segunda d'Asturies y el so puertu por cuenta de los favores comerciales nún de los más importantes del atlánticu européu.
Amás esti documentu ye l'escritu más vieyu en llingua asturiana atopáu hasta la fecha y Menéndez Pidal calificólu como ún de los documentos medievales más importantes pol so valor llingüísticu. Sicasí, el Documentu de Kesos, conserváu na Catedral de Llión, considérase anguaño el primer documentu nel vieyu romance asturianu.
Anguaño caltiénense distintes copies del testu, una delles fechada en 1289 ta guardada nel conceyu de la villa.
Neuschwanstein
Neuschwanstein ye un castiellu llevantáu por orde de Lluis II de Baviera (n'alemán Ludwig), y significa "la nueva piedra del Cisne" ("Schwan" significa Cisne). Alcuéntrase en Baviera, Alemaña.
Lluis pidió dos condiciones na so construcción: primera, sería edificáu por trabayadores bávaros, y con materiales bávaros, lo que favoreció la creación d'una artesanía poderosa en Baviera que fixo d'ella unu de los mayores enclaves industriales d'Alemaña fasta los nuesos díes. Y segunda, por fuera debía asemeyase a los castiellos de los cuentos de fades que tanto admiraba na so mocedá, pero per dientro debía tener tolos avances teunolóxicos de la dómina.
El castiellu asemeyábase tanto a los cuentos tradicionales alemanes que foi escoyíu pola compañía Walt Disney como modelu pa'l castiellu de la "Bella Durmiente", el cual ye'l principal símbolu (tienen una réplica nesti parque) del Disneyland Resort Paris o Eurodisney. Per dientro, amás de continues referencies a estos cuentos o a diverses lleendes y personaxes medievales (Tristán ya Isolda, Fernando el Católicu), contién una completa rede de lluz llétrica, el primer teléfonu móvil de la historia (con una cobertura de seis metros), una cocina qu'aprovechaba la calor siguiendo riegles ellaboraes por Leonardo da Vinci, y prestoses vistes y paisaxes de los Alpes, incluyendo una cascada que podía contemplase dende l'habitación del gobernante.
Col retiru voluntariu de la capital, Munich, Luis II treslladóse a esti castiellu, y terminó viviendo ellí de manera permanente, supervisando la so construcción dende unes escaleres que constituyíen el sitiu favoritu pa siguir los avances de la obra. Sicasí, nun pudo contemplalu termináu namás qu'unos díes, al morrer afogáu n'un llagu de los alredores.
Los descendientes de Lluis II vendiéronlu al gobiernu bávaru, pasando más tarde al alemán. La cantidá pola que lu vendieron iguala a los ingresos anuales actuales que'l castiellu obtien pola cantidá de turistes que van a visitalu.
Castiellu
Un Castiellu (del llatín "castellum", diminutivu de "castrum") ye, según definición del DALLA, un "Edificiu o conxuntu d'edificios fortificaos con muralles altes y cárcoves". Esiste toa una riestra d'edificaciones militares que guarden analoxíes col castiellu, como l'alcazre, el torrexón, l'atalaya, el fuerte, el palaciu fortificáu, la ciudadela, o l'alcazaba, lo que fai que nun siempre seya fácil asegurar si se trata o non d'un castiellu propiamente. Tiense por tal el conxuntu formáu por un recintu amuralláu qu'encierra un patiu d'armes en tornu al cual sitúense una serie de dependencies y que dispón d'una torre habitable.
Anque los castiellos proliferaron ente los sieglos VIII y XVI, el so orixe ye más antiguu y tienen precedentes na arquiteutura militar de la Grecia clásica. Na Alta Edá Media utilizábase como cercu defensivu un barganal, pero el desendolcu del armamentu y de les teúniques militares fixeron inservible esti procedimientu; más alantre, confiose na solidez de les construcciones en piedra y nel altor de les muralles que con esti material podía algamase. 
Durante la edá media, el castiellu nun sólo cumplía funciones puramente castrenses, sinon que servía tamién de residencia a los señores de la nobleza y a los propios reis, derivando col tiempu nun auténticu palaciu fortificáu. Si bien podía tar enclaváu nos núcleos urbanos, lo común ye que s'asitiase en llugares estratéxicos, normalmente en puntos elevaos y próximos a un cursu d'agua pal so abastecimientu, dende u pudiera organizase la propia defensa y la de las villes que d'él dependíen. 
A partir del sieglu XVI, col fin del feudalismu y la consolidación de les monarquíes absolutistes, la nobleza propietaria de los castiellos foi abandonándolos a cambiu de mansiones palacieges na corte. Por esti motivu, y porque quedaron obsoletos na so función militar, los castiellos perdieron tou interés y decayeron fasta l'actual ruina de la mayor parte d'ellos.
Na arquiteutura pueden señalase los siguientes componentes esenciales y carauterísticos:
Tou'l recintu ta cercáu con una muralla grande y gruesa, xeneralmente transitable pol so adarve: un camín que la recuerre na so parte superior. Cada cierta distancia intercálense na muralla cubos o torrexones que permiten diversificar los ángulos de tiru y defender meyor les cortines.
Tolos lienzos suelen tar remataos por almenes pa la proteición de los defensores. Tamién ye habitual disponer matacanes y garites volaes pa meyorar les condiciones de tiru sobre los asaltantes. Al pie de la muralla y arrodiándola pol esterior ábrese delles vegaes una cárcova pa impedir l'aprosimación del enemigu; sálvase con pontes llevadices. Puede haber más d'un aniellu defensivu amuralláu.
Ye la torre principal, la que sirve de residencia del señor y cumple coles funciones más destacaes del castiellu, agospiando les estancies principales y, n'ocasiones, los almacenes de víveres. Alcuéntrase na posición más abellugada en rellación con un posible ataque esterior, de forma que si sucumbiese el restu de les defenses, esta torre proporciona un últimu refuxu.
Constituyi un espaciu central qu'en dellos casos recuerda los claustros monásticos. En tornu al patio distribúyense determinaes estancies, como la capiella (cuando la hai), la sala de receiciones, les naves p'acuartelamientu de la tropa, etc. La entrada al castiellu faise al traviés del patiu d'armes; dende él accédese al restu de les dependencies.
Los nueve sieglos que duró la Reconquista(711-1492) empobinada polos reinos cristianos del norte mantuvieron la Península Ibérica n'estáu de guerra intermitente.
Xunto coles tensiones internes ente la nobleza y la monarquía, frecuentes durante la baxa edá media y el renacimientu, que llevaron a auténtiques guerres civiles, compréndese fácilmente el papel que xugaron los castiellos y el por qué de la so abondanza n'España.
La mayor concentración de castiellos produzse en Castiella, que a esta circunstancia debe'l so nome. Nel añu 800, primer momentu en que apaez na historia la denominación de "Castiella", les tierres qu'un sieglu dempués unificaríense como'l condáu desi nome taben salpicaes de castiellos pa la defensa del reinu de Lleón na so frontera col Islam. A midida qu'esa llende foi desplazándose haza'l sur, y en tantu en cuantu el reinu d'Aragón comprometióse tamién na empresa de la reconquista, foi creyándose a lo ancho de toa la península un frente cuayáu de fortificaciones castelares. Los árabes pola so parte tamién construyeron les sos propies obres de defensa, lo que contribuyó al númberu y variedá de castiellos que s'alcuentren n'España. 
Cabu Peñes
Allugáu al norte del conceyu de Gozón, el cabu Peñes ye'l cabu más septentrional d'Asturies. Coronando'l cabu, alcuéntrase'l Faru de Peñes, de gran importancia histórico-cultural.
Les sos muries de cuarcita armoricano allevántense 100 metros per enriba de les agües del Cantábricu. Dende'l so altor pueden vese castros y islles como la Erbosa, la segunda en tamañu d'Asturies. 
El perfil triangular d'esti cabu caracterízase por presentar discretes ensenaes, pequeñes viesques atlántiques, amplios pradiales, valles suaves y faces destinaes a la plantación de maíz o ocalitos per onde viven especies animales como la llebre europea, la garduña o'l raposu ente los mamíferos, y la maeva y el paíñu ente les aves. 
Foi declaráu Paisaxe Protexíu en 1995 pol Decretu 80/1995, entrando a formar parte de la Rede Rexonal d'Espacios Naturales Protexíos (RRENP). Dientro d'estos 19,2 km² desarróllase una vexetación halófilo, magar que l'elementu vexetal de mayor importancia son les comunidaes d'acuátiques y turfófiles.
Faru de Peñes
El Faru de Peñes ye'l más importante y de más algame del llitoral astur, pues ye tamién el más septentrional. Costruyóse al rodiu 1852, por de que, como entós en munches fasteres asturianes, sobre un ancestral corru de piedres áu amburábense tueros avilaos que, nes nueches, guiyaben a los marineros. Angüaño'l procesu ta automatizáu ya infomatizáu.
Hipotenusa
Como amuesa la figura axunta, la hipotenusa ye'l llau opuestu al ángulu reutu (90º). Pol aviesu, el catetu ye cualesquiera de los dos llaos que formen l'ángulu reutu del triángulu.
"ver artículu principal": Teorema de Pitágores 
qu'establez la rellación entre la hipotenusa, y los cuadraos de los catetos.
Zucre
El nome zucre, emplégase pa estremaos monosacáridos y disacáridos, que xeneralmente tienen tastu dulce, anque por estensión refierse a tolos hidratos de carbonu. 
Otros zucres son la galactosa y la llactosa.
El zucre pue formar carambelu al calecese penriba del so puntu de fusión, especialmente en presencia de compuestos aminu (Reaición de Maillard)
El zucre ye una importante fonte de caloríes na nuesa dieta alimenticia.
El zucre de mesa consumíu de vezu correspuende a la sacarosa, un disacáridu formáu por una molécula de glucosa y una de fructosa, que s'obtién frecuentemente de la caña de zucre o de la remolacha.
El zucre blanco ta sometíu a un procesu de purificación final mecánicu (por centrifugación) pa esfarrapar impureces. El zucre moreno nun carez esti procesu.
Si bien ye verdá qu'hai una creyencia enraigoñada sobre too nos naturistes, de que'l zucre amarelláu ye más saludable, esto nun ye siempres asina. El xugu obteníu de la caña cuezse una vegada, y estráise'l nomáu zucre de primera. Darréu de trés cocciones estráise más zucre, pero de menor calidá y con un tonu amarelláu. Esti zucre contién un mayor numberu d'impureces, y recibió una mayor cantidá de procesos químicos.
Ca día ye más frecuente en platos y dulces preparaos alcontrase otros zucres estremaos, namái glucosa, namái fructosa, básicamente de la planta de maíz (pola so asimilación más lenta) o amestaos con edulcorantes artificiales.
El zucre pue clasificase pol so orixe (de caña de zucre, de remolacha), pero tamién pol grau de refinación d'esti. Normalmente la refinación esprésase visualmente al traviés de la color (zucre morenu, zucre rubiu, blancu). La color vien dada principalmente pol porcentax de sacarosa que se-y estraxo.
El procesamientu del zucre (nesti casu de caña de zucre) pue simplificase nes etapes que vienen darréu:
El 70% del zucre del mundu produzse dende la caña de zucre y el restante 30% de la remolacha. Los principales productores de zucre son Brasil, India, Europa, Estaos Xuníos, China, México, Thailandia, Australia, Cuba y Pakistán, que concentren el 70% de la producción mundial.
Hora
La hora ye una unidá de tiempu que se correspuende cola veinticuatroava parte d'un día solar mediu. En nenguna gramática del mundu se permite abreviar el términu "hora", namái s'usa'l símbolu que nun tien puntu, nin mayúscula, nin plural.
Emplégase pal tiempu civil y comprende 60 minutos ó 3.600 segundos, anque pequeñes irregularidaes na rotación de la Tierra faen que seyan necesarios axustes. Yá que'l segundu se define a partir de propiedaes atómiques perprecises, pa caltener los estándares de tiempu averaos al día solar mediu utilícense segundos intercalares.
Na antigüedá considerábase como hora a la doceava parte del tiempu que trescurre dende l'alborecer fasta l'atapecida. Como consecuencia, pel branu les hores son más llargues que pel iviernu. Los romanos y los griegos usaben esta definición. Más sero la nueche, tiempu trescurríu dende la puesta'l Sol fasta la so salida, tamién foi dividida en doce hores. Esta mena d'hores midíase per aciu d'un reló de sol o una clepsidra. Cuando un reló mecánicu utiliza estes hores, la so rapidez ha ser camudada cada mañana y tarde, por exemplu camudando'l llargor del so péndulu. La hora según esta definición ta regulada según el Sistema Horariu Temporariu. 
Más sero foi definida como la veinticuatroava parte del día solar aparente, lapsu ente un meudía y el siguiente, o ente una atapecida y la prósima. Nesta definición les hores varíen un poco, yá que la duración del día solar aparente varía a lo llargo l'añu. Cuando un reló utiliza estes hores, ha ser axustáu unes poques vegaes nel trescursu del mes. Según se tome como orixe'l pasu del Sol pol Ocasu o l'Ortu denomaráse Sistema Horariu Itálicu o Sistema Horariu Babilónicu respeutivamente.
Llustru
Un llustru o quinqueniu ye un periodu de tiempu equivalente a 5 años.
Etimolóxicamente vien del llatín "lustrum" que quier dicir "llimpiu", "puru", y refierse a la ceremonia de la Llustración ("purificación") que se celebraba cada 5 años y yera la más importante de la Roma primitiva. Nella celebrábense una serie de ritos y una xinta. Tolos "pater familiae" (los patricios) taben obligaos a dir y el que nun lo ficiere perdía los sos drechos ciudadanos fasta la prósima llustración. Un castigu perimportante, yá que se perdía fasta'l drechu a pleitear.
Sieglu I
El sieglu I ye un periodu qu'abarca dende l'añu 1 hasta l'añu 100 d.C. Correspuende a l'Antigüedá clásica, col puxu de Roma. Otru de los fechos importantes d'esta dómina ye l'apaición del cristianismu, que da la cronoloxía y supon una alteriadura de la cultura grecollatina creciente. 
Destaca'l dominiu cuasi total del Imperiu Romanu, afitáu por Augustu, que llogra la so máxima espansión dominando gran parte d'Europa, el norte d'África y l'oeste d'Asia. Esti periodu conozse como la Paz romana porque toles engarradielles fueron resueltes y nun se produxeron guerres de la mesma intensidá que n'otres époques. Esto nun significa que nun hubiera oposición. Pel norte, los pueblos xermánicos entamaben a constituyir una amenaza, como prueba la derrota na Batalla de la Viesca de Teutoburg. Britania quedó anexonada de manera definitva nel 43 pero vivió la Revuelta de Budicca l'añu 60, que finó na Batalla de Watling Street. Na fastera de Dacia prodúxose la rebelión de Decebal, mientres qu'en Xudea, nel 66, españó la Primer Guerra Xudeoromana, que supunxo l'esfarrape del Templu de Xerusalén nel 70.
No que cinca a la política interior del imperiu, el sieglu I pue xebrase en cuatro periodos según la familia que gobernaba: en primer llugar xubió al poder la Dinastía Xulio-Claudia, que creó l'imperiu; darréu, tres la muerte de Nerón produzse un breve periodu d'inestabilidá, l'añu de los cuatro emperadores; más llueu dominó la Dinastía Flavia, que puxó pol arte civil de manera decisiva y pa rematar socedió-y la Dinastía Antonina, a la que pertenez Marcu Ulpiu Trayanu, con quien algamó la máxima espansión territorial.
Tabla añal del sieglu I
Tabla añal sieglu I e.C. - Sieglu I e.C. | Sieglu II - Tabla añal sieglu II
Xurde Álvarez
Xurde Álvarez Fernández (Sama, Asturies, 1973) escritor asturianu. Natural de la llocalidá llangreana de Sama, y llicenciáu n'Alministración y Direición d'Empreses pola Universidá d'Uviéu.
Depués de dalgunes publicaciones conxuntes, Xurde Álvarez entama realmente la so carrera como escritor nel añu 1.999, col asoleyamientu d'un poemariu de caráuter social tituláu "La sema". 
Dividíu en tres partes, "Ería", "Semiente", y "Collecha", el llibru ye un repasu a una "tierra resquebrada, sangrante; patria ensin ecu; ensin ecu de la so propia voz, erma de fe, erma de suaños, cayida a la vera'l camín" que'l poeta acolumbra dende'l dolor común de lo propio. 
Nel 2004, publica "No fondero de l'alcordanza de Dios", novela social na que s'espeya la dura y escarniada superviviencia d'una familia a lo llargo de los nueve meses que duraría la güelga más llarga d'Europa hasta entós, y que trescurriría dende Payares de 1.932 fasta Agostu de 1.933. 
Esi mesmu añu, algama con "Les llames del to llar antiguu" el premiu de testos teatrales de l'Academia de la Llingua Asturiana. 
En 2008, vería la lluz "Tierra d'esperanza", poemariu que continúa la filosofía de "La sema" y na que s'engarcia'l final del llibru anterior para sobresalir la voz del "nosotros" en vez de la del "yo", como se ficiere nueve años enantes. 
Ya nel 2009, publica "La caída" primer poemariu non-social del autor y na que se cuenta, en forma diariu, la visión del mundu d'una persona dende'l día en que se produz el so esbarrumbe emocional hasta que ye a ver la primer migaya d'una lluz en forma d'esperanza.
En 2015, torna a la poesía col poemariu escritu en forma de prosa poética y poemes "Lo escrito nel silenciu", qu'a traviés de 26 apuntes escritos a mou de diariu narra una hestoria d'amor dende'l so aniciu fasta la so resolución final. Crea unos videopoemes pa amosar el conteníu del llibru que puen escuchase nel enllaz: 
Tien amás hasta la fecha estremaes publicaciones, antoloxíes conxuntes, y collaboraciones en distintes revistes y publicaciones como "Lliteratura", "Lletres Asturianes", "La ratonera"...
Sama (Llangréu)
Sama ye una parroquia del conceyu asturianu de Llangréu. Asitiada na fastera meridional del mesmu, llenda cola parroquia de La Felguera al norte y noreste, cola de Lada al oeste, cola de Ciañu al sur y col conceyu de Samartín del Rei Aurelio al oeste. La so parte urbana conforma el distritu de Sama, ún de los seis qu'integren la ciudá de Llangréu. Aparte d'ella, compriende los núcleos de población que vienen darréu: Artosa, La Cabaña, El Cabañín, La Cantera, Los Cuarteles de la Güeria, Costadarcu, El Felguerosu, La Güeria, Les Yanes, El Maeral, La Peña, La Raposa, Rondera, Ronderina, La Sienra, El Valle, Cuetos, La Foyaca, La H.uecara, Pertegal, Les Pieces, El Pontón, El Prau l'Americanu, El Ponticu y Xarrota. La estensión de la parroquia, que la so ilesia ta dedicada a Santiagu, ye de 5,47 km², y la so población, escluyíos los habitantes del distritu urbanu, qu'apaecen nes estadístiques axuntaos a los de los otros distritos, ye de 428 habitantes (INE, 2010).
El mercáu celébrase los llunes, y el principal nucleu comercial ye la cai Dorado. A orielles del ríu Nalón ta allugáu'l "Parque Dorado", de planta asemeyada a tolos de la cuenca del Nalón. La ilesia cabezalera de parroquia ye d'estilu neogóticu, reconstruyida depués de la Revolución de 1934 con inscripción "Cayíos por Dios y por España"; esto resulta estraño dada la natura revolucionaria qu'acompañó a estes tierres en dellos asocedimientos pasaos. En dalgunes de les sos muries puen vese pintaes de la mena: "Mines a cielu abiertu NON", per aciu de la tradición minera, deficitaria na rexón, que requirió l'intervencionismu estatal pal so caltenimientu, con bien de protestes, paros, güelgues y revueltes.
Sama abeya anguaño la Casa'l Conceyu de Llangréu y ye'l segundu nucleu de población del Valle del Nalón. Les sos fiestes son: Santiago (xunetu), Los Güevos Pintos (Pascua) y San Xuan (xunu, nel barriu La Llera).
Llista d'asteroides/2301–2400
Llista d'asteroides/2401–2500
Llista d'asteroides/2501–2600
Llista d'asteroides/2601–2700
Llista d'asteroides/2701–2800
Llista d'asteroides/2801–2900
Llista d'asteroides/2901–3000
Margarita Salas
Margarita Salas Falgueras, marquesa de Canero (Caneiru, Asturies, 30 de payares de 1938) ye una bioquímica española. Llicenciada en Ciencies Químiques pola Universidá Complutense de Madrid, foi discípula de Severu Ochoa, con quien trabayó nos Estaos Xuníos dempués de faelo con Alberto Sols en Madrid. Casada col tamién científicu Eladio Viñuela, dambos encargar d'impulsar la investigación española nel campu de la bioquímica y de la bioloxía molecular.
Na actualidá ye profesora venceyada "ad honorem" del Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques (CSIC), y desenvuelve el so trabayu nel Centru de Bioloxía Molecular Severu Ochoa de Madrid (CSIC-UAM). Tamién ye académica de la RAE dende l'añu 2003, y censora de la Xunta de Gobiernu dende 2008.
Dempués de la so graduación en Ciencies Químiques, Margarita Salas ingresó nel llaboratoriu de Alberto Sols, pioneru de la bioquímica n'España. So la dirección de Sols, realizó la so tesis doctoral sobre la especificidá anomérica de la glucosa-6-fosfatu isomerasa, y una vegada rematada, coló mientres cuatro año (1963-1967) a Estaos Xuníos pa trabayar como investigadora na Universidá de Nueva York xuntu a Severu Ochoa.
Ente les sos mayores contribuciones científiques destaca la determinación de la direccionalidad de la llectura de la información xenética, mientres la so etapa nel llaboratoriu de Severu Ochoa, y el descubrimientu y caracterización de la ADN polimerasa del fago Φ29, que tien múltiples aplicaciones biotecnológicas por cuenta de la so peralta capacidá d'amplificación del ADN.
Na actualidá (2012) ye profesora "Ad Honorem" nel Centru de Bioloxía Molecular Severu Ochoa, centru d'investigación mistu del CSIC y de la Universidá Autónoma de Madrid, onde sigui trabayando col virus bacteriófago "Φ29", de gran utilidá na investigación en biotecnoloxía y el cual infecta una bacteria non patóxena, "Bacillus subtilis".
Margarita Sales cuenta na so "curriculum" "vitae" con más de 350 publicaciones en revistes o llibros internacionales y unes 10 en medios nacionales. Ye, amás, posesora de 8 patentes, y realizó unes 400 conferencies.
Ente les sos aportaciones científiques más importantes, destaquen la determinación de que la llectura del mensaxe xenéticu trescurre na dirección 5' a 3'; la demostración de que la p6, proteína de tipu histona, coopera cola proteína p4 na represión del promotor tempranu A2c y na activación del promotor tardíu A3; la demostración de que'l triplete ensin sentíu UAA da llugar a la terminación de la cadena polipeptídica nun sistema de Y. coli; el descubrimientu d'una glucoquinasa específica pa la fosforilación de glucosa en fégadu d'aguarón que la so síntesis depende d'insulina; y la so investigación alrodiu del ADN polimerasa del virus bacteriófago Φ29.
Pertenez a delles de les más prestixoses sociedaes ya institutos científicos nacionales ya internacionales, collaborando y siendo miembru del conseyu editorial d'importantes publicaciones científiques. Llogró distintos galardones, siendo nomada ""Investigadora europea 1999"" pola Unesco y recibió el premiu Jaime I d'investigación en 1994. Foi nomada directora del Institutu d'España (1995-2003), organismu qu'arrexunta a la totalidá de les Reales Academies Españoles.
Preside la Fundación Severu Ochoa y dirixe añalmente'l cursu de la Escuela de Bioloxía Molecular “Eladio Viñuela”, dientro de los cursos de branu de la Universidá Internacional Menéndez Pelayo en Santander.
Ye miembru de la Real Academia de Ciencies Esactes, Físiques y Naturales, de la Real Academia Española, de la Academia Europea de Ciencies y Artes, de la American Society for Microbiology y de la American Academy of Arts and Sciences, ente otres.
Amás, foi nomada doctora "honoris causa" poles universidaes Rey Juan Carlos, d'Uviéu, d'Estremadura, de Murcia, Politécnica de Madrid, de Xaén, de Cádiz, de Málaga, de la UNED y de la Universidá Internacional Menéndez Pelayo.
En 1992 foi-y puestu'l so nome a un Institutu d'Educación Secundaria en Majadahonda (Comunidá de Madrid). Anguaño hai otru Institutu d'Educación Secundaria llamáu igual en Seseña (Toledo),tamién lleva'l so nome una UFIL(Unidá de Formación ya Insertamientu Llaboral) en Fuenlabrada (Madrid).
Ye fía adoptiva de Conceyu de Valdés (Asturies) dende l'añu 1997, y de Xixón dende l'añu 2004.
En mayu del 2007 foi nomada miembru de la Academia Nacional de Ciencies d'Estaos Xuníos, convirtiéndose asina na primer muyer española qu'entra a formar parte de la institución.
Foi nomada miembru de la Real Academia Española en 2003, y Censora de la mesma en 2008.
Foi estremada con delles cais nel so honor: en 2006 una cai en Xixón, l'añu 2009 una en Regueru de la Encomienda, y en 2011 otra cai nel Parque Científicu-Tecnolóxicu de Almería (PITA).
En 2014 foi escoyida pola revista "Quo", en collaboración col Conseyu Cimeru d'Investigaciones Científiques y el Conseyu Cimeru de Deportes, pa la primer «Selección Española de la Ciencia», compuesta por trelce científicos españoles destacaos a escala internacional.
En marzu de 2015 les Cases d'Asturies en Alcalá de Henares y Alcobendas y los centros asturianos de Madrid y Tres Canto estremar col títulu d'Asturiana Universal» pol so brillante y esitosa carrera internacional como científica ya investigadora nel campu de la bioloxía molecular».
Ye marquesa de Canero dende'l 11 de xunetu de 2008, por Real Decretu. El títulu nobiliariu, que va ser hereditariu, foi-y concedíu pola so entrega a la investigación científica sobre la bioloxía molecular, realizada de forma intensa y rigorosa a lo llargo de tola so vida profesional».
Postulaos d'Euclides
El llibru de los "Elementos" d'Euclides, escritu haza l'añu 300 e.C., espón les conocencies xeométriques de la Grecia clásica deduciéndolos a magar de cinco postulaos, consideraos como los más evidentes y cenciellos:
El primeru d'ellos úsalu Euclides non sólo nel sentíu de que por dos puntos pasa una reuta, sinón de qu'ésta ye única, porque tala xuntura yera'l novenu de los sos axomes. Ye verosímil qu'esti axoma tea intercaláu, y dellos consideren qu'ha colocase ente los postulaos, complementando al primeru. El cuartu postuláu, que pudiere paecer dalgo escuru a una mentalidá d'anguaño, ye usáu por Euclides nel sentíu de que cualesquier ángulu reutu pue superponese sobre cualesquier otru.
Pavía
Pavía (l'antigua "Ticinum", n'italianu Pavia), tien una población de , ye una ciudá asitiada nel suroeste de la Lombardía, nel norte d'Italia, a 35 km al sur de Milán. El ríu Ticinu crucia la ciudá, enantes de confluyir col ríu Po.
Pavia ye la capital d'una provincia fértil (tamién nomada Pavía) esencialmente cientrada na vinicultura y la producción d'arroz, cereales y productos llácteos. Delles industries tán llocalizaes nos soburbios pa nun esgonciar la plácida atmósfera que s'alienda cola conservación del pasáu de la ciudá y el clima d'estudiu y meditación asociáu a la so antigua universidá.
El monumentu más famosu de Pavía ye la Certosa, o monesteriu cartuxu, fundáu en 1396. La Universidá de Pavía foi fundada nel añu 1361. La cayía de la Torre Cívica de Pavía en 1989 foi la fuercia motivadora pa que s'emprimaren a rexuntar los esfuercios necesarios pa que la Torre Enclinada de Pisa nun corriera la mesma suerte.
Magar del 620 Pavía desempeña'l rol de braera capital del reinu llombardu, con edificios monumentales que manifiesten el papel de la ciudá: un palaciu real, ilesies fundaes por reis y reines, y termes.
Llista d'asteroides (3001-4000)
Llista d'asteroides/3001–3100
Llista d'asteroides/3101–3200
Llista d'asteroides/3201–3300
Llista d'asteroides/3301–3400
Llista d'asteroides/3401–3500
Llista d'asteroides/3501–3600
Llista d'asteroides/3601–3700
Llista d'asteroides/3701–3800
Llista d'asteroides/3801–3900
Llista d'asteroides/3901–4000
Ambrós
Miguel Ambrosio Zaragoza (Albuixech, Valencia, 31 d'agostu de 1913 - 30 de setiembre de 1992), conocíu dientro del mundu del cómic como Ambrós, foi un dibuxante y guionista d'historietes conocíu sobre panera por ser el dibuxante de les aventures d"'El Capitán Trueno".
Estudió Maxisteriu y exerció como maestru hasta'l final de la guerra civil española; entós, por razones polítiques, prefirió dexar la docencia y ayudar nos trabayos del campu a so padre y a so madre. En 1946 presentóse ante Juan Puerto, fundador d'Editorial Valenciana, con un tebeo de "El Guerrero del Antifaz" fechu por él, lo que-y valió pa facer delles historietes humorístiques pa la editorial. Esi mesmu añu treslladóse a Barcelona, onde entamó a facer dellos tebeos pa pequeñes editoriales, como los cuadernos d'aventures "Dos yanquis en África", pa Bergis Mundial, o delles páxines pal selmanariu "Chispa". El so primer trabayu importante consistió en dibuxar la serie "El Caballero Fantasma" , del guionista Federico Amorós. El personaxe taba inspiráu en El Zorro y publicábalu la editorial Grafidea.
"El Caballero Fantasma" algamó una sonadía considerable. Otra editora de tebeos, Saturno, qu'asoleyaba les aventures d'un personaxe de nome idénticu, interpuso una demanda, lo qu'obligó a Federico Amorós a "matar" al mocín, que foi sustituyíu pol so discípulu, "El Jinete Fantasma". Lloñe de perxudicar a la serie, el cambéu fizo medrar inesperadamente les ventes. En 1951 dejó d'editase la serie, de la que llegaron a asoleyase 146 números, pero Ambrós continuó dibuxando una nueva serie d'aventuras, "Chispita", nel que'l mocín yera'l fíu del Jinete Fantasma. 
Gracies a la sonadía algamada por "El Jinete Fantasma", Ambrós foi contratáu por Bruguera, pa la qu'entamó dibuxando'l suplementu d'aventures de "Pulgarcito", cola serie "La nave del tiempo", de la que s'asoleyaron 10 cuadernos. Tamién trabayó como ilustrador de dellos llibros de Bruguera, como "Los tres mosqueteros".
En 1956 Ambrós recibió l'encargu de crear la imaxen de "El Capitán Trueno" a partir de la sinopsis del guionista Víctor Mora. A partir de xunu d'esi añu dibuxó al personxe, tanto nel cuadernín d'aventures quincenal como nes sos apariciones na revista "Pulgarcito". A partir del n 22 el cuadernín, por mor del ésitu de la serie, pasó a tener periodicidá selmanal, lo que imponía a Ambrós un ritmo de trabayu frenéticu. Hasta'l númberu 35 Ambrós ilustró la serie en solitario, pero nel siguiente contó cola ayuda d'un entintador, Beaumont, que collaboró nos númberos 36, 38-45, 47-168 y 173-175. Nes páxines de "Pulgarcito" "El Capitán Trueno" publicábase nes páxines centrales, xunto a otres series d'aventures, como "El inspector Dan de la patrulla volante", de Eugenio Giner o "El capitán Vendaval", de Tony Bernal.
"El Capitán Trueno" algamó un ésitu ensin precedentes na historia de la historieta española, llegando a tener una tirada de 350.000 exemplares por episodiu. Magar d'ello, esti ésitu tenía una menguada repercusión económica nel so dibuxante, que, fartu de les imposiciones de la editorial, decidió abandonar la serie depués del númberu 175. En 1960 treslladóse a París pa tratar d'impulsar la so carrera como pintor, pero la so escasa fortuna fizo que regresara a España en 1964 y tornase a trabayar pa Bruguera. Anque al entamu nun quixo continuar dibuxando "El Capitán Trueno", y dedicóse a realizar episodios de Rintintín y Tarzán y a ilustrar noveles de la editorial, en setiembre d'esi mesmu añu terminó por regresar al personaxe, magar que sólo publicó tres aventures en "Trueno Extra", revista selmanal qu'apaeciera en 1960.
En 1965 dexó Bruguera y entamó a trabayar pa Editorial Valenciana, na que fizo delles historietes hasta 1971. L'añu anterior regresara a Bruguera pa dar vida a otru personaxe del guionista Víctor Mora, "El Corsario de Hierro", qu'entamó a publicase na revista "Mortadelo".
En 1981 Ambrós retiróse del mundu del cómic, al que yá nun regresaría más, con una sola escepción: la historia de "El Capitán Trueno" que dibuxó espresamente pa la "Historia de los Cómics" (1983) de la editorial Toutain.
En 1989 recibió'l Gran Premiu del Salón del Cómic de Barcelona pol ensamu de la so obra. La historia d"'El Capitán Trueno" -y la del cómic español- sedría bien distinta ensin los dibuxos d'Ambrós.
William Wallace
Sir William Wallace (ca. 1270-23 d'agostu de 1305) foi un escocés que dirixó al so país escontra la ocupación inglesa y escontra'l Rei Eduardu I d'Inglaterra nes Guerres d'independencia d'Escocia. 
Yera d'aniciu humilde, en contraste col so compatriota, Robert the Bruce (Robertu I d'Escocia), un noble. La familia Wallace amiyaba de Richard Wallace (Richard el Galés).
Les fontes contemporánees d'información sobro la vida de Wallace son escases, y una cantidá significativo de lo que foi escrito alrodiu d'él ta basáu en Harry El Ciegu, alredor del añu 1470, casi dos sieglos dempués de la nacencia de Wallace, polo que ye una fonte problemática.
Wallace nació alredor de 1270. Esiste dalguna engarradiella sobre'l llugar de nacencia de Wallace. La creyencia xeneral ye que foi n'Elderslie, cerca de Paisley, en Renfrewshire. Recién proclamóse que foi n'Ellerslie, cerca de Kilmarnock, n'Ayrshire, yá que ye probable qu'estos dos nomes confundieranse nos documentos antiguos, una y bones la ortografía nun se estandarizó hasta dómines más recién. En sofitu d'Ellerslie, argumentóse que'l so padre provenía de Riccarton, Ayrshire, y la so madre de Loudoun, Ayrshire. Amás d'ello, dalgunes de les primeres aiciones de Wallace tuvieron llugar n'Ayrshire. En sofitu d'Elderslie, argumentóse qu'Ellerslie, una ex-villa minera, ye conocida namái dende'l sieglu XIX, al aviesu qu'Elderslie, conocida muncho primero. La so primera aición foi en Lanark, que nun ta particularmente cerca de Elderslie nin d'Ellerslie, y depués treslladóse a Ayrshire pa xunir n'Irvine a dalgunos nobles escoceses que lluchaben escontra los ingleses.
Nun hai fontes contemporánees d'información sobro la vida temprana de Wallace. Paez seguru que yera fíu de Sir Malcolm Wallace de Riccarton y de Margaret; tenía dos hermanos: Malcolm y John. Esti postreru, bien amigu de Vincent Wilson de Lokcsteintawn; duque de la mesma zona, qu'ufiertó abellugu a Wallace en tiempos de reñelles. 
Foi internáu nuna abadía na que vivía'l so tíu paternu, poro, taba bien educáu pa los patrones de la dómina, y falaba francés, llatín, gaélicu ya inglés. "Harry El Ciegu" nun menta que saliera del país nin que tuviera dalguna esperiencia militar primero de 1297. Un rexistru d'agostu de 1296 fai referencia a "un lladrón, un William le Waleys" en Perth, pero podría nun ser él.
El 11 de setiembre de 1297, Wallace afara por completu al exércitu inglés comandáu pol Conde de Surrey na Batalla de Stirling Bridge. L'exércitu inglés taba formáu por 300 caballeros pesaos y 10.000 homes d'infantería llixera. Cuando tornó de Stirling, Wallace foi nomáu "Guardián d'Escocia". Darréu, mandó una tropa a conquistar York, la mayor ciudá del norte d'Inglaterra.
El 1 d'abril de 1298, les tropes ingleses, al mandu del Rei d'Inglaterra Eduardu I el "Zanquillargu", y les tropes escocesas enfrentense en Falkirk. Wallace tenía un arma secreto: los "Schiltroms", grupos de soldaos con una llanza de 2 m usaos pa detener la carga de la caballería. Los ingleses atacaron cola caballería primero, que foi efeutivamente aparada; pero tres ellos vinieron los tarrecíos arqueros de Gales, de tiru llargu, que vencieron a los escoceses.
Wallace evitó los intentos de captura ingleses hasta'l 5 d'agostu de 1305, cuando John Menteith (tamién llamáu "False Menteith") entrególu a los soldaos ingleses de Roybroston en Glasgow. Wallace foi sacáu de la sala, esnudáronlu y arrastáronlu pela ciudá, arreyáu de los calcaños a un caballu dende Westminster a Smithfield. Foi aforcáu, afogáu y estazáu -demientres taba siendo esgañáu na forca- pero foi lliberáu cuando entá taba vivu, desurdíu y los sos intestinos quemaos primero qu'él y a lo postrero foi decapitáu. La so cabeza caltúvose somorguiada n'alquitrán y foi asitiada nuna pica enriba del London Bridge (el Ponte de Londres). Más tarde xuniéronse-y les cabeces de los hermanos John Fraser y Simon Fraser. Los sos miembros amosáronse, en Newcastle upon Tyne, Berwick-upon-Tweed, Stirling y Aberdeen.
Les sos estremidaes fueron repartíes per distintes partes d'Inglaterra: el so brazu derechu unviaronlu a Newcastle, el so brazu izquierdu a Berwick, el so pie derechu a Perth el y so pie izquierdu a Aberdeen.
Anque dalgunes teoríes sostienen que'l corazón de Wallace foi quemáu tres la so execución, n'Escocia anguaño pue visitase un relicariu nel que taría guardáu'l corazón del so héroe nacional.
Samiguel (Siero)
Samiguel ye una parroquia del conceyu asturianu de Siero que llinda coles parroquies de Samartindianes, Argüelles, Tiñana, Granda y Valbona. Per ella discurre la carretera AS-17.
Tién 228 habitantes (INE 2009).
El domingu más de lo mesmo, tres de la comida hai muestres de folklore -gaita, tonada, baille, etc- y otra vez hasta la nueche. A les doce son los fueos artificiales.
Sobrarbe
El Sobrarbe ye una comarca aragonesa asitiada al norte d'Uesca. 
Al norte de la comarca alcuentrense les valles de los ríos Ara, Cinca y Cinqueta y la valle de Bio, al sur les sierres de Guara y Olsón y na fastera central delles depresiones comu Broto, Fiscal, Arcusa y A Fueva. Dientro de la comarca tamién s'alcuentra'l Parque Nacional d'Ordesa y Monte Perdíu.
Los dos núcleos principales de la comarca son les capitales Boltanya y L'Aínsa. El conceyu d'Ainsa-Sobrarbe formose pola xuntura de dellos términos municipales.
Llenda al norte con Francia, al oeste col Altu Gállego, al este cola Ribagorza y al sur col Somontano de Barbastro.
El Sobrarbe ye ún de los trés condaos que formaron Aragón. Foi ún de los condaos de la Marca Hispánica, cuya escura hestoria foi entellazada con lliendes na dómina d'Íñigo Arista de Pamplona primer rei de Navarra y al paecer conde de Sobrarbe. 
Nel sieglu X, el condáu de Sobrarbe foi absorbíu pol condáu de la Ribagorza. Sancho'l Grande de Navarra aprofitó les dificultaes del tarritoriu, emplegando los sos drechos comu descendiente de Dadildis de Le Pailhars pa rializar l'anexón en 1016-1019. Más sero dixebraría los sos tarritorios ente los sos fíos, dexando al terceru, Gonzalo Sánchez, comu rei de Sobrarbe y Ribagorza. Tres la muerte de Gonzalo en 1038, el tarritoriu pasó al so hermanu, Ramiru I d'Aragón, colo que se formó'l primitivu tarritoriu del reinu d'Aragón.
Boltanya
Boltanya ye una villa asitiada nel norte de la provincia d'Uesca (Aragón). Ye la capital alministrativa de la comarca de Sobrarbe.
Ramiru I d'Aragón
Ramiru I foi rei del Reinu d'Aragón dende 1035 fasta'l 8 de mayu de 1063.
Fíu de Sanchu'l Mayor, rei del Reinu de Navarra, y una moza nomada Sancha d'Aibar o Aybar, de la ñobleza de les tierres d'Aibar. El so orixe ilexítimu ye conocíu gracies a una hestoria, na que Ramiru ye l'únicu de los fíos de Sanchu qu'aida a la so muyer (incluindo los fíos d'esta). Ella, complacida, adoutalu comu fíu de so.
Depués de la muerte de Sanchu'l Mayor heriedó'l tronu'l so fíu primoxénitu lexítimu García de Náxera, que gobernaba en tol tarritoriu paternu. El so hermanu Ramiru, considerólu menor d'edá y proclamóse "baiulus" nes tierres que recibiera del so pá pa vivir de les rentes n'Aragón. Mui ceo s'enfrentaron na batalla de Tafalla y Ramiru anició una dinastía nuea nel reciente reinu d'Aragón. Gonzalu, que rexía les rentes reales en Sobrarbe y Ribagorza, tresfirió los drechos al so hermanu Ramiru I.
Na so documentación auténtica'l monarca aragonés entitulóse comu "Ramiru, fíu del rei Sanchu", ensin emplegar el títulu de rei.
Fuera'l matrimoniu, y enantes de contrayelu, tevo de doña Amuña un fíu ñatural nomáu Sanchu Ramírez (igual que'l so hermanu'l rei) que sedría conde de Ribagorza.
Ramiru I contraxo dos matrimonios socesivos:
Muerre énte les puertes de Graus intentando la so conquista.
Graus
Graus ta asitiáu al noreste de la provincia de Huesca y al sur de la comarca de la Ribagorza, na confluyencia de los ríos Esera ya Isábena. Ye capital alministrativa de la Comarca. Con una población de 3700 habitantes (2600 pertenecientes al pueblu y el restu a los conceyos dependientes) asitiáu como'l pueblu más grande de tola comarca.
Stan Sakai
Stan Sakai (Kyoto, Xapón, 25 de marzu de 1953) ye un dibuxante de cómic xaponés-americanu, creador del personaxe d'Usagi Yojimbo y ganador de tres premios Eisner. 
A los dos años treslladóse cola so familia a vivir a Hawaii, onde estudió belles artes na Universidá. Más sero tamién estudió nel Art Center College of Design en Pasadena (California). Anguaño reside y trabaya en Los Angeles.
Trabayó tamién como lletrista de cómic, especialmente nes aventures de "Groo the Wanderer" de Sergio Aragonés y Mark Evanier, aunque la so sonadía dientro del mundu de la historieta vino-y de la mano de la so creación más popular: "Usagi Yojimbo", la épica saga de Miyamoto Usagi, un coneyu samurai del Xapón del sieglu XVII. Estes aventurés entamaron a ser asoleyaes en 1984, y tovía anguaño se sigue editando, con Sakai como únicu autor. Tamién Sakai foi'l creador de la serie futurista "Space Usagi".
Nes histories de "Groo" apaez caricaturizáu a mou d'homenaxe faciendo'l papel d'escribanu. 
Invitáu pol Salón Internacional del Cómic que se celebra añalmente en Xixón, Stan Sakai, tuvo presente na edición del añu 1999, participando nuna sesión de firmes y nuna charra col públicu que posteriormente sería recoyida na revista El Wendigo. Esti mesmu Salón concedió-y los premios a la Meyor Historia Curtia (1999), por "Fideos"; Meyor Guión (2000), por "Segadora" y Meyor Historia Llarga (2003), por "La conspiración del Dragón". Nuevamente Sakai tornó a Xixón nel añu 2007 pa participar na XXXI edición del Salón del Cómic, tomando parte na sesión d'inauguración.
Magar qu'en delles reseñes biográfiques se señalen les influencies de "Llobu solitariu y el so cachorru" ("Lone Wolf and Cub"), manga creáu por Kazuo Koike y Goseki Kojima, Sakai manifestó nel Salón de Xixón que nun tuvo en cuenta les historietes de la versión en cómic d'esti personaxe pa la creación del suyu, por más que sí fizo una historieta como homenaxe al mesmu. En tou casu sí reconoció que les películes de "Llobu solitariu" sí fueron homenaxeaes.
Petrarca
Petrarca, Francesco (Arezzo, 20 de xunetu de 1304 - Aqua, 18 o 19 de xunetu de 1374). Llíricu ya humanista italianu, la so poesía influyó n'autores comu Lope de Vega, Francisco de Quevedo, Luis de Góngora (n'España), William Shakespeare y Edmund Spenser, n'Inglaterra. Tan influyente como les nueves formes que traxo a la poesía, foi la so conceición humanista, na que se xunía'l cristianismu cola cultura clásica.
Petrarca vivió demientres la so infancia n'Aviñón, Francia, estudió na Universidá de Boloña y tornó a Aviñón, a la muerte del so pá, ya fexo los votos eclesiásticos menores. En 1327, vio por primer vegada a Laura, la muyer qu' idealizaría nos sos poemes. Yera la dama Laure de Noves. Por ella sintió una pasión pura y constante, como la que Dante Alighieri sintiera por Beatrice Portinari, la Beatrice de "La divina comedia".
La so vida trescurrió al serviciu de la Ilesia y de la poderosa familia Visconti. Viaxó de vezu per Europa y convirtióse en poeta llaureáu pol Senáu de Roma.
L'alcuentru con Giovanni Boccaccio, en Florencia, foi decisivu pa les sos idees humanistes. Foron les figures principales del movimientu qu'intentó xunir el paganismu coles idees del cristianismu. Per otru llau, Petrarca predicó la xunión de toa Italia pa recuperar el grandor que tuviera na dómina del Imperiu Romanu.
La so obra principal ye'l "Cancioneru", espublizáu orixinariamente col nome de "Rime in vita e morta de Madonna Laura" y que foi enanchando col trescursu los años. Ye equí onde Laura se constitúi nel oxetu idealizáu del so amor, representante de les virtúes cristianes y de la guapura de l'antigüedá. Posteriormente denomaríese Cancioneru petrarquista a les coleiciones de poemes llíricos creyaes por estremaos autores a mena del Canzoniere de Petrarca.
Pocu enantes de la so muerte, espublizó los "Trunfos", dedicaos a esaltar la elevación del ánima humana haza Dios.
Petrarca foi autor tamién del poema épicu "Africa", dedicáu al conquistador romanu Escipión l'Africanu, y d'una coleición de biografíes de personaxes ilustres. Escribió églogues y epístoles y un eloxu de la vida retirada, "De vita solitaria".
Los poemes del "Cancioneru" foron escritos n'italianu. Les sos primeres composiciones, "Africa" y la so primer prosa, en cambeu, taben escritos en llatín.
L'emplegu del versu d'once sílabes (endecasílabu) y los sos perfeutos sonetos encandilaron a poetes de los dos sieglos siguientes y tuvieron influyencia nel Sieglu d'Oru español, anque dellos autores refugáranlos y xulgaranlos comu estranxerizantes.
Llista d'asteroides (4001-5000)
Llista d'asteroides/4001–4100
Llista d'asteroides/4101–4200
Llista d'asteroides/4201–4300
Llista d'asteroides/4301–4400
Llista d'asteroides/4401–4500
Llista d'asteroides/4501–4600
Llista d'asteroides/4601–4700
Llista d'asteroides/4701–4800
Llista d'asteroides/4801–4900
Llista d'asteroides/4901–5000
Idioma uzbequistanín
L'uzbequistanín o uzbecu ("O'zbek tili" n'alfabetu llatín, Ўзбек n'alfabetu cirílicu) ye una llingua túrquica falada polos uzbequistaninos n'Uzbequistán y pol restu de los uzbecos n'otres partes d'Asia Central. El so pariente más cercanu en vocabulariu y gramática ye l'uigur. El persa y el rusu influyeron de manera importante nel uzbekistanín.
L'uzbekistanín ye l'idioma oficial d'Uzbequistán, y tien alredor de 18,5 millones de falantes nativos. Escribióse emplegando l'alfabetu cirílicu enantes de 1992, pero agora emplégase l'alfabetu llatín n'Uzbequistán; los falantes d'uzbequistanín en China escríbenlu usando l'alfabetu árabe.
L'uzbequistanín fálase tamién n'Afganistán. Entra dientro les llingües del troncu turcomanu.
Idioma azerbaixanu
L'idioma azerbaixanu (n'azerbaixanu: "Azərbaycan dili"), ye l'idioma oficial d'Azerbaixán. Los falantes d'esti idioma denómenlu "azərbaycanca". Presenta varios dialeutos falaos en dellos países vecinos como Irán, Rusia (nel Daguestán), Xeorxa, Iraq y Turquía. Estímase qu'ente 45 y 50 millones de persones falen azerbaixanu. Ye una llingua altaica, de la rama Oghuz, mui rellacionada col turcu ya influyenciada pol persa y l'árabe.
Demientres el periodu anicial de la República d'Azerbaixán, l'idioma denomábase ""Türk dili"" ("turcu"), pero dende 1994 úsase'l nome ""Azərbaycan dili"" ("azerbaixanu"). En munches partes d'Irán denominase al azerbaixanu "turki" o "torki", nomando al turcu "turcu d'Estambul". Dellos espertos considérenlu un dialeutu del turcu, anque'l códigu ISO denómalu "azerbaixanu". 
L'autor medieval Ibn al-Nadim, na so obra "Al-fihrist", menta que nes zones de l'antigua Persia, incluyíu'l territoriu de l'actual República d'Azerbaixán, falábase una llingua estremada. Asina, cítase les llingües de raigañu iranín: fahlavi (pahlavi), dari, juzi, farsi (persa), y seryaní. 
El dari, que xurdió na zona este d'Irán, sedría la llingua emplegada nes Cortes Reales. El parsi sedría la llingua llariega de la relixón zoroástrica.
Los estudios etimolóxicos apunten que los dialeutos qu'anguaño se falen nes rexones de Bakú, Jaljal y Semnan xurdieron d'una llingua común.
La lliteratura clásica azerbaixanu xurdió nel sieglu XI, basada nos dialeutos Tabriz y Shervan. La lliteratura moderna d'Azerbaixán ta basada nel dialeutu shervaní, demientres que n'Irán básase nel tabrizí. En 1875 espublizóse'l primer periódicu n'azerbaixanu, "Əkinçi". Demientres el periodu soviéticu, l'azerbaixanu foi emplegáu comu "llingua franca" ente tolos pueblos d'etnia turca qu'habitaben la Xunión Soviética. 
En metanes del sieglu XIX enseñábase nes escueles de Bakú, Gandja, Saki, Tbilisi, y Yereván. Dende 1845 pue estudiase na Universidá de San Petersburgu, Rusia.
Oficialmente, l'azerbaixanu usa l'alfabetu llatín anque l'alfabetu cirílicu ta ampliamente difundíu. Hai correspondencia dafechu ente los dos alfabetos, que da al cirílicu un orde estremáu de lo que ye vezu: 
Aa Аа, Əə Әә, Bb Бб, Cc Ҹҹ, Çç Чч, Dd Дд, Ee Ее, Ff Фф, Gg Ҝҝ, Ğğ Ғғ, Hh Һһ, Xx Хх, Iı Ыы, İi Ии, Jj Жж, Kk Кк, Qq Гг, Ll Лл, Mm Мм, Nn Нн, Oo Оо, Öö Өө, Pp Пп, Rr Рр, Ss Сс, Şş Шш, Tt Тт, Uu Уу, Üü Үү, Vv Вв, Yy Јј, Zz Зз.
Hasta 1929, namái s'usó l'alfabetu árabe. Ente 1929 y 1938 usóse l'alfabetu llatín anque de mena estremada a la que s'emplega güei. De magar esi añu y hasta 1991 usóse l'alfabetu cirílicu. Dende esi añu y dica anguaño hebo un lentu periodu de transición al alfabetu llatín. Los falantes d'azerbaixanu n'Irán continúen emplegando l'alfabetu árabe.
Si ta escritu n'alfabetu llatín, les pallabres foriates tornense a la so propia pronunciación. Por exemplu: "Bush" escríbese "Buş", y "Schröder", "Şröder".
Esfer Uviéu
L'Esfer Uviéu ("Esfer Oviedo" en castellanu), ye'l nome comercial del Oviedo H.C., un equipu uvieín de Ḥoquei sobre patinos que finó nel decimuquintu puestu na OK Lliga 2005-2006,perdiendo por ello la categoría. Nel añu 2009, por cuestiones académique tuvo que retirasa de la competición y abandona la élite d'esti deporte. Anguaño, temporada 2010/11, solo tien un equipu xugando en Primera División B, la lliga autonómica. 
Foi l'equipu de hockey sobre patines más representativu d'Asturies. Ye más conocíu pol so anterior nome, Club Patín Cibeles. El Cibeles, que desapaeció en 1987 y foi refundáu nos 90, consiguió'l mayor ésitu del deporte coleutivu del Principáu al ganar la Copa'l Rei de 1980 marcándo-y 4-0 al F.C. Barcelona na final xugada en Salamanca, siendo Andrés Caramés el so entrenador y formando la plantí­a una xeneración mítica de xugadores asturianos. Amás, al añu siguiente, 1981, el Cibeles foi proclamáu subcampeón de la Recopa d'Europa.
El OHC xuega los sos partíos como llocal nel polideportivu Pepín Moreno del barriu uvieín de Fozaneldi. 
D'ente los xugadores que destacaron y llegaron a algamar la internacionalidá podemos citar a Juan Alberto, Gayo, Paredes, Veiga, Luisín, Juanchi o Ismael.
Llista d'asteroides (5001-6000)
Llista d'asteroides/5001–5100
Llista d'asteroides/5101–5200
Llista d'asteroides/5201–5300
Llista d'asteroides/5301–5400
Llista d'asteroides/5401–5500
Llista d'asteroides/5501–5600
Llista d'asteroides/5601–5700
Llista d'asteroides/5701–5800
Llista d'asteroides/5801–5900
Llista d'asteroides/5901–6000
Cinturón d'asteroides
Cinturón d'asteroides ye'l nome que se-y da a la zona del Sistema Solar allugada ente Marte y Xúpiter, na que s'atopen gran cantidá d'asteroides. 
Anguaño conocense más de 40.000 asteroides con un diámetru de más de 800 metros. El mayor d'ellos ye Ceres, mide 950 km de diámetru y, poro, foi tamién el primeru en ser descubiertu. Namái los más grandes tienen forma esférica; los más son enforma más pequeños y irregulares, presentando bultables freches estructurales y incluso pudiéndose davezu considerar como cuerpos compuestos, como ye'l casu de Toutatis, magar que nun ye parte del cinturón d'asteroides. En conxuntu, formen un aniellu alredor del Sol.
Los asteroides nun se distribuyen uniformemente cola distancia al Sol. A determinaes distancies que se correspuenden con periodos de revolución que formen una rellación cenciella col periodu de Xúpiter hai un drásticu amenorgamientu d'asteroides, lo que se conoz como Güecos de Kirkwood y ta en rellación fonda cola resonancia orbital de Xúpiter.
Hai bien delles teoríes sobre'l so orixe, pente les que rescampla la que caltién qu'éste debese a los restos d'un planeta vieyu, que popularmente recibiría'l nome de Faetón, y que, por causes desconocíes, españó en dellos cachos.
Esisten otres concentraciones d'asteroides nel Sistema Solar; pente les que destaquen el Cinturón de Kuiper y los asteroides Troyanos.
Asturies nun escaez
‎
Asturies nun escaez ye'l llema emplegáu nos conciertos conmemorativos de la revolución asturiana d'ochobre de 1934, que se vienen desendolcando en cinco ocasiones.
Los conciertos "Asturies nun escaez" nacieron nel añu 2000 como un actu de la mocedá de conmemoración de la revolución de Ochobre y d'homenaxe a los y les revolucionaries que llucharon nella. Les dos primeres ediciones entamoles la esapaecía Andecha Mocedá y dende 2004 Darréu
La desapaecida Andecha Mocedá entamaba nel añu 2000 el primer conciertu n'homenax a la Revolución de 1934 per parte de la mocedá de la esquierda nacionaliega d'Asturies y escoyía como llugar la Sala Polivalente del Conceyu de Noreña.
Abrió la nueche'l grupu folk N'arba, qu'entamó a calecer l'ambiente, pa dar pasu a los yá desapaecíos Avientu, que presentaben el so tercer trabayu “Glayíos Dende'l Fondu” y en Noreña ficieron el so caberu conciertu.
Betagarri y Etsaiak dexaron perbón sabor de boca na so primer actuación en tierres asturianes y foron Oi! N'Ast ya Intolerance los encargaos de pesllar una nueche a ritmu de munchos estilos músicales pero cola imaxe de los revolucionarios asturianos como referente.
La Sala La Real d'Uviéu acoyía nel 2002 el conciertu entamáu per Andecha Mocedá y que tuvo a puntu d'escosar les entraes puestes a la venta, algamando la cifra de 1200 espeutadores.
El grupu asturianu yá esapaecíu Sendero Luminoso foi l'encargáu d'abrir la nueche. Anque desconocíu pa la mayoría de les persones ellí aconceyaes algamó mover dafechu al públicu y amosar que nes primeres files teníen un bon garrapiellu de siguidores.
La banda cimera del rock n'asturianu, Dixebra, nun defraudó en dengún momentu. Descargaron les sos lletres n'asturianu a ritmu de punk-rock, rap-metal y ska énte'l baille y la folixa d'un públicu entregáu dafechu.
Soziedad Alkoholika pesllaría'l conciertu de forma brillante, pesie a que se-yos echaría en falta dalgún tipu de referencia verbal al motivu del conciertu. Los vascos amosaron la so contundencia como grupu de direutu faciendo esfrutar a la sala.
Pesie a encadarmase pocos meses enantes de la fecha del conciertu, Darréu decidió asumir la organización del tradicional conciertu n'homenax a la Revolución d'Ochobre de 1934. Nesti 2004 faciase'l 70 cabudañu de la revolución. El nuevu ensame de la mocedá nacionaliego cumplió dafechu les espeutatives y enllenó la Sala Albéniz de Xixón.
Pa entamar, xuntáronse enriba del escenariu los trés grupos mas destacaos de la nueva fornada de rock n'asturianu. Abrieron el fueu La Tarrancha a ritmu de ska-reagge y acabaron de prender la mecha Skama la Rede y Skontra. Les trés bandes ufiertaron un direutu realmente ablucante, quedando'l públicu con ganes de más cantares.
Darréu, Skalariak y Habeas Corpus pisaben per primer vegada les tables d'un escenariu asturianu. L'acoyía nun pudo ser meyor con cientos de persones coreando les sos lletres y baillando ensin descansu. Les dos formaciones afayáronse de forma prestosa y nun escaecieron en sofitar la llucha del Pueblu Asturianu.
El conciertu "Asturies nun escaez"del 2005 celebróse na ciudá d'Avilés. El llugar escoyíu foi la Sala Quattro, que lleva dende va una montonera d'años acoyendo conciertos de primer nivel nel panorama asturianu ya internacional. 
La nueche abrióse con Skama la Rede que presentaba'l so primer trabayu "La Nuesa Hestoria". Entamaron sosprendiendo, soltando un sampler que recordaba'l famosu panfletu de "Rebeldes de Asturias ¡Rendíos!". Demientres más d'una hora presentaron tolos temes del so cd asina como recuperaron dalgún cantar de la so maqueta "Hestories Absurdes". Nun hebo nin un momentu pal descansu na actuación d'esti grupu del Cabu Peñes. 
Darréu, y a ritmu de punk-rock, salieron al escenariu Mala Reputación. Los del oriente asturianu aprovecharon esta cita, onde debutaben, pa pesllar la so xira "A x ellos". Ficieron un ampliu repasu pelos sos discos presentando delles sospreses. Una versión del "Nun Puxa" de Dixebra, y un remake del so tema "Raigaños" a ritmu de reagge y en compañía d'Ermitaños del Río. 
Cinco años hebo qu'esperar pa volver ver n'Asturies al grupu vascu Betagarri y tuvo que ser otra vez nel conciertu "Asturies nun escaez". Los vascos, que veníen de tocar per media Europa, nun defraudaron. Más d'una hora y media de música ska presentando'l so primer discu en direutu "Zuzenean". Dirixéronse en delles vegaes al públicu usando la llingua asturiana. 
El quintu conciertu celebrose nel añu 2006 esta vegada enmarcáu dientro de los actos programaos por Darréu nel Día de la Mocedá Revolucionario en La Felguera (Llangréu).
Nesta ocasión los grupos participantes fueron K-NalóN y Testimoniu la Viztima col so hip hop n'asturianu. A estos grupos mozos siguieronlos grupos más veteranos como Escuela de Odio col so hard core. A los trés grupos de la Cuenca'l Nalón siguiolos el grupu valencianu Obrint Pas na so xira "Internacionalista Tour 2006" y que visitaba per primer vegada Asturies y que s'alcontró con una bona cantidá de siguidores asturianos que nun pararon de baillar colos sos ritmos. Pa zarrar la nueche Dixebra que tornaba a los conciertos" Asturies nun escaez" cuatro años dempués de tocar xunta a Sociedaz Alkoholica n'Uviéu y que como ye vezu nun defraudaron a naide.
Unes mil persones acudieron a esta quinta edición en La Felguera.
La sesta edición tornó a cellebrase en en La Felguera (Llangréu) y dientro del segundu Día de la Mocedá Revolucionario. Nesta sesta edición participaron los grupos asturianos Skontra y Escuela de Odio a los qu'acompangaron Koma dende Navarra y Habeas Corpus. Unes mil persones aconceyaron en La Felguera. Especial con más de 70 semeyes y les croniques
La sétima edición tornó a cellebrase en La Felguera (Llangréu) y dientro del tercer Día de la Mocedá Revolucionario. Nesta sesta edición participaron los grupos asturianos FalaNonCaduca, Escuela de Odio y Gomeru a los qu'acompangó Soziedad Alkoholika. Más de mil persones aconceyaron en La Felguera.
La octaba edición cellébrase en Xixón y dientro del cuartu Día de la Mocedá Revolucionario los díes 9 y 10 d'ochobre. Nesta sesta edición participen los grupos asturianos Adizión Etílika y Escuela de Odio a los qu'acompañen Lendakaris Muertos y Kaotico.
Non Asturianos:
Llista d'asteroides (6001-7000)
Llista d'asteroides/6001–6100
Llista d'asteroides/6101–6200
Llista d'asteroides/6201–6300
Llista d'asteroides/6301–6400
Llista d'asteroides/6401–6500
Llista d'asteroides/6501–6600
Llista d'asteroides/6601–6700
Llista d'asteroides/6701–6800
Llista d'asteroides/6801–6900
Llista d'asteroides/6901–7000
Pedro Díaz de Valdés
Pedro Díaz de Valdés Argüelles y Galán (ºXixón, 1762), foi un altu funcionariu d'España en Chile.
Yera fíu de José Díaz de Valdés Argüelles (Xixón), y Mª Francisca Galán Reconco (Avilés). Descendía, per llinia paterna, d'una familia de comerciantes. So tíu, Pedro Díaz de Valdés Argüelles (Xixón, 1740 - Barcelona, 1807), que foi otru de los importantes ilustraos asturianos, foi determinante na decisión de que Pedro estudiase Lleis na Universidá d'Uviéu, llicenciándose en Cánones en 1786. Darréu asitióse en Madrid.
Les amistaes de so tíu (Campomanes y Xovellanos) ficieron posible qu'en 1799 fuere nomáu Asesor de la Capitanía Xeneral y Presidencial del Reinu de Chile. La so llegada a esti país coincide col afitamientu de la burguesía local.
N'abril de 1800 tomó posesión del so cargu d'Asesor. Allí conoció a Javiera Carrera, cola que se casaría y tendría cinco fíos.
En 1801, Luis Muñoz de Guzmán sería nomáu Gobernador de Chile y Pedro gozaría de la so confianza hasta la muerte d'áquel en 1808. Esta dómina foi un tiempu de tensiones que finaría cola independencia. El sucesor de Luis Muñoz, Francisco Antonio García Carrasco, persiguió a Pedro Díaz de Valdés pola posición de la so familia política, favorable a les tesis criolles. N'abril de 1809 foi sustituyíu del so cargu, entamando una riestra procesos que terminen col abandonu de Santiago rumbu a Buenos Aires.
La Xunta de Gobiernu de Chile terminó por separtalu del so cargu de Contador Mayor por Decretu de 11 de marzu de 1814. Y tovía tendría que soportar hasta la so muerte, que tuvo llugar na metá de la segunda década del sieglu XIX, la cayida en desgracia de la familia de la so muyer
Leopoldo Alas Argüelles
Leopoldo Alas Argüelles foi Rector de la Universidá d'Uviéu ente 1931 y 1937 (añu nel que foi executáu) y Subsecretariu de Xusticia, Conseyeru d'Instrucción Pública y miembru de la Comisión Xurídica Asesora ente los años 1931 y 1933. Yera fíu del escritor Leopoldo Alas.
Llista d'asteroides (7001-8000)
Llista d'asteroides/7001–7100
Llista d'asteroides/7101–7200
Llista d'asteroides/7201–7300
Llista d'asteroides/7301–7400
Llista d'asteroides/7401–7500
Llista d'asteroides/7501–7600
Llista d'asteroides/7601–7700
Llista d'asteroides/7701–7800
Llista d'asteroides/7801–7900
Llista d'asteroides/7901–8000
Maquinaria
Denómase maquinaria (del llatín "machinarĭus") al conxuntu de máquines, pieces y elementos capaces d'executar una tarea o conxuntu tarees de manera automatizada o planiada. La pallabra maquinaria emplégase davezu como un conxuntu de máquines usaes pa una única fin, por exemplu: maquinaria agrícola, maquinaria de guerra, etc. 
Ramón Lluís Bande
Ramón Lluís Bande (Xixón, 1972) ye autor de varios llibros n'asturianu: "Verdá o consecuencia", "De la vida de les piedres", "Habitaciones vacies", "Un viaxe distintu" o "La muerte de los árboles", ente otros. A común col músicu Nacho Vegas grabó dos discos, "Diariu" y "Diariu dos". Ente les sos películes destaquen los llargometraxes de non ficción "El fulgor" y "El Paisano. Un retratu colectivu"; los mediometraxes "L'aire les castañes", "Estratexa", 
"De la Fuente" o "Divina lluz". Tamién dirixó películes musicales pa bandes y músicos como Manta Ray, Nacho Vegas, Mus, Viva Las Vegas, Aroah o Electra.
Activu fixu
L'activu fixu o activu non corriente ye una cuenta cuntable que correspuende a un bien o drechu de calter duraderu, con una espeutativa de dura mayor que'l ciclu productivu. Son aquellos bienes y drechos qu'una empresa necesita pa furrular de manera duradera. Según el negociu en custión, sedrá necesario cuntar con más activu fixu o con menos (por exemplu, una fábrica necesita un activu fixu muncho más importante qu'un comerciante).
Los activos fixos son poco llíquidos, dao que se tardaría muncho en vendelos p'algamar dineru. Lo normal ye que perduren munchu tiempu na empresa.
Cuando una empresa, d'otra miente, tien bienes que son con idea de vendelos o de tresformalos n'otros pa la so venta, o bien drechos de curtia dura (creitos), entós trátase d'activu circulante.
Los activos fixos, si bien son duraderos, non siempres son eternos. Poro, la contabilidá obliga a amortizar los bienes a midida que trescurre la so vida normal, de manera que s'espeye'l so valir más axustáu posible. Pa ello esisten tables y métodos d'amortización.
Exemplos d'activos fixos son: la maquinaria, el moblame, edificios, tarrenos, marques, llicencies, etc.
Harvey Kurtzman
Harvey Kurtzman foi un editor, guionista y dibuxante d'historietes estaunidense, ñacíu en 1924 y muertu en 1993.
Trabayó pa estremaes editoriales y periódicos. En 1950 entamó a trabayar pa EC en "Frontline Combat" y "Two-fisted tales". En 1952, creó pa esta editorial la revista satírica "MAD". En 1962, pa "Playboy", creó la serie "Little Annie Fanny".
Xefe d'Estáu
El Xefe d'Estáu ye la persona que representa a un país énte'l restu'l mundiu. D'esta mena, ye'l que participa, por sí mesmu o mediantes delegaos, en reuniones internacionales, noma y recibe delegaciones diplomátiques, etc.
Les funciones del Xefe d'estáu varíen acordies a la forma de gobiernu qu'establez la constitución de ca país. Ye dicir, tien competencies estremaes sigún l'ordenamientu de ca Estáu.
D'otra miente, dao qu'a la fin ye la Constitución la qu'asigna los poderes del cargu, esisten otros países nos que'l soberanu caltién una bayura poderes (Marruecos o ciertos países asiáticos).
Moon Mullins
Moon Mullins, foi un personaxe de cómic creáu por dibuxante y guionista Frank Willard, publicáu en forma de tira diaria ente 1923 y 1991. Cuando Willard muerre en 1958, the Chicago Tribune / New York Daily News Syndicate, que tienen los derechos sobre la tira, trespasen-y el trabayu al que fuera ayudante de so durante llargu tiempu Ferd Johnson que continúa coles historietes. Johnson entamara a trabayar con Willard a los pocos meses de nacer la tira en 1923. 
Moon, de güeyos grandes y bigote, métese n'interminables apuros, nengunu d'ellos fatal o incluso particularmente amenazador. Trátase d'una sátira amargurienta de la vida familiar norteamericana. Moon Mullins salió d'un mediu desfavorecíu y trata d'abrise camín a pesar les dificultaes coles que s'atopa, pero por más que lo intenta nun ye quien a salir de la mediocridá que lu arrodia.
Llista d'asteroides (8001-9000)
Llista d'asteroides/8001–8100
Llista d'asteroides/8101–8200
Llista d'asteroides/8201–8300
Llista d'asteroides/8301–8400
Llista d'asteroides/8401–8500
Llista d'asteroides/8501–8600
Llista d'asteroides/8601–8700
Xurásicu
El Xurásicu ye un periodu de la era Mesozoica que dura dende hai 205 millones d'años, fecha na que fina'l Triásicu, hasta los 144 millones d'años, onde entama'l Cretácicu.
Divídese en 3 dómines que son:
Esti periodu de tiempu ta carauterizáu por una tectónica distensiva que fai que'l nivel ecstáticu del mar seya peraltu, depositándose una bayurosa cantidá de materiales calcáreos, arcielles y corea nes inmenses cuenques marines formaes. El clima, en xeneral, yera más caldio qu'agora, nun esistiendo casquetes polares. La flora taba dominada por felechos, pinos y aucaries, produciéndose semientes y polen per primera vegada. No qu'a la fauna se refier, nos mares son indicativos d'esti tiempu los ammonites y los belemnites. Los reptiles tamién son mui abondantes tanto en mar (ictiosaurios y plesiosaurios) como en tierra (dinosaurios, eterosaurios). Los mamíferos yá formaben un grupu propiu dixebráu de los reptiles.
Llista d'asteroides/8701–8800
Llista d'asteroides/8801–8900
Llista d'asteroides/8901–9000
Xurásicu Superior
El Xurásicu Superior o Malm (según el sistema de clasificación européu) ye una fracción de tiempu del periodu Xurásicu de la hestoria xeolóxica de la Tierra. Va dende los 161,2 millones d'años hasta los 145,5.
Dixébrase en tres edaes:
Especies carauterístiques d'esti periodu son l'Allosaurus, un terópodu, y el Diplodocus, un saurópodu.
Aalenianu
Aalenianu o Aaleniense ye como se conoz en xeoloxía al pisu más inferior del Xurásicu Mediu o'l más superior del Xurásicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 175,6 millones d'años hasta hai 171,6. 
Ye'l periodu que sigue al Toarcianu y precede al Baxocianu.
Hidroxeoloxía
La hidroxeoloxía ye una rama de las ciencies xeolóxiques qu'estudia les agües soterránees no tocante a la so circulación, los sos condicionamientos xeolóxicos y la so captación, asina la so definición diz "«La hidrogeoloxía ye la ciencia qu'estudia l'orixe y la formación de les agües soterránees, les menes de xacimientu, la so difusión, movimientu, réxime y reserves, la so interaición colos suelos y roques, el so estáu (llíquidu, sólidu y gaseosu) y propiedaes (físiques, químiques, bacteriolóxiques y radiactives); asina como les condiciones que determinen les midides del so aprovechamientu, regulación y evacuación»" (Mijailov, L. 1985. Hidroxeoloxía. Editorial Mir. Moscú, Rusia. 285 p)
Anguañu, los estudios hidroxeolóxicos son d'especial interés non solu pa la provisión d'agua a la población sinón tamién pa caltriar el ciclu vital de ciertos ellementos químicos, comu asina tamién pa evaluar el ciclu de les sustancies contaminantes, la so movilidá, dispersión y la mena en qu'afeuten al mediu ambiente, polo qu'ésta especialidá convirtióse nuna ciencia básica pa la evaluación de sistemes ambientales complexos.
L'abordaxe de les custiones hidroxeolóxiques abarquen: la evaluación de les condiciones climátiques d'una rexón, el so rexime pluviométricu, la composición química del agua, les carauterístiques de les roques como permeabilidá, porosidá, fisuración, la so composición química, los xeitos xeológicos y xeoteutónicos, ye asina que la investigación hidroxeolóxica implica, ente otres, trés temátiques principales:
8080 Intel
8080 Intel ye l'asteroide númberu 8080 de la serie "(1987 WU)". Foi descubiertu dende Caussols el 17 de payares pol CERGA "Centru d'Estudios y Investigaciones en Xeodinámica y Astrometría (Observatoriu de la Costa Azul)" y nomáu asina n'honor al microprocesador 8080. 
2001 Einstein
2001 Einstein ye l'asteroide númberu 2001 de la serie ("1973 EB"). Foi descubiertu'l 5 de marzu de 1973 por P. Wild, dende Zinmerwald.
Nomáu asina n'honor a Albert Einstein, físicu y matemáticu alemán nacionalizáu estauxunidense, ñacíu n'Uhm en 1879 y fallecíu en Princeton en 1955.
2002 Euler
2002 Euler ye l'asteroide númberu 2002 de la serie "(1973 QQ)", descubiertu'l 29 d'agostu de 1973 dende Nauchnyj por T. M. Smirnova.
Nomáu n'honor a Leonhard Euler (1707-1783), ún de los más grandes matemáticos qu'esistieron.
2246 Bowell
2246 Bowell ye l'asteroide númberu 2246 de la serie "(1979 XH)", descubiertu por Edward Bowell el 14 d'avientu de 1979 dende l'Observatoriu Lowell, asitiáu n'Anderson Mesa, a 15 milles al sureste de Flagstaff (Arizona).
2050 Francis
2050 Francis ye l'asteroide númberu 2050 de la serie "(1974 KA)", descubiertu'l 28 de mayu de 1974 por Eleanor Francis Helin dende'l Monte Palomar.
La descubridora nomólu "Francis" n'honor a los sos pas Fred y Kay Francis.
2278 Götz
2278 Götz ye l'asteroide númberu 2278 de la serie "(1953 GE)", descubiertu'l 7 d'abril de 1953 por Karl Reinmuth (1892-1979) dende Heidelberg.
G. Klare y Lutz D. Schmadel propunxeron el nome en memoria de Paul Götz, primer asistente de Max Wolf nel Observatoriu de Heidelberg-Königstuhl. Descubrió 20 asteroides.
2161 Grissom
2161 Grissom ye l'asteroide númberu 2161 de la serie "(1963 UD)", descubiertu'l 17 d'ochobre de 1963 nel Goethe Link Observatory en Brooklyn, Indiana.
Nomáu en memoria de Virgil Ivan Grissom (1926-1967), que xunto a Edward H. White II y Roger B. Chaffee morrieron el 27 de xineru de 1967, al incendiase la cápsula Apolu I, asitiada na rampla de llanzamientu, onde s'alcontraben pa prauticar la cuenta atrás de la so futura misión programada pal 21 de febreru. Grissom pilotara la cápsula Mercury Redstone 4, que foi'l caberu vuelu suborbital tripuláu. Asina mesmo nauguró los vuelos tripulaos del programa Gemini, el 23 de marzu de 1965 nel Gemini 3 xunto con Young. White yera un personax históricu al ser el primer estauxunidense en realizar un “paséu espacial” de 21 minutos nel vuelu del Gemini 4, el 4 de xunu de 1965. Pola so parte Chaffee yera un esperimentáu pilotu de pruebes d'aviones a reaición y pilotu del avión espía norteamericanu que descubrió les instalaciones pa silos atómicos en Cuba que desencadenó la famosa “crisis de los misiles”. L'Apolu I, sedría'l primer vuelu espacial de Chaffee.
Propunxeron el nome D. Owings y Frank K. Edmondson, y preparó la citación Muriel M. Torpe, de la NASA.
2340 Hathor
2340 Hathor ye'l nome del asteroide "1976 UA", númberu 2340 de la serie, descubiertu'l 22 d'ochobre de 1976. Pertenez al grupu de los asteroides Atón y averaráse bastante a la Tierra nos dos prósimos sieglos; les distancies mínimes a les que llegará a alcontrase sedrán de 0,0066 UA el 21 d'ochobre de 2069 y de 0,0057 UA el 21 d'ochobre de 2086.
Hathor mide unos 500 metros de llonxitú, lo que lu convierte nún de los más pequeños que se conocen. Pesie a ello, l'impautu d'Hathor escontra la Tierra sedría catastróficu. Hathor ta incluyíu na llista d'asteroides potencialmente peligrosos, dao que la so órbita alcuéntrase relativamente cerca de la Tierra.
2055 Dvořák
2055 Dvorák ye l'asteroide númberu 2055 de la serie "(1974 DB)", descubiertu'l 19 de febreru de 1974 por Lubos Kohouteck (1935- ) dende Bergedorf.
Nomáu pol compositor checu Antonín Dvořák, autor d'obres bien conocíes como la Sinfonía del Nuevu Mundu y les Dances Eslaves. Ñació en Nelahozeves (Bohemia) el 8 de setiembre de 1841 y morrió en Praga'l 1 de mayu de 1904.
Baxocianu
Baxocianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Xurásicu Mediu. Estiéndese aprosimadamente dende hai 171,6 millones d'años hasta hai 167,7. 
Ye'l periodu que sigue al Aalenianu y precede al Bathonianu.
Bathonianu
Bathonianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Xurásicu Mediu. Estiéndese aprosimadamente dende hai 167,7 millones d'años hasta hai 164,7. 
Ye'l periodu que sigue al Baxocianu y precede al Callovianu.
Callovianu
Callovianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más superior del Xurásicu Mediu. Estiéndese aprosimadamente dende hai 164,7 millones d'años hasta hai 161,2. 
Ye'l periodu que sigue al Bathonianu y precede al Oxfordianu.
Oxfordianu
Oxfordianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más inferior del Xurásicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 161,2 millones d'años hasta hai 155,7. 
Ye'l periodu que sigue al Callovianu y precede al Kimmeridxanu.
Toarcianu
Toarcianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más superior del Xurásicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 183 millones d'años hasta hai 175,6. 
Ye'l periodu que sigue al Pliensbachianu y precede al Aalenianu.
Sinemurianu
Sinemurianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Xurásicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 196,5 millones d'años hasta hai 189,6. 
Ye'l periodu que sigue al Hettanxanu y precede al Pliensbachianu.
Acre (estáu)
Acre ye un estáu de Brasil.
La so capital ye Rio Branco. Les principales ciudaes son la capital, Cruzeiro do Sul, Brasiléia, Sena Madureira y Xapuri.
Alagoas
Alagoas ye un estáu de Brasil.
La so capital ye Maceió. Les principales ciudaes son la capital, Arapiraca, União dos Palmares y Palmeiras dos Índios.
Kimmeridxanu
Kimmeridxanu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Xurásicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 155,7 millones d'años hasta hai 150,8. 
Ye'l periodu que sigue al Oxfordianu y precede al Tithonianu.
Tithonianu
Tithonianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más superior del Xurásicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 150,8 millones d'años hasta hai 145,5. 
Ye'l periodu que sigue al Kimmeridxanu y precede al Berriasianu, del Cretácicu Inferior.
Pliensbachianu
Pliensbachianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Xurásicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 189,6 millones d'años hasta hai 183. 
Ye'l periodu que sigue al Sinemurianu y precede al Toarcianu.
Hettanxanu
Hettanxanu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más inferior del Xurásicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 199,6 millones d'años hasta hai 196,5. 
Ye'l periodu que sigue al Rhaetianu del periodu Triásicu, y precede al Sinemurianu.
Xurásicu Mediu
El Xurásicu Mediu o Dogger (según el sistema de clasificación européu) ye una fracción de tiempu del periodu Xurásicu de la hestoria xeolóxica de la Tierra. Va dende los 175,6 millones d'años hasta los 161,2.
Dixébrase en cuatro edaes:
Especies carauterístiques d'esti periodu son los braquiosaurios, megalosaurios y los hipsilofodontes. Nesta dómina Panxea emprimó a separtase.
Xurásicu Inferior
El Xurásicu Inferior o Lias (según el sistema de clasificación européu) ye una fracción de tiempu del periodu Xurásicu de la hestoria xeolóxica de la Tierra. Va dende los 199,6 millones d'años hasta los 175,6.
Especies carauterístiques d'esti periodu son los estegosaurios.
María d'Ágreda
Sor María Xesús d'Ágreda (2 d'abril de 1602 - 24 de mayu de 1665), ñació y morrió n'Ágreda (Soria), foi tamién conocía comu "La Venerable", "Sor Ágreda" o "Monxa virago" foi una escritora y monxa franciscana española.
Tuvo fama de santa poles sos penitencies y mortificaciones corporales, llegando a ser procesada y absuelta pola Inquisición. Caltuvo una llarga y nutrida correspondencia ente 1643 y 1665 con Felipe IV de quien foi conseyera n'asuntos d' estáu. En 1627, con namái 25 años, sedría nomada abadesa del conventu franciscanu d'Ágreda, fundáu polos sos pas.
Dizse que tenía'l don de la bilocación.
En 1673 anicióse'l so procesu de beatificación, llegando a ser declarada venerable por Clemente X.
Los sos escritos son de tipu ascéticu y místicu. N'ellos defende la "vía doliosa" del misticismu, el más rixíu ascetismu y la castidá absoluta. A continuación indiquense delles de les sos obres más importantes:
Ágreda
Ágreda ye un municipiu y villa española de la provincia de Soria (comunidá autónoma de Castiella y Lleón, España).
La villa exerce de centru comarcal de servicios del Noreste de la provincia de Soria, tamién conocío como comarca de Tierra d'Ágreda.
Tierra de Ágreda
Tierra d'Ágreda ye una comarca de la provincia de Soria (Castiella y Lleón, España).
El so centru comarcal ye Ágreda.
Son, ente otres, Ágreda, Añavieja, Castilruiz, Cigudosa, Matalebreras, Muro de Ágreda y Ólvega.
Cigudosa
Cigudosa ye un conceyu de la provincia de Soria, na comunidá autónoma de Castiella y Lleón (España).
Tenía una población de 66 habitantes en 2002.
Llista d'asteroides (9001-10000)
Bilocación
Bilocación ye'l supuestu actu sobrenatural d'apaecer o tar en dos o más llugares al mesmu tiempu.
Nel Cristianismu, dizse qu'asocede al traviés d'un actu de Dios típicamente pa llevar a cau dalguna aición piadosa como curiar a daquién o predicar.
Ente los personaxes de los que se menta manifestaron esti fenómenu alcuentrense Emanuel Swedenborg, el sacerdote italianu San Pío de Pietrelcina y Fray Martín de Porras.
Etiäinen
Nel folklore finlandés un Etiäinen ye un espíritu convocáu por un xamán o otra persona en gran peligru. Apaecerá cuando'l xamán lo nagua o alcontrará a la persona cola que'l convocador tenga'l llazu afeutivu más fuerte. Xeneralmente sedrá quien a dar un mensax, pero rara vez con gran detalle. 
Una posible esplicación moderna del fenómenu ye que sedría'l resultáu d'alucinaciones por migrañes.
Espíritu
Espíritu pue referise a:
Divisa
Divisa (del llatín "divisa", del verbu "divido" -dividir) ye definida como la moneda emplegada nuna rexón o país determináu. Les divises fluctúen ente sí dientro del mercáu monetariu mundial. D'esta manera, podemos establecer estremaos tipos de cambéu ente divises que varíen de vezu en función de diverses variables económiques como'l crecimientu económicu, la inflación o'l consumu internu d'una nación.
La divisa ye moneda, billete o efeutu mercantil (lletres, pagaré, cartes de creitu, ya eso..),que s'usa básicamente fuera'l país d'emisión.
Convien destacar la estremancia col términu moneda, cuyu significáu incluyiría esclusivamente'l metal o papel moneda emplegáu pa obtener bienes, productos o servicios.
(Del llatín "divisa", del verbu "diviso" -divisar, ver) Enseña, estandarte o, por estensión, cualaquier marca destacada, que permite estremar el grupu d'orixe o al que pertenez el portador de la divisa.
1001 Gaussia
1001 Gaussia ye l'asteroide númberu 1001 de la serie "(1923 OA)". Descubiertu dende Simeis por S. Beljavskij el 8 d'agostu de 1923.
Nomáu n'honor del matemáticu y astrónomu Karl Friedrich Gauss (30 d'abril de 1777 - 23 de febreru de 1855). Ún de los más estraordinarios matemáticos qu'hebo, xunto a Euler.
1002 Olbersia
1002 Olbersia ye l'asteroide númberu 1002 de la serie "(1923 OB)", descubiertu por Vladimir Aleksandrovich Albitskij el 15 d'agostu de 1923 dende Simeis (península de Crimea, anguaño parte d'Ucraína).
Nomáu n'honor al médicu y astrónomu alemán Heinrich Olbers (1758-1840).
1010 Marlene
1010 Marlene ye l'asteroide númberu 1010 de la serie "(1923 PF)", descubiertu dende Heidelberg el 12 de payares de 1923 por Karl Reinmuth (1892-1979).
Nomáu asina pola actriz estaunidense d'orixe alemán Marlene Dietrich (María Magdalene von Losch Felsing), ñacida en Berlín en 1901. Morrió en París en 1992. Considérasela una de les actrices más emblemátiques de la hestoria del cine.
1149 Volga
1149 Volga ye l'asteroide númberu 1149 de la serie "(1929 PF)", descubiertu'l 1 d'agostu de 1929 pol Profesor E. F. Skvortsov (1882-1952) dende Simeis.
Nomáu asina pol gran ríu na parte europea de la XRSS.
Propunxo'l nome l'Institutu d'Astronomía Teórica de Leningráu.
1154 Astronomia
1154 Astronomía ye l'asteroide númberu 1154 de la serie "(1927 CB)", descubiertu'l 8 de febreru de 1927 por Karl Reinmuth (1892-1979) dende Heidelberg.
Nomáu asina pola cencia qu'estudia los cuerpos celestes.
1155 Aënna
1155 Aënna ye l'asteroide númberu 1155 de la serie "(1928 BD)", descubiertu'l 26 de xineru de 1928 dende Heidelberg, Alemaña por Karl Reinmuth (1892-1979). Propuestu pol Astronomisches Rechen-Institut, esti nome ficticiu contién na pronunciación alemana les aniciales "A" y "N" siguíes pol femenín final.
1159 Granada
1159 Granada ye l'asteroide númberu 1159 de la serie "(1929 RD)", descubiertu'l 2 de setiembre de 1929 por Karl Reinmuth (1892-1979) dende Heidelberg.
Nomáu asina pola ciudá y provincia d'Andalucía nel sur d'España.
1372 Haremari
1372 Haremari ye l'asteroide númberu 1372 de la serie "(1935 QK)", descubiertu'l 31 d'agostu de 1935 dende Heidelberg por Karl Reinmuth (1892-1979).
Reinmuth, depués de bautizar varios asteroides colos nomes de les señorines calculadores del Rechen Institut, dio nome a ésti. El so significáu ye nidiu: Harem (departamentu femenín) del Astronomisches Rechen-Institut.
1395 Aribeda
1395 Aribeda ye l'asteroide númberu 1395 de la serie "(1936 OB)", descubiertu dende Heidelberg el 16 de xunetu de 1936, por Karl Reinmuth (1892-1979).
1566 Icarus
1566 Icarus (Ícaru) ye'l nome l'asteroide "1949 MA", númberu 1566 de la serie, descubiertu en Monte Palomar, el 27 de xunu de 1949 por Wilhelm Heinrich Walter Baade (1893-1960). Ícaro ye un asteroide Apolu, ye cásique esféricu y ta incluyíu na llista d'asteroides potencialmente peligrosos, dao que la so órbita alcuéntrase relativamente cerca de la Tierra.
Los sos elementos orbitales pal ecuador y equinocciu mediu J2000,0, son:
Otros datos:
Llista d'asteroides/9001–9100
1638 Ruanda
1638 Ruanda ye l'asteroide númberu 1638 de la serie "(1935 JF)", descubiertu'l 3 de mayu de 1935 por Cyril Jackson dende Johannesburg.
1640 Nemo
1640 Nemo ye l'asteroide númberu 1640 de la serie "(1951 QA)", descubiertu'l 31 d'agostu de 1951 por Sylvain Arend (1902-1992) dende Uccle.
Jean Meeus propunxo'l nome pol personax de la novela de Jules Verne"Venti mil llegües de viax somarín".
1641 Tana
1641 Tana ye l'asteroide númberu 1641 de la serie "(1935 OJ)", descubiertu'l 25 de xunetu de 1935 por Cyril Jackson (1903-1988) dende Johannesburg.
Nomáu asina por un ríu de Kenia.
Llista d'asteroides/9101–9200
1644 Rafita
1644 Rafita ye l'asteroide númberu 1644 de la serie "(1935 YA)", descubiertu dende Madrid, el 16 d'avientu de 1935 pol astrónomu del Observatoriu Nacional español, el Dr. D. Rafael Carrasco Garrorena, ñacíu en Badajoz. Tien un tamañu de 28,5 km.
Nomáu asina n'alcordanza del so únicu fíu fallecíu a los 19 años d'edá y al qu'asina-y nomaben los sos collacios na Universidá.
Llista d'asteroides/9201–9300
Llista d'asteroides/9301–9400
1652 Hergé
1652 Hergé ye'l nome l'asteroide "1953 PA", númberu 1652 de la serie, descubiertu'l 9 d' agostu de 1953 por S. J. Arend n'Uccle y nomáu asina n'honor al célebre dibuxante de cómic belxicanu Georges Remi, más conocíu pol nomatu d'Hergé.
Llista d'asteroides/9401–9500
Llista d'asteroides/9501–9600
Llista d'asteroides/9601–9700
1658 Innes
1658 Innes ye l'asteroide númberu 1658 de la serie "(1953 NA)", descubiertu'l 13 de xunetu de 1953 por Jacobus Albertus Bruwer (1915- ) dende Johannesburgu.
Nomáu asina n'honor a Robert Thorburn Ayton Innes (1861-1933), astrónomu escocés que trabayó dende 1903 a 1927 nel Republic Observatory n'África del Sur, siendo direutor del mesmu y qu'orixinalmente foi'l Transvaal Observatory y más sero l'Unión Observatory. Xunto col astrónomu danés Thorvald Nicolai Thiele (1838-1910) introduxeron los parámetros orbitales pa les estrelles dobles, y qu'anguaño conocemos comu "“constantes de Thiele-Innes”". Observador infastiable d'estrelles dobles, llegó a descubrir unes 1.600, ya introduxo'l comparador de parpaguéu, qu'emplegó en 1915 pa descubrir a Prósima Centauri; tamién fizo importantes contribuciones en mecánica celeste.
Llista d'asteroides/9701–9800
1677 Tycho Brahe
1677 Tycho Brahe ye l'asteroide númberu 1677 de la serie "(1940 RO)", descubiertu por Yrjo Väisalä (1891 - ????) el 6 de setiembre de 1940 dende Turku ("Finlandia").
Nomáu asina n'honor al más célebre astrónomu de la dómina pre-telescópica Tycho (Tyge) Brahe (14 d'avientu de 1546 - 24 d'ochobre de 1601).
Llista d'asteroides/9801–9900
Llista d'asteroides/9901–10000
1725 CrAO
1725 CrAO ye l'asteroide númberu 1725 de la serie "(1930 SK)", descubiertu'l 20 de setiembre de 1930 dende Simeis, por Grigory N. Neujmin (1895-1946).
El nome propuestu pol Institutu d'Astronomía Teórica (ITA), de San Petersburgu ye l'abreviatura del Observatoriu Astrofísicu de Crimea (antiguu observatoriu de Simeis).
1735 ITA
1735 ITA ye l'asteroide númberu 1735 de la serie "(1948 RJ)", descubiertu'l 10 de setiembre de 1948 dende Simeis por Pelageya Fedorovna Shajn (1894-1956).
Nomáu en 1979 al cumplise'l 60 cabudañu de la fundación del Institutu d'Astronomía Teórica, de la Academia de Ciencies de Rusia (Naberezhnaya Kutuzova 10 - 191187 San Petersburgu (Rusia)).
Shajn foi la primer muyer en descubrir un asteroide (1112 Polonia).
1790 Volkov
1790 Volkov ye l'asteroide númberu 1790 de la serie "(1967 ER)", descubiertu'l 9 de marzu de 1967 dende Nauchnyj por Ludmila I. Chernykh.
Nomáu asina n'honor a Vlasdislav Nikolayevich Volkov (23 de payares de 1935 - 30 de xunu de 1971), inxenieru de vuelu de la Soyuz 11, muertu'l 30 de xunu de 1971 nel retornu de la mesma a la Tierra.
Otres designaciones provisionales: 1926 AB, 1950 BU, 1955 SV, 1957 FB y 1967 ER.
1791 Patsayev
1791 Patsayev ye l'asteroide númberu 1791 de la serie "(1967 RE)", descubiertu'l 4 de setiembre de 1967 dende Nauchnyj por Tamara Mikhajlovna Smirnova (1935-2001).
Nomáu asina n'honor a Victor Ivanovich Patsayev (19 de xunu de 1933 - 30 de xunu de 1971), inxenieru de prebes de la Soyuz 11, muertu'l 30 de xunu de 1971 nel retornu de la mesma a la Tierra.
Otres designaciones provisionales: 1931 TW, 1943 GS, 1943 GZ, 1948 JO, 1948 KA, 1957 JG, 1957 KS, 1958 RC y 1967 RE.-
1827 Atkinson
1827 Atkinson ye l'asteroide númberu 1827 de la serie "(1962 RK)", descubiertu'l 7 de setiembre de 1962 nel Observatoriu Goethe Link en Brooklyn (Indiana).
Nomáu asina n'honor a Robert d'Escourt Atkinson (1898-1982). Foi'l cabezaleru nel estudiu de la xeneración de la enerxía nuclear nel Sol y les estrelles en collaboración con Houtermans.
1836 Komarov
1836 Komarov ye l'asteroide númberu 1836 de la serie "(1971 OT)", descubiertu'l 26 de xunetu de 1971 dende Nauchnyj por Nicolaj S. Chernykh, y que tien un tamañu d'unos 19,15 km.
Nomáu asina n'honor al cosmonauta soviéticu Vladimir Mikhajlovich Komarov (1927-1967), que morrió al estrellese escontra'l suelu la cápsula que pilotaba. 
1862 Apollo
1862 Apollo (Apolu) ye'l nome l'asteroide númberu 1862 de la serie, descubiertu por Karl Reinmuth en 1932. Pertenez al grupu de los asteroides Apolu.
1877 Marsden
1877 Marsden ye l'asteroide númberu 1877 de la serie "(1971 FC)", descubiertu'l 24 de marzu de 1971 dende Monte Palomar por Cornelis Johanne van Houten (1920-2002) y I. van Houten-Groeneveld.
Nomáu asina n'honor a Brian Geoffrey Marsden (1937- ) del Smithsonian Astrophysical Observatory, en reconocencia a les sos numberoses contribuciones nel campu del cálculu d'órbites de cometes y planetes menores, perfeccionando les ediciones del Catálogu d'Orbites cometaries, y les sos actividaes na Oficina Central y Comisión 20 de la International Astronomical Union (IAU).
1965 van de Kamp
1965 van de Kamp ye l'asteroide númberu 1965 de la serie "(2521 P-L)", descubiertu'l 24 de setiembre de 1960 por Cornelius Johannes van Houten (1920-2002) ya Ingrid van Houten-Groeneveld dende'l Monte Palomar.
Nomáu asina n'honor a Peter van de Kamp (1901-1995), ñació en Kampen (Holanda). Estudió na Universidá de Groninga y obtuvo en 1922 el Doctoráu n'Astronomía, Matemátiques y Física. Foi direutor de Sproul Observatory dende 1937 a 1972 y los sos trabayos centráronse dende 1930 a les torgues de distancies, movimientos y órbites de les estrelles individuales y dende 1937 nel estudiu de posiciones y movimientos d'estrelles cercanes, investigaciones que-y conduxeron a la descubrición de varios cuerpos non visibles d'estrelles cercanes.
1981 Midas
1981 Midas ye'l nome l'asteroide "1973 EA", númberu 1981 de la serie, descubiertu en 1973 por C. T. Kowal. Midas ta incluyíu na llista d'asteroides potencialmente peligrosos, dau que la so órbita afayase relativamente cerca de la Tierra.
1997 Leverrier
1997 Leverrier ye l'asteroide númberu 1997 de la serie "(1963 RC)", descubiertu'l 14 de setiembre de 1963 dende Brooklyn (Indiana) pola Indiana University.
Nomáu asina n'honor del francés Urbain Jean Joseph Leverrier (1811-1877).
1998 Titius
1998 Titius ye l'asteroide númberu 1998 de la serie "(1938 DZ )", descubiertu'l 24 de febreru de 1938 dende Heidelberg por A. Bohrmann.
1999 Hirayama
1999 Hirayama ye l'asteroide númberu 1999 de la serie ("1973 DR"), descubiertu'l 27 de febreru de 1973 por Lubos Kohoutek dende Bergedorf.
Nomáu asina n'honor al profesor d'Astronomía de la Universidá Imperial de Tokyo Kiyosugu Hirayama (1874-1943).
2000 Herschel
2000 Herschell ye l'asteroide númberu 2000 de la serie "1960 OA", descubiertu dende Sonneberg por Joachim Schubart el 29 de xunetu de 1960.
Nomáu n'honor al gran astrónomu inglés d'orixe alemán y descubridor del planeta Uranu, Friedrich Wilhelm Herschel (15 de payares de 1738 - 25 d'agostu de 1822).
2047 Smetana
2047 Smetana ye l'asteroide númberu 2047 de la serie "(1971 UA)", descubiertu'l 26 d'ochobre de 1971 por Lubos Kohouteck dende Bergedorf.
Nomáu asina pol compositor checu Bedrich Smetana (1824-1884).
2106 Hugo
2106 Hugo ye'l nome l'asteroide númberu 2106 de la serie ("1936 UF") descubiertu en Niza'l 21 d'ochobre de 1936 por Margueritte Laugier.
El nome "Hugo", propuestu por Jean Meeus, recibiólu n'honor del escritor francés Victor Hugo.
2187 La Silla
2187 La Silla ye l'asteroide númberu 2187 de la serie "(1976 UH)", descubiertu'l 24 d'ochobre de 1976 por Richard M. West dende Cerro La Silla (Chile).
Nomáu asina pola montaña chilena del mesmu nombre nel desiertu d'Atacama y ubicación d'European Southern Observatory (ESO).
2325 Chernykh
2325 Chernykh ye l'asteroide númberu 2325 de la serie "(1979 SP)", descubiertu por Antonin Mrkos (1918-1996) el 25 de setiembre de 1979 dende Klet.
Nomáu n'honor de los astrónomos Ludmila I. Chernykh (1935- ) y Nikolaj S. Chernykh (1931- ), del Observatoriu Astrofísicu de Crimea n'onde lleven un importante programa d'observación y descubrimientu de planetes menores.
2391 Tomita
2391 Tomita ye l'asteroide númberu 2391 de la serie "(1957 AA)", descubiertu'l 9 de xineru de 1957 por Karl Reinmuth (1892-1974) dende Heidelberg.
Nomáu asina n'honor de Koichiro Tomita, astrónomu del Observatoriu Astronómicu de Tokyo ente 1947-1985, eminente observador de cometes y asteroides. Descubrió'l cometa 1964 VI = C/1964 L Tomita-Gerber-Honda y recuperó cuasi tolos cometes que retornaron en 1967.
2393 Suzuki
2393 Suzuki ye l'asteroide númberu 2393 de la serie "1955 WB", descubiertu'l 17 de payares de 1955 por Marguerite Laugier (1896-1976) dende Niza (Francia).
Propunxo'l nome Takeshi Urata, qu'identificó al asteroide, n'honor de Keishiu Suzuki (1905-1993), profesor d'astronomía na Universidá Gakugei de Tokyo.
2399 Terradas
2399 Terradas ye l'asteroide númberu 2399 de la serie "(1971 MA)", descubiertu'l 17 de xunu de 1971 por C. U. Cesco dende "El Leoncito".
Nomáu asina n'alcordanza d'Esteban Terradas i Illa (1883-1950), matemáticu español, profesor de les Universidaes de Zaragoza, Barcelona y Madrid.
2653 Principia
2653 Principia ye l'asteroide númberu 2653 de la serie "(1964 VP)", descubiertu'l 4 de payares de 1964 en Goethe Link, Observatoriu de Brooklin, Indiana.
Propunxo'l nome F. K. Edmondson n'honor d'Isaac Newton (1642-1727) nel 300 cabudañu de la espublización de "Philosophiae naturalis principia mathematica".
2675 Tolkien
2675 Tolkien ye'l nome del asteroide númberu 2675 de la serie "(1982 GB)". Foi descubiertu por M. Watt.
Nomáu asina n'honor a J.R.R. Tolkien, el célebre escritor.
Antístenes
Antistenes foi un filósofu griegu que nació n'Atenes nel añu 444 A.C. De padre ateniense, nun pudo algamar la ciudadanía por ser la so madre esclava tracia.
Foi alumnu del sofista Gorgias y inicióse nos misterios orficos. Tiempu depués conoció a Sócrates y volvióse discípulu de so. Según diz Platón nel so diálogu Fedón, foi unu de los qu'enmuñaron a Sócrates na so celda hasta'l momentu de la so muerte. Enseñaba nel Ximnasiu "Ginosargo"(Perru blancu) nes perendayuries d'Atenes, onde afaecíen a axuntase los mariñanes d'Atenes que nun yeren d'ascendencia pura. D'esto salió'l nome de la so escuela , la escuela "Cinica" ("de los perros").
Les sos enseñances yeren les mesmes que les d'un sofista, solo qu'él nun consideraba la quimera como una preparación intelectual, sinón una preparación pa la vida virutosa.
2709 Sagan
2709 Sagan ye l'asteroide númberu 2709 de la serie "(1982 FH)", descubiertu'l 21 de marzu de 1982 por Edward Bowell dende Anderson Mesa.
Nomáu asina n'honor al Dr. Carl Sagan (1934-1996), quien foi direutor del Llaboratoriu d'Estudios Planetarios y profesor David Duncan d'Astronomía de la Universidá de Cornell, n'Ithaca (Nueva York). Desempeñó un papel importante nes misiones interplanetaries del Mariner 9, Viking a Marte y Voyager, y como recompensa recibió les medayes de la NASA por Esceicionales Méritos Científicos y el premiu internacional d'astronáutica, el Prix Galabert. Foi direutor de la revista Icarus, la más importante revista profesional dedicada a la investigación planetaria y en 1978 el Premiu Pulitzer de Lliteratura. El doutor Sagan ye autor o coautor de varios llibros y espublizó más de 350 artículos científicos y de divulgación, y autor de la estupenda serie de TV, Cosmos.
2712 Keaton
2712 Keaton ye l'asteroide númberu 2712 de la serie "(1937 YD)", descubiertu'l 29 d'avientu de 1937 dende Budapest por G. Kulin. El mesmu día ya independientemente descubriólu tamién Karl Reinmuth (1892-1979) dende Heidelberg.
Nomáu asina n'honor de Joseph Francis ("Búster") Keaton (1895-1966). Conocíu n'España comu "Pamplines". Encomenzó nel "music-hall" xunta los sos pas a la edá de seyes años, col númberu conocíu como "The three Keatons". Dende 1912 trabayó nel cine y a magar de 1923 en grandes películes, como "El Navegante" (1924), "El xeneral" (1926), etc. Obres que faen de Keaton el más grande cómicu de la pantalla depués de Chaplin.
El nome foi propuestu por Garret V. Y R. Williams. Esti asteroide foi identificáu por Conrad M. Bardwell.
2971 Mohr
2971 Morh ye l'asteroide númberu 2971 de la serie "1980 YL", descubiertu dende Klet el 30 d'avientu de 1980 por Antonin Mrkos (1918-1996).
Tien tamién les siguientes identificaciones adicionales: 1963 VJ = 1973 SM = 1976 SM = 1982 KQ.
Nomáu asina n'alcordanza de Josef M. Morh (1901-1979), profesor d'astronomía na University Charles, fundador de la moderna astronomía estelar na antigua Checoslovaquia.
3350 Scobee
3350 Scobee ye l'asteroide númberu 3350 de la serie "(1980 PJ)", descubiertu'l 8 d'agostu de 1980, por Edward Bowell, dende l'Observatoriu Lowell n'Anderson Mesa al sureste de Flagstaff (Arizona).
Foi nomáu asina n'honor de Francis Scobee, comandante del tresbordador espacial Challenger, qu'esplotó a los pocos instantes del so llanzamientu'l 28 de xineru de 1986.
3351 Smith
3351 Smith ye l'asteroide númberu 3351 de la serie "(1980 RN )", descubiertu'l 7 de setiembre de 1980 por Edward Bowell dende l'Observatoriu Lowell n'Anderson Mesa, al sureste de Flagstaff (Arizona).
Nomáu asina n'honor de Michael J. Smith, pilotu del tresbordador espacial Challenger, destruyíu nel so llanzamientu'l 28 de xineru de 1986.
3352 McAuliffe
3352 McAuliffe ye l'asteroide númberu 3352 de la serie "(1981 CN)", descubiertu'l 6 de febreru de 1981 por Norman G. Thomas, dende l'Observatoriu Lowel n'Anderson Mesa, al sureste de Flagstaff (Arizona).
Nomáu asina n'honor de Christa McAuliffe, profesora y ganadora d'un vuelu nel tresbordador espacial Challenger nún concursu nacional. Vuelu nel que morrió al quedar destruyíu nel so llanzamientu'l 28 de xineru de 1986.
3353 Jarvis
3353 Jarvis ye l'asteroide númberu 3353 de la serie "(1981 YC)", descubiertu'l 20 d'avientu de 1981 por Edward Bowell, dende l'Observatoriu Lowell n' Anderson Mesa, al sureste de Flagstaff (Arizona).
Nomáu asina n'honor de Gregory B. Jarvis, especialista de carga nel tresbordador espacial Challenger, que se desintegró a los pocos minutos del sp llanzamientu'l 28 de xineru de 1986.
3354 McNair
3354 McNair ye l'asteroide númberu 3354 de la serie "(1984 CW)", descubiertu nel Observatoriu Lowell n'Anderson Mesa (Arizona) por Edward Bowell, el 8 de febreru de 1984.
Nomáu asina n'honor de Ronald E. McNair, especialista de misión nel tresbordador espacial Challenger, destruyíu'l 28 de xineru de 1986.
3355 Onizuka
3355 Onizuka ye l'asteroide númberu 3355 de la serie "(1984 CC )", descubiertu por Edward Bowell, el 8 de febreru de 1984 dende'l Observatoriu Lowell n'Anderson Mesa, al sureste de Flagstaff (Arizona).
Nomáu asina n'honor d'Ellison Onizuka, especialista de misión nel tresbordador espacial Challenger, destruyíu'l 28 de xineru de 1986.
3356 Resnik
3356 Resnik ye l'asteroide númberu 3356 de la serie "(1984 EU)", descubiertu n' Anderson Mesa (Arizona) por Edward Bowell, el 6 de marzu de 1984.
Nomáu asina n'honor de Judith A. Resnik, especialista de misión nel tresbordador espacial Challenger, destruyíu al pocu tiempu del so llanzamientu'l 28 de xineru de 1986.
3562 Ignatius
3562 Ignatius (Naciu) ye l'asteroide númberu 3562 de la serie "1984 AZ", descubiertu'l 8 de xineru de 1984 por J. F. Wagner dende Anderson Mesa.
Nomáu asina al cumplise'l 500 cabudañu de la nacencia d'Ignacio de Loyola (1491-1556), fundador de la Compañía de Xesús.
3589 Loyola
3589 Loyola ye l'asteroide númberu 3589 de la serie "(1984 AB)", descubiertu'l 8 de xineru de 1984 n'Anderson Mesa por J. F. Wagner.
Nomáu asina pol barriu de Loyola na villa española d'Azpeitia, llugar de nacencia d'Ignacio de Loyola (1491-1556), fundador de los xesuites.
3654 AAS
3654 AAS ye l'asteroide númberu 3654 de la serie "(1949 QH)". Foi descubiertu'l 21 d'agostu de 1949 dende l'Observatoriu Goethe Link, en Brooklyn, Indiana, Estaos Xuníos.
El so nome foi propuestu por Donald E. Osterbrock y Frank K. Edmondson, n'honor de l"'American Astronomical Society", la sociedá profesional de los astrónomos y astrofísicos d'Estaos Xuníos dende la so fundación en 1899 fasta güei 2006.
3822 Segovia
3822 Segovia ye l'asteroide númberu 3822 de la serie "(1988 DP)", descubiertu'l 21 de febreru de 1988 por Tsutomu Seki dende Geisei.
Nomáu asina pol descubridor n'alcordanza del guitarrista español Andrés Segovia (1893-1987).
3910 Liszt
3910 Liszt ye l'asteroide númberu 3910 de la serie "(1988 SF)", descubiertu'l 16 de setiembre de 1988 por Eric W. Elst dende St. Michel Haute Provence.
Nomáu asina pol gran pinista y compositor húngaru Franz o Ferencz Liszt. Ñació en Raiding, a la vera d'Ödenburg (Hungría)'l 22 d'ochobre de 1811; morrió en Bayreuth (Austria)'l 31 de xunetu de 1886. Foi suegru de Wagner.
Cretaceu
El Cretaceu ye l'últimu periodu de la era Mesozoica y abarca dende los 146 millones d'años, fecha na qu'acaba'l Xurásicu, hasta los 65 millones d'años, onde entama'l Paleocenu.
Divídese en 2 dómines que son:
Cretaceu Inferior
El Cretaceu Inferior ye una fraición de tiempu del periodu Cretaceu de la historia xeolóxica de la Tierra. Va dende los 145,5 millones d'años hasta los 99,6.
Dixébrase en seis edaes:
Cretaceu Superior
El Cretaceu Superior ye una fraición de tiempu del periodu Cretaceu de la historia xeolóxica de la Tierra. Va dende los 99,6 millones d'años hasta los 65,5.
4037 Ikeya
4037 Ikeya. Ye l'Asteroide númberu 4037 de la serie "(1987 EC)", descubiertu'l 2 de marzu de 1987 por Keishin Suzuki (1905-?) y Takesshi Urata (1947-?) dende Toyota (Xapón).
Nomáu asina n'honor de Kaoru Ikeya (1943-?), ún de los más eminentes astrónomos aficionaos del Xapón. Dende 1963 descubrió dos supernoves extragaláctiques y los cometes:
Propunxo'l nome Takeshi Urata. La citación foi preparada por Y. Murai ya Ichiro Hasegawa (1928-?).
Elzie Crisler Segar
Elzie Crisler Segar (Chester, Illinois, 8 d'avientu de 1894; Santa Mónica, California, 13 d'ochobre de 1938) yera un dibuxante de los Estaos Xuníos, más conocíu como creador de Popeye, un personaxe que primero apaeció como tira diaria nel ""Thimble Theater"" en 1929.
Segar nació y vivió en Chester, Illinois, una ciudá pequeña cerca del ríu Mississippi. So padre yera especialmente mañosu pa les pequeñes obres de casa, polo que les sos esperiencies profesionales primeres incluyeron ayudar a so padre na pintura y empapeláu de la casa. Espertu en tocar la batería, tamién trabayó nel acompañamientu musical a les películes y a los actos del "vaudeville" nel teatru llocal, onde-y dieron trabayu eventual na proyeición de películes. Con 18 años d'edá, decide facese dibuxante. Trabayó duramente nun cursu per correspondencia en dibuxu de W.L. Evans, de Cleveland, Ohio, nel qu'invirtiera 20 dólares. Dixo que depués de trabayar "prendía la llámpara d'aceite hacia la medianueche y trabayaba nel cursu hasta les 3 de la mañana".
Segar treslladóse a Chicago onde aconceyó con Richard Felton Outcault, el creador de "The Yellow Kid" y "Buster Brown", que lu animó y punxolu en contautu col "Chicago Herald". El 12 de marzu de 1916 el "Herald" asoleyó la primera historieta de Segar, "Charlie Chaplin's Comedy Capers", que funcionaron mientres un añu. En 1918 treslladóse al "Chicago Evening American" d'Hearst pal que creó "Looping the Loop". Segar casó con Myrtle Johnson esi mesmu añu; y tendríen dos fíos.
L'editor William Curley pensó que Segar podría tener ésitu en Nueva York, asina qu'unviólu a "King Features Syndicate", onde Segar trabayó munchos años. Entamó dibuxando'l “Thimble Theatre” pal "New York Journal". La tira entamó a asoleyase'l 19 d'avientu de 1919 y presentó a los personaxes d'Olivia Oyl, Castor Oyl y Ham Gravy, que tuvieron los papeles principales alredor d'una década. En xineru de 1929, cuando Castor Oyl necesitó un marineru pal so barcu, contrató a un trabayador de los cais llamáu Popeye. El personaxe de Popeye garró protagonismu y convirtióse nun personaxe permanente de la serie. Dellos de los otros personaxes notables creaos por Segar fueron "J. Wellington Wimpy" y "Eugene the Jeep".
Depués d'un llargu procesu, Segar morrió d'una enfermedá del fégadu a la edá de 43 años.
La "National Cartoonist Society" creó'l Premiu Elzie Segar nel so honor.
Frank Stack
Frank Stack (Houston, Texas, 1937) ye un dibuxante de cómic underground estauxunidense. Trabayando sol nomatu de Foolbert Sturgeon pa evitar la persecución poles sos historietes, Stack asoleyó el que ye consideráu por munchos como'l primer cómic underground, "The Adventures of Jesus", en 1962.
Tamién ye profesor d'arte na Universidá de Missouri, y enseñó nel Appalachian State y Virginia Tech. Arriendes d'asoleyar dellos artículos en "The Comics Journal", fizo los cómics "Zero Zero", "Blab!", "Snarf" y "Rip Off Comix".
Frank Stack visitó Asturies en dos ocasiones invitáu pol Salón Internacional del Cómic del Principáu d'Asturies que se celebra en Xixón, participando en coloquios col públicu. Na primera ocasión, nel añu 2001, fizo un recorríu pola historia del cómic clásicu americanu. Na edición del añu 2006 participó tamién nuna mesa redonda con otros dos autories estaunidenses, Gillbert Shelton y Peter Bagge, na que debatieron sobre'l cómic "underground".
Underground
Underground ye un términu inglés que s'aplica a les manifestaciones artístiques o a los estilos de vida que se consideren alternativos, contrarios o ayenos a la cultura oficial. La pallabra sinifica lliteralmente "soterráneu" o "submundu", y tien un evidente valor metafóricu: la cultura que tresmiten los medios de formación de mases ("mainstream") se concibe como una superficie o velu, embaxu del cual s'alcuentra aquello que ye braeru pero permanez ignoráu, na escuridá.
Frank Zappa desplicó asina la estremancia ente dambos campos: "La cultura oficial sal al to alcuentru, pero al underground tienes que dir tu". 
Davezu, artistes y estilos d'ésitu masivu comenzaron siendo fenómenos "underground": ye'l casu de la psicodelia de los años 60 o'l hip-hop de fines de los 70. El camín tamién se percuerre en sentíu aviesu: fenómenos ayeri masivos pueen quedar mañana reducíos a grupos de cultu.
Mainstream
Mainstream ye un neoloxismu d'orixe inglés (lliteralmente "corriente principal") que s'emplega nel arte en xeneral y na música moderna en particular, pa designar los trabayos que cuenten con grandes medios pa la so producción y comercialización, y que lleguen con facilidá al gran públicu. Artísticamente pue utilizase con un matiz despeutivu, pa carauterizar obres de calter comercial y pocu innovador. Tamién pue utilizase con un tonu neutro, pa designar les obres pertenecientes a artistes consagraos o corrientes artístiques consolidaes.
Como antónimu de "mainstream" suel utilizase'l neoloxismu "underground".
Frank Zappa
Frank Vincent Zappa (Baltimore, 21 d'avientu de 1940 - Los Angeles, 4 d'avientu de 1993) foi un cantante, guitarrista, compositor y artista satíricu norteamericanu.
D'ascendencia siciliana, griega, árabe, francesa, irlandesa y alemana, foi'l mayor de cuatru fíos. Por mor del asma que Frank sofría, la so familia mudóse en xineru de 1951 a Monterey, California, unos 150 quilómetros al sur de San Francisco. 
Enantes de tornar a California (San Diego) a entamos de los años 50, vivieron un tiempu en Pomona y en El Cajon. En 1955 la familia reestablecióse en Lancaster, pequeña ciudá nel valle Antelope, nel desiertu de Mojave, unos quilómetros al norte de Los Angeles. A los 15 años, Frank pasara yá per seyes escueles estremaes, lo que quiciabes contribuyó al sentíu d'alienación que lu embargaría na so adultez.
El so pa, que ñaciera en Sicilia, yera químicu y trabayaba cerca de la bas Edwards de la Fuercia Aérea estaunidense, llugar dedicáu daquella a la investigación nel campu de les armes químiques. Dada esa proximidá, tenía na so casa máscares de gas, en casu de qu'hubiera dalgún accidente y ye seguru qu'ésto afeutó enormemente al xoven Frank: na so obra alcuentrense delles referencies a xérmenes, guerra bauteriolóxica y otros aspeutos de la industria militar "secreta".
La situanza de Lancaster permitió a Frank acceder a la estimulante influyencia de los soníos (musicales y publicitarios) de las radios de Los Angeles y zones cercanes, y los sos pas mercaron-y un tocadiscos, discos, un televisor ya instrumentos musicales. La televisión foi asinamesmu otra gran influyencia: en cásique toles sos obras hai referencias a ella, a los sos programes, les sos anuncies publicitaries y los sos "jingles". 
La so obra abarcó una llarga variedá d'estilos musicales (principalmente, avant-garde, jazz fusión, y clásicu contemporaneu) y destacó nel so mestu d'academia, ópera rock, absurdu, humor escatolóxicu y satíricu. 
Creó y lideró una gran banda musical The Mothers Of Invention, posteriormente nomaos namái "Mothers", pola que pasaron los meyores esponentes del rock y el jazz de la so xeneración, un esquisitu grupu de músicos ente los que destaquen Jean Luc Ponty, George Duke y otros.
Pesia que gran parte de la so obra foi alabada pola crítica, enxamás algamó un ésitu masivu, si ye verdá qu'enxamás foi a la gueta d'ella a lo llargo de la so carrera (cosa pue comprobase nes sos declaraciones acerca de la corriente principal --"mainstream"-- de la industria musical).
Cantante
Un cantante o vocalista ye un músicu qu'utiliza la so voz como instrumentu musical. 
En música clásica y n'ópera son clasificaes en:
4132 Bartók
4132 Bartók. Ye l'Asteroide númberu 4132 de la serie "(1988 EH)", descubiertu'l 12 de marzu de 1998 por Jeff Alu, dende l'Observatoriu de Monte Palomar.
Nomáu asina pol compositor húngaru Bela Bartók (1881-1945).
4144 Vladvasil'ev
4144 Vladvasil'ev. Ye l'Asteroide númberu 4144 de la serie "(1981 SW)", descubierti'l 28 de setiembre de 1981 dende Nauchnyj por L. V. Zhuravleva.
Nomáu asina pol brillante baillarin de ballet Vladimir Victorovich Vasil'ev (1940-?).
4152 Weber
4152 Weber. Ye l'asteroide númberu 4152 de la serie "(1985 JF)", descubiertu'l 15 de mayu de 1985 por Edward Bowell dende Anderson Mesa (Arizona).
Nomáu asina pol compositor alemán Carl Maria von Weber. Ñació n'Eutin (Oldenburgu)'l 18 de payares de 1786 y morrió en Londres el 5 de xunu de 1826.
4179 Toutatis
4179 Toutatis "(Tutatis)" ye'l nome del asteroide 1989 AC, númberu 4179, descubiertu en Caussols, el 4 de xineru de 1989 por Christian Pollas.
Recibe'l so nome d'ún de los dioses galos de la muerte y gran guerreru. Los cómics d'Asterix y Obelix ficiéronlu conocíu demientres el sieglu XX per aciu de les continues invocaciones que-y faen los personaxes.
Los sos ellementos orbitales pal ecuador y equinocciu mediu J2000.0, son:
Periheliu
Periheliu:(De "peri-" y el griegu "ηλιοσ", el Sol). Les órbites de los cuerpos celestes tienen normalmente forma d'elipse, el periheliu ye'l puntu de la órbita d'un planeta alredor del Sol onde'l planeta tien la mínima distancia col Sol. Represéntase por "q". Si "a" ye la distancia media y "e" la escentricidá:
Tal como establez la segunda de les lleis de Kepler, la velocidá de tresllación del planeta ye máxima nel periheliu.
A entamos del mes de xunetu (xeneralmente'l día 4), nel afeliu, la Tierra ta a 152,6 millones de quilómetros del Sol, mientres qu'a entamos de xineru (tamién el día 4), nel periheliu o puntu de la so órbita más cercanu al Sol, alcuéntrase a 147,5 millones de quilómetros del Sol.
Escentricidá
El términu escentricidá pue referise a:
Atenéu de Madrid
L'Atenéu de Madrid ye una institución cultural privada y que foi creada en 1835 como Atenéu Científicu y Lliterariu. 
Los antecedentes del Atenéu alcuentrense ente los afrancesaos y los lliberales d'entamos de sieglu XIX. Los sos fundadores Salustiano Olózaga, el duque de Rivas, Antonio Alcalá Galiano, Mesonero Romanos, Francisco López Olavarrieta, Francisco Fabra y el propio Juan Manuel de los Ríos.
La so primer sede foi nel Palaciu d'Abrantes, asitiáu anguaño na Cai del Prado de Madrid nun edificiu modernista nauguráu por Cánovas del Castillo en 1884.
L'Atenéu compónse de diecinueve seiciones que desendolquen actividaes en tolos órdenes culturales y científicos. Tién Salón d'Actos, sala de trabayos, aules, sala d'esposiciones, biblioteca y hemeroteca. Ente los sos socios alcontráronse Presidentes del Gobiernu o del Conseyu Ministros, Ministros y Premios Nobel]].
L'economista asturianu David M. Rivas foi Secretariu Xeneral de 1989 a 1995.
Ecoloxía
La ecoloxía ye l'estudiu de la distribución y abondancia de los seres vivos, y cómo eses propiedaes son afeutaes pola interacción ente los organismos y el so mediu ambiente. El mediu ambiente inclúi les propiedaes físiques que pueen ser descrites como la suma de fautores abióticos llocales como'l clima y la xeoloxía, y los demás organismos que comparten esi hábitat (fautores bióticos).
Írguite
Írguite foi una revista qu'asoleyaba la organización xuvenil d'izquierda soberanista asturiana Darréu de manera cuatrimestral dende entamos de 2006 y que fizo del so "voceru nacional". 
La revista tuvo una tirada, nos sos trés únicos númberos, de mil exemplares. Los conteníos yeren culturales y políticos y cuntaba con entrevistes y artículos d'opinión.
Podía lleese tanto n'impresu como en versión dixital.
Ciencia ficción
La ciencia ficción ye un xéneru de ficción especulativu onde los rellatos presenten l'impautu d'avances científicos y teunolóxicos, presentes o futuros, sobro la sociedá o los individuos. Esti xéneru esperimentó demientres tol sieglu XX un gran ésitu tantu na lliteratura (con Isaac Asimov) como nel cine (con Star Wars).
El so nome vien d'una torna incorreuta del términu n'inglés, yá que la torna correuta sedría ficción científica. Magar que munchos espertos opinen que habría d'utilizase esti últimu, el vezu ye demasiao grande y namái unos pocos lo utilizen. 
Isaac Asimov
Isaac Asimov, 2 de xineru de 1920 – 6 d'abril de 1992) foi un escritor y bioquímicu ñacíu en Petrovichi (Rusia), fíu de Judah Asimov y Anna Rachel Berman Asimov, ye de rescamplar que la so má camudó la so data de nacencia a 4 d'ochobre de 1919, pa qu'entrare un añu enantes nel colexu. Asimov foi'l mayor de trés hermanos, tenía una hermana, Marcia, y un hermanu, Stanley.
Cuando namás que tenía trés años, la so familia decidió'l treslláu a los Estaos Xuníos, partiendo de Rusia'l 11 de xineru de 1923 rumbu Nueva York, aportando'l día 3 de febreru. Ellí afincáronse nel barriu de Brooklyn demientres una dómina, de magar 1926, na que tou xiraba al rodiu d'un negociu de vienta de duces propiedá del pá d'Asimov que foi camudando d'asitiamientu. Foi xustamente gracies a la tienda polo qu'un mozu Asimov emtamó a acceder a revistes de ciencia-ficción que'l so pá vendía y qu'él lleía de tapecío, revistes qu'años más llueu llevaríen el so nome na portada.
Asimov empecipió los estudios en 1925 na escuela pública de Nueva York, siguió n'East New York Junior High School onde yá amosaba bones traces y gradúase en xunu de 1930, entrando con diez años na Boys High School, onde se gradúa en 1935. Foi daquella cuando escribió la so primer historia entitulada "Hermanos Menores" que ye un simple comentariu onde nun se pue apreciar entá la so calidá lliteraria anque sí un ciertu sentíu del humor y una referencia al so hermanu Stanley. Algamó'l graduáu en Química na Universidá de Columbia nel añu 1939.
La obra más famosa d'Asimov ye la serie de la Fundación, que forma parte de la serie del Imperiu Galáuticu y que llueu combinó cola so otra gran serie de los Robots. Tamién escribió obres de misteriu y fantasía, asina como una bayura de non ficción. En total, escribió o editó más de 500 volúmenes y unes 90.000 cartes o postales, y tien obres en cada categoría importante nel sistema decimal Dewey esceutu en filosofía.
Asimov foi reconocíu como un mayestru del xéneru de ciencia ficción y, xuntu con Robert A. Heinlein y Arthur C. Clarke, foi consideráu ún de los "Trés Grandes" escritores de ciencia ficción demientres la so vida.
La más de los sos llibros de divulgación esplica los conceutos científicos siguiendo una llinia hestórica, retrotrayéndose lo más posible a tiempos en que la ciencia en custión alcontrabase nuna etapa elemental. Davezu brinda la nacionalidá, les dates de nacencia y muerte de los científicos que menta, asina como les etimoloxíes de les pallabres téuniques.
Asimov foi miembru por munchu tiempu de Mensa, anque con galbana: describíalos como "intelectualmente combativos". Esfrutaba más de la presidencia de l'American Humanist Association.
En 1981 nomóse a un asteroide,el 5020 Asimov nel so honor.
5020 Asimov
5020 Asimov ye l'Asteroide númberu 5020 de la serie "(1981 Ex)". Descubiertu'l 2 de marzu de 1981 dende Siding Spring "(Australia)" por "Schelte J. Bus". Nomáu asina, a propuesta de "Brian A. Skiff", n'alcordanza del prolíficu autor y divulgador científico Isaac Asimov.
Identificación adicional: "1963 UH".
Secretariu xeneral
El términu Secretariu Xeneral (o Primer Secretariu) ye la designación utilizada pa identificar al principal xefe o líder de ciertes organizaciones sindicales, partíos o asociaciones nacionales o internacionales. Ye comúnmente utilizada pa designar el cargu más importante dientro d'una organización internacional multilateral. 
D'esta miente, pue ser emplegáu pa denomar al cargu inmediatamente inferior al presidente d'una organización.
Ganáu
El ganáu ye'l conxuntu d'animales criaos pol home, sobre too mamíferos, pa la producción de carne y los sos derivaos que sedrán utilizaos na alimentación humana. L'actividá humana encargada del ganáu ye la ganadería.
Figu
Denomase figu al frutu de la figal, en xeneral carnosu y dulce, enllenu de pebides o semilles.
De dellos collores y tamaños que van del verde al prietu (esterior); hai especies non comestibles.
Ye posible oyír la espresión ""tar fechu un figu"" aludiendo al frutu secu y angurriáu.
El frutu que nun se consume na temporada ensugase al sol en secaderos asemeyaos a los de la "uva pasa", pudiéndose conservar más tiempu pa utilizalu na ellaboración de diversos postres, inclusu xelaos.
Na ribera mediterránea española esisten diverses denominaciones del figu, en referencia a la forma, especie, tamañu y color. El conocíu popularmente como "higo reina" ye grande, agrietáu, non escesivamente dulce y mui preciáu pa postre. Tamién la breva, frutu qu'antecede al figu prietu del mesmu árbol siempres coincidiendo cola Festividá de San Xuan, asina esta figal da curiosamente dos frutos estremaos en forma tamañu y tastu, siendo la breva'l más preciáu de toos.
Enerxía renovable
Denomase impropiamente enerxía renovable a la que s'obtien de fontes ñaturales virtualmente inescosables, unes pola bayura d'enerxía que contienen, y otres porque son capaces de rexenerase por medios ñaturales.
Les fontes renovables d'enerxía puen dividise en dos categoríes: non contaminantes o llimpies y contaminantes. Ente les primeres:
Les contaminantes (que son les realmente renovables) obtienense a magar de la materia orgánica o biomasa y puen utilizase direutamente como combustible (maera u otra materia vexetal sólida) o bien convertida en biodiésel o biogás per aciu de procesos de fermentación orgánica.
Les enerxíes de fontes renovables contaminantes tienen el mesmu problema que la enerxía producida por combustibles fósiles: na combustión emiten diósidu de carbonu, gas d'efeutu invernaderu, y davezu son entá más contaminantes puestu que la combustión nun ye tan llimpia, emitiendo hollines y otres partícules sólides.
Enerxía solar
La enerxía solar ye la enerxía obtenida direutamente del Sol. La radiación solar incidente na tierra pue aprovechase pola so capacidá pa calecer o direutamente al traviés del aprovechamientu de la radiación en dispositivos ópticos o d'otro mena. Ye un tipu d'enerxía renovable y llimpia (lo que se conoz como enerxía verde).
Radiación solar
Conozse por radiación solar al conxuntu de radiaciones electromagnétiques emitíes pol Sol qu'algamen la superficie de la Tierra. Éstes van dende l'infrabermeyu fasta l'ultraviola.
La unidá práutica que describe la radiación solar qu'aporta a la Tierra ye la irradiancia, o unidá de potencia por metru cuadráu [w/m²].
La esposición esaxerada a la radiación solar pue ser perxudicial pa la salú.
krepuskular
Corán
El Corán (n'árabe القرآن [al-qurʼān], lliteralmente "la recitación"; tamién se-y noma Al Qur'ān Al Karīm o El noble Corán; o bien, de forma treslliterada, Quran, Koran y Alcorán) ye'l llibru sagráu del Islam, que sigún los musulmanes contién la pallabra de Dios ("Allāh", الله), revelada a Mahoma (Muhammad, محمد), quien recibió estes revelaciones por mediu del ánxel Gabriel ("Yibrail" o "Yibril", جبريل). Demientres la vida del profeta Mahoma, les revelaciones yeren tresmitíes oralmente o escrites en fueyes de palmeres, trozos de cueru o güesos, ya eso. A la muerte del profeta, en 632, los sos siguidores escomenzaron a reunir estes revelaciones, que demientres el Califatu d'Utman ibn Affan (عثمان بن عفان) tomaron la forma que güei conocemos, 114 capítulos ("azores", سورة), caún dividíu en versículos ("aleyes", آيات).
Alá
Alá ye l'asturianización de la pallabra árabe "Allāh" (الله) nome que recibe n'árabe'l Dios únicu de les relixones monoteístes: islam, cristianismu y xudaísmu.
POUM
El Partíu Obreru d'Unificación Marxista, (Partit Obrer d'Unificació Marxista, Partido Obrero de Unificación Marxista, POUM), foi un partíu marxista delEstáu español, con implantación sobre too en Cataluña de calter revolucionariu y alliniáu coles tendencies de la nomada "izquierda comunista".
El POUM naz en Barcelona el 29 de setiembre de 1935 nun periodu crucial de la Segunda República, el comprendíu ente la Revolución de 1934 y la sublevación militar del 18 de xunetu de 1936 que causó l'entamu la Guerra Civil.
El POUM yera resultáu de la xunificación de la Izquierda Comunista de España (ICE) col Bloque Obrero y Campesino (BOC). 
Pesie a la diferencia numérica de militantes ente los dos partíos (unos 500 de la ICE frente a 5.000 del BOC), la fusión nel POUM foi n'igualdá de condiciones ente ambos. Nin y Maurín pasaron a ser los dos grandes "líderes carismáticos" del POUM.
La mayor implantación del POUM tuvo tamién en Cataluña (gracies a los militantes aportaos pol BOC) y en Valencia. Tenía tamién una implantación minoritaria en Madrid, y una presencia testimonial n'otres partes del Estáu, como Estremadura, Asturies (el BOC fuere parte de la Alianza Obrera d'Asturies), y el País Vascu. 
Les dos organizaciones fundadores del POUM yeren faiciones discrepantes del Partido Comunista de España y de la Tercera Internacional (Komintern). La so heterodoxia dientro del comunismu fízolos quedar marxinaos y enemistados con una Komintern disciplinada a la dirixencia de la XRSS.
Rastru
El rastru más importante n'España ye'l de Madrid, n'Asturies el de Xixón.
David Lafuente
David Lafuente (Xixón, agostu de 1982) ye un dibuxante asturianu de cómic. Habitualmente vive en Londres.
Estudió na Escuela d'Arte d'Uviéu. Los sos primeros trabayos fueron asoleyaos nos años 1999 y 2000 na revista Interferencias. Darréu collabora con El Gomeru o La Guía Oca, asina como col diariu La Nueva España. Un fechu importante na so carrera ye la publicación de la obra "Turismo Temporal", na editorial "Kaleidoscope". Depués collaboró col guionista Jean-Marc Loffcier, dando títulos como "Legion Loufoque" y "La Jeunesse de Kabur", asoleyaos pola editorial francesa "Semic".
El 12 de xunetu de 2003, con guión de Jesús Neira y Iván López, entama a asoleyar nel periódicu "La Nueva España" una historieta titulada "Galipote", qu'apaecería nel suplementu "La Escalerona". 
Un añu depués, de la mano de Isaac del Rivero Jr., entama a publicar en "El Gomeru" la serie "Love Explorer 6.0", una serie d'historietes medio comedia romántica, medio ciencia-ficción, que se vería interrumpida con unu de los parones sufridos pola revista por falta de financiación.
Nel añu 2005 publicó "Qu4ttrocento", tamién, en collaboración con una cadena de periódicos, fizo l'álbum "Manhattan" recreando l'universu creativu de Woody Allen, con una llarga llista de referencies a les sos obres, asina como de les sos zunes; aunque David nun dexa pasar la oportunidá de facer dalgún homenaxe a otres películes.
Dende 2009 trabaya pa Marvel Comics na serie "Ultimate Comics: Spider-Man". Foi descubiertu pa esta empresa pol editor C.B. Cebulski na "Dublin City Comic Con". El so primer trabayu pa la Marvel foi "Spider-Man Family #2", asoleyáu en 2007. El so primer trabayu mayor,ensin embargo, foi l'entintáu de "Kathryn Immonen" 2008-2009 y "Hellcat". 
Blog de David Lafuente
4330 Vivaldi
4330 Vivaldi. Ye l'Asteroide númberu 4330 de la serie "(1982 UJ )", descubiertu'l 19 d'ochobre de 1982 por F.Börngen dende Tautenburg.
Nomáu asina pol virtuosu vigulinista y compositor barrocu italianu Antonio Vivaldi (1680-1743).
4349 Tibúrcio
4349 Tibúrcio. Ye l'Asteroide númberu 4349 de la serie. Descubiertu por W. Landgraf el 5 de xunu de 1989.
4457 van Gogh
4457 Van Gogh.Ye l'Asteroide númberu 4457 de la serie "(1989 RU)", descubiertu'l 3 de setiembre de 1989 por Eric W. Elst dende St. Michel.
Nomáu asina n'alcordanza del famosu pintor holandés Vincent van Gogh (1853-1890), nel centenariu de la so muerte n'Auwers sur Oise.
4496 Kamimachi
4496 Kamimachi. Ye l'Asteroide númberu 4496 de la serie "(1988 XM)", descubiertu'l 9 d'avientu de 1988 dende Gisei (Xapón) por Tsutomu Seki (1930-).
Nomáu asina pola cai aú vive'l descubridor y dende onde descubrió los cometes: 
4579 Puccini
Puccini. Ye l'Asteroide númberu 4579 de la serie "(1989 AT )", descubiertu'l 11 de xineru de 1989 por F. Börngen dende Tautenburg.
Nomáu asina n'alcordanza del compositor italianu Giacomo Puccini (1858-1924).
4643 Cisneros
4643 Cisneros. Ye l'asteroide númberu 4643 de la serie "(1990 QD)", descubiertu por Henri Edward Holt (1929-?) el 23 d'agostu de 1990 dende Palomar.
Nomáu asina n'honor d'Ernest Cisneros (1964-), un desconocíu de les ciencies planetaries. Cisneros fizo la so carrera como xeólogu de campu pero camudólo por computar sistemes de direición, desendolques de software, conexón de redes y procesamientu de datos aplicaos a los vuelos espaciales.
A pitición de M. Robinson, el nome foi propuestu por K. Verveka.
4661 Yebes
4661 Yebes. Ye l'asteroide númberu 4661 de la serie "(1982 WM)", descubiertu'l 17 de payares de 1982 por Miguel de Pascual Martínez, dende Yebes (Observatoriu Astronómicu Nacional).
Nomáu asina pol pueblu de Yebes, en L'Alcarria (Guadalajara). Tien un tamañu de 16,6 km, y ye'l primer asteroide descubiertu dende esti Centru Astronómicu.
4865 Sor
4865 Sor. Ye l'asteroide númberu 4865 de la serie "(1988 UJ)", descubiertu'l 18 d'ochobre de 1988 por Tsutomu Seki dende Geisei.
Nomáu asina n'honor del guitarrista catalán Fernando Sor, que ñació en Barcelona en 1778 y morrió en París en 1839.
4999 MPC
4999 MPC. Ye l'asteroide númberu 4999 de la serie "(1987 CJ)", descubiertu por Eric W. Elst el 2 d'avientu de 1987 dende La Silla, Chile.
Nomáu asina pol Comité de Nomes de Planetes Menores poles "Minor Planets Circulars", establecíes en 1947 pa la espublización d'observaciones astrométriques, elementos orbitales y efemérides llimitaes de planetes menores y cometes, asina como pol anunciu de nuevos nomes.
5000 IAU
5000 IAU. Ye l'asteroide númberu 5000 de la serie "(1987 QN)", descubiertu'l 23 d'agostu de 1987 por Eleanor Francis Helin dende Monte Palomar.
Nomáu asina n'honor de la International Astronomical Union, creada en 1919 como la asociación internacional d'astrónomos profesionales.
Greenpeace
Greenpeace (del inglés "green": verde, y "peace": paz), fundada en Canadá en 1971, ye una organización ecoloxista internacional, dixebrada económica y políticamente, que nun aceuta donaciones nin presiones de gobiernos, partíos políticos o empreses, y que s'autofinancia poles aportaciones de los socios y donantes (95% de los sos fondos), asina como al traviés de la vienta de productos col nome de Greenpeace.
Sigún cifres de Greenpeace, el númberu de los sos socios en tol mundiu en 2005 yera de trés millones.
L'oxetivu de la organización ye protexer y defender el mediu ambiente, interviniendo n'estremaos puntos del planeta onde se cometen atentaos escontra la Naturaleza. Greenpeace lleva a cau campañes p'aparar el cambiu climáticu, protexer la biodiversidá, a la escontra de los tresxénicos, escontra la contaminación, pa finar col usu de la enerxía nuclear y de les armes y fomentar la paz.
Con una oficina principal n'Amsterdam, trabaya n'estrecha collaboración coles 38 seiciones nacionales, amás de colos estremaos barcos que posee, el más conocíu d'ellos quicias el Rainbow Warrior. La toma de dicisiones faese teniendo en cuenta la mayoría de seutores que conformen la so cadarma interna, intentado que naide puea tomar dicisiones unilaterales non alcordies cola mayoría de los miembros representativos.
Llista d'asteroides (10001-11000)
Llista d'asteroides/10001–10100
Llista d'asteroides/10101–10200
Llista d'asteroides/10201–10300
Llista d'asteroides/10301–10400
Llista d'asteroides/10401–10500
Llista d'asteroides/10501–10600
Llista d'asteroides/10601–10700
Llista d'asteroides/10701–10800
Llista d'asteroides/10801–10900
Llista d'asteroides/10901–11000
Berriasianu
Berriasianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más inferior del Cretácicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 145,5 millones d'años hasta hai 140,2. 
Ye'l periodu que sigue al Tithonianu, del Xurásicu Superior, y precede al Valanxinianu.
Valanxinianu
Valanxinianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Cretácicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 140,2 millones d'años hasta hai 136,4. 
Ye'l periodu que sigue al Berriasianu y precede al Hauterivianu.
Hauterivianu
Hauterivianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Cretácicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 136,4 millones d'años hasta hai 130. 
Ye'l periodu que sigue al Valanxinianu y precede al Barremianu.
Barremianu
Barremianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Cretácicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 130 millones d'años hasta hai 125. 
Ye'l periodu que sigue al Hauterivianu y precede al Aptianu.
Aptianu
Aptianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Cretácicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 125 millones d'años hasta hai 112. 
Ye'l periodu que sigue al Barremianu y precede al Albianu.
Albianu
Albianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más superior del Cretácicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 112 millones d'años hasta hai 99,6.
Ye'l periodu que sigue al Aptianu y precede al Cenomanianu.
Cenomanianu
Cenomanianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más inferior del Cretácicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 99,6 millones d'años hasta hai 93,5.
Ye'l periodu que sigue al Albianu y precede al Turonianu.
Turonianu
Turonianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Cretácicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 93,5 millones d'años hasta hai 89,3.
Ye'l periodu que sigue al Cenomanianu y precede al Coniacianu.
Coniacianu
Coniacianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Cretácicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 89,3 millones d'años hasta hai 85,8.
Ye'l periodu que sigue al Turonianu y precede al Santonianu.
Santonianu
Santonianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Cretácicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 85,8 millones d'años hasta hai 83,5.
Ye'l periodu que sigue al Conacianu y precede al Campanianu.
Campanianu
Campanianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Cretácicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 83,5 millones d'años hasta hai 70,6.
Ye'l periodu que sigue al Santonianu y precede al Maastrichianu.
Maastrichianu
Maastrichianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más superior del Cretácicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 70,6 millones d'años hasta hai 64,9.
Ye'l periodu que sigue al Campanianu y precede al Danianu, del Paleocenu.
Fernando de Valdés Salas
Fernando de Valdés-Salas o Fernando de Valdés (Salas, 1483 - Madrid, 1568), foi un políticu y relixosu asturianu influyente nel sieglu XVI. Arzobispu de Sevilla, Inquisidor xeneral (1547-1566) dirixó'l procesu escontra Bartolomé de Carranza. Autor del "Índice de libros prohibidos" (1559), tamién foi presidente de los Conseyos de Castiella y d'Estáu. Pertenecía a la Orden de Predicadores, conociéndose popularmente a los sos miembros como Dominicos.
Foi'l promotor de la fundación de la Universidá d'Uviéu, espresada nel so testamentu y executándose cuarenta años depués de la so muerte. La Universidá contó con bulda d'erección pol Papa Gregoriu XIII, de 15 d'ochobre de 1574, confirmada por Real Cédula de Felipe III, de 18 de mayu de 1605, entamando finalmente les sos actividaes el 21 de setiembre de 1608.
Ye precisamente a la Colexata onde se treslladó'l so cuerpu depués de la so muerte, reposando nel mausoléu fechu n'alabastru pol escultor italianu Pompeyo Leoni.
San Salvador de Priesca
La ilesia de San Salvador alcuéntrase na parroquia de Priesca, al noreste del conceyu de Villaviciosa (Asturies). Constituye unu de los exemplares de la arquitectura prerrománica asturiana daqué serondu. Foi declarada Monumentu Nacional el 5 de febreru de 1913.
Existió una inscripción lapidaria yá desaparecía, de la que se conoz el testu («IN ERA DCCCcLA VIIIA/ SAGRADUM EST/ TEMPLUM SANCTI SALVA/ TORIS») , qu'informaba de que'l templu fuera consagráu na era DCCCCLVIIII, esto ye, nel añu 921. Ye, polo tanto, posterior al de San Salvador de Valdediós ("El Conventín") col que lu xunen delles afinidaes, perteneciendo al reináu d'Ordoñu II, cuando la corte asturiana treslladara yá la so capital a la ciudá de Lleón (910).
Non tolo que podemos ver anguaño ye orixinal. En dómina ensin determinar amestóse-y una sacristía a la nave meridional y depués un pórticu cerráu que s'allargó per tol llau sur d'esta nave. Per otru llau, l'incendiu que sufrió la ilesia durante la Guerra Civil Española asina como les dos restauraciones de que foi obxetu durante el sieglu XX, aunque nun supusieren cambeos formales, sí dieron como resultáu la sustitución d'elementos primitivos por otros modernos.
Tien planta basilical de tres naves rectangulares con cubierta de madera, siendo la central de anchura doble que la de les laterales y de mayor altura. Les tres van remataes por capielles absidiales nel so testeru oriental, mientres que nel occidental se dispón un pórticu tripartitu nel que s'abre una portada d'arcu de mediu puntu. Tan constituides por tres tramos d'arcos de mediu puntu que descarguen sobre pegollos de sección cuadrada remataos por capiteles prismáticos. L'arcu de trunfu descarga sobre columnes de fuste circular monolíticu con interposición d'un capitel corintiu de fueyes lanceolaes y collarín sogueáu. Les naves cúbrense per aciu de teyáu a dos agües sobre armadures de madera, mientres que les capielles ciérrense con bóvedes de cañón.
Los furacos fechos na fábrica pa la illuminación interior siguen los modelos prerrománicos asturianos: cierre de dolosía nos laterales sobresalientes de la nave central y nos testeros de les tres capielles, y ventana xeminada con doble arcu de ferradura y columna formando el partelluz nel frente de la denominada "«cámara secreta»" sobre la capiella principal.
La decoración escultórica ye probe, sobremanera, nos capiteles de grandes fueyes de la cabecera. Les muries interiores de la capiella central decórense con arcos ciegos de mediu puntu sofitaos en columnaes entregues sobre les que se disponen capiteles corintios asemeyaos a los del arcu trunfal. Otru elementu decorativu ye'l que formen les pintures al fresco de les que tovía se conserven abondos restos nes muries y bóvedes interiores como pa facese una idea de cómo yeren orixinalmente; apaeciendo figures, escenes historiaes, representaciones d'edificios y motivos xeométricos. Los ábsides dexan ver arqueríes simulaes nes pares, grandes casetones nes bóvedes y, nel testeru, cruces, de les que cuelguen l'alfa y l'omega. Estos recursos son herederos de la tradición de la ilesia de Santullano d'Uviéu. 
L'imafronte encuma agora con una espadaña de dos güeyos. La entrada al interior del templu ye un vanu d'arcu de mediu puntu, con dos impostes o moldures decoraes aselando sobre tres columnes de capiteles.
Taylor Nelson Sofres
TNS - Taylor Nelson Sofres ye una empresa encargada de midir les audiencies de televisión nel territoriu español. Ofrez resultaos diarios con tolos datos d'audiencies de tolos programes de televisión que s'emiten a diario nes cadenes nacionales y autonómiques.
Triásicu
El Triásicu ye un periodu de la era Mesozoica qu'abarca dende los 251 millones d'años, fecha na que fina'l Pérmicu, hasta los 200 millones d'años, onde entama'l Xurásicu.
Triásicu Inferior
El Triásicu Inferior ye una fracción de tiempu del periodu Triásicu de la hestoria xeolóxica de la Tierra. Va dende los 251 millones d'años hasta los 245.
Dixébrase en dos edaes:
Triásicu Mediu
El Triásicu Mediu ye una fracción de tiempu del periodu Triásicu de la hestoria xeolóxica de la Tierra. Va dende los 245 millones d'años hasta los 228.
Triásicu Superior
El Triásicu Superior ye una fracción de tiempu del periodu Triásicu de la hestoria xeolóxica de la Tierra. Va dende los 228 millones d'años hasta los 199,6.
Joaquín Vaquero Palacios
Joaquín Vaquero Palacios (9 de xunu de 1900, Uviéu - 28 d'ochobre de 1998, Madrid), foi un arquiteutu y pintor asturianu. El so fíu, Joaquín Vaquero Turcios, tamién ye artista (pintor, escultor y arquitectu).
En 1921 ingresa na Escuela d'Arquitectura de Madrid, y enantes de terminar la carrera fai delles esposiciones n'indidivuales en París y Nueva York. Una vez convertíu n'arquitectu incorpórase al estudiu que'l so cuñáu, Francisco Casariego, tien n'Uviéu.
Durante un tiempu (1950 - 1965) vive en Roma trabayando na Academia Española de Belles Artes, de la que llega a ser director, nesti tiempu dedícase dafechu a la pintura. En 1969 nómenlu miembru de la Real Academia de Belles Artes de San Fernando. 
Como pintor, los temes que más-y prestaben yeren el paisaxe y l'arquitectura de los pueblos de Castiella y Asturies, asina como l'arquiteutura de les ruines romanes o les pirámides d'Exiptu, o los poblaos de los indios americanos. Cuando pintaba figures humanes, éstes taben integraes na grandiosidá del paisaxe. El cielu, la tierra y el mar teníen una importancia grande na so obra.
Ente los sos proyectos arquiteutónicos podemos indicar los siguientes: Presa y Central de Grandas de Salime, Institutu Nacional de Previsión, sede de la empresa Hidrocantábrico, Colexu Mayor América o la Fábrica de Gas, toes elles n'Uviéu. Tamién fizo'l Pabellón Español na Bienal de Venecia de 1952.
Llista d'asteroides (11001-12000)
Llista d'asteroides/11001–11100
Llista d'asteroides/11101–11200
Llista d'asteroides/11201–11300
Llista d'asteroides/11301–11400
Llista d'asteroides/11401–11500
Llista d'asteroides/11501–11600
Llista d'asteroides/11601–11700
Llista d'asteroides/11701–11800
Llista d'asteroides/11801–11900
Llista d'asteroides/11901–12000
Llista d'asteroides (12001-13000)
Llista d'asteroides/12001–12100
Anselmo Lorenzo
Anselmo Lorenzo Asperilla (Toledo, 21 d'abril de 1841 - Barcelona, 30 de payares de 1914), foi unu de los primeros anarquistes españoles. Foi mui activu nel movimientu dende'l so alcuentru con Giuseppe Fanelli en 1868 en Madrid hasta la so muerte en 1914.
A la edá d'once años treslládase a Madrid onde entama a trabayar na cerería d'un tíu de so hasta los quince años en qu'entama a trabayar de tipógrafu. Años más tarde faise sociu del "Fomento de las Artes", asistiendo a clases nocturnes de matemátiques, gramática y francés. Ye nel Fomento onde conoz a Tomás González Morago.
Enviáu Fanelli a España pola Asociación Internacional de Trabayadores (AIT), aconcéyase'l 24 de payares de 1868 con unos cuantos republicanos, ente ellos Anselmo, a los qu'esplicará'l programa y los principios de la Internacional, entamando d'esta manera l'actividá de l'AIT n'España.
El 15 de xineru de 1870 asoléyase "La Solidaridad", órganu de la sección española de l'AIT, periódicu nel que collaboraría Lorenzo y que nel primer númberu fai una declaración de principios de la Internacional. Tamién será unu de los cuatro delegaos mandaos pola delegación de Madrid al primer congresu obreru celebráu en Barcelona ente'l 19 y el 26 de xunu d'esi añu.
Depués de los acontecimientos de la Comuna de París nel añu 1871, exilióse en Portugal escapando de la represión a la que se veía sometíu'l movimientu obreru n'España. En Lisboa siguiría trabayando polos ideales de la Internacional formando un grupu de rapazos colos que fundaría'l periódicu "O Pensamento Social".
Nesi mesmu añu participó con Francisco Mora y González Morango de la sección española de la Primera Internacional, nuna conferencia en Londres, viviendo demientres los díes que duró la so estancia na ciudá na casa de Karl Marx, aunque a lo llargo de la conferencia tomaría partíu poles tesis de Bakunin.
En 1883 entra a formar parte de la masonería, fechu que nun fairía públicu hasta abril de 1887, dientro d'una conferencia entamada nel Atenéu Barcelonés.
En 1888 entama a escribir la so obra más importante, "El Proletariado Militante", del que s'asoleyaríen dos volúmenes quedando un terceru ensin terminar.
Exilióse en París depués de vese afectáu pol procesu de Montjuïc (1896-1897) collaborando a la so vuelta cola Editorial de la Escuela Moderna xunto a Francesc Ferrer i Guardia. Participó nel congresu de Barcelona de 1910 y la fundación de la Confederación Nacional del Trabayu (CNT) en 1911.
El 30 de payares de 1914 muerre en so casa de la cai Casanovas de Barcelona.
Anguaño la CNT cuenta con una fundación que lleva'l so nome: "Fundación de Estudios Libertarios Anselmo Lorenzo".
Llista d'asteroides/1–100
Llista d'asteroides/101–200
Llista d'asteroides/201–300
Llista d'asteroides/301–400
Llista d'asteroides/401–500
Llista d'asteroides/501–600
Llista d'asteroides/601–700
Llista d'asteroides/701–800
Llista d'asteroides/801–900
Llista d'asteroides/901–1000
2 Pallas
2 Pallas ye'l segundu mayor asteroide del cinturón d'asteroides. La so órbita ta asitiada na parte central del cinturón pero resulta dalgo enclinada y escéntrica pa un asteroide grande. La composición de Palas ye única pero asemeyada abondo a la de los asteroides de tipu C.
Palas foi'l primer asteriode descubiertu tres 1 Ceres. Foi alcontráu por Heinrich Wilhelm Olbers el 28 de marzu de 1802, mentes realizaba observaciones pa llocalizar y determinar la órbita de 1 Ceres, usando les predicciones del gran matemáticu Carl Friedrich Gauss. Olbers bautizólu asina n'honor a Palas, diosa griega de la sabiduría.
Pallas foi observáu ocultando una estrella delles vegaes. Midiciones cuidadoses de los tiempos d'ocultación aidaron a da-y un diámetru precisu.
Na ocultación del 29 de mayu de 1979 informóse de la descubrición d'un posible satélite perpequeñu con un diámetru de 1 km. D'otra miente, nun ta confirmáu.
Basándose na interferometría de moteáu, en 1980 informóse d'un satélite muncho mayor con un diámetru de 175 km. La so esistencia foi posteriormente refutada ().
Si la "misión Dawn" tien ésitu estudiando a 1 Ceres y 4 Vesta, podría ser estendida pa cubrir a Pallas.
L'elementu químicu paladiu (númberu atómicu 46) foi bautizáu asina n'honor al asteroide Pallas.
Órbita
"Esti artículu ye sobro órbita en física. Pa sinificaos alternativos, ver órbita (matemátiques) y órbita (anatomía)".
La órbita ye la trayeutoria que percuerre un cuerpu alredor d'otru baxu la influyencia de dalguna fuercia. Sigún les lleis del movimientu planetariu de Kepler, les órbitas son xeneralmente elíptiques, anque los planetes interiores (cercanos al Sol alredor del cualu orbiten) tienen órbites cásique circulares. Con posterioridá, Newton amosó que delles órbites como les de ciertos cometes son hiperbóliques y otres parabóliques. Dientru d'un sistema solar, los planetes, asteroides, cometes y otros oxetos de menor tamañu percuerren órbites elíptiques al rodiu del Sol, demientres que les llunes y otros satélites faen lo propiu alredor de los planetes. Seya cuala seya la órbita siguida pol oxetu, el cuerpu alredor del que describe la so trayeutoria alcuéntrase asitiáu nel focu de la cónica descrita, de mou que siempres puen definise dos puntos singulares, como son el de mayor alloñamientu o afeliu, y el de mayor aprosimación o periheliu. 
Seyes cantidaes describen la órbita d'un cuerpu nel espaciu:
Otru valir d'interés ye'l periodu de la órbita.
Les órbites puen clasificase d'alcuerdu a la so rellación col cuerpu qu'orbiten. 
Saxonia
Saksonija ye un Bundesland o estáu federal alemán. Tien una superficie de 18.415,66 km² y una población de . Ta asitiáu nel sureste d'Alemaña. La so capital ye Dresde.
Keane
Keane ye un grupu de pop y rock inglés surdíu en Battle (East Sussex) en 1997.
Anguaño ta formáu por Tim Rice-Oxley (pianista, compositor, baxu y coros), Tom Chaplin (cantante) y Richard Hughes (batería y percusión).
Ríu Elba
L'Elba (en checu: "Labe", en sorbiu: "Łobjo", en polacu: "Łaba", en alemán: "Elbe", en húngaru: Elba) ye un ríu de Chequia y Alemaña y percuerre 1.165 km. Ye un ríu de la Europa Central que ñaz en Bohemia, Chequia, pasa peles ciudaes alemanes de Dresde y Magdeburgu y desemboca cerca d'Hamburgu sobro'l Mar del Norte. Forma parte del patrimoniu ñatural de la Xunión Europea.
Dresde
Dresde ye una ciudá d'Alemaña y capital del estáu (Bundesland) de Saxonia. Cuenta con 530.000 habitantes. 
Enclín
El términu enclín pue referise a:
Enclín orbital
Enclín orbital ye l'ángulu que'l planu de la órbita d'un astru forma con un planu de referencia (pa los planetes, eso ye la eclíptica).
National Geographic Society
La National Geographic Society tien la so sée en Washington n'Estaos Xuníos, ye una de les organizaciones educatives y científiques non lucratives más grandes del mundu. Los sos intereses d'investigación incluyen xeografía y ciencia natural, la promoción medioambiental y l'estudiu de la cultura de les civilizaciones y de la historia del mundu. 
La so misión histórica ye «aumentar y esparder el conocimientu xeográficu mientres qu'afala la conservación de los recursos culturales, históricos, y naturales del mundu». El so presidente actual, John M. Fahey, Jr., diz que'l propósitu de National Geographic ye inspirar a la xente a curiar del so planeta. La Sociedá ta gobernada por veintitrés miembros integraos por un ensamu d'educadores de prestixu, homes de negocios, científicos, funcionarios gubernamentales, y conservacionistes. La organización patrocina y financia la investigación y la exploración científiques. La Sociedad asoleya una publicación oficial, "National Geographi Magazine", asina como libros, y otres publicaciones en diversos idiomes en munchos países alredor del mundu. Tamién tien una fundación educativa que collabora con organizaciones educatives y individuales pa facer campañes de divulgación de la xeografía. El so Comité pa la Investigación y la Esploración concede beques pa la investigación científica a lo llargo del mundu.
La National Geographic Society foi galardonada col Premiu Príncipe d'Asturies de Comunicación y Humanidaes del añu 2006. Los miembros que se desplazaron a recoyer el premiu participaron en dellos actos entamaos pola Fundación Príncipe d'Asturies y aseguraron qu'incluiríen a Asturies nun proyectu futuru de la Sociedá relativu a la historia de les migraciones.
Humberto Gonzali
Humberto Gonzali (Figareo, Mieres, 1961) ye un escritor asturianu, xestor cultural y políticu, que ta consideráu como ún de los autores más destacaos d'Asturies. Foi miembru de l'asociación Conceyu Bable y profesor de llingua asturiana. 
En 1985 ye nomáu secretariu de la Xunta pola Defensa de la Llingua Asturiana, onde coordinó numberoses acciones de protesta pola denegación de derechos llingüísticos, destacando les promovíes ante la sanción al factor de FEVE de Nava por usar la toponimia tradicional. Xunto con Juan Bonifacio Lorenzo Benavente y Xicu Monteserín funda en 1988 Orbayando, revista asturiana d'información, que codirixe hasta l'añu 1990. 
Nel 1990 crea con otros autores asturianos l'asociación Escritores y Traductores en Llingua Asturiana "(ETLLA)" de la que foi'l so presidente. Promovió la "IV Xunta d'Escritores Asturianos" celebrada en Villaviciosa en 1996, y promovió y foi'l coordinador de la "V Xunta d'Escritores Asturianos" fecha en Lluanco en 1998. En 2006 crea l'Arribada, foru de lliteratura qu'impulsa nel conceyu de Xixón. 
Ye representante nel Conseyu Asesor de la Llingua Asturiana del Ayuntamientu de Xixón dende febreru de 2009. Foi miembru de la Xunta Rectora de la Fundación Municipal de Cultura, Educación y Universidá Popular de Xixón mmientres diez años (2005-2015) y miembru de númberu de representación nel RIDEA (2007-2012), amás d'asesor del Grupu Municipal Popular xixonés (mandatu 2007-2011). Ye tamién l'actual presidente del Círculu Lliberal d'Asturies.
Antigua y Barbuda
Antigua y Barbuda ye un estáu insular formáu por un conglomeráu d'islles asitiáu al este del mar Caribe. Forma parte de les Pequeñes Antilles cola islla de Guadalupe al sur, Montserrat al suroeste, Saint Kitts y Nevis nel oeste y San Bartolomé al noroeste.
Los primeros habitantes de les islles d'Antigua y Barbuda fueron, en 2.400 e.C., amerindios pre-cerámicos. Más llueu, les tribus ameríndies arawak y carib van poblar les islles. Orixinalmente, el nome que los llariegos daben a la islla d'Antigua yera Wadadli. Cristobal Colón desembarcaría ellí nel so segundu viaxe a América en 1493 y diera-y a la islla'l nome d'Antigua. Barbuda recibió más tarde esti nome poles "barbes" de líquenes qu'encolingaben de les palmeres.
A los primeros colonizadores españoles y franceses los van suceder los británicos, qu'en 1667 formen una colonia col establecimientu de católicos irlandeses n'Antigua. La esclavitú, afitada pa empobinar les plantaciones de zucre, foi abolida oficialmente'l 1838 en toles colonies britániques, pero n'Antigua y Barbuda va persistir hasta l'apaición de los sindicatos en 1939. Vere Bird foi'l fundador del Partíu Llaborista d'Antigua (PLA), primer partíu políticu creáu nel país, y tamién el primer líder sindical de la nación. Depués de décades de llucha, gana les eleiciones de 1960 y conviertese en Primer Ministru.
En 1960 promÚlgase una constitución pola qu'Antigua y Barbuda escomienza a autogobernase per aciu d'un parllamentu escoyíu democráticamente, pero'l poder ocultu d'Inglaterra quedaba espeyáu nel fechu de que Londres exercía los ministerios de Rellaciones Esteriores y de Defensa del país.
Les islles conviertense nun estáu asociáu a la corona británica en 1967, cuando Vere foi reelixíu. Dende ehí entamaría un periodu llargu nel que la família d'esti políticu va entrar y va salir del gobiernu. La primera derrota eleutoral de Vere foi en 1971 énte George Walter, pero va volver al poder depués de les eleiciones de 1976.
El país obtien l'estatus de miembru independiente de la Commonwealth l'1 de payares de 1981, cuando Vere Bird faise primer ministru per enésima vegada. Como país soberanu, unitariu y democráticu, Antigua y Barbuda entrará a formar parte del CARICOM y de la ONU. Pese a la oposición, que rellacionaba a Bird con dellos presuntos episodios de corrupción, el dirixente va algamar caltenese nel poder y, asina tou, ser reelixíu en 1984.
Un añu primeru, Antigua y Barbuda roblaba una alianza con Estaos Xuníos d'América, pola cual a esi últimu se-y permite usar el territoriu nacional con fines militares empara del pagu d'un canon añal d'arrendamientu. Demientres la invasión de Granada de 1983, les tropes antiguanes acompangaron a les norteamericanes.
Si bien les sableres del país son ún de los motores económicos de la rexón, la so industria azucrera foi intermitente a lo llargo de tola so historia. 
Antigua y Barbuda ye un miembru de la Mancomunidá de Naciones y la xefa d'estáu ye la reina Sabela II, que tien como representante n'Antigua y Barbuda a un gobernador xeneral, anguaño James B. Carslyle dende xunu de 1993. El poder executivu ta nes manes del primer ministru, que ye tamién el xefe de gobiernu. El primer ministru ye davezu'l líder del partíu vencedor de les eleiciones pa la Cámara de Representantes (17 miembros), celebraes ca cinco años. La otra cámara del parllamentu, el Senáu, tien 17 miembros que son nomaos pol gobernador xeneral.
La islla d'Antigua dividese en seyes "parishes" o parroquies:-
Mesmo la islla de Barbuda como la islla deshabitada de Redonda gocien cauna d'estatus de dependencia.
El país consta de varies islles, de la cuala Antigua ye la mayor y más poblada. Barbuda, al norte d'Antigua, ye la otra islla principal. Les islles tienen un clima tropical caldiu, con seles temperatures constantes demientres l'añu. La islla deshabitada de Redonda tamién pertenez a la nación d'Antigua y Barbuda.
Les islles son na so mayoría de tierres baxes, col puntu cimeru en Boggy Peak, a 402 metros. El principal pueblu del pequeñu país ye la capital Saint John's n' Antigua; el mayor pueblu de Barbuda ye Codrington.
La economía basase en gran parte nel turismu. Ye importante tamién la producción agrícola de caña de zucre, algodón y frutes; asina como'l refináu de petroleu y les manufactures testiles, d'ebanistería y de producción de ron.
La más de la población remana de los esclavos que solíen trabayar nes plantaciones de zúcre; pero tamién hai grupos d'europeos, principalmente irlandeses, británicos y portugueses. Anque l'idioma oficial ye l'inglés, la más de los llocales fala "patois", una forma d'inglés distorsionáu.
Cásique tolos antiguanos son cristianos, siendo la ilesia anglicana (cerca del 50%) la confesión con más fieles.
Meißen
Meißen ("Mišno, Miśnia") ye una ciudá de la rexón de Saxonia (Alemaña) d'aprosimadamente 30.000 habitantes. 
Afrikaans
Afrikaans ye la llingua xermánica criolla del neerlandés falada principalmente en Sudáfrica y Namibia. Esta llingua ye la evolución de la que falaben los colonos holandeses qu'habitaben la Colonia del Cabu. Col pasu'l tiempu tien alquiríes carauterístiques propies, yá qu'asimiló vierbos del inglés, malayu, portugués, y de les llingües zulués de los nativos de la zona.
Güevu
Güevu tien varies aceiciones:
20th Century Fox
Twentieth (20th) Century Fox ye'l nome curtiu de la Corporación Fílmica Twentieth Century Fox, ye ún de los principales estudios de cine, asitiáu nel área de Century City en Los Angeles, Estaos Xuníos, xusto al oeste de Beverly Hills. Esti estudiu ye una subsidiaria de News Corporation, el conglomeráu mediáticu controláu por Rupert Murdoch.
La compañía ye'l resultáu d'una fusión en 28 d'avientu de 1934 ente Fox Film Corporation creada por William Fox en 1912, y Twentieth Century Pictures, creyada en 1933 por Darryl F. Zanuck, Joseph Schenck, Raymond Griffith y William Goetz. William Fox, foi un pioneru na creación de cadenes de sales de cine, entamó a producir películes en 1914, y en 1917 atopó una mina d'oru al ufrir la sensación del cine mudu, Theda Bara. Foi más un empresariu qu'un home d'espectáculu, Fox concentróse n'alquirir y construyir sales; les películes yeren secundaries. Cuando'l soníu aportó al cine, Fox alquirió los drechos d'un procesu alemán pal soníu nes películes que nomó "Movietone", en 1926 empecipió a ufiertar proyeiciones con grabaciones de música y d'efeutos. L'añu siguiente dio aniciu a "Noticies Fox Movietone", una presentación selmanal de noticies que se presentó fasta 1963. La creciente compañía necesitaba espaciu, y en 1926 Fox alquirió trescientos acres nún tarrén ermu al oeste de Beverly Hills ú construyó "Movietone City", l'estudiu meyor equipáu de la so dómina.
Cuando'l so rival Marcus Loew morrió en 1927, Fox intentó mercar les propiedaes de la familia; Loew's Inc., que controlaba más de doscientes sales asina como tamién l'estudiu MGM. Cuando la familia accedió a vender, la fusión de Fox y Loew's Inc. anuncióse en 1929. Pero'l xefe l'estudiu de MGM Louis B. Mayer -que nun incluyóse nel tratu- refugó, usando conexones polítiques, fizo un llamáu a la Xunidá anti-monopolios del Departamentu de Xusticia pa que bloquiara la fusión. Cola fortuna favoreciendo a Mayer nuna curiosa forma, Fox sofrió un accidente automovilísticu, y pa en cuando se recobró, la cayía de la bolsa de 1929 escosara cásique tola so fortuna, y punxo fin a la so ansiada fusión.
Sobre-espardíu y vera de la bancarota, Fox foi-y arrebatáu'l so emperiu. Fox Films Corporation, con más de quinientes sales, foi puestu embaxo alministración xudicial; una reorganización regulada pola banca apropióse de la compañía por un tiempu, pero yera nidio qu'una fusión yera la única alternativa pa que la corporación pudiere sobrevivir.
En Warner Brothers, el direutor de producción Darryl Zanuck alcontrábase nuna griesca pol dineru; el puñu duru de los Warner amenoragaren costos na presión baxando los salarios. Cuando Zanuck pidió'l so pagu dafechu, refugaron y el renunció. Díes depués anunció la criación d'una nueva compañía -Twentieth Century Pictures, n'asociación con Joseph Schenck, presidente d'United Artists. Entamó a aperar a mediaos de 1933, estrenando de cuatro a seyes películes al añu al traviés d'United Artists, Twentieth Century foi un ésitu, en parte por mor del sofitu financieru de L. B. Mayer y Nicholas Schenck, l'hermanu de Joseph y direutor de Loew's Inc.
Dos años dempués, Joseph Schenk y la xefatura de Fox Films accordaron la decisión de facer una fusión, Zanuck diba pa direutor de producción y Schenk comu xefe executivu. Los observadores d'esta combinación mur-elefante esperaben que la nueva compañía tomare'l nome de "Fox-Twentieth Century". Pero, tomando'l nome de Twentieth Century-Fox Film Corporation, la nueva compañía creyóse en 28 d'avientu de 1934.
Amás d'una cadena de sales y un estudiu de primer clas con un gran tarrén al delláu, Zanuck y Schenck teníen la impresión de que nun había muncho más de valor na compañía Fox Films. La estrella más grande del estudiu, Will Rogers, morrió nún accidente aereu, selmanes depués de la fusión. La so estrella femenina más dominante, Janet Gaybor, taba cayendo en popularidá. Les promeses masculines más importantes, James Dunn y Spencer Tracy foron despedíos pol so escesivu consumu de bebíes alcohóliques. Entaínando Zanuck contrató a xovenes actores que seríen los que sostuvieron a la compañía per años: Tyrone Power, Don Ameche, Henry Fonda, la patinadora Sonja Henie y Betty Grable. Y na nómina alcontró dos artistes coles qu'algamaría grandes ganancies, Alice Faye y una neña de siete años nomada Shirley Temple.
Century City (California)
El Distritu de Century City ye un centru financieru, comercial y residencial de 712.000 m² nel llau oeste de la ciudá de Los Angeles, California, Estaos Xuníos. Llenda colos distritos de Westwood nel llau oeste, Rancho Park nel suroeste, Cheviot Hills y Beverlywood nel sureste, y Beverly Hills nel llau norte. Les cais principales son los bulevares Santa Monica, Olympic, y Pico. Al igual que l'Avenida de les estrelles y la Cai Century Park al este y al oeste.
El distritu ye un llugar importante de compañíes de llicenciaos, y dellos executivos na industria del entretenimientu tienen les sos oficines equi. L'Almacén Westfield ye ún de los llugares de compres más visitaos en Los Angeles.
El Skyline ye un bon contraste de casa de viviendes unifamiliares y colos rascacielos al dellau d'elles. Los Rascacielos de Century City foron unos de los cimeros rascacielos construyíos en Los Angeles dempués de les nueves regulaciones nos años 60, pa edificios que puean resistir terremotos.
Les Torres más reconocíes de Century City son:
Beverly Hills
Beverly Hills ye una ciudá asitiada nel condáu de Los Angeles, California, Estaos Xuníos, que s'alcuentra al pie de les montañes Santa Mónica. Llenda al este col barriu de "West Hollywood" y el "Fairfax District" de la ciudá de Los Angeles. Al sur llenda con Los Angeles y al oeste con "Westwood Village" y "Century City", los que son barrios de la ciudá de Los Anxeles y non ciudaes incorporaes.
Ye'l llar de grandes famosos como Robert Redford, Anastacia, Jennifer López, Leonardo DiCaprio, Julia Roberts, Nicolas Cage, John Travolta y Jack Nicholson.
Amhrán na bhFiann
Amhrán na bhFiann ye l'himnu nacional de la República d'Irlanda. Tamién conocíu pola so torna al inglés comu "A Soldier's Song" ( El Canciu'l Soldáu). Asina mesmu ye conocíu tamién comu Amhrán Náisiúnta na hÉireann/National Anthem of Ireland (Himnu Nacional d'Irlanda). La lletra del canciu ye de Peadar Kearney y la música de Kearney y Patrick Heeney. Compuestu en 1907 y espublizáu por primer vegada n"'Irish Freedom" en 1912.
El canciu ye l'himnu nacional oficial dende 1926 cuandu reemplazo al himnu non oficial God Save Ireland. Ye canciada n'irlandés y con un coru.
Somos soldaos qu’empeñaren les sos vides por Irlanda.
Dalgún de nós viniere d’alluendi les oles, xuramos ser llibres.
Más nunca la tierra de nuesos antigüos abellugará’l déspota o al esclavu.
Esta nueche cruciaremos el Bearna Baoghal, pola causa d’Irlanda, entá con duelgu o firida;
Ente la truena’l canón y les bales, cantaremos un canciu de soldáu
1ª estrofa,
Seo dhibh a cháirde duan oglaidh,
Caithréimeach, bríoghmhar, ceolmhar.
Ár dteinte cnámh go buacach táid,
`S an spéir go min réaltógach.
Is fionmhar faobhrach sinn chun gleo,
'S go tiúnmhar glé roimh tigheacht do'n ló,
Fa ciúnas chaoimh na h-oidhche ar seol,
Seo libh, canaídh amhrán na bhFiann. 
2ª estrofa,
Cois banta réidhe, ar árdaibh sléibhe.
Ba bhuadhach ár rinnsear romhainn,
Ag lámhach go tréan fá'n sár- bhrat séin,
Tá thuas sa ghaoith go seolta;
Ba dhúthchas riamh d'ár gcine cháidh,
Gan iompáil riar ó imirt áir,
'Siubhal mar iad i gcoinnibh rámhaid,
Seo libh, canaidh amhrán na bhFiann. 
3era estrofa,
A buidhean nach fann d'fuil Ghaoidheal is Gall,
Sinn breacadh lae na saoirse,
Tá sgéimhle 's sgannradh í gcroidhthibh namhad,
Roimh ranngaibh laochra ár dtíre;
Ár dteinte is tréith gan spréach anois,
Sin luinne ghlé san spéir anoir,
'S an bíodhbha i raon na bpiléar agaibh:
Seo libh, canaidh amhrán na bhFiann.
We'll sing a song, a soldier's song,
With cheering, rousing chorus,
As round our blazing fires we thong,
The starry heavens o'er us;
Impatient for the coming fight,
And as we wait the mornings light,
Here in the silence of the night,
We'll sing a soldier's song,
In valley green or towering crag,
Our fathers fought before us,
And conquered 'neath the same old flag,
That's floating o'er us,
We're children of a fighting race,
That never yet has known disgrace,
And as we march the foe to face,
We'll sing a soldier's song 
Sons of the Gael! Men of the Pale!,
The Long watched day is breaking;
The serried ranks of Innisfail,
Shall set the tyrant quaking.
Our camp fires now are burning low;
See in the east a silvery glow,
Out yonder waits the saxon foe,
So sing a soldier's song.
Islles britániques
Islles Britániques ye'l nome tradicionalmente emplegáu pa identificar l'archipiélagu d'islles asitiaes al noroeste de la costa europea compuestu por Gran Bretaña y otres munches islles menores prósimes. Tán separtaes de la Europa continental pol mar del Norte al este y pol canal de la Mancha al sur, demientres qu'al oeste y al norte llenden col océanu Atlánticu. 
y otres munches pequeñes islles qu'arrodien Gran Bretaña.
Les Islles Anglonormandes inclúinse tamién a vegaes nel archipiélagu, anque les razones pa facelo son más bien polítiques qu'estrictamente xeográfiques, por cuanto tán munchu más cerca de la costa francesa que de la inglesa.
L'usu del términu paez tar amenorgando, sobre too ente los propios habitantes de les islles, por mor de les sos connotaciones polítiques y históriques del términu. Mentantu toes pertenecieron al Imperiu Británicu, el términu caltúvose alloñáu de toa polémica. D'otra miente, cola independencia de la República d'Irlanda (a la vez que con una cierta medra del sentimientu diferencial en Gales y Escocia) parte de los sos habitantes considérenlo inaceutable, por remitir a un subordinamientu al Reinu Xuníu qu'anguaño ye historia.
Islla de Wight
La Islla de Wight ye un condáu insular asitiáu na costa sur d'Inglaterra, enfrente de la ciudá de Southampton. Coloquialmente ye conocía como "La islla" ("The island") polos sos habitantes. La so población nel añu 2003 yera de 136.252 habitantes.
La islla de Wight ye l'único distritu unitariu d'Inglaterra que tien estatus de condáu. Tien un únicu representante nel Parlamentu.
La mayoría del tarritoriu que compón la islla de Wight foi depositáu demientres el Cretáceu tardíu, como parte del llargu valle fluvial en que consistía lo qu'anguañu ye la costa sur d'Inglaterra. Los pantanos de la rexón sirvieron pa conservar fósiles. Por esu, la islla ye una de les llocalizaciones europees más interesantes p'alcontrar restos dedinosaurios.
La islla de Wight convirtióse en islla en dalgún intre de la última edá de xelu cuandu la medra de la mar separtó la islla del continente. La islla formó parte de la britania celta. Los [[Imperiu romanu|romanos]nomaronla "Vectis". Foi conquistada por [[Vespasiano]] demientres la invasión romana. Depués de los romanos, la islla tuvo ocupada polos [[Xutos]], una tribu xermánica, al aniciu de les invasiones anglosaxones.
Mentantu la [[normandos|conquista normanda]] fundóse'l [[Castiellu de Carisbrooke]]. La islla nun volvió tar baxu'l control dafechu de la corona fasta que nel añu [[1293]] foi vendida al rei [[Eduardu I d'Inglaterra|Eduardu I]].
[[Aique VIII d'Inglaterra|Aique VIII]] fortificó la islla utilizando material procedente d'antiguos monasterios. Sir Richard Worsley, capitan de la islla, capitaneó la resistencia del últimu ataque [[Francia|francés]] nel añu [[1545]].
Ente [[1597]] y [[1602]] construyéronse les fortificaciones esteriores del castiellu de Carisbrooke. Demientres la guerra civil inglesa, el rei [[Carlos I d'Inglaterra|Carlos]] fuxó haza la islla de Wight creyendo que sedría bien acoyíu pol gobernador Robert Hammond. D'otra miente, Hammond ordenó encarcerlar al rei nel castiellu de Carisbrooke.
La reina [[Victoria I d'Inglaterra|Victoria]] fizo d'[[Osborne House]] la so residencia braniega. Eso convirtió la islla nel principal llugar de vacaciones pa la realeza europea. 
[[Archivu:Isle of Wight.jpg|center|thumb|400px|Compton Down, Islla de Wight]]
[[Categoría:Reinu Xuníu]]
Southampton
Southampton. Ciudá del sur d'Inglaterra con ún de los puertos comerciales más importantes del Reinu Xuníu. Tien una población estimada de 221.000 habitantes, y una densidá de 4.438 h/km².
Ta asitiada a mediu camín ente Portsmouth y Bournemouth, y el so puertu ye famosu por ser el puertu de partía del Titanic nel so viaxe naugural.
La ciudá cunta amás con una prestixosa universidá. 
La más parte del so cascu hestórico foi esfarrapáu polos bombardeos alemanes demientres la Segunda Guerra Mundial.
Yá na Edá de Piedra había asentamientos nel área, pero foron los romanos quienes establecieron el primer asentamientu permanente, conocíu como "Clausentum". Yera un importante puertu comercial que sirvía a les ciudaes romanes de "Venta Belgarum" (Winchester) y "Sorviodunum" (Salisbury).
Los anglosaxones treslladaron el ñúclu del pueblu al otru llau del ríu Itchen, nel so asitiamientu d'anguañu. La principal urbanización taba centrada alredor de lo que ye güei l'área de St. Mary.
Conocíu comu "Hamwic" o "Hamwith", siguió siendo un importante puertu, que formaba parte de la rede comercial qu'apaez por esta dómina na zona del mar del Norte y el Bálticu, xuntu con Ribe, Hedeby, Birka, Quentovic y Dorestad.
El nome "Hamwic" evolucionaría llueu a "Hamtun", y eventualmente a "Hampton".
Portsmouth
Portsmouth ye una ciudá d'unos 190.000 habitantes asitiada nel condáu de Hampshire na costa sur d'Inglaterra. La unidá alministrativa forma parte d'un espaciu más ampliu de Portsmouth qu'inclúi Fareham, Portchester, Gosport, Havant (qu'inclúi un gran suburbiu de "Leigh Park"), Lee-on-the-Solent, Stubbington y Waterlooville, con una población estimada de 442.252 residentes, siendo la décimoprimer mayor zona urbana d'Inglaterra. Foi un notable puertu naval demientres sieglos, ye llar del muelle secu más vieyu'l mundu entá n'usu y de munchos barcos famosos.
Portsmouth dexó de ser un puertu militar hai pocos años pero queda un astilleru principal y bas pa la Marina Real Britanica "Royal Navy". Hai un puertu comercial que coneuta col continente pa tresporte de persones y mercancíes.
Les más de les atraiciones turístiques de Portsmouth tán rellacionaes cola so hestoria naval, ente elles: el muséu del Día D y l'astilleru onde s'alcuentren los barcos HMS Victory, los restos del Mary Rose, HMS Warrior y el Muséu de la Marina Real "Royal Naval Museum".
En 2005 completóse la construcción d'una torre de 165 metros d'altor nomada Spinnaker Tower, que permite vistes dende 100, 105, y 110 metros sobro'l nivel de la mar.
Otra atraición turística inclúi'l llugar de nacencia de Charles Dickens, Blue Reef Centre un zoolóxicu marín, Cumberland House un muséu d'hestoria ñatural, y el castiellu Southsea.
Ye de les poques ciudaes britániques que tien dos catedrales: la catedral anglicana de San Tomás n'Old Portsmouth, y la católica romana de San Xuan Evanxelista, n'Edinburgh Road. Esto ye debíu a cuandu se volvió permitir a los católicos restablecer catedrales nel Reinu Xuníu nel sieglu XIX, namás se-yos permitió facelu en llugares onde nun esistiera una catedral anglicana como en Birmingham, Arundel, Southwark, Westminster y Salford. Esta torga foi agora refugada como en Liverpool y Bristol. La catedral católica foi consagrada en 1882, años más sero en 1926, cuandu Portsmouth algamó l'estatus de ciudá la ilesia anglicana de San Tomás obtuvo l'estatus de catedral en detrimentu d'otres ilesies de la ciudá pol so estatus hestóricu.
Esposición Universal
Esposición Universal ye'l nome xenéricu de varies esposiciones de gran envergadura celebraes per tol mundu dende la segunda metá del sieglu XIX. La organización que s'ocupa oficialmente de nomar les ciudaes organizadores d'esti tipu d'eventos ye'l Bureau International des Expositions (BIE).
Les esposiciones aprobaes pol BIE pueen ser consideraes universales, internacionales o especializaes, con una duración d'ente 3 y 6 meses. Sicasí, cualisquier país o ciudá pue entamar feries y esposiciones asemeyaes ensin el patronazgu del BIE.
Llista d'esposiciones universales
La que vien darréu ye una llista d'Esposiciones universales y Esposiciones internacionales que dieron llugar a la construcción d'edificios permanentes notables. Esta llista ta ordenada per décades:
1750 - 1790 - 1800 - 1820 - 1840 - 1850 - 1860 - 1870 - 1880 - 1890 - 1900 - 1910 - 1920 - 1930 - 1940 - 1950 - 1960 - 1970 - 1980 - 1990 - 2000 - 2010
Esposición
Una esposición ye un actu, xeneralmente públicu, nel que s'amuesen oxetos (obras d'arte, afayamientos arqueolóxicos, instrumentos científicos, ya eso) que por dalguna razón gocien d'interés popular. Tamién pue facer referencia al actu nel qu'una persona fala a un auditoriu.
Gran Esposición
Gran Esposición, (n'inglés Great Exhibition of the Works of Industry of all Nations) nome cola que se conoz a la esposición universal cellebrada en 1851 en Londres. Concebida p'amosar el progresu de tol mundu: maquinaria, productos manufacturaos, escultures, materies primeres, tolos frutos de la creciente industria humana y del so ilimitáu maxín. La so apertura, el 1 de mayu, en Hyde Park, amosó toes estes maravíes nuna maraviya más: The Crystal Palace (el "Palaciu Cristal"). El príncipe Albertu, maríu de la Reina Victoria, foi'l principal promotor d'esta esposición.
Esta exhibición simboliza ya entama la mirada del ser humanu haza'l progresu y la modernidá; amosó nel so tiempu, la supremacía d'Inglaterra como'l país más avanzáu industrialmente. Los artículos ingleses, ocupaben más de la metá del Crytal Palace, ya espeyaben el sutil confliutu ente lo vieyo y lo nuevo que tantu esmoleció a la Europa del sieglu XIX. Varios países mandaron los sos productos, dientru de los cualos tovía podía vese muncha manu artesanal. Les colonies ingleses, unviaron una gran variedá de productos que cautivaron el maxín del públicu inglés. Amás, ye equí onde s'entamó a ver la estremancia ente un emerxente grupu que sedría'l Primer Mundu escontra otros que depués sedríen países en "vía de desendolque" o'l Tercer Mundu.
Como bas d'esta esposición, s'alcontraba la fe na conocencia científica. La ciencia taba produciendo nuevos y poderosos camudamientos na manera de producir y de ver la vida, camudando asina mesmu'l pensamientu. L'home quería tener la mayor conocencia posible pa poder controlar a la ñatura. Les ciencies como la física, la xenética, la sicoloxía, l'antropoloxía y la socioloxía, escomenzaron a tener más adeutos pal so estudiu, propiciando camudamientos y descubriciones na aplicación de nueves conocencies científiques.
Auditoriu
Un auditoriu ye l'área dientru d'un teatru, sala de conciertos u otru espaciu d'actuación n'onde l'audiencia escucha y ve la interpretación. Pa los cines, el númberu d'auditorios ye tamién espresáu como'l númberu de sales.
El términu remanez del griegu "auditorium" que yera una serie d'asientos puestos de manera semicircular nel anfiteatru.
Teatru
Denómase teatru (del griegu: "Theatrón", "llugar pa contemplar") a la rama del arte escénicu, rellacionada cola actuación, que representa hestories frente a una audiencia usando una combinación de discursu, xestos, escenografía, música, soníu y espectáculu. Ye tamién el xéneru lliterariu que comprende les obres concebíes nún escenariu, énte un públicu. El Día del Teatru cellebrase'l 27 de marzu.
N'adición a la narrativa común, l'estilu de diálogu, el teatru tamién toma otres formes como la ópera, el ballet, el mimu, el teatru kabuki, la ópera china y la pantomima.
Nomase tamién "teatru" al edificiu destináu a la representación d'estes obres dramátiques o a otros espectáculos escénicos.
Actuación
Conozse como actuación al procesu d'investigación personal que fai l'actor pa descubrir a un futuru personax a representar. Dichu procesu entama dende una interiorización pa conocer l'enatmu de dichu personax y trayelu dende lo más fonderu y tresformalu nún personax integráu. L'actuación ye descrita como aiciones feches por un personax dientru la escena teatral. Anque diches aiciones son auténtiques, habríen a lo menos tar cargaes d'una intención que permita que l'observador s'estimule y llogra recibir el mensax dafechu. 
Televisión
La televisión (TV) ye un sistema de telecomunicación pa la tresmisión y receición d'imáxenes (en movimientu) y soníu a distancia.
Esta tresmisión pue ser efeutuada mediantes ondes de radio o por redes especializaes de televisión por cable.
La pallabra "televisión" ye un híbridu de la voz griega "Tele" (distancia) y la llatina "visio" (visión). El términu televisión se refier a tolos aspeutos de tresmisión y programación de televisión. A vegaes abreviase como "TV".
Televisor (o "tele" como ye conociú coloquialmente) ye la terminal que recibe la señal y l'amuesa nuna pantalla, tien dellos controlespa axustes y opciones.
Anguaño la televisión ye un de los aparatos más usaos na vida del home, amás de ser el mediu de comunicación más difundíu del mundu, siendo mui influyente nes costumes culturales y de consumu. Funciona en base a la fotolletricidá, que fai la tresformación de la lluz en corriente llétrica. Les imáxenes que garra una cámara emitense por ondes d'alta frecuencia hasta les antenes de recepción y reproducense al traviés del tubu d'imaxe del televisor.
Telecomunicación
La telecomunicación (del prefixu griegu "tele", "distancia" o "lloñe", "comunicación a distancia") ye una técnica consistente en tresmitir un mensax dende un puntu a otro, davezu col atributu típicu adicional de ser bidireicional. El términu "telecomunicación" cubre toles formes de comunicación a distancia, incluyendo radiu, telegrafía, televisión, telefonía, tresmisión de datos y interconexión de ordenadores a nivel d´enllaz. El Día Mundial de la Telecomunicación cellébrase´l 17 de mayu.
La base matemática sobre la que se desenrollan las telecomunicaciones foi desendolcada pol físicu inglés James Clerk Maxwell. Maxwell, nel prefaciu de la so obra "Treatise on Electricity and Magnetism" (1873), declaró que´l so principal llabor consistía en xustificar matemáticamente conceptos físicos descritos hasta esi momentu de forma únicamente cualitativa, como las lleis de la inducción ellectromagnética y de los campos de fuerza, mentadas por Michael Faraday. Con esti envís, inxirió´l conceptu d´onda ellectromagnética, que permite una descripción matemática adecuada de la interacción ente ellectricidá y magnetismu per aciu de les sos afamaes ecuaciones que describen y cuantifiquen los campos de fuerces. Maxwell albidró que yera posible espardir ondes pel espaciu llibre utilizando descargues elléctriques, fechu que corroboró Heinrich Hertz en 1887, ocho años dempués de la muerte de Maxwell, y que, más sero, supunxo l´entamu de la era de la comunicación rápida a distancia. Hertz desendolcó´l primer tresmisor de radiu xenerando radiofrecuencies ente 31 MHz y 1.25 GHz.
Les telecomunicaciones, entaman na primer metada del sieglu XIX col telégrafu elléctrico, que permitió l´unviar mensaxes cuyo conteníu eran lletres y númberos. A esta invención fixéronse-y dos bultables meyores: la adición, por parte de Charles Wheatstone, d´una cinta afuracada pa poder recibir mensaxes ensin qu´un operador tuviera presente, y la capacidá d´unviar dellos mensaxes pola mesma llinia, que llueu se llamó "telégrafu múltiple", añidida por Emile Baudot.
Más sero desendolcóse´l teléfonu, col que foi posible comunicase utilizando la voz, y posteriormente, la revolución de la comunicación inalámbrica: les ondes de radiu.
Al entamu del sieglu XX apaez el teletipu que, utilizando´l códigu Baudot, permitía unviar testu en daque semeyáu a una máquina de plumiar y tamién recibir testu, que yera imprentáu por tipos aballaos por relés.
El términu "telecomunicación" foi definíu por primer vegada nel conceyu conxuntu de la XIII Conferencia de la UTI (Unión Telegráfica Internacional) y la III de la URI (Unión Radiotelegráfica Internacional) qu´entamó en Madrid el día 3 de setiembre de 1932. La definición entós aprobada del términu foi: ""Telecomunicación ye toa tresmisión, emisión o recepción, de signos, señales, escritos, imáxes, soníos o informaciones de cualesquier triba por filu, radioellectricidá, medios ópticos u otros sistemas ellectromagnéticos"".
El siguiente artefactu revolucionariu nes telecomunicaciones foi´l módem que fizo posible la tresmisión de datos ente computadores y otros dispositivos. Nos años 60's entama a ser utilizada la telecomunicación nel campu de la informática col usu de satélites de comunicación y les redes de conmutación de paquetes.
La década siguiente caracterizóse por la apaición de les redes de computadores y los protocolos y arquitecturas que serviríen de base pa les telecomunicaciones modernes (nestos años apaez la ARPANET, que dio orixe a la Internet). Tamién nestos años entama´l puxu de la normalización de les redes de datos: el CCITT trabaya na normalización de les redes de conmutación de circuitos y de conmutación de paquetes y la Organización Internacional pa la Estandarización creya´l modelu OSI. Nes fines de los años setenta apaecen les redes d´área llocal o LAN.
Nos años 1980, cuando los ordenadores personales se golvieron populares, apaecen les redes dixitales. Na cabera década del sieglu XX apaez Internet, que se espardió enormemente y nos entamos del sieglu XXI tánse viviendo los entamos de la interconexión total a la que converxen les telecomunicaciones, al traviés de too tipu de dispositivos que son cada vegada más rápidos, más compactos, más poderosos y multifuncionales.
Los elementos que integran un sistema de telecomunicación son un tresmisor, una llinia o medio de tresmisión y seique, impuesto pol mediu, una canal y a lo cabero un receptor. El tresmisor ye´l dispositivu que tresforma o codifica los mensaxes nun fenómenu físicu, la señal. El mediu de tresmisión, pola so natura física, ye posible que remocique o degrade la señal nel so trayectu dende´l tresmisor al receptor per aciu del ruíu, interferencias o la propia distorsión de la canal. Poro´l receptor ha tener un preséu de decodificación capaz de recobrar el mensax dientro de ciertes llindes de degradación de la señal. En dalgunos casos, el receptor final ye´l oyíu o´l güeyu humanu (o en dalgún casu estremu otros órganos sensoriales) y ea recobramientu del mensax faise pola mente.
La telecomunicación puede ser puntu a puntu, puntu a multipuntu o teledifusión, que ye una forma particular de puntu a multipuntu que furrula solo dende´l tresmisor a los receptores, siendo la so versión más afamada la radiodifusión. 
La función de los ingenieros de telecomunicación ye analizar les propiedaes físiques de la llinia o mediu de comunicación y les propiedaes estadístiques del mensax col envís de diseñar los preseos de codificación y decodificación más afayadizos. Cuando los sistemas tán diseñaos pa comunicar al traviés de los órganos sensoriales humanos (principalmente vista y oyíu), debense tener en cuenta les carauterístiques psicolóxiques y fisiolóxiques de percepción humana. Esto tien importantes implicaciones económiques y l´inxenieru investigará que defectos pueden ser toleraos na señal ensin qu´afecten abondo la visión o audición, basándose en conceptos como la llinde de frecuencies detectables polos órganos sensoriales humanos.
Posibles imperfecciones nuna canal de comunicación son: ruíu impulsivu, ruíu térmicu, tiempu de propagación, función de tresferencia de canal no llinial, caídas súbitas de la señal (microcortes), llimitaciones nel anchu de banda y reflexones de señal (eco). Munchos de los modernos sistemas de telecomunicación obtienen ventaxa de dalgunas d´estas imperfecciones pa, finalmente, meyorar la calidá de tresmisión de la canal.
Los modernos sistemas de comunicación faen bien d´usu de la sincronización temporal. Hasta la reciente apaición del usu de la telefonía sobre IP, la mayor parte de los sistemas de comunicación taben sincronizaos a reloxes atómicos o a reloxes secundarios sincronizaos a la hora atómica internacional, obtenida na mayoría de los casos vía GPS.
Ya nun ye necesariu afitar amecedures físiques ente dos puntos pa tresmitir la información d'un puntu a otro. Los fechos asocedíos nun llugar, asoceden al tiempu en tol mundu. Adentrámosnos nuna nueva triba de sociedá na que la información ye la que manda. La conocencia ye poder, y saber daque ye too aquello que se necesita. N'Europa la sociedá de la información anicióse como rempuesta de la Comunidá Europea al crecimientu de les redes d'alta velocidá de los Estaos Xuníos y la so superioridá tecnolóxica. 
El científicu de los llaboratorios Bell Claude E. Shannon espublizó en 1948 un estudiu entituláu "Una teoría matemática de la comunicación". Esta espublización foi un fitu pa la realización de los modelos matemáticos usaos pa describir sistemas de comunicación, dientro de la nomada teoría de la información. La teoría de la información permítenos evaluar la capacidá d´una canal de comunicación acordies col so anchu de banda y la so rellación señal-ruíu.
Na fecha de la espublización de Shannon, los sistemas de telecomunicación taban basaos, sobremanera, en circuitos ellectrónicos analóxicos. La inxertadura masiva de circuitos integraos dixitales permitió a los inxenieros de telecomunicación aprovechar dafechu les ventaxes de la teoría de la información, remaneciendo, a partir de la demanda de los fabricantes d´equipos de telecomunicación, un área especializada nel diseñu de circuitos integraos llamada procesamientu de señales dixitales.
Datu
Un datu ye una representación simbólica (numbérica, alfabética, etc.), d'un atributu o carauterística d'una entidá. El datu nun tien valir semánticu (sentíu) en sí mesmu, pero comenientemente tratáu (procesáu) pue utilizase na realización de cálculos o toma de dicisiones. Ye d'emplegu mui común nel ámbetu informáticu.
En programación un datu ye la espresión xeneral que describe les carauterístiques de les entidaes sobre les cuales apera un algoritmu.
Radio (mediu de comunicación)
La radio ye una teunoloxía que posibilita la tresmisión de señales mediantes la modulación d'ondes electromagnétiques. Éstes son ondes que pueen propagase tantu al traviés del aire como del espaciu vacíu y nun requieren un mediu de tresporte.
Una onda de radio orixínase cuando una partícula cargada (por exemplu, un electrón) s'escita a una frecuencia asitiada na zona de radiofrecuencia (RF) del espectru lletromagnéticu. Otres menes d'emisiones que cain fuera de la gama de RF son los rayos gamma, los rayos X, los rayos cósmicos, los rayos infrabermeyos, los rayos ultraviola y la lluz visible.
Cuandu la onda de radio actúa sobre un conductor llétricu (l'antena), induz nél un movimientu de la carga llétrica (corriente llétrica) que pue ser tresformáu en señales d'audiu u otru tipu de señales portadores d'información.
Anque s'emplega la pallabra "radio", les tresmisiones de televisión, radio, radar y telefonía móvil tán incluyíes nesta clas d'emisiones de radiofrecuencia.
Tiempu
El tiempu ye la magnitú física que mide la dura de les coses suxetes a cambéu, esto ye, el cachu que trescurre ente dos eventos consecutivos que se miden d'un pasáu haza un futuru, pasando pel presente. Ye la magnitú que permite parametrizar el cambéu y ordenar los socesos en secuencies, estableciendo un pasáu, un presente y un futuru, y da llugar al Principiu de causalidá, ún de los axomes del métodu científicu.
La so unidá básica nel Sistema Internacional d'Unidaes ye'l segundu. El so símbolu ye s, nun pudiéndo escribise con mayúscules por ser un símbolu y non una abreviatura, nin "seg" nin con un puntu al final.
Paddy Moloney
Paddy Moloney (1 d'agostu de 1938) ye unu de los fundadores del grupu musical irlandés The Chieftains, participando en toles grabaciones feches pol grupu.
Nació en Donnycarney cerca de Dublín. So madre compró-y una flauta cuando tenía seis años y a los ocho entamó a aprender a tocar la gaita. Tamién toca l’acordión y el bodhrán. Al final de los años 50 él xuntóse con Seán Ó Riada y amestóse al so grupu Ceoltóirí Chualann. Xunto con Garech de Brun (inglesáu como Garech Browne) de Luggala, fundó Claddagh Records en 1959. En 1968 fizo de productor pal sellu y supervisó la grabación de 45 álbumes. 
Trabayó en sesiones pa Mike Oldfield, Muppets, Mick Jagger, Sting y Stevie Wonder. Tamién foi compositor de dellos cantares nos álbumes de The Chieftains, asina como de la música de la película de "La Isla del Tesoru". 
La Bandina
La Bandina ye un grupu asturianu de música folk.
Entamaron la so andadura nel añu 1996 al envís de recrear les tradicionales "bandines" de los entamos del sieglu XX n'Asturies, que tocaben pieces tradicionales dedicaes esencialmente al baille o reinterpretaben los últimos ésitos de la música comercial que les nacientes emisores de radio entamaben a popularizar. "La Bandina les 47", foi'l nome col que se bautizaren, faciendo referencia a les 47.000 pesetes nes que presupuestaba naquel tiempu cualquier actuación l'Ayuntamientu d'Ayer. Cuando nun cartelu del Festival Folk de Plasencia'l nome apaeció acortáu simplemente a "La Bandina", a los músicos prestó-yos y decidieron dexalo asina.
En 2001 asoleyen el so primer álbum, "Pa baiḷḷar" (FonoAstur). En xunu de 2005, nuevamente con Fonoastur, editen el so segundu trabayu discográficu, "...de romandela". Nél pue vese una pergrande evolución que lu lleva ser un ésitu ente'l públicu, siendo consideráu por dellos críticos como ún de los meyores álbumes de la historia del folk asturianu, y afitando a "La Bandina" como ún de los grupos más reconocíos nel panorama musical. Con esti segundu discu consiguieron algamar un soníu mui personal, contemporaneu ensin dexar de dir de la mano de lo tradicional. El mesmu diseñu de la carpeta, alloñada de la estética folki, yá fai albidrar que se trata d'un trabayu diferente a lo que se vien faciendo n'Asturies nos últimos años.
El coleutivu Bebés Furiosos fizo un video-clip del tema "Na caleya" que recueye perfechamente l'espíritu folixeru del cantar y de la propia formación.
"La Bandina" celebró n'agostu de 2006 el so décimu aniversariu nos escenarios ampliando la so formación y celebrando un conciertu especial en Xixón que quedará inmortalizáu nun CD-DVD.
El soníu de "La Bandina" ye realmente orixinal y estremáu de les tendencies más habituales del folk asturianu. Carauterízase pol usu d'instrumentos poco frecuentes, sobre manera la zanfona y tamién el saxofón, amás d'una batería personalizada qu'inclúi bombu, tambor, congues y darbukes. Amás, incluyen nos sos discos diverses collaboraciones vocales (ente les que destaquen les d'Anabel Santiago, y el padre de Santi, Jaime Caleya) y instrumentales. 
El repertoriu de "La Bandina" inclúi igües de pieces tradicionales, tanto asturianes como bretones o balcániques, asina como composición propia.
Ente los escenarios de prestixu internacional que visitaron alcuéntrense'l Festival Intercélticu de Lorient (Bretaña), la Rua Viva n'Évora (Portugal), el Festival Intercélticu de Provence, (Francia), el Cornemuses d'Europe de Bourgogne (Francia) y la Fête de la Vielle de Anost (Francia).
Rhaetianu
Rhaetianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más superior del Triásicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 203,6 millones d'años hasta hai 199,6. 
Ye'l periodu que sigue al Norianu y precede al Hettanxanu, del periodu Xurásicu.
Norianu
Norianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu del Triásicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 216,5 millones d'años hasta hai 203,6. 
Ye'l periodu que sigue al Carnianu y precede al Rhaetianu.
Carnianu
Carnianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más inferior del Triásicu Superior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 228 millones d'años hasta hai 216,5. 
Ye'l periodu que sigue al Ladinianu y precede al Norianu.
Anisianu
Anisianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más inferior del Triásicu Mediu. Estiéndese aprosimadamente dende hai 245 millones d'años hasta hai 237. 
Ye'l periodu que sigue al Olenekianu y precede al Ladinianu.
Ladinianu
Ladinianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más superior del Triásicu Mediu. Estiéndese aprosimadamente dende hai 237 millones d'años hasta hai 228. 
Ye'l periodu que sigue al Anisianu y precede al Carnianu.
Olenekianu
Olenekianu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más superior del Triásicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 249,7 millones d'años hasta hai 245. 
Ye'l periodu que sigue al Induanu y precede al Anisianu.
Induanu
Induanu ye como se conoz en xeoloxía al pisu más inferior del Triásicu Inferior. Estiéndese aprosimadamente dende hai 251 millones d'años hasta hai 249,7. 
Ye'l periodu que sigue al Changhsinxanu del periodu Pérmicu, y precede al Olenekianu.
Diabetes mellitus
La diabetes mellitus ye una enfermedá carauterizada pola presencia persistente de glucosa en mexu xunto a un aumentu anormal de la cantidá de glucosa presente nel sangre, asociada a los síntomes ordinarios de la diabetes.
Apaez como consecuencia de trastornos graves nel metabolismu de la insulina, de los carbohidratos, de les proteínes y de les grases. Ye una enfermedá crónica debida a:
Toles causes anteriores tienen en común la esistencia d'un estáu d'hipoinsulinismu absolutu o rellativu. Poro, la glucosa nun s'aprovecha completamente y apaez hiperglucemia y glucosuria. La escreición del zucre obliga a un aumentu de la eliminación d'agua que da llugar a poliuria (aumentu de la secreción de mexu), con la consiguiente polidipsia (aumentu de la sede). Na diabetes grave, al nun poder l'organismu echar mano de los carbohidratos pa obtener enerxía, recurre a la oxidación de les proteínes, lo qu'ocasiona un balance nitroxenáu negativu qu'aumenta l'endelgazamientu y amenorga la masa del texíu muscular. Les grases, nun intentu de compensación enerxética, tamién s'oxiden en mayor cantidá y a un ritmu más rápidu qu'en condiciones normales, dando llugar a un aumentu de la producción de cuerpos cetónicos; cuando se producen más que se destrúin, acumúlense en organismu, elimínense parcialmente y conducen a un estáu d'acidosis que na so máxima intensidá correspuende al coma diabéticu.
Llista d'asteroides/12101–12200
Llista d'asteroides/12201–12300
Llista d'asteroides/12301–12400
Llista d'asteroides/12401–12500
Llista d'asteroides/12501–12600
Llista d'asteroides/12601–12700
Llista d'asteroides/12701–12800
Llista d'asteroides/12801–12900
Llista d'asteroides/12901–13000
Alan Stivell
Alan Stivell (Riom, 6 de xineru de 1944) ye un cantautor y músicu bretón. Ta na bas del recobramientu del arpa céltica y de la música bretona moderna. La so música ta abierta al mundu sofitándose nun combate pol reconocimientu de la cultura céltica y pola fraternidá ente la xente. 
La so personalidá y el so trabayu xugaron un papel bien importante na popularización de la música céltica en Bretaña y nel mundu. Esi primer papel ye, en principiu cronolóxicu: Nos sos entamos, nun había más qu'un solu cantante bretón, Glenmor, que cantaba les sos propies composiciones. Al contrario, Alan Stivell algama reconocimientu pol so trabayu sobre repertoriu tradicional, anantes de diversificase produciendo creaciones propies. A eso xúntase-y una capacidá de comunicar la so pasión, gracies a la que afala la vocación (directa o indirecta) de los artistes bretones actuales. La so música convirtióse n'universal pola so notoriedá, pero tamién pola so modernidá y les sos influencies ecléctiques. Depués del entamu, nun dexó de producir sobre l'escenariu a lo llargo del mundu y de proponer una discografía orixinal.
El so braeru nome ye Alan Cochevelou, ye productu de la emigración bretona como cerca de la metá de los bretones: la so familia ye orixinaria de Gourin y Pontivy en Morbihan (Bretaña), pero él nació en Riom (departementu del Puy-de-Dôme na rexón d'Auvergne, en Francia), onde vivió dellos años anantes de pasar la so mocedá en París. El so nomatu "Stivell" significa en bretón « fonte que surde » ; y ta xuníu al so nome ("kozh stivelloù", les vieyes fontes).
La primera parte de la so vida tien llugar en París. Entama l'apredizaxe del piano a la edá de cinco años y la so vocación vien d'un sueñu de so padre Georges Cochevelou: la fabricación d'un arpa céltica, la « Telenn Gentañ » ("telenn" significa « arpa » en bretón). L'arpa céltica ye un instrumentu escaecíu na Edá Media, na dómina na que'l ducáu de Bretaña perdió la so independencia y ye incorporáu al reinu de Francia. El prototipu recreáu por so padre llévalu a tomar cursos d'arpa, beneficiándose de la famosa Denise Mégevand (1917-2004). Les igües de temes tradicionales célticos, escritos pola so profesora y so padre, determinen na so casa una pasión pola celticidá y por Bretaña, pasión qu'enxamás amenorgó. 
En 1953, actúa na "Maison de Bretagne à Paris" y entama'l so aprendimientu de bretón, tamién s'interesa pol galu, el gaélicu y la mitoloxía céltica. Actúa igualmente na UNESCO y na catedral de Vannes. Darréu entama a tocar na "bagad" Belimor y deprende otros instrumentos, la cornamusa y la bombarda. En 1955, cuando los conciertos se faen más regulares, fai la primera parte de Line Renaud nel Olympia de París. En 1959, graba'l so primer discu ("Musique Gaélique"). Conviértese en "Penn-Soner" de la "bagad" Bleimor al entamu de los años 1960. Depués, en 1963, otru discu instrumental « Telenn geltiek - Harpe celtique ». En 1966, retoma la so actividá escénica (especialmente nel Centru Americanu de París), pero esta vez como cantante, la so naciente notoriedá llévalu a ser invitáu a les radios. Dende 1967, firma un contratu exclusivu con Philips-Fontana (Universal). El mesmu añu, graba la parte d'« arpa » nel discu de Graeme Allwright « "Joue, joue, joue" ». Ye nesta dómina cuando toma'l nome d"'Alan Stivell". Dos años más tarde da un conciertu nel Queen Elisabeth Hall de Londres. En 1970, graba l'álbum "Reflets".
En 1972 sal un álbum con un títulu significativu: "Renaissance de la harpe celtique", que ye reconocíu col premiu de l'Académie Charles Cros y que convertiráse nun discu de cultu. El 28 de febreru d'esti mesmu añu, da un conciertu nel Olympia de París acompañáu pol guitarrista Dan Ar Braz. L'ésitu d'esti conciertu ye amplificáu por una retresmisión radiofonica y una grabación de la que se venden 1.500.000 exemplares. La música bretona eléctrica (el "pop célticu") ponse de moda. Del apreciu de los sos compatriotes, pasa al reconocimientu internacional. El so ésitu fai que surdan imitaciones, non solamente redinamizando la música tradicional sinon tamién favoreciendo'l surdimientu de nuevos músicos y autores-compositores-intérpretes. 
1973 confirma l'añu anterior. Saca un nuevu álbum, "Chemins de Terre", saludáu pola crítica (el magazine británicu "Melody Maker" escuéyelu como discu del añu) y al que l'ésitu comercial entaina a convertilu nun discu d'oro. L’actividá escénica continúa por toa Francia y a nivel internacional (Canadá, Gran Bretaña). 
Depués de la salida, l'añu siguiente, del álbum "E Langonned" y una xira por América del Norte, asoleya en 1975 "E Dulenn" ("A Dublín") un álbum en directu grabáu nel National Stadium de Dublín. El tema "Délivrance" ye abiertamente militante, ye la reivindicación de les cultures céltiques y l'afirmación de la "Celtia" como tierra de crecimientu. El Palaciu de los Deportes de París, atarraquitáu de xente, acuéyelu durante diez díes col mesmu ésitu de púbicu. 
En 1976 graba "Trema'n Inis" un homenaxe a so padre acabante de morrer. Darréu van seguir los discos "Raok Dilestra - Avant d'Accoster" y "Un Dewezh 'Barzh 'Gêr". Ye nesta dómina cuando Dan Ar Braz entama la so carrera en solitariu que lu llevará nos años noventa a l'aventura de l'Héritage des Celtes. 
En 1977, fai una xira triunfal per Australia.
En 1979, asoleya "Tro Ar Bed", un discu de conciertu. El mesmu añu graba la "Symphonie celtique – Tir na nOg" (na mitoloxía céltica irlandesa, "Tir na nOg" ye la « Tierra de la Mocedá », unu de los nomes del "Otru Mundu", el Sidh). Esta obra señala l'entamu d'una corriente bien afitada güei, el "cross-over", qu'amiesta la música sinfónica, el rock, el pop, el jazz-rock y les influencies étniques más diverses. Fai traducir los sos testos al tibetanu, algonquín, sánscritu, bereber, irlandés y cántalos neses llingües, pues pa él esta sinfonía céltica ye una sinfonía universal
En 1980, tócase la "Symphonie celtique" por 300 músicos nel Festival Intercélticu de Lorient, delantre de 10.000 espectadores.
Durante los años 80, la carrera de Stivell ye menos activa de cara al públicu dientro de Francia, pero, contrariamente a otros artistes, continúa actuando regularmente, especialmente n'Alemaña, Estaos Xuníos, Italia. Nesti país, como n'Australia), los sos conciertos algamen proporciones xigantesques: 14.000 espectadores en Milán y 12.000 en Roma. 
Solamente tres discos van ser grabaos nesta dómina. 
En 1981, "Terre des Vivants" con soníos más rock, mientres que "Légende", sacáu dos años más sero, marca una evolución hacia la ellectrónica y la "New-Age". Vuelve muncho a actuar n'América del Norte, onde lu acompaña siempre l'ésitu.
1985 constituye una etapa importante puesto que pon a puntu la so arpa elléctrica, a la que podemos sentir nel so álbum "Harpes du Nouvel Âge".
En 1991, Stivell compón 16 títulos relativos a la lleenda artúrica col álbum "The Mist Of Avalon", una evocación de los personaxes principales como'l Rei Arturu, la Fada Morgana, la Reina Xinebra y les lleendes céltiques. Nesi momentu'l públicu entama a reinteresase pola música céltica. 
En 1993, más qu'editar cualquier compliación, invita a artistes de cierta sonadía a revistar dellos de los sos títulos. Realcuéntrase col so collaciu Dan Ar Braz, pero tamién con otros cantantes veníos d'otros horizontes: Kate Bush, Shane MacGowan, Laurent Voulzy, Gillan O'Donovan, Yann-Fañch Kemener, Gilles Servat, James Wood, Doudou N'diaye Rose, Robert le Gall, Davy Spillane, y otros. Esti conceyu asegura l'ésitu del discu del que se venden 300.000 exemplares. El trabayu publicitariu de la so casa discográfica, Keltia III (distribuyía entós por Disques Dreyfus), especialmente una publicidá na cadena de televisión TF1, participa nel rellanzamientu de la música céltica ente'l gran públicu bretón y francés.
El mesmu añu, Dan Ar Braz y Jacques Bernard amiesten a numberosos artistes alredor del proyectu del Héritage des Celtes que nagua por presentar la bayura de la música céltica en tola so diversidá. Con motivu del Festival de Cornualles, Alan Stivell participa nel bautismu d'esta aventura que va confirmar la segunda fola de popularidá de la música céltica. 
En 1994, Stivell recibe'l collar de la Orde d'Hermine en Vannes, que recompensa a les personalidaes que trabayaron pola proyeición de Bretaña. 
Un añu más sero, ye la salida de Brian Boru del nome del rei d'Irlanda que reina nel sieglu XI nel que retoma y igua composiciones tradicionales, con un tonu modernu, con, per primer vegada, un títulu inspiráu nel Hip hop. La canción "Parlament Lament" ta dedicada al Parlamentu de Bretaña, en Rennes, amburáu'l 4 de febreru de 1994.
En 1998, siempre esmolecíu por tender pontes ente les cultures y les músiques, saca "1 Douar" (« 1 Tierra ») na que convidó a Youssou N'Dour, Khaled, Jim Kerr (del grupu Simple Minds), John Cale, Paddy Moloney (de The Chieftains), y otros artistes.
El 16 de marzu de 1999, ye una de les cabeces de cartel d’un gran conciertu nel Pabellón de París Bercy onde participa igualmente l"'Héritage des Celtes". El doble-álbum "Bretagnes à Bercy" aconceyó a los más grandes músicos qu'interpreten, ente otros, 7 títulos de Stivell.
"Back to Breizh" sal en 2000, el títulu del álbum manifiesta'l retornu pol que nagua a una Bretaña más concreta.
En 2002, "Au-delà des mots" ye una obra instrumental na que les arpes son les reines y onde s'amiesten sonoridaes acústiques bien pures coles téuniques más ellectróniques. 
En 2004, pa festeyar el cincuentenariu de la renovación de l'arpa céltica en Bretaña, Alan Stivell asoleya, en collaboración con Jean-Noël Verdier, un llibru contando la historia del instrumentu: « Telenn, la harpe bretonne ». 
En 2004 igualmente, sal un CD-DVD tituláu « Parcours », mezclienda de reediciones y de novedaes inédites, qu'obtién un gran ésitu de públicu.
En marzu de 2006, asoleya'l so álbum númberu 22 tituláu "Explore" (distribuyíu por primera vez por Harmonia Mundi) nel que s'afirma una orientación « ellectro », yá entamada en "Brian Boru" y los siguientes, onde fai el mesmu una parte importante de les programaciones, meciendo allí especialmente la cornamusa ellectrónica y un nuevu prototipu d'arpa elléctrica. Esti discu acoyéronlu con entusiasmu la prensa francesa y estranxera.
María Jesús Rodríguez
María Jesús Rodríguez, (Uviéu, 1959) ye una escultora y pintora asturiana.
Formóse inicialmente na Escuela d'Artes Aplicaes d'Uviéu, onde tomó contactu con otros artistes de la so xeneración colos que terminaría formando'l Grupu Abra, colos que trabayaría ente los años 1981 a 1987. Los sos primeros pasos daralos como pintora derivando, posteriormente, hacia la escultura.
La so primer esposición individual fairala en 1983, na Sala Piñole, de Xixón, onde presentará una serie d'escultures a les que los críticos aplicaríen el términu de primitives. Evolucionó dende unes composiciones paisaxístiques y xeolóxiques a unos conceptos más abstractos. El so llinguaxe ye inconfundible, tanto no conceptual como no material (normalmente emplea cartón nos sos trabayos, al que somete a procesos estremaos y al qu'aplica cromatismos entamando col negro y evolucionando hacia otros collores puros).
Espuso en galeríes de París, Zurich o Nueva York, arriendes d'otres a lo llargo d'España.
Collaboró na parte gráfica del númberu 1 la revista de lliteratura asturiana Adréi (1986), que dirixeren Berta Piñán y Xuan Bello, con una riestra de dibuxos que titulara "Llousas".
Llista d'asteroides (13001-14000)
Llista d'asteroides/13001–13100
Andaluz (Soria)
Andaluz ye un conceyu asitiáu al Sur de la provincia de Soria, comunidá de Castiella y Lleón, a 40 Km. de Soria capital, pela carretera SO-100 en direición a Berlanga de Duero (Soria). 
Espo 2005
La Espo 2005 foi la Esposición Universal que se cellebró ente'l 25 de marzu y el 25 de setiembre de 2005 (una duración de 185 díes) na Prefectura d'Aichi, Xapón. El nome de la esposición en xaponés ye –lliteralmente– "Esposición l'amor - la Tierra" xeneralmente tornáu comu "Esposición del amor a la Tierra" (愛・地球博, Ai-chikyū haku"), siendo'l nome en xaponés un juegu de pallabres (洒落, "share") con 愛知万博 (Aichi Banpaku", Esposición Universal d'Aichi). El llema de la esposición ye "La sabiduría de la ñatura" (自然の叡智, "jizen no eichi").
L'área principal ta na ciudá de Nagakute, al este de Nagoya, nún área de 1,85 km². Un pequeñu seutor de 0,15 km² cerca de Seto ye tamién parte de la Espo. La ciudá de Toyota tamién tien dellos eventos, pero nun tien un área d'exhibición. Los organizadores esperen un total de 15 millones de visitantes.
Al área de Nagakute pue llegase fácilmente dende Nagoya per metru (llinia Hagashima) a la última parada en Fujigaoka, siguíu por un recorríu nel nuevo LINIMO, un tren de llevitación magnética.
Golor
El golor ye la fin de perceición del sentíu l'olfatu. El términu fragancia o arume ye usáu principalmente pola industria d'alimentos o cosméticos pa describir un golor placenteru, y ye davezu usada pa referise a perfumes. Los golores corresponden al fenómenu oxetivu de los químicos disueltos nel aire, anque, como n'otros sentíos, dellos fautores psicolóxicos puen desempeñar ciertu papel na perceición de los mesmos.
Ciudad Lineal
Ciudad Lineal ye'l nome d'un distritu perteneciente a la ciudá de Madrid organizáu alministrativamente nos barrios de Ventas (151), Pueblo Nuevo (152), Quintana (153), Concepción (154), San Pascual (155), San Juan Bautista (156), Colina (157), Atalaya (158) y Costillares (159).
El nome del distritu provién de la idea de "Ciudá Llinial", un modelu d'organización de la ciudá ideáu pol arquiteutu y urbanista español Arturo Soria, basáu na idea d'edificar siguiendo la llinia de cais principales que serviríen como exes pal tresporte y comerciu. Les cases burgueses allugábense de llau de la cai, mientres que les viviendes obreres taben detrás d'estes, comunicaes per cais secundaries tresversales a la principal. N'honor a esti urbanista púnxose-y el so nome a la cai que diseñara, una de les principales del distritu.
El barriu de Ventas (abreviatura del nome históricu "Las Ventas del Espiritu Santo"), contién el Cementeriu de La Almudena nel que ta allugáu el "Panteón de Hombres Ilustres". Xunto a esti cementeriu alcuéntrase'l Cementeriu Civil.
Llista d'asteroides/13101–13200
Llista d'asteroides/13201–13300
Llista d'asteroides/13301–13400
Llista d'asteroides/13401–13500
Llista d'asteroides/13501–13600
Llista d'asteroides/13601–13700
Llista d'asteroides/13701–13800
Llista d'asteroides/13801–13900
Llista d'asteroides/13901–14000
Llista d'asteroides (14001-15000)
Llista d'asteroides/14001–14100
Llista d'asteroides/14101–14200
1 Ceres
1 Ceres ye un planeta nanu, anque fasta'l aconceyamientu de la Unión Astronómica Internacional'l 24 d'agostu de 2006 yera consideráu'l primer asteroide descubiertu pol home.
Foi descubiertu'l 1 de xineru de 1801 dende Palermo (Italia) por Giuseppe Piazzi (1746-1826), sacerdote católicu y educador, mentes trabayaba na compilación d'un catálogu estelar. L'oxetu foi cautamente anunciáu pol so descubridor comu un cometa ensin nebulosidá más que como un nuevu planeta. Piazzi bautizólu como Ceres Ferdinandea por Ceres, la diosa romana de les plantes y l'amor maternal y patrona de Sicilia, y pol rei Fernandu IV de Nápoles y Sicilia, patrón de la so obra. L"'apellíu" Ferdinandea eliminóse por razones polítiques.
Esti planeta nanu contién aprosimadamente la tercera parte de la masa total del cinturón d'asteroides.
La Llei de Titius-Bode preconizaba la esistencia d'un planeta ente Marte y Xúpiter. La descubrición d'Uranu por William Herschel en 1781 que taba a 19,18 UA nun fizo más que confirmar la llei espublizada namái trés años enantes. Nel congresu astronómicu que tuvo llugar en Gotha, Alemaña, en 1796, el francés Joseph Lalande encamentó la so gueta. Ente cinco astrónomos repartiéronse'l zodiacu a la gueta del quintu planeta y a la fin el 1 de xineru de 1801, nel Observatoriu de Palermo'l monxu Giuseppe Piazzi que nun pertenecía a la comisión de gueta descubrió Ceres. El día 3 de xineru'l cuerpu desplazárase un terciu de lluna haza l'oeste. Fasta'l 24 nun asoleyó la so descubrición creyendo que yera un cometa. Carl Friedrich Gauss, que llegó a ser un gran matemáticu, inventó "ex profeso" pa Ceres un procedimientu de cálculu de la órbita con tal d'aprovechar los pocos datos de la órbita consiguíos por Piazzi. Calculada la so órbita resultó un cuerpu qu'orbitaba ente Marte y Xúpiter.
Como curiosidá histórica, el conocíu filósofu alemán Hegel "amosó" na so tesis doctoral que'l Sistema Solar namái podía tener siete planetes, lo que facía imposible la esistencia de Ceres. La defensa de la tesis tuvo llugar dellos meses depués de la descubrición del "planeta nanu".
Tien un diámetru de 960 × 932 km y una superficie de 1.800.000 km², alcontrándose asitiáu nel cinturón d'asteroides ente Marte y Xúpiter. D'otra miente, sábese que'l cinturón de Kuiper contién oxetos mayores, como Ixón, Quaoar, 2004 DW y posiblemente Sedna (anque munchos astrónomos opinen que Sedna ye realmente un oxetu de la Nube d'Oort). Plutón tamién se considera a vegaes un oxetu del cinturón de Kuiper.
Ceres ye únicu al resultar el so tamañu y masa suficientes pa proporciona-y una forma esférica, de forma asemeyada a un planeta. Sábese tamién qu'otros grandes asteroides como Juno y Vesta son claramente non esféricos.
Hai dellos nicios de que la superficie de Ceres ye caldia y de que podría tener una débil atmósfera y escarcha.
La NASA aprobó una misión nomada "Dawn" (n'inglés "alborecer") pa visitar Ceres. La fecha de llanzamientu prevista ta fixada pal 20 de xunu de 2007, con una cita orbital en 2016.
L'elementu químicu ceriu (númberu atómicu 58) foi descubiertu en 1803 y tomó'l so nome del planeta nanu, que s'afayara dos años enantes.
Giuseppe Piazzi
Giuseppe Piazzi foi un astrónomu y sacerdote italianu, monxu teatín. Ñació en Ponter (Valtellina)'l 7 de xunetu de 1746 y morrió en Nápoles el 22 de xunetu de 1826. Fundó l'observatoriu astronómicu de Palermu. 
El 1 de xineru de 1801, descubrió un oxetu estelar que se desplazaba pel fondu d'estrelles: el so movimientu yera retrógradu primero y direutu depués, de mou que camentó que yera un nuevu planeta; na carta remitida al so collaciu Barnaba Oriano, de Milán, ansí lo indicaba anque cuando escribió a Joseph Lalande (en París) y a Johann Elert Bode (en Berlín) nun quinxo arriesgase: anunció-yos el descubrimientu d'un nuevu "cometa".
Piazzi bautizólu col nome de "Ceres Ferdinandea", pola diosa griega y siciliana, y pol rei Fernandu IV de Nápoles y Sicilia. Más alantre, el "Ferdinandea" eliminóse por razones polítiques. 1 Ceres resultó ser el primer asteroide que s'observaba del cinturón d'asteroides y, fasta anguaño, el de mayor tamañu conocíu.
Poques selmanes depués perdióse nel resplandiu solar d'ocasu: basándose nes poques observaciones disponibles Gauss creyó una ferramienta matemática nueva, cola que pudo predicir la posición del asteroide; meses más sero recuperábase nuevamente Ceres.
A los pocos díes William Herschel col so gran reflector emplegando elevaos aumentos, determinaba'l diámetru micrométricu del cuerpu y (basándose na distancia, determinada pol cálculu orbital de Gauss) el tamañu real del mesmu: en tornu a 260 km. Si yera un planeta, yera enforma pequeñu; en marzu de 1803 un nuevu "planeta" (más sero "asteroide", nome suxeríu por Herschel) sumábase a la llista al descubrir Heinrich Olbers el diminutu Palas.
Piazzi dedicóse demientres munchu tiempu a ellaborar un catálogu d'estrelles, güei en desavezu, que presentaba la posición esauta de dellos miles d'elles; ceo sedría superáu pol de Friedrich Bessel primero (unes 75.000 estrelles) y Friedrich Argelander depués (con más de 259.000).
Astrónomu
Un astrónomu o astrofísicu ye un científicu cuya área d'investigación ye l'astronomía o l'astrofísica.
Considerase l'entamu de l'astronomía na antigua Babilonia polos sos sacerdotes. Estudios recientes de los grabaos babilonios amuesen la conocencia estremadamente precisa que teníen del so cielu nocturnu. Siguiendo a los babilonios, los exipcianos tamién ponien especial precuru na observación del cielu.
La combinación de les interpretaciones relixoses del cielu, como lliendes y mitos, conducen a una dualidá que güei nós identificamos como astroloxía. Ye importante tener en cuenta qu'enantes de 1750 aprosimadamente, nun s'estremaba ente astronomía y astroloxía.
A diferencia de la más de científicos, los astrónomos nun pueen remanar direutamente los oxetos qu'estudien, y han facer usu de detallaes observaciones pa les sos descubriciones. Xeneralmente, los astrónomos usen telescopios y otros instrumentos ópticos pa les sos observaciones.
Científicu
Un científicu ye, davezu, una persona que se dedica a producir resultaos nes ciencies faciendo usu del métodu científicu. L'aplique o aceición moderna de «científicu» (comu profesional) ye alcuñada por Whewell en 1840.
Llñi* economistes p
Olop0lmlp* matemáticos
kmlmmplmmmlpp
oquímicos)
3 Juno
3 Juno foi'l tercer asteroide descubiertu, el 1 de setiembre de 1804 pol astrónomu alemán Karl Ludwig Harding. Foi bautizáu asina n'honor de Juno, diosa romana del matrimoniu, proteutora del Estáu y Reina del Olimpu.
Juno ye ún de los mayores asteroides del cinturón d'asteroides, midiendo cerca de 240 km de diámetru. Ye un asteroide de tipu S, lo que sinifica que ye altamente refleutante y ta compuestu de níquel-fierro amestao con silicatos de fierro y magnesiu.
Según James L. Hilton (1999), observóse que la órbita de Juno camudó en 1839, mui probablemente por mor d'un alcuentru imprevistu. 
Juno foi'l primer asteroide pal que s'observó una ocultación. Pasó sobro una tenue estrella el 19 de febreru de 1958. Dende entós, fueron observaes delles ocultaciones de Juno.
Juno foi fotografiáu recientemente pol telescopiu Hooker nel Observatoriu monte Wilson, usando óptica adaptativa. L'estudiu reveló que Juno tien un cráter de 100 km producíu por un impautu antiguu, lo que fai que paeza que-y dieron un "mordiatu" al asteroide.
Telescopiu Hooker
El telescopiu Hooker ye un telescopiu refleutor de 100 pulgaes, 254 centímetros d'abertura, instaláu na cima del Observatoriu Monte Wilson California.
En 1896 l'astrónomu George Hale convenció al so pa, un adineráu home de negocios, que financiara un espeyu astronómicu de 1.52 metros de diámetru; recordó que la montura habría ser financiada pola universidá de Chicago, la cuala tardó doce años en facelu. Eventualmente quedó instaláu esti telescopiu, el mayor del mundu n'aquel entós, nel observatoriu del Monte Wilson.
Pero doce años fueren munchos pal entusiasmu de Hale, quien yá planiaba la construcción d'un telescopiu mayor. Convenció al magnate John Hooker de financiar la construcción d'un espeyu de 2,54 metros de diámetro y al institutu Carnegie de Washington d'aportar la montura del telescopiu, el cualu foi tamién instaláu en Monte Wilson. Ansí, en 1917 foi nauguráu'l famosu telescopiu "cien pulgaes", el mayor del mundu demientres trenta años.
Eventualmente cedería esti títulu al famosu telescopiu de cinco metros del Observatoriu Palomar, instaláu en Monte Palomar, el cualu lleva'l nome de "George Hale", quien fuera'l so perseverante promotor.
4 Vesta
4 Vesta ye'l tercer mayor asteroide del cinturón d'asteroides, con 468 km de diámetru, y el cuartu en ser descubiertu. El so tamañu y superficie inusualmente brillante faen a Vesta l'asteroide más brillante. Ye l'únicu asteroide n'ocasiones visible a simple vista como una estrella de 6ª magnitú.
Foi descubiertu'l 29 de marzu de 1807 dende Bremen pol médicu y físicu alemán Heinrich Wilhelm Olbers cuyes aficiones llevaron a estudiar la órbita de los cometes (de fechu, descubrió cinco cometes, amás d'a Vesta y a (2) Palas). Olbers bautizó al asteroide como Vesta, la diosa virxen romana del llar, a suxerencia del prominente matemáticu Carl Friedrich Gauss 
Tres el descubrimientu de Vesta en 1807, nun s'alcontró nengún otru asteroide demientres 38 años. El siguiente foi (5) Astrea.
Babilonia
Babilonia yera un antiguu estáu asitiáu en Mesopotamia (anguaño Iraq), orixinándose a magar de los territorios reuníos d'Acad y Sumeria. Según la "Biblia" foi fundada por Nemrod fai cuatro mil quinientos años, que tamién construyó la famosa Torre de Babel. La llingua babilónica ye una variante de la llingua acadia, d'orixe semita. Los sos líderes más importantes foron el rei Hammurabi (1780 e.C. -1750 e.C.) creador del "Códigu d'Hammurabi", Nabopolasar (626-605 e.C.), y el so socesor, Nabucodonosor II (604-562 e.C.), dándose l'apoxéu del Imperiu Babilónicu nos sos reinaos.
Amás, pal movimientu rastafari, Babilonia representa la corrupción de lo establecío anguaño. Simboliza la cadarma y a les sos instituciones. Representa tolo que ye malo, de fechu dizse que Nueva York, y en resultancia los Estaos Xuníos, representa la nueva Babilonia del Mundu.
Torre de Babel
La Torre de Babel ye una construcción de tipu zigurat que ye mentada na "Biblia". Sigún se narra nel capítulu 11 del "Xénesis", los homes pretendíen, cola construcción d'esta torre, algamar el cielu. 
Yahvé, pa torgar l'ésitu de la empresa (que s'oponía al su propósitu de que la humanidá s'espardiera per tola superfiecie de la Tierra, xorreciera nella y la soxulgara), fizo que los constructores entamaren a falar estremaes llingües, darréu de lo cualo reinó l'alloriu y dispersáronse.
Nemrod, quien foi'l primeru en facese rei depués del Diluviu, y a quien la Biblia identifica como un poderosu cazador opuestu a Yahve, ye siñaláu como'l braeru xestor de la idea de llevar a cau esta pergrande empresa. Dellos intentaron identificalu con Sharrukin o Sargón I d'Akkad, el fundador del primer Imperiu semita (acadiu) de que se tien alcordanza. Otros creyen ver nesti vigorosu cazador la figura del dios asiriu Ninurta, dios de la guerra y de la caza que, como Nemrod, placíase en cazar a los sos enemigos.
Al nun disponer de piedra pa la construcción, decidióse fabricar lladriyos. Y comu tampocu cuntaben con cal, usaron betún comu argamasa.
El tiempu aprosimáu de la so construcción pue deducise de la siguiente información. Péleg (cuyu nome perpetuóse nel d'una ciudá na confluyencia del Éufrates col Khabor, mentada nes tablilles de la ciudá de Mari, nel Éufrates mediu, y que na dómina grecorromana llevó'l nome de Phaliga)tendría vivíu dende aprosimadamente 2269 e.C fasta aprosimadamente 2030 e.C. El so nome sinifica "Dixebra", porque "nos sos díes dixebróse la tierra", esto ye, "la población de la tierra"; "d'ellí espardieralos Yahve sobre tola superficie de la tierra". (Xénesis 10:25; 11:9.). Un testu cuneiforme de Shar-kali-sharri, rei d'Akkad (y socesor de Sargón I d'Akkad), quien vivió nel tiempu de los patriarques, menta que restauró una torre-templu en Babilum (Babel, Babilonia), colo que da a entender que tal edificiu esistía enantes del so reináu. De fechu, nos rexistros sumerios apaez mentada comu Kadingira, que ye l'equivalente sumeriu del akkadio Babilum.
Curiosamente, demientres cuatro sieglos arqueólogos occidentales intentaron asitiar esta famosa construcción na zona del actual Iraq. Ente otros sitios, foi buscada n'Akar Quf (al oeste de Baghdad), onde antaño esistió Dur Karigalzu (les ruines retorcíes de cuyu zigurat, identificáu por dellos viaxeros cola Torre de Babel, tovía desafía a los vientos que la modelaron); y en Birs Nimrud, onde s'alcuentren les ruines de l'antigua Borsippa, asitiada cerca de los restos de l'antigua Babilonia, haza'l suroeste.
En 1913, l'arqueólogu Robert Koldewey alcontró una estructura na ciudá de Babilonia qu'él identificó cola torre de Babel. Esta torre, sigún la so teoria, foi destruyía y reconstruyía en numberoses ocasiones, por por del camudante destín de la zona. Baltiaronla los asirios y tamién los arameos. Y foi reconstruyía en varirs ocasiones polos príncipes caldeos, ente ellos Nabopolasar (625-605 e.C). S'estima que la construcción más antigua de la Etemenanki, «Casa del Fundamentu del Cielu y de la Tierra» construyóse demientres el III mileniu enantes de Cristu.
La bas d'esta torre (sigún la toeria) foi un cuadráu de 92 m de llau, y el so altor orixinal fuera aumentçau en tiempos de Nabopolasar y Nabucodonosor II (605-592 e.C.), pa facela una digna esponente del so poderíu y grandura. Cálculos basaos notres escavaciones arqueolóxiques determinaron qu'esta torre escalonada puo tener ente 60 y 90 m d'altor. 
Güei namái se conserven ruines d'ella yá que la so construcción foi fecha con materiales mui sensibles a la intemperie.
La esplicación bíblica del porqué de los estremaos idiomes tien trés representaciones principales nel arte: la construcción de la torre, l'esfarrape de la torre y el tracamundiu de les llingües, siguida de la esbilla. Los dos primeros foron munchu más representaos.
La torre representóse n'estremaes dómines al mou de les torres que na dómina y el llugar s'usaben, pero con rampes esteriores helicoidales a magar de fines del sieglu XVI. El tema fizose más raru a magar del sieglu XVII.
El tema de l'esfarrape nun se basa nel Xénesis, onde namái s'insinúa, sinón nel Apocalipsis, que lo trata nel su capítulu 18. La escena representose con grandes vientos o con rayos xurdíos del cielu.
El tracamundiu de llingües usóse en conxunción colos anteriores, pero tamién asociáu al milagru de les llingües que se ponen a falar los apóstoles en Pentecostés.
Movimientu rastafari
El Movimientu rastafari ye un movimientu relixoso que xurdió en Xamaica nos entamos de los años 1930 a magar de profecíes bíbliques sobro la divinidá de Haile Selassie, de les aspiraciones sociales y polítiques de la comunidá negra y de les enseñances del publicista y organizador ñacíu en Xamaica Marcus Mosiah Garvey. Anque la visión política y cultural de Garvey inspiró a los fundadores del movimientu, que lu consideraron como un profeta, él enxamás s'identificó a sí mesmu col movimientu. Había cerca de 1.000.000 de rastafaris nel mundu nel añu 2000. De los xamaicanos, un 60 por cientu, aprosimadamente, identifiquense a sí mesmos como rastafaris. El rastafarianismu xurdió ente la población negro de clas trabayadora en Xamaica, y permaneció demientres un tiempu como un defensor de la supremacía negra. Anguaño, d'otra miente, estendiose a lo llargu de gran parte del mundu al traviés de la inmigración. 
Escudu de Caravia
L'escudu de Caravia ta formáu por:
Haile Selassie
Haile Selassie ( 23 de xunetu de 1892 - 27 d'agostu de 1975) foi l'Emperador d'Etiopía ente 1930 y 1974 y agora ye meyor conocíu comu l'unviáu de Dios ente los miembros del Movimientu rastafari. Ñacíu'l 23 de xunetu de 1892 comu Lij Tafari Makonnen Ge'ez, tomó'l nome Selassie cuandu yera coronáu. 
Ente 1936 y 1941 foi espulsáu del so pais polos invasores d'Italia, pero col sofitu del Reinu Xuníu rellogró ser Emperador. En 1974, un güelpe d'Estáu quitólu del so tronu y, sigún el nueu gobiernu Marxista, morrió'l 27 d'agostu de 1975. Los Rastes entamaron a adoralu dende los años trenta, o seya pocu tiempu depués de que se coronó, y orixinalmente namái na islla Caribeña de Xamaica.
El famosu músicu Bob Marley predicólu comu unviáu de Dios, trayendo esta teoría de la so divinidá a una mayor audiencia.
Menelik II
Menelik II foi emperador d'Etiopía (nomada n'aquel entós Abisinia). Ñacíu n'Ankober, na actual Etiopía en 1844 y muertu n'Addis Abeba, ciudá fundada por él mesmu, en 1913. Foi negus de Soa, na Etiopía central, y emperador d'Etiopía dende 1889 a 1909. Menelik II tresformó'l país a magar d'una riestra d'estaos semiindependientes nuna nación xunía. 
Yera herederu al tronu de Soa tres la muerte del so pá, el príncipe Hailu Malkot, en 1855, pero foi lleváu a la corte del emperador Teodoru II d'Abisinia, el mesmu que venciera al so pá, y que-y daría a una de les sos fíes por muyer. Conquista Soa y se proclama rei d'esti tarritoriu, al cualu medra anexonando otros, como los del pueblu galla.
Posteriormente defendió l'autonomía de Soa xuntu al emperador Xuan IV d'Abisinia, a quien socedió en 1889 tres munchos intentos gracies a l'aida d'Italia. Esi mesmu añu anexonó los reinos septentrionales de Tigré y Amhara y robló con Italia'l polémicu tratáu d'Uccialli, cuya torna al italianu incluyía una cláusula pola qu'aceutaba'l protectoráu italianu, lo cualo Menelik II nun sabía.
En cuantes supo de los términos n'italianu del alcuerdu, refugólu, lo cualo nun sentó demasiao bien a los italianos, que dalgún tiempu más sero, en 1894, invadieron Abisinia provocando la primera guerra ente dambes naciones (Guerra Italo-Abisinia). Los italianos camentaben algamar una fácil victoria, como en cualisquier otru país africanu, pero foron vencíos na batalla d'Adua en 1896 y nesi mesmu añu Etiopía proclamóse vencedora. Robló entós un nueu tratáu con Italia, nel cuálu Etiopía ganaba la so reconocencia comu país dixebráu ya Italia la colonia d'Eritrea. Abisinia consolidó la so independencia en 1906, añu nel qu'algamó la primer reconocencia internacional.
En 1886 fundó Addis Abeba, y aplicó una política de modernización militar, económica y cultural que permitió afitar les bases d'un estáu modernu. Nesti procesu cabe destacar el so intentu d'abolir el comerciu d'esclavos, el recorte de poder y privilexos de la nobleza feudal del país y l'apertura del comerciu con Djibouti, colonia francesa, gracies al permisu qu'otorgó a los franceses pa construyir un ferrocarril. A magar de 1903, cuándu sofrió un ataque d'apoplexía, la so salú encomenzó a deteriorase y, dos años más sero, nomó socesor al so fíu Liy Yassu, dexando de ser emperador en 1909. Morrió en 1913 na so capital, Addis Abeba.
Amhara
Los amhara son un pueblu d'Etiopía. Exercieron la supremacía nel país col réxime de Meguistu Haile Mariam, fasta que foi derrocáu por una coalición de partíos dominaos pola etnia tigranya.
L'All Amhara Peoples Organization (AAPO) paez ser una organización paragües tres la que s'oculten dellos grupos armaos: Ethiopian Unity Front apera nel norte de Shoa; l'Ethiopian Unity Patriotic Front o Ethiopian National Patriotic Front del Dr. Taye Woldesamayat quiciás gueta fondos pa l' alquisición d'armes. Sicasí nun s'informa de choques armaos en tarritoriu amhara nos caberos años, sobre tou na llinia que llenda con Sudán onde la violencia ye persistente: utilizada primeru polos monárquicos del EDU (Ethiopian Democratic Union) na so llucha escontra Meguistu Haile Mariam, llueu foi zona de combate pal EPRP marxista-leninista, quien a la so vegada foi ellimináu pol exércitu, ocupando entós estes posiciones fuercies del TPLF. El desplazamientu de persones que s'alcontraben ente la guerrilla y l'exércitu dio llugar al surdimientu de los Kefagne (Descontentos). Intentóse organizar a estos Kefagne nún Kefagne Patriotic Front, y al paecer formóse un conseyu de cinco antiguos xenerales del rexime de Menguistu pa dirixir esti frente, y produxéronse dellos choques haza 1993 pero dende 1994 nun se tien informáu d'actividá dala.
Dinar sudanés
El dinar sudanés foi la moneda oficial de Sudán hasta'l 10 de xineru de 2007. Ta dividida en 10 llibres sudaneses y cauna en 100 piastres. El dinar foi introducíu el 8 de xunetu de 1992 reemplazando a la llibra como unidá de bas. La moneda ta cotizada al dinar libiu n'alredor de 200 dinares sudaneses por un dinar libiu. A data de 13 de xineru de 2005, la tasa de cambéu taba en 255.950 dinares sudaneses por un dólar estaunidense o 336.173 por un euru.
Monedes en circulación:
Billetes en circulación:
Los billetes de 5, 10 y 25 dinares tán siendo removíos y reemplazaos por monedes. Esistíen billetes de 5, 10, 50 y 100 llibres circulando a la par colos billetes de dinares.
Dinar
El dinar ye la moneda de dellos estaos del mundu, la mayoría d'ellos son de llingua árabe o qu'antiguamente formaron parte del Imperiu Otomanu, yá qu'históricamente foi usáu en tierres musulmanes. La pallabra "dinar" (دينار n'árabe y en persa) tien el mesmu orixe que'l dineru, yá que deriva del denariu del Imperiu Romanu.
El dinar yera una antigua moneda musulmana d'oru que s'entamó a acuñar a fines del sieglu VII n'Al-Andalus, y que tenía un pesu que, sigún les dómines, oscilaba ente los 4,25 gramos y los 3,85 g. Nos sos entamos imitaba los modelos bizantinos, pero ceo alquirió cálter propiu y definíu, fasta'l puntu que foi imitáu fuera de los territorios califales.
Estaos qu'usen anguaño'l dinar como moneda:
Estaos y territorios qu'usaron el dinar comu moneda:
Nemrod
Del hebreu "ma-rádh" que sinifica "Rebelaremonos" 
Sigún la Biblia, Nemrod, yera descendiente d'Adán y bisñetu de Noé al traviés de la llinia de Cam. Foi fíu ñatural de Cus, pero llegalmente herederu de Sem.
Distinguióse como un poderosu cazador n'oposición a Jehová (Xénesis 10:9) 
Na xenealoxía posterior al diluviu que relata La Biblia, ye'l primeru d'una llinia de reis audaces, opresores y tiranos. Atribúin-y, ente otres, la fundación de Babilonia y Nínive. Nun tuvo descendencia direuta. La so socesión perpetúase por llinia llateral.
Bota (calzáu)
Una bota ye un tipu de calzáu que cubre'l pie y parte del todiyu, y n'ocasiones llega fasta la rodiella o l'énguane, orixinalmente foron diseñaes comu calzáu de trabayu. Esisten infinidá de variedaes sigún altor, color, material y estilu. Las más d'elles tien un tacón, claramente estremáu de la suela anque tean dambos fabricaos nel mesmu material.
Bota
Bota pue ser:
Montañés
El montañés ye una variante del Asturlleonés falada na metá occidental de Cantabria y en delles zones del Valle de Pas y del Valle de Soba na parte oriental.
Les sos carauterístiques más relevantes son:
Testu del poeta de Santander Vicente Gutiérrez Escudero:
5 Astraea
5 Astraea (nome en llatín, que se traduz comu "Astrea") ye un gran asteroide del cinturón d'asteroides. La so superficie ye altamente reflectante y la so composición ye probablemente un miestu de níquel-fierro con silicatos de magnesiu y fierro. Recibe'l so nome d'Astrea, diosa griega de la xusticia xunto con Temis, la so ma.
Foi'l quintu asteroide descubiertu, el 8 d'avientu de 1845 por Karl Ludwig Hencke dende Driesen (Alemaña). Foi'l primeru de los dos que descubrió (el segundu foi Hebe).
Astraea ye notable principalmente porque en 38 años (dende la descubrición de Vesta en 1807) creyíase que namái esistíen cuatro asteroides.
Unidá astronómica
La unidá astronómica (UA) ye una unidá de distancia qu'equival a 149.597.870.691 ± 30 metros. Ye aprosimadamente igual a la distancia media ente la Tierra y el Sol, equivalente a 8,32 minutos lluz. Anque ye una escelente aprosimación, nun correspuende con toa precisión a la órbita real de la tierra. Ye por esto que modernamente defínese como la distancia dende'l Sol a una partícula ensin masa y llibre de perturbaciones que se mueve nuna órbita circular alredor del Sol con un periodu orbital de 365,2568983 díes (añu gausianu).
El nome provién de los sieglos XVI y XVII, cuando nun se conocíen les distancies absolutes ente los cuerpos del sistema solar, pero sí les distancies relatives tomando como patrón la distancia media ente la Tierra y el Sol, que foi denomada la unidá astronómica. Llegóse a afirmar que'l día en que se midiere esti valor, se conocería'l "tamañu l'Universu".
6 Hebe
6 Hebe ye un asteroide pergrande del cinturón d'asteroides. Tien una superficie rellumante y ta compuestu de metales de níquel-fierro con roques de silicatos.
Foi'l sestu asteroide descubiertu, el 1 de xunetu de 1847 dende Driesen. Foi'l segundu y últimu asteroide descubiertu por Karl Ludwig Hencke, que tamién alcontró Astrea. Foi bautizáu asina n'honor a Hebe, diosa griega de la xuventú.
El 5 de marzu de 1977, Hebe ocultó Kaffaljidhma (γ Cetus), una estrella de tercera magnitú moderadamente brillante. Nun se tien informao de nenguna otra observación d'ocultaciones por Hebe.
A resultes d'esta ocultación, P. D. Maley anunció la descubrición d'un pequeñu satélite al que s'apodó "Jebe". D'otra miente, dicha descubrición nun ta confirmada. 
Semiexe mayor
En matemátiques, el semiexe mayor d'una elipse ye la metá del diámetru más llargu; el so símbolu ye "a". N'astronomía, ye la distancia media d'un oxetu qu'orbita alredor d'otru.
El semiexe mayor ye una de les carauterístiques más importantes d'una órbita, xuntu col so periodu orbital. Pue ser matemáticamente probáu que pa un cuerpu orbitando, el semiexe mayor representa la distancia media del cuerpu a la fonte central gravitacional. Pa los oxetos del Sistema Solar, el semiexe mayor ta rellacionáu col periodu de la órbita pola tercera llei de Kepler, orixinalmente descrita como:
Onde "P" ye'l periodu midíu n'años y "a" ye'l semiexe mayor midíu n'unidaes astronómiques.
Esta fórmula foi modificada por Newton al desendolcar la so teoría gravitatoria, espresándola comu: 
Onde "G" ye la Constante de gravitación universal, "M" ye la masa del cuerpu central y "m" ye la masa de cuerpu orbitando.
= Ver tamién =
Johannes Kepler
Johannes Kepler (Weil der Stadt, Alemaña, 27 d'avientu de 1571 - Ratisbona, Alemaña, 15 de payares de 1630), figura clave na revolución científica, astrónomu y matemáticu alemán; fundamentalmente conocíu poles sos lleis. Foi collaborador de Tycho Brahe.
Mientres la so estancia con Tycho foi-y imposible aportar a los datos de los movimientos aparentes de los planetes yá que Tycho negar a dar esa información. Yá nel llechu de muerte de Tycho y dempués al traviés de la so familia, Kepler aportó a los datos de les órbites de los planetes que mientres años s'habíen alloriáu recoyendo. Gracies a esos datos, los más precisos y abondosos de la dómina, Kepler pudo dir deduciendo les órbites reales planetaries. Afortunadamente, Tycho centrar en Marte, con una órbita elíptica bien acusada. D'otra manera fuéra-y imposible a Kepler dase cuenta de que les órbites de los planetes yeren elíptiques. Primeramente, Kepler intentó la circunferencia por ser la más perfecta de les trayectories, pero los datos reparaos torgaben un axuste correctu, lo qu'atristayó a Kepler, yá que nun podía saltase un aportunante erru d'ocho minuto d'arcu. Kepler entendió que tenía d'abandonar la circunferencia, lo qu'implicaba abandonar la idea d'un mundu perfectu". De fondes creencies relixoses, costó-y llegar a la conclusión de que la tierra yera un planeta imperfectu, afaráu poles guerres. Nesa mesma misiva incluyó citar clave: "Si los planetes son llugares imperfectos, ¿por qué nun han de selo les órbites de les mesmes?". Finalmente utilizó la fórmula de la elipse, una rara figura descrita por Apolonio de Pérgamo nuna de les obres salvaes de la destrucción de la biblioteca d'Alexandría. Afayó qu'encaxaba perfectamente nes midíes de Tycho.
Afayara la so primer llei, la primer llei de Kepler:
Los planetes tienen movimientos elípticos alredor del Sol, tando ésti asitiáu n'unu de los 2 focos que contien la elipse.
Dempués d'esi importante saltu, onde per primer vegada los fechos anteponer a los deseos y los prexuicios sobre la naturaleza del mundu. Kepler dedicóse a cencielles a reparar los datos y sacar conclusiones yá ensin nenguna idea preconcebida. Pasó a comprobar la velocidá del planeta al traviés de les órbites llegando a la segunda llei:
Mientres enforma tiempu, Kepler namái pudo confirmar estos dos lleis nel restu de planetes. Aun así foi un llogru espectacular, pero faltaba rellacionar les trayectories de los planetes ente sigo. Tres dellos años, afayó la tercera y perimportante llei del movimientu planetariu:
El cuadráu de los períodos de la órbita de los planetes ye proporcional al cubu de alloñar promediu al Sol.
Esta llei, llamada tamién llei harmónica, xuntu coles otres lleis, dexaba yá unificar, predicir y entender tolos movimientos de los astros.
Llingua materna
La llingua materna, tamién nomada llingua ñatural, llingua popular, idioma maternu, llingua ñativa y primera llingua, ye'l primer idioma que depriende una persona. 
Tolos fonemes non asimilaos nesta primera etapa de la vida producen una sordera llingüística a los términos en llingües estrañes. Xeneralmente, un neñu depriende lo fundamental de la so llingua materna al traviés de la so familia.
L'habilidá nel idioma maternu ye perimportante pal deprendizax d'otros idiomes, pues se creye que la llingua materna ye la base del pensamientu. D'esti mou, una habilidá incompleta nel idioma maternu cásique siempres fai más difícil el deprendizax de segundes llingües. Poro, la llingua materna tien un papel perimportante na educación.
Cuando daquién tien dos o más llingües como llingües maternes, dizse que ye billingüe. L'orde nel que se deprendieron estes llingües nun ye ñecesariamente l'orde nel que se manexen. Por exemplu, una pareya catalófona pue tener un fíu que deprendió enantes el catalán qu'otros idiomes, pero si esti fíu creció nuna comunidá autónoma española de fala castellana, ye perprobable que fine por tener un meyor dominiu del castellanu.
El billingüismu ye daqué común en zones de países que tienen más d'una llingua, como por exemplu Asturies. 
Según la teoría más reciente y aceptada, una llingua materna pue deprendese fasta los 12 años d'edá (Noam Chomsky), depués les habilidaes llingüístiques del falante son estremaes y toa llingua deprendida pasará a ser considerada como una segunda llingua.
Armada
L'armada o marina de guerra ye la seición armada que tien por xera la defensa d'un estáu per mar (magar que dalgunos países namái tienen una marina únicamente fluvial).
Nesta clasificación cadún de los ñiveles engobla al anterior.
Les denomaciones de los estramaos componantes de l'armada, estrémense de les de los otros exércitos, adautándose al calter de les unidaes navales. El mandu de les agrupaciones d'unidaes mayores recaye nos oficiales xenerales (contralmirantes, vicealmirantes y almirantes)
El personal de l'armada estrémase pol gráu militar; xeneralmente los estudiantes del arma son denomaops cadetes o guardiamarines. Dempués de cinco años asciéndenlos al grau d'Alféreces de Fragata y siguen progresando fasta'l grau máximu d'Almirante. 
Ver nesti enllaz como exemplu de los de l'Armada Española (Castellán): (Armada española
La Felguera (Llangréu)
La Felguera ye una parroquia del conceyu asturianu de Llangréu y unu de los seis núcleos en los que se divide la ciudá de Llangréu. Asitiada na zona central del conceyu, llenda col conceyu de Siero al norte, cola parroquia de Tiuya al este, col conceyu de Samartín del Rei Aurelio al sureste, cola parroquia de Sama al sur, cola de Lada al oeste y suroeste y cola de Barros al noreste. La so parte urbana conforma'l distritu de La Felguera, ún de los seis qu'integren la ciudá de Llangréu, capital del conceyu. 
Aparte d'ella, nos sos 10,12 km² d'estensión, viven 741 persones (INE, 2009), que se reparten ente los llugares de L'Andaruxu, La Talaya, Campanal, El Campu la Carrera, La Capilla, Castandiello, Cutulapiedra, La Formiguera, La Granda, La Güeria, Les Lláscares, La Nava, Paxumal, Reguerines, El Regueru Llerín, Respinéu, El Respiñu, La Rexella, Riparape, Los Torgaos, La Venta'l Aire y La Teyera, más el distritu urbanu de La Felguera, que tien 20.000 persones.
Magar que l'INE nun publica datos separtaos de población de los distritos llangreanos, persábese que'l de La Felguera ye'l más pobláu. Ye, amás, el más comercial y el que más xente axunta, na zona de La Pomar, nos fines de selmana. Nel so territoriu asitiase, amás, el parque industrial Valnalón, qu'ocupa'l terrenu nel que taba la factoría siderurxica de Duro Felguera. Nelli s'alluga el Muséu de la Siderurxa. 
El so patrimoniu arquitectónicu ye abundante, y el más d'él ta venceyáu a la historia industrial de la parroquia, que fizo que a mediaos del sieglu XIX lo que yeren trés núcleos de población dixebraos de la parroquia de Turiellos (Vega, La Ponte y La Pomar) foran xuntándose, a la solombra les nueves industrias que s'asentaron nel llugar dempués de que, hacia 1840, entamara la gueta de carbón nesa zona del valle del Nalón. Ente los que se citen embaxu rescampla el refrixerador troncocónicu de la antigua fábrica de Duro Felguera, que nun se valtó y ye güei la imaxe de marca del Muséu de la Siderurxa.
Exércitu
L'exércitu (nel sen más xeneral) ye'l nome que se-y da a la institución que tien por xera la defensa militar d'un estáu. Asina, caún de los estaos define les estructures d'organización que lu han formar, lo mesmo que'l tipu y la cantidá d'unidaes que lu van formar, la so composición, les sos xeres y el so equipu. Nun se pue falar, poro, d'una forma xenérica d'exérctiu, pues cada estáu lu estructura según les sos propies necesidaes y posibilidaes. Nesti sen ye l'equivalente a la pallabra inglesa "Military".
Tamién se-y llama exércitu un tipu d'unidá militar de gran tamañu, fecha pola xunión de dellos cuerpos d'exércitu y puesta embaxo'l mandu d'un xeneral o rangu superior. Nesti sen, ye l'equivalente a la pallabra inglesa "Army".
Suel dividise en dellos "cuerpos" o "armes": l'exércitu de tierra, con xeres de calter terrestre, la fuercia aérea (o l"'exércitu del aire"), con xeres rellacionaes cola aviación, y l'armada (tamién nomada marina o "exércitu del mar"), con xeres marítimes; magar que caún de los cuerpos pue tener componentes de los demás. Tamién, en dalgunos estaos (como por exemplu España) hai costume de nomar tamién "exércitu" a caún d'esos cuerpos o armes, enguedeyando daqué más la interpretación del so significáu. "Exércitu", ensin más, pue ser una referencia al conxuntu de toles fuercies armaes o a cada una de les sos divisiones, según el contestu.
Dalgunos cuerpos específicos, como la infantería de marina, puen tar formaos por unidaes de les tres armes, mentantu qu'otros, por razones del calter estratéxicu, sitúense fora de les mesmes y embaxo'l control direutu d'un ministru o del xefe d'estáu, como la defensa antiaérea na antigua XRSS o delles guardies reales o presidenciales nos estremaos estaos.
Les fuercies armaes de cada estáu, puen formase colos ciudadanos al traviés d'un serviciu militar obligatoriu, por soldaos profesionales de calter voluntariu, o por una amestadura de dambos sistemes: inda nos estaos que se basen nuna lleva xeneral de tola su población civil, emplégase un núcleu de profesionales pa exercer el mandu les unidaes.
Los exércitos tienen una estructura xerárquica estricta, basada n'unidaes militares y un sistema d'escalafón formáu por militares d'estremaos rangos. El mandu supremu suel ser el xefe l'estáu o la persona na que delegue. 
Los militares profesionales fórmense davezu nes academies militares; saliendo d'elles col grau más baxu d'oficial o suboficial, según seya una academia d'oficiales o de suboficiales. Les academies navales militares pa oficiales xeneralmente incluyen una formación nun buque escuela. 
El primer exércitu profesional constituyóse en Roma; fasta esi momentu, los exércitos yeren inestables, formábense pa campañes particulares y nun había militares profesionales, sinon persones reclutaes voluntariamente o per aciu de la fuercia, que tres del final de la campaña yeren reteníes o soltaes. 
Por estremaes razones, hai dellos países que nun tienen exércitu permanente, llimitándose a tener una fuercia de policía con armes llixeres que, en casu de ñecesidá, pue emplegar armes pesaes. Ún d'estos estaos ye Costa Rica, que pa defendese escontra les intentones golpistes d'América Llatina, aboliólu dafechu en 1948. En Haití, los tres exércitos foron desmovilizaos, magar que constitucionalmente, y sobro'l papel, inda esisten. Non asina en Suiza que sí tien un exércitu permanente.
Una unidá militar de tamañu d'exércitu (tamién nomada "frente" nel Exércitu Roxu) suel ser siempres una unidá terrestre, formada por dos o más cuerpos d'exércitu, lo que representa un mínimo de 4 divisiones. Polo xeneral, suelen incluyise 50.000 ó 60.000 homes, embaxo'l mandu d'un xeneral superior 
Exércitu bermeyu
Exércitu Bermeyu de Trabayadores y Campesinos (RKKA, del rusu "Рабоче-Крестьянская Красная Армия", "Raboche-Krestianskaya Krasnaya Armia") foi la denomación oficial de les fuercies armaes organizaes polos bolxeviques demientres la Guerra Civil Rusa en 1918.
Esta organización convirtióse nel exércitu de la República Socialista Federativa Soviética de Rusia tres de la Revolución d'Ochobre y de la Xunión de Repúbliques Socialistes Soviétiques tres de la so creación en 1922, formando'l mayor exércitu del mundu dende los años 1940 fasta la fin de la Xunión n'avientu de 1991. 
El nome, encuriáu davezu como Exércitu Bermeyu, fai referencia al sangre derramao pola clas obrera na so llucha escontra'l capitalismu. Magar que l'Exércitu Bermeyu convirtióse de mou oficial nel Exércitu Soviéticu en 1946, el términu "Exercitu Bermeyu" ye d'emplegu común n'Occidente pa cincar a toles Fuercies Armaes Soviétiques a lo llargo la so hestoria.
L'exércitu bermeyu foi fechu'l 28 de xineru de 1918. Nun entamu, integráronlu voluntariamente los campesinos y obreros comunistes. El comandu formóse con oficiales del antiguu exércitu imperial del Zar que decidieren caltenese nos sos puestos tres de la Revolución Soviética, en 1917. Al facese más intensa la guerra civil desatada por antiguos oficiales favoratibles a los "kulaks" (grandes terratenientes), Lenin emplegó'l reclutamientu obligatoriu. Nel trescursu de la guerra interna, l'Exércitu Bermeyu llegó a cuntar con cinco millones d'efeutivos que llucharon a la escontra del Exércitu Blanco, organizáu polos oficiales Lavr Kornílov y Anton Denikin, ente otros.
La organización del Exércitu Bermeyu foi responsabilidá de León Trotsky, quien enantes de la revolución tuviere al so cargu'l comité Militar Revolucionariu que comandó l'asaltu al poder. Los bolxeviques (comunistes) teníen bona influyencia nel exércitu del Zar. La Primera Guerra Mundial debilitó muncho la moral d'esti exércitu, nel que de contino producíense deserciones. Los comunistes foron quien a creyar una moral revolucionario en cuenta de la moral patriótica n'escayencia. Los soldaos yeren una pieza cimera del so proyeutu revolucionariu.
Los conceyos revolucionarios (sóviets), habíen de ser "d'obreros, soldaos y campesinos", según les conseñes del Partíu Bolxevique (comunista). Meses enantes de la revolución, milenta unidaes del exércitu participaron nun congresu de organizaciones militares en Petrográu (güei San Petersburgu).
En faciendo l'Exércitu Bermeyu, les polítiques voluntaristes, teníen como consecuencia un exércitu feble y cásique nada disciplináu. Trostsky defendó'l reclutamientu forciáu, el caltenimientu de los oficiales zaristes nos sos cargos y el comisariáu políticu (incorporación de dirixentes del Partíu xunto a los mandos militares). Respunxo la disciplina militar y reprimió severamente la deserción y la traición. Desplicó que nun podíen dirixise les fuercies armaes al traviés de comités revolucionarios escoyíos polos soldados y finó cola táutica de la guerra de guerrilles prauticada en dalgunes rexones de Rusia y qu'elli nun consideraba amañosu pa una llucha a gran escala como la que taba plantegada.
Trotsky percorrió nun tren blindáu los frentes de batalla demientres más de dos años. Los blancos dominaben la rexón meridional del antiguu imperiu, Siberia y parte de Rusia, y per dalgún tiempu recibieron aída de les potencies que trunfaren na Primera Guerra Mundial. Los blancos foron quien a amenazar seriamente Moscú, pero foron vencíos. Dellos de los trunfos del Exércitu Bermeyu foron protagonizaos pola "Caballería Bermeya" comandada pol mariscal Sinión Budionny. La caballería foi ún de los nuevos cuerpos fechos nel exércitu per aciu de Trotsky. Los blancos rindiéronse en 1920, pero la guerra nun finó, pos l'Exércitu Bermeyu siguio lluchando a la escontra de los denomaos "verdes", bandes armaes de campesinos, y escontra polacos y xaponeses. El confliutu colos polacos finó en 1921 y los xaponeses retiráronse en 1922. 
En finando la guerra civil, l'exércitu nun evolucionó fasta los años 30, nos qu'entamó a desendolcar la etapa motorizada. Les "purgues" de Stalin quitáron-y per contra los sos xefes más valiosos, xustamente en viéspora de la Segunda Guerra Mundial. Más de 30.000 oficiales foron destituyíos y munchos d'ellos condergaos a muerte o a penes de cárcele.
Demientres la Segunda Guerra Mundial, nomada oficialmente "la Gran Guerra Patria", la industria bélica desendolcóse muncho. L'exércitu Bermeyu foi dotáu de nuevos cañones, antiaéreos, estremaos tipos de carros de combate y aviones perefeutivos: los Mig, el Yak y el Il 2. Un llanzacohetes llamáu Katiusha o "el muérganu de Stalin" foi un arma per destructiva. Encontóse tamién l'Armada.
El comandante en xefe de les tropes bermeyes yera'l propiu Stalin, y perbaxo d'elli, como Comisariu pa la Defensa, Semión Timoshenko, consideráu ún de los meyores estrategues de la hestoria soviética. L'estáu mayor dirixólu Georgi Zhúkov, qu'entamare la so carrera nel exércitu zarista y comandaría delles victories escontra l'Alemaña nazi.
En finando la Segunda Guerra Mundial, l'Exércitu Bermeyu foi l'exe del denomáu Pautu de Varsovia, integráu poles naciones que quedaren embaxo'l remanamientu de los soviéticos n'Europa del Este. El so armamentu nuclear incrementóse al mesmu tiempu que'l de los EE.XX. Invadió Hungría (1956) y l'antigua Checoslovaquia (1968) pa finar colos alzamientos a la escontra de les autoridaes comunistes. La cabera guerra na que participó foi la d'Afganistán, ente 1980 y 1988, sofitando al gobiernu prosoviéticu d'esi país, que lluchaba escontra un llevantamientu armáu. 
Tres de la cayida del réxime soviéticu en 1991, L'Exércitu Bermeyu desapaeció.
Pterosauria
Los pterosaurios ("llagartos alaos") son un grupu de reptiles voladores qu'esistieren mientres la Era Mesozoica. 
Les sos ales taben formaes por una complexa membrana sostenía pol cuartu déu de la man, que taba hipertrofiáu. El so cuerpu taba cubiertu pelo, calteníu en fósiles d'a lo menos tres especies estremaes.
Los fósiles más antiguos de pterosaurios conocíos pertenecen a lo menos al Triásicu tardíu. El más antiguu llámase "Eudimorphodon". Ye pequenu, rabu col final en forma de rombu, y dientes en dambes mandíbules. 
Los primeros pterosaurios, desendolcaos ente'l Triásicu tardíu y entamos del Xurásicu, yeren asemeyaos al "Eudimorphodon"; pequenu, rabu llargu, y dientes (como'l "Rhamphorynchus", que tinía dientes que zarrábense en forma de trampa). 
Yá nel Cretácicu diversificárense en delles formes: dalgunos ensin rabu y ensin dientes (como'l "Pteranodon"), otros del tamañu d'un avión de la Primera Guerra Mundial (como "Quetzalcoatlus", l'anmimal capaz d'ensalar más grande'l mundiu enxamás conocíu), numberosos con crestes (como "Dsungaripterus" y "Pteranodon"), y otros con otres carauterístiques (como'l "Ctenochasma", que semeyaba una garza y filtriaba plancton al traviés de los sos finos dientes). 
Paez que los pterosaurios perdieron muncha de la so diversidá enantes de finar la Era Mesozoica. Namái se conoz una especie qu'esistiere nel momentu de la gran estinción masiva del Cretácicu: "Quetzalcoatlus northropi".
Giraffa camelopardalis
La Xirafa ("Giraffa camelopardalis") ye un mamíferu artiodáctilu, y la más alta de toles especies vivientes d'animales terrestres. Los machos puen midir ente 4,80 a 5,50 metros d'altor y pesar fasta 900 quilogramos. Les femes son xeneralmente un pocu más pequeñes y pesen menos.
Orixinaria d'África, la xirafa ta emparentada colos cérvidos y los bóvidos, pero pertenez a otra familia, les Giraffidae, na que namái ta la xirafa y el so pariente más averáu, l'okapi.
Les xirafes son famoses pol so pescuezu perllargu (que-yos permite algamar les fueyes más altes y tienres de los árboles) y les sos pates delanteres llargues (que son muncho más llargues que les traseres). La estructura ósea del cuellu nun s'estrema de les d'otros mamíferos: nun tien más vértebres, pero cadún de los 7 güesos ye más llargu. Amás, tien unos cuernos pequenos que tan rodiaos pola piel de la xirafa. 
Otres munches modificacioens pequeñes de la estructura de la xirafa evolucionaron, por exemplu'l sistema circulatoriu. El coral d'una xirafa ha xenerar cerca'l doble de presión sanguínea qu'un mamíferu grande pa caltener el fluxu de sangre al cerebru escontra la gravedá. No alto'l cuellu, un complexu sistema de regulación de la presión previen l'escesu de sangre nel cerebru cuando la xirafa baxa la so tiesta pa beber. Al contrariu, los vasos sanguíneos na parte baxa de les pates tán baxo una gran presión. N'otros animales, esta presión diba forciar a que'l sangre fore espulsáu al través de les muries capilares. Sicasí, les xirafes tienen la piel mui axustada nes sos estremidaes inferiores, calteniendo asina la persión vascula alta d'igual mou que'l trax d'un pilotu.
La llingua ye prieta, y ye tan llarga (unos 50 cm) que-y permite emplegala pa llimpiase les oreyes. Tien tamién dos cuernos y una hinchazón en mediu la frente, una cresta fecha de güesu, dabíu a un desendolcu escesivo de los güesos frontales y ñasales. La boca ye estremada de la d'otros rumiantes: El so llabiu superior nun ta como'l del camellu, ta recubiertu de pelos y tien un aspeutu estremáu. Tien un sistema que-y permite abrir y pesllar a voluntá, les fuexes nasales. Esto-y permite recubrir les cavidaes olfatives escontra'l polvu, sobremanera cuando'l vientu fai remolinos.
El pelax ye de color mariellu, semáu de manches abondo grandes, d'aspeutu irregular y collor pardo claru o escuro, siendo les manches del cuellu y piernes más pequeñes. La parte alta de les pates y el vientre ye blanca y nun tien manches. 
Les xirafes viven en grupos de 20 a 30 exemplares, cásique toos mozos, pues al enveyecer gueten la soledá. 
La xestación d'una xirafa dura ente 14 y 15 meses; ñaz namái una cría. La madre pare de pie y el sacu embrionariu ruémpese cuando la cría cai al suelu. Les xirafes recién ñacíes miden cerca de 1,80 metros. A les poques hores de ñacer, les críes son a correr y nun s'estremen d'una cría d'una selmana d'edá. Sicasí, les dos primeres selmanes pásenles la mayor parte'l tiempu acostaes, al abellugu de la so má. Demientres que les xirafes adultes son grandes n'escesu pa ser atacaes pola mayoría depredaores, les más moces pueen ser presa de lleones, lleopardos, hienes y perros salvaxes. Namái del 25 al 50 por cientu les xirafes lleguen a ser adultes. Éstes, tienen un promediu de vida d'ente 20 y 25 años.
El réxime allimenticu de la xirafa tien muncho que ver col so aspeutu físicu; xinta les fueyes de los árboles pa lo que-y val la so llingua perllarga y el so cuellu. Les que viven nel sur d'África prefieren les rames y fueyes que tienen espines, porque los sos llabios y la so llingua son insensibles.
Plinio, na so "Hestoria Ñatural" cunta que los sos conciudadanos vieron per primera vegada una xirafa nel añu 46 e.C. durante los xuegos del Circu. 
Na Edá Media creyíase que la xirafa yera un animal míticu. La so estampa apaecía nos escudos de los caballeros y na iconografía de les catedrales. Tamién pensaben que la so piel, emplegada pa procrear, gadría que los neños recién ñacíos foren más altos y fuertes.
Ún de los primeros exemplares qu'apaecieron n'Europa, nel sieglu XV, tráxolu Llorenzo de Médicis
Llimiagu
Los llimiagos (tamién conocido como chimiaco en Gallego-asturianu) son moluscos gasterópodus ensin caparazones o con caparazones pequenos internos, estremándose de los cascoxos, que tienen concha. 
Son quien a vivir en munches clases d'hábitats, y esisten especies terrestres y marines. La infraorde Nudibranchia pertenez a los llimiagos marinos, demientres que la infraorde Stylommatophora pertenez a los llimiagos terrestres.
Los éntepasaos de los llimiagos vivíen na mar. Evolucionaron y tresformáronse a lo llargo'l tiempu fasta llegar a ser 103.000 especies estremaes. La evolución más importante ente los llimiagos que fixéronse terrestres, foi la tresformación de les branquies en pulmones.
Los llimiagos miden ente 1 y 15 cm ensegún la especie. Los sos cuerpos son llargos y xébrense asina:
La tiesta tien cuatro antenes y la boca; les antenes d'arriba lleven nos sos estremos los güeyos y son amás muérganos táctiles y olfativos. La boca inclúi dos mandíbules con pequenos dientes y la llingua dentada o rádula.
L'escudu o mantu tres de la tiesta tapa dellos granos o una llaminina calcárea. Vese, sobro la drecha del escudu, el neumostoma, furacu respiratoriu del animal. Tres del escudu ta la parte caudal.
El mocu o secreción lliquido recubre'l cuerpu del animal, fai d'humectante y permite-y al llimiagu desplazase.
El llimiagu ye un animal nuecherniegu. La so actividá depende de la dómina l'añu, ensegún la temperatura y la humedá.
El ciclu la vida de los llimiagos, la velocidá de la so reprodución y el so espoxigue, tán condicionaos poles condiciones climátiques, la lluz y la comida disponible, fautores que determinen tamién la densidá de la población. Los iviernos seles favorecen la supervivencia de los güevos y de los llimiagos mozos y el so desendolcu. Por embargu, un iviernu persecu y perfríu pue llendar la so reproducción.
L'actividá de los llimiagos camuda dependiendo de la especie, y amás ye pervariable ente individuos de la mesma especie o nun mesmu individuu ensegún les condiciones meteorolóxiques. 
Los llimiagos salen en xeneral pela nueche, fasta un determináu llímite máximu de temperatura y non más alló d'un determináu mínimu.
Los llimiagos de güerta nun se mueven cuando la temperatura ta perbaxo los 5°C. L'intervalu de temperatures pa l'actividá de los llimiagos buxos asítiase nun máximu de 18°C y son inactivos perbaxo los 0°C. Los llimiagos muerren perbaxo los -3°C pero polo xeneral ocúltense no fondero'l suelu cuando la xelada aporta.
Ensin mugor, el llimiagu nun pue facer mocu, y poro, nun se pue desplazar. En dómines de seca allúgase en suelu pa esperar que tornen les lluvies.
Los llimiagos muévense pocu. Puen percorrer en condiciones afayadices ente 4 y 7 m diariamente, el llimiagu buxu; ó 2 y 3 m el llimiagu prietu.
Ensin el mocu nun se puen desplazar los llimiagos. Cuando se desplacen, una glándula asitiada na estremidá delantera del pie, produz mocu, que ye aplastáu embaxo la placa de reptación y permíte-y esmucise. Cuando s'asitien nuna fastera ú la vexetación ye abondo, los llimiagos nun se dispersen de más de 50 cm al día. Alcuentren la so comida gracies a los sos muérganos olfativos y a les sos papiles gustatives. 
L'alimentación de los llimiagos ye bayurosa. Aliméntense davezu y no posible con texíos vexetales pero puen consumir tamién borrafes animales. El gran llimiagu o'l pequenu llimiagu buxu quier más les plantes que la superficie'l suelu. Davezu son atrayíos por plantes en descomposición. En periodu de seca, los pequenos llimiagos viven dientro'l suelu y mordigañen les partes subterránees de les plantes. 
Un llimiagu ye quien a comer fasta la metá'l so pesu nuna nueche. El llimiagu buxu absorbe ente 30 y 50 mg al día, pero'l gran llimiagu pue tragar ente 5 y 10 g al día. Dellos llimiagos aliméntense d'una vegada, pero otros abastécense en socesives ocasiones endurante la mesma nueche.
Los llimiagos son hermafrodites, ye dicir, son machos y femes, pero non a un tiempu. Los muérganos masculinos actívense en primer llugar, llueu, fadránlo los muérganos femeninos. El desencadenamientu d'estes dos fases de l'actividá sesual ta controláu por un sistema hormonal.
Pon los güevos ente dalgunos díes y delles selmanes depués del acoplamientu, dependiendo la especie. Un llimiagu ye quien a poner ente 100 y 500 güevos, en paquetes de 10 a 50, deposítalos nun furacu escaváu na tierra o embaxo d'un abellugu. Los güevos son reondos, de collor mariellu o cuasi tresparentes.
La duración de la incubación de los güevos tien rellación direuta coles condiciones climátiques, sobremanera la temperatura. A 5°C la incubación durará fasta tres meses, demientres qu'a 20°C dos a tres selmanes son abondo. El mugor del suelu ha d'asitiase ente 40% y 80%. En saliendo los güevos, los llimiagos miden dalgunos milímetros y son tresparentes. viven de nueve a dieciocho meses ensegún la especie y la rexón. Son quien a orixinar una nueva xeneración al añu, ca dos años o dos al añu.
Utre
Les utres son aves de rapiña qu'alliméntense namái que d'animales muertos. Les utres alcuéntrense distribuyíes per tolos continentes, de nun ser l'Antártida y Oceanía.
Una carauterística particular de munches utres, ye la so tiesta pelada, ensin plumax. Esto débese con seguridá a qu'una cabeza con plumes mancharíese col sangre y otros fluyíos durante la xinta y sedría más lluendio de caltener llimpia.
Polo xeneral, les utres son aves pergrandes. Poro, empleguen les corrientes térmiques pa ellevase y caltener los llargos planeos que necesiten pa patrullar grandes estensiones a la gueta carroña.
Les utres categorícense en dos grupos. Les utres del vieyu mundu pertenecen a la familia de los accipítridos, la cual inclúie tamién a les águiles y a los ferres. Estos alcuéntrense n'África, n'Asia y n'Europa. Alcuentren animales muertos durante'l nalíu principalmente gracies a la vista.
Les utres del nuevu mundu y cóndores nun s'alcuentren emparentaos cola familia los accipítridos, sinon que pertenecen a la familia de los "Catartidos". Tienen un bon sentíu l'olfatu, raro nun ave de rapiña. Estos caberos alcuéntrense n'América.
N'Asturies pueden atopase 4 especies d'utres: la utre llionada (Gyps fulvus), la zapiquera (Neophron percnopterus), la utre prieta (Aegypius monachus) y el frangüesu (Gypaetus barbatus), si bien les dos caberes tan catalogaes como rares pola Coordinadora Ornitolóxica d'Asturies (COA).
A les sos práutiques carroñeres inxustamente impopulares xúntase la chocante costume d'amestar a les sos pates cuando tienen calor una sustancia fecha combinando les sos feces y la so orina que-yos aida a moderar la so temperatura corporal, dau que nun tienen glándules sudorípares. Increíblemente, descubrióse qu'esta sustancia ye más eficaz que'l mugor pa la mesma xera. Amás, los científicos atoparon na orina de la utre amoniacu, que de xuru sirve-y pa esterminar les bacteries coles qu'establez contautu demientres xinta.
Lleis de Kepler
Les lleis de Kepler foron enunciaes por Johannes Kepler pa esplicar el movimientu de los planetes nes sos órbites alredor del Sol. Anque él nun les enunció nel mesmu orde, anguaño les lleis numbérense comu vien:
La llei de les árees ye equivalente a la constancia del momentu angular, ye dicir, cuando'l planeta ta más alloñáu del Sol (afeliu) la so velocidá ye menor que cuando ta más cercanu al Sol (periheliu). Nel afeliu y nel periheliu, el momentu angular L ye'l productu de la masa del planeta, pola so velocidá y pola so distancia al centru'l Sol.
Estes lleis aplíquense a otros cuerpos astronómicos que s'alcuentren en mutua influyencia gravitatoria como'l sistema formáu pola Tierra y la Lluna.
Kepler deduxo les sos lleis a partir d'observaciones astronómiques precises obteníes por Tycho Brahe y, anque sabía qu'esplicaben el movimientu planetariu observáu, nun entendía les razones d'esti comportamientu. La presentación de Kepler incorporaba una bayura detalles ya inclusive especulaciones metafísiques. Foi Isaac Newton el que sacó de los escritos de Kepler la formulación matemática precisa de les lleis. Newton foi quien a rellacionar estes lleis colos sos propios descubrimientos, dando un sentíu físicu precisu a lleis empíriques. L'estudiu de Newton de les lleis de Kepler conduxo a la so formulación de la llei de la gravitación universal.
La formulación matemática de Newton de la tercera llei de Kepler ye:
Onde, "P" ye'l periodu orbital, "a"'l semiexe mayor de la órbita, "m" y "m" les mases del cuerpu central y el cuerpu orbitante respeutivamente y G una constante denomada Constante de gravitación universal de la que'l valor marca la intensidá de la interacción gravitatoria y el sistema d'unidaes a utilizar pa les otres variables d'esta espresión.
Les lleis de Kepler nun son solamente aplicables a los planetes sinón que tamién a una masa que se desplaza pel espaciu n'órbita alredor d'otra masa. Ye'l casu, por exemplu, de la Lluna y la Tierra o d'un satélite artificial n'órbita alredor d'ella. 
Esta llei nun ye aplicable más qu'a mases suficientemente grandes. Asina, pal desplazamientu d'un electrón alredor del nucleu d'un átomu, entramos nel dominiu de la física cuántica, que nun obedez a les mesmes lleis (estos cuerpos tán muncho más influenciaos pola atraición electrostática que poles fuerces gravitatories).
Llista d'asteroides/14201–14300
Llista d'asteroides/14301–14400
Llista d'asteroides/14401–14500
Llista d'asteroides/14501–14600
Llista d'asteroides/14601–14700
Llista d'asteroides/14701–14800
Llista d'asteroides/14801–14900
Llista d'asteroides/14901–15000
Elipse
Esisten trés maneres (polo menos) de definir les elipses:
Periodu orbital
El periodu orbital o tresllación ye'l tiempu que tarda un planeta o un satélite (u otru oxetu) en completar la so órbita.
Cuando se trata d'oxetos qu'orbiten alredor del Sol esisten dos tipos de periodos orbitales:
Copérnico desendolcó una fórmula matemática pa rellacionar los periodos sidéreu y sinódicu d'un planeta.
N'adelantre s'emplegarán los símbolos siguientes:
A lo llargu del tiempu "S", la Tierra percuerre un ángulu de (360º/"T")"S" (supóngase una órbita completamente circular) y el planeta muevese (360º/"P")"S".
Usando l'álxebra obtenemos
Pa un planeta esterior, procedese de forma análoga:
Afeliu
Afeliu. Del griegu "απο" = lloñe de, y "ηλιοσ" = el Sol. Afeliu.Teniendo en cuenta que les órbitas de los cuerpos celestes tienen normalmente forma d'elipse, l'afeliu ye'l puntu más alloñáu de la órbita d'un planeta alredor del Sol. Ye l'opuestu al Periheliu, el puntu más cercanu al Sol. Nos elementos orbitales, representase por Q. Si a ye la distancia media y e la escentricidá, entós Q=a (1+e).
Tala comu establez la segunda de les lleis de Kepler, la velocidá de tresllación del planeta ye mínima nel afeliu, polo que ye másima nel periheliu.
A entamos del mes de xunetu (xeneralmente, el día 4), nel afeliu, la Tierra dista 152.6 millones de quilómetros del Sol, demientres qu'a entamos de xineru (tamién el día 4), nel periheliu o puntu de la so órbita más cercanu al Sol, la Tierra alcuéntrase a 147.5 millones de quilómetros del Sol.
Diámetru
Euclides d'Alexandría define ansí'l diámetru nos sos "Elementos", llibru I, definición 17:
"Un diámetru d'un círculu ye una recta cualesquiera que pasa pol centru y que finaba en dambes direiciones na circunferencia'l círculu; esta llinia recta tamién divide'l círculu en dos partes iguales" (Euclides d'Alexandría, Elementos, llibru I, definición 17.
La rellación ente la llonxitú de la circunferencia y el so diámetru ye una constante que se conoz como π (pronunciada "pi"), y val alredor de 355/113 (ó 3,14159...).
Nuna circunferencia común el diámetru equival a dos vegaes el so radiu. La rellación col so perímetru ye 2πr onde r ye'l radiu de la circunferencia.
El conceutu de diámetru ye análogu pa les esferes.
El símbolu o variable pal diámetru ye asemeyáu en tamañu y diseñu a ø. Unicode ofrez el caráuter 8960 (hexadecimal 2300) pal símbolu, el cualu pue ser codificáu en páxinas web HTML comu ⌀ o ⌀. Por embargu, una presentación afayadiza de dichu caráuter ye improbable en cuasi toles situanzes yá que los más de los tipos de lletra nun lo tienen incluyíu. "(El navegador amuesa ⌀ y ⌀ nel tipu lletra actual)". Cuasi siempres ø ye aceutable, obteníu en Windows presionando la tecla [Alt] mentantu s'ingresa 0 2 4 8 nel tecláu numbéricu.
Ye importante nun tracamundiar el símbolu de diámetru (ø) col símbolu de conxuntu vacíu, asemeyáu pero en mayúscules (Ø). El diámetru ye a vegaes nomáu tamién phi (pronunciado "fi"), anque esto paez remanar del fechu que Ø y ø paecense a Φ y φ, la lletra phi nel alfabetu griegu.
7 Iris
Iris ye ún de los mayores asteroides del cinturón d'asteroides. Tien una superficie de color perbrillante y ta compuestu probablemente por un mestu de metales de níquel-fierro y silicatu de fierro y magnesiu.
Foi'l sétimu asteroide descubiertu, el 13 d'agostu de 1847 por John Russell Hind dende Londres. Foi'l primer asteroide que descubrió.
El so nome vien d'Iris, diosa griega del arcu iris.
Observóse a Iris ocultando una estrella'l 26 de mayu de 1995 y posteriormente'l 25 de xunetu de 1997. De dambes observaciones calculóse un diámetru d'unos 200 km.
Observaciones del so espeutru visual suxeren que poles sos propiedaes mineralóxiques, Iris pue ser una fonte de meteoritos condritos.
Periodu de rotación
N'astronomía, periodu de rotación ye'l tiempu qu'emplega un oxetu astronómicu pa completar una revolución sobre'l so exe de rotación.
Oxetu astronómicu
Magnitú absoluta
N'astronomía, magnitú absoluta (M) ye la magnitú aparente, "m", que tendría un oxetu si tuviere a una distancia de 10 parsecs (alredor de 32.616 años luz, o 3 × 10 quilómetros) nún espaciu completamente vacíu ensin absorción interestelar.
Pa definir la magnitú absoluta ye necesariu especificar el tipu de radiación lletromagnética que ta siendo midía. La magnitú absoluta deduzse, davezu, de la magnitú visual midía con un filtru V, espresándose comu M. Si ta definida pa otres llonxitúes d'onda, llevará estremaos subíndices, y si se considera la radiación en toles llonxitúes d'onda, recibe'l nome de magnitú absoluta bolométrica (M).
La magnitú absoluta pue afayase, si se conoz la magnitú aparente (formula_1) y la distancia (formula_2) en parsec por medio de:
o bien si se conoz la paralax (π) por
Hai qu'alvertir que na fórmula [2] nun han emplegase logaritmos con carauterística negativa y mantisa positiva, sinón logaritmos negativos. Por exemplu, pa Vega (α Lyr) ye m = +0,03 y π = 0”123; al tener el logaritmu de π la carauterística negativa y la mantisa positiva, s'escribirá —1 + 0,08991 = —0,91009 y afayase
únicu na su clase, ye'l Sol; la so magnitú visual ye m = —26,75, pero la paralax solar ye la que correspuende a la unidá astronómica de distancia, la cuala ta contenía 206264,806248 vegaes nel parsec, ansí pues pondremos esti númberu de segundos, o seya, π = 206264”806248, colo cual
Magnitú absoluta d'un cometa o asteroide ye'l brillu que tendría l'astru en custión si tuviere asitiáu a 1 u.a. tantu del Sol comu de la Tierra y el so ángulu de fas fuere 0º, ye dicir completamente ilumináu pol Sol.
Albedu
L'albedu ye la cantidá, espresada en porcentax, de radiación qu'incide sobro cualesquier superficie y que se pierde o ye devuelta. Les superficies clares tienen valores d'albedu superiores a les escures, y les brillantes más que les mates. L'albedu mediu de la Tierra ye del 30-32% de la radiación que remana del Sol.
N'astronomía ufre un mediu indireutu d'averiguar la ñatura d'un astru per aciu de la comparación del so albedu col de materies conocíes: el más altu correspuende al del planeta Venus, el más baxu a dellos asteroides carbonáceos y ansí comu a los satélites marcianos Fobos y Deimos.
En física nuclear, l'albedu ye la capacidá, por parte d'una sustancia, de reflexar neutrones. Midese pol cociente ente'l númberu de neutrones reflexaos y el númberu total de neutrones emitíos.
8 Flora
Flora ye un asteroide grande y brillante del cinturón d'asteroides. Ta probablemente compuestu d'un mestu de roca silícea y metales de níquel-fierro.
Foi descubiertu dende Londres por John Russell Hind el 18 d'ochobre de 1847. Ésti foi'l so segundu asteroide descubiertu, tres Iris.
Misión diplomática
Una misión diplomática ye'l conxuntu o delegación de persones llegalmente acreditaes por un estáu pa que lu representen énte otru. Na práutica, el términu emplégase d'avezu pa denomar a la misión permanente, ye dicir, la oficina los representantes diplomáticos d'un país na ciudá capital d'otru. Acordies col Drechu Internacional, les miosioens diplomátiques gocien d'estatus estraterritorial, poro, magar que tean nel territoriu del estáu anfitrión, nun tán vinculaes a les lleis llocales y, cásique en toles situaciones son trataes como parte'l territoriu del país al que representen.
A una misión diplomática permanente llámasela embaxada y quien ta'l frente la misión conózselu como embaxador. Les misiones nes Ñaciones Xuníes son conocíes cenciellamente como misiones de calter permanente y el direutor de les mesmes ye a un tiempu "representante permanente" y embaxador. Dellos países dan nomes estreamaos a les sos misiones y al personal de les mesmes: Asina, una misión del Vaticanu ye dirixía pol nunciu apostólicu (o nunciu papal) y llámase "nunciatura apostólica"; demientres que les libies denómense "axencies populares" y los xefes de misión, "secretarios".
Hestóricamente, cuando una misión diplomática taba lliderada por un oficial de rangu secundariu (p. ex. un unviáu o ministru residente) yera conocía col nome de delegación. Sicasí, dambos cargos tán obsoletos güei. 
Nos casos nos que la situación itnerñacional seya de confliutu o de calter prebélicu, los países acostumen a retirar al xefe de la misión del estáu anfitrión p'amosar descontentu. Esto ye menos drásticu que pesllar dafechu les rellaciones diplomátiques y la misión pue siguir furrulando de xeitu regular, maga que tea lliderada por un chargé d'affaires (Encargáu de Ñegocios) que tien poder llimitáu. Faise notar que, durante'l periodu de socesión ente dos xefes de misión, un "chargé d'affaires a.i." (Ad Interim) pué ser nomáu cuidador con calter temporal; esto nun implica denguna hostilidá p'haza'l país anfitrión. 
El consuláu ye tamién una oficina diplomática, pero'l so ámbetu d'aición estrémase del de la embaxada, yá que tien por xera la defensa de los ñacionales del so país, facer poderes, documentación al día y dellos asuntos d'interés de los ñacionales del so país, comu lu define la Convención de Viena sobro les rellaciones consulares de 1963.
El llabor d'una misión diplomática ye'l de protexer los intereses del estáu acreditante nel estáu receutor dientro los llímites del drechu internacional; ñegociar col gobierno del estáu anfitrión lo que l'emisor quier, enterase, pela vía llegal, de les condiciones y desendolcos del estáu receutor y unvialos al gobiernu del estáu acreditante; promover les rellacioens candiales ente dambos estaos y fomentar el so espoxigue económicu, cultural y científicu.
Los drechos y esenciones (como la inmunidá diplomática) d'estes misiones tán asentaos na Convención de Viena sobro les rellaciones Diplomátiques (1961).
Canal de Suez
La canal de Suez (n'árabe: "Qanā al-Suways"), ye una canal artificial de navegación que separta África d'Asia y xune'l mar Mediterraneu col mar Bermeyu, al traviés del istmu de Suez. La so llonxitú ye de 163 km ente Puertu Said (na ribera mediterránea) y Suez (na costa del mar Bermeyu). La canal alcuéntrase en tarritoriu de Exiptu.
Supón una gran aida pa los barcos que necesiten dir d'Europa a Asia, yá qu'asina nun-yos ye necesariu pasar pel cabu de Bona Esperanza (Sudáfrica).
La construcción de la canal entamóse'l 25 d'abril de 1859 pola empresa de Ferdinand de Lesseps, col permisu de les autoridaes exipcianes de la época, y foi inaugurada en 1869. Pa la ocasión, el compositor italianu Giuseppe Verdi compunxo (por encargu) la ópera Aida. Nel momentu de la inauguración, Exiptu poseyía'l 44% de les aiciones y unos 21.000 franceses.
Estímase qu'un millón y mediu d'exipcianos participaron na construcción de la canal con máquines especialmente diseñaes. Unos 125.000 morrieron demientres la construcción principalmente por mor del cólera.
El 17 de febreru de 1867 un primer barcu atraviesó la canal, anque la inauguración oficial realizóse'l 17 de payares de 1869 baxo la presencia de la emperatriz Eugenia de Montijo.
En 1875 el Pachá d'Exiptu, por mor de la delda esterna del país, punxo a la venta la so parte de les aiciones de la Canal. Nuna rápida maniobra, el Primer Ministru d'Inglaterra, a la sazón Benjamin Disraeli, convenció a la Reina Victoria de la necesidá de mercales pa tomar el control sobro la ruta haza la India, la colonia más rica d'Inglaterra. Un unviáu de Disraeli algamó un cuantiosu préstamu del bancu Rothschild, y d'esta manera Inglaterra afitó'l dominiu de la Canal.
El 26 de xunetu de 1956 el Presidente exipcianu Gamal Abdel Nasser resolvió nacionalizar la canal col oxetivu de financiar en parte la construcción de la presa d'Asuán. La midía foi recibida con indignación por Francia ya Inglaterra, quienes realizaron una desastrosa invasión a la zona, que finó cola retirada dafechu de les potencies europees. 
La Canal foi alministrada por Nasser fasta'l so pieslle ente 1967 y 1975, como consecuencia de la Guerra de los Seis Díes, coles fuercies de paz de la ONX fasta 1974, permaneciendo depués abiertu al tráficu internacional fasta anguaño.
Al aviesu que la Canal de Panamá, nun presenta escluses yá que les sos agües alcuentrense al mesmu nivel que les de los dos mares qu'une. Altraviesa los llagos de Manzala, Timsah y Amer.
Puen pasar buques d'un calume de fasta 15 m, anque hai proyeutos pa permitir el pasu de superpetroleros con calumes de fasta 22 m haza'l 2010. Anguaño, esti tipu de barcos han descargar parte de la so mercancía nún barcu perteneciente a la canal cola fin d'amenorgar el so calume y poder pasar.
Tien un anchor mediu de 365 m, de los cualos 190 son navegables. Al entamu, por embargu, estos valores yeren de 52 y 44 m respeutivamente. D'una manera o otra la llonxitú total de la obra ye de 195 km, debíu a dos canales de derivación.
Unos 15.000 navíos atraviesen la canal cada añu, lo que supón un 14% del tresporte mundial de mercancíes. El trayeutu dura ente 11 y 16 h.
Istmu
Un istmu ye un estrechamientu o llingua de tierra que xune al traviés de la mar dos continentes o una península con un continente. Al ser la única ruta terrestre que los xune'l so control considerase de gran valor estratéxicu militar y comercial. En tiempos modernos la mayoría de los istmos son atraviesaos por canales construyíos pol home a la fin d'eliminar grandes esvíos nes rutes marítimes, abriendo pasu direutu ente los mares que'l istmu separta.
El términu tamién ye utilizáu pa referise a la xunión o estrechamientu que separta 2 oxetos de cualesquier tipu. Por exemplu, n'anatomía, el istmu de les fauces.
Como istmos a destacar podemos nomar:
Península
Una península ye una estensión de tierra arodiada d'agua per toes partes esceutu per una, que recibe'l nome d'istmu. En delles rexones, el pocu altor del istmu xuníu a una variación grande nel altor del agua nes marees fai que delles penínsules se conviertan n'islles demientres el periodu de marea alta.
Delles penínsules notables son:
N'América:
N'Asia:
N'Europa:
Roca llunar
Roca llunar, ye'l términu emplegáu pa les roques formaes na Lluna. Les misiones "Apollo" d'Estaos Xuníos y el programa Lluna de la Xunión Soviética recolectaron "in situ" delles roques llunares y muestres d'estes. Demientres les seyes espediciones Apollo qu'alunizaron recoyéronse 2415 muestres de pesu total de 382 kg. La mayoría recoyíes poles misiones Apollo 15, Apollo 16 y Apollo 17, ente les trés, un total de 326 kg de muestres.
Les muestres de roca llunar se recoyéronse per aciu del usu de d'estremaes ferramientas, incluyendo martiellos, rastrillos, pales, etc. La mayoría foron fotografiades enantes de ser recoyíes pa rexistrar les condiciones ñaturales en que s'alcontraben na Lluna. Depositáronse en bolses de muestres y éstes en "contenedores de muestres n'ambientes especiales" pal so regresu a la Tierra (planeta), de forma que quedaren protexíes de la contaminación.
En xeneral, les roques recoyíes na Luna son munchu más vieyes que les que puen atopase na Tierra, sigún les téuniques de datación radiométrica. La muestra más reciente ye más antigua que les más antigües roques localizaes na Tierra. Les muestres datan d'ente hai 3200 millones d'años, casu de les muestres de basaltu de los mares llunares fasta hai 4600 millones d'años, casu de les muestres de zones altes. Son polo tanto muestres d'un períodi mui tempranu na formación del Sistema Solar.
Les roques poseen carauterístiques mui asemeyaes a les roques de la Tierra, especialmente en cuantes a la cantidá d'isótopos d'osíxenu. Pero les roques de la Lluna tienden a ser relativamente baxes en fierru, y nun contienen elementos químicos volátiles talos como potasiu y sodiu. Amás, carecen dafechu d'agua.
Ente los minerales afayaos na Lluna ta l'armalcolita, bautizada asina n'honor a los trés astronautes de la misión hestórica del Apollo 11: "Arm"strong, "Al"drin y "Col"lins.
El principal almacén de roques llunares ye'l Llaboratoriu de Recepción Llunar del centru espacial Lyndon B. Johnson, en Houston. Por motivos de seguridá, esiste tamién una coleición menor na base de la Fuercia Aérea Brooks en San Antoniu. La mayoría de les roques guardense baxu fríu estremu, en nitróxenu llíquidu, p'asina calteneles llibres de la humedá o d'otros axentes esternos. Nmaí se puen manexar indireutamente emplegando ferramientes especiales.
9 Metis
9 Metis ye ún de los mayores asteroides del cinturón d'asteroides. Ta compuestu de silicatos y metales de níquel-fierro.
Foi descubiertu por Andrew Graham el 25 d'abril de 1848 dende Irlanda, y foi la so única descubrición d'un asteroide. Toma'l so nome de Metis, diosa griega de la sabiduría y el pensamientu.
Los datos de la so curva de lluz llevaron a suponer que podría tener un satélite. D'otra miente, observaciones subsecuentes nun lo confirmaron. 
Metis foi observáu col telescopiu espacial Hubble en 1993. Foi posible determinar la forma irregular del asteroide, pero nun se deteutó nengún satélite. 
Metis foi observáu ocultando una estrella non menos de 5 vegaes.
Metis ye tamién el nome d'un satélite de Xúpiter.
Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers
Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers ñació n'Arbergen, cerca de Brema, el 11 d'ochobre de 1758 y morrió en Brema, el 2 de marzu de 1840 foi un astrónomu, físicu y médicu alemán, principalmente conocíu pola paradoxa d'Olbers.
Estudió medicina en Göttingen. Tres graduase en 1780, entamó a prauticar la medicina en Brema, trabayu que continuó realizando fasta 1823. Peles nueches, dedicaba'l so tiempu a l'astronomía, observando'l cielu nocherniegu dende'l pisu cimeru de la so casa, que tenía habilitáu como observatoriu.
En 1797 descubrió un métodu pa determinar les órbites de los cometes qu'entá s'emplega anguaño. En 1802 llocalizó l'asteroide 1 Ceres, que descubriera, y darréu perdiera, Giuseppe Piazzi l'añu anterior. Alcontrólu na posición predicha pol gran matemáticu Carl Friedrich Gauss.
El 28 de marzu de 1802 descubrió y bautizó'l segundu asteroide 2 Palas. Camentó que los dos cuerpos habíen tar rellacionaos y púnxose a guetar más. El 29 de marzu de 1807 descubrió 4 Vesta y dexó que fuere Gauss quien-y punxera nome. Formuló la hipótesis de que los asteroides yeren cachos d'un antiguu planeta qu'españó. Anguaño, esta teoría nun se considera demasiao probable.
El 1811 hipotetiza que la cola de los cometes taba formada por partícules espulsaes del nucleu por dalguna clas de fuercia y que la cola había tar siempres na direición opuesta al Sol. Anguaño, sabese qu'esto ye asina debíu a la presión de radiación de la lluz solar, un efeutu qu'entá nun se conocía.
El 6 de marzu de 1815 descubrió un cometa periódicu bautizáu n'honor de so (formalmente designáu 13P/Olbers). En total, descubrió 5 cometes y calculó la órbita de 18.
En 1826 plantegó la famosa paradoxa (denomada paradoxa d'Olbers n'honor de so) onde s'entruga: «¿Por qué'l cielu nocherniegu ye escuru si esisten infinites estrelles qu'habríen d'illuminalu como si fuere de día?» Anguaño, ye posible dar una rempuesta razonada a esta entruga en términos de los valores finitos de la velocidá de la lluz y la edá del Universu y del desplazamientu haza'l roxu de la radiación del Big Bang.
Foron bautizaos n'honor de so:
10 Hygiea
10 Hygiea (nome en llatín) ye'l cuartu mayor asteroide del cinturón d'asteroides, con un diámetru de 407 km. La sp superficie de color escuru fai que se-y vea más tenue de lo que correspondería al so tamañu.
Hygiea ta compuestu d'un material carbonatáu primitivu asemeyáu al de los meteoritos condritos.
Foi descubiertu pol astrónomu italianu Annibale de Gasparis el 12 d'abril de 1849 dende Nápoles. Foi'l so primer asteroide descubiertu. M. Capocci, direutor del Observatoriu de Nápoles, nomó a esti asteroide Hygiea pola diosa griega de la salú, fía d'Esculapio.
El telescopiu espacial Hubble foi capaz de determinar la forma esférica de Hygiea.
Fasta agora tienense observaes 5 ocultaciones estelares por Hugiea.
Meteoritu
Un meteoritu ye un cuerpu celeste relativamente pequeñu, (diámetru inferior a 50 m) perteneciente al Sistema Solar, que llogra sobrevivir al so pasu pela atmósfera terrestre y algama la superficie, produciendo un astroblema.
Nel espaciu, estos cuerpos reciben el nome de meteoroides ("pequeños" asteroides, aprosimadamente del tamañu d'una piedra o de menor tamaño, que xeneralmente son resultes de la colisión de dos o más asteroides). Al entrar en contautu cola atmósfera, l'esfriega col aire causa que'l cuerpu se caleza, entre n'ignición emitiendo lluz y formando un meteoru, "bola de fueu" o "estrella fugaz".
Anque nún entamu l'impautu evaluóse polos espertos como equivalente a la bomba atómica d'Hiroshima, a lo postrero esculpiáronse pola descomanada estimación y amenorgáronla a ente 0,1 y 0,5 kilotones. Lo que supón 1/100 del poder esplosivu de la bomba atómica d'Hiroshima. . 
Wayne Edwards y Peter Brown de la Universidá de Western Ontario en Canadá estimen que'l meteoroide entró na atmósfera a unos 20 km/s y una masa ente 2 y 10 t. La mayor parte d'esta masa desintegróse na atmósfera, polo que los meteoritos qu'impautaron teníen una masa en conxuntu d' unos centeneres de kilogramos. 
L'impautu foi rexistráu pola Norsar (Sociedá de xeofísica y sismoloxía de Noruega) .
La esistencia de meteoritos foi refugada polos científicos demientres munchu tiempu; nel Sieglu XIX l'Academia de Ciencies francesa declaró que los meteoritos nun esistíen, catalogándolos de ""fantasía"". El ñaturista francés Georges Cuvier, fundador de la rama de la ciencia conocía como "anatomía comparada", sumóse a la declaración, diciendo que: ""les piedres nun pueden cayer del Cielu, por que nel Cielu nun hai piedres"".
Troms
Troms ye un condáu de Noruega, con 25.848 km² d'área y 152.741 habitantes. Esti condáu tien fronteres colos condaos Finnmark y Nordland. La so capital ye Tromsø.
Troms tien 25 conceyos:
11 Parthenope
Parthenope (nome en llatín) ye un asteroide grande y brillante del cinturón d'asteroides. Ta compuestu d'un mestu metálica de níquel-fierro con silicatos de fierro y magnesiu.
Foi descubiertu dende Nápoles el 11 de mayu de 1850 pol astrónomu italianu Annibale de Gasparis. Foi'l so segundu asteroide descubiertu. Foi bautizáu n'honor de Parthenope, personaxe de la mitoloxía griega.
Fasta agora observóse una ocultación estelar por Parthenope'l 13 de febreru de 1987.
12 Victoria
12 Victoria ye un gran asteroide del cinturón d'asteroides. Ta compuestu probablemente por roca silícea y níquel-fierro.
Foi descubiertu por John Russell Hind el 13 de setiembre de 1850, dende Londres. Tien asignáu'l númberu 12 de la serie.
Nómase asina por Victoria, diosa romana de la victoria, pero tamién n'honor a la reina Victoria d'Inglaterra.
Observaciones de radar ya interferometría de moteáu amuesen que Victoria tien una forma allargada, y sospéchase que ye un asteroide binariu. 
Victoria foi observáu ocultando estrelles 3 vegaes.
Silicatu
Los silicatos son sales del ácidu silícicu. Los silicatos, ansí como los aluminosilicatos, son la bas de numberosos minerales que tienen al tetraedru de siliciu-oxíxenu (un átomu de siliciu coordináu tetraédricamente a átomos d'oxíxenu) como la so estructura básica: feldespatos, miques, arcielles.
Los silicatos formen materiales basaos na repetición de la unidá tetraédrica SiO. La unidá SiO tien cargues negatives que xeneralmente son compensaes pola presencia d'iones de metales alcalinos o alcalinotérreos, ansí como d'otros metales como l'aluminiu.
Los silicatos formen parte de la mayoría de les roques, arenes y arcilles. Tamién pue obtenese vidru a magar de munchos silicatos. Los átomos d'osíxenu puen compartise ente dos d'estes unidaes SiO, ye dicir, compartese ún de los vértices del tetraedru. Por exemplu, el disilicatu tien como fórmula [OSiOSiO] y, en xeneral, los silicatos tienen como fórmula [(SiO)].
Nel casu de que tolos átomos d'osíxenu tean compartíos, y por tantu la carga ta neutralizada, tiense una rede tridimensional denomada síliz o diósidu de siliciu, SiO.
Nos aluminosilicatos un átomu de siliciu ye sostituyíu por ún d'aluminiu.
Otros silicatos: asbestu.
WikiMedia
La Fundación Wikimedia (Wikimedia Foundation, Inc.) ye la organización matriz de Wikipedia, Wikinoticies, Wikcionariu, Wikicites, Wikillibros, Wikisource, commons, Wikispecies, Wikiversidá y la yá abandonada Nupedia. Ye una organización ensin fines de llucru instituyía baxu les lleis de Florida (Estaos Xuníos). La so esistencia foi oficialmente anunciada pol direutor xeneral de Bomis y cofundador de Wikipedia, Jimbo Wales el 20 de xunu de 2003. El nome de "Wikimedia" foi acuñáu por nuna llista de correu (WikiEN-l) en marzu del 2003. Los nomes de los dominios http://wikimedia.org y http://wikimediafoundation.org foron alquiríos pa la fundación por Daniel Mayer.
Los oxetivos de la Fundación que manexa Wikipedia ye la de desendolcar y caltener proyeutos de conteníu llibre basaos en wiki, y proveer el conteníu total d'esos proyeutos al públicu de baldre.
Amás de la enciclopedia multillingüe d'usu xeneral Wikipedia, la Fundación alministra un diccionariu multillingüe nomáu Wikcionariu, una enciclopedia de cites nomada Wikicites, un depósitu de testos de referencia en cualesquier idioma nomáu Wikiesbilla, un sitiu de noticies nomáu Wikinoticies y una coleición de llibros de testu lletrónicos pa estudiantes nomáu Wikillibros. Wikijunior ye un proyeutu rellacionáu destináu a neños y adolescentes.
El Regionalista Astur
El Regionalista Astur, subtituláu como "Semanario Autonomista Regional", foi un periódicu que s'editó en Xixón en 1919, de tendencia derechista, y tuvo dirixíu por Fabriciano González, "Fabricio" y como alministrador a Alejandro García.
El primer númberu asoleyóse'l martes 11 de febreru de 1919 y a partir d'esi momentu diben collaborar nel periódicu los nomes más importantes del asturianismu lliterariu de la dómina: "Pachín de Melás", "Pepín de Pría", "Pachu'l Péritu" o'l propiu "Fabricio".
Nel periódicu alternábense informaciones y collaboraciones lliteraries en llingua asturiana y castellana. Contaba igualmente con una estaya publicitaria.
13 Egeria
13 Egeria ye un asteroide grande del cinturón d'asteroides, númberu 13 de la serie.
Foi descubiertu dende Nápoles el 2 de payares de 1850 pol astrónomu italianu Annibale de Gasparis.
Foi nomáu asina n'honor a Egeria, diosa romana de les fontes y los partos, ninfa de la viesca d'Aricie, nel Llaciu, y muyer de Numa Pompiliu, sacerdote y segundu rei de Roma.
Egeria ocultó una estrella'l 8 de payares de 1992. Púdose determinar entós que'l so contornu ye bastante circular (217 × 196 km).
14 Irene
14 Irene ye un asteroide pergrande del cinturón d'asteroides. Esti asteroide rocosu contién tamién metales de fierro-níquel.
Foi descubiertu dende Londres pol astrónomu inglés John Russell Hind el 19 de mayu de 1851. Ye'l númberu 14 de la serie. Foi nomáu asina por Irene, la personificación mítica de la paz na mitoloxía griega, una de les Hores, fía de Zeus y Temis. Esti nome foi suxeríu por Sir John Herschel.
La so curva de lluz, bastante plana, indica que ye un oxetu esféricu.
Observáronse cuatro ocultaciones estelares por parte d'Irene.
Lletres Asturianes
Lletres Asturianes ye'l boletín oficial de l'Academia de la Llingua Asturiana.
El so primer númberu asoleyóse nel añu 1982 y, dende d'esi primer entamu, veníen publicándose 3 ó 4 númberos al añu, de los que dedicaba un monográficu lliterariu coincidiendo col Día de les Lletres Asturianes (el númberu correspondiente al mes de mayu). Dende l'añu 2009, esi númberu lliterariu especial independízase y créase la nueva publicación de "Lletres Lliterariu".; amás, col númberu 104 (marzu de 2011), cámbiase'l formatu p'adaptalu a los estándares de publicación científica internacional y establezse una periodicidá semestral, esto ye, dos númberos per añu; faise xusto depués de la publicación del so primer númberu especial: un doble volume dedicáu al profesor, y expresidente de la institución, Xosé Lluis García Arias.
El conteníu de los boletinos, abiertu siempre por un "Entamu", vien compuestu por estudios y trabayos d'investigación llingüística, lliteraria, histórica, etnográfica o antropolóxica. Igualmente, hasta esi númberu de cambiu 104, dedicaba estayes al recobramientu de testos lliterarios vieyos o a la promoción de nuevos autores. Arriendes d'ello vien pesllando cada exemplar un espaciu dedicáu a les anuncies relatives a estremaes actividaes de la sociedá asturiana alredor de la llingua, asina como un llistáu de les novedaes editoriales y discográfiques col asturianu como protagonista.
15 Eunomia
15 Eunomia ye l'asteroide númberu 15 de la serie. Foi descubiertu pol astrónomu italianu Annibale de Gasparis (1819-1892) dende Nápoles el 29 de xunetu de 1851. Foi nomáu asina n'honor d'Eunomia, diosa griega de la llei y la llexislación.
Esti asteroide forma una pequeña familia na rexón central del cinturón principal d'asteroides. La familia d'Eunomia dista del Sol ente 2,5-2,8 UA y tien un enclín mediu de 12°. Eunomia ye de clas S con un diámetru d'unos 100 km. Ío y Lumen pertenecen a esta familia.
Llista d'asteroides (15001-16000)
Llista d'asteroides/15001–15100
Llista d'asteroides/15101–15200
Llista d'asteroides/15201–15300
Llista d'asteroides/15301–15400
Llista d'asteroides/15401–15500
Llista d'asteroides/15501–15600
Llista d'asteroides/15601–15700
Llista d'asteroides/15701–15800
Llista d'asteroides/15801–15900
Llista d'asteroides/15901–16000
Annibale de Gasparis
Annibale de Gasparis astrónomu y matemáticu italianu nacíu en Bugnara, el 9 d'abril de 1819 y muertu en Nápoles el 28 de marzu de 1892.
Foi direutor del Observatoriu de Capo di Monte de Nápoles dende 1864 a 1889, profesor d'astronomía na Universidá llocal dende 1853 y Senador designáu del Reinu d'Italia en 1861.
Un gran observador d'asteroides, llegó a descubrir visualmente:
Serie
El términu serie pue referise a:
Anomalía media
L'anomalía media ye la fraición d'un periodu orbital trescurríu espresada como ángulu; tamién ye l'ángulu que forma col exe de la elipse un planeta ficticiu que xira con movimientu uniforme sobro una circunferencia cuyu diámetru coincide col exe principal de la elipse y nomada circunferencia principal. Nómase M.
Si t ye l'instante de pasu del planeta pol periheliu, l'anomalía media nún instante t ye:
onde n ye'l movimientu mediu.
Supongamos el planeta Marte cuyu periodu orbital ye de 686,98 díes y queremos calcular l'anomalía media 80 díes depués de que'l planeta pase pel periheliu.
El movimientu mediu n=0,524033º/día y :formula_1=41º,9226
Meteoroide
Un meteoroide ye una cachu relativamente pequeñu (dende un granu de sable a un regodón) de restos del Sistema Solar. Cuando entra na atmósfera d'un planeta, el meteoroide calezse y vaporiase parcial o dafechu. El gas que queda nel camín del meteoroide ionízase y brilla. El rastru de vapor brillante nomase meteoru, tamién nomáu "estrella fogaz" o "bólidu" si ye especialmente brillante. Si parte del meteoru sobrevive y aporta al suelu, entós denómase-y meteoritu.
Constante de gravitación universal
La constante de gravitación universal ye una constante de la ñatura que determina la intensidá de la gravedá exercía polos cuerpos. Representada por G y apaez tantu na Llei de gravitación universal de Newton como na Teoría xeneral de la relatividá d'Einstein.
El so valir espresa l'atraición gravitacional que se produz ente dos oxetos d'un kilogramu caún separtaos por un metru de distancia:
Namái se sabe con certeza que son correutes les dos primeres cifres: tratase d'una de les constantes físiques que foron determinaes con menor precisión. Esto ocasiona torgues a la hora de midir con precisión la masa de los estremaos cuerpos del Sistema Solar, como'l Sol o la Tierra.
La primera midición del so valor foi fecha por Henry Cavendish, nel esperimentu de la balanza de torción descritu nes "Philosophical Transactions" de 1798 espublizaes pola Royal Society.
"G", la constante de gravitación universal, nun ha ser tracamundiada con "g", lletra que representa la intensidá de la gravedá tarrestre.
Coma (médicu)
En medicina, el coma (del gr. "koma", que quier dicir suañu profundu, ye un estáu severu de perda de concencia, al que puen llevar delles condiciones, como les intoxicaciones (drogues, alcohol o tóxicos), anomalíes metabóliques (hipoglucemia, hiperglucemies, cetosis), enfermedaes del sistema nerviosu central, ictus, traumatismu crániu-encefálicu, convulsiones ya hiposia. Les causes metabóliques son les más habituales.
El coma ye un síntoma y non una enfermedá. Na Clasificación Internacional de Trestornos de la salú (ICD-10) asígnase-y la lletra "R" (síntomes y diagnósticos). El coma ye una manifestación d'un trestornu fuerte de les funcioens cerebrales y, poro, el suxetu que lu padeza tien peligru de muerte. El desendolcu (pronósticu) del paciente comatosu depende de les enfermedaes y de l'asistencia médico. 
La separtación ye acordies con criterios clínicos sobro la reaición de dellos estímulos. Según la clasificación emplegada puen estremase de tres a cuatru graos de coma:
Na medicina d'emerxencia establecióse la "escala de coma Glasgow" - que ye auxiliar na toma de decisiones p.ex.: si la osixenación ye ñecesaria.
Coma (puntuación)
La coma(,) ye un signu de puntuación qu'indica una pausa pequena que se produz dientro l'enunciáu.
Emplégase pa separtar les pallabres nuna enumberación, de nun ser les que vengan precedíes per dalguna de les conxunciones y, ya, o, o nin. Por exemplu:
Hai tendencies qu'almiten el so emplegu pa separtar dos miembros independientes d'una oración, haiga o non conxunción ente ellos, siempres que seyan realmente independientes, sinón taríemos nel casu anterior:: 
Tamién emplégase pa dellimitar una aclaración o incisu:
Les llocuciones conxuntives o adverbiales, seya la que seya la so posición, van precedíes de coma, tomo: "n'efeutu", "sicasí", "en fin," "por embargu" y otres de la mesma clas. 
La coma emplégase como signu decimal nel mundu non anglófonu (esti ye'l signu preferíu pola ISO pa esti usu). Por exemplu
Coma
El términu coma pue facer referencia a:
Llista d'asteroides (16001-17000)
Llista d'asteroides/16001–16100
Llista d'asteroides/16101–16200
Llista d'asteroides/16201–16300
Llista d'asteroides/16301–16400
Llista d'asteroides/16401–16500
Llista d'asteroides/16501–16600
Llista d'asteroides/16601–16700
Llista d'asteroides/16701–16800
Llista d'asteroides/16801–16900
Llista d'asteroides/16901–17000
Adréi
Adréi, revista de lliteratura, foi una publicación dedicada a la creación lliteraria, asoleyada n'Uviéu y que dirixeron los escritores Xuan Bello y Berta Piñán.
La revista nació nel añu 1986 y llegó a editar siete númberos.
Esta publicación trató de dir un pasu más allá de la revista de l'Academia de la Llingua Asturiana, Lletres Asturianes, yá que nesta última nun se producía ningún tipu de seleición de la obra que se diba a publicar.
N"'Adréi" convivieron dos tendencies. Per un llau, como revista xeneracional, vieron la lluz trabayos d'autores coetáneos colos directores como Antón García, Concha Quintana o Xilbertu Llano. Per otru llau tamién tienen un llugar na revista autores más consagraos nun pasáu reciente, como Xuan Xosé Sánchez Vicente, o los vinculaos al Conceyu d'Asturies de Madrid como Alfonso Velázquez o Xosé Álvarez, "Pin".
16 Psyche
16 Psyche ye l'asteroide númberu 16 de la serie descubiertu dende Nápoles el 17 de marzu de 1852, por Annibale de Gasparis (1819-1892). Ye'l trecenu asteroide más grande del cinturón principal, midiendo 250 Km de diámetru.
L'análisis espectral indica una composición de fierro-níquel enforma pura. Psyche y los otros asteroides de tipu M piénsase que provienen del nucleu metálicu d'un gran planeta diferenciáu asemeyáu a Vesta.
Psyche ye macizu abondo pa inducir perturbaciones midibles nel movimientu d'otros asteroides, permitiendo evaluar la masa y la densidá. Esta última ye bien pequeña, indicando bien que seya un cuerpu porosu, bien que seya (eso ye menos plausible) una composición non metálica. N'otres palabres, esti asteroide podría ser un montón de piedres más qu'un cuerpu sólidu.
Dos ocultaciones estelares de Psyche fueron observaes hasta agora, dende Méxicu'l 22 de marzu y el 16 de mayu de 2002. Les variaciones de la luminosidá de Psyche indiquen un cuerpu non esféricu.
L'asteroide foi nomáu asina pola ninfa de gran guapura, cola que se casó Eros. Foi tresportada a un palaciu, onde la visitaba toles nueches, permaneciendo con ella fasta que riscaba l'alba, pa qu'ansí nun la reconociere. Una nueche ella, con curiosidá, averó una llámpara al so rostru pa velu, pero l'aceite volcóse, deformando la cara d'Eros. Venus, en vengación, mató a Psyche; pero Xúpiter gracies a Eros, otorgó-y la inmortalidá.
17 Thetis
17 Thetis ye un gran asteroide del cinturón d'asteroides. Ye un asteroide de tipu S, polo que tien una superficie abondo brillante y una composición de silicatos y metálica, fierru-níquel.
Foi descubiertu por Karl Theodor Robert Luther el 17 d'abril de 1852 dende Dusseldorf. Foi'l primer asteriode que descubrió. El so nome vien de Thetis, la ma d'Aquiles na mitoloxía griega.
18 Melpomene
18 Melpomene ye l'asteroide númberu 18 de la serie, descubiertu en Londres el 24 d'agostu de 1852, por John Russell Hind (1823-1895).
El so nome vien de Melpomene, una de les muses griegues.
Estrella
Una estrella ye una esfera de plasma autogravitante, n'equilibriu hidrostáticu, que xenera enerxía nel so interior per aciu de reaiciones termonucleares. La enerxía xenerada emítese al espaciu en forma de radiación elleutromagnética, neutrinos y vientu solar.
Les estrelles obsérvense nel cielu nocherniegu como puntos rellumantes, titilantes por mor de les distorsiones óptiques que produz la turbulencia y les estremancies de densidá de l'atmósfera terrestre. El Sol, al tar tan cerca, obsérvase non como un puntu sinón como un discu lluminosu onde la so presencia o ausencia nel cielu terrestre provoca'l día o la nueche respeutivamente.
Son oxetos de mases pergrandes comprendíes ente 0,08 y 120 mases solares (M). La so lluminosidá tamién tien un rangu mui ampliu diendo dende una diez milésima a un millón de vegaes la lluminosidá del Sol. El radiu, la temperatura y la lluminosidá d'una estrella puen rellacionase per aciu de la so aprosimación a un cuerpu prietu cola siguiente ecuación:
Xúpiter (planeta)
Xúpiter ye'l quintu planeta del Sistema Solar. Forma parte de los denomaos planetes esteriores o gaseosos. Recibe'l so nome del dios romanu Xúpiter (Zeus na mitoloxía griega).
Trátase del planeta qu'ufre un mayor brillu a lo llargo l'añu (anque Venus pue superalu dependiendo de la so fas, al igual que Marte si s'alcuentra nuna posición favoratible). Ye, amás, el mayor ente los planetes del Sistema Solar, con una masa de más de 310 vegaes la terrestre, y un diámetru unes 11 vegaes más grande.
Xúpiter ye un cuerpu masivu gaseosu, formáu principalmente por hidróxenu y heliu, carente d'una superficie interior definida. Ente los detalles atmosféricos destáquense la "Gran mancha roxa", un anticiclón pergrande asitiáu nes llatitúes tropicales del hemisferiu sur, la estructura de nubes en bandes y zones, y la fuerte dinámica de vientos zonales con velocidaes de fasta 140 m/s.
Xúpiter ye'l más masivu de los planetes del Sistema Solar: la so masa equival a unes 2,47 vegaes la suma de les mases de tolos demás planetes xuntos. Más d'un cientu de planetes estrasolares foron descubiertos con mases asemeyaes o superiores a la masa de Xúpiter. Xúpiter tamién tien la velocidá de rotación más rápida de los planetes del Sistema Solar: xira sobro'l so exe en poco menos de 10 hores. Esta velocidá de rotación deduzse a magar de les midíes de campu magnéticu del planeta. L'atmósfera alcuéntrase dividida en rexones con fuertes vientos zonales con periodos de rotación que van dende les 9h 50m 30s na zona ecuatorial a les 9h 55m 40s nel restu'l planeta.
El planeta ye conocíu por una pergrande formación meteorolóxica, la Gran Mancha Roxa, fácilmente vislumbrable por astrónomos aficionaos dau'l so gran tamañu, superior al de la Tierra. La so atmósfera ta permanentemente cubierta de nubes que permiten trazar la dinámica atmosférica y amuesen un altu grau de turbulencia. 
Tomando como referencia la distancia al Sol Xúpiter ye'l quintu planeta del Sistema Solar. La so órbita asítiase aprosimadamente a 5 UA, unos 750 millones de km del Sol.
Uranu (planeta)
Uranu ye'l sétimu planeta del Sistema solar, el terceru mayor y el cuartu con más masa. Forma parte de los denomaos planetes esteriores o gaseosos y tien, como principal característica particular, una inclinación de la so exa de rotación de cuasi noventa graos respecto a la so órbita. Amás, nun ye namái el planeta el que tien esa inclinación: tiénenla tamién los sos anillos, los sos satélites y el so campu magnéticu. Urano tien la superficie más uniforme de tolos planetes del sistema solar, y ye de color azul-verdoso pola combinación de los gases de la so atmósfera. Tien, magar que nun se-y vean a simple vista, un sistema d'anillos; ún d'ellos, amás, ye de color azul, daqué perraro.
Uranu ye tamién ún de los dos planetas (l'otru ye Venus) que tien un movimientu retrógradu.
Uranu foi'l primer planeta descubiertu na época moderna, pues anque yá fora observáu na Antigüedá, yera vezu confundilu con una estrella. El rexistru más antiguu que conocemos débese a John Flamsteed, quién lu catalogó como la estrella 34 Tauri en 1690.
Sir William Herschel, un músicu alemán de la corte del rei Xurde III d'Inglaterra, descubrió'l planeta en 1781 utilizando un telescopiu construyíu por él mesmu. Nun entamu dio-y el nome "Georgium Sidus" (la estrella de Xurde) n'honor al rei, qu'acababa de perder les colonies britániques n'América pero qu'ansina, a lo menos, ganaba una estrella. Por embargu, el nome nun s'espardió más alló de Gran Bretaña, y Lalande, un astrónomu francés, propunxo nomalu Herschel n'honor del so descubridor. A la fin, l'astrónomu alemán Johann Elert Bode propunxo'l nome d'Uranu n'honor al dios griegu, pá de Cronos (el so equivalente romanu yá-y daba nome a Saturnu). Haza 1827, yá Uranu yera'l nome más utilizáu pal planeta inclusu en Gran Bretaña, anque'l "HM Nautical Almanac" siguió llistándolu comu "Georgium Sidus" fasta l'añu 1850.
El so símbolu astronómicu ye , y amiesta los de Marte y el Sol porque Uranu yera, na mitoloxía griega, un dios y la personificación del cielu, que se creía domináu polos poderes combinaos del Sol y de Marte. Tocante al so símbolu astrolóxicu (), foi inventáu por Lalande en 1784. Esti, nuna carta a Herschel, describíalu como «un globe surmonté par la première lettre de votre nom» («un globu coronáu pola primer lletra del tu apellíu»).
Nes llingües del Asia oriental (China, Vietnam, Xapón y Corea) el so nome traducíu significa «la estrella reina del cielu» (天王星 en xaponés y chinu). 
Uranu ta compuestu por un núcleu formau de roques y sobre too xelos de distintos tipos. Alredor d'él hai una gruesa atmósfera, que representa'l 15% de la masa total del planeta, formada por un amiestu d'hidróxenu y heliu. Esto fai d'Uranu un xigante gaseosu que, como Neptunu, vio deteníu el so crecimientu primero de conseguir acumular les grandes mases de gases que tienen los planetas xigantes del nuestru sistema solar (Xúpiter y Saturnu). Esti dominiu en dambos planetes, perdistintos na so composición de los dos citaos enriba, del xelu sobro los gases fai que dellos espertos agrupen a Uranu y Neptunu nuna clasificación aparte, la de los xigantes de xelu.
El pasu de l'atmósfera al océanu líquidu ye gradual, polo que l'océanu d'Uranu nun s'asemeya nada al terrestre. Les ñubes esteriores tán formaes por un amiestu d'hidróxenu y heliu arriquecíu con metanu, que va licuándose nes zones más interiores de l'atmósfera y forma un océanu d'agua y amoniacu, d'alta conductividá llétrica, qu'envuelve'l núcleu de xelu.
La rotación d'Uranu, como la de Venus, ye retrógrada, y la so exa de rotación ta inclinada cuasi 90º sobro'l planu de la so órbita, polo que la so exa ye cuasi paralela al planu del sistema solar. Esto fai que los cambios estacionales del planeta seyan distintos de los de los demás planetes. Na época de solsticiu, a ún de los polos ta dándo-y el Sol de contino, mentanto que l'otru queda na solombra permanentemente Na primer metá del ciclu orbital uranianu a ún de los polos ta dándo-y el Sol de contino, mentanto que l'otru queda na solombra permanentemente: namái una pequeña faza alredor del ecuador tien ciclos de día y nueche, anque col sol perbaxu nel horizonte, talamente como nes rexones polares de la Tierra. Na segunda metá del ciclu orbital la orientación cambia, y ye'l polu que taba na solombra'l que queda mirando pal sol. Ansina, cada polo tien 42 años consecutivos de "día", y dempués otros 42 de "nueche".
Por esa particular rotación de la exa les rexones polares d'Uranu reciben más cantidá d'enerxía solar que les ecuatoriales. Pesie a ello, y por un mecanismu qu'entá nun ta claro, l'ecuador ye más caldiu que los polos. Y tampoco ta claru el motivu de la inclinación de la exa de rotación: anque munchos espertos camienten que, demientres la so formación, el planeta quiciás chocara con un gran protoplaneta, quedando inclináu a resultes del impactu, otros creyen que son les interferencies gravitacionales de los otros planetes xigantes les causantes d'esi fenómenu.
Cuando la sonda Voyager 2 pasó a la vera'l planeta, en 1986, el polo sur d'Uranu apuntaba directu pal Sol, y les nubes del planeta taben repartíes en bandes y zones poco definíes. Les caberes observaciones del Hubble, por embargu, amuesen la esistencia de mases nuboses más dinámiques una y bones los rayos solares van alcanzando les llatitudes ecuatoriales (el Sol allumó directamente l'ecuador del planeta nel caberu solsticiu, qu'ocurrió el 7 d'avientu de 2007).
El campu magnéticu d'Uranu tien tamién carauterístiques poco habituales, una y bones la exa magnética nun ta centrada nel planeta, sinon desplazada y inclinada 60º con respectu a la exa de rotación. Sicasí, esto nun tien por qué tener rellación cola inclinación d'esta última, porque Neptunu tamién tien un campu magnéticu desplazáu. El campu magnéticu uranianu, nostante, tien más peculiaridaes . La so intensidá ye un poco menor qu'el terrestre, y nun se sabe cuálu ye'l material conductor que lo forma desque Uranu nun tien elementos metálicos nel so interior.
Uranu tien, a lo menos, ventisiete satélites naturales. Toos ellos tienen nomes definitivos, sacaos de personaxes, principalmente femeninos, de les obres de William Shakespeare y Alexander Pope. Los mayores d'ellos son los únicos cinco que se conocíen primero de la era espacial, y que son, de mayor a menor, Titania, Oberón, Umbriel, Ariel y Miranda. Nun tienen, como dengún de los otros satélites del planeta, atmósfera.
Estos satélites foron visitaos pola sonda espacial Voyager 2 en 1986, cuando diba de camín a la llende esterior del sistema solar, y les semeyes que-yos sacó son, entá, les imáxenes de mayor resolución que tenemos d'ellos. Tres fotografialos, la cámara de la sonda entamó a buscar, nel planu ecuatorial del planeta, otros satélites invisibles dende la Tierra. Atopó diez, con diámetros d'ente 40 y 160 km, qu'orbiten ente'l más esterior de los anillos y Miranda. Na década de 1990 la esploración col telescopiu espacial Hubble permitió alcontrar más satélites, que completen los ventisiete que conocemos anguaño.
Uranu tien, como tolos otros planetes xigantes del sistema solar, un sistema d'anillos, que nesti casu ye poco visible y formáu por partícules oscures. Los anillos foron descubiertos de casualidá en 1977 por James L. Elliot, Edward W. Dunham y Douglas J. Mink. Estos vieron, al traviés del Kuiper Airborne Observatory, cómo la lluz d'una estrella cercana a Uranu sumíase al averase al planeta. Del estudiu del fenómenu concluyeron que la única esplicación posible yera que'l sistema d'anillos tenía ocultao la estrella. La so hipótesis confirmose en 1986, cuando pudieron vese directamente los anillos nes imáxenes unviaes pola Voyager 2.
Recientemente, gracies a les observaciones que ficieron astrónomos de la Universidá de Berkeley col sistema d'infrarroxos ópticos adaptativos del telescopiu Keck (Hawai), descubriose qu'Uranu tien un anillu de color azul y otru colloráu. Esto último ye lo habitual en tolos planetes, pero los anillos azules son una rareza planetaria.
Neptunu (planeta)
Neptunu ye l'octavu y caberu planeta del sistema solar. Forma parte de los denomaos planetes esteriores o gasiosos. El so nome vien del dios romanu Neptuno.
Tres la descubrición d'Uranu, observóse que les órbites d'Uranu, Saturnu y Xúpiter nun se comportaben tal como predecíen les Lleis de Kepler y de Newton. Adams y Le Verrier, de forma independiente, calcularon la posición d'otru planeta, Neptunu, qu'alcontró Galle, el 23 de setiembre de 1846, a menos d'un grau de la posición calculada por Adams y Le Verrier. Más sero, alvirtióse que Galileu yá observara Neptunu en 1611, pero tomáralu por una estrella.
Lluna
La Lluna ye l'únicu satélite natural de la Tierra. Ye l'astru más cercanu a nós (la distancia media ente'l centru de la Tierra y la Lluna ye de 384.400 km) y el meyor conocíu. El so diámetru ye de menos d'un terciu del terrestre (3.476 km), la so superficie, una decimocuarta parte (37.700.000 km²), y el so volume al rodiu d'una quincuaxésima parte (21.860.000 km³).
La Lluna completa una vuelta alredor de la Tierra aproximadamente una vegada al mes. Si la Tierra nun rotase sobro'l so propiu exe, sedría perfácil deteutar el movimientu de la Lluna na so órbita. Esti movimientu fai que la Lluna avance alredor de 12º nel cielo ca día. Si la Tierra nun rotare, lo que veríemos sedría la Lluna cruciando la bóveda celeste d'oeste a este demientres dos selmanes, y darréu taría dos selmanes ausente (demientres les cuales la Lluna sedría visible nel llau opuestu del Globu).
Por embargu, la Tierra completa un xiru caldía (la direición de xiru ye tamién haza l'este). Asina, cada día-y lleva a la Tierra al rodiu de 50 min más pa tar de frente cola Luna de nueves (lo cual significa que nós podemos ver la Lluna nel cielu.) El xiru de la Tierra y el movimientu orbital de la Lluna combínense, de forma tala que la salida de la Lluna retrásase del orde de 50 min caldía.
Teniendo en cuenta que la Lluna tarda aproximadamente 28 díes en completar la so órbita alredor de la Tierra, y ésta tarda 24 h en completar una revolución alredor del so exe, ye cenciello calcular el "retrasu" diariu de la Lluna: 
Mentanto qu'en 24 hores la tierra realiza una revolución completa, la Lluna namái percuerre un 1/28 de la so órbita al rodiu de la Tierra, lo cual espresao en graos d'arcu damos:
Si agora calculamos el tiempu que la Tierra na so rotación tarda en percorrer esti arcu,
danos aproximadamente los 51 minutos que la Lluna retrasa la so salida ca día. 
Pa notar el movimientu de la Lluna na so órbita, hai que tener en cuenta el so allugamientu nel momentu del alborecer demientres dellos díes. El so movimientu orbital llevarála a un puntu más haza l'este nel cielu caldía.
La Lluna xira sobre sigo mesma y presenta-y a la Tierra constantemente'l mesmu hemisferiu y esta rotación dura un tiempu igual al d'una revolución sideral de la Lluna. L'enclín del exe de rotación ye de 88,3° con respeutu al planu de la eclíptica, la duración de la rotación de la Lluna ye esautamente igual a la de la so tresllación alredor de la Tierra.
Al desplazase en tornu'l Sol, la Tierra arrastra al so satélite y la forma de la trayeutoria qu'ésta describe ye una curva de tal natura qu'empobina siempres la so concavidá haza'l Sol. La velocidá con que'l nuesu satélite se desplaza na so órbita ye de 1 km/s.
Débense a una "estraordinaria" casualidá. El Sol ye 400 vegaes más grande pero tamién ta 400 vegaes más lloñe de mou que dambos tienen aproximadamente'l mesmu tamañu angular. La Lluna nun eclipse llunar pue contener fasta trés vegaes el so diámetru dientro'l conu de solombra causáu pola Tierra. Pol contrariu nun eclipse solar la Lluna malpenes tapez al Sol (clis total) y en determinaes partes de la so órbita, cuando ta más distante nun llega a anubrilu del too, dexando una franxa anular (clis anular). La complexidá del movimientu llunar fai abegosu'l cálculu de los eclipses y tien de tenese presente na periodicidá en qu'éstos se producen (Periodu Saros).
Pop
Música pop (apócope de "popular") ye la que, al marxe de la instrumentación y teunoloxía aplicada pa la so creación, conserva la estructura formal "versu - estribillu - versu", executada d'un mou cenciellu, melódicu, apegadizu, y normalmente asimilable pal gran públicu. Les sos grandes diferencies con otros estilos tán nes voces melódiques y clares en primer planu y percusiones lliniales y repitíes. 
Hestóricamente, la espresión "música pop" nun yera entendía comu un xéneru musical con carauterístiques musicales concretes. Yera, direutamente, lo contrario a la música de cultu, a la música clásica. Baxo esta definición entraben estilos como'l rock, el "funky", el folk o inclusive'l jazz. El pop yera entendíu como esi gran grupu de músiques pa la xente de reuina cultura musical. Col tiempu, el pop foi ganándose la so aceición como estilu musical dixebráu, llibrándose, amás, del sentíu peyorativu y negativu al que se lu vinculaba.
J-pop
J-Pop ye l'abreviatura de Japanese pop y refierse a la música popular xaponesa. La pallabra "J-pop" foi alcuñada por una estación de radio, J-Wave ya indica que ye música estremada a la música tradicional. Cantantes ya intérpretes J-Pop inclúin músicos populares, idols y seiyuu (actores de doblaxe).
J-pop ye un términu que na práutica agrupa (a vegaes erróneamente) munchos xéneros musicales diferentes de Xapón, incluyendo música pop, rock, dance y soul. En Xapón, el términu ye usáu pa estremar los estilos musicales modernos de la música clásica o tradicional Enka. 
Nel área de Nagoya, el términu Z-pop ye usáu pa les canciones populares d'esa zona. Dellos cancios Enka, como los interpretaos por Miyuki Nakajima y Anzen Chitai cayen en dambos tipos, n'Enka y J-pop, y puen o non ser incluyíos en dambos. Ye típicu ver tiendes de música en Xapón que clasifican la música nes categoríes J-pop, Enka, clásica ya Inglés/internacional.
Rock
El rock and roll ye un xénero musical de marcáu ritmu, que remana d'un mestu de diversos estilos del folclor de los Estaos Xuníos. El términu «rock and roll» foi utilizáu por primera vegada por Alan Freed, pinchadiscos d'una radio de Cleveland, qu'utilizó'l términu pa titular un programa de radio: "Moondog Rock'n'Roll Party". Esti términu suel reservse pa la primer dómina d'esti estilu (fundamentalmente la década de los años 50 del sieglu XX), mentantu que la so abreviatura, rock, suel emplegase pa referise al restu de la hestoria d'ésti xéneru musical.
Cultures
Cultures. Revista asturiana de cultura ye la revista d'antropoloxía y etnografía que, dende l'añu 1991, vien editando l'Academia de la Llingua Asturiana. El so director ye l'antropólogu y académicu Roberto González-Quevedo.
Nesta revista dase abellugu a temes d'etnografía y antropoloxía tanto d'Asturies como d'otres comunidaes, dedicando dellos años númberos monográficos a determinaos aspectos de la cultura popular. Los citaos monográficos son los que vienen darréu:
Llista d'asteroides (17001-18000)
Llista d'asteroides/17001–17100
Llista d'asteroides/17101–17200
Llista d'asteroides/17201–17300
Llista d'asteroides/17301–17400
Llista d'asteroides/17401–17500
Llista d'asteroides/17501–17600
Llista d'asteroides/17601–17700
Llista d'asteroides/17701–17800
Llista d'asteroides/17801–17900
Llista d'asteroides/17901–18000
Llista d'asteroides (18001-19000)
Llista d'asteroides/18001–18100
Llista d'asteroides/18101–18200
Llista d'asteroides/18201–18300
Llista d'asteroides/18301–18400
Llista d'asteroides/18401–18500
Llista d'asteroides/18501–18600
Llista d'asteroides/18601–18700
Llista d'asteroides/18701–18800
Llista d'asteroides/18801–18900
Llista d'asteroides/18901–19000
Star Wars
Star Wars, ye una saga de películes de ciencia ficción creada pol guionista, productor y direutor George Lucas.
A magar que la más la xente considera a Star Wars como ciencia ficción, George Lucas tien declaráu en munches ocasiones qu'estes películes nun son de «ciencia ficción», principalmente porque la teunoloxía qu'amuesa nun tien base científica. Asina, sedríen d'«aventura épica» y ná más. 
Según el propiu George Lucas, la so primera intención foi la de facer una película de Flash Gordon , como homenax a los vieyos seriales de ciencia ficción de los años 30, pero Dino De Laurentiis ya adquiriera los drechos pa facela, polo que tuvo que crear los sos propios personaxes, ya incorporar otres influyencies (Kurosawa, Campbell). A pesar d'estos camudamientos, na primera triloxía entá apaecen conceutos tan carauterísticos del serial orixinal de Flash Gordon como'l roxu héroe espacial que llucha xuntu colos rebeldes escontra les mui superiores fuercies d'un tiránicu imperiu, escenarios como la ciudá nes nubes, los cambeos d'escena animaos, o'l fechu d'entamar cada entrega con un testu resume del capítulu anterior moviéndose haza les estrelles. 
"Star Wars" emprimó en 1977, col estrenu de la primera entrega, col títulu simple de "Star Wars". A pesar de los problemes que tuvo Lucas pa financiar la película, y de que malpenes s'esperaba recuperar la inversión realizada, foi un tremendu ésitu, especialmente si se sumen les ventes d'artículos rellacionaos. Trés años depués apaez la so segunda parte ("The Empire Strikes Back") y, a la fin, la tercer parte ("Return of the Jedi"), que n'aquel momentu George Lucas consideró como l'últimu filme que fadría de la saga.
Cola fin d'estremar ente la serie completa y la primera película rodada, aprovechóse'l primer reestrenu de Star Wars, en 1981, p'amestar el lletreru «Episode IV: A New Hope» al entamu del testu introductoriu del principiu, sirviendo esti nuevu títulu de magar entós pa identificala. Ansí, pasóse a considerar como'l cuartu capítulu d'una serie a la que-y faltaben entá los trés primeros capítulos. 
Lucas aseguróse dende l'entamu de qu'hubiere cómics, noveles ya abondos artículos rellacionaos con esti tema, de primeres pa compensar un posible fracasu económicu de la primera película, y darréu para rentabilizar inda más la saga y satisfacer la demanda. Tovía, anguaño, síguese produciendo toa clas de material d'esti tipu.
Lucas fixo declaraciones contradictories demientres años sobro qué planes tenía pa la saga, llegando a anunciar poco depués del estrenu de "Return of the Jedi" l'entamu del rodaxe d'un Episodio VII, llueu desmentíu. Tamién se faló de rodar «Les aventures del mozu Obi Wan Kenobi».
A la fin, en 1997, George Lucas reedita les trés películes ameyorando la so calidá visual y sonora, remocicando delles escenes enantes suprimíes y sustituyendo munchos de los efeutos especiales orixinales por animación dixital. A pesar de los rumores de que se camudó'l nome de «Star Wars» del Episodiu I al IV nesta reedición de 1997, la cuarta entrega rotulóse como «Episode IV» yá en 1981, nun llevando nenguna película'l rótulu d'«Episode I» enantes de ""
La reedición yera parte d'un proyeutu a llargu plazu de crear trés nueves películes, que son los antecedentes de les anteriores trés. En 1999 George Lucas dirixe la primera, nomada "The Phantom Menace" y considerada'l primer episodiu. Posteriormente, y n'intervalos de trés años, apaecen el segundu episodiu, "" ya'l terceru, "". George Lucas tien declarao que nun fadrá más películes de la saga, porque escosaron gran parte de la so vida. Pel momentu, les úniques continuaciones de la saga son les qu'apaecen nes novelas y nos cómics como parte del universu espandíu.
Les películes de Star Wars tienen una cierta familiaridá coles de tai chi, asina como cola mitoloxía romana. Esta coincidencia nun ye casual, yá que Lucas, antropólogu de formación, quería crear una mitoloxía moderna sofitada nos estudios del so collaciu y mentor Joseph Campbell.
Ún de los puntos más importantes de les películes de Star Wars ye que Lucas supo crear un mundu enllenu de teunoloxía que paez que fuera usada demientres años y que paecía real, y amestalu con aspeutos tradicionales, como la esistencia de dos órdenes guerreres, los Jedi y los Sith, asina como les sos respeutives filosofíes, l'usu d'armes de contautu como'l sable de lluz, la esistencia d'una república y d'un imperiu, y la política.
L'argumentu de les películes asitiase «"desayá, nuna galaxa mui, mui alloñada..."» (de la nuesa), ésta fras apaez davezu al entamu de cualesquier hestoria rellacionada. Ellí diose demientres sieglos un enfrentamientu ente'l «llau lluminosu de la Fuercia» (representáu polos Jedi, proteutores de la galaxa) y el «llau escuru» (representáu polos Sith).
En conclusión, la primera triloxía (episodios I, II y III) mos cuenta cómo la República, que ta formada pola mayoría de los sistemes planetarios de la galaxa, s'enfrenta a una terrible guerra, en parte pol remane de Darth Sidious (un misteriosu maestru Sith, que ye parte del llau escuru de la fuercia). Narren el deprendimientu d'un mozu Jedi (Caballeru del llau lluminosu) Anakin Skywalker, y la so perversión al llau escuru, yá qu'esti cai por tentaciones fuertes pal ser humanu, nesti casu los sentimientos humanos. Al empar, narrase la desapaición de la corrompida República Galáctica, y la so sustitución por un Imperiu Galácticu opresor (que remembra a l'Antigua Roma), col so emperador Palpatine (maestru Sith, Darth Sidious) ya'l so aprendiz Darth Vader (Anakin Skywalker). Igualmente esta triloxía llevanos a la reflexón de les tentaciones mas fonderes del amor haza una persona mui averada a nós, y qu'estes nun son realizaes al mou de nuesu.
Na triloxía orixinal (Episodios IV, V y VI), los caballeros Jedi foron esterminaos, y namái un pequeñu garapiellu de rebeldes resiste entá al Imperiu. La esistencia d'una terrible arma imperial, la Estrella de la muerte, causa'l reclutamientu d'un mozu Luke Skywalker (fíu d'Anakin) por parte de l'Alianza Rebelde, y el so entrenamientu Jedi por parte d'Obi-Wan Kenobi y posteriormente por Yoda.
Les películes de la saga tan feches de tal manera que seyan una sola hestoria relatada en seyes episodios:
Películes del universu de Star Wars feches por LucasFilm y que tan rellacionaes indireutamente cola saga: 
En televisión:
Futuros proyeutos:
Tres la triloxía orixinal, l'universu de ficción de Star Wars siguió medrando n'otros medios, principalmente al traviés de noveles y cómics, onde les hestories yeren polo xeneral compatibles, formando una cronoloxía que partía dende miles d'años enantes de les películes fasta los descendientes de los protagonistes d'elles. A esti «universu» qu'enanchaba l'orixinal «oficial» de les películes nómase-y «Universu Espandíu». Desgraciadamente, la mayor parte d'estes hestories son claramente contradictories colos episodios I, II y III, que se ficieron depués, lo que fai que'l so futuru seya inciertu, especialmente depués de l'apaición de cómics qu'enanchen la continuidá d'esos episodios.
Les seyes primeres películes de Star Wars enseñen les bases pa les docenes y docenes de llibros escritos. Munchos de los llibros tan autorizaos por LucasFilm. Les hestories esplicaes nestos llibros enánchense dende enantes de «The Phantom Menace» fasta depués de «Return of the Jedi». La función d'estos llibros ye espander el mundu de Star Wars.
Asina, noveles y cómics enanten l'universu de Star Wars nuna serie d'époques nomaes oficialmente de la siguiente manera tanto polos editores americanos como polos hispanos:
L'universu espandíu ye alimentáu por cómics, noveles, videuxuegos, series de televisión, películes, etc. (Ver Cronoloxía Star Wars pa ver la llinia temporal del universu de Star Wars).
El so ésitu foi grande abondo como pa permitir a Lucas crear la so propia productora (Lucasfilm) y una serie d'empreses rellacionaes (LucasArts, Industrial Light & Magic, ya otres). Foron les primeres películes que ficieron usu intensivu del merchandising como fonte de beneficios, estendiéndose aína fuera de lo cinematográficu. Namás salir la primera película, esistíen camisetes, cartelos, taces, cómics, llibros, etc., basaes nos personaxes de la película, y siguen produciéndose anguaño, a pesar de la parada de cuasi venti años ente «Return of the Jedi» y «The Phantom Menace».
Cuando Ronald Reagan presentó la so Iniciativa de Defensa Estratéxica (qu'incluyía'l llanzamientu de satélites capaces de destruyir misiles en plenu vuelu), la prensa dio-y el nomatu de «Star Wars», polo escomanao del proyeutu, qu'enxamás llegó a realizase, anque George W. Bush plantegó un proyeutu d'escudu antimisiles, que ye asemeyáu pero menos ambiciosu.
Tola Saga de les películes, comics, llibros y videoxuegos desendolquense na mesma galaxa (mui, mui alloñada, y fai munchu tiempu). Pa salvar les pergrandes distancies ente estremaos sistemes planetarios, utilizase'l vuelu hiperespacial, desarrolláu miles d'años enantes de la hestoria cuntada nes películes.
Hai una serie de rutes conocíes al traviés del hiperespaciu, lo que fai qu'unos planetes seyan más importantes qu'otros, simplemente por tar nuna d'estes rutes. 
Dellos de los millones de planetes que conformen esta galaxa son los que vienen darréu:
19 Fortuna
19 Fortuna ye ún de los mayores asteroides del cinturón d'asteroides. Tien una composición asemeyada a Ceres: una superficie escura y ta compuestu de carbonatos.
Foi descubiertu por John Russell Hind el 22 d'agostu de 1852 y nomáu asina por Fortuna, la diosa romana de la suerte.
El telescopiu espacial Hubble observó a Fortuna en 1993. Tenía un diámetru aparente de 0,20 segundos d'arcu (4,5 pixels na cámara planetaria), la so forma ye aprosimadamente esférica. Se-y guetaron satélites, pero nun s'alcontró nengún. 
Fortuna
Col nome de Fortuna podemos referinos a:
20 Massalia
20 Massalia ye l'asteroide númberu venti de la serie, descubiertu en Nápoles el 19 de setiembre de 1852 por Annibale de Gasparis (1819-1892). Foi descubiertu independientemente la nueche siguiente por Jean Chacornac (1823-1873) dende Marsella. Axudícase-y el descubrimientu por anuncialu enantes que Gasparis.
B. Valz nomólu ensin la conocencia'l descubridor, que tenía acutáu'l nome de Themis. Massalia ye'l nome griegu de la ciudá de Marsella. Na ortografía llatina foi usáu delles veces como Masilia. Foi'l primer asteroide que nun llevó nome mitolóxicu.
21 Lutetia
21 Lutetia ye l'asteroide númberu 21 de la serie, descubiertu en París el 15 de payares de 1852 por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866). El nome vien de Lutetia, nome llatín de París.
22 Kalliope
22 Kalliope ye l'asteroide númberu 22 de la serie, descubiertu en Londres el 16 de payares de 1852, por John Russell Hind (1823-1895). Foi nomáu asina n'honor de Kalliope, musa de la elocuencia.
Tien un satélite cola denominación: S/2001 (22) 1. W. J. Merline (Institutu d'Investigación Southwest, "SRI") y F. Menard (Observatoriu de Grenoble), descubrieron esti satélite en semeyes direutes en banda H, usando un sistema d'óptica adaptativa nel telescopiu de 3 metros de Canadá-Francia-Hawai en Mauna Kea'l 2 de setiembre de 2001. D'otra miente J.-L. Margot y Michael E. Brown (Institutu de Teunoloxía de California), descubrieron nel planeta menor de clas M, Caliope, un satélite en semeyes obteníes usando un sistema d'óptica adaptativa nel telescopiu W. M. Kech II en Mauna Kea, el 29 d'agostu de 2001. Esti satélite lleva'l nome de Linus.
Entrena
Entrena ye un conceyu de la provincia y Comunidá Autónoma de La Rioxa (España). En 2008 tenía 1.451 habitantes y el so términu municipal ocupa 21,03 km². Ta asitiáu a 13 km de Logroño. El xentiliciu de la localidá ye "entreneru/a".
23 Thalia
23 Thalia ye l'asteroide númberu 23 de la serie, descubiertu pol astrónomu inglés John Russell Hind (1823-1895), en Londres el 15 d'avientu de 1852. Foi nomáu asina por Thalia la musa de la comedia y poesía na mitoloxía griega.
24 Themis
24 Themis ye l'asteroide númberu 24 de la serie. Foi descubiertu en Nápoles el 5 d'abril de 1853 por Annibale de Gasparis (1819-1892). Esti asteroide da nome al "grupu de Themis" de la familia d'asteroides d'Hirayama.
Pietro Angelo Secchi (1818-1878) dio-y el nome de la diosa del orde y la xusticia, fía d'Uranu, el Cielu y Xea, la Tierra. Por esti nome Gasparis, camentó nomar al asteroide 20 Masalia.
25 Phocaea
25 Phocaea ye l'asteroide númberu 25 de la serie, descubiertu pol astrónomu francés Jean Chacornac (1823-1873) dende Marsella el 6 d'abril de 1853; ye de clas S, con un diámetru de 72 km. El nome vien de Phocaea (ciudá), nome en griegu de l'antigua ciudá griega del Asia Menor.
Esti asteroide da orixe al grupu Phocaeas, coles siguientes carauterístiques:
Los integrantes d'esti grupu tán asitiaos a una distancia media d'unes 2,36 UA del Sol y con un enclín d'unos 23-25°. Foron separtaos del cinturón d'asteroides polos efeutos gravitacionales de los grandes planetes, especialmente Xúpiter, y contién una gran seleición de clases d'asteroides.
26 Proserpina
26 Proserpina ye l'asteroide númberu 26 de la serie. Foi descubiertu dende Dusseldorf el 5 de mayu de 1853 pol astrónomu Karl Theodor Robert Luther (1822-1900). Foi nomáu asina n'honor de la diosa romana Proserpina.
27 Euterpe
27 Euterpe ye l'asteroide númberu 27 de la serie, descubiertu dende Londres el 8 de payares de 1853, por John Russell Hind (1823-1895). Foi nomáu asina n'honor d'una de les muses griegues.
28 Bellona
28 Bellona ye l'asteroide númberu 28 de la serie, descubiertu dende Dusseldorf el 1 de marzu de 1854 por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900). El nome vien de Bellona, diosa romana de la guerra.
29 Amphitrite
29 Amphitrite ye l'asteroide númberu 29 de la serie, descubiertu dende Londres el 1 de marzu de 1854 por A. Marth.
30 Urania
30 Urania ye l'asteroide númberu 30 de la serie, descubiertu en Londres por John Russell Hind (1823-1895) el 22 de xunetu de 1854.
31 Euphrosyne
31 Euphrosyne ye l'asteroide númberu 31 de la serie, descubiertu dende Washington el 1 de setiembre de 1854 por J. Ferguson.
32 Pomona
32 Pomona ye l'asteroide númberu 32 de la serie, descubiertu dende París el 26 d'ochobre de 1854 por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866).
33 Polyhymnia
33 Polyhymnia ye l'asteroide númberu 33 de la serie, descubiertu dende París el 28 d'ochobre de 1854 por Jean Chacornac (1823-1873).
34 Circe
34 Circe ye l'asteroide númberu 34 de la serie, descubiertu por Jean Chacornac (1823-1873) dende París el 6 d'abril de 1855.
35 Leukothea
35 Leukothea ye l'asteroide númberu 35 de la serie, descubiertu dende Dusseldorf el 19 d'abril de 1855 por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900).
36 Atalante
36 Atalante ye l'asteroide númberu 36 de la serie. Foi descubiertu por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866) el 5 d'ochobre de 1855 dende París.
37 Fides
37 Fides ye l'asteroide númberu 37 de la serie, descubiertu por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900) dende Dusseldorf.
38 Leda
38 Leda ye un asteroide grande y escuru del cinturón d'asteroides.
Foi descubiertu por Jean Chacornac (1823-1873) el 12 de xineru de 1856 dende París. Foi nomáu como Leda, la ma d'Helena de Troya na mitoloxía griega.
Leda ye tamién el nome d'un satélite del planeta Xúpiter, descubiertu por Charles Kowall en 1974, conocíu tamién como "Xúpiter XIII".
[[sl:38 Leda]
[[Categoría:Llistes d'asteroides|38 Leda]]
39 Laetitia
39 Laetitia ye l'asteroide númberu 39 de la serie. Foi descubiertu dende París el 8 de febreru de 1856 por Jean Chacornac (1823-1873).
40 Harmonia
40 Harmonia ye l'asteroide númberu 40 de la serie, descubiertu dende París el 31 de marzu de 1856 por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866).
41 Daphne
41 Daphne ye l'asteroide númberu 41 de la serie, descubiertu por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt el 22 de mayu de 1856 dende París.
42 Isis
42 Isis ye l'asteroide númberu 42 de la serie, descubiertu por Norman Robert Pogson (1829-1891) dende Oxford el 23 de mayu de 1856.
43 Ariadne
43 Ariadne ye l'asteroide númberu 43 de la serie. Descubiertu dende Oxford el 15 d'abril de 1857 pol astrónomu inglés Norman Russell Pogson (1829-1891).
44 Nysa
44 Nysa ye l'asteroide númberu 44 de la serie, descubiertu dende París por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866) el 27 de mayu de 1857.
Esti asteroide da orixe al grupu de Nyses coles carauterístiques que vienen darréu: 
2,410,12 
e<0,21 
1,5<i<4,3 
Ye una de les dos subfamilies d'asteroides asitiaos a una distancia media de 2,42 UA del Sol, siendo la otra la familia la d'Hertha. Nysa tien un diámetru de 68 km y un enclín de 3º7. Ye de la clas E.
45 Eugenia
45 Eugenia ye l'asteroide númberu 45 de la serie, descubiertu dende París por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866) el 27 de xunu de 1857.
Nomáu asina n'honor de la Emperatriz de Francia, la española Eugenia de Montijo (1826-1920), muyer de Napoleón III.
El 1 de payares de 1998 William J. Merline descubrió un satélite d'esti asteroide col telescopiu de 3,6 metros de Canadá-Francia-Hawaii con un sistema d'óptica adaptativa en Mauna Kea. Tien una órbita cásique circular que percuerre en 4,7 díes. Se-y dio la denominación: S/1998 (45) 1, y tien por nome "Petit Prince".
46 Hestia
46 Hestia ye l'asteroide númberu 46 de la serie. Descubiertu pol astrónomu inglés Norman Russell Pogson (1829-1891) dende Oxford el 16 d'agostu de 1857.
47 Aglaja
47 Aglaja ye l'asteroide númberu 47 de la serie, descubiertu dende la ciudá de Düsseldorf, Alemaña por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900), el 15 de setiembre de 1857.
48 Doris
48 Doris ye l'asteroide númberu 48 de la serie, descubiertu por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866) dende París el 19 de setiembre de 1857.
49 Pales
49 Pales ye l'asteroide númberu 49 de la serie, descubiertu por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866) el 19 de setiembre de 1857 dende París.
50 Virginia
50 Virginia ye l'asteroide númberu 50 de la serie, descubiertu dende Washington por J. Ferguson el 4 d'ochobre de 1857.
51 Nemausa
51 Nemausa ye l'asteroide númberu 51 de la serie, descubiertu dende Nimes el 22 de xineru de 1858 por A. Laurent.
52 Europa
52 Europa ye l'asteroide númberu 52 de la serie. Hermann Mayer Salomon Goldschmidt descubriólu dende París el 4 de febreru de 1858.
53 Kalypso
53 Kalypso ye l'asteroide númberu 53 de la serie, descubiertu dende Dusseldorf por Karl Theodor Robert Luther (1802-1866), el 4 d'abril de 1858.
54 Alexandra
54 Alexandra ye l'asteroide númberu 54 de la serie. Foi descubiertu dende París el 10 de setiembre de 1858 por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866).
55 Pandora
55 Pandora ye l'asteroide númberu 55 de la serie, descubiertu dende Albany por G. Searle el 10 de setiembre de 1858.
Saturnu tien un satélite del mesmu nome, ver Pandora.
56 Melete
56 Melete ye l'asteroide númberu 56 de la serie. Descubriólu Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866) el 9 de setiembre de 1857 dende París.
57 Mnemosyne
Mnemosyne ye l'asteroide númberu 57 de la serie. Karl Theodor Robert Luther (1822-1900) descubriólu dende Düsseldorf el 22 de setiembre de 1859. Recibe'l so nome de la titánide Mnemosyne.
58 Concordia
58 Concordia ye l'asteroide númberu 58 de la serie. Foi descubiertu dende Dusseldorf el 24 de marzu de 1860 por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900).
Constitúi una pequeña pero bien definida familia d'asteroides d'Hirayama nel cinturón principal, asitiáu a una distancia media de 2,70-2,75 u.a. del Sol. Los sos miembros tienen enclinaciones de 4º-6º. Namái esisten pequeñes diferencies nos espeutros de los trés miembros mayores, que son de la clas C. Concordia tien unos 104 km de diámetru.
André'l Xigante
André'l Xigante ("André the Giant" n'inglés), ye unu de los nomes artísticos usaos por André René Roussimoff (Grenoble, Francia, 19 de mayu de 1946 - París, 27 de xineru de 1993). Foi lluchaor de "wrestling" y actor. Féxose perfamosu nos años 80 por mor de la so altura (midía 2 metros y 25 centímetros). Asoleyó na WWF (World Wrestling Federation) onde trabayó con otres lleendes de la llucha llibre como Hulk Hoogan, Rick flair, Randy Savage o Brian James Hellwig "The Last Warrior".
Les sos téuniques favorites yeren:
Lluchó en total 28 años, dende'l so debut en 1962 hasta la so retirada en 1992 (a causa de problemes de salú qu'acabaríen por llevalu a la tumba). Nesos años cambió varies veces de nome artísticu y foi campeón de la WWF dos vegaes, una solu y otra empareyáu con Haku. 
Amás de la so carrera nel "wrestling" destaca la so apaición na película "The Princess Bride" (La princesa prometida),de Rob Reiner (1987).
59 Elpis
59 Elpis ye l'asteroide númberu 59 de la serie. Descubiertu por Jean Chacornac (1823-1873) dende París el 12 de setiembre de 1860.
60 Echo
60 Echo ye l'asteroide númberu 60 de la serie, descubiertu por J. Ferguson el 14 de setiembre de 1860 dende Washington.
61 Danaë
61 Danaë ye l'asteroide númberu 61 de la serie y foi descubiertu por Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866) dende París el 9 de setiembre de 1860.
62 Erato
62 Erato ye l'asteroide númberu 62 de la serie, descubiertu dende Berlín el 14 de setiembre de 1860 por O. Lesser y W. Forster. Esti asteroide pertenez a la "Familia de Themis" del grupu de families d'asteroides d'Hirayama.
63 Ausonia
63 Ausonia ye l'asteroide númberu 63 de la serie, descubiertu pol astrónomu italianu Annibale de Gasparis (1819-1892) dende Nápoles el 10 de febreru de 1861.
64 Angelina
64 Angelina ye l'asteroide númberu 64 de la serie. Foi descubiertu dende Marsella el 4 de marzu de 1861 por Ernst Wilhelm Leberecht Tempel (1821-1889). Foi'l primeru de los cinco asteroides que descubrió.
Angelina tien Clase espectral E, y pertenez al cinturón d'asteroides, con un Periodu orbital de 4,39 años y un diámetru de 85 - 190 km.
65 Cybele
65 Cybele ye l'asteroide númberu 65 de la serie. Foi descubiertu dende Marsella'l 8 de marzu de 1861 pol astrónomu alemán Ernst Wilhelm Leberecht Tempel.
66 Maja
66 Maja ye l'asteroide númberu 66 de la serie, descubiertu dende Cambridge (Estaos Xuníos) el 9 d'abril de 1861 pol astrónomu estaunidense Horace P. Tuttle (1837-1923).
67 Asia
67 Asia ye l'asteroide númberu 61 de la serie, descubiertu dende Madrás por Norman Robert Pogson (1829-1891) el 17 d'abril de 1861.
68 Leto
68 Leto ye l'asteroide númberu 68 de la serie. Descubiertu por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900) dende Dusseldorf el 29 d'abril de 1861.
69 Hesperia
69 Hesperia ye l'asteroide númberu 69 de la serie, descubiertu dende Milán el 26 d'abril de 1861 pol astrónomu italianu Giovanni Virginio Schiaparelli (1835-1910).
Otros nomes: "1932 CM, 1945 NB".
70 Panopaea
70 Panopaea ye l'asteroide númberu 70 de la serie. Hermann Mayer Salomon Goldschmidt (1802-1866) descubriólu'l 5 de mayu de 1861 dende París.
71 Niobe
71 Niobe ye l'asteroide númberu 71 de la serie. Karl Theodor Robert Luther (1822-1900) descubriólu dende Dusseldorf el 13 d'agostu de 1861.
72 Feronia
72 Feronia ye l'asteroide númberu 72 de la serie, descubiertu'l 29 de mayu de 1861 dende Clinton (Estaos Xuníos) por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
73 Klytia
73 Klytia ye l'asteroide númberu 73 de la serie. Foi descubiertu dende Cambridge (Estaos Xuníos) el 7 d'abril de 1862 por Horace P. Tuttle (1837-1923).
74 Galatea
74 Galatea ye l'asteroide númberu 74 de la serie. Foi descubiertu'l 29 d'agostu de 1862 dende Marsella pol astrónomu alemán Ernst Wilhelm Leberecht Tempel.
75 Eurydike
75 Eurydike ye l'asteroide númberu 75 de la serie. Descubiertu dende Clinton el 22 de setiembre de 1862 por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
76 Freia
76 Freia ye l'asteroide númberu 76 de la serie. Henri Louis d'Arrest descubriólu dende Copenhage'l 21 d'ochobre de 1862.
77 Frigga
77 Frigga ye l'asteroide númberu 77 de la serie. Dende Clinton descubriólu'l 12 de payares de 1862 Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
78 Diana
78 Diana ye l'asteroide númberu 78 de la serie. Descubriolu Karl Theodor Robert Luther (1822-1900) el 15 de marzu de 1863 dende Dusseldorf.
79 EuryNomee
79 Eurynomee ye l'asteroide númberu 79 de la serie. Foi descubiertu'l 14 de setiembre de 1863 dende Ann Arbor por Jacobo Craig Watson (1838-1880).
80 Sappho
80 Sappho ye l'asteroide númberu 80 de la serie. Descubriólu Norman Robert Pogson (1829-1891) el 2 de mayu de 1864 dende Madrás.
81 Terpsichore
81 Terpsichore ye l'asteroide númberu 81 de la serie. Descubriólu Ernst Wilhelm Leberecht Tempel, el 30 de setiembre de 1864, dende Marsella.
82 Alkmene
82 Alkmene ye l'asteroide númberu 82 de la serie. Descubiertu por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900) el 27 de payares de 1864. dende Dusseldorf.
83 Beatrix
83 Beatrix ye l'asteroide númberu 83 de la serie, descubiertu pol astrónomu italianu Annibale de Gasparis (1819-1892) dende Nápoles el 26 d'abril de 1865.
Nomáu asina por una señorina de Florencia, de la ñoble familia Portinari, que Dante inmortalizó na so "Divina Comedia". Tamién ye'l nome de la fía del descubridor.
84 Klio
84 Klio ye l'asteroide númberu 84 de la serie, descubiertu dende Dusseldorf el 25 d'agostu de 1865 por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900).
85 Io
85 Io ye l'asteroide númberu 85 de la serie. Descubiertu por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890) dende Clinton el 19 de setiembre de 1865.
Esti asteroide forma parte de la familia d'Eunomia xuntamente con Lumen. Ye de clas C.
Usera
Usera ye'l nome d'un distritu que pertenez a la ciudá de Madrid y compuestu polos barrios alministrativos d'Orcasitas, Orcasur, San Fermin, Almendrales, Moscardó, Zofio y Padolongo.
Una pequeña parte del territoriu d'esti distritu tenía perteneciencia a los conceyos de Carabanchel y Madrid enantes de la amestadura asocedida pente estos dos conceyos na década de los 40 y principios de los 50 del sieglu XX. La mayor parte del distritu vien de dellos terrenos de pertenencia al conceyu de Villaverde enantes de la so amestadura dientro Madrid ascocedida'l 31 de xunetu de 1954.
El distritu cueye'l nome del barriu d'Usera, asitiáu al norte'l distritu. Esti barriu tien el so orixe nunos terrenos asitiaos al norte'l conceyu Villaverde que yera d'un agricultor de dichu pueblu, "El tío Sordillo". Una fía d'esti tuvo casamientu col coronel Marcelo Usera. Esti militar y home de negocios plantegó que la edificación del terrén sedría más rentable que'l so cultivu, polo qu'ente 1925 y 1930 procedióse a la so parcelación y venta.
L'encargáu de la delliniación y el trazáu de les cais foi l'alministrador de D. marcelo, polo que camentó da-y a les cais nomes de la xente de la familia usera, asina como del personal del so serviciu y dalgunos vecinos.
86 Semele
86 Semele ye l'asteroide númberu 86 de la serie, descubiertu'l 4 de xineru de 1866 por F. Tietjen dende Berlín.
87 Sylvia
87 Sylvia ye l'asteroide númberu 87 de la serie. Silvia ye importante por ser el primer asteroide conocíu en tener más d'un satélite natural. 
Ye ún de los asteroides más grandes (260,9 km) del cinturón d' asteroides y pola so órbita a 3,49 UA del Sol pertenez a la familia del asteroide Cybele.
Descubriólu en Madras, Norman Robert Pogson (1829-1891) el 16 de mayu de 1866. 
Paul Herget, na so obra "Los Nomes de los Planetes Menores" (1955), diz que'l nome ye n'honor a la primer muyer del astrónomu Camille Flammarion, Silvie Petiaux-Hugo Flammarion, pero nel artículu anunciando'l descubrimientu d'esti asteroide, Pogson esplicó que seleicionó'l nome n'alcordanza a Rhea Silvia, ma de Rómulu y Remu.
Sylvia ye de color mui escuru y probablemente tien una composición mui primitiva. El descubrimientu de les sos llunes fizo posible una midida esauta de la masa del asteroide (1,1 x 10  kg) y la so densidá (1,1 g/cm³). La so densidá ye mui baxa, indicando que l'asteroide ye mui porosu; un 60% d'él pue tar vacíu.
Sylvia tien xirando al so rodiu dos pequeñes llunes asteroidales. 
Rómulu, la primera lluna, descubrióse'l 18 de febreru de 2001 nel telescopiu W. M. Keck II de 10 metros en Mauna Kea, por Michael E. Brown y Jean-Luc Margot (Institutu de Teunoloxía de California), descubrieron esti satélite en semeyes obteníes en banda H, usando un sistema d'óptica adaptativa. La so designación completa ye (87) 1 Rómulo; enantes de recibir el so nome, yera conocíu como S/2001 (87) 1 . Tien 18 km de diámetru y la so órbita a una distancia de 1370 km, de Sylvia tarda en completase 87,6 hores. Los astrónomos pudieron calcular bien la so órbita porque fotografiaronla 27 vegaes a lo llargu de dos meses. En doce d'estes semeyes apaeció una segunda lluna más pequeña. 
Anuncióse'l descubrimientu de Remu, la segunda lluna, el 10 d'agostu de 2005 por Franck Marchis de UC Berkeley, y Pascal Descamps, Daniel Hestroffer, y Jérôme Berthier del Observatoriu de París, Francia, usando'l telescopiu Yepun del Observatoriu Europeu Austral (ESO) nel Observatoriu Paranal, Chile. La so designación completa ye (87) 2 Remo; enantes de recibir el so nome, yera conocíu como S/2005 (87) 2 . Tien 7 km de diámetru y la so órbita a una distancia de 710 km, tarda 33 hores en completase. 
Llista de conceyos de Cantabria
Llista de conceyos de Cantabria:
Llista d'asteroides (19001-20000)
Llista d'asteroides/19001–19100
Llista d'asteroides/19101–19200
Llista d'asteroides/19201–19300
Llista d'asteroides/19301–19400
Llista d'asteroides/19401–19500
Llista d'asteroides/19501–19600
Llista d'asteroides/19601–19700
Llista d'asteroides/19701–19800
Llista d'asteroides/19801–19900
Llista d'asteroides/19901–20000
Llista d'asteroides (20001-21000)
Llista d'asteroides/20001–20100
Llista d'asteroides/20101–20200
Llista d'asteroides/20201–20300
Llista d'asteroides/20301–20400
Llista d'asteroides/20401–20500
Llista d'asteroides/20501–20600
Llista d'asteroides/20601–20700
Llista d'asteroides/20701–20800
Llista d'asteroides/20801–20900
Llista d'asteroides/20901–21000
Foces de Vegacervera
Les Foces de Vegacervera tán allugaes nel norte de la Provincia de Lleón nos términos municipales de Vegacervera, Cármenes, Valdepiélagu y Matallana.
El valle del ríu Torio y la erosión de la piedra caliar dieron llugar a esti paisax declaráu espaciu natural pola Xunta de Castiella y Lleón. El ribayu de grandes muries verticales que se llevanten a dambos llaos de les orielles del ríu pue acolumbrase yá diendo pela carretera que xube p'hacia les llocalidaes que formen parte de les Foces.
Ente la fauna de la zona rescampla'l llobu ibéricu. Ye una zona rica en fayeos, salgeiros, chopos y carbayos. Nes Foces alcuéntrense tamién les Cueves de Valporqueru.
Llista d'asteroides (21001-22000)
Llista d'asteroides/21001–21100
Llista d'asteroides/21101–21200
Llista d'asteroides/21201–21300
Llista d'asteroides/21301–21400
Llista d'asteroides/21401–21500
Llista d'asteroides/21501–21600
Llista d'asteroides/21601–21700
Llista d'asteroides/21701–21800
Llista d'asteroides/21801–21900
Llista d'asteroides/21901–22000
Alvernés
L'alvernés ("auvernhat" o "alvernhat") ye un dialectu occitanu que se fala nel centru de Francia, nun territoriu que nun coincide dafechu col de l'actual rexón d'Auvernia más partes del departamentu de Lozère y de l'Ardèche. Si la frontera coles llingües d'oil, al Norte, y el francoprovenzal, al Este, fueron nidiamente definíes, les de los otros dialectos o variantes del diasistema ocitanu varia según los autores.
Por departamentos, la distribución del alvernés ye la que vien darréu:
Ente les carauterístiques propies del alvernés destaca la palatalización de delles consonantes cuando van siguíes de /i/ o /y/: "libre", "tu" /ljibrə/, /tjy/ ("llibru", "tu") 
Dellos escritores de finales del sieglu XIX como Regis Michalias adautaron al alvernés les normes ortográfiques del Felibrige, popularizaes por Frederic Mistral. 
En 1973, Pierre Bonnaud, que defiende la tesis de que l'alvernés ye una llingua orixinal estremada de la llingua d'oc, creó unes normes ortográfiques específiques. Esti sistema ortográficu conozse col nome d'Escritura Alvernesa Unificada ("eicritürà euvarnhatà vunefiadà").
A partir del sieglu XI apaecen los primeros trovadores orixinarios d'Auvernia, como Peire d'Alvernhe, Dalfin d'Alvernhe, Peirol, Pons de Chaptuelh, Peire Cardinal, el flaire de Montaudon o Na Castelloza. Sicasí, nun puen considerase "strictu sens"u como escritores n'alvernés, yá qu'escriben mandándose d'un modelu llingüísticu idénticu al del restu de los trovadores, nel que nun apaecen prácticamente rasgos dialectales propios de la so área llingüística. Ye a partir de los sieglos XVI y XVII cuando se pue falar d'una lliteratura específicamente alvernesa.
Llinguadocianu
El llinguadocianu ye una variedá dialeutal del occitanu.
El llinguadocianu fálase en Francia, nos departamentos d'Aveyron, Lot, Tarn, Aude, Hérault, y parcialmente, nos de Lot-et-Garonne, Tarn-et-Garonne, Lozère, Haute-Garonne, Ariège, Gard, Dordogne, Cantal, Pirineos Orientales y Gironde.
Dende'l puntu de vista fonético-históricu podemos señalar los siguientes rasgos, que carautericen al llinguadocianu nel diasistema occitanu. 
g a ll u > "gal", c a b r a > "cabra"
f l o r e s > "flors", p o r t a s > "pòrtas"
f a c t u > "fait", l a c t e > "lait" 
s a l e > "sal", b e ll u > "bèl" 
v i n u > "vi", b e n e > "bé"
l u p u > "lop"
Según un informe espublizáu pola Oficina del Altu Comisionáu de les Naciones Xuníes pa los Drechos Humanos, el númberu de falantes d'esta variedá taría en tornu a los dos millones. 
BEC, Pierre. "La langue occitane". Colección "Que sais-je?", Paris, PUF, 1963
88 Thisbe
Thisbe ye l'asteroide númberu 88 de la serie. El 15 de xunu de 1866 dende Clinton descubriólu Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
89 Julia
89 Julia ye l'asteroide númberu 89 de la serie descubiertu por E. Stephan dende Marsella'l 6 d'agostu de 1866.
90 Antiope
90 Antiope ye l'asteroide númberu 90 de la serie, descubiertu'l 1 d'ochobre de 1866 por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900) desde Dusseldorf.
91 Aegina
91 Aegina ye l'asteroide númberu 91 de la serie, descubiertu por E. Stephan el 4 de payares de 1866 dende Marsella.
92 Undina
92 Undina ye l'asteroide númberu 92 de la serie, descubiertu por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890), el 7 de xunetu de 1867 dende Clinton
93 Minerva
93 Minerva ye l'asteroide númberu 93 de la serie, descubiertu'l 24 d' agostu de 1867 por Jacobo Craig Watson (1838-1880) dende Ann Arbor.
94 Aurora
94 Aurora ye l'asteroide númberu 94 de la serie, descubiertu por Jacobo Craig Watson (1838-1880) el 6 de setiembre de 1867 dende Ann Arbor.
95 Arethusa
95 Arethusa ye l'asteroide númberu 95 de la serie, descubiertu dende Dusseldorf el 23 de payares de 1867 por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900).
96 Aegle
96 Aegle ye l'asteroide númberu 96 de la serie, descubiertu dende Marsella'l 17 de febreru de 1868 por J. E. Coggia.
97 Klotho
97 Klotho ye l'asteroide númberu 97 de la serie, descubiertu'l 17 de febreru de 1868 dende Marsella por Ernst Wilhelm Leberecht Tempel. Recibe'l so nome por una de les trés Parques (Átropos, Cloto y Láquesis) de la mitoloxía griega.
98 Ianthe
98 Ianthe ye l'asteroide númberu 98 de la serie, descubiertu por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890) dende Clinton el 18 d'abril de 1868.
99 Dike
99 Dike ye l'asteroide númberu 99 de la serie, descubiertu'l 28 de mayu de 1868] por Alfonso Luís Nicolás Borrelly dende Marsella.
100 Hekate
100 Hekate ye l'asteroide númberu 100 de la serie, descubiertu por Jacobo Craig Watson (1838-1880) el 11 de xunetu de 1868 dende Ann Arbor.
Foi descubiertu independientemente'l 18 de xunetu de 1868, dende París por C. Wolf, pero anunciólu primeru Watson.
Magnitçu: 12.9
Distancia al Sol: 2.68 UA
110 Lydia
110 Lydia ye l'asteroide númberu 110 de la serie, descubiertu'l 19 d'abril de 1870 dende Marsella por Alphonse Louis Nicolás Borrelly.
126 Velleda
126 Velleda ye l'asteroide númberu 126 de la serie, descubiertu'l 5 de payares de 1872 dende París por Paul Pierre Henry (1848-1905).
Paez ser el nome d'una princesa alemana del sieglu I de la nuesa era, que provocó la rebelión de les tribus escontra los romanos.
127 Johanna
127 Johanna ye l'asteroide númberu 127 de la serie, descubiertu'l 5 de payares de 1872 dende París por Própero Matías Henry (1849-1903).
Nomáu asina probablemente pola santa francesa Xuana d'Arcu (1412-1431).
136 Austria
136 Austria ye l'asteroide númberu 136 de la serie, foi descubiertu'l 18 de marzu de 1874 dende Pola (Austria) por Johann Palisa (1848-1925).
Ponferrada
Ponferrada ta allugada na comarca d'El Bierzu, a 544 m d'altitú y cuenta con una población de 67.969 habitantes (INE, 2008).
Cruzen la ciudá los ríos Sil y Bueza, siendo esti'l que desemboca nel Sil na parte baxera del Monte Payariel.
Ponferrada tien el so aniciu na Edá Media apruciendo como asitiamientu nel Camín de Santiagu.
Nel fin del sieglu XI, l'obispu Osmundu, ordena l'aniciu d'una ponte sobre'l ríu Sil pa facilitar el pasu a los pelegrinos pa contra Santiago de Compostela. Ye la Pons de Ferrata (ponte de fierro) que dará nome a un primitivu asitiamientu "Puebla de San Pedru" llamáu asina pola ilesia románica fecha nel sieglu XII a la salida de la ponte. Esti barriu ta amecíu al pequeñu pobláu que'l Rei de Llión, Fernandu II, anicia na otra ribera sobre un cuetu al que lu arrodia una cerca. Esti recintu medrará nos sieglos sigientes como fortaleza de los Templarios y como residencia de señores feudales, siendo'l barriu que se postia como "Villa de Ponsferrata". 
Sobro l'añu 1178, por concesión de los Reis de Llión, los Templarios allúguense a lo llargo'l Camín de Santiagu, teniendo anuncies de la so presencia pocos años dempués.
El rei Alfonsu IX apurre Ponferrada a los Templarios col envís de protexer a los pelegrinos.
La tradición diz que foi un caballeru templariu'l qu'atopó la imaxe de la Virxe de la Encina, patrona de la comarca d'El Bierzu, allá pol añu 1200, nel güecu del tueru d'una xardonal. Sicasí, polos datos que se tienen güei, sábese que lo qu'anguaño ye la Virxe de la Encina, antañu foi una xana o mora, una deidá de los ástures que poblaron estes tierres. Cola cristianización, la Ilesia tornó esta xana en Virxe.
Ponferrada desenvuélvese como ciudá ente los sieglos XVI y XVIII, época na que se construyen los edificios más singulares. Nel entamu del sieglu XX, l'afayamientu de riqueces minerales, como'l fierro y el carbón, amás del allugamientu del primer grupu d'Endesa en 1949, camuden el rumbu agrícola de la ciudá por una rápida industrialización de la zona, que conviertela na capital comarcal.
El Castiellu templariu de Ponferrada asítiase sobre un cuetu, na amecedura de los ríos Bueza y Sil. Allúgase no que, seique n'orixe, foi un castru celta, nuna posición asemeyada a la de otros d'El Bierzu. Darréu camiéntase que foi un emplazamientu romanu y visigodu.
Hacia 1178 Fernandu II permite que los templarios afiten una encomienda na actual Ponferrada. En 1180 el Rei da fueru pa la repoblación de la villa que xurdiera un sieglu enantes, documentándose la primer fortificación en 1187. La fortaleza reconstruyóse en bien d'ocasiones a lo llargo de les Edaes Media y Moderna.
Anguaño, tola zona palaciega y ciertes torres del so recintu del sieglu XV fueron remocicaes al envís d'instalar un centru cultural.
Rescamplen la Ilesia Mozárabe de Santu Tomás de las Ollas, l'edificiu del Ayuntamientu, del sieglu XVII; la Torre'l Reló y la Basílica de la Encina.
Frai Joaquín Fonseca
Frai Joaquín Fonseca (Aramil, Siero, 10 de payares de 1822 - Ávila, 18 de xineru de 1890), foi un relixosu asturianu perteneciente a la Orden de Predicadores.
Con 18 años ingresó nel Colexu de los Dominicos Misioneros d'Asia de Ocaña (Toledo), onde fizo'l noviciáu, profesando'l 6 d'avientu de 1841. Al añu siguiente marchó pa Filipines, completando los sos estudios na Universidá Santo Tomás de Manila. Foi ordenáu sacerdote n'avientu de 1844 y graduáu de llector en teoloxía en 1847, entamando esi mesmu añu la enseñanza de filosofía na Universidá, llabor que fizo hasta 1851, añu nel que se graduó en teoloxía, faciéndose cargu de la cátedra hasta 1870.
Regresó a España en 1874, siendo nomáu Rexente d'estudios y profesor de teoloxía nel Colexu d'Ocaña, llabor que tamién llevó a cabu nel conventu de Santu Tomás d'Ávila.
Volvió nuevamente a Manila en 1878, ocupando'l cargu de Rector y Canciller de la Universidá Santu Tomás hasta 1880, añu nel que torna a España, siendo nomáu rexente d'estudios y catedráticu de teoloxía del Colexu de Courias (Cangas del Narcea). Nos años finales de la so vida volvió nuevamente a Ávila, hasta que'l 18 de xineru de 1980 una pulmonía acabó cola so vida a los 68 años d'edá.
140 Siwa
140 Siwa ye l'asteroide númberu 140 de la serie, descubiertu'l 13 d'ochobre de 1874 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
El nome paez ser el d'una diosa eslava de la fertilidá y nomáu asina pol Vicealmirante Freiherr F. Von Pöck, del departamentu marítimu austriacu de Pola, na península d'Istria (qu'anguañu pertenez a Croacia).
142 Polana
142 Polana ye l'asteroide númberu 142 descubiertu'l 28 de xineru de 1875 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
Nomáu asina n'honor de la ciudá dende onde foi descubiertu, por aquel entós sé del Observatoriu Naval d'Austria.
143 Adria
143 Adria ye l'asteroide númberu 143 de la serie, descubiertu'l 23 de febreru de 1875 dende la ciudá de Pula (península d'Istria, en Croacia, por Johann Palisa (1848-1925). Foi nomáu asina pol Mar Adriáticu, que baña a la ciudá.
146 Lucina
146 Lucina ye l'asteroide númberu 146 de la serie, descubiertu'l 8 de xunu de 1875 dende Marsella por Alfonso Luís Nicolás Borrelly (1842-1926).
Nomáu asina pola diosa romana de la lluz. Proteutora de los seres humanos, representabasela a vegaes con una copa na manzorga y una llanza na mandrecha.
147 Protogeneia
147 Protogeneia ye l'asteroide númberu 147 de la serie, descubiertu'l 10 de xunetu de 1875 dende Viena por Leopold Schulhof (1847-1921).
Foi nomáu asina por Karl Ludwig von Littrow (1811-1877).
151 Abundantia
151 Abundantia ye l'asteroide númberu 151 de la serie, descubiertu'l 1 de payares de 1875 dende la ciudá de Pola (península d'Istria), en Croacia, por Johann Palisa (1848-1925). Púnxo-y nome'l direutor del Observatoriu de Viena, Edmund Weiss (1837-1917).
152 Atala
152 Atala ye l'asteroide númberu 152 de la serie, descubiertu'l 2 de payares de 1875 dende París por Paul Pierre Henry (1848-1905).
El nome remanez de la novela ""Atala"" de François René de Chateaubriand (1768-1848).
153 Hilda
153 Hilda ye l'asteroide númberu 153 de la serie, descubiertu'l 2 de payares de 1875 dende Pula (Istria) por Johann Palisa (1848-1825).
Theodor von Oppolzer (1841-1886), nomólu asina n'honor de la mayor de les sos fíes, que morriera unos años enantes. Hilda ye de clas P y el so diámetru ye d'unos 220 km. Da nome a una familia d'asteroides nomaos grupu Hilda
El grupu Hilda, (3,7 < a < 4,2; e < 0,03; i < 20), son cuerpos en resonancia 3:2 con Xúpiter y marquen la llende esterior del cinturón principal d'asteroides a una distancia media de 4 UA del Sol. Asemeyaos a los troyanos, los Hildes puen tener formes más allargaes que'l restu de los asteroides del cinturón principal.
154 Bertha
154 Bertha ye l'asteroide númberu 154 de la serie, descubiertu'l 4 de payares de 1875 dende París por Próspero Matías Henry (1849-1903).
El nome ye n'honor d'una hermana de Camilu Flammarión (1842-1925).
155 Scylla
155 Scylla ye l'asteroide númberu 155 de la serie, descubiertu'l 8 de payares de 1875 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
156 Xanthippe
156 Xanthippe ye l'asteroide númberu 156 de la serie, descubiertu'l 22 de payares de 1875 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
Amalia Palisa, la primera muyer del descubridor, nomólu asina n'honor de la muyer del filósofu griegu Sócrates.
Abregado-Rae
Abregado-Rae ye un planeta del universu de Star Wars.
Ye un planeta comercial que tien un antiguu y primitivu puertu espacial. Dende la nacencia de la Nueva República, el puertu erradicó los sos delitos más visibles, pero baxo esta capa d'aparente tranquilidá escuéndese un espaciupuertu onde les tribes de la galaxa amiéstense llibremente y caltienen xabazes engarradielles. Un opresivu gobiernu, alliáu de la Nueva República, dirixe a una población de 40 millones d'habitantes.
157 Dejanira
157 Dejanira ye l'asteroide númberu 157 de la serie, descubiertu'l 1 d'avientu de 1875 dende Marsella por Alfonso Luís Nicolás Borrelly (1842-1926).
Foi nomáu asina pola fía del rei d'Etoliu, Eneo, anque tamién se dicía que yera en realidá fía del dios Dionisu y d'Altea, muyer d'Etoliu. Yera pretendida por munchos héroes y dioses debíu a la so guapura y proclamó que sedría la muyer del más vigorosu y fuerte; na puxa por obtenela impunxose Heracles, venciendo a Aquelaoo.
Argón
L'argón ye un elementu químicu de númberu atómicu 18 y símbolu Ar allugáu nel grupu 18 de la tabla periódica de los elementos. Ye un gas noble, incoloru, presente na atmósfera terrestre nuna proporción daqué menor del 1%, faciéndolu ser el gas noble más abondante de la Tierra.
Candás
Candás ye la parroquia más grande ya la villa capital del conceyu de Carreño, n'Asturies. Ta llocalizada a 13 quilómetros del Cabu Peñes, ya estremada de Xixón ya Avilés por unos 15 quilómetros de caúna. Tién unos 5.800 habitantes, ya la parroquia nel so conxuntu 7.439. Ún de los elementos más significativos del pueblu ye'l cai pesqueru, agora reformáu ya que nel pasáu foi ún de los mas importantes del Mar Cantábricu.
Les fiestes llocales son el Festival de la Sardina (San Félix) el 1 d'agostu y el Cristu'l 14 de setiembre.
Un dulce típicu d'esta villa son les marañueles.
Primeros poblaores na cueva Oscura de Perlora, (anguañu desaniciada, añu 13.000 e.C..) Ente los oxetos afayaos destaquen, un teniente o Farpón de güesu, restos de bisontes, toros xabaces, caballos ya ciervos. Esti material alcuéntrase nel Muséu Arqueolóxicu d'Asturies.
"Dólmenes nel monte Areu" (3000 e.C..) Alcontráronse 35 túmulos fasta güéi, pero namái dos tan visibles.
Nel sieglu XII, el puertu de Candás y el d'Entrellusa (Perlora), algamen a ser de los puertos más emportantes na captura del xibarte en tol Cantábricu .
Candás ta comunicada per carretera con:
Candás cuenta con estación, talleres y residencia del históricu ferrocarril mineru del Carreño, güei llinia de cercaníes de FEVE ente Xixón y Cuideiru.
Amás de la estación tien dos apeaderos, ún nel centru la villa (Candás Apeaderu) y otru nel Regueral
158 Koronis
158 Koronis ye l'asteroide númberu 158 de la serie, descubiertu'l 4 de xineru de 1876 dende Berlín por Carl Victor Knorre (1840-1919).
Foi nomáu asina pola ma d'Esculapio, dios de la medicina.
Esti asteroide da nome a una de les cinco families d'asteroides d'Hirayama, 2,83<a<2,91; e<0,11; i<3,5, grupu bien definíu na rexón esterior del cinturón principal a una distancia media de 2,87 u.a. del Sol. Los miembros d'esti grupu son xeneralmente asteroides de la clas S, con colores, espectros y albedos asemeyaos. Cuidase que proceden de la frañidura d'un cuerpu mayor mui homoxénu, y con toa seguridá de clas S. Koronis tien un diámetru de 36 km.
Anders Celsius
Anders Celsius , foi un científicu suecu. Foi profesor d'astronomía na Universidá d'Uppsala (fundada en 1477). Ye conocíu sobre too por tar nel aniciu d'una escala relativa de les temperatures na que la unidá, el grau Celsius (°C), lleva'l so nome. 
Anders Celsius foi un humanista típicu del sieglu de les lluces. Pertenecía a una familia que contaba con numberosos sabios, orixinaria d'Ovanåker, pequeña localidá asitiada na provincia de Hälsingland al norte d'Uppsala. Como yera vezu na dómina nos países xermánicos y escandinavos de llatinizar los nomes de la familia, d'ahí y vino l'apellíu Celsius que ye una versión llatinizada del nome del presbiteru (Högen). So güelu paternu asina como'l maternu fueron profesores de la Universidá d'Uppsala : Magnus Celsius y Anders Spole fueron profesores d'astronomía. So padre, Nils Celsius, tamién foi profesor d'astronomía. No tocante a Anders, bien mozu foi reconocíu como buen matemáticu, y foi profesor d'astronomía en 1730, a la edá de 29 años. 
Dos años más sero, en 1732, entama un llargu viaxe d'estudios a través d'Europa (Alemaña, Italia, Francia) que dura cuatro años. En 1733, durante esi viaxe, asoleya en Nuremberg un ensamu de 316 observaciones d'aurores boreales feches por él mesmu y por otros autores ente los años 1716 y 1732. Visita casi tolos observatorios de cierta sonadía de la dómina y trabaya con munchos de los astrónomos conocíos, en particular nel Observatoriu de París. Promueve la midida del arcu del meridianu en Laponia. Pocu tiempu depués del so retornu a Uppsala, en 1736, les autoridaes sueques piden-y participar na expedición de Laponia entamada pola Academia de Ciencies de París y dirixida pol astrónomu francés Pierre Louis Maupertuis. Ésta tuvo llugar na rexón de Torneå, na parte más septentrional de Suecia. El so obxetivu yera midir la lonxitú d'un arcu del meridianu de 1º, col fin de poder validar o descalificar la teoría de la gravitación universal d'Isaac Newton, que preveía que la Tierra yera aplanada nos polos, contrariamente a les observaciones xeodésiques de Jean-Dominique y Jacques Cassini en Francia, que paecíen indicar una forma de la Tierra allargada nos polos. 
Los resultaos obteníos confirmaron de forma definitiva que Newton tenía razón y que la figura de la Tierra yera un esferoide achapláu nos polos. La participación de Celsius nesta expedición foi bien beneficiosa pa la astronomía sueca. N'efectu, convertíu nuna celebridá, Celsius consigue interesar a les autoridaes sueques na construcción d'un observatoriu astronómicu modernun n'Uppsala y conseguir los fondos necesarios. L'observatoriu de Celsius foi acabáu en 1741 y equipáu colos instrumentos que Celsius comprara durante'l so viaxe a l'estraxero. 
Güei nun consideramos de la mesma manera les midides xeodésiques, les observaciones meteorolóxiques y otros trabayos del mesmu xéneru, pero nel tiempu de Celsius eso ocupaba buena parte del trabayu d'un astrónomu. Asina, Celsius efectúa numberoses mediciones xeodésiques pal Mapa Xeneral de Suecia. 
Pa facer les sos observacioens meteorolóxiques, Celsius construyó un termómetru que-y diba a asegurar una gloria a escala mundial. El termómetru de Celsius taba graduáu de manera que 0 correspondía al puntu d'ebullición del agua, y 100 al puntu de conxelamientu. La escala de Celsius taba graduada en sentíu inversu a la escala centígrada que conocemos actualmente. Nun foi hasta depués de la muerte temprana de Celsius, que tuvo llugar en 1744, cuando los sos colegues (piénsase qu'a iniciativa del naturalista suecu Carolus Linnaeus (Carl von Linné, 1707–1778) invirtieron la escala de Celsius pa da-y la so forma actual, a saber 0 pa la temperatura de conxelación del agua, y 100 pa la so temperatura d'ebullición. 
Asistíu por Olof Hiorter, Anders Celsius estudia les aurores boreales y foi'l primeru n'esplicar el fenómenu auroral pol magnetismu terrestre. Llega a esta conclusión observando la inclinación d'una aguya de brúxula y dase cuente que les desviaciones más fuertes teníen correspondencia con una actividá auroral más intensa. 
N'astronomía Celsius observa numberosos eclipses y otros obxetos astronómicos. Asoleya catálogos de de magnitudes déterminaes con procuru paun total de 300 estrelles, sirviéndose pa ello del so propiu sistema fotométricu nel que l'error mediu ye cercanu a 0,4. Ésti ta basáu na utilización de plaques de vidru tresparente idéntiques: Cesius comparaba les magnitudes de diverses estrelles contando el númberu de tales plaques que necesitaba superponer pa que la lluz de la estrella vista a traves de les plaques s'estinguiera. 
Celsius tuvo bien implicáu en que Suecia, estáu protestante, adoptara'l calendariu gregorianu, a pesar de qu'ésti fuera obra d'un Papa católicu. Nun tuvo munchu ésitu poque'l calendariu gregorianun nun sistituyó al xulianu en Suecia hasta 1753, más de nueve años depués de la muerte del sabiu. 
La mayor parte de los trabayos de Celsius fueron asoleyaos, bien dientro de les publicaciones de la Sociedá Real de Ciencies d'Uppsala, bien ente les publicaciones de l'Academia Real de Ciencies de Suecia. La primera, fundada en 1710, constituye la más antigua sociedá científica de Suecia y Celsius foi el so secretariu dende 1725 hasta la so muerte en1744, la segunda foi fundada solamente en 1739. Escribió una obra de divultación de l'aritmética pa la mocedá que reflexa bien l'espíritu de la so dómina. 
Anders Celsius reposa al llau de so güelu Magnus, na ilesia de Gamla Uppsala asitiada a unos cinco quilómetros al norte del centru d'Uppsala. Un cráter de la Lluna lleva'l so nome.
Renminbi
El renminbi (embrivíu: RMB; ; códigu: CNY) ye la moneda de cursu llegal de la República Popular China y ye emitida pol Banco Popular Chinu. El yuan ye la unidá básica del renminbi, nome pol que tamién se conoz a la moneda. Cada yuan fraccionar en diez "jiao" o "mao" y cada "jiao" estremar en diez "fen". Por que el valor de la renminbi non fluctúe dependiendo del mercáu financieru, el yuan ta afitáu a una canasta de delles monedes internacionales. El so símbolu, como'l del yen xaponés, ye una ye mayúscula con dos trazos (¥). El yuan ye considerada una moneda de reserva pol Fondu Monetariu Internacional, ya integra la canasta de Derechos Especiales de Xiru dende ochobre de 2016.
El renminbi poner en circulación per primer vegada pocu antes del trunfu de los revolucionarios na Guerra Civil China de 1949. Una de les primeres xeres del nuevu gobiernu foi poner fin a la hiperinflación que se produxera escontra'l final del gobiernu del Kuomintang.
Mientres la era de la economía centralizada, el valor del renminbi yera fixu, con valores pocu realistes al cambéu occidental, polo que s'impunxeron severes riegles pal cambéu.
El FMI reconoció al yuan como moneda de reserva nel añu 2016. A partir del 1º d'ochobre d'esi añu, integra la canasta de Derechos Especiales de Xiru (DEGs). Ye la tercer divisa con mayor peso dientro de la canasta, con un 10,92% del total, percima del yen xaponés y la llibra esterlina.
La unidá básica del renminbi ye'l yuan, que se escribe en chinu "元", d'antiguo col calter más formal de "圆", lliteralmente «redondu». Na fala coloquial ye más habitual pronunciar "kuài", .
Un yuan estremar en 10 "jiǎo", en . Popularmente denominar "máo", . N'español podría traducise como décimos.
Un "jiao" estremar en 10 "fēn", en , qu'equivalen a céntimus.
Na República Popular China ye tan frecuente marcar los precios col símbolu ¥ delantre del númberu como col calter 元 detrás. Tamién s'emplega l'abreviatura "RMB" cuando'l símbolu "¥" nun ta disponible.
El valor de cada billete de bancu ta escritu en chinu. Los númberos escribir en calteres numberales financieros chinos tantu como en númberos arábigos. El valor y les palabres "Banco Popular de China" escríbense tamién en mongol, tibetanu, güigur y chuan nel aviesu de cada billete.
La primer serie de billetes de bancu del renminbi introducir mientres la Guerra Civil China pol acabante fundar Banco Popular de China'l 1 d'avientu de 1948, casi un añu primero que se fundara la República Popular China. Acabóse'l 10 de mayu de 1955.
En 1999 introducióse progresivamente una nueva serie de billetes y monedes.
La edición de 2005 introducióse'l 31 d'agostu de 2005 colos siguientes billetes y monedes afectaos:
El 13 de marzu de 2006, la BBC informó de que dellos delegaos a un cuerpu consultivu na Asamblea Popular Nacional de la República Popular China propunxeren incluyir a Sun Yat-sen y a Deng Xiaoping nos billetes de bancu. Sicasí, ye dudosu que la propuesta llevar a cabu.
La moneda de la RPC, que mientres la década anterior foi afitada a 8,28 yuan el dólar estadounidense, camudó de valor el 21 de xunetu de 2005 al tipu de 8,11 por dólar estadounidense, dempués del quite del tipu fixu al dólar y por causa de la presión de los Estaos Xuníos. El Banco Popular de China anunció tamién qu'el renminbi sería fixu a una canasta de monedes estranxeres, en cuenta de tar namá comparáu al dólar. Deriváu de los últimos anuncios per parte de Reserva Federal d'Estaos Xuníos nel 2015 (FED) la RPC tomó acciones de devaluación de la so moneda pa compensar les perdíes de la bolsa asiática.
"World Development Indicators 2005" ("Indicadores del desenvolvimientu del mundu 2005") del Bancu Mundial envalora qu'un dólar estadounidense valía aprosimao 1,8 yuan por causa de la paridá de poder adquisitivu en 2003. En 2007 un dólar estadounidense valía aprosimao 7,5 yuan. En 2009, yeren 6,83 por dólar.
159 Aemilia
159 Aemilia ye l'asteroide númberu 159 de la serie, descubiertu'l 26 de xineru de 1876 dende París por Paul Pierre Henry (1848-1905).
El nome seguramente debase a la famosa vía romana "Via Emilia".
162 Laurentia
162 Laurentia ye l'asteroide númberu 162 de la serie, descubiertu en 21 d'abril de 1876 dende París por Própero Matías Henry.
Nomáu asina n'honor del astrónomu aficionáu A. Laurent, que descubrió a Nemausa.
163 Erigone
163 Erigone ye l'asteroide númberu 163 de la serie, descubiertu'l 26 d'abril de 1876 dende Toulouse por Henri Joseph Anastase Perrotin (1845-1904).
164 Eva
164 Eva ye l'asteroide númberu 164 de la serie, descubiertu'l 12 de xunetu de 1876 dende París por Paul Pierre Henry (1848-1905).
168 Sibylla
168 Sibylla ye l'asteroide númberu 168 de la serie, descubiertu'l 28 de setiembre de 1876 dende Ann Arbor por James Craig Watson (1838-1880).
Seguramente foi nomáu asina poles Sibiles, doncelles qu'aldovinaben el porvenir. Una de les más famoses yera la de Cumes. Sigún la lleenda, Apolo declaró-y el so amor y ella aceutó, cola condición de que podría vivir tantos años como granos d'arena pudiere tener nuna manu. Asina llegó a una vieyura tan avanzada, que namái-y quedó la voz pa pronunciar los oráculos.
169 Zelia
169 Zelia ye l'asteroide númberu 169 de la serie, descubiertu'l 28 de setiembre de 1876 dende París por Próspero Matías Henry (1849-1903).
Nomáu asina n'honor d'una sobrina de Camilo Flammarión (1842-1925), fía de la so hermana Berta.
170 Maria
170 Maria ye l'asteroide númberu 170 de la serie, descubiertu'l 10 de xineru de 1877 dende Toulouse por Henri Joseph Anastase Perrotin (1845-1904).
Nomáu asina n'honor de la hermana d'Antonio Abetti (1846-1928) y tía de Giorgio Abetti (1882-1982), que morrió mui mozu.
171 Ophelia
171 Ophelia ye l'asteroide númberu 171 de la serie, descubiertu'l 13 de xineru de 1877 dende Marsella por Alphonse Louis Nicolas Borrelly (1842-1926).
Nomáu asina n'honor a Ofelia, fía de Polonio y moza de Hamlet na famosa obra de Shakespeare.
173 Ino
173 Ino ye l'asteroide númberu 173 de la serie, descubiertu'l 1 d'agostu de 1877 dende Marsella por Alphonse Louis Nicolas Borrelly (1842-1926).
Nomáu asina pola fía de Cadmo y d'Armonía, muyer d'Atamante y ma de Learco. Divinidá bienfechora. Aidó a Ulises cuandu taba en peligru, dándo-y una cinta por talismán.
174 Phaedra
174 Phaedra ye l'asteroide númberu 174 de la serie, descubiertu'l 2 de setiembre de 1877 dende Ann Arbor por James Craig Watson (1838-1880).
Nomáu asina pola fía de Minos y de Pasífae, hermana d'Ariadna. Foi raptada por Teseo, que se casó con ella. Namoróse d'Hipólito, el fíu de Teseo, quién refugó les insinuaciones, polo cual Fedra, despechada, acusólu énte'l so pá. Enrritáu Teseo, entregó al so fíu a los furores de Poseidón el cual unvió un monstruu marín qu'espantó a los caballos d'Hipólito, que foi arrastráu y muertu. Fedra suicidóse al sabelu.
175 Andromache
175 Andromache ye l'asteroide númberu 175 de la serie, descubiertu'l 1 d'ochobre de 1877 dende Ann Arbor por James Craig Watson (1838-1880).
Nomáu asina pola fía d'Eción, rei de Tebas nel país de Misia (Asia Menor) y muyer del troyanu Héctor. Muertu ésti y tomada la ciudá polos griegos, foi alxudicada como botín a Pirro, que la llevó a Epiro, casándose con ella. Al morrer Pirro, marcho a Asia xuntu col fíu ñacíu d'él, Pergamo, quién fundo la ciudá d'esti nome.
177 Irma
177 Irma ye l'asteroide númberu 177 de la serie, descubiertu'l 5 de payares de 1877 dende París por Paul Pierre Henry (1848-1905).
178 Belisana
178 Belisana ye l'asteroide númberu 178 de la serie, descubiertu'l 6 de payares de 1877 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
179 Klytaemnestra
179 Klytaemnestra ye l'asteroide númberu 179 de la serie, descubiertu'l 11 de payares de 1877 dende Ann Arbor por James Craig Watson (1838-1880).
Nomáu asina pola fía de Tíndaro y de Leda, muyer d'Agamenón y ma d'Orestes, Electra, Ifigenia y Crisotemis. Demientres la falta d'Agamenón en Troya, namoróse d'Egisto, y al regresu del so maríu, ente ella y Egisto dieron-y muerte. El so fíu Oreste, cola aprebación d'Electra, vengó a Agamenón, matándola.
180 Garumna
180 Garumna ye l'asteroide númberu 180 de la serie, descubiertu'l 29 de xineru de 1878 en Toulouse por Henri Joseph Anastase Perrotin (1846-1928).
Nomáu asina pol ríu Garona que trescurre pela ciudá dende onde se descubrió. Garumna ye'l nome antiguu.
181 Eucharis
181 Eucharis ye l'asteroide númberu 181 de la serie, descubiertu'l 2 de febreru de 1878 dende Marsella por P. Cottenot.
182 Elsa
182 Elsa ye l'asteroide númberu 182 de la serie, descubiertu'l 7 de febreru de 1878 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
Nomáu asina pola forma austriaca "Elsbeth" del nome "Elizabeth" y tamién pol nombre de la Emperatriz d'Austria. "Foi camudáu más sero d'alcuerdu col descubridor pol más melodiosu d'Elsa.
183 Istria
183 Istria ye l'asteroide númberu 183 de la serie, descubiertu'l 8 de febreru de 1878 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
Nomáu asina pol vicealmirante B. Freiherr von Wüllerstodf, comandante de la primer espedición austriaca de circunnavegación cola fragata "Novara", pela península del mesmu nome nel mar Adriáticu, onde s'alcuentra la ciudá de Pola.
184 Dejopeja
184 Dejopeja ye l'asteroide númberu 184 de la serie, descubiertu'l 28 de febreru de [[1878 dende Pola por Johann Palisa ([[1848]]-[[1925]]).
Nomáu asina por una ninfa de gran guapura qu'[[Hera]] prometió entregar a [[Eolo]], si ésti provocaba una tempestá que torgare la llegada a [[Italia]] de les naves d'[[Eneas]]. Propunxo'l nome'l direutor de Serviciu Hidrográficu en Pola, R. Müller.
[[Categoría:Llistes d'asteroides|184 Dejopeja]]
186 Celuta
186 Celuta ye l'asteroide númberu 186 de la serie, descubiertu'l 6 d'abril de 1878 dende París por Própero Mateo Henry (1849-1903).
187 Lamberta
187 Lamberta ye l'asteroide númberu 187 de la serie, descubiertu'l 11 d'abril de 1878 dende Marsella por J. Coggia.
Nomáu asina n'honor de Johann Heinrich Lambert (1728-1777). Lambert tien nomáu tamién un cráter na Lluna y otru en Marte.
Alcubilla de Avellaneda
Alcubilla de Avellaneda ye un conceyu y villa española de la provincia de Soria, comunidá de Castiella y Lleón. 
El so términu municipal tamién comprende la localidá de Zayas de Báscones.
Localidá asitiada na Ruta de la Llana y nel Camín del Cid.
Battle Royale
Battle Royale ye una película xaponesa adaptación cinematográfica de la novela del mesmu nome. Asoleyada nel añu 2000. Considérase una película de cultu.
A entamos del tercer mileniu la situanza en Xapón tornase incaltenible. La tasa de desemplegu algama'l 15%. Nes aules los alumnos tán fuera de control y provoquen boicots masivos. En rempuesta a esta situanza'l gobiernu creya la llei del Battle Royale. Sigún esta llei ca añu ye elexida una clas al azar ente tolos institutos xaponeses, pa ser llevaos a una islla na que tendrán que lluchar ente ellos demientres trés díes o fasta que namái quede un superviviente.
Demientres un viaxe escolar la clas na que s'alcuentra Nanahara Suya ye drogáu mentantu viaxen nel autobús. Al espertar, él y los sos compañeros descubren los collares que lleven nel gargüelu y que foron secuestraos pa participar en Battle Royale.
Demientres la so estancia na islla sedrán controlaos por un dispositivu en forma de collar que xixilará les sos constantes vitales, el so asitiamientu, lo que digan (tien un micrófonu incorporáu) y españirá si intenten quitáselu o si nun cumplen les normes. El collar ye resistente al augua y a los güelpes. Ye práuticamente indestructible, nel casu d'algamar frañilu'l collar españará de secute.
A ca alumnu se-y dá agua y alimentu pa trés díes y un arma al azar, asina como de material d'hixene personal pa les mozes. La islla ta dixebrada en fasteres, que dirán convirtienose en fasteres de peligru demientres la preba, d'alncontrase nuna d'éstes fasteres el collar españará.
La población de la islla foi evacuada, polo qu'alcuéntrase erma salvu polos militares y los alumnos.
La revista emplegada por Shinji Mimura y los sos collacios pa construyir la bomba tien por títulu "Hara Hara Tokei" ("el reló que fai tictac"). Esta revista foi espublizada por un grupu anti-gubernamental nomáu "Higashi Ajia Hannichi Buso Sensen" ("Frente armáu Anti-Xaponés del este d'Asia") demientres los años 70.
El filme tuvo orixinalmente prohibíu en Singapur y censuráu n'Alemaña. 
Takeshi Kitano ye l'autor del cuadru de la batalla apaecíu na película. 
Película de cultu
Una película de cultu ye una película qu'atrai a un pequeñu grupu de devotos o aficionaos o aquella que sigue siendo popular col pasu de los años ente un pequeñu grupu de siguidores (o cinéfilos). A vegaes, la película nun algama l'ésitu nel so estrenu, anque nun siempres ye'l casu. Delles vegaes la rempuesta de l'audiencia a una película de cultu ye dalgo estremada a lo que pretendíen los creadores. Ye normal qu'una película de cultu presente elementos inusuales.
Una película algama'l status de ser considerada de cultu por mor de la rellación de l'audiencia cola película. Esto fai que seya abegosu calificar una película como de cultu; un ésitu continuáu ente un conxuntu d'aficionaos al cine munchos años depués del estrenu orixinal de la película ye'l fautor clave d'esta definición.
Munches de les películes de cultu son de terror o ciencia-ficción. 
Clerks
Clerks. ("Caxeros.") (1994) ye la ópera prima de Kevin Smith. Tres la so bona acoyida nel festival de Sundance, esta película foi considerada una xoya del cine independiente estaunidense. La so trama ye bien cenciella: un día cualisquiera na vida d'un emplegáu nuna pequeña tienda d'autoserviciu. Partiendo d'una bas tan simple, la película consiste cásique esclusivamente n'hora y media d'áxiles y rápidos diálogos, nún únicu escenariu, el supermercáu, rodaos en blancu y prietu con una estética dafechu minimalista, faciendo de la necesidá virtú, yá que'l presupuestu de la cinta yera braeramente reducíu.
"Clerks." constitúi'l puntu partida d'una serie películes (Mallrats, Persiguiendo a Amy, Dogma, Jay y Bob el Silenciosu contraataquen) nes que repiten los personaxes Jay y Bob el silenciosu, ésti caberu interpretáu pol propiu Kevin Smith. 
Big Fish
Big Fish (El pexe grande) ye una película del 2003 dirixida por Tim Burton. La película recibió cuatro nominaciones pa los Globos d'Oru y una nominación pa los Premios Óscar.
La película cunta la hestoria d'Edward Bloom, un home que relataba momentos de la so vida añediéndo-yos carauterístiques fantástiques ya increyibles, ye por esti tipu d'hestories que'l so fíu Will dexó de falar con él demientres años, creyendo que'l so pá yera un mentirosu. Will investiga la vida del so pá, cuando ésti amala, descubriendo dellos secretos sobro él.
La hestoria de la vida d'Edward ye cuntada col usu de flashback, amosando les aventures que relataba, pasando por munchos personaxes y situances, conoz a una bruxa, a un xigante y fasta a un home llobu. Ye nomáu héroe nel so pueblu, participa na guerra y ye dau por muertu. El so fíu Will ve que les hestories del so pá nun tán tan lloñe de la realidá, y esto failos xunise y permite que'l fíu conoza al home tres la lleenda.
Direutor de cine
El direutor de cine o cinematográficu ye'l profesional que dirixe la filmación d'una película, dando instrucciones a los actores, decidiendo la puesta de cámara, supervisando'l decoráu y el vestuariu, y toles demás fonciones afayadizes pa llevar a bon términu'l rodaxe. 
Enantes intervino en numberosos llabores, principalmente la realización del guión téunico, (encuadre, planu, movimientos de cámara, oxetivu y angulación), como la seleición de los actores o "casting" y demás profesionales, los escenarios ñaturales nos que se rodará la película, los decoraos, o la redaición final del guión.
La importancia que se-y tien dada al direutor na hestoria de cine ye variada. Por exemplu, na dómina d'oru de Hollywood, la persona más importante na creación d'una película yera'l productor, y el personaxe más relevante yera l'actor o l'actriz, siendo consideráu na mayoría de los casos el direutor meramente como téunicu que dirixía ca día la filmación. 
Foi primeru n'Europa y más sero nos Estaos Xuníos onde'l direutor foi alquiriendo mayor relevancia fasta aportar a consideralu en cierta manera como l'autor d'una película.
Presupuestu
Un presupuestu ye la previsión de gastos ya ingresos pa un determináu intre, polo xeneral un añu.
El presupuestu permite a les empreses, los gobiernos, les organizaciones privaes y les families establecer prioridaes y evaluar el consiguimientu de los sos oxetivos. P'algamar estos fines pue ser necesariu incurrir en déficit (que los gastos superen a los ingresos) o, pol contrariu, pue ser posible aforrar, en cuyu casu'l presupuestu presentará un superávit (los ingresos superen a los gastos).
Nel ámbitu del comerciu ye tamién un documentu o informe que detalla'l coste que tendrá un serviciu en casu de realizase. El que realiza'l presupuestu ha d'atenese a él y nun pue cobralu si'l cliente aceuta'l serviciu.
Castanea sativa
La castañal europea ("castanea sativa") ye un árbol corporientu de fueya caduca con groma amplia y redondeada, algama los 20 ó 35 m d’altor. Tien un tueru gruesu y curtio nos cultivaos magar que más esbeltu y menos xamascosu nos xabaces. So coriella ye de cullor buxu, con abondosos riegos.
Tien fueyes grandes n'arremangu alternu, llanciolaes y aserraes con racos cucios; miden 10-25cm de llargu per unos 3-7cm d’anchu; tienen un peciolu curtio, de fasta 2 cm, lleven numberosos ñervios llaterales cuasi paralelos.
Sos flores ñacen en llarges espigues irguíes de cullor paxizu, que bilten de l’axila de les fueyes.
El so frutu, la castaña, de cullor pardu llustrosu de 2-3 cm, enciarráse en gurupos de 1-2 nun pical enlleno pinchos y verdiamariello, l'ariciu, que llueu s’abre en 4 cáscares. 
Críyase, nel norte, de magar el ras del mar fasta los 1300-1800 m nes montañes . Prefiere los suelos frescos, sueltos y profundos y un clima daqué húmedo. Que carezan de cal o tamién en suelos caliares muy llavaos.
So distribución acupa el sur y sureste d’Europa, sur de Centroeuropa, Asia Menor y el Cáucasu.
Ye un árbol llonxevu, pue algamar los 1000 años, sicasí, munches castañales vénse amagaes por mor de pelones fungoses como la "tinta" o'l cancru'l castañal. Pa solucionar esti problema recúrrese, davezu, a llantar especies esótiques como la "Castanea crenata", del Xapón y la "Castanea mollissima", del esti de China, pa dempués inxertales coles especies llariegues.
So madera ye de gran valir y emplégase tanto na ebanistería como na carpintería o la construcción. El so coral ye muy bayuroso en taninos.
Tamién emplégase pa la fabricación d'estratos curtientes. Los escarrapios d'esa estración sirven pa la fabricacíon de pasta de papel.
El so fruto ye comestible y puédese consumir crudo, cocicáo o rustío. Les enfusiones de les fueyes empléganse escontra l'abarquinamientu, y ye un remediu popular escontra la llandra, davezu emplegáo n'homeopatía. 
Santiagu d'Ayer C.F
El Santiagu d'Ayer Club de Fútbol ye un equipu ayerán y de Morea que milita en Primera Rexonal y foi fundáu en 1952.
Clubayer Deportivu
El Clubayer Deportivu ye un equipu de fútbol ayerán de Caborana d'Ayer. Foi fundáu en 1996.
La so vistimenta ye camiseta verde y pantalón coolráu.
Club Nalón
EL Club Nalón ye un equipu de fútbol d'Olloniego (Uviéu, Asturies). Milita en Rexional Preferente.
El so campu ye Fumea. Foi fundáu en 1958.
Ania
Ania ye un llugar de la parroquia de Santuyanu nel conceyu Les Regueres. Dista 1,5 km de la capital del conceyu. Emplázase a 150 metros d'altitú. Alredor del caseríu dominen les antigües tierres de llabor convertíes en praos; el valle constitúi un espaciu privilexáu onde conviven numberoses especies forestales de la viesca atlántica. La so población ye de 78 habitantes. El caseríu ye dispersu, colos barrios de Santana, La Gobia d'enrriba, La Gobia d'Abaxu, La Rondina, El Tárañu, La Lleza y la Cai Abaxu. Per equí pasa'l ríu Andayón.
Cuasi toles cases foron reformaes con dineru americanu (indianos). Destaca pola so belleza cá Antón.
El ríu Andayón ye ricu en vestixos del pasáu: Cueva Escura, Ponte de la Carbayeda y el Molín de Quilo.
The Rasmus
The Rasmus ye una banda finlandesa de rock alternativu, que nos sos anicios tocaba funk y rapcore. Anguaño son consideraos como una de les bandes finlandeses y europees más importantes y más influyentes en tol mundu. Tienen un altu nivel de popularidá en países como Méxicu, Chile, Venezuela, España, Alemaña, Rusia, Perú, Arxentina, Colombia, y en delles naciones d'Asia. Como munches otres bandes, el grupu interpreta cuasi totalmente n'inglés.
Fútbol Club Barcelona
El Fútbol Club Barcelona ye una entidá polideportiva de la ciudá de Barcelona, Cataluña. Foi fundáu como club de fútbol el 29 de payares de 1899 por dolce xóvenes futbolistes aficionaos, lideraos pol suizu Hans Gamper. El FC Barcelona ye conocíu popularmente como "Barça" y los sos aficionaos como "culés".
Cabe facer notar que'l nome oficial del club es "Fútbol Club Barcelona".
Un de les principales carauterístiques del FC Barcelona ye'l so calter polideportivu. Amás de la so seición principal, la de fútbol, el club cunta con otres tres seiciones profesionales: baloncestu, balonmanu y ḥoquei sobre patinos, nes que ta consideráu un de los meyores clubes d'Europa. Ente les cuatro seiciones profesionales, el FC Barcelona suma 26 Copes d'Europa.
 al Palmeiras, fasta'l 30 de xunu de 2012.
Real Titánicu
El Real Titánicu ye un club de fútbol de Llaviana. Foi fundáu en 1964.
Militó munchu tiempu na Tercera División asturiana, anque agora ta en Primera Rexonal. Xuega los sos partíos nel campu de Les Tolves 
Peter Dubovsky
Peter Dubovský' (* Bratislava, 7 de mayu de 1972 - † Surat Thani, Tailandia, 23 de xunu de 2000) foi un futbolista eslovacu.
Entamó la so carrera profesional en 1989 nel Slovan de Bratislava de la so ciudá natal (onde ganaría la Lliga en 1992), pa ser trespasáu en 1993 al Real Madrid, conquistando'l Campeonatu de Lliga na temporada 1994/95. Nel branu de 1995 llega al Real Uviéu, onde viviría los sos meyores años profesionales hasta la so muerte. Xugó cola seleición nacional absoluta de Checoslovaquia.
Falleció tráxicamente nel branu de 2000 al cayer de lo alto d'un cantil mientres disfrutaba de les sos vacaciones en familia. El Real Uviéu retiró un tiempu'l so dorsal a mou d'homenaxe y siempre foi recordáu emotivamente nel Estadiu Carlos Tartiere.
Vaqueiru d'alzada
Los vaqueiros d'alzada son un ensame étnicu ya cultural d'Asturies que viven de la ganadería, que realicen sigún el modelu d'esplotamientu particular mediante una treshumancia estacional. Nel mes de mayu, la familia vaqueira dexa'l pueblu d'iviernu y desplázase xunta'l so ganáu, a les brañes ya los pueblos de branu, nes fasteres de pastial de los puertos monteses, u permanecen dica'l mes d'ochobre. Cola arrivada de los cutos del iviernu, tornen col ganáu ya preseos a los pueblos d'iviernu.
Los vaqueiros d'alzada emparéyense ente ellos, desarrollando una cultura y un folklor mui axeitáu y curiosu, d'orixes ancestrales ya tresmitíu ente xeneraciones, que llegáu a los nuestros díis práuticamente inalteraáu, por esta sida son consideraos un grupu social xebráu.
Los vaqueiros d'alzada constituyen una de les cultures vives más importantes d'Asturies pola so inalterable variacion a lo llongo de los sieglos ya pesie a les discriminaciones xufríes pola Ilesia ya los xaldos, población asentao nes faces llabriegues del occidente d'Asturies dende la Edá media. Los vaqueiros estiéndense per tol occidente d'Asturies ya güei reconozse-yos polos sos apellíos Berdascu, Boto, Ḷḷorences, Redrueḷḷu, Gayu, Canu, Feitu, Garríu, Barreiru, Parrondu, Freixe, ente otros.
La boda vaqueira ye un actu que se cellebra na braña d'Aristébanu, asitiada ente los conceyos de Valdés y Tinéu. Esta folixa consiste nun enllaz d'una pareya pol ritual vaqueiru. La pareya sal del pueblu colos vaqueiros d'honor, que son el séquitu, grupos de danza tradicional y cola cama nupcial.
Na esplanada cellébrase la misa, y pela tarde faisen dances vaqueires.
Xéneru cinematográficu
Xéneru cinematográficu refierse a un métodu de dixebrar les películes cinematográfiques en grupos. Típicamente, los xéneros cinematográficos tán formaos por películes que comparten similitúes nos elementos narrativos dende los cualos son construyíos.
Billy el Neñu
Billy el neñu ("Billy the Kid" n'inglés) (23 de payares de 1859-14 de xunetu de 1881) foi un bandidu estauxunidense dedicáu al tráficu d'armes y alcohol y al robu de ganáu, lo que fizo que tuviera fuxendo demientres tola so vida. Nacíu en Nueva York, utilizó distintos nomes a lo llargo la so vida, tales como "William H. Bonney", "Henry McCarty" y "Kid Antrim", anque'l so nome real yera William McCarthy. Dixo qu'asesinara a 21 homes, pero oficialmente solo se constataron cinco.
Tíu Sam
Tíu Sam ("Uncle Sam" n'inglés) ye una personificación nacional d'Estaos Xuníos que data de la Guerra de 1812. Según el folclor común, l'orixe del personaxe remóntase a un grupu de soldaos que taba al norte de Nueva York, au recibiere barriques de carne coles iniciales U.S. Los soldaos a mou de chancia tomaron les iniciales como les del proveedor de carne, Uncle Samuel Wilson, de Troy, Nueva York.
Ensin embargu, delles teoríes contradicen esta versión. Una d'elles suxer que'l Tíu Sam foi creación d'inmigrantes irlandeses qu'usaron l'acrónimu gaélicu "SAM" (Stáit Aontaithe Mheiriceá), que significa Estaos Xuníos d'América, como nomatu pal so nuevu país. Desafortunadamente, l'orixe del términu nunca nun foi probáu.
Na Primer Guerra Mundial creóse'l famosu cartelu del Tíu Sam apuntando al espectador coles palabres ""I WANT YOU"" ("Quiérote a ti"). L'artista James Montgomery Flagg, quien pintare'l cartelu en 1917, usó una versión modificada del so rostru pa la cara del Tíu Sam. El veteranu Walter Botts posó pal dibuxu que se convertiría nel Tíu Sam. El cartelu taba basáu nún británicu de 1914 onde apaecía Lord Kitchener, diseñáu por Alfred Leete.
Jack Palance
Jack Palance (Pennsylvania, 18 de febreru de 1919; California, 10 de payares de 2006), foi un actor de los Estaos Xuníos, ganador d'un premiu Óscar al Meyor Actor de Repartu pola película "City Slickers".
El so verdaderu nome yera Volodymyr Palahniuk (Ucraín: Володимир Палагнюк) y yera descendiente d'una modesta familia d'emigrantes ucraínos. El so pá yera mineru en Pennsylvania, trabayu qu'él tamién desempeñó na so mocedá.
Igualmente, a finales de los años 30, entamó una carrera como boxeador profesional, col nomatu de "Jack Brazzo", algamando 15 victories consecutives (12 por fuera de combate).
Palance graduóse como Llicenciáu n'Artes, dientro la especialidá de "Drama", na Universidá de Stanford, en 1947. Nos sos años na Universidá tamién trabayó como cocineru, camareru, salvavides y modelu fotográficu .
En 1947, Palance fixo'l so debut en Broadway, siguiendo trés años más sero la so primer película col títulu "Panic in the Street"(1950). Foi reconocíu aína como un actor de carácter, recibiendo la nominación a los Premios de l'Academia pol so tercer papel, Lester Blaine, na película "Sudden Fear".
L'añu siguiente Palance foi nuevamente nomináu a los Óscar, pol so papel como'l pistoleru sanguinariu Jack Wilson en "Shane". Más papeles en westerns más foron interpretaos por Palance, pero tamién supo facer otros personaxes como Dr. Jekyll y Mr. Hyde, Drácula, y Atila.
En 1957, Palance ganó un Premiu Emmy al Meyor Actor pola so interpretación de Mountain McClintock en "Playhouse 90" producida por Rod Serling "Requiem for a Heavyweight".
Jean-Luc Godard convéncelu pa facer el papel del productor de Hollywood Jeremy Prokosch en 1963 na película nouvelle vague "Le Mépris", con Brigitte Bardot y Michel Piccoli. Magar que'l diálogu principal yera en francés, Palance sólo falaba n'inglés.
Apareció en "Young Guns" (1988) y nel "Batman" (1989) que rellanzaron la so carrera, demandándose los sos servicios pa nuevos proyectos.
Cuatro décades después del so debut cinematográficu, Palance ganó un Premiu de l'Academia al Meyor Actor de Repartu, en 1992 pola so interpretación del "cowboy" Curly Washburn na comedia "City Slickers".
Jack Palance foi oxetu d'un homenxe por parte del Festival Internacional de Cine de Xixón, na so ventena sétima edición correspondiente al añu 1989. A esa edición del Festival tamién asistió como convidáu otru secundariu de sonadía, Martin Landau.
Llista d'asteroides (22001-23000)
Llista d'asteroides/22001–22100
Llista d'asteroides/22101–22200
Llista d'asteroides/22201–22300
Llista d'asteroides/22301–22400
Llista d'asteroides/22401–22500
Llista d'asteroides/22501–22600
Llista d'asteroides/22601–22700
Llista d'asteroides/22701–22800
Llista d'asteroides/22801–22900
Llista d'asteroides/22901–23000
Llista d'asteroides (23001-24000)
Llista d'asteroides/23001–23100
Llista d'asteroides/23101–23200
Llista d'asteroides/23201–23300
Llista d'asteroides/23301–23400
Llista d'asteroides/23401–23500
Llista d'asteroides/23501–23600
Llista d'asteroides/23601–23700
Llista d'asteroides/23701–23800
Llista d'asteroides/23801–23900
Llista d'asteroides/23901–24000
195 Eurykleia
195 Eurykleia ye l'asteroide númberu 195 de la sere, descubiertu'l 19 d'abril de 1879 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
Foi nomáu asina pola nodriza d'Ulises; foi la primera que reconoció al héroe al so regresu de Troya.
197 Arete
197 Arete ye l'asteroide númberu 197 de la serie, descubiertu'l 21 de mayu de 1879 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
198 Ampella
198 Ampella ye l'asteroide númberu 198 de la serie, descubiertu'l 13 de xunu de 1879 dende Marsella por Alphonse Louis Nicolas Borrelly (1842-1926).
201 Penelope
201 Penelope ye l'asteroide númberu 201 de la serie, descubiertu'l 7 d'agostu de 1879 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
Nomáu asina pola fía d'Ícaro y de Peribea, muyer d'Ulises y ma de Telémaco. Ye'l prototipu de la castidá y de la felicidá conyugal. Énte la prollongada ausencia del so home, comprometióse a casase con dellos de los sos pretendientes tan ceu como terminare un mantu, del que desteyía pela nueche lo que teyera demientres el día.
216 Kleopatra
216 Kleopatra ye l'asteroide númberu 216 de la serie. Descubiertu'l 10 d'abril de 1880 pol astrónomu austriacu Johann Palisa (1848-1925) dende l'Austrian Naval Observatory de Pola, Istria.
Foi nomáu asina n'honor de Cleopatra VII, la cabera reina d'Exiptu de la dinastía griega de los Ptolomeos.
243 Ida
243 Ida ye l'asteroide númberu 243 descubiertu en 1884 pol astrónomu austriaco Johann Palisa. Tien un satélite nomáu Dactyl. Ye un asteroide clas S, mide 55x24x20 Km y rota ca 4,6 hores alredor del so exe más curtiu. Ye un miembru de la familia Koronis. La so órbita tien un semiexe mayor de 2,86 UA y un periodu de 4,84 años. El so enclín ye 1,1º.
433 Eros
433 Eros ye l'asteroide númberu 433 de la serie "1898 DQ", descubiertu'l 13 d'agostu de 1898 por G. Witt, dende Berlín. Foi'l primer asteroide conocíu que llenda la órbita de la Tierra. Tien una forma perallargada, asemeyada a una salchicha. Mide 22 km d'un estremu al otru. La mayor cercanía qu'algamó respective a la Tierra foi de 23 millones de km.
Foi'l primer asteroide en recibir un nome masculín, y descubiertu independientemente la mesma nueche dende Niza por Augusto Honorato Pedro Charlois (1864-1910).
464 Megaira
464 Megaira ye l'asteroide númberu 464 de la serie "(1901 FV)", descubiertu xuntu con Laura'l 9 de xineru de 1901 por Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf (1863-1932) dende Heidelberg.
467 Laura
467 Laura ye l'asteroide númberu 467 de la serie "(1901 FY)", descubiertu xuntu con Megaira'l 9 de xineru de 1901 por Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf (1863-1932) dende Heidelberg.
563 Suleika
563 Suleika ye l'asteroide númberu 563 de la serie "(1905 QK)", descubiertu'l 6 d'abril de 1905 por Paul Götz dende Heidelberg.
Nomáu asina por un personaxe dAlso sprach Zarathustra", del filósofu alemán Friedrich Wilhelm Nietzsche (1844-1900); y que sirvió de bas pa que Richard Strauss (1864-1949) compunxera'l poema sinfónicu opus 30"' del mesmu nome y qu'a la so vez ye l'entamu de la película (1968), de Stanley Kubrick.
588 Achilles
588 Achilles ye l'asteroide númberu 588 de la serie "(1906 TG)", descubiertu'l 22 de febreru de 1906 pol astrónomu alemán Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf (1863-1932). Foi'l primero de los asteroides troyanos descubiertu, y nomáu asina n'honor a Aquiles héroe mitolóxicu de la Guerra de Troya. La so órbita ta nel puntu de Lagrange L del sístema Sol-Júpiter.
Los sos elementos orbitales pal ecuador y equinocciu mediu J2000.0, son:
653 Berenike
653 Berenike ye l'asteroide númberu 653 de la serie "(1907 BK)", descubiertu'l 27 de payares de 1907 dende Taunton (Massachusetts pol Reverendo Joel Hastings Metcalf (4/1/1866-23/02/1925).
Foi nomáu asina n'honor de la fía del rei Magas de Cirenaica y muyer de Ptolomeo III (247 e.C.) nomada Berenice qu'ufrió'l so pelame nel templu d'Afrodita depués del regresu de Ptolomeo de la guerra con Siria. El so pelame foi treslladáu a los cielos y tresformáu na constelación Coma Berenices.
662 Newtonia
662 Newtonia ye l'asteroide númberu 662 de la serie "(1908 CW)", descubiertu'l 30 de marzu de 1908 dende Tauton por Joel Hasting Metcalf (1866-1925).
Foi nomáu asina pola ciudá de Newton, Massachusetts. Nún entamu camentóse que llevaba'l nome pol gran Isaac Newton, pero amosóse que nun ye por esti xeniu sinón pola ciudá.
Zaccheus Daniel, del Observatoriu de la Universidá de Princenton, púnxo-y el nome.
Cine sonoru
El cine sonoru ye aquelli nel que la película incorpora xuntu a los fotogrames una pista na que s'alncuentren grabaes les voces, la música y los demás soníos de forma sincronizada coles semeyes. D'esta miente, al proyeutar la película l'audiencia escucha al traviés de los altavoces; les voces, la música y los soníos que formen parte de l'aición o l'acompañen.
Anque nun foi la primera película "falada", una de les más famoses nos años 20 foi "The Jazz Singer" de 1927, qu'emplegó'l formatu "Vitáfono" o Vitaphone, anque yá la película "Don Xuan", de 1926, foi la primera qu'incorporó soníu (esencialmente efeutos especiales y música orixinal).
A magar d'ehí, el cine emplegó dellos formatos a lo llargu de la so hestoria, que puen dixebrase, esencialmente, en analóxicu (que comprende tantu banda magnética como pista óptica) y dixital. Dientro d'estos grupos, podemos estremar el númberu de canales usaos (cine monoaural, estereofónicu y multicanal).
Música de cine
La música de cine ye la música que davezu acompaña les imáxenes nes películes de cine.
Esta tien una gran importancia nesi mundu yá que l'efeutu afayadizu que pretende obtener el direutor del espectador necesita d'esta ferramienta.
Esisten munchos xéneros nos que la música cobra cásique la mesma importancia que la propia película. Un casu d'esto sedríen los musicales.
Esisten compositores mui famosos talos como John Williams que fizo una bayura de bandes sonores, munches de les cuales alcuéntrese ente les más famoses de la hestoria, o Ennio Morricone que fizo de westerns.
Emperador
Emperador, ye un títulu políticu orixináu nel Imperiu Romanu. Anque con frecuencia se nome "emperadores" a los líderes de ciertos grandes imperios, por asociación con estos, lo cierto ye que los comúnmente nomaos Emperadores de China o Xapón nun lo son nel sentíu estrictu, porque'l títulu s'asocia con un ciertu continuismu (a lo menos alloñáu) cola cultura llatina de la que remanez.
El primeru en ser proclamáu emperador na cultura llatina foi César Augustu, sobrín de Xuliu César, y tenía asociáu'l poder sobre l'Imperiu Romanu.
Tolos sos socesores como dirixentes d'esti estáu fixéronse nomar asina, hasta l'añu 395 dC. a la muerte de Valentinianu I, si bien nos años anteriores se tuvieran fecho dellos intentos nesta llinia.
Dende esti añu hebo dos emperadores, ún, el d'Oriente, allugáu en Constantinopla y otru n'Occidente, allugáu en Roma nos primeros años y nos caberos años del imperiu n'otres ciudaes pequeñes d'Italia.
Cuando los bárbaros algamaron Roma en 476 cayó l'Imperiu d'Occidente, pero remanecía l'Imperiu d'Oriente.
Tres l'aniciu del Imperiu Carolinxu el papa Lleón III fai emperador a Carlomagnu, faciendo una alianza col papa y erixéndose como nueva cabeza de la cristianidá. Esti nuevu imperiu diba dende Zaragoza hasta Dinamarca, abarcando toa Francia, el norte d'Italia menos los Estaos Pontificios y partes d'Alemaña.
Al morrer Carlomagnu'l so imperiu dixébrase en trés: Francia, Borgoña y Alemaña. Los príncipes d'esti caberu reinu yeren los más poderosos y foron nomaos heriedes, pero'l reinu acabó dixebráu en pequeños reinos y el títulu tornó en forma electiva. Los 7 principales señores d'estos reinos qu'antaño foran parte del reinu alemán elixíen a un Emperador, que nun tenía autoridá nenguna (sacante nel so reinu), y el so reináu yera más que nada nominal sacantes en casu de guerra, en que solía ser elixíu como emperador si yera necesario.
Esta situación caltúvose hasta la xunificación alemana en 1871, cuando'l rei de Prusia Guillelmu I foi fechu emperador ("Kaiser") de toa Alemaña, foi'l primer Emperador dende Barbarroxa que xunificaba tol Imperiu y el primeru na historia que lu espandió fuera d'Europa dende l'imperiu romanu peles sos colonies.
Cuando Alemaña foi derrotada nel añu 1918 dempués de la Primera Guerra Mundial el Kaiser foi derrocáu y finó asina l'Imperiu d'Occidente.
L'Imperiu d'Oriente resistió hasta l'añu 1453 como estáu, y hasta entós el títulu d'emperador foi reteníu y ostentáu pol dirixente d'esti estáu, qu'en delles dómines intentó xunificar los dos imperios de nuevo y restaurar l'imperiu romanu orixinal ensin ésitu.
Cuando los turcos algamen Constantinopla los sultanes fáense nomar señores de l'Imperiu d'Oriente y usen esti títulu hasta l'añu 1918, cuando al ser derrotaos xunto a los alemanes na Primer Guerra Mundial desapaez l'Imperiu Turcu y con él la Herencia d'Oriente.
Nel restu'l mundu nómense imperios a dellos países por tradición o pola perpetuación d'un sistema de gobiernu hereditariu nel poder, ente los más destacaos tán l'Imperiu Chinu, el Xaponés, l'Inca, l'Azteca, el Zulúa, el Persa o l'Exipcianu.
Lallans
Lallans (), ye una variante del escocés falada n'Escocia por al rodiu de 500.000 persones d'ascendencia angloxasona y nomada "Scott" na zona. Ye una de les tres llingües reconocíes nesta nación si bien dellos dicen que ye un dialectu y la diferenciación ye abondo difícil.
951 Gaspra
951 Gaspra ye un asteroide del tipu S cuya órbita s'alcuentra nel borde interior del cinturón d'asteroides. Presenta una forma triaxal, non simétrica en tornu al exe de rotación.
Foi descubiertu por Grigoriy N. Neujamin en 1916, y bautizáu con esi nome n'honor a una llocalidá turística de la Península de Crimea.
Gaspra foi'l primer asteroide fotografiáu por una sonda, en concretu'l 29 d'ochobre de 1991 pola Sonda Galileo. Les semeyes revelen l'aspeutu "liso" de la superficie, lo que suxer que tien una capa de regolitu de gran espesor. Les roques de la superficie son riques en fierru y otros metales. D'esta miente, esiste una lixera variabilidá nel albedu y nel color rellacionada col relieve topográficu. 
719 Albert
719 Albert ye l'asteroide númberu 719 de la serie "(1911 MT)", descubiertu'l 4 d'ochobre de 1911 por Johann Palisa (1848-1925) dende Viena (Austria).
Nomáu asina polos astrónomos del Observatoriu Imperial de Viena, n'honor del Barón Albert von Rothschild, benefactor del Observatoriu de la ciudá.
944 Hidalgo
944 Hidalgo ye'l nome del asteroide númberu 944 de la serie "(1920 HZ)", descubiertu por Walter Baade dende Bergedorf el 31 d'ochobre de 1920. La so peculiar órbita escéntrica oscila ente los 300 millones y los 870 millones de km y ye poco propia d'un asteroide (el so afeliu ubicase más alló de la órbita de Xúpiter), lo cualo llevó a camentar a los espertos que se trata d'un cometa estinguíu.
Baade bautizó al asteroide n'honor al llibertador mexicanu Miguel Hidalgo y Costilla n'agradecimientu al país por permiti-y a los astrónomos alemanes la observación d'un eclipse de sol en tarritoriu nacional .
998 Bodea
998 Bodea ye l'asteroide númberu 998 de la serie "(1923 NU)". Descubiertu dende Heidelberg el 6 d'agostu de 1923 por Karl Reinmuth (1892-1879).
Foi nomáu asina n'honor del matemáticu Johann Elert Bode (1747-1826).
999 Zachia
999 Zachia ye l'asteroide númberu 999 de la serie "(1923 NW)", descubiertu'l 9 d'agostu de 1923 dende Heilderberg por Karl Reinmuth (1892-1879).
Foi nomáu asina n'honor del matemáticu y astrónomu Frank Xaver von Zach (1754-1832), barón de Presburgu. Asitió'l 31 d'avientu de 1801 al primer asteroide descubiertu, Ceres, prósimu al llugar señaláu por Gauß.
1000 Piazzia
1000 Piazzia ye l'asteroide númberu 1000 de la serie "(1923 NZ)", descubiertu'l 12 d'agostu de 1923, dende Heidelberg por Karl Reinmuth (1892-1979).
Foi nomáu asina n'honor de Giuseppe Piazzi (1746-1826), descubridor de Ceres, el primer asteroide conocíu.
Llista d'asteroides (24001-25000)
Berri Txarrak
Berri Txarrak (males noticies n'asturianu) ye un grupu de rock alternativu n'eusquera fundáu en Lekunberri, (Navarra) en 1994.
La so formación ye la mesma dende un entamu fasta qu'Aitor Oreja, guitarra, abandona'l grupu por incompatibilidá del trabayu cola so vida depués del cuarto discu, "Libre".
Munchos consideren que'l so ésitu radica nel tratamientu orixinal que remocica dellos xéneros musicales hermanaos col rock.
Col trabayu "Jaio.Musika.Hil" en 2005 esperimenten una evolución musical.
101 Helena
101 Helena ye l'asteroide númberu 101 de la serie.
Foi descubiertu por J. C. Watson el 15 d'agostu de 1868.
102 Miriam
102 Miriam ye l'asteroide númberu 102 de la serie, descubiertu por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890) el 22 d'agostu de 1868 dende Clinton.
Foi nomáu asina pola hermana de Moises, Profeta y llexislador hebréu nel Antiguu Testamentu .
103 Hera
103 Hera ye l'asteroide númberu 103 de la serie, descubiertu'l 7 de setiembre de 1868 dende Ann Arbor por James Craig Watson (1838-1880).
Foi nomáu asina pola diosa griega, fía de Cronos y Rhea, hermana y al mesmu tiempu muyer de Zeus. Hera ye'l nome griegu pal llatín Juno.
104 Klymene
Klymene ye l'asteroide númberu 104 de la serie, descubiertu por Jacobo Craig Watson (1838-1880) dende Ann Arbor el 13 de setiembre de 1868.
El nome vien de la fía del Océanu y de Tetis y ma d'Epimeteo y Prometeo.
105 Artemis
105 Artemis ye l'asteroide númberu 105 de la serie, descubiertu'l 16 de setiembre de 1868 por Jacobo Craig Watson (1838-1880) dende Ann Arbor.
Foi nomáu asina pola diosa de la castidá y la caza, fía de Zeus y Latona, hermana d'Apolo. Ye la Diana de los romanos.
106 Dione
106 Dione ye l'asteroide númberu 106 de la serie, descubiertu'l 10 d'ochobre de 1868 dende Ann Arbor, (Michigan) por James Craig Watson.
Foi nomáu asina por Dione, la ma d'Afrodita y Titán na mitoloxía griega.
Tien un diámetru de 146.6 km el so periodu de rotación ye de 15 hores y un periodu orbital de 5,64 años; con una órbita qu'oscila ente los 2,6 y 3,7 UA. Se creye que ta fechu del mesmu material que Ceres. Dione ocultó una pequeña estrella'l 19 de xineru de 1983.
107 Camilla
107 Camilla ye l'asteroide númberu 107 de la serie, descubiertu dende Madrás el 17 de payares de 1868 por Norman Robert Pogson (1829-1891).
Foi nomáu asina pola reina de los Volscos. Caltuvo demientres munchu tiempu al exércitu de Turnu que s'engarraba escontra Eneas. Foi muerta por una saeta.
Tien un satélite col nome de: S/2001 (107) 1.
108 Hecuba
108 Hecuba ye l'asteroide númberu 108 de la serie, descubiertu dende Dusseldorf el 2 d'abril de 1869 por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900).
El nome propúnxolu'l Dr. Franz Heinen, pola fía de Dimas, rei de Frigia y segunda muyer del rei de Troya, Príamo. Foi la más desafortunada ma de 50 fíos y 12 fíes, siendo los más famosos Héctor, 3317 Paris, 114 Casandra, 1872 Hélenos, 595 Políxena y 1208 Troilo.
109 Felicitas
109 Felicitas ye l'asteroide númberu 109 de la serie, descubiertu'l 9 d'ochobre de 1869 dende Clinton, por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890)
111 Ate
111 Ate ye l'asteroide númberu 111 de la serie, descubiertu'l 14 d'agostu de 1870 por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890) dende Clinton.
Nomáu pola fía de Zeus y d'Eris (la Discordia), diosa maliña que pola so actitú intrigante foi espulsada del Olimpo, tando abeyando ente los mortales, como inspiradora del mal.
112 Iphigenia
112 Iphigenia ye l'asteroide númberu 112 de la serie, descubiertu'l 19 de setiembre de 1870 dende Clinton, por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina pola fía d'Agamenón y Clistemnestra y hermana d'Oreste y Electra. Cuando la flora griega taba pa xurdir del puertu d'Aulis, camín de Troya, asocedío una terrible peste. Consultáu l'oráculu, predixo que nun apararía'l mal fasta que fuere Iphigenia sacrificada a los dioses. Nel intre supremu Artemisa sostituyó a la xoven por una cierva y llevósela a Taurida, onde fízola sacerdotisa del so cultu, ordenando sacrificar a tolos foriatos qu'ellí aportaren.
113 Amalthea
113 Amalthea ye l'asteroide númberu 113 de la serie, descubiertu'l 12 de marzu de 1871 dende Dusseldorf (Alemaña) pol astrónomu Karl Theodor Robert Luther (1822-1900).
Denomóse asina polos astrónomos de Berlín (Alemaña) pola ninfa que foi ñodriza del dios griegu Zeus. Rea, la so ma, escondiólu nel monte Ida, na islla de Creta. Ellí recoyólu la ninfa Amaltea; les abeyes destilaben pal neñu'l miel más duce y les cabres alimentábenlu col so lleche. Sigún Ovidiu, la cabra frañóse un cuernu; Amaltea enllenólu de flores y de frutos y ufrió-ylu a Zeus quien, n'agradecimientu, convirtió a la ninfa y a la cabra n'estrelles (la constelación de Capricorniu). Del pelleyu la cabra, Zeus fízose una armadura: la éxida.
Notres versiones del mitu, el nome d'Amaltea conrrespondería non a la ninfa, sinón a la propia cabra.
Bremen
Bremen (; tradicionalmente en español "Brema"), ciudá nel noroeste de Alemaña, forma xuntu col puertu de Bremerhaven (60 km al NON) la "Ciudá Llibre Hanseática de Bremen" o Tao de Bremen, unu de los 16 estaos federaos que formen la República Federal d'Alemaña, del cual ye la capital. La ciudá alluga unos 550.000 habitantes, ente que la área urbana tien unos 900.000 habitantes. La área metropolitana Bremen-Oldenburg tien alredor de 2,3 millones d'habitantes. El nome tradicional en castellán ye Brema, pero anguaño ta en desusu.
Cronoloxía
La ciudá de Bremen llinda polos cuatro puntos cardinales col estáu de Baja Sajonia. Tien un llargor máximu de 38 km y un anchu máximu de 16 km. El perímetru de la ciudá ye de 136,5 km.
El ríu Weser crucia la ciudá de sudeste a noroeste antes de desaguar 70 km más al occidente nel mar del Norte. Bremen atopar nel sitiu onde'l ríu enancha antes de desaguar, faciéndose navegable, lo que dio orixe al so importante puertu.
Anguaño Bremen ye una ciudá industrial que cunta cola presencia d'empreses como Daimler-Chrysler y unu de los principales símbolos de la industria de la Unión Europea (UE) na actualidá, Airbus Group.
La metrópoli más cercana ye Hamburgo, 120 km al nordés de Bremen. Ye una ciudá con importancia rexonal, el so puertu compitió por enforma tiempu en supremacía col puertu de Hamburgo. Anguaño'l puertu fluvial de Bremen ye'l segundu puertu comercial d'Alemaña.
La ciudá de Bremen ta estremada en cinco distrito ("Bezirke"), los que de la mesma s'estremen en 23 barrios ("Stadtteile") y 81 sub-barrios ("Ortsteile").
Nel campus de la Universidá de Bremen, ye posible atopar tamién el Institutu Max Planck de Microbiología Marina, unu de los centros de la Sociedá Max Planck.
Bremen ta hermanada coles siguientes ciudaes:
Mar de Xapón
El Mar de Xapón ye un brazu del Océanu Pacíficu que s'estiende ente Xapón, al este, y el continente asiáticu, al oeste. Cubre aprosimadamente un millón de km² de superficie.
El mar ta arrodiáu poles islles xaponeses d'Hokkaido, Honshu y Kyushu y pola islla rusa de Sakhalin pol este, y pola península de Corea y la parte continental de Rusia pol oeste.
Ta conectáu con otros mares per aciu de cinco estrechos de poca fondura: l'estrechu de Tartaria ente Asia continental y Sakhalin; l'estrechu de La Pérouse ente les islles de Sakhalin y Hokkaido; l'estrechu de Tsugaru ente les islles de Hokkaido y Honshu; l'estrechu de Kanmon ente les islles de Honshu y Kyushu; y l'estrechu de Corea ente la península de Corea y la islla de Kyushu. L'estrechu de Corea ta compuestu pola Canal Occidental y l'estrechu de Tsushima alredor de la islla Tsushima.
Tradicionalmente esta mar conocióse n'español y notres llingües como la mar de Xapón mundialmente, anque'l gobiernu de Corea ta en desalcuerdu cola denominación, prefiriendo l'alternativa de mar Oriental o mar del Este.
114 Kassandra
114 Kassandra ye l'asteroide númberu 114 de la serie, descubiertu dende Clinton el 23 de xunetu de 1871 por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina pola fía de Príamo y Hecuba de Troya.
115 Thyra
115 Thyra ye l'asteroide númberu 115 de la serie, descubiertu'l 6 d'agostu de 1871 dende Ann Arbor por Jacobo Craig Watson (1838-1880).
Foi nomáu asina por Thyra, reina de Dinamarca, muyer del rei Gorm, el Vieyu (? -963).
116 Sirona
116 Sirona ye l'asteroide númberu 116 de la serie, descubiertu dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890) el 8 de setiembre de 1871.
Foi nomáu asina n'honor a Sirona, diosa celta compañera de Belenus, cuyo cultu taba rellacionáu colos manantiales termales.
117 Lomia
117 Lomia ye l'asteroide númberu 117 de la serie, descubiertu dende Marsella'l 12 de setiembre de 1871 por Alphonse Louis Nicolás Borrelly (1842-1926).
Foi nomáu asina pola reina de Libia, de maraviyosa guapura. Foi amada por Zeus, cola que tuvo dellos fíos, qu'Hera, celosa, mató. Alloriada Lomia o Lamia pol dolimientu, zampaba cuanto vía, polo cual foi tresformada en perra.
118 Peitho
118 Peitho ye l'asteroide númberu 118 de la serie, descubiertu dende Dusseldorf el 15 de marzu de 1872 por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900).
Foi nomáu asina pola fía d'Hermes y Afrodita, diosa de la persuasión ente griegos y romanos. Peitho foi acompañante d'Eros.
El nome propúnxolu'l direutor del Observatoriu d'Hamburgu: G. Rümker.
119 Althaea
119 Althaea ye l'asteroide númberu 119 de la serie, descubiertu'l 3 d'abril de 1842 dende Ann Arbor por Jacobo Craig Watson (1838-1880).
120 Lachesis
120 Lachesis ye l'asteroide númberu 120 de la serie, descubiertu dende Marsella'l 10 d'abril de 1872 por Alphonse Louis Nicolas Borrelly (1842-1926).
Foi nomáu asina por una de les tres Parques o Moires, yeren fíes d'Erebo y de la Nueche. Les otres yeren Cloto y Atropos.
121 Hermione
121 Hermione ye l'asteroide númberu 121 de la serie, descubiertu'l 12 de mayu de 1872 dende Ann-Arbor por Jacono Craig Watson (1838-1880).
Nomáu asina pola fía de Menelao y Helena
122 Gerda
122 Gerda ye l'asteroide númberu 122 de la serie, descubiertu'l 31 de xunetu de 1872 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina pola fía del xigante Gimer. El rei Fley pidió la so mano namoráu de la so guapura.
123 Brunhild
123 Brunhild ye l'asteroide númberu 123 de la serie, descubiertu'l 31 de xunetu de 1872 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina pol personaxe de los "Nibelungelied" (Nibelungu). Reina de les Valquiries, privada de la so divinidá por Odin y somida nún sueñu encantáu, del qu'espertóla Sifrido, qu'obtuvo la so mano pa Gunther.
124 Alkeste
124 Alkeste ye l'asteroide númberu 124 de la serie, descubiertu'l 23 d'agostu de 1872 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina n'honor a Alcestis, muyer d'Admeto, rei de Tesalia na mitoloxía griega. Alcestis emprestóse a ser sacrificada pa salvar la vida del so home, gravemente enfermu, a quien un oráculu pronosticara que curaría si daquien morría nel so llugar.
Adeline Weiss, muyer del astrónomu austriacu Edmund Weiss (1837-1917), propúnxo'l nome a pidimientu de Peters.
125 Liberatrix
125 Liberatrix ye l'asteroide númberu 125 de la serie, descubiertu'l 11 de setiembre de 1872 dende París por Próspero Matías Henry (1849-1903).
Paez ser que'l nome se refier a la lliberación de Francia na dómina de les descubriciones. D'otra miente, otra interpretación ye que foi nomáu asina pol primer presidente de la república francesa Adolfo Thiers.
Greg
Greg, de nome verdaderu Michel Regnier, (5 de mayu de 1931 en Ixelles, 29 d'ochobre de 1999) ye un dibuxantes, guionista y director lliterariu de cómic belxicanu. 
Vivió na localidá belxicana de Herstal, cerca de Liège. Greg imprime la so primera revista, "Le Journal de Nouny", en 1943.
Greg muerre en 1999, dexando una obra monumental, considerada como una de les más importantes y de les más innovadores de la historia del cómic. Ye conocíu sobre manera pol so personaxe Achille Talon (que la Editorial Bruguera sacó n'España col nome d'Aquiles Talón). 
A los 16 años yá publicó "Les aventures de Nestor et Boniface" nel diariu belxicanu "Vers l'Avenir". Más sero entró en "Héroic Albums" y, ente 1953 y 1956 fizo "Le Chat" baxo'l nomatu de "Michel Denys"
Greg ye capaz d'adaptase a diferentes estilos y destaca cuando se trata d'escribir guiones pa series existentes. 
Entre 1960 y 1966, Greg escribe guiones pa la serie Spirou, dibuxada por Franquin: "Le Voyageur du Mésozoïque" (1960), "le prisonnier du Bouddha" (1960), "Z comme Zorglub" (1961), "L'Ombre du Z", (1962), "Tembo Tabou" (1964) y "QRN sur Bretzelburg" (1966), que se convierte nun álbum de cultu de la serie.
Ye bien difícil estremar l'aportación de Greg nesos álbumes puesto que Franquin yera conocíu por modificar completamente la trama establecida por los sos guionistes. 
En 1958, un Hergé, autor de Les Aventures de Tintín, baxu d'inspiración, pide a Greg concevir un proyectu d'aventura pa la so famosa serie. Greg trabaya con Hergé sobre dos proyectos, "Les Pilules" y "Tintin et le Thermozéro". Los dos siguen el modelu d'una persecución desenfrenada a la gueta d'un obxetu bien codiciáu, a saber, píldores radiactives nel primer proyectu, y una bomba de nuevu tipu nel segundu. Greg fai un trabayu importante, como ye habitual n'él adopta perfechamente l'estilu de la serie y consigue escribir un guión de Tintín apasionante, prestosu y dignu de los meyores guiones "hergeanos". Pue ser eso lo que provoca n'Hergé que finalmente interrumpe'l proyectu. Más sero, Hergé declara a Benoît Peeters (en "Le Monde d'Hergé') : ""Prové trabayjar con Greg que me compuso un buen guión, pero un guión que nun utilicé enxamás, porque me sentía prisioneru con dellos pilancos polo que nun podía más que dexalu escapar"".
En 1972, Greg, visiblemente menos inspiráu, escribe un guión, abondo decepcionante, pa un dibuxu animáu de Tintín ("Tintin et le lac aux requins"), igualmente adaptada en cómic pol Studio Hergé.
Greg, ensin embargo ye bien apreciáu polos collaboradores d'Hergé puesto que, en 1983, cuando Hergé muertu dexara un proyectu d'álbum inacabáu ("Tintin et l'Alph-Art"), el so más próximu collaborador, Bob De Moor, intenta acabar el proyectu en compañía de Greg que terminaría'l guión. De Moor tópase cola refuga de Fanny Remi, viuda d'Hergé, que, depués d'avalar primeramente'l proyectu, foi convencida por Benoit Peeters pa dar marcha atrás.
Nos Estaos Xuníos, Greg escribe igualmente dellos guiones pa la serie televisiva "The Love Boat" (que foi pasada n'España col títulu "Vacaciones nel mar"). Regresó a Francia a mediaos de los años ochenta, faciendo los guiones de los primeros episodios del "Marsupilami" que dibuxaríen Batem y Franquin.
Ente les qu'algamaron mayor sonadía podemos citar dos series feches col dibuxante Hermann ("Comanche" y "Bernard Prince"), una serie de ciencia ficción ("Luc Orient"), otra que narra les aventures d'axentes secretos ("Bruno Brazil", col dibuxante William Vance), una serie fantástica d'una gran poesía ("Olivier Rameau", col dibuxante Dany ), etc. 
Pero la so creación más reseñable ye "Achille Talon", creada en payares de sa 1963 pal magazine "Pilote".
"Achille Talon" ye reconocíu poles cualidaes del so diálogu brillante y finu, que pasen de lo cómico a lo realista ensin ningún pilancu, llenu d'alusiones culturales y xuegos de palabres intelixentes, que-y valen pa figurar en páxines enteres nos manuales escolares, y facelu obxetu de delles tesis doctorales. Si enxamás recibió'l Gran Premiu del Festival d'Angoulême, viose consagráu en xineru de 1999 pola esposición retrospectiva "ABCDEF GREG... !", entamada por Dominique Poncet y Benoît Mouchart. Con esti últimu, Greg asoleyó'l mesmu añu un recopilatoriu d'entrevistes de les ediciones Dargaud: "Michel Greg, Dialogues sans bulles".
Nos años 90, asoleya un recopilatoriu d'aforismos, "Il pense donc je suis", en dalgún sitiu ente Oscar Wilde y Sacha Guitry.
Llegó a facer más de 250 álbumes como dibuxante y/o guionista, algamando un llugar importante dientro de la historia del cómic franco-belxicanu.
Llista d'asteroides/24001–24100
Llista d'asteroides/24101–24200
Llista d'asteroides/24201–24300
Llista d'asteroides/24301–24400
Llista d'asteroides/24401–24500
Llista d'asteroides/24501–24600
Llista d'asteroides/24601–24700
Llista d'asteroides/24701–24800
Llista d'asteroides/24801–24900
Llista d'asteroides/24901–25000
Llista d'asteroides (25001-26000)
Llista d'asteroides/25001–25100
Llista d'asteroides/25101–25200
Llista d'asteroides/25201–25300
Llista d'asteroides/25301–25400
Llista d'asteroides/25401–25500
Llista d'asteroides/25501–25600
Llista d'asteroides/25601–25700
Llista d'asteroides/25701–25800
Llista d'asteroides/25801–25900
Llista d'asteroides/25901–26000
128 Nemesis
128 Nemesis ye l'asteroide númberu 128 de la serie, descubiertu'l 25 de payares de 1872 dende Ann-Arbor por Jacobo Craig Watson (1838-1880). Independientemente descubriólos el 5 d'avientu de 1872 dende Marsella, Alphose Louis Nicolás Borrelly (1842-1926).
Foi nomáu asina pola diosa de la venganza, fía d'Erebo y la Nueche.
129 Antigone
129 Antigone ye l'asteroide númberu 129 de la serie, descubiertu'l 5 de febreru de 1873 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrick Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina n'honor a Antígona, fía d'Edipo (rei de Tebas) y Yocasta, na mitoloxía griega.
130 Elektra
130 Elektra ye l'asteroide númberu 130 de la serie, descubiertu'l 17 de febreru de 1873 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina n'honor a Elektra, fía d'Agamenón y Clitemnestra, y muyer de Pílades, na mitoloxía griega.
Ann Arbor (Michigan)
Ann Arbor ye una ciudá de los Estaos Xuníos, asitiada en Michigan suroriental. Alcuéntrase a 73 km al este de Detroit y 56 km al norte d'Ohio. Equí asítiase la Universidá de Michigan, una de les universidaes superiores del país. Ésta forma la composición de la economía de la ciudá, de la población y de la conocencia cultural. 
Foi fundada en 1824 y l'orixe del so nome nun ye seguru dafechu. La versión más reciente afirma que foi elexíu por Juan Allen, ún de los fundadores, n'honor de la so muyer, Ana. Sigún esta teoría Arbour foi la pallabra escoyida por Allen pa siguir al nome de la so muyer y nomase asina a un efeutu de lluz y solombra producíu polos carbayos dispersaos. Al entamu'l nome escribíase como "Annarbour" pero llueu tresformóse en dos pallabres.
Lisboa
Lisboa ye la capital de Portugal, y tamién la mayor ciudá, asitiada na boca del ríu Tayu. La ciudá en 2001 tenía 564.477 habitantes, pero na so área metropolitana moren al rodiu de 3 millones d'habitantes. Lisboa ye la ciudá más rica de Portugal, con un PIB mayor a la media europea.
Esta ciudá pertenez al conceyu de Lisboa, con 83,84 km² d'área. El conceyu ("concelho" en portugués) ta dixebráu en 53 parroquies ("freguesías") y llenda colos "concelhos" d'Odivelas y Loures al norte, al noroeste con Amadora,al oeste con Oeiras y al sureste col estuariu del Tayu. Conceyos (concelhos)a sur del Tayo:Almada,Seixal,Moita,Barreiro y Montijo.
131 Vala
131 Vala ye l'asteroide númberu 131 de la serie, descubiertu'l 24 de mayu de 1873 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
132 Aethra
132 Aethra ye l'asteroide númberu 132 de la serie, descubiertu'l 13 de xunu de 1873 dende Ann Arbor, en Michigan, Estaos Xuníos, por James Craig Watson (1838-1880). Nomase asina pola ma del héroe griegu Teseo en La Ilíada.
133 Cyrene
133 Cyrene ye l'asteroide númberu 133 de la serie, descubiertu'l 16 d'agostu de 1873 dende Ann Arbor por Jacobo Craig Watson (1838-1880).
Foi nomáu asina n'honor a Cirene, fía d'Hipseo, rei de los lapites, na mitoloxía griega.
134 Sophrosyne
Sophrosyne ye l'asteroide númberu 134 de la serie, descubiertu'l 27 de setiembre de 1873 dende Dusseldorf por Karl Theodor Robert Luther (1822-1900).
Friedrich Wilhelm August Argelander (1799-1875) y Theodor Wolff, propunxeron el nome basándose en Sofrosina.
135 Hertha
135 Hertha ye l'asteroide númberu 135 de la serie, descubiertu'l 18 de febreru de 1874 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Hertha pertenez a una de les dos subfamilies d'asteroides asitiaos a una distancia media de 2,42 u.a. del Sol, siendo la otra familia Nisa. Herta tien un diámetru de 80 km y un enclín de 2º3, ye de clas M. Dellos miembros de la familia alcuentrense mui averaos al güecu de Kirkwood en resonancia 3:1 con Xúpiter a 2,50 u. a. y podríen ser llanzaos al güecu y darréu eyeutaos n'órbitas que crucien la Tierra. Polo tanto esta familia xuntu cola de Nisa puen ser una importante fonte de meteoritos.
137 Meliboea
137 Meliboea ye l'asteroide númberu 137 de la serie, descubiertu'l 21 d'abril de 1874 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925). Ye un asteroide de tipu carbonáceo y el mayor de los asteroides de la familia Melibea dando nome a la clas. Ente ellos 791 Ani ye l'únicu que se-y avera en tamañu. El so nome vien d'una de les dos Melibees de la mitoloxía griega.
138 Tolosa
138 Tolosa ye l'asteroide númberu 138 de la serie, descubiertu'l 19 de mayu de 1874 dende Toulouse (n'Occitania, Francia) por Henri Joseph Anastase Perrotin (1845-1904).
Tolosa ye'l nome llatín y occitanu de Toulouse. L'asteroide foi nomáu asina pola ciudá dende la que foi descubiertu.
141 Lumen
141 Lumen ye l'asteroide númberu 141 de la serie, descubiertu'l 13 de xineru de 1875 dende París por Próspero Matías Henry (1849-1903).
Paez ser que foi nomáu asina por un trabayu lliterariu del astrónomu Camilo Flammarion (1842-1925), gran divulgador de temes astronómicos y fundador de la revista "l’Astronomia" y de la Sociedá Astronómica de Francia.
144 Vibilia
144 Vibilia ye l'asteroide númberu 144 de la serie, descubiertu'l 3 de xunu de 1875 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina pola diosa llatina qu'invocaben los viaxeros cuando se perdíen. Peters descubrió esti asteroide al tornar de la espedición pa observar el tránsitu de Venus pel Sol del 9 d'avientu de 1874.
145 Adeona
145 Adeona ye l'asteroide númberu 145 de la serie, descubiertu'l 3 de xunu de 1875 dende l'observatoriu Clinton (nel estáu de Nueva York, (Estaos Xuníos) por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Aretha Franklin
Aretha Franklin (Memphis, 25 de marzu de 1942) ye una cantante de soul, R&B y góspel d'Estaos Xuníos.
Entamó a cantar nel añu 1956 cuando espublizó'l discu de góspel "The Gospel Soul of Aretha Franklin". Trabayó na discográfica Columbia, y nel añu 1967 espublizó "I never loved a man the way I love you" col que tuviere hits como "Respect". En 2003 espublizó "So damn happy" d'estilu neo soul, que ye'l so últimu trabayu.
139 Juewa
139 Juewa ye l'asteroide númberu 139 de la serie, descubiertu'l 10 d'ochobre de 1874 dende Pequín por James Craig Watson (1838-1880). Descubiertu na preparación de la observación del tránsitu de Venus pel Sol del 9 d'avientu de 1874.
139 Juewa ye un asteroide pergrande y escuru del cinturón principal. Compónse probablemente del material carbonosu primitivu. Foi'l primer asteroide descubiertu en China. El so nome completu yera 瑞華星, que significa: "estrella de la fortuna de China".
148 Gallia
148 Gallia ye l'asteroide númberu 148 de la serie, descubiertu'l 7 d'agostu de 1875 dende París pol astrónomu francés Prosper-Mathieu Henry (1849-1903).
Foi nomáu asina pol so descubridor n'honor a Galia, nome llatín de Francia.
149 Medusa
149 Medusa ye l'asteroide númberu 149 de la serie, descubiertu'l 21 de setiembre de 1875 dende Toulouse por Enrique José Anastasio Perrotin (1845-1904).
Foi nomáu asina por Medusa, una de les trés Gorgones, la única que yera mortal y visible a los homes. Poseidón tresformóse en páxaru pa poseela, y profanó'l templu d'Atenea, que, enrritada, tresformó les guedeyes de Medusa en xerpes. De la xunión de Poseidón y Medusa ñacieron Crisaor y el caballu Pegaso.
150 Nuwa
150 Nuwa ye l'asteroide númberu 150 de la serie, descubiertu'l 18 d'ochobre de 1875 dende Ann Arbor por James Craig Watson (1838-1880).
Foi nomáu asina por un personaxe de la mitoloxía china, la diosa Nüwa que creyó a la Humanidá.
160 Una
160 Una ye l'asteroide númberu 160 de la serie, descubiertu'l 20 de febreru de 1876 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
161 Athor
161 Athor ye l'asteroide númberu 161 de la serie, descubiertu'l 19 d'abril de 1876 dende Ann Arbor por James Craig Watson (1838-1880).
Foi nomáu asina n'honor a Hathor, diosa exipciana del amor.
165 Loreley
165 Loreley ye l'asteroide númberu 165 de la serie, descubiertu'l 9 d'agostu de 1876 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina pola serena de la mitoloxía xermánica, de gran guapura y deliciosu cantu, que se colocaba nuna roca sobro'l Rin y col so cantu seducía a los navegantes, faciéndo-yos naufragar.
Ségolène Royal
Ségolène Royal (nac. Marie-Ségolène Royal, Dakar, Senegal, 1953) ye una política francesa y miembru del Partíu Socialista (PS). Ye la presidenta del conseyu rexonal de Poitu-Charentes dende abril de 2004, y diputada de Deux-Sèvres dende xunu de 1988.
Foi elixida la candidata del Partíu Socialista pa les eleiciones presidenciales de Francia que tuvieron llugar nel añu 2007.
166 Rhodope
166 Rhodope ye l'asteroide númberu 166 de la serie, descubiertu'l 15 d'agostu de 1876 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina por una compañera d'Artemisa.
167 Urda
167 Urda ye l'asteroide númberu 167 de la serie, descubiertu'l 28 d'agostu de 1876 dende Clinto por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Na mitoloxía escandinava, fada que representaba'l pasáu. Yera tamién una fonte d'augües pures na qu'esnadaben dos blanquísimos cisnes.
172 Baucis
172 Baucis ye un asteroide, el númberu 172 de la serie, descubiertu'l 5 de febreru de 1877 dende Marsella por Alphonse Borrelly (1842 – 1926), quien-y púnxo esi nome n'honor a la lleenda griega de Filemón y Baucis.
Ta compuestu por un mestu de roca y aleación de fierro y níquel, polo que'l so albedu namái ye 0,138, dando una magnitú absoluta de 8,39. Tien unos 62,4 km de diámetru, y xira sobre sí mesmu en 16 hores.
176 Iduna
176 Iduna ye l'asteroide númberu 176 de la serie, descubiertu'l 14 d'ochobre de 1877 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
185 Eunike
185 Eunike ye un asteroide escuru y pergrande del cinturón d'asteroides. Ta compuestu primordialmente de carbonatos.
Foi descubiertu por Christian Heinrich Friedrich Peters el 1 de marzu de 1878 y nomáu asina por Eunice una Nereida na mitoloxía griega, cuyu nome sinifica 'feliz victoria'. Elixóse esti nome pa festexar el tratáu de San Esteban a la conclusión de la guerra ente Rusia y l'imperiu Otomanu.
Observáronse trés ocultaciones d'Eunike.
188 Menippe
188 Menippe ye l'asteroide númberu 188 de la serie, descubiertu'l 16 de xunu de 1878 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
189 Phthia
189 Phthia ye l'asteroide númberu 189 de la serie, descubiertu'l 9 de setiembre de 1878 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
190 Ismene
190 Ismene ye l'asteroide númberu 190 de la serie, descubiertu'l 29 de setiembre de 1878 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Na mitoloxía griega, Ismena yera fía d'Edipo y Yocasta, hermana d'Antígona, que tamién da nome a un asteroide (Antigone), a la qu'acompañó al supliciu.
Porto
Porto ye una ciudá y conceyu portugués, allugáu nel distritu de Porto, na rexón del Norte y na subrexón del Gran Porto. Con una población de y 1.551.0950 nel área metropolitana. Allúgase a la vera del Ríu Douro, que desemboca nel oceánu Atlánticu. Los sos habitantes son portuenses.
El conceyu correspuende a la ciudá, alministrada por 15 "freguesias" (parroquies).
191 Kolga
191 Kolga ye l'asteroide númberu 191 de la serie descubiertu'l 30 de setiembre de 1878 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
192 Nausikaa
192 Nausikaa ye l'asteroide númberu 192 de la serie, descubiertu'l 17 de febreru de 1879 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
193 Ambrosia
193 Ambrosia ye l'asteroide númberu 193 de la serie, descubiertu'l 28 de febreru de 1879 dende Marsella por J. Coggia.
194 Prokne
194 Prokne ye l'asteroide númberu 194 de la serie, descubiertu'l 21 de marzu de 1879 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina pola fía de Pandión, rei d'Atenes y muyer de Tereo, rei de Tracia, que namoráu de la so cuñada Filomela, forcióla y curtó-y la llingua pa que nun pudiere falar.
196 Philomela
196 Philomela ye l'asteroide númberu 196 de la serie, descubiertu'l 14 de mayu de 1879 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Foi nomáu asina pola fía de Pandión y hermana d'Anfión. Tereo, el so cuñáu, sedúxola y llueu enzarróla y curtó-y la llingua.
199 Byblis
199 Byblis ye l'asteroide númberu 199 de la serie, descubiertu'l 9 de xunetu de 1879 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Na mitoloxía griega, Byblis yera fía de Mileto de Creta y de la ninfa Idotea. Namorada del so hermanu Cauno, intentó seducilu; pero ésti fuxó y Byblis siguiólu llarimando de forma tala, que los dioses convirtieronla en fonte.
200 Dynamene
200 Dynamene ye l'asteroide númberu 200 de la serie, descubiertu'l 7 d'agostu de 1879 dende Pola por Johann Palisa (1848-1925).
202 Chryseïs
202 Chrysëis ye l'asteroide númberu 202 de la serie, descubiertu'l 11 de setiembre de 1879 dende Clinton por Christian Heinrich Friedrich Peters (1813-1890).
Na mitoloxía griega, yera fía de Crises, sacerdote d'Apolo. Apoderóse d'ella como esclava y amante Agamenón, depués del asaltu a la ciudá de Lerneso. Apolo, pa obliga-y a devolvela al so pá, unvió una plaga de peste qu'amenorgó al exércitu d'Agamenón, y ésti, pa llibrase del castigu, restituyó al so pá.
Película
Una película ye una socesión de semeyes fotográfiques tomaes con una cámara, y presentaes per aciu d'un proyeutor. La frecuencia de les semeyes, qu'ha ser superior a los 18 fotogrames per segundu, creya nel güeyu humanu la ilusión de continuidá, ensin interrupción ente cada fotograma por mor de la persistencia retiniana.
Cola introducción y meyora del vídeo nos caberos años, tán utilizandose de forma creciente soportes magnéticos y dixitales pa grabar películes, sobre tou nel casu de películes realizaes pa la televisión, asina como documentales y curtiumetraxes, y filmaciones d'aficionaos.
Les películes pa la gran pantalla siguen faciéndose de momentu coles películes clásiques de triacetatu, cuyu formatu ye de 35 mm, que ye idénticu al que s'utiliza na fotografía clásico como "tamañu universal", anque nel casu de la fotografía los fotogrames impresionense horizontalmente, mentantu que nel cine impresionense verticalmente y son, polo tantu, d'un tamañu dalgo inferior.
Amás del formatu de 35 mm, emplegóse ocasionalmente'l formatu d'anchu doble, de 65 mm pa la filmación d'unes poques películes (pa la proyeición la película conviertese en 70 mm (al añedise de la banda de soníu). Con ello pretendíase llograr una mayor calidá na proyeición, pero comprebóse ceo que la pequeña estremancia na nitidez nun xustificaba los equipos caros y pesaos que requería esti formatu de película. Anguaño esti formatu de 70 mm utilizase nes proyeiciones especiales como IMAX, Omnimax, asocedíos especiales y el rodaxe de grandes producciones.
D'otra miente, foi mui popular el formatu de 16mm (y el Super16), ye dicir, la metá del formatu estándar nel cine, que s'emplegó pa películes esperimentales, ansí como pa documentales y curtiumetraxes. Esti formatu sigue utilizandose en documentales y nes escueles de cine pa la formación de los sos alumnos, anque amenorgose l'usu en profitu del vídeo.
A la fin, esistieron tamién dos formatos de película empobinaos namái qu'a los aficionaos, que quedaron relevaos dafechu pol vídeo. Tratase de la película de 8mm, que consistía nuna película de 16 milímetros curtada llonxitudinalmente. Yá que los fotogrames yeren mui pequeños y nun ufríen una calidá de producción afayadiza, l'industria presentó posteriormente'l formatu Super 8, que yera dalgo más anchu que l'anterior, colo que s'algamó una calidá d'imaxe aceutable. Les grabaciones feches nestes dos películes puen copiase a vídeo, lo que permite prescindir de los antiguos proyeutores y demás preseos. Estos formatos entá s'empleguen pa dar una estética estremada en dellos curtiumetraxes, respeutu al vídeo.
Como derivación del términu "película", entendiendo por ésta la cinta de celuloide que s'impresiona y se revela por procedimientos químicos, una película ye tamién l'espectáculu cinematográficu que narra una hestoria interpretada por actores. Nesti caberu casu nun s'estrema'l material sensitible nel que s'imprentó la película, y tampocu si ésta ye proyeutada nuna sala de cine na gran pantalla o ye vista nún aparatu de televisión domésticu.
Llista d'asteroides (26001-27000)
Llista d'asteroides/26001–26100
Llista d'asteroides/26101–26200
Llista d'asteroides/26201–26300
Llista d'asteroides/26301–26400
Llista d'asteroides/26401–26500
Llista d'asteroides/26501–26600
Llista d'asteroides/26601–26700
Llista d'asteroides/26701–26800
Llista d'asteroides/26801–26900
Llista d'asteroides/26901–27000
Llista d'asteroides (27001-28000)
Llista d'asteroides/27001–27100
Llista d'asteroides/27101–27200
Llista d'asteroides/27201–27300
Llista d'asteroides/27301–27400
Llista d'asteroides/27401–27500
Llista d'asteroides/27501–27600
Llista d'asteroides/27601–27700
Llista d'asteroides/27701–27800
Llista d'asteroides/27801–27900
Llista d'asteroides/27901–28000
Eric Walter Elst
Eric Walter Elst. Astrónomu belxicanu, prolíficu descubridor d'asteroides, n'abril de 2004 descubriera yá cerca de 3.000, de los qu'al rodiu de 40 foi codescubridor.
203 Pompeja
203 Pompeja ye l'asteroide númberu 203 de la serie descubiertu'l 25 de setiembre de 1879 por C. H. F. Peters en Clinton (Nueva York
Foi nomáu asina por Pompeya ciudá romana que foi destruyía nuna erupción volcánica nel sieglu 79 e.C.
204 Kallisto
204 Kallisto ye l'asteroide númberu 204 de la serie, descubiertu'l 8 d'ochobre de 1879 por Johann Palisa en Pola.
Ye un asteroide de clas S.
Foi nomáu asina como'l dios Callisto de la mitoloxía griega y como la lluna de Xúpiter.
Pressing Catch Smackdown
Pressing Catch Smackdown ye un concursu televisivu de Llucha llibre d'Estaos Xuníos.
La versión española emitenla na canal Cuatro peles nueches.
Los concunsantes son:Batista,EVP,Mr Kennedy,Vaqueru chinu,El enterraor,Chavu guerreru,Rei Booker,Rei Misteriu,Finlay y so enanu,Kane...ente otros.
Bona parte de so ésitu radica en toos esos ingredientes (los mánagers, les traiciones, etc.) que xiren en tornu al cuadriláteru y que son tan importantes como les propies pelees. Unu de estos ingredientes son, ensin dulda, les espectaculares entraes de los lluchadores.
Llista d'asteroides (28001-29000)
Llista d'asteroides/28001–28100
Llista d'asteroides/28101–28200
Llista d'asteroides/28201–28300
Llista d'asteroides/28301–28400
Llista d'asteroides/28401–28500
Llista d'asteroides/28501–28600
Llista d'asteroides/28601–28700
Llista d'asteroides/28701–28800
Llista d'asteroides/28801–28900
Llista d'asteroides/28901–29000
Llista d'asteroides (29001-30000)
Llista d'asteroides/29001–29100
Llista d'asteroides/29101–29200
Llista d'asteroides/29201–29300
Llista d'asteroides/29301–29400
Llista d'asteroides/29401–29500
Llista d'asteroides/29501–29600
Llista d'asteroides/29601–29700
Llista d'asteroides/29701–29800
Llista d'asteroides/29801–29900
Llista d'asteroides/29901–30000
Ucéu
Ucéu ("Ucedo" en castellanu) ye un pueblu llionés del conceyu de Villagatón, na comarca de La Cepeda.
Na hestoria dende'l sieglu XI, el so nome vien-y d"'urz" (brezo en castellanu). Llevántase alrodiu de cuetos embaxo'l picu Manzarnosu, de 1.338 metros d'altor. Caleyando peles sos cais, alcontramos cases llariegues de piedra ya pozos empedriaos perbien fechos, lo que yera una carauteristica de tol nuesu conceyu.
La ilesia, n'honor a San Claudiu, foi fecha tamién en piedra nel añu 1492, data que se fízo marcar xunto col nome de la condesa de Baena na gran campana que, neto que la de munchos otros pueblos cepedanos, finó los sos dies fundida.
Villagatón
Villagatón ye un conceyu de la provincia de Llión, na Comunidá Autónoma de Castiella y Llión (España). Ta na Mancomunidá de la Cepeda y ta formáu por 13 pueblos con nomes llariegos qu'indiquen la raigame de la llingua asturllionesa nesta parte de la rexón yá qu'ainda se caltién na toponimia, anque oficialmente tea solo en castellanu. Son: Los Barrios de Nistosu, Brañuelas, Corús, Cuelebros, Mazanal del Puertu, Monteallegre, Requeixu, La Silva, Tabladas, Ucéu, Valbona de la Encomienda, Villagatón ya Villar.
205 Martha
205 Martha ye l'asteroide númberu 205 de la serie descubiertu'l 13 d'ochobre de 1879 en Pola por Johann Palisa.
Ye un asteroide de clas c.
206 Hersilia
206 Hersilia ye l'asteroide númberu 206 de la serie descubiertu'l 13 d'ochobre de 1879 en Clinton (Nueva York) por C.H.F.Peters. 
207 Hedda
207 Hedda ye l'asteroide númberu 207 de la serie descubiertu'l 17 d'ochobre de 1879 en Pola por Johann Palisa.
Ye un asteroide de clas C.
Foi nomáu asina por Hedwig, muyer del astrónomu Friedrich A. T. Winnecke.
208 Lacrimosa
208 Lacrimosa ye l'asteroide númberu 208 de la serie descubiertu'l 21 d'ochobre de 1879 en Pola por Johann Palisa.
Ye de clas S y probablemente ún de los mayores de la familia d'asteroides Koronis. 
Foi nomáu asina pola "nuesa señora de les penes", titulu que tien Maria la ma de Xesús.
Skama la Rede
Skama la Rede ye un grupu asturianu de ska-punk formáu en setiembre de 2003. La mayoría de los sos componentes vienen de la villa de Candás, anque tamién hai un lluanquín y un llionés.
El grupu foi formáu al traviés de los contautos ente varios músicos de la fastera costera central asturiana, munchos d'ellos nin siquiera se conocíen personalmente, col enfotu de formar un grupu de bases ska con influyencies rock, punk y folk (y de grupos como Dixebra), emplegando la trompeta y la gaita asturiana nos sos temes. Tamién deciden emplegar esclusivamente l'asturianu como llingua d'espresión, participando ansí na vindicación llingüística del pais.
El nome de la banda vien d'una anéudota asocedida demientres les fiestes de Candás de 2000, cuando un parroquianu apaeció en metanes de la folixa "canciando" enfiláu'l tema "Smoke on the water" de Deep Purple, pero camudando la lletra por "Escama la rede", espresión de los conceyos mariñanes del centru d'Asturies que se refier a l'aición de robar los pexes de la rede d'otru piescador. Al velu, dellos de los que depués compondríen Skama la Rede comentaron, ensin mayores pretensiones, qu'aquel sedría un bon nome pa un grupu de ska.
El grupu debuta de forma "oficial" el 27 de febreru de 2004 en Candás, nún conciertu de baldre xunta otres trés bandes de la fastera. En primavera del mesmu añu editen la so primera maqueta, "Hestories absurdes", qu'incluyiría cinco cantares.
Finen l'añu con al rodiu d'una ventena conciertos a lo llargo la xeografía asturiano, con una escapada a Llión. N'ochobre teloneen a Skalariak na Sala Albéniz de Xixón.
2005 sedría un añu de consolidación pa Skama la Rede dientro del panorama musical asturiano, yá qu'algamen tres menos de dos años d'esistencia lo que munchos grupos con ciertes similitúes enxamás nun llegaron a facer: n'agostu editen el so primer discu, "La nuesa hestoria", col sellu L'Aguañaz. Nél incluyense 12 temas (3 d'ellos reversionaos d"'Hestories absurdes") onde siguen les pautes marcaes dende l'entamu del grupu, nos sos conciertos y na so maqueta. El canciu "Internacionalista" algama un ciertu ésitu, sintiendose nes radios comerciales. Demientres el primer mediu añu del discu nel mercáu, viéndense cásique mil copies. De nuevo n'ochobre, con motivu del conciertu "Asturies nun escaez" entamáu por Darréu, tienen la oportunidá de compartir escenariu con un grupu vascu del so estilu, Betagarri.
A lo llargu d'esi añu, el grupu torna a dar unos venti conciertos, ente ellos ún en Segovia y otru en Getxo.
El 5 de payares atrévense a realizar el percorríu d'una manifestación convocada pol Conceyu Abiertu pola Oficialidá demientres toquen el so repertoriu pa tolos asistentes xubíos nún camión, de forma desinteresada y énte 10000 persones.
L'añu 2006 entámenlu ganando'l "Premiu al Meyor Cantar n'Asturianu d'Asturies.com", por votación popular al tema "Internacionalista". Percuerren práuticamente tola xeografía asturiano participando en dates importantes como'l Conciertu pola Oficialidá, GriescaFest2, el Festival Derrame Rock o la Noite Celta de Porcía -la más antigua d'Asturies-. Tamién tienen tiempu pa facer dos escapaes al País Vascu y una a Galicia. Demientres esti añu lleguen a compartir escenariu con bandes referenciales pa ellos como La Gran Orquesta Republicana, Skarnio, Banda Bassotti o The Locos.
El 22 de setiembre d'esi añu encabecen xunto con Dixebra'l V Festival Puelles Rock, el so caberu conciertu enantes d'enzarrase nel llocal d'ensayu pa preparar el so segundu discu que s'asoleyará na primavera del 2007, depués de superar les 1000 copies del primeru.
Maqueta, 2004
LP, L'Aguañaz, 2005
LP, L'Aguañaz, 2007
LP, L'Aguañaz, 2010
LP, L'Aguañaz, 2014
Potasiu
El potasiu ye un elementu químicu de númberu atómicu 19 y símbolu K (del llatín "Kalium"), allugáu nel grupu 1 de la tabla periódica. Ye un metal alcalín de color blaco plateáu mui abondante na natura, nos elementos rellacionaos col agua salao y otros minerales. Oxídase aína nel aire, ye mui reactivu, especialmente n'agua, y paezse químicamente al sodiu. Ye un elementu químicu esencial.
Santos
Santos ye una ciudá de Brasil con una población de . 
Numa Guilhou
Jean Antoine Numa Guilhou foi un empresariu francés. Dende bien mozu trabaya nel negociu familiar de comerciu de llana, pero desendolca la mayor parte de la so vida profesional n'Asturies, convirtiéndose nuna de les figures más importantes de la revolución industrial nel país.
El so llabor industrial n'Asturies entama en 1857, cuando compra la "Compagnie Miniere et Metallurgique des Asturies", propietaria de la Fábrica de Mieres y delles esplotaciones mineres del grupu Riansares, Grimaldi y Lillo. Foi en 1865 cuando funda la Societé Houillere et Metallurgique des Asturies, al sumar a les sos empreses la fábrica d'aceros de Viḷḷayana y delles mines más en Llangréu, asina como aiciones del Ferrocarril de Llangréu.
Dellos problemes de lloxística y comunicaciones faen que'l grupu d'empreses fracase y presente liquidación, magar que Numa Guilhou vuelve a facese con elli nuna subasta pública en París en 1870. 
Guilhou afita la so residencia en Mieres pa xestionar él mesmu la fábrica, pa lo que contrata al inxenieru catalán Jerónimo Ibrán en 1873, que renueva les instalaciones, crea nuevos talleres y empobina la formación téunica y profesional de los trabayadores. A la muerte de Numa Guilhou, venti años depués, la fábrica yá ye ún de los principales centros industriales d'Asturies, gracies, en parte, a la demanda de fierro pa la construcción del ferrocarril ente Ḷḷena y Xixón (inauguráu en 1874), y pola parada de l'actividá industrial nel País Vascu pola mor de la guerra Carlista.
Numa Guilhou muerre n'El Padrún, au ta enterráu nun pequeñu y abandonáu cementeriu protestante a la vera'l solar la fábrica vieya (Ablaña).
Curitiba
Curitiba ye una de les ciudaes más importantes de Brasil, y ye la capital del estáu de Paraná.
Axedrez
L'axedrez ye un xuegu d'orixe indiu datáu del sieglu V e.C. qu'evolucionó del primitvu chaturanga gracies al amestamientu con otru xuegu d'orixe griegu, la "petteia", tres la invasión d'Alexandru Magnu per estes tierres, foi dempués practicáu pel oriente próximu en Persia y darréu estendíu a Europa polos musulmanes. N'Asturies conocióse per primer vegada tres la invasión musulmana a la península ibérica y entamó a practicase gracies al rei Alfonsu X "el sabiu" en 1283 col actual nome d"axedrez", datu que conozse gracies a les sos tablines d'axedrez.
Anguaño practícase abondo en tol mundu, siendo Rusia l'actual potencia mundial nesti sen dende fai yá 100 años, cuntando con más d'una cuarta parte de "Grandes Mayestros" ente los 100 meyores xugadores del planeta, cabe destacar que namái 2 xugadores d'orixe non soviéticu fueron campeones del mundiu dende 1948, Bobby Fisher y Anand Viswanathan (en tamil: விஸ்வநாதன் ஆனந்த்).
El xuegu componse d'un tableru con 64 escaques o casielles, 32 blanques y 32 prietes, nel que 2 xugadores coles mesmes pieces (8 peones, 2 caballos, 2 alfiles, 2 torres, 1 dama y 1 rei caún d'ellos) al traviés del pensamientu y la estratexa deben intentar da-y xaque mate al rei contrariu, siendo esto que tea atacáu per una pieza enemiga ensin poder movese a nenguna otra casiella, capturala o interponer otra pieza del mesmu bandu ente dambes o nel so defeutu facer que'l rival abandone debíu a una posición perdida.
L'organismu encargáu de promulgar les regles del xuegu ye la Federación Internacional d'Axedrez (F.I.D.E.). Les regles de la F.I.D.E. son amplies y estrictes, y aplíquense en cualquier tornéu d'axedrez o partida importante.
La F.I.D.E. ye la segunda organización deportiva mundial más representada tres la F.I.F.A (fútbol).
L'axedrez ye l'únicu deporte practicáu en campeonatos oficiales por dambos sexos y el que más amplitú d'edá tien, alcontrándose por exemplu Magnus Carlsen (home, 17 años), Anatoly Kárpov (home, 57 años) y Judit Polgar (muyer, 32 años) na mesma llista ente los 50 meyores xugadores.
El chaturanga ye un antiguu xuegu orixinariu de la India y del cual provién l'axedrez tal y como se conoz güei en día. Les referencies más antigües al chaturanga qu'esisten alcuéntrense nel «Mahabharata» escritu haza l'añu 500 e.C. mientres que la versión moderna d'esti xuegu prautícase dende'l Sieglu VII polo que se-y considera la forma más antigua del axedrez. El chaturanga ye l'antecesor direutu del shatranx, que fo la forma na que l'axedrez arribó a la Europa medieval.
Firdusi, poeta persa, espresa na so obra, «llibru de los reis», l'orixe del chaturanga, au plantega que'l xuegu creose debíu a una engarradiella entamada tres una griesca de socesión al tronu ente dos hermanos. Polo qu'un grupu de sabios decidió reproducir dicha batalla, colocando nún suelu d'escaques de maera, teca prieta y marfil blanco estatuines que representaben: dos grupos d'infantes en fila, tres esti grupu amestáronse por orde, el rei, el so xeneral, dos elefantes, dos carruaxes y dos caballeros colos sos respeutivos equinos. A cada estatuina se-y atribuyó'l papel que xugaren na griesca y representáronlo al traviés de movimientos sobro les casielles asina: El xeneral nun podía alloñase más d'una casiella del so rei, l'elefante desplazábase trés casielles verticalmente, el caballeru movíase trés casielles diagonalmente y los soldaos d'infantería avanzaben una casiella haza alantre.
El términu «chaturanga» acuñose de: «chatur» que significa «cuatro» y de «anga» que tórnase por «miembros» o «fuerces», ye dicir, los cuatro miembros qu'integren un exércitu: infantería, caballería, elefantes y carruaxes.
Duncan Forbes, autor de «The history of chess», diz que d'entamu xugábase con un esquema de cuatro contendientes (chaturayi) pa evolucionar darréu a dos xugadores. Too esto basándose nos primeros testos indios que faen referencia al xuegu de cuatro reis que daten del añu 1030.
Sicasí, esta teoría fo refugada con posterioridá, y na actualidá créese que'l chaturayi fo creáu como variación del chaturanga.
La teoría sobro la espansión del chaturanga, esplica qu'esti xuegu espardióse en viaxes como los realizaos na Ruta la seda; n'onde seda, sal y especies diben dende la India haza l'oriente y l'occidente; llevando nes caravanes siempre un tableru de chaturanga; conociéndose asina esti xuegu nel Xapón, na China, Irán, los países árabes, etc.
El chaturanga xugábase nún tableru de 8x8, nel que les casielles yeren del mesmu color. Esti tableru llamábase «ashtāpada». Dalgunes casielles del tableru taben marcaes, pero'l significáu d'estes marques desconozse entá. Les marques nun tán rellacionaes col chaturanga, pero facíense por tradición. Dellos hestoriadores planteguen como conxetura que l'ashtāpada utilizárase tamién pa dalgún otru xuegu de daos, nel que les marques teníen sentíu.
Nun se conocen con esactitú les regles del xuegu, inda dalgunos hestoriadores del axedrez creen que yeren les mesmes o mui paecíes a les del shatranx. Esisten dubies respeutu al movimientu del elefante, el precursor del alfil nel axedrez modernu. Na lliteratura antigua descríbense trés movimientos diferentes:
Les otres pieces movíen como apaez darréu:
Oxetivu, desendolcu y maneres de vencer:
Inda postúlase que'l chaturanga fo l'orixe del shatranx, y darréu ésti del axedrez, dalgunos investigadores creen que pa que l'axedrez pudiera llegar a tresformase nel xuegu que conocemos güei en día, el chaturanga tuvo que fusionase con otru xuegu más vieyu qu'elli; el llamáu «petteia», n'onde col pasu'l tiempu'l xuegu fusionáu tresformaráse nel axedrez. Esti xuegu arribó a la India dende l'antigua Grecia, debíu a la conquista qu'Alexandru Magnu fizo a esti país haza l'añu 327 e.C. Siendo los soldaos griegos los que llevaben el xuegu dándo-ylo a conocer al pueblu hindú. Una vez na India, la petteia fusionó col chaturanga al dexar de llau el factor suerte y amestá-y la reflexón.
Puen apreciase xarrones griegos au muestren a Aquiles y a Áyax el Grande xugando una partida de "petteia"; tamién Platón na so obra «La República» fai referencia a esti xuegu de mesa. N'escavaciones arqueolóxiques feches en Troya alcontráronse fragmentos d'un tableru de "petteia".
La "petteia" yera un xuegu d'estratexa qu'en llugar d'utilizar los daos pa dictaminar el movimientu de les pieces, manexaba'l pensamientu y la táutica.
Les pieces tienen un valor relativu aproximáu de:
El valor de les pieces ye mui relativu, el potencial mostráu ye l'aproximáu al entamu la partida, trata d'orientar a los xugadores, pero habría que matizar dalgunes variaciones:
La única pieza que pue saltar sobro otres ye'l caballu y nel casu únicu del enroque la torre. Por saltar entiéndese qu'una pieza pase penriba d'otra seya contraria o non.
Pue avanzar una o dos casielles nel so primer movimientu, y nos siguientes d’una n’una, qu’enxamás podrá ser p’atrás o haza un llau.
Si’l peón tien una pieza rival en diagonal y a un escaque de distancia, ésti pue capturala, si tien otra pieza na mesma columna xustu delantre, el peón queda bloqueáu y nun podrá avanzar a menos qu’esa pieza cole d’ellí o que puea capturar.
Cuando un peón arriba a la primer fila rival produzse la «coronación» o «promoción», llegáu esi momentu, convertirase na pieza que se desee a esceición d’otru peón o un rei.
El caballu ye la única pieza que pue saltar sobro les demás, ye dicir, que tando una pieza pol mediu pue mover igual. Mueve en forma d’ele mayúscula «L», adelantando dos casielles n’horizontal o vertical y darréu otra perpendicularmente y viceversa, pue describise tamién como un movimientu que pon al caballu na casiella más cercana que nun te nuna fila, columna o diagonal dende la so posición actual.
L’alfil mueve peles diagonales del tableru, al entamu cada xugador tien 2 alfiles en casielles de color distinta, color qu’enxamás podrán abandonar, tampoco puen saltar sobro otres pieces.
L’alfil represéntase cola lletra .
La torre pue movese en files y columnes tantes casielles llibres como requiera, nun pue saltar penriba d’otres pieces salvo nel enroque.
La torre represéntase cola lletra «T».
La dama represéntase cola lletra «D».
El rei pue mover una casiella en cualquier direición siempre qu’ésta nun te ocupada por una pieza de la mesma color o en xaque, como esceición, nel enroque’l rei pue mover dos casielles.
L’oxetivu na partida ye capturar al rei contrariu.
El rei represéntase cola lletra «R».
Nun puen realizase movimientos que pongan en xaque al rei propiu, de facelo incurren nuna illegalidá y si fuera una partida oficial, l’árbitru podría decretar la derrota del xugador infractor.
Nun ye obligatoriu avisar al rival que’l so rei alcuéntrase en xaque, yá que pue distraelo, sicasí n’alcuentros amistosos suel avisase diciendo «xaque».
En posición de xaque ye obligatoriu fuxir col rei, tapalo con otra pieza o tomar la pieza que da xaque, nun pudiendo aplicar estos remedios siempre, yá qu’esisten los xaques dobles ( con una pieza y una descubierta ) o los xaques de caballu.
El xaque represéntase con un signu d’adición «+».
La partida entámase coles pieces colocaes na so posición inicial sobro’l tableru. Los xugadores deben situase ún frente al otru col tableru en mediu, de forma que dambos tengan una casiella blanca nel escaque del cantu inferior derechu respeutivu. Les pieces colóquense simétricamente respeuto a los xugadores y, a esceición de la dama y el rei, tamién simétricamente respeuto a la llinia visual ente xugadores. Teniendo en cuenta la nomenclatura de files y columnes, les blanques deben ocupar les files 1ª y 2ª mientres que les prietes situaranse na 7ª y na 8ª.
Asina, cada bandu colocará les sos pieces nes dos primeres files. Na primer fila, les torres colóquense nes esquines, siguíes de los caballos y darréu de los alfiles. Nos dos escaques centrales de la primer fila de cada xugador sitúense’l rei y la dama, ésta colócase na casiella del so mesmu color y el rei na casiella central contigua, de color contrariu a ésti. D’esti mou, el xugador blancu tien al so rei a la derecha de la so dama y el prietu a la esquierda. Na segunda fila de cada xugador colócase la filera d’ocho peones.
Dividiendo les columnes del tableru en dos partes, ente’l rei y la dama alcontramos haza’l llau del rei el «flancu de rei» y haza’l llau de la dama’l «flancu de dama».
N'Asturies organícense añalmente dellos torneos de menor y mayor calibre, esistiendo tamién un campeonatu autonómicu por equpipos ya individual. Ente los torneos más destacaos alcuéntrense'l "Campeonatu Autonómicu", l"'Open Ciudá d'Uviéu" y el "Román Torán", esti caberu pa xente mozo.
En cada ciudá suel haber un open añal además de campeonatos menores.
Niveles nacionales
Anguaño n'Asturies hai 3 Mayestros Internacionales ( Marcos Llaneza Vega, Alberto Andrés Goznález y David Recuero Guerra ) y dellos Mayestros F.I.D.E. pero nengún Gran Mayestru, esti títulu ta reserváu a lleendes del nivel de Fisher, Karpov y Kasparov, n'actualidá la cantidá de Grandes Mayestros nel mundu ronda los 1.000, siendo 28 d'ellos españoles.
L'Elo ye pal axedrez lo que'l ranking A.T.P. pal tenis. Formulolo per primer vegada'l físico-matemáticu y profesor Árpád Élő (1903-1992).
El tableru divídese n'8 files y 8 columnes, cada fila tien un númberu y cada columna una lletra lo que fai que cada escaque tenga nome propiu, por exemplu, la casiella onde'l rei blancu entama ye «e1».
1. e4 e5, 2.Cf3 Cc6, 3.Ac4 d6, 4.Cc3 Ag4, 5.d3 Cd4, 6.Cxe5! Axd1??, 7.Axf7+ Re7, 8.Cd6#
Lo mesmu que los llibros, nel axedrez hai 3 etapes, l'apertura, el desendolcu y el final
Con e4
Con d4
Otres
Nunyepedia
Nunyepedia ye una parodia de Wikipedia, fecha dafechu n'asturianu.
Nunyepedia, páxina principal
Paulino Vicente (El Vieyu)
Paulino Vicente Rodríguez (Uviéu, 5 de payares de 1900; Uviéu, 1990), foi un pintor asturianu, especialmente cultivador del retratu, magar que tamién pintó escenes costumistes, asina como paisaxe rural y urbanu.
Paulino Vicente entamó los sos estudios na Escuela d'Artes y Oficios d'Uviéu, continuándolos darréu na Escuela Superior de Belles Artes de San Fernando, de Madrid, gracies a una beca que-y diera la Diputación d'Uviéu, onde formaría parte del grupu de la Residencia d'Estudiantes.
Depués d'una estancia de dos años n'Italia, asitiase definitivamente na so ciudá natal, Uviéu, en 1931. En 1933 algama la plaza de profesor de dibuxu d'Institutu per aciu d'oposición, siendo docente nel de Sama y nel Femenín d'Uviéu.
Depués de la Guerra Civil trabayó en dellos encargos que-y ficieron les instituciones como la reconstrucción de la iconoteca de la Universidá d'Uviéu, que fuera destruída durante la Revolución d'Ochobre, tamién decoró'l Teatru Filarmónica, la Escolanía del Santuariu de Cuadonga, o'l ambulatoriu de Sama.
El 28 de marzu de 1979 foi nomáu Fíu Predilectu d'Uviéu.
Foi padre del tamién pintor Paulino Vicente (El Mozu).
Relixón Jedi
La relixón Jedi ye una supuesta relixón qu'apaeció apocayá nos censos d'estremaos países. Ta basada na trama de les películes de Star Wars.
La xente declárase d'esta "relixón" por estremaes razones:
N'Australia más de 70.000 persones declaráronse miembros jedi nel censu de 2001.
Nel Reinu Xuníu 390.000 persones, el 0,7% de la población, tamién dixeron que la so relixón yera la Jedi nel censu del 2001. Esto fai que la relixón Jedi sedría la cuarta relixón más estendida del país.
Llista d'asteroides (30001-31000)
Llista d'asteroides/30001–30100
Llista d'asteroides/30101–30200
Llista d'asteroides/30201–30300
Llista d'asteroides/30301–30400
Llista d'asteroides/30401–30500
Llista d'asteroides/30501–30600
Llista d'asteroides/30601–30700
Llista d'asteroides/30701–30800
Llista d'asteroides/30801–30900
Llista d'asteroides/30901–31000
Llista d'asteroides (31001-32000)
Llista d'asteroides/31001–31100
Llista d'asteroides/31101–31200
Llista d'asteroides/31201–31300
Llista d'asteroides/31301–31400
Llista d'asteroides/31401–31500
Llista d'asteroides/31501–31600
Llista d'asteroides/31601–31700
Llista d'asteroides/31701–31800
Llista d'asteroides/31801–31900
Llista d'asteroides/31901–32000
Ponç Pons
Ponç Pons ye un escritor menorquín (Islles Baleares) nacíu en 1956. Tien asoleyao les narraciones "Vora un balcó sota un mar ineludible" (Yera un balcón énte un mar ineludible), "L'hivern a Belleville" (L'iviernu en Belleville) y "Memorial de Tabarra"; amás de los poemarios "Al marge" (Al marxe), "Lira de bova", "Desert encès" (Desiertu encesu), "On s'acaba el sender" (Au s'acaba el camín), "Abissínia" y "Pessoanes".
El so llabor lliterariu fexo qu'algamara los premios "Cavall Verd" de la crítica, "Ciutat de Palma", "Jocs Florals" de Barcelona, "Alfons el Magnànim", amás del de la "Crítica de l'Associació d'Escriptors".
Berta Piñán
Berta Piñán (26 de marzu de 1963, Cañu, Cangues d'Onís) ye una escritora asturiana, llicenciada en Filoloxía Hispánica pola Universidá d'Uviéu.
Yá dende mui moza collabora en delles revistes, ente elles "Lletres Asturianes". Tamién participó na creación de la revista "Adréi" xunto a Xuan Bello y Antón García.
En 1985 Berta Piñán algama'l Premiu de Poesía de l'Academia de la Llingua Asturiana col poemariu "Al abellu les besties", obra caracterizada pola singularidá. Ye un llibru del so tiempu con clares influencies de los novísimos, el surrealismo y la cultura pop.
En 1991 publica un ensayín nel que fala de la realidá sociollingüística d'Asturies: "Notes de sociollingüística asturiana". Esi mesu añu, algama la primera edición del "Premiu Teodoro Cuesta de Poesía" de poesía cola obra "Vida Privada" onde l'autora amuesa los frutos de la so madurez como poeta. Apaez un tipu de poesía qu'entronca cola “poesía de la esperiencia” o “poesía figurativa” y que tien ún de los referentes principales na obra de los poetes españoles de los 50.
Piñán tamién foi seleccionada pol críticu José Ángel Cilleruelo pa la so antoloxía "Nórdica. Última poesía n'asturiano" (1994).
En 1998 apaez "Temporada de pesca", poemariu onde gana protagonismu l'ambiente rural que fai de base pal tratu de temes recurrentes na poética de la autora: l'amor, la
perda y el dolor.
Otru de los sos poemarios ye "Un mes" (2003), viaxe simbólicu pelos díes d'un mes, onde s'aprecia'l compromisu de la escritora cola realidá más inmediata.
Como narradora, Berta Piñán ye autora del llibru de rellatos "La tierra entero" (1996), Premiu de Narraciones Trabe 1995, que se publicó en castellanu dos años dempués. Nél l'autora recueye dieciséis rellatos breves onde la realidá cotidiana faise presente tanto na so vertiente urbana y moderna, como na rural y tradicional. El rellatu "Lula, lulina" (1995) ye la so aportación a la lliteratura infantil.
Berta ganó en dos ocasiones el Premiu María Josefa Canellada de lliteratura infantil y xuvenil qu'entama la Conseyería d'Educación y Cultura, la primer vez nel añu 2008, cola obra "Arroz, agua y maíz" y en 2017 con "Vida nel campu".
Tamién tien delles traducciones, fizo una versión de poemes de Giuseppe Ungaretti: "Ventidós poemes" (1993) y tornó al asturianu la novela xuvenil "Les montañes blanques" (1990) de John Christopher.
Nel añu 2012 algamó'l Premiu Críticu de les Lletres Asturianes creáu pola Xunta Pola Defensa de la Llingua Asturiana pol so trabayu "La mio hermana ye una mofeta", que cuenta con illustraciones de Francesca Assirelli
Nos últimos años tamién vien trabayando sobre teoría de la escritura en talleres de creación lliteraria. Na actualidá vive en Madrid.
Collaboró col selmanariu Les Noticies, dientro de la seción "Paisaxe con figura".
Núria Martínez-Vernis
"'Núria Martínez-Vernis" ye una escritora catalana. Nació'n Barcelona en 1976. 
El so llabor lliterariu inclúi la espluzación de los llibros de poesía "L'acròbata tampoc no en sortirà il·lès", nel añu 2000 y "Guantes mentides fan una sola veritat", de 2004. Ganó los premios "Amadeu Oller" de poesía en 2000, el "Memorial Anna Dodas" en 2001 y el "Vila de Vallirana-Josep M. López Picó" en 2003.
Ana Vanessa Gutiérrez
Ana Vanessa Gutiérrez ye una escritora asturiana nacida n'Urbiés (Mieres del Camín) en 1980, anque a los seis años treslladóse a vivir a L'Entregu.
Presentadora del magazine cultural Pieces na Televisión Pública Asturiana (TPA), dende'l 7 de xunu de 2008, onde aporta’l so conocimientu de la realidá cultural del país y dota d’una personalidá propia mui fuerte al espaciu, Vanessa Gutiérrez tamién dirixe y presenta'l programa Entrelíneas dedicáu a la lliteratura en Punto Radio Asturias. Amás, ye colaboradora habitual en secciones d’opinión del periódicu El Comercio y nel selmanariu Les Noticies.
Vanessa Gutiérrez dióse a conocer como poeta nel añu 2003 col poemariu tituláu "Onde seca l’agua" (Trabe, 2003), un llibru onde recoyía la so iniciación a la poesía n’asturianu. Enseguida sumóse la concesión del premiu "Teodoro Cuesta" na so trecena convocatoria pol poemariu tituláu "La danza de la yedra" (Trabe, 2004), convirtiéndose d'entós p'acá nún de los referentes de la nueva poesía asturiana. A la fin, dellos poemes seleccionaos d’estos poemarios, xunto con munchos inéditos, foron recoyíos a la manera d’una antoloxía acompañada de la so traducción al catalán nel volume tituláu "Passà el temps desfant la memória", nel que tamién s’antologa una parte de la obra poética de Xuan Bello, baxo una traducción que corrió a cargu del Seminariu de Farrera y una edición de la Institució de les Lletres Catalanes. 
Tres d’unos años collaborando como articulista n’estremaos medios de comunicación, onde tamién foron apareciendo dalgunos cuentos de Vanessa Gutiérrez, amás d’en delles antoloxíes, la primer obra en narrativa d’esta autora fue "Les palabres que te mando", editada por Ámbitu nel añu 2006. A la que siguió, nel añu 2007, la obra "El país del silenciu" (Ámbitu, 2007); un ensayu documental escritu por Vanessa Gutiérrez y Beatriz R. Viado que rellata en capítulos independientes la vida de muyeres asturianes nacíes a partir de 1910, centrándose nes sos esperiencies de la Guerra Civil.
La última novela publicada por Vanessa Gutiérrez tituláse "La cama" (Ámbitu, 2008); el llibru seguramente más intensu publicáu hasta la fecha pola autora, que se presenta como "una obra única nel panorama lliterariu asturianu". En 2011 recibió'l Premiu de la Crítica RPA de Lliteratura, pol llibru de poemes "La quema".
D’otra manera, una bona parte de la obra de Vanessa Gutiérrez ta recoyida en diferentes antoloxíes. En poesía:
- Escritores en Llanes.(Conseyería de Cultura del Principáu d’Asturies, 2004)
- Cuarenta poemes.(Ámbitu, 2005)
- Palabres de casa. (ALLA, 2005)
- Palabres clares.(Trabe, 2005)
- La verdadera historia de los hombres. (Eclipsados, 2005)
- Poesía astur de hoy (traducción al húngaru) Antólogu András Keri.
- Voces paraleles (traducción al catalán)
- Versos diversos. 
- Mensajes de un mundo dibujado. Septem Ediciones
- Patrimoniu Intelectual
- Nombres propios (ASMA, 2007)
- Sentir que toi viva. (Xunta Xeneral del Principáu d’Asturies, 2008)
- Mieres Mío (Editáu pol poeta y calígrafu Fernando Menéndez, 2008)
En narrativa:
- Asturies cuenta... (Suburbia Ediciones, 2008)
- Vía de serviciu.(Suburbia Ediciones, 2007)
- Antoloxía del cuentu eróticu. (Ámbitu, 2004)
- Cuentos mínimos. (Xunta Xeneral del Principáu d’Asturies, 2007)
- 5 minutos d’averamientu a la prosa asturiana moderna. (KRK, 2007)
- Tarxeta d’embarque.(Conseyu de Comunidaes Asturianes, 2007)
- Snudos. Prólogu al llibru del fotógrafu asturianu Enrique G. Cárdenas. 
Àngels Gregori
Àngels Gregori ye una poetisa catalana nacida en La Safor en 1985.
Tien asoleyáu'l llibru "Bambolines", col qu'algamara'l premiu "Amadeu Oller" de poesía. Amás, tien participao en delles antoloxíes y espublizaciones coleutives, como la de poetes catalanes mozos ("Joves poetes catalans" de 2004 y "Los versos de los acróbatas", un añu depués.
Xandru Fernández
Xandru Fernández , ye un escritor asturianu en llingua asturiana.
Llicenciáu en Filosofía pola Universidá d'Uviéu, anguaño exerce de profesor de l' asignatura de mesmu nome nel institutu públicu de Lluanco.
La so obra ye una de les más bayuroses de la segunda xeneración del Surdimientu. Compónse de noveles, poesía y llibros de rellatos; amás de delles tornes d'autores como Franz Kafka, Thomas Mann y Friedrich Nietzsche.
Arriendes d'ello conozse la so faceta de lletrista musical, perespecialmente como collaborador del grupu de rock Dixebra, manteniendo amás colos sos miembros rellación d'amistá.
Ganó, ente otres coses, el Premiu de narrativa "Xosefa de Xovellanos" en 1994 ("El club de los inocentes"), 1999 ("El suañu de los páxaros de sable") y 2011 ("El príncipe derviche") y el "Xuan María Acebal" de poesía de 2008. Foi promotor d'estremaes iniciatives culturales, columnista del selmanariu Les Noticies y miembru del conseyu editorial de la revista d'ensayu "Tiempu de Nós".
Nel añu 2017 recibió'l Premiu de la Crítica qu'entama l'Asociación d'Escritores d'Asturies, na categoría de narrativa en castellanu, pola so obra "El ojo vago"
Jordi Cornudella
Jordi Cornudella i Martorell ye un escritor y filólogu catalán nacíu en Barcelona en 1962.
Ente la so obra asoleyada rescamplen los poermarios "Felí encès" (1995) y "El germà de Catul i més coses", de 1997, col que ganara'l "Premi Nacional de la Crítica" de poesía catalana.
En 2003 editó una antoloxía de poemes universales sobre la guerra, nomáu "Maleïdes les guerres".
Llista d'asteroides (32001-33000)
Llista d'asteroides/32001–32100
Llista d'asteroides/32101–32200
Llista d'asteroides/32201–32300
Llista d'asteroides/32301–32400
Llista d'asteroides/32401–32500
Llista d'asteroides/32501–32600
Llista d'asteroides/32601–32700
Llista d'asteroides/32701–32800
Llista d'asteroides/32801–32900
Llista d'asteroides/32901–33000
Día de la Mocedá Revolucionario
Día de la Mocedá Revolucionario (DMR) ye una serie d'actos entamaos por Darréu colos oxetivos de conmemorar la Revolución Asturiana de 1934 y homenaxear a los sos protagonistes, afitar un día de vindicación xuvenil con claru calter social nel calendariu asturianu de movilizaciones, da-y un calter tamién internacionalista cola participación de delegaciones nacionaliegues, facer un día participativu pa con organizaciones sociales, culturales y como non de movilización de mocedá.
La so primera edición foi'l 7 d'ochobre de 2006 en La Felguera, Llangréu. 
Un Alcuentru d'organizaciones xuveniles nacionalistes de tol estáu español, onde s'espunxeron les lluches de la mocedá nos sos respeutivos países. Estes organizaciones foron; Yesca, de Castiella, Maulets de Cataluña (Países catalanes), Chobenalla Aragonesista d'Aragón y Regüelta de Cantabria asina como mocedá "abertzale".
Dientro los actos d'esta xornada conmemorativa recordóse a Belarmino Tomás pol so sinificáu hestóricu, yá que foi un destacáu dirixente de la Revolución d'Ochobre de 1934, miembru del primer comité revolucionariu y presidente del terceru y tamién presidente en 1937 del Conseyu Soberanu d'Asturies y Llión
Esti homenax nun foi solu a Belarmino Tomás sinón pa la mocedá que lluchó na Revolución de 1934 y consistió na colocación d'una placa y una corona de lloréu na so alcordanza nel monumentu a la so persona en La Felguera, una intervención política y la interpretación por parte de los gaiteros de "La Flor del Agua".
Darréu convocó la so primer manifestación en solitariu y mui probablemente la primer manifestación convocada por una organización de mocedá d'izquierda nacionaliega na hestoria del movimientu.
Foi en Llangréu, ún de los puntos más importantes d'aquellos díes.
Baxo'l llema "FUTURU N'ASTURIES" dende Darréu esixóse que la mocedá asturiana puea vivir n'Asturies dignamente y que s'apare la sangría demografica que vivimos. Amás la protesta foi escontra la esplotación de la mocedá, con contratos esplotadores, contratos de prautiques, precariedá, temporalidá, xornaes muncho más llargues de les 8 hores...
Algamó la cifra de 500 manifestantes y delles persones xuniéronse a la manifestación cuando la vieron peles cais.
‎Nel yá clásicu conciertu Asturies nun escaez los grupos participantes foron K-NalóN y Testimoniu la Viztima col so hip hop n'asturianu. A estos grupos mozos siguieronlos grupos más veteranos como Escuela de Odio col so hard core. A los trés grupos de la Cuenca'l Nalón siguiolos el grupu valencianu Obrint Pas na so xira "Internacionalista Tour 2006" y que visitaba per primer vegada Asturies y que s'alcontró con una bona cantidá de siguidores asturianos que nun pararon de baillar colos sos ritmos. Pa zarrar la nueche Dixebra que tornaba a los conciertos" Asturies nun escaez" cuatro años dempués de tocar xunta a Sociedad Alkohólika n'Uviéu y que como ye vezu nun defraudaron a les más de 1000 persones qu'algamó esti conciertu.
Llista d'asteroides (33001-34000)
Llista d'asteroides/33001–33100
Llista d'asteroides/33101–33200
Llista d'asteroides/33201–33300
Llista d'asteroides/33301–33400
Llista d'asteroides/33401–33500
Llista d'asteroides/33501–33600
Llista d'asteroides/33601–33700
Llista d'asteroides/33701–33800
Llista d'asteroides/33801–33900
Llista d'asteroides/33901–34000
Races autóctones llioneses
En Llión esisten delles races animales que son autóctones:
Pero na rexón tradicional del reinu astur-llionés nel so conxuntu (Asturies, Llión Salamanca y Zamora) esisten otres.
Democracia participativa
Democracia participativa ye una espresión amplia, que suel referise a formes de democracia nes que los ciudadanos tienen una mayor participación na toma de decisiones polítiques que la que-yos ufre tradicionalmente la democracia representativa. Pue definise con mayor precisión como un modelu político que facilita a los ciudadanos la so capacidá d'asociase y organizase de tal mou que puean exercer una influyencia direuta nes decisiones públiques.
Llista d'asteroides (34001-35000)
Llista d'asteroides/34001–34100
Llista d'asteroides/34101–34200
Llista d'asteroides/34201–34300
Llista d'asteroides/34301–34400
Llista d'asteroides/34401–34500
Llista d'asteroides/34501–34600
Llista d'asteroides/34601–34700
Llista d'asteroides/34701–34800
Llista d'asteroides/34801–34900
Llista d'asteroides/34901–35000
209 Dido
209 Dido ye l'asteroide númberu 209 de la serie descubiertu'l 22 d'ochobre de 1879 por Christian Heinrich Friedrich Peters en Clinton, Nueva York.
Foi nomáu asina pola reina de Cartago Dido.
210 Isabella
210 Isabella ye l'asteroide númberu 210 de la serie descubiertu'l 21 de payares de 1879 por Johann Palisa en Pola
L'orixe del nome ye desconocíu.
211 Isolda
211 Isolda ye l'asteroide númberu 211 de la serie descubiertu'l 10 d'avientu de 1879 por Johann Palisa en Pola.
212 Medea
212 Medea ye l'asteroide númberu 212 de la serie descubiertu'l 6 d'avientu de 1880 por Johann Palisa en Pola.
Foi nomáu asina pola bruxa Medea de la mitoloxía griega.
Llista d'asteroides (35001-36000)
213 Lilaea
213 Lilaea ye l'asteroide númberu 213 de la serie descubiertu'l 16 de febreru de 1880 en Clinton, (Nueva York).
Ye un asteroide de clas F.
Foi nomáu asina por Lilaea, una nayáde na mitoloxía griega.
Llista d'asteroides/35001–35100
Llista d'asteroides/35101–35200
Llista d'asteroides/35201–35300
Llista d'asteroides/35301–35400
Llista d'asteroides/35401–35500
Llista d'asteroides/35501–35600