Alimentar d'abeyes y otros insectos voladores. Xixila dende dalguna caña o al llombu de dalgún animal grande y repara los insectos pa llanzase rápido a volar, prindar dalgunu y volver al so posaderu.
Merops oreobates
El abeyerucu montano (Merops oreobates) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Meropidae que vive n'África.
Mide unos 22 cm y suel pesar ente 17-38 g. Nel plumaxe de les sos partes cimeros predomina'l verde, ente que les partes inferiores son principalmente de color canela, más escuru ya intensu nel pechu. El so gargüelu ye mariella. Presenta franxes negres en delles partes del cuerpu: una a manera de antifaz travesando los güeyos, otra con forma de media lluna na parte frontera del pescuezu, y les restantes nes terminaciones de la cola y les secundaries, remataes con un cantu blancu. Estrémase del abeyerucu chicu por ser de mayor tamañu y de tonos más escuros, y por tener una manca blanca nes mexelles. 
Aliméntase principalmente d'abeyes amás de poliyes, libélulas, escarabayos y otros inseutos voladores. Paez ser una especie adaptable que ye capaz d'aguantar la desforestación.
Como'l so nome indica ye una ave que s'atopa en zones altes acomuñáu a los montes de les fasteres y les llendes del monte, princiapalmente alredor de la rexón de los grandes llagos, distribuyíu pelos montes de Burundi, República Democrática d'El Congu, Etiopía, Kenia, Ruanda, Sudán del Sur, Tanzania y Uganda.
Merops orientalis
El abejaruco esmeralda (Merops orientalis) ye una especie d'ave coraciiforme de la familia Meropidae. Ye residente en toa una franxa del Vieyu Mundu que cuerre a lo llargo de África subsaḥariana dende Senegal y Gambia hasta Etiopía, el valle del Nilu, la mariña oriental del Mediterraneu, Arabia occidental, y Asia al traviés de la India hasta Vietnam. Esta especie nun tien de ser confundida col abeyerucu chicu ("Merops pusillus").
Como otros abeyerucos, esta especie ye una ave bien colorida y delgada. Mide unos 16-18 cm de llargu incluyendo cerca de 5 cm de les llargues plumes centrales de la cola. Los sexos nun s'estremen a güeyu. Tol plumaxe ye verde brillante y tiñíu con azul especialmente nel cazu y el gargüelu. La coroniella y envés cimeru tán tiñíos d'acoloratáu doráu. Les plumes de vuelu de color acoloratáu degradáu a verde y corites na punta. Una llinia negra fina cuerre per delantre y detrás del güeyu. L'iris ye carmesí y el picu ye negru, y les piernes son grises escures. Los pies son débiles con tres deos xuníos na base. Les aves del sudeste d'Asia tienen la coroniella y la cara acoloratao y verde les partes de baxo, mientres la subespecie de Arabia, "M. o. beludschicus", tien la coroniella verde, la car azul y les partes de baxo azulosas. Les nales son verdes y el picu negru. Les llarga plumes de la cola tán ausente nos xuveniles. Los sexos son similares.
El reclamu ye un trino nasal "tri-tri-tri-tri", usualmente mientres vuela. 
Delles subespecies tán descrites:
Ésta ye una ave abondosa y abondo mansa, families en tola so distribución. Ye una ave que cría en campos abiertos con parrotales. N'África y Arabia atopar n'árees grebes, pero vive en hábitats más diversos escontra l'este. Esta especie caza de cutiu dende perchas baxes, seique de namái un metro o menos altor. Fai usu habitual de barganales alambraos y cables eléctricos.
Son mayormente vistes en llanura pero pueden dacuando atopase hasta 1500 o 1800 m d'altitú nos Himalayas. Muévense estacionalmente pero conozse pocu al respeutu.
Tal como'l nome suxure, los abeyerucos comen predominantemente insectos, especialmente abeyes, aviespes y formiges, que son atrapaes en vuelu con ataques realizaos dende una percha. Antes d'inxerir l'alimentu, l'abeyerucu quita l'aguiyón y ruempe el exoesqueleto de la so presa con golpeteos repitíos na percha. La migración llindar a desplazamientos estacionales dependientes del réxime d'agües.
A diferencia de la mayoría de los abeyerucos, estos son de cutiu anidadores solitarios, pa lo que faen un túnel en ribayos arenosos. La pareya en reproducción ta, de cutiu, acompañada por auxiliares nel nial ayudantes. Suelen ser vistos en grupos pequeños y pueden folgar comunalmente en gran númberu (200-300). La estación de cría va de marzu a xunu. Añeren en llurigues escavaes en bancos verticales de sedimentos nidios. El túnel del nial que constrúin puede llegar a midir 1,5 m de llargu y los 3-5 güevos poner sobre'l suelu desnudu del fondu del cuévanu. Los güevos son bien esféricos y de color blancu polencu.
Un estudiu amosó que l'abeyerucu esmeralda ye capaz d'interpretar el comportamientu d'otros animales. Demuestren una habilidá pa predicir si'l predador, dende un llugar en particular, podría ser capaz de columbrar la entrada del nial y, nesi casu, actúen apropiadamente pa evitar delatar el so allugamientu. Antes pensábase que l'habilidá pa prever la localización d'un determináu allugamientu dende un llugar distintu namái lu teníen los primates.
Viose que los hábitats riberanos sofiten altes poblaciones nel sur d'India (157 aves per kilómetru cuadráu), decayendo a 101 por km² n'árees agrícoles y a 43-58 por km² cerca de les viviendes humanes.
Alimentar d'insectos voladores pueden aportar a un perxuiciu pa'l apicultores. La presa preferida son los escarabayos y dempués los himenópteros. Paez ser qu'evita a los ortópteros. Sábese que dacuando atrapen cámbaros. Como munches otres aves, regurgitan les partes dures de les sos preses en forma de boles.
"Esti artículu ye una traducción de la versión inglesa Little Green Bee-eater"
Merops ornatus
El abeyerucu australianu (Merops ornatus) ye una especie d'ave coraciiforme de la familia Meropidae. Ye la única especie d'esta familia que s'atopa en Australia. Nun se conocen subespecies.
Los abeyerucos australianos son aves brillantemente coloriaes que lleguen a tener 18 a 20 cm de llargu incluyendo les llargues plumes de la cola. El llombu cimeru y les nales son verdes, y el llombu inferior y les cobertoras debaxo de la cola son de color azul brillante. Los llaos inferiores de les nales y les plumes primaries de vuelu son acolorataes cola punta negra, y el color de la cola va de negru a violeta escuru. Los dos plumes centrales de la cola son más llargues que les restantes y na fema son más llargues que nel machu. La coroniella na cabeza, el gargüelu, el pechu y el banduyu son de color amarellentáu maciu. Tienen tamién un pechero negru y una banda negra cubre los güeyos que son coloraos.
L'abeyerucu australianu ye una especie común y puede atopase nel branu n'árees non forestadas na mayor parte del sur de Australia y Tasmania, sicasí tase volviendo cada vegada más rara en parques suburbanos. Migren pa envernar al norte d'Australia y Nueva Guinea y dalgunes de les islles del sur de Indonesia.
Como tolos abeyerucos, los abeyerucos australianos son aves bien sociables. Cuando nun críen duermen xuntos en grandes grupos en carbes trupes o en grandes árboles.
La estación reproductiva ye enantes y dempués de la estación lluviosa nel norte, y de payares a xineru nel sur. Piénsase que los Abeyerucos australianos apáriense pa tola vida. El machu trái-y a la hembra insecto mientres ella escava la lluriga que va ser el so nial. Cava la lluriga banciándose sobre les sos nales y pates, y escargatando col picu, y espulsando escontra tras el suelu sueltu coles pates mientres se bancia sobre'l picu. La fema puede escavar unos 8 cm acaldía. El túnel del nial ye bien estrechu, y el cuerpu de l'ave entra tan apretadamente ente les parés que cuando entra y sale el cuerpu funciona como un pistón, bombiando aire fresco al interior y sacando l'aire viciáu. Conocer d'abeyerucos australianos que compartieron la so lluriga con otra pareya ya inclusive con otres especies d'aves. La fema pon ente 3 y 7 güevos blancos, que son guaraos unos 24 díes hasta la eclosión. Les críes dexen el nial a los 30 díes y son alimentaes por dambos padres, según por cualesquier otru nuevu abeyerucu mayor que nun atopara pareya o la perdiera. Conozse que los sapos " Bufo marinus " depredan los pitucos.
Los abeyerucos australianos comen mayormente insectos voladores, pero como lu indica'l so nome tienen predilección poles abeyes. Siempres tán en busca d'insectos voladores y pueden estremar una comida potencial hasta a 45 metros de distancia. Una vegada columbrada la so presa un abeyerucu se descuelga en picada de la so percha p'atrapala al vuelu cola so llongura y finu picu negru y va volar de nuevu al so puestu d'acesmo. Ellí entós cute la so presa contra la percha par sometela. Anque los abeyerucos australianos son realmente inmunes a los aguiyones d'abeyes y aviespes, depués de prindales resfréguen-yos l'aguiyón contra la percha pa esprendelo, cerrando los güeyos pa evitar, al romper la bixiga del venenu, qu'ésti-y chisque y afectar la vista. Un Abeyerucu Australianu puede comer dellos cientos d'abeyes per día, polo son bien mal vistos polos apicultores, pero'l so dañu ye compensáu pol rol nel control de plagues d'insectos como llagostas, y aviespes.
Merops persicus
El abeyerucu persa (Merops persicus) ye una especie d'ave coraciiforme de la familia Coraciidae. Atopar dende Marruecos hasta Oriente Mediu al traviés de tol norte d'África.
== Subespecies conocen dos subespecies de "Merops persicus":
Merops philippinus
El abeyerucu coliazul o de cola azul (Merops philippinus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Meropidae nativa del sureste d'Asia. Ye fuertemente migratoriu, vistu por temporaes en gran parte de la India peninsular. Dacuando ye considerada conespecífica col abeyerucu persa, "Merops persicus".
Esta especie, al igual qu'otros abeyerucos, ye una ave delgada ricamente coloriada. Ye predominantemente verde; tien un parche azul estrechu na cara con una raya ocular negra, y el gargüelu ye mariella y marrón; la cola ye de color azul y el picu negru. Puede algamar un llargor de 23–26 cm, incluyendo los dos allargaes plumes centrales de la cola. Dambos sexos son similares n'apariencia.
Esta ye una ave que se reproduz en campos abiertos, tales como campos agrícoles, parques o campos d'arroz. Con mayor frecuencia vese cerca de grandes cuerpos d'agua. Al igual qu'otros abeyerucos come predominantemente insectos, especialmente abeyes, aviespes y avispones, que son atrapaos nel aire por aciu incursiones dende una percha abierta. Esta especie probablemente atrapa abeyes y libélules en númberos casi iguales. Los insectos que son prindaos son cutíos sobre la percha pa matar y romper el exoesqueleto. Esti vezu ver en munchos otros miembros de la orde Coraciiformes.
Merops pusillus
El abeyerucu chicu ("Merops pusillus") ye una especie d'ave coraciforme de la familia Meropidae, que s'atopa nel África subsaḥariana.
Vive n'en campos abiertos con parrotales, preferentemente cerca de l'agua.
Mide 15 a 15 cm de llargor. Presenta abondosa coloración, coles partes cimeres verdes; ceya azul aguamarina brillosa; banda ocular negra; gargüelu mariellu; gorguera negra azulada; parte cimeru del pechu como baberu anaranxáu a ablondu o acoloratáu; partes inferiores ocracees a anteadas; les nales son de colores verde y castañal.
Aliméntase de insectos, principalmente d'abeyes, aviespes y avispones, qu'atrapen nel aire en salíes dende una percha abierta. De cutiu caza dende sitios baxos a un metro o menos altor. Antes de comer la so presa, quíta-y l'aguiyón cutiendo repetidamente l'insectu sobre una superficie dura.
Vive en comunidá y dellos individuos pósense alliniaos na caña d'un árbol, pero añera en solitariu, construyendo un túnel nun bancu de sable o na lluriga d'un oricteropo. La fema pon de 4 a 6 güevos blancos esféricos. Tanto'l machu como la fema curien de los güevos.
Merops revoilii
El abeyerucu somalín (Merops revoilii) ye una especie d'ave na familia Meropidae.
Esti ye un abeyerucu pequeñu, que mide unos 17 cm de llargu. Aliméntase de pequeños insectos voladores los cualos atrapa en curtios vuelos dende una caña de descansu allugada a baxu altor. Ye una ave solitaria anque dacuando vense pares. Constrúi'l so nial nos bancos de turries de caminos y nos llaterales de pozos. En Kenia reproduzse ente marzu a xunu.
Alcuéntrase n'Etiopía, Kenia, Arabia Saudita, Somalia y Tanzania.
Merops superciliosus
El abeyerucu malgax (Merops superciliosus) ye una especie d'ave na familia de Meropidae nel xéneru "Merops".
L'abeyerucu malgax habita nes praderíes y montes montanos costeros de África Oriental y Madagascar, y esiste una población aisllada na mariña de Angola. Ye una especie parcialmente migratoria, y polo xeneral reprodúcense solo nel sector sur de la zona onde habiten, moviéndose al norte mientres la temporada seca nel sur d'África. Pon cuatro güevos nun nial nun buecu a empiezos de la temporada húmeda nel sur d'África, y los pichones polo xeneral nacen a empiezos d'avientu. A diferencia de la mayoría de los abeyerucos, la especie nun practica crianza cooperativa y la dependencia depués de dexar el nial ye de solo unos 19 díes, que ye lo típico pa paserinas de zones templaes y aprosimao la metá de la mayoría de les especies de Meropidae.
Merops variegatus
El abeyerucu pechiazul (Merops variegatus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Meropidae que vive en África.
Distribúyese principalmente por África Central y les rexones montascoses del este d'África. Puede atopase nos siguientes países: Angola, Burundi, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Guinea Ecuatorial, Eritrea, Etiopía, Gabón, Kenia, Nixeria, Ruanda, Sudán, Tanzania, Uganda y Zambia.
Merops viridis
El abeyerucu gorgiazul o de gargüelu azul (Merops viridis) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Meropidae que s'atopa en Brunéi, Camboya, China, Hong Kong, Indonesia, Laos, Malasia, Filipines, Singapur, Taiwán, Tailandia y Vietnam.
Vive nos montes y manglares tropicales y subtropicales hasta los 750 msnm. Migren mientres la temporada reproductiva, cuando se-yos atopa tamién en terrenes abiertos, praos, bancos de sable y sableres.
Mide 21 a 30 cm de llargor. Les plumes centrales de la cola algamen hasta 9 cm. Pesa 34 a 41 g. El picu ye llargu y curvado. Presenta'l pileu y la nuca de color castañu escuru acoloratáu, con una banda negra de la base del picu hasta los oyíos; el mentón y el gargüelu son de color azul; les nales verde escuru; el pechu y el banduyu verde claru; el llombu, la grupa y la cola azul claru.
La so dieta ta compuesta por inseutos, principalmente himenópteros (formigues, abeyes, babarones y aviespes), pero tamién escarabayos, libélulas, ortópteros (saltapraos, llagostes, saltapraos y grillos) y caparines.
El machu ufierta un insectu a la fema, dacuando dellos y cuando ella acepta'l cortexu, la cópula tien llugar col machu batiendo les sos nales pa caltener l'equilibriu ente que la fema sostiense firmemente a una percha. Añeren depués en colonies numberoses. Cada pareya constrúi'l nial cavando en bancos d'arena túneles de 1,5 a 4,5 m de llargu y 7 cm d'anchu, que terminen nuna cámara de 10 cm de diámetru y 40 cm fondura. La fema pon ente unu y cinco güevos blancos brillantes redondos. xeneralmente trés, que miden en promediu 23,1 x 20,3 mm. Los güevos eclosionen dempués de 24 díes y los pichones abandonen el nial un mes dempués.
La subespecie "M. v. americanus" de les Filipines ye dacuando considerada una especie distinta "M. americanus". 
Mesembrinibis cayennensis
El ibis verde (Mesembrinibis cayennensis) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae, la única del xéneru Mesembrinibis. Ye una ibis neotropical qu'ocupa una área de distribución que va dende Hondures hasta'l norte d'Arxentina. Nun se reconocen subespecies.
Mesopicos elliotii
El pito de Elliot (Mesopicos elliotii) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae que vive en África Central.
Atopar nos montes de galería de Angola, Camerún, Guinea Ecuatorial, Gabón, Nixeria, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Ruanda y Uganda.
Foi descritu científicamente pol ornitólogu estaunidense John Cassin en 1863. Reconócense cuatro subespecies:
Metallura aeneocauda
La metalura escamosa, llamáu tamién colibrí escamosu o colibrí escamado (Metallura aeneocauda) ye una especie d'ave na familia Trochilidae.
El so hábitat natural son los montes montanos subtropicales o tropicales.
Metallura eupogon
El metalura barbafuego (Metallura eupogon) ye una especie d'ave na familia Trochilidae.
Namái alcuéntrase en Perú.
Metallura odomae
El metalura del Chinguela o colibrí de neblina (Metallura odomae), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes".
Puede atopáse-y en Ecuador y Perú, en montes de monte tropicales o subtropicales, según en pandoriales arbustivos a gran altitú na cordal de los Andes. 
Mide en redol a los 11 cm de llargor y pesa unos 5 gr. El so plumaxe ye de color verde metálicu, cola cola y plumes primaries de les sos nales en color escuru, casi negru. Tanto'l machu como la fema tienen un parche de color acoloratáu nel pescuezu, siendo'l del machu de mayor tamañu
Metallura phoebe
La metalura negra, llamada tamién colibrí negru o colibrí negru de cola morada (Metallura phoebe), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes"
Vive en Bolivia y Perú, en montes de monte tropicales y subtropicales, según en pandoriales arbustivos a gran altitú na cordal de los Andes.
Mide unos 14 cm de llargor y el so pesu ronda los 6 gr, lo que la fai la mayor de tolos miembros del xéneru metallura. El so plumaxe ye de color negru, con un parche de color verde o verde-turquesa nel pescuezu, baxo la base del picu.
Metallura theresiae
El metalura de Teresa, llamáu tamién colibrí cobrizu o colibrí coloráu cobrizu (Metallura theresiae), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes".
Ye una especie reinal de Perú, onde vive nos montes de monte de la cordal de los Andes, de normal a altitúes cimeres a los 3 000 m sobre'l nivel del mar.
Ye una especie de comportamientu solitariu que mide 11 cm de llargor y pesa alredor de 5 gr. El so plumaxe ye de color verde oliva con potentes irisaciones de tonos coloraos y cobrizos. El so picu ye curtiu y rectu, cola punta llixeramente inclinada escontra riba
Metallura tyrianthina
La metalura tiria, colibrí verde de cola colorada o metalura colirroja ("Metallura tyrianthina") ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", que s'atopa en Bolivia, Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela.
Vive nel monte húmedu de monte, escamplaes con parrotales, nel monte nanu y en ls parches de parrotal del pandorial baxu. Alcuéntrase-y n'elevaciones ente 1.700 y 3.600 m de altitú, anque dacuando algama hasta los 4.200 msnm.
El picu mide de 10 a 12 mm. Presenta dimorfismu sexual. El machu mide 8,1 a 10 cm de llargor presenta plumaxe verde cobrizu escuru, col gargüelu verde iridiscente y la cola cobriza brillosa. La fema mide 7,6 cm de llargor, tien les partes cimeres color verde cobrizu escuru; les mexelles, el gargüelu y la parte cimera del pechu color leonado con dellos puntos coritos; el banduyu y el restu del pechu color crema, motudu de verde nos lladrales.
Aliméntase de néctar de flores y tien un comportamientu altamente territorial. 
Metallura williami
El metalura verde o colibrí verde de cola morada (Metallura williami) ye una especie d'ave na familia Trochilidae.
Alcuéntrase en Colombia y Ecuador. Los sos hábitats naturales son los montes montanos húmedos subtropicales o tropicales y les praderíes d'altitú elevada.
Metriopelia aymara
La palombina aimará (Metriopelia aymara), tamién denominada palombina de nales doraes (Arxentina), palombina dorada (Arxentina), tortolita de punir (Chile), tortolita dorada, tortolita de puntos doraos (Perú) o culcuta (Chile) ye una especie d'ave columbiforme perteneciente al xéneru "Metriopelia" qu'integra la familia Columbidae. Vive nel cordal de los Andes en América del Sur.
Mide 17 a 18 cm. Partes cimeros gris pardusco; partes inferiores de tonu vinosu; centru del abdome leonado y subcaudales corites. Primaries negres con llurdiu cobrizu na base interna; delles cobertoras con llurdios doraos (de lo cual deriva'l nome popular). Cola curtia negra, supracaudales gris pardusco y bien llargues, cubriendo casi tola cola. Pates rosado maciu. Picu curtiu.
Distribuyir dende los Andes del sur y centro sur del Perú (dende l'oeste d'Ayacucho), centru y sur de Bolivia, hasta'l noroeste d'Arxentina (al sur hasta Mendoza) y norte de Chile (al sur hasta Coquimbo).
El so hábitat son les estepes arenosu y predresu con camperes ralos, altoandinas, tamién cerca de viviendes, corrolades y agua.
La especie "M. aymara" describióse per primer vegada pol naturalista y ilustrador francés Florent Prévost en 1840 sol nome científicu "Columba aymara", localidad tipo «Chile».
Ye monotípica. Ta rellacionada con "Metriopelia melanoptera".
Metriopelia ceciliae
La palombu cascabelita, palombina cascabelita o tortolita motuda (Metriopelia ceciliae), ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae, que se distribúi por Arxentina, Bolivia, Chile, y Perú.
Ente los trés tortolitas de Llima esta reconoz se reconoz fácilmente pol so color marrón tierra coles puntes de les nales blanques lo que fai un efectu estrelláu. Tien un aníu de piel descubierto alredor de los güeyos de color naranxa intensu. Al bater les sos nales fai un como un cascabel y de ende'l so nome.
Habita en zones abiertes y predreses dende la sierra baxa a la sierra alta (900 a 4000 msnm) d'Andar. Suélse-y ver en grupos.
Metriopelia melanoptera
La palombina alinegra (Metriopelia melanoptera), tamién denominada palombina cordillerana, tórtola cordillerana, tortolita de nales negres y tortolita paramuna, ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae que vive en Suramérica.
Atopar nos montes d'Arxentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador y Perú.
Metriopelia morenoi
La tortolita de güeyos desnudos, palombina de Moreno o palombina de güeyos desnudos (Metriopelia morenoi) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae reinal d'Arxentina. Nun se conocen subespecies.
Tien l'envés pardu y el banduyu cenicientu; y el periocular anaranxáu; les sos pates arrosaes.
Ye observable nel terrén, en grupos mínimos. Ye confiada, pero difícil d'atopar, se mimetiza cola redolada. 
El so hábitat natural son montes subtropical o tropical d'alta altitú.
Micrastur gilvicollis
El ferre-montés cabecigrís (Micrastur gilvicollis) ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Falconidae que vive en Suramérica.
Ye un ferre pequeñu que mide ente 33 y 38 cm de llargor. Les partes cimeres del so cuerpu son de color gris ente que les inferiores son blanques con fines franxes horizontales negres. El ferre montés cabecigrís xuntu al ferre montés crípticu y ferre montés plomizu forma un complexu crípticu d'especies. Los adultos d'estos trés especies tienen el lorum peláu de color anaranxáu al igual qu'el so cera, lo que les diferencia del ferre montés agavilanado, pero solo'l ferre montés cabecigrís tien dos llinies blanques na cola, amás del cantu blancu.
Atopar nes selves húmedes del norte y l'oeste de la cuenca del Amazones. Ta presente en Bolivia, Brasil Colombia, Ecuador, Guayana francesa, Guyana, Perú, Surinam y Venezuela.
Micrathene whitneyi
El miagón de los saguaros ("Micrathene whitneyi"), tamién conocíu como tecolote nanu, tecolotito nanu, miagón duende, o búho nanu ye una especie de búho de la familia Strigidae que se reproduz nel suroeste de los Estaos Xuníos y Méxicu. Con 13 a 15 centímetros d'altor, ye unu de los búhos más pequeños del mundu.
Ye unu de los búhos más pequeños del mundu, siguíu de cerca pol miagón tamaulipeco y el miagón peludo. Mide alredor de 13 a 15 centímetros d'altor y tienen un valumbu d'unos 15 centímetros.
Ye nativu del sur de los Estaos Xuníos y de Méxicu. Vive en distintos biomes incluyendo monte subtropical y tropical, carbaes y sabanes. De cutiu atópense en hábitats de chaparral, y atópense con facilidá mientres la so dómina de reproducción.
Migra a Arizona y Nuevu Méxicu na primavera y el branu. Nel iviernu, atopar nel centru y sur de Méxicu. Torna al norte a mediaos d'agostu o principios de mayu.
Mientres el día despintar nos buecos de los cactus pa protexese del calor del sol. Peles nueches caza insectos coles sos afilaes garres. 
Pa criar a los sos pequeños, usualmente escueye cuévanos abandonaos de pájaro carpintero empobinaes al norte nos grandes cactus saguaros. La fema xeneralmente pon tres güevos blancos redondos. Los güevos guarar mientres 3 semana enantes de la eclosión de los pitucos. Polo xeneral, los pitucos nacen a mediaos de xunu o a principios de xunetu. A finales de xunetu, tán casi siempres apropiadamente llistos pa salir del nial pola so cuenta.
Aliméntase principalmente d'insectos, polo qu'ocupa hábitats con un suministru d'estos. Agaves y ocotillos son llugares ideales pa l'alimentación coles polilles y otros insectos que pueden dormir nes sos flores. Sábese que come escorpiones, de dalguna manera iguar pa cortar l'aguiyón. Vese de cutiu escorriendo a los insectos voladores, con un vuelu similar a un papamoscas tiranu xusto dempués del anochar.
"M. w. Idonea", ye la subespecie residente del estremu sur de Texas hasta'l centru de Méxicu. Les poblaciones aisllaos de "M. w. sanfordi" son residentes del sur de Baxa California y les de "M. w. graysoni" de la Isla Socorro al sur-oeste de la punta de Baxa California. La subespecie "M. w. graysoni" aparentemente ta extinta, probablemente dende alredor de 1970.
Microcarbo africanus
El mabea africana (Microcarbo africanus) ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae. Reproducir en gran parte del sur d'África.
Ye una mabea de tamañu pequeñu algamando ente 50 y 55 cm de llargor y una valumbu de 85 cm. Ye principalmente negru, verde brillosu na dómina de cría. Les coberteras alares son plateadas. Tien una cola bastante llarga, una cresta curtia na cabeza y un parche facial colloráu o mariellu. El picu ye de color mariellu.
Dambos sexos son similares, pero los adultos non reproductores y los xuveniles son más marrones, con banduyu blancu. Delles races meridionales caltienen la cresta mientres tol añu.
Microcarbo melanoleucos
El mabea piquicorto o mabea australiana (Microcarbo melanoleucos) ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae común en Australasia. Ye atopáu en redol a les mariñes, islles, estuarios y agües interiores d'Australia, Nueva Guinea, Nueva Zelanda, Malasia ya Indonesia y alredor de les islles del sur-oeste del Pacíficu y la rexón subantártica. Hasta apocayá tiempu la mayoría de les autoridaes referir a esta especie como "Phalacrocorax melanoleucus".
Foi orixinalmente descritu pol naturalista francés Louis Jean Pierre Vieillot en 1817. El so epítetu específicu derivar del griegu antiguu "melano-" «negru», y "leukos" «blancu». En 1931, l'ornitólogu estaunidense James Llee Peters foi'l primeru en considerar esta especie nun xéneru separáu xuntu cola mabea pigmea ("Microcarbo pygmaeus"), la mabea de Java ("Microcarbo niger") y la mabea africana ("Microcarbo africanus"). De magar, el trabayu molecular por Sibley y Ahlquist amosó que les pequeñes mabees de dellos colores y cola llarga formaben un grupu que diverxera d'otres mabees. Esti grupu de «microcormoranes» asumió'l nome de "Microcarbo", primeramente descritu pol naturalista francés Charles Lucien Bonaparte en 1855. El nome del xéneru derivar del griegu antiguu "mikros" «pequeños», y del llatín "carbo" «negru».
Trés subespecies son comúnmente reconocíes:
Ye una mabea de tamañu pequeñu, midiendo 56–58 cm de llargor, el picu ye d'unos 3 cm y tien una pequeña cresta negra. Atopóse en dos morfos distintes en Nueva Zelanda. Les subspecies "melanoleucos" y "brevicauda" namái s'atopen nun morfo de dellos colores, negru (con un tinte llixeramente verde) percima y blancu per debaxo. Esto tamién s'atopa na subespecie "brevirostris", pero nesta forma'l morfo melanistico ye muncho más común. Nesta forma toa'l plumaxe ye negru con un tinte verdosu sacante'l llaos de la cabeza, el cazu, el gargüelu y la parte cimera del pescuezu; el picu ye de color mariellu con negru na parte cimera. Tamién s'atopen formes entemedies.
La forma de dellos colores ye negru brillante percima cola cara, les partes inferiores y les zanques blanques. El picu y la piel desnudo alredor de la cara son de color mariellu. En dambes formes les pates y pies son de color negru.
Microcarbo niger
El mabea nana o mabea de Java (Microcarbo niger) ye una especie asiática d'ave pelecaniforme de la familia del mabea, estendida dende Pakistán hasta China, Filipines y Indonesia.
Mide 50 cm de llargor. El plumaxe ye negru brillante con dellos llurdios blancos. Presenta una cresta curtia na parte posterior de la cabeza. Los machos tienden a ser más grandes.
Esta especie foi clasificada por dellos espertos dientro del xéneru "Phalacrocorax", pero, acordies con los analises d'ADN, foi incluyida dientro del xéneru "Microcarbo".
Microcarbo pygmaeus
El mabea pigmea (Microcarbo pygmaeus) ye un ave marina perteneciente a la familia de los mobeya. La so zona de distribución estender dende'l sudeste d'Europa hasta'l sudoeste d'Asia. Ye una ave parcialmente migración de les aves migratoria: les poblaciones del norte migren mientres l'iviernu escontra'l sur, ensin salir del so rangu de distribución. Coles mesmes, ye una ave accidental en dellos países de Europa Occidental.
Ye una ave de tamañu medianu, de plumaxe de color verde escuru y negru. Mide ente 45 y 55 cm de llargu y de 70 a 90 cm coles nales estendíes. Tien una cola llarga y un picu curtiu y gruesu. Los adultos presenten pequeñes plumes blanques nel pescuezu y cerca de les pates mientres la temporada de reproducción; el restu del añu, el pescuezu ye dafechu blancu. Dambos sexos son similares, pero los pichones tienen un plumaxe más claru y amarronáu. 
La mabea pigmea estremar del mabea grande y del mabea moñudo pol so tamañu, muncho más pequeñu, pola so complexón más llixera y pola llongura de la so cola. 
La mabea pigmea vive en colonies formaes sobre güelgaes, cerca de fontes de agua duce como deltes fluviales o llagos cubiertos de vexetación. Constrúi'l so nial con campera y cañes, sobre un árbol baxu o un tueru, y deposita d'a trés a seis güevos cada branu. Los dos padres guaren los güevos mientres veintisieta a treinta díes, y los pichones son capaces de remanase de manera independiente pasaos setenta díes.
La so principal fonte d'alimentu son los pexes. Estes aves pesquen en grupos y fuelguen sobre los árboles mientres les sos espediciones pa consiguir alimentu.
Estes aves sufren delles amenaces: el drenaxe y de la degradación seria de les güelgues y de los montes anexos onde viven, la contaminación de l'agua, les molesties que causen los humanos y la pesca illegal, que lleva a que munchos exemplares queden atrapaos en redes de pesca y afuéguense. 
La so zona de distribución, qu'años tras yera muncho más estensa, amenórgase cada vegada más: n'Europa considérase que queden solamente de 6400 a 7300 pareyes. La colonia más grande habita cerca del delta del ríu Danubio y ta formada por cuatro mil pareyes, pero'l númberu paez tar escayendo por cuenta de una serie de planes pa construyir canales na zona qu'empezó en mayu de 2004, magar que la área ta protexida.
La mabea pigmea ye una de les especies protexíes pol Alcuerdu pal Caltenimientu d'aves acuátiques migratories africanes-eurasiáticas. 
Microchera albocoronata
El colibrí coroniblanco (Microchera albocoronata) tamién conocíu como colibrí coroninevada, copete de nieve, copete neváu o falopu de nieve, ye una especie d'ave apodiforme
de la familia Trochilidae. La so área de distribución estender en Hondures, Nicaragua, Costa Rica y Panamá. Ye l'únicu miembru del xéneru Microchera.
Ye un colibrí de tamañu pequeñu, mide unos 6,5 cm de llargor y pesa 2,5 gramos. Los machos adultos son inconfundibles. Tienen una corona blanca brillosa, que da a la especie la so nome común y científicu, el cuerpu ye de color púrpura escuru coles plumes esteriores de la cola blanques. 
Les femes adultes son de verde bronce pela parte cimera y blancu maciu na parte inferior y les plumes esteriores de la cola. Les aves xuveniles paecer a la fema adulta, pero son más apagaes, tienen les partes inferiores más grises y les plumes centrales de la cola amorenaes. El plumaxe púrpura de los machos nuevos empecipiar nes partes inferiores como una llinia central escura.
Microdynamis parva
El koel nanu (Microdynamis parva) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae mesma de Nueva Guinea ya islles axacentes. Habita nos montes húmedos tropicales y subtropicales de les tierres baxes. Ye la única especie del xéneru "Microdynamis".
== Subespecies conocen dos subespecies de "Microdynamis parva":
Microhierax caerulescens
El falconete encollaráu o halconcillo de pates coloraes (Microhierax caerulescens) ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Falconidae mesma del sudeste asiáticu.
Ye una pequeña ave rapaz de solu 8-13 cm de llargor y 35-50 g. Ye una de les rapazos más pequeñes del mundu.
La especie describióse científicamente por Linneo na so obra "Systema naturae" en 1758. Conócense dos subespecies de "Microhierax caerulescens ":
Micromonacha lanceolata
La monjilla llanceolada o monjito rayáu (Micromonacha lanceolata) ye una especie d'ave galbuliforme de la familia Bucconidae. Ye l'únicu miembru del xéneru Micromonacha.
Alcuéntrase en Bolivia, Brasil, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Panamá y Perú 
Na cuenca occidental del Amazones, la so distribución toma dende la cuenca del ríu Purús, el suroeste del estáu d'Amazones hasta'l ríu Caquetá del sur de Colombia.
El so hábitat natural son los montes húmedos tropicales ente los 400 y 1.350 m de altitú.
En promediu mide 13 cm de llargor y pesa 19 g. Tien la frente, el aníu ocular y les goches peribucales de color blancu, bordiaes per una llinia negra y delgada que les separaes de la coroniella y la rexón cimera de color castañu fondu. Toles plumes de la cola curtia son de color marrón opacu con una franxa subterminal negra y punta clara. Les partes inferiores son blanques, con rayes negres y colos lladrales y la rexón infracaudal de color ante leonado. El picu ye negru. Les pates son de color gris oliváceo.
Micronisus gabar
El gavilán gabar (Micronisus gabar) ye a una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae. Ye nativa d'África y l'única especie del xéneru Micronisus.
La especie inclúi 3 subespecies:
Micropternus brachyurus
El carpinteru ablondu (Micropternus brachyurus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae nativa del sur d'Asia. Ye la única especie del xéneru Micropternus. Constrúi'l so nial dientro del nial de les formigues acróbata ("Crematogaster").
Ye un picatueru de tamañu medianu, de color acoloratáu con una llixera cresta y un picu negru curtiu y llevemente curvado. Tien vermiculaciones negres nel cuerpu acoloratáu y una raya escura nel güeyu. Les partes cimeres tán finamente barradas de negru. El machu tien pequeños llurdios coloraos nos güeyos.
Esta especie foi enantes asitiada nel xéneru suramericanu "Celeus", a cencielles por cuenta de la so apariencia un tanto similar y pola falta d'una meyor alternativa, pero difier d'estes especies en munchos aspeutos. Los analises de secuencies d'ADN confirmaron que ten de ser asitiáu nel xéneru monotípicu "Micropternus". Los sos parientes más cercanos paecen ser los picatueros del xéneru "Meiglyptes" y posiblemente "Hemicircus".
Reconócense 10 subespecies:
Micropygia schomburgkii
La pituca ocelada, burrín menor o cotarita d'ocelos ("Micropygia schomburgkii") ye una especie d'ave de la familia Rallidae, monotípica del xéneru Micropygia, que s'atopa en Costa Rica, Colombia, Perú, Bolivia, Paraguái, Brasil, Guayana Francesa, Surinam, Guyana y Venezuela.
Habita en praderíes, zarráus, cantos del monte secu y en sabanes con niales de termites y formigueros. Tamién entra nes zones parcial o temporalmente anubiertes.
En promediu mide 15 cm y pesa 32 g. Ye pequeña, con llurdios blancos percima, y les pates y el picu pequeños. El gargüelu ye blanca, la cara, los llaos del pescuezu, el pechu, la banda y les coberteras infracaudales son de color ante y l'abdome ye blancuciu. La frente ye acoloratada y percima ye castañu anteado, con abondosos llurdios blancos bordiaes de negru. Les remeres son de color castañu. L'iris ye coloráu, el picu ye negru y les pates y los deos son de color salmón. Los machos son más grandes que les femes.
Esmucir ente la campera hábilmente y ensin faer ruiu. Cuando vuela, facer bien baxu, al ras de la vexetación y al baxar esconder ente la vexetación. Utiliza los túneles fechos por royedores o otros mamíferos pequeños. Como otres especies de la familia "Rallida", llevanta ritmicamente la cola mientres camina. Insectívora, consume grandes cantidaes de formigues.
La dómina reproductiva asocede ente ochobre y marzu. Constrúi'l nial dafechu con campera seca, un pocu eleváu del suelu y abiertu escontra riba. La fema pon 2 güevos.
Microstilbon burmeisteri
El picaflor nanu o colibrí de Burmesiter (Microstilbon burmeisteri) ye la única especie del xéneru monotípicu Microstilbon, un ave apodiforme de la familia Trochilidae que vive nes selves de monte de América del Sur.
Foi descritu orixinalmente por Philip Lutley Sclater nel añu 1887. Darréu, en 1913, atendiendo a los sos peculiares característiques, Walter Edmond Clyde Todd créa-y a esti taxón un xéneru propiu: "Microstilbon".
Ye una de les aves más pequeñes qu'esisten. El picu mide 15 mm, y ye coritu y llevemente curvu. Una cinta blanca sobre les subcaudales xune dos enllordies blanques nos llaos del cuerpu, ocultes so les nales plegaes. 
El machu mide unos 7 cm y pesa de 2 a 3 gramos. La cabeza, y toes les sos partes cimeros son de color verde brillante. Gargüelu verde y más embaxo de color blancu-abuxáu, que nel pechu cubrir de puntos verdes. Baxo la base del picu, esprender a entrambos llaos llargues plumes de color púrpura con irisaciones metáliques rosadas. Na base inferior de la cola, les plumes subcaudales son caneles. La cola ye parda coles timoneres esternes muncho más llarga que les centrales, lo que-y otorga una forma encruciada. 
La fema mide unos 6 cm y pesa pocu más de 2 gramos. Los sos partes cimeros son de color verde brillante, el que toma un tonu amorenáu na cabeza. Los sos partes inferiores son de color acaneláu. Una enllordia auricular pardusca ta delimitada escontra riba y tras per una llinia clara y fina que partiendo del güeyu xunir a'l color del pechu. Na base inferior de la cola, les plumes subcaudales son canela escuru. La cola mide 15 mm, y ye canela con una banda subapical de color pardu. 
La área de distribución d'esti colibrí atopar nel centru-oeste de América del Sur, tando presente dende'l centru de Bolivia hasta'l noroeste de la Arxentina, nes provincies de Salta, Jujuy, Tucumán, y Catamarca. Dacuando rexistrar más al sur, hasta les sierres de Córdoba na provincia de Córdoba.
L'hábitat d'esti colibrí son les selves húmedes de monte, tropicales y subtropicales, nos distritos de la Selva Montana y del Monte Montano de la Provincia fitoxeográfica de les Yungas. L'altitú na que vive va de 1600 msnm hasta 2600 msnm, raramente hasta los 3000 msnm.
Aliméntase de pequeños insectos, y néctar d'una llarga llista de plantes, destacando los xéneros "Erythrina", "Nicotiana", "Heliconia", "Hibiscus", "Citrus", etc.
El nial construyir sobre cañes dientro de matos trupos. Forma una pequeña tacita con fibres vexetales, xuníes con teles d'araña, y revistida por liquen.
Milvus migrans
El bilanu negru (Milvus migrans) ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae. Ye una de les rapazos más abondosos del Vieyu Mundu. Ye migradora y puebla amplies rexones d'Europa, África, Asia y Oceanía. 
Caza aves, pexes, pequeños mamíferos, reptiles, anfibios, etc.; inclusive puede taramiar carroña. 
Reconócense siete subespecies de "Milvus migrans ":
Momotus aequatorialis
El motmot montañeru o momoto serranu (Momotus momota), ye una especie d'ave coraciforme de la familia Momotidae qu'habita les rexones montascoses tropicales de Colombia, Ecuador y Perú.
Momotus mexicanus
El momoto mexicanu ("Momotus mexicanus"), tamién conocíu como momoto corona café, o Guardabarrancos ye una especie d'ave coraciforme de la familia Momotidae . Puebla les selves tropical y subtropical de Méxicu y Guatemala.
Momotus momota
El páxaru pendilexu, páxaru toh o barranquero (Momotus momota) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Momotidae qu'habita les rexones tropicales de Méxicu, América Central, Trinidá y Tobago y Suramérica hasta'l noroeste d'Arxentina.
Ye una ave grande, d'aprosimao 48 cm; reconocer pola so cabeza avolumada, con una banda azul clara qu'arrodia la so coroniella negra y vuélvese morada na nuca; el so picu ye gruesu y fuerte, llixeramente curvado colos cantos del picu serruchaos; la cola ye llarga, de color negru per debaxo, cola rectrices graduales, les centrales terminaes en forma de raqueta, que dacuando ximielga con movimientu pendular.
Territorial y tranquil, permanez quietu por llargos periodos y vocaliza de cutiu con reclamos graves y fondos. Añera en llugares altos como copes d'árboles.
La taxonomía de "Momotus momota" ye complexa, entiende 22 subespecies y dellos grupos de subespecies:
Monasa atra
La monxa negra (Monasa atra), tamién denominada picu de lacre y tangurú de costazos blancos, ye una especie d'ave piciforme de la familia Bucconidae que vive nel norte de Suramérica.
La monxa negra ye una ave de tamañu mediu que mide de 27 a 28 cm de llargor, y pesa en promediu 85 g. El so plumaxe ye negru y presenta llurdios blancos nes nales, y el so picu ye de color coloráu intensu.
Alcuéntrase en Guyana, Surinam y la Guayana francesa, l'este de Venezuela, na cuenca oriental del Orinoco y la cuenca del Amazones, al norte de Brasil. Nun s'atopa al sur del ríu Amazones, y la so llende occidental atopar nel sureste de Venezuela, nel ríu Negru. Tamién foi reparáu nel oriente de Colombia.
El so hábitat natural ye la selva húmeda tropical de rexones baxes. Vive en pareya, nos estratos alto y medio del monte, tantu en tierra firme, como nes vegues y les palmes de les veres de los ríos, amás de les escamplaes, hasta los 1.050 m de altitú.
Añera escavando nel suelu una cámara de incubación onde la fema pon 2 a 3 güevos blancos y brillosos.
Monasa flavirostris
La monxa piquigualda, monxina piquiamarilla o tangurú de picu mariellu (Monasa flavirostris) ye una especie d'ave piciforme na familia Bucconidae que vive nel noroeste de Suramérica.
Mide alredor de 24 cm de llargor. Presenta plumaxe negru cayuela, con flecos blancos nos costazos y blancu so les coberteras de les nales. El so picu ye mariellu claru.
Atopar nes selves húmedes asitiaes al este de los Andes, distribuyida por Colombia, Ecuador, Perú, el noroeste de Bolivia y l'estremu occidental de Brasil.
Vive nel monte húmedu, per debaxo de los 1.400 m de altitú.
Monasa morphoeus
La monxa frentiblanca (Monasa morphoeus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Bucconidae qu'habita na zona tropical del continente americanu. 
La monxa frentiblanca ye de color negru o buxu escuru. Tien un picu gruesu, de color coloráu anaranxáu, y llurdios blancos na cara, na base del picu y na parte cimera del pescuezu; d'ellí llogra'l so nome. Los sos güeyos y pates son negros o de color gris escuru. 
Vive en distintes rexones de América del Sur, como Brasil, Bolivia, Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela, y nel sur de América Central, en Hondures, Nicaragua, Costa Rica y Panamá. El so hábitat principal ye la cuenca del Amazones, col ríu Amazones como'l so llende norte, y estiéndese dende l'estáu de Maranhão na mariña del océanu Atlánticu; al noroeste, el so llende marcar el ríu Negru, pero hai exemplares que viven más cerca de los Andes. Nun hai individuos na zona montascosa principal, pero esisten colonies na Serranía de les Quinchas, Colombia. 
El so hábitat natural son los montes tropicales. Anque depende de los árboles y del clima d'estos montes pa reproducise y añerar, puede tolerar ciertu nivel d'alteración del so hábitat. Nun se considera una ave amenazada pol IUCN por cuenta de la so amplia zona de distribución.
Monasa nigrifrons
La monxa unicolor o mueya de frente negra (Monasa nigrifrons) ye una especie d'ave na familia "Bucconidae".
Alcuéntrase na Amazonía de Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador y Perú, y tamién a les rexones del este y sureste de Brasil. El so hábitat natural son los montes húmedos subtropicales o tropicales de tierres baxes, banzaos tropicales o subtropicales y montes antiguos bien degradaos.
La monxa de frente negra ye una ave llamativa, el cuerpu ye negru col picu color coloráu anaranxáu. Alcuéntrase en pequeños grupos gregarios na parte baxa a nivel mediu de los montes.
Morococcyx erythropygus
El cuquiellu terrestre o cuquiellu sabaneru (Morococcyx erythropygus) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae qu'habita en América Central dende Méxicu hasta Costa Rica. Ye la única especie del xéneru "Morococcyx".
== Subespecies conocen dos subespecies de "Morococcyx erythropygus":
Morus bassanus
El alcatraz común (Morus bassanus), tamién conocíu como alcatraz atlánticu, ye un ave pelecaniforme perteneciente a la familia de los súlidos. Posar en tierra namái p'añerar y curiar a les sos críes; añera en colonies d'hasta 35 000 pareyes a entrambos llaos del Atlánticu norte y efectúa migraciones estacionales.
Les aves adultes pesen ente 3 y 4 quilos. El cuerpu mide ente 87 y 100 cm de llargor y tienen una valumbu de nales de 165 a 180 cm. Les nales, llargues y estreches, miden ente 47 y 53 cm y el picu de 9 a 11 (midíu dende la cabeza). El tamañu de los dos sexos ye asemeyáu.
El plumaxe de los adultos ye mayoritariamente de color blancu puru, coles puntes de les nales escures, con colores que van del pardu al negru. La cabeza, les mexelles y los llaos del pescuezu tienen coloraciones, dependiendo de la dómina del añu y del individuu, que varien ente'l mariellu claro y l'escuru. En dellos individuos puede faltar. Les plumes son impermeables, lo que-yos dexa pasar llargos periodos na agua. La impermeabilización consiguir untando les plumes cola secreción producida por una glándula sebácea, que esparcen pol cuerpu usando'l picu o la cabeza. Na cara tienen una área desnuda cola piel de color negru, que-yos da una espresión facial característica.
Los exemplares qu'acaben d'empezar a volar son pardos, coles puntes de les nales blanques. Tienen pintes blanques en cabeza y nel llombu, y una área en forma de V tamién d'esti color na parte baxa del llombu. El plumaxe de les aves d'un añu puede ser casi dafechu pardu; nel segundu añu de vida presenten aspeutos bien variaos por cuenta de les distintes fases de la muda: pueden amosar el plumaxe adultu na parte delantera y siguir siendo pardos na posterior. El plumaxe adultu definitivu apaez a partir de los cinco años d'edá.
Los pollos acabaos de salir del huevo tán desnudos y son azules escuros o negros. Na segunda selmana de vida cubrir d'un plumón blancu y paecen tar cubiertos de llana. Dende la quinta selmana van cubriéndose de plumes castañes escures puerques de blancu.
El so picu ye llargu, fuerte y cónicu, cola punta llixeramente curvada escontra baxo. La parte delantera tien un filu aguyáu. Nos adultos ye gris azuláu con cantos grises escuros o negros. N'el neñones ye acastañáu.
Los güeyos, grandes y empobinaos escontra alantre, tienen el iris d'azul claro a gris claru, arrodiáu por un finu aníu negru. Los cuatro deos de les pates tán xuníos por una membrana natatoria, de coloraciones que van del gris negru a la castañal negra. A lo llargo de los deos cuérren-yos unes llínees marielles que siguen per parte de les pates y que xueguen probablemente dalgún papel nel apareamiento. El deu posterior ye fuerte y vueltu cara dientro, lo que-yos dexa garrar se con seguridá nos cantiles verticales.
Los alcatraces somorguiar na agua cayendo verticalmente a velocidaes d'inclusive 100 km/h y la so estructura corporal ta afecha a esti fechu. Escarecen de furacos esternos de la ñariz y tienen furacos nasales secundarios que pueden cerrar cuando tán dientro de l'agua. Les abertures de los oyíos son bien pequeñes, tán cubiertes de plumes y pueden cerrase tamién con un sistema similar al de les fueses nasales. El esternón ye bien fuerte y tan llargu que puede protexer les coraes del golpe contra l'agua.
Los pulmones, bien desenvueltos, tienen tamién probablemente la función d'amenorgar les consecuencies del impactu contra la superficie y de protexer el cuerpu. Na parte inferior del cuerpu y nos llaos hai sacos aéreos subcutáneos. Otros sacos aéreos atopar ente l'esternón y los músculos pectorales y ente les costielles y los músculos. Estos sacos tán conectaos colos pulmones y enllénense d'aire cuando l'ave inspira. L'aire puede ser espulsáu con contracciones musculares.
Tienen una capa de grasa subcutáneo que les ayuda a soportar les temperatures baxes, a lo qu'ayuda amás un plumón bien trupu y el solapamiento bien apertáu de les plumes. L'amenorgamientu de la circulación sanguínea nes membranes natatories fuera de la dómina de cría ayúdalos tamién a caltener la temperatura mientres naden.
Les nales, que como se dixo son llargues y estreches, tán ensertaes bien alantre nel cuerpu, lo que-yos dexa utilizar con eficiencia les corrientes d'aire pa volar. En situaciones de tiempu sele pueden consiguir velocidaes d'inclusive ente 55 y 65 km/h. La so musculatura voladora ta, sicasí, relativamente pocu desenvuelta: ente que nes otres aves ésta representa alredor d'un 20% del pesu total, nos alcatraces nun supera'l 13%. La consecuencia d'esto ye que los alcatraces precisen un calentamientu previu pa poder empezar a volar. Amás caminen con dificultá, polo que nun pueden echar a volar dende un llugar llanu. De l'agua llevanten el vuelu xirándose cara al vientu y ximelgando pesadamente les nales. Con vientu fluexu y foles relativamente altes vense dacuando incapacitados pa volar y pueden ser abasnaos a tierra. Como los albatros, aprovechen mientres vuelen el vientu producíu pela parte anterior de les foles. Namái se ven tierra adientro cuando son movíos poles nubes.
Na agua posar con una somorguiada plana. Poques vegaes facer estendiendo les pates escontra alantre, como los pelícanos o los mabees. Na agua caltienen el cuerpu bastante fundíu y, polo xeneral, la cola arguta diagonalmente escontra riba. Posar con dificultá en tierra y l'intentu puede acabar con un choque, yá que les sos nales estreches nun dexen bones maniobres de xiru, pa les que s'ayudar coles pates y la cola. Les feríes nos pies y pates cuando se posen nel suelu son relativamente frecuentes si nun hai vientos fayadizos. Les nales rotes o estropiaes seríen una causa de muerte frecuente ente los adultos. La posición retrasada de les pates nel cuerpu da-yos un andar asemeyáu al de los patos.
El so repertoriu acústicu nun tien grandes particularidaes. La llamada típica ye un "rab-rab-rab", qu'emiten cuando tán pescando y tamién nel nial. Emiten un berru especial cando averar a la colonia, lo que, por causa de la llegada constante d'individuos a la colonia, oise bien de cutiu. El repertoriu ye asemeyáu en machos y femes.
Acordies col ornitólogu Bryan Nelson los alcatraces tán en condiciones de reconocer pola voz non yá a la pareya y los mesmos pollos, sinón tamién a los vecinos de nial. Los alcatraces ayenos son trataos con muncha agresividá.
Críen casi siempres na vera del mar, nes mariñes influyíes pola corriente del Golfu. Les colonies del golfu de San Llorienzo y de les islles de la mariña esti de Canadá son una esceición. Les agües cerca de los cantiles nos que viven tienen, pel branu, temperatures en superficie d'ente 10 y 15 °C. La temperatura de l'agua determina la área de distribución de les caballas y los sardines, que son les sos principales fontes d'alimentación, polo que la situación de les sos colonies reproductores ta en fuerte relación con ellos. Críen hasta bien al Norte, en rexones que pueden ser bien fríes y tormentoses. Acordies con l'ornitólogu Bryan Nelson, la combinación de pesu corporal y fuerza del picu, que-yos dexen la captura de peces fuertes y musculosos, y la capacidá de somorguiase hasta gran fondura y prindar preses bien llueñe de los cantiles, facilíta-yos poder vivir neses rexones. Amás, pueden aguantar llargos periodos ensin comer gracies a les reserves de grasa qu'atropen.
El llende norte de la so área de cría depende de que les agües marines tean llibres de xelu mientres la dómina reproductora. Asina, mientres Groenlandia y l'isla Spitzbergen ufiérten-yos llugares de reproducción fayadizos, les zones puramente ártiques tienen un branu demasiáu curtiu por que puedan poner los güevos y criar a los pollos, pa lo que precisen ente 26 y 30 selmanes. El llende sur de la distribución depende principalmente de la presencia abonda de les sos preses habituales.
Delles colonies reproductores utilizar dende fai cientos d'años. Vistos de llueñe los cantiles paecen cubiertos de nieve, por causa de la trupa capa de niales que los cubrir. Hai rexistru escritu de la colonia de la isla Lundy del añu 1274. Yá entós señalábase que les poblaciones amenorgaben por causa de la caza y el robu de güevos. Finalmente, la colonia sumió en 1909. Ente les mayores colonies tán:
Otres colonies europees tán nel suroeste de Irlanda, oeste de Noruega (isla de Runde) y nel norte del mesmu país (Syltefjord, Hovflesa y Storstappen). La más meridional ye la isla Rouzic nel archipiélagu de les Siete Islles en Francia. En Norteamérica críen na mariña de Terranova y n'islles del golfu de San Llorienzo. La colonia más grande tien 32 000 niales, y alcuéntrase na isla Bonaventure, na mariña sur de Quebec.
Nel añu 2004 contabilizáronse 45 colonies de cría y unos 361 000 niales. Les aves de la mariña escocesa constitúin alredor del 60% del total. Aparentemente, la población aumenta añalmente ente'l 3 y el 5%, a pesar de qu'esta crecedera concéntrase namái en delles colonies. Pa la situación actual foi decisiva la suspensión casi total de la caza de la especie, que tenía como oxetivos la so carne y les sos plumes. En 1939 había unes 22 colonies y unos 83 000 niales, lo que significaría que les poblaciones multiplicaríense por cuatro dende entós. L'aprovechamientu polos alcatraces de les crecientes actividaes pesqueres n'alta mar pudo ayudar tamién a la recuperación de la especie.
La Unión Internacional pal Caltenimientu de la Naturaleza (UICN), citando a del Fuexu "et a el" (1992), indica que dichu autor envaloraba la población total d'estes aves nunos 526 000 exemplares, pero, teniendo en cuenta la población d'esta especie n'Europa acordies con BirdLife International 2004, fai una estimación revisada del tamañu demográficu global y asitia la so población ente 950 000 y 1 200 000 individuos.
Tán catalogaos na Llista Colorada de la UICN como una especie so esmolición menor, por considerar que tien una área de distribución bien amplia, alloñada de los parámetros establecíos pa la catalogación como vulnerable, y que'l númberu d'individuos ye abondo ampliu y l'enclín demográficu paez aumentar.
En España tán incluyíos nel "Llistáu d'Especies Monteses en Réxime de Protección Especial".
Esta especie nun tien un factor significativu de mortalidá. La depredación per parte d'otres aves dar en toles colonies, pero la so incidencia ye mínima, y per parte de mamíferos solo ye significativa en colonies continentales o de grandes islles.
El gavión atlánticu ("Larus marinus"), la gavilueta argéntea ("Larus argentatus"), el foín colloráu ("Vulpes vulpes") y el armiño ("Mustela erminea") aliméntense dacuando de los sos güevos y tamién ataquen a les críes nos niales. Los adultos apenes tienen predadores en tierra, amás de los humanos y dacuando les águiles calves ("Haliaeetus leucocephalus"), y nel mar, tamién amás de los humanos, la depredación ye insignificante, sacante dalguna captura ocasional per parte de grandes peces o dalgún pinnípedu.
Los alcatraces cacen pel día, polo xeneral dexándose cayer en picáu na agua. Pueden cazar cerca de la mariña pero busquen alimentu a grandes distancies d'elles. Sábese qu'aves que tán criando pueden pescar a distancies d'hasta 320 km de la colonia. Un dos per cientu de les aves que críen na colonia escocesa de Bass Rock busquen peces nos bancos de Dogger, a ente 280 y 320 km de distancia. Probablemente pueden algamar mientres busquen comida distancies entá más llargues, inclusive doblando les mentaes, pero, por norma, éstes son de menos de 150 km.
Pueden alcontrar a les sos preses dende altores d'inclusive 45 metros, pero de promediu buscar a altores d'ente diez y venti. Cuando columbren un pexe, déxense cayer en picáu. Espurriendo les piernes, abriendo les membranes natatories y con movimientos de les nales dirixen la cayida. Xustu enantes de bater contra l'agua, plieguen les nales contra'l cuerpu. La cabeza y el pescuezu entren nel mar bien espurríes, y el picu zarráu. La velocidá nesi momentu ye d'unos 100 km/h. Pasen de promediu ente 5 y 7 segundos na agua, anque delles aves pueden llegar a los 20 segundos. De cutiu echen a volar de momentu pa volvese a somorguiar trés o cuatro metros más palantre.
Davezu somorguien la presa escoyida y prindar nel camín escontra la superficie. Los pexes de tamañu mediu son tragaos empezando pela cabeza. Los pequeños pueden taramialos de traviés o pola cola. Les bolses d'aire subcutáneu facilíten-yos la salida rápida a la superficie.
El so color blancu sirve d'identificación pa los sos conxéneres, que pueden deducir la presencia d'un bancu de pexes poles inmersiones d'un compañeru; asina ye fácil velos cazar en grupu, situación que facilita les captures. Alternativamente pueden buscar pexes nadando cola cabeza somorguiada na agua.
Dellos estudios detectaron que la duración y la dirección de los vuelos de busca d'alimentu yeren similares en dambos sexos. Sicasí, había diferencies significatives nel comportamientu de busca de los machos y les femes. Los alcatraces fema non yá yeren más selectivos que los machos na selección d'árees de busca, sinón que tamién faíen somorguiaes más llargues y más fondes y pasaben más tiempu na superficie de mar que los machos.
Amás de sardines y caballas, tamién cacen otros pexes: como sardines, anchoes, eglefinos, bacalaos y otres especies de peces que formen bancos. Nel casu de les especies grandes, como'l bacaláu, prinden namái exemplares nuevos.
Como munches gaviluetes, acomuñen aína los barcos de pesca cola posibilidá d'atopar comida. Xiren alredor de los barcos pa pillar peces de les red y aprovechar los restos llanzaos al mar.
Los más esperimentaos son los primeres en volver a les colonies de cría. La dómina esacta del añu depende de la situación xeográfica de cada colonia: los de Bass Rock lleguen la mediaos de xineru; los de Isllandia la finales de marzu o n'abril. Les aves que nun se reproducen lleguen selmanes más tarde. Polo xeneral, el primer regresu a la colonia (que nun ye por fuerza aquella en que nacieron) tien llugar cuando tienen dos o tres años. Los cambeos de colonia nun son escepcionales, pero nun se conocen casos de alcatraces que, dempués de criar con ésitu nuna colonia, camuden ésta por otra.
El neñones permanecen nes llendes de la colonia. Pueden llegar inclusive a faer un nial, pero hasta los cuatro o cinco años nun se reproducen. Dellos exemplares d'eses edaes ocupen niales vacíos que defenden con agresividad si pasen nellos dos o tres díes. Si'l nial aparentemente vacíu tien dueñu, ye abandonáu ensin llucha cuando llega'l propietariu.
El llugar preferíu pa faer el nial son les fasteres y los cantils de les mariñes serrapatoses. Cuando nun atopen estos sitios pueden añerar en grupos d'islles y superficies planes, dende les que-yos ye más difícil llevantar el vuelu, provocando na maniobra, de cutiu, la invasión de la área del nial d'otra pareya y la reacción agresiva d'ésta, lo que provoca que'l nivel de estrés na colonia sía eleváu. Los niales son, sicasí, construyíos siempres cerca de los d'otra pareya y llugares aparentes queden vacíos si tán alloñaos de la colonia. Polo xeneral el promediu de niales per metro cuadráu ye de 2,3.
Los niales tán fechos d'alges marines, yerbes, tierra y oxetos de too tipu que llexen sobre l'agua. Diariamente, son los machos los que xunten el material. Los efectos del vientu faen que los niales, que miden ente 50 y 70 cm de diámetru y unos 30 d'altu, tengan que ser calteníos mientres tola cría. La so área crez mientres la reproducción pola so costume de tirar los escrementos fuera del nial, nes veres d'ésti.
L'agresividá na área del nial ye la base pa munches pautes de la so conducta rellacionaes col apareamiento. Les lluches tienen llugar namái ente aves del mesmu sexu. El comportamientu de les femes, que baxen la cabeza ante un machu agresivu, amosándo-y la parte posterior del pescuezu, fai que sían coyíes pol pescuezu por machos que defenden el nial y espulsaes. Una fema nun reacciona si un machu ayenu averar al nial, pero defender fiero si la que s'avera ye otra fema. Les lluches nes que participen machos qu'ocupen un nial per primer vegada son particularmente intenses. Les consecuencies de les engarradielles pueden ser importantes, acabando con feríes graves. Les lluches son precedíes por xestos d'amenaza, que se ven tamién fora de la estación reproductora. Los machos amuesen a los vecinos la propiedá d'un nial gesticulando cola cabeza col picu empobináu escontra baxo y les nales daqué argutes.
Dempués d'ocupar un llugar de cría los machos intenten atraer una fema ensin pareya. Éstes, que tienen polo xeneral cuatro o cinco años, sobrevuelen la colonia delles vegaes enantes de posase. La postura del so cuerpu, col pescuezu bien espurríu, informa a los machos de la so disposición a ser cortexada. Los machos facer solmenando la cabeza, de manera asemeyada a cuando marquen el nial, pero coles nales zarraes.
Les pareyes son monógames y duren munchos años, si non tola vida. Les aves dixébrense dempués de criar, pero vuelven xuntase al añu siguiente. En casu de muerte d'unu de los miembros l'otru abandona la zona de cría y xúnense a los solteros que busquen una pareya.
Defenden con muncha agresividá'l territoriu alredor del so nial. La distancia ente cada unu d'ellos ye d'aprosimao'l doble de la que dexaría a un alcatraz llegar dende'l so nial al d'un vecín.
Ponen namái un güevu de forma oval y de un pesu mediu de 104,5 gramos. En comparanza con otres aves marines, el pesu ye bien pequeñu. Los casos de niales con dos güevos correspuenden, bien a puestes de dos femes o a güevos robaos d'otros niales vecinos. Los alcatraces ponen un nuevu güevu en casu de perder el primeru. El tiempu d'incubación ye d'ente 42 y 46 díes. Cuando tán guarando, arrodien el güevu coles membranes natatories, perbién irrigadas. El procesu de romper el pulgu puede durar hasta 36 hores. Cuando va empezar, l'ave incubadora suelta'l güevu de les membranes natatories, yá que, de caltenelo ente elles, el güevu podría rompese sópito sol pesu del adultu cuando'l pollu empieza a afuracalo. De fechu esta ye una causa de muerte frecuente nos pollos de les aves que críen per primer vegada. Les membranes natatories sirven tamién p'acovecer a los pollos, que namái n'ocasiones escepcionales son dexaos solos polos padres. Los pollu ensin xixilar son, de cutiu, atacaos y asesinaos por otros alcatraces.
Los pollos más nuevos son alimentaos con peces semidigeridos regurgitados polos adultos. Los más vieyos reciben peces más enteros. El fuerte enclín de los pitucos a nun movese del nial y a nun ximelgar les nales pa pidir alimentu como faen otres aves, embrive'l peligru de cayer dende los cantiles.
Los adultos alimenten a les críes mientres unes 11 o 12 selmanes, hasta que los mozos ver con fuerces p'abandonar definitivamente'l nial. Alredor de los 75 díes de vida entamen dende los cantiles al mar, lo que marca'l puntu final del venceyu familiar. Los mozos, que pesen nesi momentu unos cuatro kilos, nun son entá capaces de volar con soltura, lo que, xuníu al so pesu, nun-yos dexa tornar a los cantiles. Les sos reserves de grasa faen que puedan pasar hasta 2 o 3 selmanes ensin comer. El saltu del nial al enagua causa, en condiciones de mal tiempu, que dellos alcatraces sufran mancaes mortales al bater contra les roques.
Los mozos son atacaos polos adultos si mover poles veres de la zona de cría, polo que permanecen nel mar aprendiendo a pescar y a volar hasta que tán en condiciones de faelo con soltura. Si danse males condiciones meteorolóxiques nesi periodu, puede morrer un númberu bien alzáu d'exemplares nuevos.
Los mozos migren con dirección al Sur a distancies importantes de les colonies de cría, llegando n'ocasiones casi al Ecuador. Nel segundu añu de vida parte d'ellos vuelven a la colonia, a la que lleguen más tarde que les aves reproductores, p'abandonala de nuevu en dirección sur en redol a la fin de la dómina de cría. Nesta segunda migración percuerren, sicasí, distancies menores.
Los adultos, acabada la cría, se esparcen con dirección pocu prefijada y caltiénense la distancies d'ente 800 y 1.600 km de la zona de cría. Dica agora nun hai pruebes de que cada colonia tenga una zona d'ivernada específica. Munchos adultos atopar nel oeste del Mediterraneu, al que lleguen pasando sobre'l estrechu de Xibraltar y evitando dientro lo posible volar sobre tierra firme. Otros siguen la mariña atlántica d'África llegando inclusive al golfu de Guinea. Nel casu de los alcatraces de Canadá, el llende sur de les emigraciones de los exemplares inmaduros ta nel golfu de México. Los adultos nun se mueven tan llueñe.
Morus serrator
El alcatraz australianu (Morus serrator), llamáu "Tākapu" en maorín, ye una especie d'ave de la familia Sulidae autóctona de Australia, Tasmania y Nueva Zelanda, onde añera en grandes colonies a lo llargo de la mariña de les islles.
Mide 89 cm de llargor y pesa 2,3 kg en promediu. El so plumaxe ye blancu con pintes negres nes nales y cola; la cabeza ye amarellentada, el picu azuláu y les pates grises.
Aliméntase principalmente de calamares y de pequeños peces. Ye un pescador espertu y somórguiase con facilidá.
Dende 1950 el so númberu aumentó, anque delles colonies sumieron y otres hanse amenorgáu. Calcúlase qu'hai ente 70.000 y 75.000 pareyes añerando.
Mulleripicus fulvus
El picatroncos de Célebes (Mulleripicus fulvus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae endémica de Indonesia. 
Alcuéntrase namái nes selves de la isla de Célebes y delles pequeñes islles circundantes.
Mulleripicus funebris
El picatroncos filipín (Mulleripicus funebris) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae endémica de Filipines. El so hábitat natural son les selves húmedes tropicales de les islles del archipiélagu.
Suelen reconocese dos subespecies:
Muscisaxicola capistrata
La dormilona canela (Muscisaxicola capistratus), tamién conocida como dormilona de corana o dormilona ablonda, ye una especie d'ave gruiformes de la familia Tyrannidae. 
El so hábitat natural son los pacionales nel oeste d'Arxentina, l'este de los Andes en Chile, el suroeste de Bolivia y el sur de Perú. 
Reproducir nel estremu sur d'Arxentina y Chile, nel norte de Tierra del Fueu, y migra escontra'l norte nel iviernu austral.
Musophaga rossae
El turaco de Ross (Musophaga rossae) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae que vive principalmente en África Central. 
Mide ente 51 y 54 cm de llargu, cola incluyida. El so plumaxe ye satinado de color azul violáceo escuru, sacante'l so penachu coloráu y los sos primaries granates qu'oldeen col restu del plumaxe. El so gruesu picu mariellu enllargar escontra riba con un escudu fronteru tamién mariellu, amás presenta una amplia carúncula blanca o blanca y mariella alredor de los güeyos.
Atopar nos montes abiertos y bosque de ribera d'Angola, Botsuana, Burundi, Camerún, Gabón, Kenia, República Centroafricana, República Democrática d'El Congu, Ruanda, Sudán del Sur, Tanzania, Uganda y Zambia.
Musophaga violacea
El turaco violáceo (Musophaga violacea) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae qu'habita les selves del África occidental. 
Mide alredor de 45 cm de llargu, cola incluyida. El so plumaxe ye principalmente de color moráu escuru satinado, sacante'l so pileu y nuca acolorataos y una llista postocular blanca. Amás en vuelu esplega los sos primaries carmesí qu'oldeen col restu del plumaxe. El so gruesu picu ye coloráu bermeyón y enllargar escontra riba con un escudu fronteru arrondáu mariellu. Presenta carúncules coloraes alredor de los güeyos.
La especie foi descritu científicamente pol naturalista alemán Paul Erdmann Isert en 1788. Nun se conocen subespecies.
Ye una especie sedentaria de les selves primaries con árboles altos. Aliméntase de frutos, especialmente figos, y delles granes.
Mycteria americana
El tántalo americanu, cigüeña de cabeza pelada o cigüeñón (Mycteria americana) ye una especie d'ave ciconiforme de la familia Ciconiidae llargamente distribuyida poles rexones templaes de América del Sur y Centroamérica. Ye tamién conocíu localmente como gabán huesito, cayama, cabeza seca y tuyuyú.
En América del Norte alcuéntrase una población amenazada nel estáu de Florida, nel parque nacional de Everglades, y pola mariña del golfu de México, dende la Florida escontra Luisiana y Texas.
Mycteria ibis
El tántalo africanu (Mycteria ibis) ye una especie d'ave Ciconiiforme de la familia Ciconiidae llargamente distribuyíu por África.
Myrmia micrura
El colibrí colicorto o colibrí nanu (Myrmia micrura), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes".
Alcuéntrase en Ecuador y Perú y habita nos montes tropical y subtropical, anque suel alimentase tamién del néctar de flores n'asentamientos humanos. 
Mide 7 cm de llargor, lo que-y fai ser, xuntu col "Chaetocercus heliodor" (colibrí Heliodoro) unu de los colibríes más pequeños d'América del Sur.
El so plumaxe ye de color verde maciu, con dos parches llaterales de color blancu. El pescuezu ye de color púrpura metálicu, arrodiáu por una franxa pectoral blanca que s'estiende a entrambos llaos del pescuezu. El pechu y banduyu son de color blancu y la cola ye curtia y de color negru. El plumaxe del machu y la fema ye bien similar.
Myrtis fanny
El colibrí Myrtis, llamáu tamién colibrí de Myrtis, colibrí hada elegante o estrellita de collar púrpura (Myrtis fanny), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes".
Vive en Ecuador y Perú, en montes y montes de carba húmedos y zones de monte baxu a gran altitú, según en montes antiguois bien degradaos.
Neafrapus cassini
El andarón de Cassin o rabitojo de Cassin (Neafrapus cassini), ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae.
Ye una especie africana qu'habita puramente nos montes lluviosos tropicales d'Angola, Camerún, República Centroafricana, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Ghana, Liberia, Nixeria, Sierra Lleona y Uganda.
Aliméntase de termites y formigues voladores, lo mesmo que de una amplia variedá d'inseutos, que prinda en vuelu, sobremanera sobre llagos y cursos d'agües seles. Mide unos 14 cm de llargor y pesa alredor de 40 gr. Tien una cola cuadrada, de la qu'asomen pela so parte posterior los cañones de les plumes rectrices. Les sos nales son llargues y estreches.
Neocossyphus finschii
El malvís de Finsch (Neocossyphus finschii) ye una especie d'ave paseriforme de la familia Turdidae reinal de montes d'África Occidental. Enantes considerábase una subespecie del malvís de Fraser ("Neocossyphus fraseri").
La especie tien 18 a 20 cm de llargor. L'envés de los adultos ye marrón los sos les sos zones inferiores son anaranxaes, la nuca ye abuxada o color oliva y el pechu y más ablondu na parte posterior del cuerpu. La cola ye marrón escura con cantos blancos. Les mexelles y el gargüelu son de color gris con tonos naranxa. Nun se describió a los jóvenes.
La voz ye similar a la del malvís de Fraser. En Liberia canta de mayu a ochobre. El cantar consta de cuatro silbidos melodiosos, «"hooee, hooee hooee-huEE"», con un tonu más lentu y graves que'l cantar del malvís de Fraser. Un llamáu de cuatro notes repitíes rápido, «"tswe-tswe-tswe-tswe"» que varia a un «"tsw-tsee… tsweeeee"»; y otru ye un xiblíu llargu y quejumbroso «"wee… weeeee-eee"». En situaciones d'alarma causaes por depredadores da un zumbante «"word-word-word"». A diferencia del malvís de Fraser, esta especie respuende a les grabaciones del so llamáu.
Delles autoridaes arrexunten esta especie col malvís de Fraser ("Neocossyphus fraseri"), debíu en parte a les observaciones nel sur de Nixeria col plumaxe y los ente los dos especies. Nesti casu trátase como una especie independiente siguiendo al "Handbook of the Birds of the World" y otres autoridaes.
L'epítetu específicu honra al esplorador alemán Otto Finsch. Frecuentemente escríbese "finschii", pero la grafía con una sola «i» ye correcta.
Vive n'altitúes baxes nes partes más trupes de los montes, con frecuencia cerca de regueros, zones húmedes o banzaos arbolaos, dende'l nivel del mar hasta los 1500 metros (aprosimao 5000 pies), nel sur de Sierra Lleona, Liberia, Ghana, Benín y Nixeria. (Informóse de la so presencia nel sur de Togu pue haber una pequeña población ellí.) Ye sedentariu (non migra).
Xeneralmente apaez en solitariu o en pareya. Mientres la temportada de reproducción ye bien territorial, pero n'otres ocasiones puede xunise a bandaes mistes p'alimentase de formigas. Sicasí, depende menos d'esos ensames de formigues que los sos dos compañeros miembros del xéneru "Neocossyphus", el malvís de Fernando Póo ("N. poensis") y el malvís colirrufo ("N. rufus"). En llugar d'atrapar insectos nel picu —como fai un papamoscas—, atraer dende la so posición y un árbol o les saca de debaxo de les fueyes, mientres esnala. Los insectos favoritos inclúin termites, saltamontes, formiges, escarabayos, mosces, y delles especies de pequeñu tamañu. Puede encaramarse mientres enforma tiempu ensin movese dende una posición horizontal. Con frecuencia chasquea les sos timoneres esternes a un llau «como si fuera una tisoria».
En Nixeria, un páxaru foi vistu en marzu recoyendo material pal so nial na base d'una epífita. En Liberia, fuéronse reparáu en condiciones reproductives dende xunu a avientu, y mozos independientes en septiembre. Poco se sabe alrodiu de la reproducción d'esta especie.
Neocrex erythrops
La pituca piquirroja, gallaretita de picu coloráu, tingla nana o burrín de picu coloráu (Neocrex erythrops) ye una especie d'ave gruiforme de la familia "Rallidae", llargamente distribuyida en Suramérica, en Colombia, Ecuador, Perú, Bolivia, Arxentina, Brasil, Guayanas, Trinidá y Tobago y Venezuela y amás atopóse en Centroamérica y Estaos Xuníos.
Viven en sabanes anubiertes, banzaos con gramínees, cultivos d'arroz y desaguadorios. Créese que ye una especie migratoria.
Mide ente 18 y 20 cm de llargor. Picu verde amarellentáu con punta negra y base colorada. Cabeza, pechu, banduyu y parte llateral del pescuezu, grises; envés y cara cimera de les nales y la cola, de color marrón, oliváceo o apizarrado; gargüelu blancu; parte baxa del banduyu y la rexón infracaudal con anches barres negres y blanques.Pates acolorataes. L'iris ye coloráu.
Constrúi'l nial en forma de cestu, con tarmos de gramínees, en montículos de vexetación. La fema pon hasta 7 güevos de color crema, con llurdios castañu acolorataes.
Neomorphus geoffroyi
El cucu-terrestre de banduyu ablondu, váquiro verde o cucu formigueru ventrirrufo (Neomorphus geoffroyi), ye una especie terrestre de la familia "Cuculidae". Alcuéntrase en montes húmedos primarios dende'l sur de Nicaragua, al traviés de Costa Rica y Panamá y nel noroeste de Colombia. Otra población atopar nel oeste y el sur de la cuenca amazónica del sureste de Colombia, Ecuador oriental, Perú oriental, el norte de Bolivia y Brasil, ente que la población final producir nel Bosque Atlánticu del este de Brasil.
Vive en monte húmedu primariu per debaxo de los 900 m de altitú, caminando o saltando nel suelu.
Mide 48 a 51 cm de llargor y pesa en promediu 350 g. El plumaxe ye de color marrón escuru nes partes cimeres, con matices verde nes nales y púrpures na cola y la cresta y la llista postocular de corita. La cara ye de color canela. Les partes inferiores son de clor marrón buxu que gradualmente apuerta a de color canela nel banduyu y ablondu opacu na banda, lladrales y coberteras infracaudales; presenta amás, una banda pectoral irregular de color negru. L'iris ye castañu. El picu ye verde amarellentáu opacu y gris na base. La piel orbital ye de color gris cayuela.
Aliméntase d'insectos grandes, arácnidos, miriápodos, xaronca y llagarteses. Sigue a les formigues guerreres pa cazar preses que fuxen d'elles. 
La pareya constrúi un nial con cañes, forráu con fueyes, a aprosimao 2,5 m d'altor del suelu. La fema pon unu o dos güevos blancucios a amarellentaos.
Neomorphus pucheranii
Neomorphus pucheranii (Neomorphus pucheranii), ye una especie de cuquiellu na familia "Cuculidae". 
Alcuéntrase nel Amazones al oeste de Brasil, sureste de Colombia, l'este de Ecuador y el nordés Perú.
Neomorphus rufipennis
El cucu formigueru alirrufo (Neomorphus rufipennis), tamién denomináu cucu terrestre alirrufo, váquiro de cabeza azul y páxaru váquiro, ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae que vive en Suramérica.
Mide 50 cm de llargu, polo que ye, al pie de otros miembros del xéneru "Neomorphus", unu de los cuquiellos de mayor tamañu de Suramérica.
Atopar nes selves húmedes primaries de Brasil, Guyana, Venezuela y Colombia.
Neotis heuglinii
La avutarda somalín (Neotis heuglinii) ye una especie ave otidiforme de la familia Otididae que vive nel cuernu d'África. 
Ye una ave bastante grande, qu'algama hasta los 89 cm de llargu. Los machos pesen ente los 4 y 8 kg y les femes que son más pequeñes pesen ente los 2,6 y 3 kg. Amás del tamañu los sexos estremar pol so plumaxe. El llamativu tien un llombu pardu motuda cola cara y pileu negros y el pescuezu gris azuláu. Presenta una llista castaña na parte inferior del pechu dixebrada'l banduyu blancu per una fina llinia negra. La fema ye de tonos pardos más claros, nun tien llurdios negros na cabeza anque la so cara ta veteado en gris cayuela. En vuelu esta especie amuesa'l cantu blancu de los sos primaries que destaquen sobre'l restu de la parte cimera de les sos nales escures, daqué que nun s'aprecia cuando tán posaes. 
La avutarda somalina alcuéntrase nel este d'África, concretamente en Somalia, Djibouti, l'este de Etiopía, Kenia y sureste de Eritrea. Suel atopase en pareyes o pequeños grupos en yerbazales grebos y semiáridos, llegando hasta'l cantu del desiertu.
Nesoctites micromegas
El carpinterito antillanu (Nesoctites micromegas), tamién denomináu carpinterito de sierra y carpinteru bolu, ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae endémica de La Española. Ye la única especie del xéneru Nesoctites. La especie procede evolutivamente d'una caña distinta a los demás carpinteritos polo que se emplaza na so propia subfamilia, Nesoctitinae. Atopóse na República Dominicana una pluma fosilizada en ambar que s'atribúi al so xéneru, lo qu'indica que los ancestros de la especie aisllar en La Española siquier fai 25 millones d'años.
El carpinterito antillanu ye un piciforme pequeñu, anque dobla en tamañu a otros carpinteritos, que mide unos 14–16 cm y pesa alredor de 30 g. El machu tien el pileu mariellu con un llurdiu coloráu nel centru. El plumaxe del llombu, parte posterior del pescuezu y nales ye verde oliváceo, ente que les sos partes inferiores son flanquecinas con mutes pardu verdoses. La fema tien un aspeutu similar al machu sacante en qu'escarez del llurdiu coloráu na parte cimera de la cabeza. The Los xuveniles son similares anque tienen un plumaxe de tonos más apagaos a los adultos. A diferencia de los verdaderos carpinteros (Picinae), non tamborilean nos árboles pa marcar la posesión del so territoriu, nel so llugar emiten una llamaes rápides y altes de tipu "kuk-kikikikekukuk", tamién usen esta llamada pa caltenese en contactu cola pareya. 
El carpinterito antillanu ocupa diversos hábitats d'isla de La Española y la aledaña la Gonâve como los montes de pinos y montes secos de fueya ancha, amás de les zones semiáridas de carbes y espinos. Amás habita nos manglares y dacuando nos plantíos y cultivos. Atopar dende'l nivel del mar hasta altitúes de 1800 m, anque nos pinares ye más frecuente per debaxo de los 300 m. Nesti hábitat prefier los sotosques trupos.
El carpinterito antillanu alimentar d'insectos, siendo les formigues y los escarabayos la base de la so dieta. Tamién peracaben gran cantidá de frutos en comparanza colos sos parientes. Suelen alimentase en solitariu o en pareya picotiando ente'l sotobosque de xeneralmente nes cañes, enredaderes y tarmos más que sobre los tueros. 
La dómina de cría producir dende marzu a xunetu. Furen un buecu nos árboles, toconos o palmeres onde suelen poner de dos a cuatro güevos. Les pareyes son bien territoriales y van realizar esplegues agresivos ante los intrusos. 
Ninox novaeseelandiae
El nínox maorín (Ninox novaeseelandiae) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae reinal de Australasia. Ye'l búho más pequeñu y abondosu de Australia. 
Mide alredor de 30 cm de llargor, con una cola relativamente llarga y ensin plumes na cabeza qu'asemeyen oreyes. El so plumaxe ye principalmente pardu, con dalgún motudu ablancazáu nel llombu, un trupu veteado claru nes partes inferiores y cola cola llistada. Suel presentar llistes superciliares ablancazaes que se xunen xuntu al picu en forma de «V».
Distribuyir por gran parte de Australasia: el continente australianu, Tasmania, Nueva Zelanda, el sur de Nueva Guinea, les Molucas meridionales, Timor y les islles menores axacentes.
Atopar nun gran espectru de hábitat arbolaos dende'l monte tropical mestu hasta paraxes en cantu de zones grebes, incluyíos los montes de monte y los yerbazales, y los campos agrícoles y zones suburbanes, anque ye más corriente nos montes templaos.
Xeneralmente alcuéntrase solo, en pareyes o pequeños grupos familiares fomados por una pareya d'adultos y hasta trés xuveniles anque ye principalmente nocherniegu caza principalmente al anochar y amanecer, con una actividá menor el restu de la nueche. Si'l cielu ta encapotado puede cazar pel día. Caza a la chisba dende un posaderu. Aliméntase de pequeños mamíferos, aves ya inseutos como poliyes, saltapraos y wetes en Nueva Zelanda.
Ninox philippensis
El nínox filipín (Ninox philippensis) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae endémica de Filipines.
El ninox filipín ye un búho que nun tener plumes qu'asemeyen oreyes. Mide alredor de 20 cm de llargu, colo que ye de les especies más pequeñes del complexu de ninox de Filipines. Los machos y les femes tienen un aspeutu similar. El plumaxe de les sos partes cimeros ye pardu con llixos ovalaos blanques, ente que les inferiores tán veteadas en blancu y pardu. La so cola ye parda escura con fines llistes blanques, cola parte inferior blanca. Presenta llistes superciliares ablancazaes que se xunen na parte cimera del picu y el so cazu tamién ye ablancazada. L'iris de los sos güeyos ye mariellu
Alcuéntrase en tol archipiélagu filipín menos na isla de Palawan y delles islles menores circundantes. El ninox filipín atopar nos montes húmedos hasta los 1800 metros d'altitú, anque prefier los montes percima de los 1000 msnm.
Esta especie apáriase alredor de febreru. Añera nos buecos de los árboles.
Ninox punctulata
El nínox puntiáu (Ninox punctulata) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae endémica les Célebes, n'Indonesia. 
Ye una especie de búho pequeñu que mide de 17 a 20 cm. Como indica'l so nome'l nínox puntiáu tien el plumaxe pardu acoloratáu con llixos blancos en cabeza llombu y nales, amás tien un llurdiu blancu nel pescuezu, un discu facial negru y llistes superciliares blanques.
Alcuéntrase namái en Célebes ya islles menores aledañas como les Togian, Buton, Muna, Kabaena y Wowoni. Polo xeneral vive en montes cerca de regueros, montes abiertos, y zones con cultivos con baxa densidá d'árboles. Reparar en zones per debaxo de los 1 100 m d'altor, anque dacuando puede ser reparáu hasta los 2 300 m d'altor sobre'l nivel del mar.
Ninox ablonda
El nínox acoloratáu (Ninox ablonda) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae qu'habita en Nueva Guinea y el norte de Australia y delles islles menores aledañas. Esti búho foi descritu en 1846 pol ornitólogu inglés John Gould. El so nome común fai referencia a'l color pardu acoloratáu de les plumes de los adultos.
El nínox acoloratáu ye un búho de gran tamañu que pesa ente los 700 y 1700 g dependiendo del sexu y edá. Ye solu ligéramente más pequeñu qu'el búho más grande d'Australia en nínox robustu ("Ninox strenua"), que suel pesar ente 1050 y 1700 g. El nínox acoloratáu ye un depredador xeneralista nocherniegu que suel actuar en solitariu. 
El nínox acoloratáu mide ente 46 y 57 cm de llargu, con un valumbu alar d'ente 100 y 120 cm. Les femes son daqué menores yá que suelen pesar ente 700-1050 g, ente que los machos suelen pesar ente los 1050-1300 g. Dambos sexos tienen una cabeza relatívamente pequeña en relación col so cuerpu y cola pa un búho, pero los machos los machos tener más esplanada y ancha que les femes. La frente pescuezu y partes cimeros de los adultos son de color castañu acoloratáu con llistáu de color marrón. La so cara de de color pardu y el frontal del so pescuezu, pechu y restu de partes inferiores tán llistaes en canela acoloratáu y crema. El so picu ganchudu ye de color gris claru y ta arrodiáu por goches negres na so base. Los sos güeyos son mariellos.
Los sos pitucos miden al nacer xeneralmente ente 49 y 54 mm y tán cubiertos de plumón blancu.
== Taxonomía reconocen cinco subespecies que difieren llixeramente en tamañu y color: 
El nínox acoloratáu tien una distribución bastante amplia. Ye nativu de Nueva Guinea, el norte de Australia y delles islles menores de Indonesia como la islles Aru y Waigeo. N'Australia atopar na Tierra de Arnhem, el norte de los Kimberleys, y l'este de la península del Cabu York, y el distritu Mackay al este de Queensland. Ye l'únicu búho puramente tropical d'Australia. Nun s'envaloró la población global de "Ninox ablonda", pero considérase una especie ente pocu frecuente y rara.
Esti búho habita n'ecosistemes terrestres. Alcuéntrase principalmente nes selves húmedes y los marxes d'éstes. Amás puede vivir n'otru tipu de montes como les sabanes húmedes y los humerales isleños.
Los nínox acolorataos caracterizar por comportamientu cobarde y evasivu pero que puede convertise n'agresivu si siéntense amenaciaos. Son casi exclusívamente nocherniegos y quédense nel so nial o folgando nuna caña mientres el día. Xeneralmente nun suelen emitir llamaes, salvu na so estación de cría. Mientres esti periodu los machos y les femes comuniquen unos con otros por aciu dellos tipos de llamaes y berros. Les llamaes de les femes son más agudes que les de los machos.
El nínox acoloratáu aliméntase cazando una amplia variedá de preses. La so dieta ye desaxeradamente diversa y puede incluyir dende pequeños páxaros ya insectos hasta mamíferos como los foinos voladores. Ente los mamíferos los tamaños de les sos preses bazcuya ente pequeños royedores de 5 a 15 gramos hasta grandes marsupiales arborícoles como'l pósum cola de cepiyu norteño (de 1100 a 2000 gramos). Xeneralmente'l nínox acoloratáu caza a los exemplares nuevos d'estes especies más grandes. Ente los mamíferos que s'hai documentado el so caza per parte del nínox acoloratáu atópense: "Pteropus scapulatus", "Pteropus alecto", "Phascogale tapoatafa", "Trichosurus arnhemensis", "Petaurus breviceps", "Mesembriomys gouldii", "Conilurus penicillatus", "Isoodon macrourus", "Rattus tunneyi", "Rattus colletti", ente otros. Amás atrapen aves de tamañu considerable como'l talégalo de Reinwardt y el loru eclecto.
La elección de les sos preses varia estacionalmente n'Australia. Por casu cuando la vexetación ye más trupa mientres la estación húmeda, estos búhos al paecer alimentar con más frecuencia d'aves que de los mamíferos qu'analayen pel suelu. La selección de preses tamién ta marcada en gran midida pola disponibilidad de les distintes especies según la estación. Reparóse que los nínox acolorataos utilicen distintes técniques de caza como l'acesmo dende un posaderu, atrapar preses d'ente les cañes mientres vuelen, escorreles en vuelu o llanzase en picáu dende l'aire escontra les preses asitiaes nel suelu o l'agua.
La dómina de cría del nínox acoloratáu ye ente xunu y setiembre, dependiendo del calor del so hábitat. Al entamu el machu emite llamaes dobles p'atraer a una fema, que-y va devolver llamaes mientres vuela escontra él. Suelen asitiar el so nial ente les cañes y los tueros de los árboles, a un altor d'hasta 30 metros. El machu escueye l'allugamientu del nial onde la fema va poner unu o dos güevos. La incubación dura 37 díes. Los pitucos dependen de los sos padres mientres dellos meses, de cutiu hasta la siguiente dómina de cría. Tanto los adultos tantu machos como femes defenden el so nial agresivamente de cualquier intrusu o depredador mientres permanezan los pollos nel so interior.
Según la Llista Colorada de la UICN, "Ninox ablonda" ta clasificáu como especie so esmolición menor. Anque la so población ta amenorgándose, la so tasa de cayente nun se considera los abondo rápida pa considerala una especie vulnerable, ye dicir el so cayente ye menor de 30% nos diez últimos años o en tres generaciones. Como otres munches aves vese amenazáu pola caza, la desforestación y les quemes mientres la estación seca.
Ninox scutulata
El nínox pardu (Ninox scutulata) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae que vive nel sur y este d'Asia.
El nínox pardu ye un búho de tamañu mediu (unu 32 cm de llargu), con cola llarga y ensin discu facial. Como indica'l so nome'l plumaxe de les sos partes cimeros ye pardu, y el de les partes inferiores ye ablancazáu con un mestu motudu de llurdios de tonu castañu, anque la subespecie de les islles Andamán ("Ninox scutulata fosca") tamién tien pardes les partes inferiores. La so cola presenta un llistáu con franxes pardes de dos tonos. Los sos güeyos son grandes y col iris mariellu. Dambos sexos son d'apariencia similar.
Estender polos montes del sur d'Asia, de la India y Sri Lanka hasta l'oeste de Indonesia y per l'este d'Asia hasta Xapón y el sureste de Rusia.
Ye una especie principalmente nocherniega pero que de cutiu ye alcontráu por aves más pequeñes folgando nos árboles. Aliméntase principalmente de grandes insectos, xaronques, mures y pequeños páxaros. Añera nel interior de los buecos de los árboles.
Ninox squamipila
El nínox moluqueño (Ninox squamipila) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae endémica les Molucas meridionales, en Indonesia. 
Atopar nes islles de Ceram, Ambon y Kelang. El so hábitat natural son los montes húmedos tropicales baxos. Alcuéntrase amenazáu por perda d'hábitat. 
Ninox strenua
El nínox robustu (Ninox strenua) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae endémica del sureste y este de Australia. Ye'l más grande de los búhos d'Australia. Alcuéntrase en rexones costeres, y la Gran Cordal Divisoriu raramente a más de 200 km de distancia dende la mariña. 
El nínox robustu tien güeyos mariellos, les sos plumes son motudes con un patrón en V de color gris-marrón y pates mariellu maciu. Tienen garres bien poderoses y desenvueltes. Esti búho ye la especie más grande del grupu de los "búhos ferres". Esta especie mide de 45 cm a 65 cm de llargu y les sos nales abiertes tomen ente 112 a 135 cm. A diferencia de la mayoría de les especies de búho, el machu, que pesa unos 1.15 a 1.7 kg ye llevemente más grande que la fema que pesa 1.05 a 1.6 kg. Dellos autores menten pesos d'hasta 2.2 kg.
La so área de distribución toma dende Eungella nel sur de Queensland hasta les tierres altes de Victoria y per l'oeste hasta'l Monte Burr en South Australia. Alcuéntrase en munchos sitios n'Australia, principalmente zones costeres de Nueva Gales del sur y Victoria.
El so hábitat inclúi montes montascosos y costeros, ribayos, montes abiertos en llombes, carbaes, plantaciones, parques rurales y urbanos y xardinos.
Polo xeneral alcuéntrase en pareyes qu'habiten un territoriu d'amplies dimensiones, añera ente mayu a setiembre en buecos en tueros d'árboles a unos 8 a 30 m d'altor per sobre'l suelu. El so nial construyir con borrafes en descomposición y fueyes seques. Los sos güevos son ovales y de color blancu maciu. Pon d'unu a dos güevos y rares vegaes trés mientres cada temporada de reproducción. 
El nínox robustu ye un depredador nocherniegu de montes y bosquecillos. La so dieta componer en gran midida de marsupiales arbóreos tales como'l petauro xigante ("Petauroides volans"), pósums de cola anillada, pósums de cola prominente, coala, petauro del azucre y pósum pigméu acróbata, como tamién el esperteyos de cabeza gris ("Pteropus poliocephalus"). El petauro xigante y el pósum común de cola anillada ("Pseudocheirus peregrinus") ocupen un llugar especialmente prominente na dieta del ninox robustu en delles rexones. Tamién s'alimenten d'aves nocherniegues tales como'l Tawny Frogmouth y aves diurnes tales como cacatúes y lorus, kookaburres, currawongs y melifágidos. Los insectos completen la so dieta. La gran mayoría de les sos preses ye tomada de los árboles incluyíes especies improbables como los ualabíes rupestres que dacuando s'abeluguen nos árboles.
Ninox superciliaris
El nínox malgax (Ninox superciliaris) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae. Ye endémica de Madagascar, onde habita montes y carbes semiáridos. Nun se reconocen subespecies.
Nisaetus alboniger
El águila-azor indonesia (Nisaetus alboniger), enantes tratada en "Spizaetus", ye una especie d'ave rapaz diurna de la familia Accipitridae.
Reproducir na península de Malaca, Sumatra y Borneo. Ye una ave de montes abiertos, anque les formes insulares prefieren una mayor densidá d'árboles. Constrúi'l nial de cañes nun árbol y pon un solu güevu.
Nisaetus cirrhatus
El águila-azor variable (Nisaetus cirrhatus) ye una especie d'ave rapaz diurna de la familia Accipitridae. Reproducir nel subcontinente indiu, principalmente na India y Sri Lanka, y dende el cantu sureste del Himalaya, tol Sudeste Asiáticu a Indonesia y Filipines.
Enantes yera asitiada nel xéneru "Spizaetus", pero estudio moleculares señalaron que'l grupu yera parafiléticu, dando como resultáu que los miembros del Vieyu Mundu asitiar en "Nisaetus" (Hodgson, 1836), dixebraos de les especies del Nuevu Mundu.
Ye una rapaz de tamañu medianamente grande, con alredor 60 y 72 cm de llargu, 127 a 138 cm de valumbu y un pesu d'ente 1,2 y 1,9 kg. Ye una águila forestal relativamente espodada con delles subespecies (especialmente "limnaetus") siendo dimórficas, estes característiques dan-y el nome de «variable». Esto, y tamién una filoxenia complicada enzanca entá más la identificación precisa.
De normal ye marrón na parte cimera, y blancu nes partes inferiores, coles superficies inferiores de les plumes de vuelu y la cola barradas, rayes llonxitudinales negres nel gargüelu y rayes chocolate nel pechu. Delles subespecies tienen una cresta de cuatro plumes, pero ta ausente n'otres. Dambos sexos son similares nel plumaxe, pero los machos son aprosimao un 15% más pequeños que les femes. Les partes inferiores y la cabeza de los xuveniles son de color ablancazáu o color ante con delles rayes escures. Les nales son llargues y de llaos paralelos, y caltiense en posición horizontal en vuelu, lo qu'ayuda a estremar esta especie de la similar águila azor montañesa.
La llamada ye un fuerte y agudu "ki-ki-ki-ki-ki-ki-ki-ki-kee", que naz en crescendo y termina nun berru.
La águila azor de Flores tradicionalmente foi tratada como una subespecie de la águila azor variable, pero agora de cutiu trátase como una especie separada, "N. floris".
Nisaetus lanceolatus
El águila-azor de Célebes (Nisaetus lanceolatus) ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae. Ye un ave de presa reinal de Indonesia. 
Con un llargor de 64 cm, ye un rapaz de medianu tamañu. Tien un plumaxe de color marrón escuru na parte cimera y blancu na parte inferior. Nun hai dimorfismu ente machos y femes. Aves adultos tienen un plumaxe de color marrón acoloratáu, 
Los adultos tienen la cabeza acoloratada-marrón, les plumes de la cabeza y del pechu fuertemente marcaes, nales escures de color marrón, y la parte inferior de negru con barres blanques. Les aves nueves tienen la cabeza y les partes inferiores blanques.
Ye reinal de Célebes y les sos islles satélites: Buton, Muna, Banggai y Sula, onde habita les selves tropicales. Aliméntase principalmente d'aves, llagartos, culiebres y mamíferos.
Nisaetus nipalensis
El águila azor montañesa (Nisaetus nipalensis, enantes tratada en "Spizaetus") ye una especie d'ave rapaz diurna de la familia Accipitridae. Habita nos montes montascosos del subcontinente indiu, el Sudeste Asiáticu y Xapón, onde s'alimenta de pequeños vertebraos.
Ye una rapaz de tamañu grande, algamando ente 69–84 cm de llargu y una valumbu de 134–175 cm. Los adultos tienen les partes cimeres marrones y les partes inferiores pálides, cola parte inferior de de les plumes de vuelu y la cola barradas. Les coberteras, el pechu y el banduyu y les subalares tán fuertemente estriaes. Les nales son anches con un cantu posterior curvado, que se caltienen nuna V pocu fonda en vuelu. Dambos sexos son similares, pero les aves nueves de cutiu tienen la cabeza más blanca.
Un estudiu realizáu en 2008 en base al aislamientu xeográficu y les diferencies na llamada, suxurieron que la subespecie "Nisaetus nipalensis kelaarti" tenía de ser tratada como una especie separada, "Nisaetus kelaarti", águila azor de Ceilán. La propuesta foi aprobada pol Comité Internacional d'Ornitoloxía en 2009.
Anque nun se considera una especie amenazada a nivel mundial, la población xaponesa ta menguando. Como la especie ye un estratega K como toles águiles, tarrecíase que l'amenorgamientu de la población actual de "N. n. orientalis" podría conducir a la perda de la diversidá xenética, y consecuentemente la depresión endogámica. Sicasí, la diversidá xenética demostró ser inda considerable na actualidá.
Nonnula amaurocephala
La monjilla cabeciparda o macurú de cabeza colorada (Nonnula amaurocephala) ye una especie d'ave piciforme de la familia Bucconidae endémica de Brasil.
El so hábitat natural son les selves inundables y les zones pantanoses.
Nonnula brunnea
La monjilla canela (Nonnula brunnea), tamién denomianada monxina parda y macurú acoloratáu, ye una especie d'ave piciforme na familia Bucconidae que vive en Suramérica.
Alcuéntrase en Colombia, Ecuador y Perú, distribuyíu nuna franxa continua na aguada oriental de los Andes y nes cabeceres de la cuenca del Amazones.
Nonnula frontalis
La monjilla carigrís (Nonnula frontalis) ye una especie d'ave piciforme na familia Bucconidae qu'habita en América Central y Suramérica noroccidental.
En promediu mide 15 cm de llargor. El plumaxe de les sos partes cimeros ye de color castañu con matices rufescentes nel pileu. Presenta'l lorum y l'área ocular grises, y tien delgáu aníu ocular rosado y picu azul buxu. El gargüelu y el pechu son de color canela y el banduyu color ante. La subespecie "N. f. pallescens" presenta'l pileu castao y les partes inferiores totalmente ante.
Alcuéntrase en Colombia y Panamá.
El so hábitat natural son los montes húmedos tropicales de tierres baxes anque tamién vive nos montes degradaos.
Nonnula rubecula
La monjilla macurú (Nonnula rubecula) ye una especie d'ave piciforme de la familia Bucconidae. Distribuyir por Arxentina, Brasil, Colombia, Ecuador, Guayana Francesa, Paraguái, Perú, Surinam, y Venezuela.
Vive nel estratu mediu del monte, en tierres baxes.
Ye un páxaru pequeñu, que mide unos 14 cm de llargor. De plumaxe uniforme de tonos parduscos, col banduyu ablancazáu y el pechu color canela. Tien un aníu ocular blancu. El picu ye gris negruzo, y ye llargu finu y llixeramente curvu. Paezse abondo a la monjilla canela ("Nonnula brunnea").
Aliméntase d'insectos y los sos bárabos y d'otros artrópodos pequeños.
La fema pon 2 o 3 güevos blancos brillantes nuna cámara de incubación cavada n'ondulaciones del suelu o ribayos, o en buecos de los tueros de los árboles.
Nonnula ruficapilla
La monjilla coronada o macurú plomizu (Nonnula ruficapilla) ye una especie d'ave de la familia Bucconidae, que s'atopa en Bolivia, Brasil y el Perú.
Vive nel sotobosque del monte de galería y árees inundables estacionalmente, del suroccidente de la Amazonia, per debaxo de los 1.250 m de altitú. Prefier les concentraciones de bambú.
Mide ente 13,5 y 14 cm de llargor. Presenta pileu de color castañu acoloratáu ablondu; piel orbital colorada; mexelles, nuca, llaos del pescuezu y lladrales grises; pechu color ocre; banduyu blancuciu y envés marrón.
Aliméntase de insectos.
Pa nidificar escava una galería nun ribayu, construyendo una cámara incubadora forrada con fueyes y otros materiales vexetales secos, onde la fema pon 2 o 3 güevos blancos y brillosos.
Nonnula sclateri
La monjilla de Sclater o macurú de pechu ocre (Nonnula sclateri) ye una especie d'ave de la familia Bucconidae.
La so hábitat natural son los montes húmedos a baxa altitú tropicales o subtropicales. Puede atopase en Bolivia, Brasil y Perú. Anque la so población nun foi cuantificada, considérase que ye una ave pocu común. 
Notharchus hyperrhynchus
El bobu de collar (Colombia), buco de collar (Méxicu) o Juan bobu pescuezu blancu (Venezuela) (Notharchus hyperrhynchus), tamién denomináu buco picogordo occidental o macuru-de-testa-branca (en portugués, Brasil), ye una especie d'ave galbuliforme perteneciente al xéneru "Notharchus" qu'integra la familia Bucconidae. Ye nativa del Neotrópicu.
Mide 25 a 26 cm de llargor. Frente blanca; corona y banda sobre'l güeyu negres ; gargüelu, nuca y pescuezu blancos; faxa pectoral negra; banduyu blancu colos lladrales con estríes negres; nales, cola y partes cimeros negres escamadas de blancu; picu grande y negru. L'iris ye castañu. Les pates son corites.
Distribuyir dende'l sur de Méxicu, en Centroamérica, en Guatemala, Belice, Hondures, Nicaragua, El Salvador, Costa Rica, Panamá, y hasta l'occidente de Colombia y Ecuador y la Amazonia, incluyíos l'oriente del Perú, Bolivia, Brasil, y nororiente de Venezuela. .
Alcuéntrase nel monte húmedu y los cantos del monte, principalmente nel dosel, anque puede baxar a los niveles medio y baxo; tamién n'escamplaes arbolaes, manglares y plantíos, per debaxo de los 700 m de altitú.
Aliméntase d'insectos y otros artrópodos, llagarteses y dacuando de material vexetal. Sigue les formigues guerreres p'aprovechar les preses qu'escapen. 
Pa nidificar, la pareya cava una galería en suelu accidentáu, ribayos o en niales de termites; la galería baxa selemente hasta la cámara de incubación. La fema pon 2 a 3 güevos blancos y brillosos.
Secuencies de xiblíos descendientes melódicos de cutiu trisílabos, dacuando ascendientes y aceleraos y dacuando descendientes, n'alteraciones sorprendentes nel ritmu, "ui-ui-dibüle ... dibüle-dibüle ..." y llamaos roncu pero tamién melodiosos.
La especie "N. hyperrhynchus" describióse per primer vegada pol ornitólogu británicu Philip Lutley Sclater en 1856 sol nome científicu "Bucco hyperrhynchus".
Mientres un tiempu foi considerada una subespecie, grupu politípico, de "Notharchus macrorhynchos", sol nome común buco pescuezu blancu, pero los dos difieren en tamañu ("N. hyperrhynchus" con picu más grande que "N. macrorhynchos"), nel plumaxe (ente otros, "N. hyperrhynchus" tien menos negru nos lladrales y más blancu que la frente que "N. macrorhynchos") y nel cantar, qu'en "N. hyperrhynchus" ye nuy finu pa una ave del so tamañu, acordies con Rassmusen y Collar 2002. Arriendes d'ello, fueron dixebraes en dos especies pol South American Classification Committee (SACC) American Ornithologists' Union, en 2004, por aciu l'aprobación de la Propuesta n.º 125. D'esta forma, "N. macrorhynchos" quedó monotípica.
El Congresu Ornitolóxicu Internacional (IOC) (Versión 5.1, 2015) nun considera "cryptoleucus" ya incluyir na nominal.
Notharchus macrorhynchos
El buco picogordo oriental, buco picogordo o Juan bobu (Venezuela) (Notharchus macrorhynchos), tamién denomináu macuru-de-pescoço-branco (en portugués de Brasil), ye una especie d'ave galbuliforme perteneciente al xéneru Notharchus qu'integra la familia Bucconidae. Ye nativa del nordés de América del Sur.
Grande, mide 25 cm. Tien un picu negru robustu, col estremu curvu, y arrodiáu de vibrisas y una cabeza demasiáu grande en proporción al restu del cuerpu. Pescuezu curtiu. Plumaxe laxo. Dorsalmente negru, cabeza blanca con corona y antifaz negros, ancha banda pectoral negra, restu de les partes inferiores blanques, lladrales barrados. Pates negres, curties y débiles.
Distribuyir nel Escudu de les Guayanas, dende l'estremu este de Venezuela, Guyana, Guayana francesa, Surinam y estremu norte de Brasil escontra'l sur hasta'l Ríu Amazones.
Habita en cantos de forestas de tierra firme, clareras y montes secundarios, manglares y plantíos. Prefier montes tropicales y subtropicales secos y sabanes seques.
Ye pasivu. Solitariu o en pareya, se encarama quietu y daqué erecto a lo cimero del dosel, en cañes seques, d'onde repara les sos preses. Ye malo de ser vistu por cuenta del altor onde usualmente queda, siquier que-y lo faiga dende una torre d'observación.
La so dieta consiste en artrópodos grandes y llagarteses qu'atrapa col so picu robustu batiéndolos contra rama enantes de tragalos.
Constrúi'l so nial en túneles en fuécares, nel suelu o hasta en termitero, a un altor ente 3 y 18 m del suelu.
La especie "N. macrorhynchus" describióse per primer vegada pol naturalista alemán Johann Friedrich Gmelin en 1788 sol nome científicu "Bucco macrorhynchos"; localidad tipo «Cayenne».
Forma una superespecie con "Notharchus swainsoni" y "Notharchus hyperrhynchus", con quien yera enantes considerada conespecífica.
La especie "N. swainsoni" foi considerada una subespecie del presente, pero los dos difieren en morfoloxía, osteoloxía y vocalización d'alcuerdu a los estudios de Alvarenga et al. 2002 y Rassmusen y Collar 2002. Arriendes d'ello, fueron dixebraes en dos especies pol South American Classification Committee (SACC) American Ornithologists' Union, en 2004, por aciu l'aprobación de la Propuesta N° 124.
La especie "N. hyperrhynchus" foi mientres un tiempu considerada una subespecie, grupu politípico, del presente, sol nome común buco pescuezu blancu, pero los dos difieren en tamañu ("N. hyperrhynchus" con picu más grande que "N. macrorhynchos"), nel plumaxe (ente otros, "N. hyperrhynchus" tien menos negru nos lladrales y más blancu que la frente que "N. macrorhynchos") y nel cantar, qu'en "N. hyperrhynchus" ye nuy finu pa una ave del so tamañu, acordies con Rassmusen y Collar 2002. Arriendes d'ello, fueron dixebraes en dos especies pol South American Classification Committee (SACC) American Ornithologists' Union, en 2004, por aciu l'aprobación de la Propuesta N° 125. D'esta forma, "N. macrorhynchos" quedó monotípica.
Notharchus ordii
El buco pechipardo (Notharchus ordii), tamién denomináu chacurú pechipardo, chacurú de pechu pardu, juan de la selva y bobu pechirrufo, ye una especie d'ave galbuliforme de la familia Bucconidae que vive en América del Sur.
Mide ente 17 y 20 cm. El plumaxe de les sos partes cimeros y les nales ye coritu. El so pileu y picu son negros, ente que'l restu de la cabeza y pescuezu son blancos, tien el pechu marrón y ente dambes zones hai una franxa delgada escura. El so banduyu ye claro llixeramente llistáu.
Esta especie distribuyir pol occidente de la Amazonia en Bolivia, Brasil, Perú y na rexón del ríu Orinoco en Venezuela. 
Vive nos niveles cimero y medio del monte húmedu de tierra firme y n'árees arenoses, o cerca d'afloramientos predresos.
Añera nos buecos de los árboles, producíos pol picotio al comer insectos o en ribayos. La fema pon dos a tres güevos blancos y brillosos. Tanto'l machu como la fema curien de los pitucos.
Notharchus pectoralis
El buco pechinegro (Notharchus pectoralis), tamién denomináu bobu pechinegro y chacurú de pechu negru,ye una especie d'ave piciforme de la familia Bucconidae que vive nes rexones costeres de Colombia, esti de Panamá y estremu norte de Ecuador.
Notharchus swainsoni
El buco de Swainson o chacurú grande (Arxentina, Paraguái) (Notharchus swainsoni), tamién denomináu macuru-de-barriga-castanha (en portugués, Brasil) ye una especie d'ave galbuliforme perteneciente al xéneru "Notharchus" qu'integra la familia Bucconidae. Ye nativa del centru esti de América del Sur.
Mide 23 cm. Tien un picu negru robustu, col estremu curvu, y arrodiáu de vibrisas y una cabeza demasiáu grande en proporción al restu del cuerpu. Pescuezu curtiu. Plumaxe laxo. Dorsalmente negru, cabeza blanca con corona y antifaz negros, ancha banda pectoral negra, restu de les partes inferiores ocráceo-anteadas, lladrales barrados. Pates negres, curties y débiles.
Distribuyir nel sureste de Brasil (Espírito Santu a Santa Catarina), esti de Paraguái, y nordés d'Arxentina (Misiones). En Brasil, rexistros más al norte nel este de Badea y más al oeste en Mato Grosso do Sul.
El so hábitat natural son los montes húmedos a baxa altitú y los montes primarios bien degradaos tropicales y subtropicales. Anque la so población nun foi cuantificada, suponer abondosa debíu al estensu territoriu nel que s'atopa. Asocede en restingas, na Matu atlánticu, en montes mesófilos residuales pero sume de pequeños fragmentos de monte.
Ye localmente migratoriu nel branu. Se encarama en cañes seques o n'árboles de ambay ("Cecropia") y dacuando sigue formigues guerreres.
Como los sos conxéneres, la so dieta consiste en artrópodos grandes y llagarteses qu'atrapa col so picu robustu.
Nidifica en termitero a un altor ente 5 y 12 m del suelu.
La especie "N. swainsoni" describióse per primer vegada pol ornitólogu británicu George Robert Gray en 1846 sol nome científicu "Bucco swainsoni"; localidad tipo «Brasil».
Forma una superespecie con "Notharchus macrorhynchos" y "Notharchus hyperrhynchus", con quien yera enantes considerada conespecífica. Ye monotípica.
Esta especie foi considerada una subespecie de "N. macrorhynchos", pero los dos difieren en morfoloxía, osteoloxía y vocalización d'alcuerdu a los estudios de Alvarenga et al. 2002 y Rassmusen y Collar 2002. Arriendes d'ello, fueron dixebraes en dos especies pol South American Classification Committee (SACC) American Ornithologists' Union, en 2004, por aciu l'aprobación de la Propuesta N° 124.
Notharchus tectus
El buco pío o buco pintu (Notharchus tectus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Bucconidae que vive en Suramérica.
El buco pío mide unos 15 cm de llargu y pesa alredor de 27 g. Como'l so propiu nome indica'l so plumaxe ye blancu y negru. Los sos partes cimeros son principalmente negres y les sos partes inferiores principalmente blanques. Tien llistes oculares y lorales negres, y una banda negra qu'arrodia la parte cimera del so pechu a manera de collar. El so picu ye robustu y tamién negru. Los xuveniles tienen les partes cimeres negru parduces, con llurdios de color blancu anteado nes coberteras alares.
Atopar nes selves húmedes tropicales de rexones baxes de Bolivia, Brasil, Colombia, Costa Rica, Ecuador, la Guayana francesa, Guyana, Panamá, Perú, Surinam y Venezuela.
Nothocercus bonapartei
El tinamú serranu (Nothocercus bonapartei) ye una especie d'ave de suelu que s'atopa en montes húmedos, típicamente a más de 1500 m. d'altitú.
Esisten 5 subespecies:
"bonapartei" provién del llatín y conmemora a Bonaparte (Charles Lucien Bonaparte).
"Nothocercus bonapartei" promedia los 38 cm. de llargu y pesa 925 g. El so plumaxe ye motudu o canela; negru nel llombu y les nales.
Nothocercus julius
El tinamú cabecirrojo (Nothocercus julius) ye una especie d'ave de tierra, que puede atopase en montes húmedos del nordés de Suramérica.
Esta especie de tinamú mide aprosimao 38 cm de llargu
"Nothocercus julius" ye una especie terrestre que s'atopa en montes de monte húmedos, n'altitúes d'ente 1700 a 3350 m. Esta especie apaez na Cordal de los Andes, nel oeste de Venezuela, centru de Colombia, Ecuador, y esti del Perú.
Al igual qu'otros tinámidos, el cabecirrojo alimentar de frutes qu'atopa nel suelu o en parrotales de poco porte. Tamién s'alimenta de pequeñes cantidaes d'invertebraos, brotos de flores, fueyes tienres, granes y raigaños. El machu guara los güevos que pueden provenir d'hasta cuatro femes distintos, y depués crialos hasta que tean llistos pa independizase, polo xeneral tres 2 o 3 selmanes. El nial atopar nel suelu ente parrotales trupos o raigaños.
Nothocercus nigrocapillus
El tinamú cabecinegro, tinamú encapucháu o chócora de cabeza negra (Nothocercus nigrocapillus) ye una especie d'ave que s'atopa nos montes de Bolivia y Perú.
Pertenecen a la familia Tinamidae, que tán rellacionaos coles ratites, pero a diferencia d'estes, los tinamues vuelen, anque polo xeneral, nun son bien bones voladores. Les ratites evolucionaron dende aves voladores, y los tinamues son los parientes más cercanu d'estes aves.
Ye de color marrón na parte cimera y con llurdios de color negru. Ye pálidu per debaxo con barres escures, banduyu pálidu con llurdios, y algama los 13 cm de promediu.
Esta especie tien dos subespecies.:
El tinamú encapucháu atopar nel monte húmedu de monte hasta los 1.500 m d'altitú.
Como otros tinamues, alimentar de frutos cayíos a tierra o de parrotales baxos. Tamién inclúin pequeñes cantidaes d'invertebraos, brotos de flores, fueyes tienres, granes y raigaños. El machu guara los güevos que pueden provenir d'hasta 4 femes distintes y, de siguío va criar hasta que tean llistos pa ser independientes, lo que de normal supon 2-3 selmanes. El nial atopar nel suelu ente parrotales trupos o raigaños.
Nothoprocta cinerascens
Nothoprocta cinerascens ye una especie d'ave tipu de tinámido que s'atopa comúnmente en pacionales y zones de parrotales secos en rexones subtropicales de Suramérica.
Tien 2 subspecies:
"Nothoprocta cinerascens" tien aprosimao 31.5 cm d'altu y pesa 540 g. 
Los sos partes cimeros son gris oliva a marrón con negru y prominente rayáu con blancu. La so corona ye de color negru, los llaos de la so cabeza y el so gargüelu son de color blancu, el so gargüelu ye negru, el so pechu ye gris con llurdios blancos, y el so banduyu ye ablancazáu. Les sos pates son de color gris escuru. La fema ye más grande y más escura.
Esta especie ye nativa del sudeste de Bolivia, noroeste de Paraguái y del noroeste y centru d'Arxentina.
Prefier vivir en zones húmedes de parrotales secos hasta 1000 msnm, pero puede ser regularmente atopada hasta los 2000 msnm y tamién en sabanes seques, pacionales secos, o pacionales que s'anubren estacionalmente, y tamién en camperes y tierres agrícoles.
Esta especie alimentar d'insectos, animales pequeños, y delles frutes.
Los machos atraen de 2 a 4 femes cada unu y supervisen l'allugamientu de güevos nel nial, que suel ser escondíu nel nial. Les femes déxense atopar por otros machos y los machos guaren los güevos y crian los pitucos.
Nothoprocta curvirostris
La Perdiz de picu curvu (Nothoprocta curvirostris) ye un tipu de perdiz común en pacionales de grandes altores y nos hábitats de monte baxu nos Andes de América del Sur.
"Crypturellus" ta formáu por trés palabres en llatín o griegu. "Kruptos" significa cubiertu o ocultu, "oura" significa cola oura y "ellus" significáu diminutivu. Polo tanto "Crypturellus" significa pequeña cola oculta.
==Taxonomía Toles perdices son de familia Tinamidae, y nel gran esquema tamién de les Ratites. A diferencia d'otres aves corredores, les perdices pueden volar, anque polo xeneral nun son bones voladores. Toles aves corredores evolucionaron dende la prehistoria a les aves que vuelen, y les perdices son el pariente vivu más cercanu d'estes aves.
La Perdiz de picu curvu tien dos subespecies de la siguiente manera:
La Perdiz de picu curvu ye d'aprosimao 28 cm (11 pulgaes) de llargor. Los sos partes cimeros son de color marrón escuru con rayes blanques y enllordiaes de negru. El so pechu ye acoloratáu y con llurdios blancos, el so banduyu ye beige leonado y la so corona ye de color negru, los llaos de la so cabeza, y el so gargüelu y parte anterior del pescuezu son de color blancu. A lo último, les pates son de color marrón.
Al igual qu'otres perdices, la Perdiz Afatada come la fruta de la tierra o parrotales de baxa altitú. Tamién s'alimenten de pequeñes cantidaes d'invertebraos, brotos de flores, fueyes tienres, granes y raigaños. El machu guara los güevos que pueden provenir d'hasta cuatro femes distintos, y depués crialos hasta que tán llistos pa defendese por sigo mesmos, usualmente de 2 a 3 selmanes. El nial atopar nel suelu, en parrotales trupos o ente elevaos raigaños contrafuertes.
Esta perdiz vive n'Andar del centru y sur d'Ecuador y el norte y centru de Perú. Prefieren les praderíes de 2,800 a 3,700 m (9,200-12,100 pies) d'altitú. Tamién pueden atopase en zones de parrotales y pacionales de gran altor.
La llista de la UICN asitia a esta especie como d'esmolición menor, con una distribucíon de 30.000 km2 (12.000 milles cuadraes).
Nothoprocta ornata
El tinamú pisaca (Nothoprocta ornata) llamáu tamién tinamo ornatu ó inambú serranu ye una especie d'ave tinamiforme de la familia Tinamidae que s'atopa comúnmente a gran altitú en pacionales y zones de parrotales secos en rexones subtropical y tropical d'ente 3.450 y 4.700 msnm. 
Esta especie ye nativa del centru y sudeste del Perú, Bolivia, l'estremu norte de Chile y l'oeste d'Arxentina.
El tinamo ornatu ye tien un altor averáu de 32 cm. Los sos partes cimeros son marrones abuxaes. La so cabeza y pescuezu prominente enllordiáu con negru, con delgaes y curvadas. les pates son d'un color amarellentáu o buxu.
Nothoprocta pentlandii
El tinamo andín, perdiz (nel Perú) o inambú xiblón ("Nothoprocta pentlandii') ye un miembru de la familia Tinamidae. Tien ente 25,5 y 30 cm de tamañu. 
Esta especie alcuéntrase en América del Sur occidental, Cordal de los Andes. Habita les cuestes herbaceas, y praos d'altor. 
El nome científicu conmemora al viaxeru irlandés Joseph Barclay Pentland (1797-1873). 
Nothoprocta perdicaria
La Perdiz chilena o inambú chilenu (Nothoprocta perdicaria), ye un ave de la familia de los tinámidos. Al igual qu'otres especies d'esta familia, ye conocida vulgarmente col nome de "perdiz" dada la so semeyanza bien superficial cola "perdiz europea".
Habita en valles y carbes d'altor de gran parte del centru de Chile. 
Crypturellus, en idioma griegu, significa "cola pequeña escondida".
El inambú chilenu foi descripto en 1830 por Heinrich von Kittlitz, basándose nun exemplar prindáu pela redolada de la ciudá de Valparaíso, nel centru de Chile. Forma una superespecie con otros dos especies del so mesmu xéneru: el "inambú xiblón", y el "inambú cervunu". 
La perdiz chilena alcuéntrase subdividida en dos subespecies:
La subespecie "N. p. sanborni" foi citada en localidaes de la patagonia arxentina próximes a la frontera con Chile. Venturi atopar añerando nel noroeste de la provincia de Neuquén. Más escontra'l sur, H. Durnford la cita pal noroeste de la provincia de Chubut. Otres cites paecen provenir d'estos dos únicos rexistros. Anque nun sería imposible que la especie habitara, o entá lo faiga, en dellos valles fronterizos tresandinos, teniendo en cuenta qu'a fines del sieglu XX y nos primeros años del sieglu XXI rexistrar en valles d'altor del oeste y noroeste de Neuquén poblaciones de tres especies d'aves que se consideraben reinales de Chile: la "tenca", el "choroy", y el "Hued-hued castañu", especúlase que dambos antiguos rexistros (de más d'un sieglu) sían de xuru namái tracamundios con dalguna de les especies de tinámidos locales. Por ello, entá-y la sigue considerando un endemismu de Chile, hasta tantu nun se cunte con nueva y más categórica información, actual o histórica, sobre esa supuesta población, de la cual nun se cunta con dalgún exemplar prindáu, nin fotografiáu que la certifique.
La perdiz chilena tien unos 30 cm de llargor. Los sos partes cimeros son de color marrón oliva a buxu con barres escures y rayes pálides; el so gargüelu ye blanca, el pechu ye abuxáu cola llinia media blanquizca, y el banduyu afumáu. El so picu ye de color marrón y les sos pates son de color mariellu a marrón.
El so alimentu componer de granes ya insectos.
Constrúi nel suelu un nial fechu de campera y forráu con delles plumes, xeneralmente so la maleza o parrotales.La fema pon de 5 a 12 güevos de forma ovalada, y de un brillante y uniforme color chocolate, midiendo en promediu 49 mm. por 35 mm. El machu guara los güevos alredor de 21 díes y depués tamién curia de los pitucos. Él tapa los güevos con plumes nos momentos que s'alloñar del nial. Los pitucos son de color marrón claro con rayes escures; pueden correr pocu dempués de la eclosión.
La perdiz chilena alcuéntrase en valles y carbes d'altor n'altitúes dende los 400 a los 2000 msnm. Tamién habita en trigales y montes grebos, n'asociación con árboles como'l "espín", "Porlieria chilensis", y la "palmera chilena".
La UICN clasifica esta perdiz como de Esmolición menor, con un rangu d'escurrimientu de 120 000 km2.
Nothoprocta perdicaria perdicaria
La Perdiz chilena del norte o inambú chilenu del norte (Nothoprocta perdicaria perdicaria), ye la subespecie nortina d'un ave de la familia de los tinámidos: la "Perdiz chilena" o "inambú chilenu". Al igual qu'otres especies d'esta familia, ye conocida vulgarmente col nome de "perdiz" dada la so semeyanza bien superficial cola "perdiz europea".
Habita en valles y carbes d'altor del centru de Chile.
El inambú chilenu del norte foi descripto en 1830 por Heinrich von Kittlitz, basándose nun exemplar prindáu pela redolada de la ciudá de Valparaíso, nel centru de Chile. 
Ye la raza nominal, que distribúyese nes praderíes semi grebes del centro-norte de Chile, dende'l valle del Huasco na rexón d'Atacama, Coquimbo, Valparaíso, Santiago, O'Higgins, Maule, y nel norte de la Rexón del Biobío na provincia de Ñuble.
La perdiz chilena del norte tien unos 30 cm de llargor. Los sos partes cimeros son de color marrón oliva a buxu con barres escures y rayes pálides; el so gargüelu ye blanca, el pechu ye abuxáu cola llinia media blanquizca, y el banduyu afumáu. El so picu ye de color marrón y les sos pates son de color mariellu a marrón.
Estrémase de la raza del sur por ser esta postrera más escura, por amosar nel so pechu un color ablondu escuru con tintes alleonaos pel centru, y porque les barres dorsales son más acoloratáu-amarronaes.
Constrúi nel suelu un nial fechu de campera y forráu con delles plumes, xeneralmente so la maleza o parrotales.La fema pon de 5 a 12 güevos de forma ovalada, y de un brillante y uniforme color chocolate, midiendo en promediu 49 mm. por 35 mm. El machu guara los güevos alredor de 21 díes y depués tamién curia de los pitucos. Él tapa los güevos con plumes nos momentos que s'alloñar del nial. Los pitucos son de color marrón claro con rayes escures; pueden correr pocu dempués de la eclosión. 
La perdiz chilena del norte alcuéntrase en valles y carbes d'altor n'altitúes dende los 400 a los 2000 msnm. Prefieren los terrenes secos n'especial los trigales. Tamién habita en montes grebos, n'asociación con árboles como'l "espín", "Porlieria chilensis", y la "palmera chilena".
Perdiz chilena del sur
Nothoprocta perdicaria sanborni
La Perdiz chilena del sur o inambú chilenu del sur (Nothoprocta perdicaria sanborni), ye la subespecie austral d'un ave de la familia de los tinámidos: la "Perdiz chilena" o "inambú chilenu". Al igual qu'otres especies d'esta familia, ye conocida vulgarmente col nome de "perdiz" dada la so semeyanza bien superficial cola "perdiz europea".
Habita en valles y carbes d'altor del centru de Chile. 
El inambú chilenu del sur foi descritu en 1924 por Conover. 
Ye la raza qu'habita nel centru sur de Chile, dende la provincia de Llinares de la rexón del Maule, Bio-bio, Araucanía, el norte de la rexón de Los Llagos hasta la provincia de Llanquihue, con dellos rexistros en valles cordilleranos de zones axacentes de la Arxentina. Amás, foi introducida na islla de Pascua.
Esta subespecie foi citada en localidaes de la patagonia arxentina próximes a la frontera con Chile. Venturi atopar añerando nel noroeste de la provincia de Neuquén. Más escontra'l sur, H. Durnford la cita pal noroeste de la provincia de Chubut. Otres cites paecen provenir d'estos dos únicos rexistros. Anque nun sería imposible que la especie habitara, o entá lo faiga, en dellos valles fronterizos tresandinos, teniendo en cuenta qu'a fines del sieglu XX y nos primeros años del sieglu XXI rexistrar en valles d'altor del oeste y noroeste de Neuquén poblaciones de tres especies d'aves que se consideraben reinales de Chile: la "tenca", el "choroy", y el "Hued-hued castañu", especúlase que dambos antiguos rexistros (de más d'un sieglu) sían de xuru namái tracamundios con dalguna de les especies de tinámidos locales. Por ello, entá-y la sigue considerando un endemismu de Chile, hasta tantu nun se cunte con nueva y más categórica información, actual o histórica, sobre esa supuesta población, de la cual nun se cunta con dalgún exemplar prindáu, nin fotografiáu que la certifique.
La perdiz chilena del sur tien unos 30 cm de llargor. Los sos partes cimeros son de color marrón oliva a buxu con barres acoloratáu-amarronaes y rayes pálides; el so gargüelu ye blanca, el pechu ye ablondu escuru con tintes alleonaos pel centru. El so picu ye de color marrón y les sos pates son de color mariellu a marrón.
La perdiz chilena del sur alcuéntrase en valles, trigales, y carbes d'altor n'altitúes dende los 400 a los 2000 msnm. Tamién habita en montes mediterráneos.
La UICN clasifica esta perdiz como de Esmolición menor, con un rangu d'escurrimientu de 120 000 km².
Perdiz chilena del norte
Nothura boraquira
El tinamú ventriblanco (Nothura boraquira) ye una especie d'ave tinamiforme de la familia Tinamidae que vive en Suramérica.
"Nothura boraquira" ye una especie monotípica, ye dicir que nun ta estremada en subespecies. Tolos tinamiformes se engloban de la familia Tinamidae, y nel esquema mayor tamién son ratites. A diferencia de les ratites los tinamúes pueden volar, anque nun suelen ser bonos voladores. Toles ratites evolucionaron d'aves voladores prehistóriques y los tinamúes son los que más se paecen a estos ancestros.
El tinamú ventriblanco tien aprosimao 27 cm (11 pulgaes) de llargor. Los sos partes cimeros son de color marrón claru y llurdios negros con rayes blanques. El so gargüelu ye de color blancu, el so parte anterior del pescuezu ye beige con rayes negres, el so pechu ye beige y el so banduyu ye blancu. La so corona ye de color marrón escuru y los llaos de la so cabeza son de color ante. Les pates son de color mariellu brillante y les redes internes de les pluma de vuelu primaries son d'un escuru uniforme, a diferencia del estrechamente rellacionáu "Nothura maculosa".
Como otros miembros de la so familia'l tinamú vientriblanco aliméntase principalmente de frutos que recueye de la tierra o parrotales de baxa altitú. Tamién s'alimenten de pequeñes cantidaes d'invertebraos, biltos les flores, fueyes tienres, granes y raigaños. El machu guara los güevos que pueden provenir d'hasta cuatro femes distintos, y curiar hasta que tán llistos pa valise por sigo mesmos, de normal ente 2-3 selmanes. El nial atopar nel suelu en parrotales trupos o ente contrafuertes elevaos de raigaños.
Alcuéntrase nel nordés de Bolivia, oeste de Paraguái y el nordés y centru de Brasil.
El tinamú ventriblanco prefier les rexones seques de carba d'hasta 500 m d'altitú. Tamién puede atopase en pacionales secos, sabanes, caatinga.
La UICN clasifica esta especie como de Esmolición menor, con un rangu de reproducción de 1.400.000 km².
Nothura chacoensis
El tinamú chaqueño (Nothura chacoensis) ye una especie d'ave tinamiforme de la familia Tinamidae que vive nos yerbazales y zones de carba d'Arxentina y Paraguái.
El tinamú chaqueño mide unos 24 cm de llargu. El so aspeutu ye similar al tinamú enllordiáu anque de tonos más claros. 
El tinamú chacheño vive en yerbazales y les rexones de carba tropical y subtropical hasta los 500 m d'altitú. Esta especie alcuéntrase principalmente nel Gran Chaco, al noroeste de Paraguái y al norte d'Arxentina.
El tinamú chaqueño ye una especie monotípica, ensin subespecies. Tolos tinamúes, familia Tinamidae, pertenecen al grupu de los paleognatos, anque a diferencia de les ratites, los tinamúes pueden volar, anque nun son polo xeneral bonos voladores. Anque les ratites perdieron la so capacidá de volar vienen de aves voladores, y los tinamúes son los sos parientes voladores vivos más próximos.
La UICN clasifica al tinamú chaqueño como una especie de esmolición menor, con una área de distribución de 110 000 km².
Nothura darwinii
El Inambú Pálidu, "Nothura darwinii", ye una especie de Tinamidae comúnmente atopada a gran altitú en tierres nevaes del sur de la Cordal de los Andes en Sud América.
Alcuéntrase en Perú, Bolivia y Arxentina. 
Nothura maculosa
El tinamú enllordiáu, tinamú común o inambú común (Nothura maculosa) ye una especie d'ave tinamiforme distribuyida por Brasil, Bolivia, Paraguái, Uruguái y Arxentina. El nome común n'Arxentina ye'l de perdiz común, cuidao que el españoles al llegar al Nuevu Mundu ver paecíes a les perdices del Vieyu Mundu ("Alectoris ablonda").
Mide ente 24-26 cm de llargor y pesa de 162-303 g (machu) y 164-340 g (fema). Coloración bien variable, cola parte cimera más escura. Ye más grande que "Nothura minor". La coloración principal ye parda ocrácea con llurdios negros a lo qu'alude'l so nome específicu ("maculosa", "enllordiada").
La especie ocupa árees d'enllanada, salvu "Nothura maculosa submontana" que se distribúi hasta los 2.000 metros d'altitú y "Nothura maculosa pallida" que llega a los 2.300 metros d'altitú.
Prefier pacionales de sabana herbal o arbustiva. En campos de cultivu de soya, arroz, raramente en montes. Ye omnívora, con fuerte enclín herbívoru ya insectívora. Ente les plantes que cosumen tán de les families Faboideae, Oxalidaceae y Malvaceae.
La reproducción va de setiembre a marzu en Arxentina, primavera y branu. Por ello la temporada de caza ye habilitada pel hibiernu. El nial facer nuna depresión nel suelu, debaxo de matos de campera, pon de 4 a 6 güevos de coloración marrón al vinaceo. Les femes ponen güevos nun nial y los machos guaren.
== Estáu de caltenimientu Tolos tinámidos alcuéntrase en retracción. El so hábitat ye destruyíu costantemente pola agricultura. La densidá de población ye alta en campos con camperes naturales (10 exemplares per hectárea). Pero en zones agrícoles prácticamente sumió.
Subdividida en 8 subespecies: 
Nyctibius aethereus
El nictibio colilargo (Nyctibius aethereus) tamién denomináu urutaú coludo y biemparado rabilargo, ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Nyctibiidae que vive en Suramérica.
Alcuéntrase en Brasil, Venezuela, Guyana, Colombia, Ecuador, Perú, Bolivia y Paraguái, amás del estremu nordés d'Arxentina. El so hábitat natural son les selves húmedes tropicales y subtropicales de tierres baxes.
Nyctibius bracteatus
El nictibio ablondu (Nyctibius bracteatus), tamién denomináu biemparado ablondu y urutaú coloráu, ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Nyctibiidae que vive en Suramérica. 
Alcuéntrase nel Ecuador, (al nordés, sobre'l 25% del país), y Perú na población más grande, amás de la un población dixunta a 1600 km al suroeste nel Perú y la frontera de Bolivia, (alredor de 1/30 de Perú). Alcuéntrase en menor proporción en Brasil, Colombia, Guayana Francesa y Guyana.
El so hábitat natural son les selves húmedes tropicales de tierres baxes.
Nyctibius grandis
El nictibio grande (Nyctibius grandis), tamién conocíu como urutaú grande, ye una especie d'ave caprimulgiforme perteneciente a la familia Nyctibiidae, que vive nel neotrópicu.
Tien un llargor de 48 a 60 cm, siendo un pocu más grande qu'un cuervu. El so plumaxe ye de color café entemecíu de gris claru hasta blancu. La so cola y les sos nales son relativamente llargues, lo que dexa estremala de les curuxes.
La so área de distribución inclúi Méxicu, América Central (Guatemala, Belice, Hondures, Nicaragua, Costa Rica) y Suramérica,Colombia, Venezuela, Surinam,Guayana francesa, Guyana, Brasil, Paraguái, Ecuador, Perú y Bolivia).
Habita principalmente nel monte húmedu tropical de tierres baxes.
Ye una ave solitaria y nocherniega que suel posase sobre cañes estenes percima del dosel, d'onde se llanza p'atrapar grandes inseutos nel vuelu, como poliyes y escarabayos, y pequeños esperteyos.
Hai 2 subespecies reconocíes, incluyendo la subespecie nominal: 
Nyctibius griseus
El nictibio urutaú (Nyctibius griseus), tamién denomináu nictibio, urutaú común, páxara pantasma, biemparado norteño, Kakuy , páxaru abargana menor o estaquero común, ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Nyctibiidae que s'atopa en Centroamérica y Suramérica, dende Nicaragua al norte y nordés d'Arxentina 
Ye una especie sedentaria qu'habita nos montes abiertos y sabanes. Pon un solu güevu blancu lilaceo enllordiáu, directamente nuna depresión nuna caña o tocón d'un árbol. 
El urutaú menor ye pariente cercanu de los atajacaminos o chotacabras (caprimúlgidos), pero al igual que los otros urutaúes (familia Nyctibiidae o nictíbidos) escarez de les vibrisas o goches alredor de la boca presentes nos caprimúlgidos. Tien de 33 a 38 cm de llongura total y ye pálidu buxu tirando a la castañal, finamente rayáu con negru. Tien los güeyos color naranxa o mariellu, grandes. 
Esti insectívoru nocherniegu caza dende una percha o posición elevada como un paniega o tirandu. Pasa'l día posáu argutu nun tocón d'árbol, col cual se mimetiza como si fuera parte d'él. 
Puede alcontrase al urutaú menor pela nueche pola reflexón de lluz de los sos güeyos mariellos o pol so berru murnia persistente, como un llamentu humanu, que mengua n'intensidá y volume. 
En Ecuador conózse-y como nictibio y puede ser reparáu nel Monte del Cuetu Coloráu y nel xardín Botánicu de Guayaquil. 
En Perú conózse-y como ayaymama por cuenta del so cantar que s'asemeya al llamentu d'un neñu que diz ¡Ai, ai, ma!, amás, esti peculiar cantar dio llugar a una lleenda de la Mitoloxía de l'Amazonia peruana.
En Tabasco Méxicu conózse-y como "serenera" pol fechu d'apaecer del serenu o borrina nos arboles.
En Bolivia llamar guajojó; ellí vive na espesura de la selva cercana a los llanos orientales de Santa Cruz, cúntase como lleenda qu'el guajojó yera una nueva fía d'un bruxu, el cúal, al saber qu'ella taba namorada, mató al so amáu, convirtiendo n'ave a la so fía quién, de magar, analaya pola selva col so quexumosu cantar.
Nel norte d'Arxentina y el sur de Bolivia (Tarija) llámase cacuy, y el vocablu provién del quechua, kakuy: permanecer, quedase. Cunta la lleenda que yera una neña bien mala que maltrataba al so hermanu. Ésti cansáu por eso, llevar al monte, facer xubir a un árbol y díxo-y qu'esperara hasta qu'él buscara miel d'abeyes. Al baxar cortó toles cañes del árbol y dexó a la so hermana na copa del mesmu. La neña inquieta porque nun volvía sintió mieu y rompió a llorar “turay, turay”, que ye hermanu mio, hermanu mio. Seique'l nome venga de quedase o permanecer onde foi abandonada pol so hermanu. Por estensión dízse-y cacuy a la persona que llora enforma: “¡ta llorando como cacuy...!” (Del llibru Catamarca, Suañu y Lleenda de Rodolfo Llobu Molas, Arxentina 2005).
Nel Paraguái, ye común escuchar a esta ave pel branu anque non tantu pel hibiernu. Ye probable que delles especies migren escontra'l norte. El nome “urutau” ye guaraní. El posible orixe del nome sería “guyra” páxaru, y “tau” espíritu, duende, pantasma. La traducción sería “páxara pantasma”. Otru nome con que lo conoz ye “guaimingüe” o “guaiguĩgüe”. “Guaiguĩ” o “guaimí”, dambes formes son d'usu común nel Paraguái, significa vieya. “Güe” vendría de “angue” que ye l'alma salíu del cuerpu. Entiéndese entós que'l cantar murnio y desgarrador del urutaú ye'l lloru de dalguna alma en pena, el d'una vieya nesti casu.
Nyctibius jamaicensis
El nictibio jamaicano (Nyctibius jamaicensis), tamién conocíu como pecuy o tapacamino, ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Nyctibiidae. Esisten cinco subespecies que s'estienden por América Central dende Costa Rica hasta México, y nes Antilles en Xamaica y La Española.
Nyctibius leucopterus
El nictibio aliblanco o urutaú de nales blanques (Nyctibius leucopterus) ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Nyctibiidae que vive en Suramérica.
Atopar nes selves húmedes tropicales de Brasil, Guyana y Perú.
Nyctibius maculosus
El nictibio andín (Nyctibius maculosus), tamién denomináu biemparado andín y urutaú andín, ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Nyctibiidae que vive en Suramérica.
El so hábitat natural son les selves húmedes tropicales montanas.
Nycticorax caledonicus
El martinete canelu o garza nocherniega caledónica (Nycticorax caledonicus) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Ardeidae. Distribuyir en Indonesia, Filipines, Nueva Guinea, Melanesia, y en gran parte de Australia, sacante l'interior grebu. Una pequeña colonia tamién s'estableció cerca de Wanganui, Nueva Zelanda
Nycticorax nycticorax
El martinete común (Nycticorax nycticorax) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Ardeidae llargamente distribuyida por Eurasia, África y América.
Amás de martinete común que ye'l nome dáu en España, tamién ye llamáu na so distribución americana como garza nocherniega coroninegra, guaco, wacana, huaco, garza bruxa, huairavo (Chile) y (arxentina), gauda (Chiloé), chocuaco (Costa Rica), cuaco, pedrete corona negra, y pedrete gris,
De tamañu mediu (ente 60 y 65 cm), destaquen rápido los güeyos de color coloráu intensu. Gargüelu, pechu y partes inferiores d'un blancu puru. La parte cimera de la cabeza y l'envés son d'un gris escuru, pero d'una tonalidá cambiante. De la nuca sálen-y trés llargues plumes blanques, daqué más llargues nel machu que na fema.
Les pates y pies son de color mariellu maciu (daqué más intensu en dómina de cría), y el picu, fuerte anque non descomanadamente llargu, ye verdosu na base y negru na parte cimera. Ye notable l'escasu llargor del so pescuezu, si comparar col d'otres garces como la garza real o la garceta común.
Los xuveniles amuesen un plumaxe marrón, veteado de blancu, según güeyos pardos. Nun presenten les plumes de la nuca hasta'l primer añu de vida.
L'hábitat de cría del martinete son güelgues d'agua salao, en gran parte del planeta. La subespecie "N. n. hoactli" añera en toa América, dende Canadá hasta la Patagonia. La subespecie nominal, "N. n. nycticorax" en Europa, Asia y África. Ye un ave migratoria. Les poblaciones d'Europa pasen l'iviernu nel África tropical y el sur d'Asia, y les d'América facer en Méxicu, el sur de Estaos Xuníos y en Centroamérica.es bien rara atopala en (España).
Los martinetes lleguen a les sos zones de nidificación en marzu. Los machos enantes de la construcción del nial empiecen el difícil ritual de selección de pareya. Una vegada establecida la pareya, constrúyese'l nial sobre un árbol o una carba alta a unos 4 o 5 metros d'altor. El nial ye una senciella estructura de palos y cañes y otros elementos.
La puesta realizar ente mayu y xunu, y consiste en 3 o 4 güevos d'un pálidu verde azuláu. La incubación, na que s'alternen el machu y la fema, dura unos 20-21 díes. Una vegada eclosionados los güevos, dambos proxenitores alimenten a los pollos, que van permanecer nel nial 3 o 4 selmanes, anque van volver a él pa dormir.
Aliméntase principalmente de pexes, anfibios y insectos. Escepcionalmente puede completar la so dieta con dalgún mure.
== Subespecies conocen cuatro subespecies de "Nycticorax nycticorax":
En Chiloé, un archipiélagu del sur de Chile, esti páxaru tien un papel importante na mitoloxía local, porque ye acomuñáu cola bruxería y les fuerces del mal. Créese que ye la forma qu'adopta la Voladora pa cumplir les sos xeres; ye esta una muyer mensaxera de los bruxos de Chiloé que devuelve les sos coraes y muévese pel aire emitiendo berros espeluznantes y risaes.
En Bolivia, el nome de la localidá de Guaqui, allugáu nel departamentu de La Paz, provién del soníu qu'emite esta ave.
Nyctidromus albicollis
El chotacabras pauraque (en Méxicu) (Nyctidromus albicollis), ye una especie d'ave caprimulgiforme, una de los dos úniques pertenecientes al xéneru "Nyctidromus" qu'integra la familia Caprimulgidae conocíos como chotacabres. Ye nativu del Neotrópicu y, con esceición de les aves en rexones más septentrionales, ye en gran midida residente mientres tol añu.
Denominar tamién atajacaminos de collar blancu (en Arxentina) , bujío (en Colombia), curiango (n'Arxentina, Brasil, Paraguái y Uruguái), tapacaminos común (en Costa Rica), pocoyo tapacaminos (en Nicaragua), pucuyo coliblanco (en Hondures), tapacaminos picuyo (en Méxicu), aguaitacamino común (en Venezuela), chotacabras común (en Perú y Colombia), gallinaciega común (en Colombia), guardacaminos común (en Colombia), bacurau (en Brasil), pauraque (en Estaos Xuníos), o cuyeo (en Costa Rica).
Mide ente 27  y 30 cm. Cola llarga y arredondada, en reposu ye más llarga que les nales. Asoceden dos fases de plumaxe: abuxada y canela-acoloratada. Na fase abuxada, corona y nuca abuxaos, oldeando coles mexelles canela; pardu escuru nes partes cimeres, con fileres de grandes llurdios negros y castañes bordiaes d'ablancazáu en escapulares y pintes pardes nes cobertoras. Llurdiu blancu nel gargüelu, pechu abuxáu; pembaxo, pardu con finu barrado escuru. Na fase canela-acoloratada, más canela, especialmente na corona y envés, oldeando menos coles mexelles. Nel machu: llurdiu blancu nes primaries corites y, en vuelu, cola negra con rectrices marxinaes de blancu, principalmente na márgen interna. La fema con banda parda más estrecha nes nales y ápiz blancu nos caudales llaterales. Puede presentar tamién un plumaxe acoloratáu “puercu”, cuando'l suelu local ye ricu n'óxidos ferrosos. 
La especie estender dende Arxentina hasta Texas nos Estaos Xuníos, incluyendo tamién Belice, Bolivia, Brasil, Colombia, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Guyana, Guyana francesa, Hondures, Méxicu, Nicaragua, Panamá, Paraguái, Perú, Suriname, Trinidá y Tobago, Uruguái, Venezuela. .
El so hábitat conformar de montes tropicales y subtropicales, manglares tropicales, carbes, pacionales, y plantíos, hasta un altor de 1,600 msnm.
Posa en caminos de tierra; los güeyos reflexen la lluz de los faroles con un rellumu coloráu vivu. Visible de llueñe. 
Mientres el día fuelguen sobre'l suelu, en ficies de la protección del so coloríu crípticu, en sitios avisiegos ente carbes, arbolíos non bien trupes, sebes vives, cafetales, crecedera secundaria; evita montes trupos.
Alimentar d'escarabayos, homópteros, polillas y otros insectos qu'atrapa cuando fai vuelos en círculos, o ascendentes a partir d'onde posa.
La fema pon los sos güevos -ente escamplaes y arrosaos con peques y llurdios en distintos tonos de color café y lila- sobre la foyarasca nos meses de febreru a abril. Los dos comparten la incubación y dacuando los machos facer mientres tol día. Los pitucos nacen bien cubiertos con plumaxe. Cuando los güevos o pitucos paecen topase en peligru, los padres asonsañen tar mancaos, batiendo les sos nales con gran ahínco sobre la tierra pa estremar l'intrusu de los sos pitucos.
Nel branu pocu dempués de la puesta del sol empieza a repitir el so tristemente duce cu-ye-o qu'a lluz de la lluna llena, sigue tola nueche, principamente mientres la reproducción. Tamién emite un berru altu, “ba-ba-ba curau”. 
La especie "N. albicollis" describióse per primer vegada pol naturalista alemán Johann Friedrich Gmelin en 1789 sol nome científicu "Caprimulgus albicollis"; localidad tipo «Cayenne».
El Comité Brasileñu de Rexistros Ornitolóxicos utiliza'l nome científicu "Hydropsalis albicollis" lo qu'asitia a la especie perteneciendo al xéneru "Hydropsalis".
Reconócense 7  subespecies que difieren en tamañu y tonalidá, cola so correspondiente distribución xeográfica:
Nyctiphrynus mcleodii
El chotacabras prío (Nyctiphrynus mcleodii) ye una especie d'ave Caprimulgiforme de la familia Caprimulgidae reinal de Méxicu.
Ye una ave reinal del oeste de Méxicu, tando naturalmente nuna zona ente Tijuana a Jalisco la zones envalorada onde s'atopa esta ave ta envalorada nunos 190.000 km².
L'hábitat d'esta especie allugar en selves tropicales o subtropicales, sobremanera nes rexones montanas.
Nyctiphrynus ocellatus
El chotacabras ocelado (Arxentina, Bolivia, Costa Rica) (Nyctiphrynus ocellatus), tamién denomináu atajacaminos ocelado (Arxentina, Bolivia, Paraguái), guardacaminos ocelado (Colombia), pachacua ocelada, pocoyo ocelado (Nicaragua) o bacurau ocelado (Brasil) ye una especie d'ave caprimulgiforme perteneciente al xéneru "Nyctiphrynus", que integra la familia Caprimulgidae.
Habita nes selves de América Central y del Sur. 
Mide 20 cm. Ye una ave nocherniega coles nales llargu y apuntiáu, pates curties y picu bien curtiu anque bien anchu.
Gordosu y cabezón. Coritu, finamente barrado de castañal; angostu collar blancu na parte baxa del gargüelu; pintes blanques en cobertoras; cola barrada con timoneres esternes d'angostos ápiz blancu y subápiz negru. Esiste una forma ablonda con ocelos en escapulares. Mientres el vuelu crepuscular esibe'l blancu del gargüelu, de la estremidá de la cola y de los ocelos del abdome, en contraste coles nales dafechu escures.
Vive dende Hondures, Nicaragua, Costa Rica, Panamá (consideráu vagante), Colombia, Ecuador, Perú, Bolivia, Brasil, Paraguái, hasta'l nordés de la Arxentina, onde se distribúi solamente na provincia de Misiones.
Habita n'escamplaes de selves húmedes de tierres baxes tropicales y subtropicales, en sotobosques abiertos.
El nome de "chotacabras" deber a la equivocada creencia de que zuquen la lleche de les cabres ("chotar" significa "mamar"). El nome de "atajacaminos" deber a'l costume que tienen de rondar los caminos de tierra en busca d'insectos.
El so nidiu plumaxe ta coloriáu con ocelos pa camuflase ente la foyarasca del suelu, anque tamién posa en cañes elevaes. Esto ayúdalos a permanecer ocultos mientres el día, pos namái son activos dende l'anochar hasta l'amanecer. 
Aliméntense predominantemente de camparines nocherniegues y otros insectos voladores grandes. 
Nel periodu reproductivu, mientres el branu, vocaliza incansablemente mientres ta engaramáu a lo cimero o en plenu vuelu, depués al anochecer. Consta que nidifica nel suelu, ente la foyarasca.
La especie "N. ocellatus" describióse per primer vegada pol naturalista suizu Johann Jakob von Tschudi en 1844 sol nome científicu "Caprimulgus ocellatus"; localidad tipo «Perú».
Hasta apocayá yera considerada conespecífica con "Nyctiphrynus rosenbergi" denominada chotacabras del Topetó, pero difieren na vocalización y pueden nun tar nin siquier llueu rellacionaes. Esta postrera adquirió status d'especie plena.
Nyctiphrynus ocellatus lautus
El chotacabras ocelado centroamericanu o atajacaminos ocelado centroamericanu (Nyctiphrynus ocellatus lautus), ye una de les 2 subespecies en que s'estrema la especie d'ave "Nyctiphrynus ocellatus", conocida vulgarmente col nome de "chotacabras ocelado", o "atajacaminos ocelado".
Habita nes selves de América Central. Ye una ave nocherniega coles nales llargu y apuntiáu, pates curties y picu bien curtiu anque bien ampliu. La so llongura total ye de 20 cm. El nome de "chotacabras" deber a la equivocada creencia de que zuquen la lleche de les cabres ("chotar" significa "mamar"). El nome de "atajacaminos" deber a'l costume que tienen de rondar los caminos de tierra en busca d'insectos nocherniegos. 
Esta subespecie vive dende Hondures, Nicaragua, hasta Costa Rica, siendo vagante en Panamá.
Habita en selves tropicales y subtropicales.
El so nidiu plumaxe ta coloriáu con ocelos pa camuflase ente la foyarasca del suelu, anque tamién posa en cañes elevaes. Esto ayúdalos a permanecer ocultos mientres el día, pos namái son activos dende l'anochar hasta l'amanecer. Aliméntense predominantemente de camparines nocherniegues y otros insectos voladores grandes. Añeren nel suelu, ente la foyarasca. 
Esta ye una de les 2 subespecies en que s'estrema la especie "Nyctiphrynus ocellatus", la otra ye: "Nyctiphrynus ocellatus ocellatus" .
Nyctiphrynus ocellatus ocellatus
El chotacabras ocelado suramericanu o atajacaminos ocelado suramericanu (Nyctiphrynus ocellatus ocellatus), ye una de les 2 subespecies en que s'estrema la especie d'ave "Nyctiphrynus ocellatus", conocida vulgarmente col nome de "chotacabras ocelado", o "atajacaminos ocelado".
Habita nes selves de América del Sur. Ye una ave nocherniega coles nales llargu y apuntiáu, pates curties y picu bien curtiu anque bien ampliu. La so llongura total ye de 20 cm. El nome de "chotacabras" deber a la equivocada creencia de que zuquen la lleche de les cabres ("chotar" significa "mamar"). El nome de "atajacaminos" deber a'l costume que tienen de rondar los caminos de tierra en busca d'insectos nocherniegos. 
Esta subespecie vive dende Colombia, Ecuador, Perú, Bolivia, Brasil, Paraguái, hasta'l nordés de la Arxentina, onde se distribúi solamente na provincia de Misiones.
Esta ye una de les 2 subespecies en que s'estrema la especie "Nyctiphrynus ocellatus", la otra ye: "Nyctiphrynus ocellatus lautus" .
Nyctiphrynus yucatanicus
El chotacabras yucateco (Nyctiphrynus yucatanicus), tamién conocíu como tapacamino yucateco, ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Caprimulgidae. La so área de distribución inclúi Méxicu, Guatemala y Belice. El so hábitat consiste de monte secu subtropical y tropical y carbes. Nun tien subespecies reconocíes.
Nyctipolus hirundinaceus
El chotacabras pigméu o atajacaminos golondrina (Caprimulgus hirundinaceus) ye una especie d'ave Caprimulgiforme de la familia Caprimulgidae, endémica de Brasil.
El so hábitats naturales son los montes secos tropicales na rexón nordés de Brasil. Ta clasificáu como Esmolición menor pola IUCN.
Nyctipolus nigrescens
El chotacabras coritu o guardacaminos coritu (Caprimulgus nigrescens) ye una especie d'ave Caprimulgiforme de la familia Caprimulgidae que vive en Suramérica. 
Ye un chotacabras relativamente pequeñu, mide unos 19,5 cm. Ye de coloración bien escura, los machos tienen llurdios blancos na parte llateral del gargüelu y la punta de les nales, pero les femes son totalmente escures.
Alcuéntrase en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, la Guayana, Guyana, Perú, Surinam y Venezuela. 
Los sos hábitats naturales son les selves húmedes.
Nyctiprogne leucopyga
El añapero colibanmdeado o aguaitacamino coliblanco (Nyctiprogne leucopyga), ye una especie de atajacaminos de la familia de les Caprimulgidae. Alcuéntrase-y en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Guayana, Guyana, Paraguái, Perú, y Venezuela.
Los sos hábitats son enllanaes anegadizas subtropicales or tropicales bosquess, ríos, y bañaos.
Nyctyornis amictus
El abeyerucu barbirrojo (Nyctyornis amictus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Meropidae que vive nel sudeste asiáticu. 
Ye una ave de plumaxe predominantemente verde, cola parte frontera de la cara y una franxa nel gargüelu y parte cimeru del pechu, a manera de barba, de color coloráu intensu. Tien el picu llargu y curvado escontra baxo, de color negru menos la so base que ye gris. La so cola ye llarga y con terminación cuadrada, y les sos nales son apuntaes.
Alcuéntrase na península malaya, Sumatra, Borneo y les pequeñes islles axacentes.
Como los demás abeyerucos aliméntase principalmente d'insectos, especialmente abeyes, aviespes y avispones, que prinda al vuelu llanzándose dende un posaderu o atrapándolos ente la xamasca. Suelen cazar solos o en pareyes, y suelen caltenese quietos llargu ratu na so talaya a la espera que pasen les sos preses.
Nyctyornis athertoni
El abeyerucu barbiazul (Nyctyornis athertoni) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Meropidae que vive nel sur d'Asia. Ye una especie qu'habita principalmente nes escamplaes de los montes de los montes. Estender dende Indochina y Hainan hasta la India. Debe'l so nome a les llargues plumes celestes del so gargüelu.
Ye una especie d'abeyerucu grande col picu curvado escontra baxo. Tien el final de la cola cuadráu y ensin les plumes llargu y estrechu típiques d'otros abeyerucos más pequeños. El color xeneral del so plumaxe ye verde mazana con tono turquesa na frente, cara y cazu. Tien llargues plumes azul celeste que-y dan aspeutu de tener barba cuando les acovana. El color del so banduyu varia dende l'amarellentáu al verde oliva y ta llixeramente llistáu en verde o azul. Les poblaciones del sur de la India son de tonos verdes más claros que los del norte. Anque los machos y les femes son similares, les plumes azules del so gargüelu amuesen más reflexos ultravioletes que les de les femes.
El nome científicu de la especie deber al teniente John Atherton, un sobrín de. P. J. Selby que recoyó un espécime de la especie. Selby describió la especie na so obra "Illustrations of Ornithology" publicáu xuntu a William Jardine en 1828. Jardine y Selby describir en "Illustration of Ornithology" (Serie 1, Volume 2 parte 4, payares de 1828, llámina 58) diciendo que l'exemplar tipu fuera recoyíu nel distritu de Cachar Assam por Y. C. Stuart Baker pero Sir N B Kinnear reasitió la localización tipu de la especie en Bangalore. Sicasí la especie ye desaxeradamente rara nesa rexón. 
La subespecie nominal atopar na India y delles partes del sudeste asiáticu continental, ente que "brevicaudatus" ye una población insular de Hainan. La subespecie "bartletti" del norte de la India descrita por W. N. Koelz incluyir na nominal.
L'abeyerucu barbiazul estender pol les rexones continentales del sudeste asiáticu, amás de la isla de Hainan, y les zones montascoses del subcontinente Indiu. Rexistrar nos montes Satpuras, Ghats occidentales y orientales, Nilgiris, Chota Nagpur y nos montes de les estribaciones meridionales del Himalaya.
Esta especie s'en una gran variedá de hábitats principalmente d'altitú media pero per debaxo de los 2000 m. El so hábitat típicu ye'l monte ente pocu y bastante mestu con escamplaes y n'altitúes medies. Xeneralmente alcuéntrase en solitariu o en grupos d'hasta trés individuos y ta distribuyíu de forma bien fraccionada. La so presencia nuna zona puede pasar desapercibida fácilmente.
Esta ave emite llamaes altes, pero nun canta frecuentemente. Amás nun ye tan activu como los abeyerucos más pequeños. Ente'l so llamaes atopen risaos similares a les de los calar y series de ""Kit-tik... Kit-tik"" o fondos ""kyao"". Les pareyes pueden realizar duetos de risaos y repiqueteos que terminen en runfíos curtios. El so vuelu ye onduláu y similar al de los barbudos.
La dómina de cría ye ente febreru y agostu na India, y nel cortexu realicen rituales d'alimentación, reverencies y esplegue de la cola. La escavación del nial puede empezar un mes ante de la puesta de los güevos. El nial consiste nun túnel fondu caváu nuna turria fluvial, en que'l so fondu suelen poner cuatro güevos esféricos blancos.
Esta especie aliméntase principalmente d'abeyes. Esplota'l comportamientu defensivu de les colonies d'abeya xigante ("Apis dorsata") provocando la salida en masa de les abeyes soldáu pa prindales cuando van escontra ellos. Anque caza principalmente atrapando insectos al vuelu, tamién los recoyer nes corteces de los árboles. Dacuando pueden incorporase a bandaes con otres especies distintes en busca d'alimentu. Reparóse a estes aves ente les flores de "Erythrina" y "Salmalia" anque nun ta claru si ye p'alimentase de néctar o p'atrapar los insectos qu'atraen.
Rexistróse nesta especie parásitos sanguíneos de la especie "Leucocytozoon nyctyornis". y tamién parásitos de les plumes del xéneru "Brueelia".
Nystalus chacuru
El buco chacurú (Nystalus chacuru), tamién denomináu chacurú llistáu (Arxentina, Paraguái), chacurú cara negra (Arxentina), chacurú de cara blanca o joão bobu (juan bobu, en portugués, Brasil), ye una especie d'ave galbuliforme perteneciente al xéneru "Nystalus" qu'integra la familia Bucconidae. Vive en América del Sur.
Mide 20 cm de llargor. La cabeza ye relativamente grande, cola corona marrón barrada d'escuru, mexelles con dos bandes negres que bordien una llista horizontal blanca; nuca y gargüelu blanques, xuníes por un collar delgáu blancu; l'envés presenta diversos tonos marrón con barrado escuru; les partes inferiores son crema, canela, blancucies a abuxaes con estríes corites. El picu ye anaranxáu, daqué coritu nel ápiz.
Alcuéntrase en Brasil, Bolivia, Paraguái, Arxentina y Perú.
Vive nel cantu del monte secu, zarráus o sabanes, campos abiertos arbolaos, plantíos, cais y llínees de ferrocarril con árboles y parques, a menos de 2.500 m de altitú.
Solu o en pareya, posa en locales abiertos, como cañes espuestes, cables o alambres y ye bono de detectar. Dexa gran aproximamientu, ensin esmolese, tal temeridá anició'l so nome popular en Brasil: Juan-bobu (João en portugués).
En ciertos llugares apaez como parcialmente migratoriu. Foi reparáu que mengua la so temperatura corporal y entra en letargo mientres el tiempu fríu.
Aliméntase d'insectos y otros artrópodos y pequeños vertebraos, que puede prindar nel suelu.
Na dómina reproductiva machos y femes canten, respondiéndose unu a otru los llamaos y formando coros de delles pareyes. Añera en buecos fondos, que cava en ribayos o dacuando en terrén planu; no fondero fai una cámara onde la fema pon 2 a 4 güevos blancos y brillosos.
El so cantar ye fuerte, una estrofa trisilábica, trémbole y descendiente, machu y fema respuéndense mutuamente, “türu, türu, türu”; secuencia enllargada y descendiente morriendo terminalmente, “türu…”, emitíu en toles hores del día y oyíu hasta mesmu nes hores de mayor calor, pero más elocuentemente dempués de la puesta del sol hasta l'anochar, cuando tola población local participa de la cantoría; el llamáu d'alvertencia ye un “rr-rr-rr”.
La especie "N. chacuru" describióse per primer vegada pol ornitólogu francés Louis Jean Pierre Vieillot en 1816 sol nome científicu "Bucco chacuru"; localidad tipo «Paraguái». 
=== Subespecies reconocen dos subespecies cola so correspondiente distribución xeográfica:
Nystalus maculatus
El buco durmilí o durmilí (Arxentina, Paraguái) (Nystalus maculatus), tamién denomináu rapazinho-dos-velhos (en portugués (Brasil), ye una especie d'ave galbuliforme perteneciente al xéneru "Nystalus" qu'integra la familia Bucconidae. Ye nativu de América del Sur.
Alcuéntrase en Arxentina, Bolivia, Brasil y Paraguái.
Vive na caatinga, los zarráus y nel monte secu baxu, a menos de 1.300 m de altitú.
Mide 18 a 20 cm de llargor y pesa 44 g. Tien picu anaranxáu vivu y güeyu mariellu. L'envés ye pardu con línea ocres. La cabeza ye fusca, con un collar mariellu anaranxáu y un llurdiu del mesmu color nel pechu; el restu del pechu y el banduyu son blancucios, con estríes negres (la subespecie "striatipectus") o chiscaos con grandes puntos negros hasta los lladrales (la subespecie "maculatus").
Solu o en pareya, posa en locales abiertos y suel dexar gran aproximamientu. Puede asoceder xuntu col chacurú ("Nystalus chacuru") que ye menos forestal.
Aliméntase d'insectos, arácnidos y vertebraos pequeños, que prinda nel suelu o na vexetación.
P'añerar, cava un túnel d'hasta 1 m de llargu, a la fin del cual fai una cámara, na cual la fema pon 2 o 3 güevos. La entrada del túnel ye camuflada con material vexetal y tierra. La pareya se turna pa curiar del nial, guarar los güevos y alimentar a los pichones.
El cantar ye un “siuí siuí so-ó” fuerte y oyíu de llueñe, dacuando en dúo.
La especie "N. maculatus" describióse per primer vegada pol naturalista alemán Johann Friedrich Gmelin en 1788 sol nome científicu "Alcedo maculata"; localidad tipo «Ceará, Brasil». 
La subespecie "striatipectus" puede ser una especie separada, con base na morfoloxía, pero les vocalizaciones son aparentemente similares; más estudios son necesarios en zona de probable contactu nel Pantanal. El Congresu Ornitolóxicu Internacional (IOC) (versión 4.3, 2014) y el Comité Brasileñu de Rexistros Ornitolóxicos (CBRO) reconocen la especie plena "Nystalus striatipectus" con base nel conceutu filogenético d'especie, siguiendo a Silva (1990); lo que nun ye asina reconocíu pol South American Classification Committee.
La subespecie propuesta "parvirostris" (centru de Brasil) nun ye confiablemente xebrable de la nominal; "pallidigula" (suroeste de Brasil) ye sinónimu de "striatipectus", amosando diferencies menores, aparentemente clinales.
Según la clasificación Clements Checklist 6.9, reconócense dos subespecies cola so correspondiente distribución xeográfica:
Nystalus radiatus
El buco barrado (Nystalus radiatus), tamién denomináu chacurú de picu verde, bobu barrado (Colombia) o buco barreteado (Ecuador) ye una especie d'ave galbuliforme perteneciente al xéneru "Nystalus" qu'integra la familia Bucconidae. Habita nel noroeste de Suramérica y Panamá.
Distribuyir dende'l centru de Panamá escontra l'este hasta l'oeste de Colombia y al sur hasta l'oeste de Ecuador.
Habita en montes tropicales y subtropicales húmedos de baxa altitú. En cantu de selves lluvioses, árees húmedes abiertes con árboles esvalixaos y crecederes secundaries.
Nystalus striolatus
El buco estriáu (Nystalus striolatus) ye una especie d'ave galbuliforme de la familia Bucconidae que vive en Suramérica.
Alcuéntrase principalmente nel suroeste de la cuenca del Amazones de Brasil, Perú y Bolivia. Esisten dos poblaciones separaes, una nuna franxa estrecha nel centru de Ecuador y el noroeste de Perú, y l'otra cerca de la desaguada del ríu Tocantins. 
Oceanites oceanicus
El paíño de Wilson o paíño común (Oceanites oceanicus) ye una de les especies d'aves peláxiques que formen la familia Hydrobatidae. Incluyíu dientro del xéneru "Oceanites", les sos poblaciones actuales sufren el deterioru medioambiental de mares y océanos del Hemisferiu Norte.
Esta especie reproducir nes mariñes de la Antártida ya islles vecines tales como les islles Shetland del Sur mientres el branu del hemisferiu sur. El restu del añu pasar nel mar, y muévese escontra los océanos del norte nel iviernu del hemisferiu sur. Ye muncho más común nel Atlánticu norte que nel Pacíficu. Establecióse qu'el paíño de Wilson ye común al este de la mariña de Norte América nel branu del norte y por aciu investigaciones determinóse la bayura estacional d'esta ave n'agües apropiaes n'Europa, inclusive nes islles de Sicilia y Gran Bretaña.
Ye puramente peláxica fuera de la temporada de reproducción, y esto sumáu a lo remoto de los sos sitios de reproducción, fai que sía difícil reparar en tierra al paíño de Wilson. Solo mientres grandes nubes ye qu'esta especie puede averase a tierra.
Oceanodroma castru
El paíño de Madeira (Oceanodroma capo), tamién denomináu pamperito de Castru o paíño de Harcourt, ye un ave de la familia Hydrobatidae.
El paíño de Madeira mide de 19-21 cm y tien un valumbu alar de 43-46 cm. Pesa ente 44-49 g. La so coloración xeneral ye de color escuru y tien una franxa blanca nel uropigio y la so cola ta llixeramente encruciada. Ye similar al paíño boreal, pero ésti tien la cola más encruciada y el so llurdiu blancu ye de distinta forma.
Cría namái nes islles de les zones templaes de los océanos Atlánticu y Pacíficu, lo qu'entiende a les Azores y Madeira nel Atlánticu y les Galápagos nel Pacíficu. Añera en colonies cerca del mar nel interior de oquedades y resquiebros de les roques. Ponen solamente un güevu blancu.
Anque se reproducen mientres tol añu recién investigaciones afayaron qu'esisten dos poblaciones qu'usen los mesmos sitios de anidamiento en distintes estaciones, con picos de anidamiento en primavera y seronda. Amás los dos poblaciones presenten diferencies nes sos vocalizaciones y dómines de muda del plumaxe.
Fora de la temporada de cría permanez n'alta mar. Aliméntase picando la superficie de l'agua p'atrapar a les sos preses, invertebraos, pequeños vertebraos y delles vegaes carroña. Dacuando fai inmersiones pocu fondes, d'ente 40-120 cm per debaxo de la superficie. Hai una fondura máxima rexistrada de 170 cm y al paecer ye bien pocu probable y posiblemente errónea debida al mal funcionamientu del equipu de midida.
Esti paíño averar al so llugar de anidamiento namái pela nueche pa evitar los ataques predatorios de les gaviluetes y los págalos, evitando averase a tierra inclusive nes nueches clares de lluna llena. Como la mayoría de los demás paíños y petreles la so capacidá pa caminar ye llindada y acútase a movese torpemente hasta'l so cubil.
Oceanodroma furcata
El paíño rabiforcáu (Oceanodroma furcata), ye una especie d'ave procelariforme de la familia Hydrobatidae nativa del noroeste de América del Norte y el nordés d'Asia.
N'América del Norte, reproducir nes islles Aleutianas d'Alaska, a lo llargo de la mariña de les islles de Columbia Británica en Canadá y el noroeste del Pacíficu nos Estaos Xuníos continentales. Reproduzse tamién na islles Kuriles de Kamchatka. Añera en resquiebros de les roques o en pequeñes llurigues en tierra blanda y pon un solu güevu blancu. 
Pasa'l restu del añu nel mar, polo xeneral n'agües más fríes. Puede reparase tamién n'alta mar pola mariña del Pacíficu hasta'l centru de California y Xapón.
Aliméntase principalmente de plancton, crustáceos, pequeños pexes y calamares. Aliméntase de manera similar a otros petreles, recoyendo comida de la superficie de l'agua mientres ta en vuelu. Esti páxaru nun sigue a los barcos.
Oceanodroma leucorhoa
El paíño boreal (Oceanodroma leucorhoa) ye una especie d'ave de la familia Hydrobatidae propiu de la fauna d'Europa. Caracterizar pol so color similar al del sarriu, con un llurdiu nel obispillo de color blancu, y poles sos pequeñu dimensiones: mide 20 cm de llargor, 45 cm de valumbu y pesa tan solo 45 g.
Vive n'alta mar, enfusándose namái na mariña pa criar, y, aun así, de nueche. Mientres les torbonadaes pue ser abasnáu a tierra, y, en dómina d'aselu, puede tráte-y dende los puexos.
El so voz ye en cacarexada gárrulo, nel nial.
El so nial ye un cuévanu ente les roques; un miembru de la pareya guarar, mientres l'otru ta na mar. Namái añera una vegada al añu, de abril a xunetu, poniendo un únicu güevu.
Aliméntase d'aguamales, invertebraos marinos y refugayes.
Cría n'islles del noroeste d'Europa. Ye propiu del Océanu Atlánticu norte, pero escasu nel mar del Norte.
Oceanodroma melania
El paíño negru (Oceanodroma melania) ye una especie d'ave marina de la familia de los paíños, (Hydrobatidae). Ye pequeña, tien un llargor de 23 cm, con un valumbu de 46-51 cm.
La especie reproduzse colonialmente n'islles llueñe de les mariñes de California del sur de los Estaos Xuníos y mar adientro nel golfu de California y Península de Baxa California en Méxicu. Nidifica xeneralmente en resquiebros de roques y en llurigues de tierra nidia. Tamién nidifica en llurigues ensin utilizar, d'alces. Les colonies son atendíes mientres la nueche pa evitar aves depredadores; como gaviluetes, ferres pelegrinos y búhos. Como la mayoría de los petreles, la so capacidá de caminar llindar a abasnara a lo llargo de la lluriga. La fema pon un solu güevu blancu por temporada de apareamiento, si'l güevu pierde poques vegaes ye reemplazáu. Dambos padres comparten los deberes mientres la incubación que dura alredor de 50 díes. La fema ye guarada unos díes depués de salir del cascarón hasta que sía capaz de regular la so temperatura corporal por si sola, dambos padres encargar d'apurrir comida. Les femes emplumen 10 selmanes dempués de salir del cascarón. 
El paíño negru pasa'l restu del añu nel mar, pero apaez cerca de les mariñes, que la mayoría d'otros petreles de les nubes. Por esta razón, pueden ser columbraos dende tierra firme. Entama un viaxe de migración dende les agües qu'arrodien les sos críes y suel, anque pocu común, tener dos terrenales pa iviernu; unu nes corrientes de California en mar adientro llueñe de les mariñes de California central; y otru más llueñe mar adientro nes mariñes de América central escontra'l sur alredor de Colombia y Ecuador. Créese qu'estos vezos de migración tienen como fin evitar furacanes nos sos llugares de cría.
Aliméntase, principalmente de crustáceos planctónicos, con preferencia larva de llagosta. Tamién come pexes pequeños y réfugos. Aliméntase utilizando distintes técniques incluyendo l'alimentación por bucéu, somorguiándose 1 m, per debaxo de la superficie, alimentación mientres nada pola superficie y alimentación mientres vuela. Nel mar, l'alimentación ye individual. 
El paíño negru ye una especie común, que xube a dellos millones de pares, nun se considera amenazada. Tuvo perdíes en delles de los llugares de críasobremanera por culpe de los gatos monteses y aguarones. Proyectos de restauración d'islles esaniciaron esti depredadores de delles islles de reproducción.
Oceanodroma microsoma
El paíño menor o paíño menudu (Oceanodroma microsoma) ye una especie d'ave de la familia de los paíños (Hydrobatidae). El so llargor ye de 13-15 cm, con un anchu de nala de 32 cm. Ye'l miembru más pequeñu del orde de los petreles. N'ocasiones incluyir nel so propiu xéneru monotípicu "Halocyptena". 
Cría nes islles de la mariña de la península de Baxa California y el Golfu de California de Méxicu en furacos na roca o pequeñes llurigues escavaes en tierra depositando un únicu güevu. Cría en colonies. Como la mayoría de los petreles, la so capacidá de caminar esta llindada. 
Pasa la mayor parte del añu nel mar, algamando hasta la zona tropical del sur del océanu Pacíficu. Frecuentemente puede ser vistu frente a la mariña del sur de California a finales del branu y na seronda. 
Aliméntase principalmente de crustáceos del placton con preferencia polos bárabos de les llagostas. Aliméntase como otros petreles recoyendo la comida de la superficie de l'agua mientres s'atopa en vuelu. 
Oceanodroma monorhis
El paíño de Swinhoe ("Oceanodroma monorhis") ye una pequeña ave marina de la familia Hydrobatidae.
El paíño de Swinhoe habita les islles del noroeste del océanu Pacíficu, cerca de les mariñes de China, Xapón y Corea. Añera en colonies cercanes al mar, dientro de pozos nes roques, y deposita un únicu güevu, de color blancu. Pasa'l restu del añu nel mar, ente'l océanu Índicu y el mar de Arabia.
El 8 de xunetu de 1983, foi prindáu un páxaru d'esta especie nes Selvagens, Madeira y darréu confirmóse que se trataba del primer rexistru pal océanu Atlánticu. De magar, viose nel mar un númberu importante de paíños coles mesmes característiques estructurales y el mesmu plumaxe, especialmente nel océanu Atlánticu Norte, ente que en países tales como Francia (1989), Inglaterra (1989, 1990), España (1994), Noruega (1996, 1997) y nuevamente Madeira (1991, 1994) pudieron atrapase individuos de la especie mientres los meses del branu.
Los rexistros suxuren qu'una pequeña población de paíños de Swinhoe podría establecese nel Atlánticu Norte, anque entá nun se cunta con pruebes concluyentes.
El paíño de Swinhoe ye una ave pequeña, de 18 a 21 cm de llargor y 45 a 48 coles nales abiertes, pero ye considerablemente más grande qu'el paíño européu. El so plumaxe ye dafechu de color marrón. Pa volar, aletea costantemente; golpetea la superficie de l'agua y recueye plancton, pa poder alimentase. A diferencia del paíño européu, nun sigue a los barcos.
La so estructura ye similar a la del paíño boreal, una y bones dambos tienen cola en forma de tenedor, nales allargaes y un comportamientu similar nel vuelu, pero escarecen de grupa blanca y el so cantar ye distintu. Ye difícil estremalos d'otres especies escures de "Oceanodroma"; el primer rexistru de avistaje de paíño de Swinhoe n'Inglaterra tuvo que sometese a un exame d'ADN pa refugar la posibilidá de que fora un Leach's Storm-petrel, una y bones les poblaciones d'esta ave qu'habiten el nordés del Pacíficu contienen individuos que presenten grupes totalmente escures.
Esti paíño ye puramente nocherniegu pa evitar a los sos depredadores, tales como les gaviluetes y los págalos, ya inclusive evita salir a la tierra nes nueches bien clares. Al igual que la mayoría de los paíños, camina torpemente y abasnando les pates. Ye puramente peláxicu fora de la temporada de reproducción, lo que, xuntu colos remotos llugares onde se reproducen, convertir nun ave bien difícil d'atopar en tierra firme. Namái mientres les nubes puede llegar a la mariña emburriáu pola marea, pero entá neses ocasiones sería bien difícil reconocelo.
Oceanodroma tethys
El paíño de los Galápagos ("Oceanodroma tethys") ye una especie d'ave procelariforme de la familia Hydrobatidae. Añera namái nes islles Galápago (Ecuador), les islles Pescadores y San Gallán (Perú). La so área de distribución inclúi les agües costeres del occidente d'América, dende Baxa California en Méxicu hasta Chile.
Ocreatus underwoodii
El colibrí de raquetes o colibrí cola de fueya ("Ocreatus underwoodii") ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", que s'atopa en Bolivia, Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela.
Vive nel monte húmedu montano de los Andes y nes escamplaes axacentes, incluyendo árees agrícoles y xardinos, ente los 900 y 2.200 m de altitú.
En promediu mide 12,7 cm de llargor, qu'inclúin 7,6 cm de la cola, y pesa 3 g. El picu tien 13 mm de llargu. Presenta dimorfismu sexual. El plumaxe polo xeneral ye de color verde metálicu brillosu, pero nel gargüelu ye más iridiscente. La cola del machu ye espectacular, con dos plumes esternes bien llargues, curvadas y terminaes en raquetes de color azul verdosu. Presenta zamarros blancos o ocráceos. La fema tien les partes cimeres color verde metálicu y les inferiores principalmente blanques, con mestu puntiáu verde nos lladrales y con una estría malar verde. Los zamarros son más pequeños, blancos o cremosos. La cola más ye curtia pero prominente, con puntes blanques nes plumes esternes.
Aliméntase de néctar de flores diverses, como les de "Palicourea', "Clusia', "Inga", "Cavendishia", "Erythrina", "Macleania" y "Psammisia". Amás prinda insectos en vuelu. Busca alimentu ente altores de pocos centímetros sobre del suelu hasta estratos de 6 m a 18 m d'altor.
Constrúi'l nial en forma de taza con fibres o vellosidaes, ten la parte cimera d'una caña.
Ocyceros birostris
El cálao gris indiu (Ocyceros birostris) ye una especie d'ave bucerotiforme de la familia Bucerotidae, común nel subcontinente indiu. Nun se reconocen subespecies.
Ocyceros gingalensis
El cálao gris cingalés (Ocyceros gingalensis) ye una especie d'ave bucerotiforme de la familia Bucerotidae.
Ye una ave grande, mide 45 cm de llargu. Les sos nales son grises con plumes primaries negres, envés gris, y corona marrón. La so llarga cola ye corita con llaterales blancos, y les partes inferiores son blanques. El llargu picu curvu nun tener casque. Dambos sexos son similares, anque'l picu del machu ye de color crema, ente que el de la fema ye negru con una raya color crema. Les aves inmadures tienen les sos partes inferiores de color gris escuru, pico color crema, y la so cola tien l'estremu blancu. El so vuelu ye lentu y poderosu.
Aliméntase principalmente de figos, anque dacuando come pequeños royedores, reptiles y insectos. La fema pon hasta cuatro güevos blancos nun buecu nun árbol, que sella con una pasta de folla, deposiciones y magaya de figu mientres el periodu d'incubación. Dexa solo una abertura pequeña, apenes del tamañu por que'l machu pueda pasa-y comida a la madre y a los pichones.
Polo xeneral viven en pareyes o pequeñes bandaes d'hasta cinco exemplares (2 adultos y 2-3 xuveniles). Son omnívoros, peracaben bayes, frutos, insectos y pequeñes llagarteses.
Ye bien común y un reproductor residente reinal de Sri Lanka. Ye una ave gregaria qu'habita en montes.
Ocyceros griseus
El cálao gris malabar (Ocyceros griseus) ye una especie d'ave bucerotiforme de la familia Bucerotidae reinal de la India, pos namái puebla les rexones costeres del sudoeste del país. Nun se reconocen subespecies.
Ocyphaps lophotes
La paloma bronce crestada (Ocyphaps lophotes)
Oena capensis
La tortolita rabilarga o tórtola de Namaqua ("Oena capensis") ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae, la única del xéneru "Oena".
Habita en Iraq, Omán, Qatar, Emiratos Árabes Xuníos, Arabia Saudita, Yemen, Israel y Sahara Occidental; divagante en Marruecos.
Ye una diminuta palombu que s'alimenta nel suelu, con una cola llargo y apuntiao, similar en tamañu, forma y manera de vida al periquitu común. 
Namá'l machu tien la mázcara negra de la cara y el picu claru. Dambos sexos ostenten una enllordia alar castañu-anaranxada visible en vuelu. 
Vuela velozmente, con un aletéu rápido ya irregular. Vive en campos secos y abiertos, carbes y labrantíos, solitaria, en pareya o en grupos. Alimentar nel suelu, de pequeñes granes. En rexones más grebes, mover de forma nómada y coloniza los llugares con agua y comida disponibles.
== Subespecies conocen dos subespecies de "Oena capensis":
Opisthocomus hoazin
El hoacín (Opisthocomus hoazin), tamién conocíu como hoatzín, chenchena (nos Llanos), serere y shansho (nel Perú), guacharaca d'agua (en Venezuela) o pava fededora (en Colombia), ye una especie d'ave cuculiforme, la única del xéneru "Opisthocomus" y de la familia Opisthocomidae. Nun se conocen subespecies.
Ye una ave tropical peculiar qu'habita nes zones pantanoses qu'envolubren el ríu Amazones y el ríu Orinoco, en América del Sur.
Aldericóse enforma sobre la so relación con otres especies d'aves. dióse-y una familia propia, Opisthocomidae, y tuvo primeramente incluyíu dientro del orde de los Galliformes o de los Gruiformes, pola mor de la paecencia col agami. Charles Sibley considerar más paecíos a los cucos, cosa que lleva a más discutiniu porque los cuquiellos tienen pates zigodáctilas (dos deos palantre, y dos escontra tras), ente que el hoacín tien un esquema más típicu de tres deos palantre y unu escontra tras.
Los analises cladísticos faen pensar nuna relación del hoacín cola familia de los seriemas, y más distantemente, colos Musophagidae y cuquiellos.
Tien les dimensiones d'un faisán, pero ye muncho más espodáu, col pescuezu y la cola más llarga y tien la cabeza pequeña. Tien una cara blanca ensin plumes y colos güeyos coloraos, y na cabeza hai una cresta serrada. Tien una capacidá llindada de volar. 
Tamañu averáu: 60cm 
Cara desnuda azul brillante, güeyu coloráu, cabeza afatada de cresta arguta, degaxada, en forma d'abanicu. Cresta, parte anterior de pescuezu y pechu. Restu de la parte dorsal castañal. Parte dorsal casi toa pardu olivo amorenáu. Cola daqué llarga que desplegan al volar, pardu frusco con puntes anches ante canelo.
El hoacín come les fueyes y los frutos de les plantes que crecen nos banzaos nos que vive. Una de les tantes peculiaridaes d'esta especie ye que tien un aparatu dixestivu únicu ente les aves. Los hoacines usen fermentadura bacteriana na parte delantera del estómagu pa descomponer el material vexetal que peracaben, tal como les vaques y otros rumiantes. Por causa de esto, esti páxaru tien un golor paecíu al cuchu, y namái se-y caza como alimentu en tiempos d'estrema necesidá.
Los hoacines son una especie gregaria y faen nials en pequeñes colonies, poniendo ente 2 y 3 güevos nun nial de cayaos construyíu nun árbol que cuelga sobre l'agua. El pitucu, que ye alimentáu a base de pasta vexetal regurgitada polos padres, tien otra estraña práctica; tien dos garres en cada nala, que lu ayudar a garrase a les cañes a midida que engata polos árboles. Eso llevó inevitablemente a comparances cola ave fósil arqueoptérix, col que nun guarda relación cercana.
Trátase d'una especie bien ruidosa, que tien una variedá de soníos de llamada, unu de los cualos suelse describir como similar a les gufíes d'un fumador empederníu.
Una guía de les aves de Venezuela. William H. Phelps Jr. y Rodolphe Meyer de Schauensee. Gráfiques armitano,C.A., 1979.
Títulu Orixinal: A guide to the birds of Venezuela, 1978. Princeton University Press, New Xerséi, EUA.
Opisthoprora euryptera
El colibrí picolezna, llamáu tamién colibrí pico lezna serranu, piquilezna montañeru o colibrí pico de avoceta (Opisthoprora euryptera) ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes".
Vive en Colombia, Ecuador y Perú, en montes húmedos subtropicales y en montes de monte.
Mide de 9 a 10 cm de llargor y pesa en redol a los 6 gr. El so plumaxe ye verde nos sos partes dorsales, con una corona de color cobrizu. El so banduyu y pechu son de color verde pálidu barrado en gris. El picu ye curtiu y cola punta curvada escontra riba
Oreonympha nobilis
El colibrí noble o colibrí coludo celeste (Oreonympha nobilis), ye una especie d'ave na familia Trochilidae.
Esti colibrí ye una especie de gran tamañu, mide unos 16 cm de llargu. Tien una cola llarga y un picu que mide 2.4 cm de llargu. Les partes inferiores de dambos sexos son blanques, de la cola ye blanca con estremos negros nes plumes. El gargüelu del machu ye verde y morada. Les partes cimeres son marrones con reflexos color bronce y les pates y el picu son negros. 
Alcuéntrase en Perú onde ye reinal.
El so hábitat natural son les zones arbustives d'elevada altitú (2700 m a 3600 m ) subtropicales o tropicales.
De cutiu visita plantes de tabacu ("Nicotiana") a la vera de los caminos.
Oreotrochilus chimborazo
El colibrí del Chimborazo (Oreotrochilus chimborazo) ye una especie de colibrí na familia "Trochilidae". 
Alcuéntrase en pacionales, carbaes y montes achaparraos a altitúes de 3.500 a 5.200 metros (11.500 a 17.100 ft) (nenguna otra especie de colibrí producir a mayor altitú) nos Andes del Ecuador y del estremu sur de Colombia. 
Única ente los "Oreotrochilus", por cuenta de que la cabeza de los machos ye principalmente de color púrpura azuláu.
Oreotrochilus estella
El colibrí puneño (Oreotrochilus estella) ye una especie d'ave apodiforme de la familia de los colibrís (Trochilidae). Distribuyir por Arxentina, Bolivia, Chile, Ecuador y Perú.
Mide aprosimao 13 cm. El machu tien partes cimeros gris escuru oliváceo con nidiu rellumu verdosu. El so gargüelu y pescuezu delanteru ye verde claru brillante, llindáu escontra baxo per una llinia negra. El so pechu y abdome don blancos, con angosta banda llonxitudinal café acoloratao. Lladrales y subcaudales café abuxáu. Rectrices centrales verde escures y les demás blanques nel so mayor parte. El so picu ye negru y esta apenes encorváu. La fema estremar del machu por tener el gargüelu blanquesina con manchitas café y les partes inferiores café claro.
Conócense trés subespecies de "Oreotrochilus estella":
Oreotrochilus leucopleurus
El colibrí cordillerano (Oreotrochilus leucopleurus) ye una especie d'ave apodiforme de la familia de los colibrís (Trochilidae). Distribuyir por Arxentina, Bolivia y Chile.
Oreotrochilus melanogaster
El colibrí pechinegro, llamáu tamién picaflor andín negru o estrella de pechu negru (Oreotrochilus melanogaster), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes".
Vive namái na rexón central de Perú, na cordal de los Andes, a altitúes de 3 500 a 4 400 m y habita en zones de monte baxu y montes arbustivos.
Mide alredor de 14 cm de llargor y pesa unos 8,4 gr. El so picu ye curtiu y llixeramente curvado. El so plumaxe ye verde broncíneo nel envés, más escuru nos machos, con una gorguera de color verde metálicu intensu. El pechu, banduyu y cola de los machos son casi dafechu negres.
Orthorhyncus cristatus
El colibrí crestado (Orthorhyncus cristatus),
Mide ente 8 y 9 cm de llargu y pesa ente 3,5 y 4 g. Los machos son de color verde oliva con un rellumu metálicu. Tien el gargüelu de color gris claru y el banduyu y pates gris escuru. La característica más notable ye una cresta verde esmeralda con un rellumu metálicu. El so picu ye negru, delgáu y rectu. La fema tien colores menos exuberantes y escarez de la cresta. La parte cimera de la cabeza y les nales son de color verde metálicu. Puede presentar gris so les nales y el gargüelu ye de color blancu.
Distribuyir en Anguila, Antigua y Barbuda, Barbados, Dominica, Grenada, Guadalupe, Martinica, Montserrat, nordés de Puertu Ricu, Saba, San Bartolomé, Saint Kitts y Nevis, Santo Lucía, San Martín, San Vicente y les Granadines, San Eustaquio, les Islles Virxes Britániques y les Islles Virxes de los Estaos Xuníos.
Otidiphaps nobilis
La paloma faisán (Otidiphaps nobilis) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae, la única del xéneru "Otidiphaps" y de la subfamilia Otidiphabinae. Habita la selva primaria de Nueva Guinea. Vive principalmente nes árees montascoses, pero tamién puede atopase nes árees de la tierra baxa. 
El so nome científicu fai referencia a les sos semeyances cola familia de la avutarda, mientres el so nome común reflexa la so adaptación a caltenese nel suelu del monte como un faisán asiáticu oriental, al que se paez, particularmente pola so cola lateralmente estruyida y les nales arrondaes. 
Nenguna ave del galliforme ocupa Nueva Guinea y el palombu del faisán enllenó'l nichu ecolóxicu d'una perdiz o faisán pequeñu, mientres el palombu coronáu ("Goura cristata"), muncho más grande, tienen un estilu de vida similar a los faisanes más grandes, urogallos o pavus.
Ye una especie bien callada, mientres s'alimenta de les granes y de frutos cayíos. Añera na tierra debaxo de los árboles y parrotales, pon un güevu que guara p'alredor de 4 selmanes. 
Nun ta considerada amenazada anguaño, anque s'escastó en delles árees. Considérase una especie que rique investigación estensa y supervisión.
Otus bakkamoena
El autillo indiu (Otus bakkamoena) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae mesma d'Asia. L'epítetu de la especie derivar de "bakamuna", el nome cingalés pa la curuxa común ("Tyto alba") y el búho pescador de Ceilán ("Ketupa zeylonensis").
Distribuyir nes rexones del sur d'Asia, dende l'este de Arabia al traviés del subcontinente indiu, a esceición del estremu norte, al traviés de gran parte del sudeste d'Asia a Indonesia.
Ye residente común nos montes y otres árees montiegues. Añera nel furacu d'un árbol, nel que la fema pon de 3-5 güevos.
Ye un búho de tamañu pequeñu (23-25 cm de llargor), anque ye unu de los más grandes nel xéneru "Otus". Al igual qu'otros autillos, tien pequeñes guedeyes o oyíos na cabeza. Les partes cimeres son de color gris o marrón, dependiendo del morfo, con llurdios de color ante pálidu. Les partes inferiores son ante con rayes fines más escures. El discu facial ye ablancazáu o beige, y los güeyos son de color naranxa o marrón. Dambos sexos son similares n'apariencia. Ye una especie nocherniega. Gracies a el so camuflaje natural, ye bien malo de ver nel día.
Otus brookii
El autillo rajá (Otus brookii) ) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae nativa de Borneo y Sumatra.
El nome de la especie conmemora a James Brooke, rajá de Sarawak.
Otus brucei
El autillo persa (Otus brucei), tamién conocíu como autillo estriáu o autillo pálidu, ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae nativa d'Asia.
Distribuyir dende Oriente Mediu hasta'l sur de Asia Central y Asia del Sur Meridional, delles poblaciones migren hasta la península Arábiga, Exiptu y Pakistán mientres l'iviernu. Ye principalmente insectívoru, la so dieta inclúi insectos, llagartos, arañes y pequeños mamíferos.
Otus collari
El autillo de la Sangihe (Otus collari) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia de los búhos (Strigidae).
Ye reinal de les selves de les islles Sangihe (Indonesia).
Otus flammeolus
Otus flammeolus, tamién conocíu como autillo flamulado o tecolote flameado, ye una pequeña ave rapazu nocherniega que pertenez al xéneru de los autillos o tecolotes ("Otus"). Distribuyir nos montes de pinu nes tierres altes de Guatemala y Méxicu y nos Estaos Xuníos. 
Tien un llargor de 15 a 17 cm y el valumbu de les sos nales ye 36 cm. Tien los güeyos de color café. Ye casi totalmente gris del plumaxe del cuerpu (tien un pocu leonado). Tien pequenes guedeyes de plumes que casi non se noten. 
Otus icterorhynchus
El autillo piquigualdo o autillo de Sandy (Otus icterorhynchus) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae nativa d'África.
Otus lempiji
El autillo de la Sonda o autillo de collar (Otus lempiji) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae. Esti taxón ye consideráu una subespecie de "Otus bakkamoena" por dellos autores. Mide de 20 a 25 cm de llargor y puede pesar de 100 a 170 gramos.
Vive na península de Malaca, Borneo, Sumatra y Xava. Alcuéntrase sobremanera en montes y xardinos, pero de xemes en cuando siéntese atraíu polos edificios. Aliméntase principalmente de insectos, pero tamién caza royedores, llagartos y páxaros pequeños. Ye común en tola so área de distribución onde hai un hábitat fayadizu.
Otus magicus
El autillo moluqueño ("Otus magicus") ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae nativa d'Asia.
Otus manadensis
El autillo de Célebes (Otus manadensis) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia de los búhos (Strigidae).
Ye reinal de les selves de les Célebes (Indonesia).
Otus mayottensis
El autillo de Mayotte (Otus mayottensis)ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae. Ye endémica de Comoras. Foi descritu por Constantino Walter Benson en 1960 como una subespecie del autillo malgax ("Otus rutilus"), sicasí, en 2000 reconocióse como una especie distinta.
Otus megalotis
El autillo filipín (Otus megalotis) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae nativu de les Filipines. El autillo de Everett ("Otus everetti") y el autillo de Negros ("Otus nigrorum") fueron enantes consideraos de la mesma especie.
Cacen mientres la nueche, aliméntase principalmente de insectos. Viven solos o en pareyes monógames. Reproducir mientres tol añu, les puestes son de 1 a 2 güevos. Añeren nos buecos d'árboles en montes de tierres baxes de Luzón, Catanduanes y Marinduque.
Otus rutilus
El autillo malgax (Otus rutilus) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae. Distribuyir nuna gran parte del este de Madagascar, pero les llendes esactes de la distribución ente ésti y el autillo Torotoroka ("Otus madagascariensis"), col que foi consideráu mientres enforma tiempu conespecífico, riquen mayor estudiu. Habita en montes húmedos de tierres baxes.
Otus scops
El curuxín (Otus scops) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae. Ye la rapazu nocherniega más pequeña de la península Ibérica, con 20 cm de llargor, 50 cm de valumbu y 100 g de pesu, siendo la fema mayor que'l machu. El so plumaxe ye desaxeradamente crípticu, pasando dafechu desapercibíu nos sos posaderos nes cañes de los árboles onde vive. L'iris de los güeyos ye de color mariellu, el picu ye negru y presenta dos penachos faciales a manera d'oreyes, bien visibles cuando se posa en posición arguta. El cantar ye un "shi" aflautado similar al sonar de los barcos y submarinos.
Aliméntase principalmente d'insectos que caza al vuelu o a la chisba, pero en dómina de cría tamién puede faer presa sobre pequeños rucadores, paxarucos, reptiles y anfibios. Les egagrópiles son pequeñes, pocu consistentes y espeñíquense con facilidá porque tienen gran cantidá de restos de quitina.
El hábitat óptimo del autillo son los sotos fluviales, arbolees próximes a los ríos, entrepoláu con espacios abiertos pa cazar; tamién puede atopase en parques y xardinos.
Ye un animal puramente nocherniegu. Realiza grandes movimientos migratorios, pasando los iviernos nel África subsaḥariana y moviéndose escontra Europa pa reproducise y criar a los pollos pel branu. De cutiu utiliza los furacos fechos nos tueros de los árboles pol pito real ("Picus viridis") pa establecer el so nial, pero tampoco desprecia les caxes nial.
Pel branu distribúyese por tola área mediterránea (España, Portugal, Francia, Italia, Grecia, Países Balcánicos, Turquía y países del Norte d'África) y llegando na so llende septentrional hasta Alemaña, Polonia y el Sur de Rusia. Pel hibiernu muévese al sur del desiertu de Sahara pero ensin llegar al monte tropical.
Son reconocíes como válides les siguientes subespecies:
El tamañu de puesta varia ente 3 y 6 güevos, puestos cada 2 díes. Son guaraos pola fema mientres 24 o 25 díes, y los pollos dexen el nial a los 21 díes de vida, anque nun volar correchamente hasta los 30 o 33 díes.
Los principales problemes de caltenimientu que lu afecten son l'alteración del hábitat y l'empléu de plaguicidas. Nel primer casu, la desapaición de sotos fluviales, según el tresformamientu del paisaxe tradicional por regadíos, cultivos forestales y urbanizaciones deriven nun amenorgamientu sistemáticu de la disponibilidad y bayura d'alimentu y nun amenorgamientu de los llugares fayadizos pa nidificar. L'empléu de plaguicidas acentúa entá más l'amenorgamientu de les especies presa y produz un efectu de bioacumulación de sustances tóxiques. 
Otus semitorques
El autillo xaponés (Otus semitorques) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae mesma del Asia Oriental. Ye bien similar al llixeramente más pequeñu autillo indiu ("Otus bakkamoena") del que dacuando se considera una subespecie. Añera en buecos de los árboles. La llamada del machu ye un berru que suena murniu y baxu.
Otus senegalensis
El autillo africanu (Otus senegalensis) ye una especie d'ave de la familia de los búhos y miembru del xéneru "Otus". Distribúyese llargamente por tol centru y sur d'África, atopándose principalmente en montes y sabanes.
Enantes considerábase parte del autillo européu ("O. scops"). Tien descrites cuatro subespecies:
Otus silvicola
El autillo de Wallace (Otus silvicola) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia de los búhos (Strigidae). Debe'l so nome vulgar al naturalista británicu Alfred Russel Wallace, que la describió per primer vegada como "Scops silvicola".
Ye reinal de les selves de les islles de Sumbawa y Flores (Indonesia).
Otus spilocephalus
El autillo montano o autillo motudu (Otus spilocephalus) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae nativa d'Asia.
Otus sunia
El autillo oriental (Otus sunia) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae mesma d'Asia. Habita en montes caducifolios secos. Polo xeneral, ye detectáu pola so llamada distintiva. Realizáronse dos rexistros d'esta especie n'Alaska.
Oxypogon guerinii
El colibrí chivito o barbudito paramuno o barbudito cascocrestado (Oxypogon guerinii) ye una especie d'ave de la familia Trochilidae. Hasta apocayá reconocíense cuatro subespecies, pero agora considérase a caúna d'elles una especie: "Oxypogon cyanolaemus", "Oxypogon lindenii" y "Oxypogon stuebelii".
Considérase-y l'ave símbolu de los pandoriales de Colombia y Venezuela polos sos colores brillosos, la cresta aguda y la barba blanca de los machos. Ye un colibrí de tamañu medianu con una cresta prominente y un cazu allargáu y les plumes del gargüelu formando una 'barba'.
Ye nativu de Colombia. El barbudito paramuno habita nel este de los Andes de Colombia, al sur de Cundinamarca, nel que se describe como localmente común nel pandorial altu cubiertu de mofu con frailejones presentes.
Ta catalogáu como especie so esmolición menor, pos nun esisten amenaces pa la especie. La so población ye decreciente.
Pachycoccyx audeberti
El críalo piquigrueso (Pachycoccyx audeberti) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae mesma del África subsaḥariana y Madagascar. Ye la única especie del xéneru Pachycoccyx.
Reconocense trés subespecies de "Pachycoccyx audeberti":
Pachyptila belcheri
El patu petrel picofino (Pachyptila belcheri), tamién denomináu petrel paloma de picu delgáu, petrel azul de picu delgáu y prion picofino, ye una especie d'ave procelariforme de la familia Procellariidae que vive nos océanos meridionales. Cría nes islles Malvines, Kerguelen, Crozet y Noir.
El patu petrel picofino pertenez al xéneru Pachyptila que forma parte del orde de los Procellariiformes, y como el restu de miembros d'esti grupu presenta ciertes característiques identificativas. En primer llugar presenten unos conductos nasales tubulares prominentes adosaos a la parte cimera del picu, nesti casu no más alto del picu. Los picos de los procelariformes destacar por tar estremaos en 7 y 9 plaques puñes. Amás producen nos sos estómagos un aceite compuesto de ésteres con alcoholes de cadena llarga y de triglicéridos. Utiliza esta sustanza tanto p'alimentar a les sos críes como de reserva enerxética pa los sos llargos vuelos como pa llanza-y la a'l depredadores. Tamién presenten glándules pa escretar sal na parte cimera de los conductos nasales, pola cual segreguen una solución d'alta concentración salina que-yos dexa amenorgar la concentración de sal de los sos cuerpos pudiendo permanecer asina nos medios de salada onde habita.
El términu "Pachyptila" vien de les palabres griegues "pakhus" and "ptilon" que signifiquen respectivamente gruesu y pluma.
Como otros miembros del so xéneru les sos partes cimeros son de color gris azuláu y les inferiores blanques, con un llurdiu escuru en forma de «M» que va dende'l so llombu hasta la punta de la so nales. Presenten una llista superciliar blanca y franxa escura que va dende la parte inferior del so güeyu hasta casi'l pescuezu. La so cola en forma de ye gris colos cantos escuros. El so picu ye de color gris azuláu y les sos pates son de color azul claru.
Críen añalmente un pollu. Dambos proxenitores encargar de la incubación del güevu y de curiar del pollu hasta que dexe'l nial.
El patu petrel pasa tol periodu non reproductivu sobrevolando los océanos del sur. Cría nes islles Crozet, les islles Kerguelen, les Islles Malvines y la isla Noir.
Pachyptila crassirostris
El patu petrel picogrueso o petrel paloma de picu gruesu (Pachyptila crassirostris) ye una especie d'ave procelariforme de la familia Procellariidae que vive nos océanos meridionales.
El patu petrel picogrueso pertenez al xéneru Pachyptila. El términu "Pachyptila" vien de les palabres griegues "pakhus" y "ptilon". "Pakhus" significa «gruesu» o «robustu» y "ptilon" que significa «pluma». De la mesma inclúyese na familia Procellariidae perteneciente al orde de Procellariiformes. Los miembros del so xéneru son aves marines de tamañu pequeñu que xeneralmente s'alimenten de zooplacton; Como procelariformes que son tienen ciertes característiques identificativas. En primer llugar los conductos nasales adosaos a la parte cimera del picu, denominaos naricorne. Anque les narinas de los miembros d'esti xéneru atopar na parte cimera del picu. Los picos de los procelariformes tamién son únicos por tar estremaos ente 7 y 9 plaques córnees. Producen nos sos estómagos una especie de grasa compuesta de ésteres grasos y triglicéridos qu'almacenen nel proventrículo. Usen esti líquidu contra'l depredadores amás de como rica fonte d'enerxía p'alimentar a los pollos y reserva de los adultos nos sos llargos vuelos. Amás tienen una glándula pa esaniciar sal asitiáu enriba del conductu nasal que los ayudar a caltener l'equilibriu salín de los sos cuerpos bebiendo agua de mar. Asina escreten salmoria concentrada poles sos narinas.
=== Subespecies reconocen dos subespecies:
El patu petrel picogrueso cría una vegada al añu. Crian en colonies nes islles. Les femes ponen un solu güevu que guaren dambos miembros de la pareya y tamién dambos curien del pollu hasta que dexa'l nial.
El patu petrel picogrueso ye una especie peláxica de los océanos meridionales. Alleguen a la mariña solamente na dómina de reproducción y añeren nun amenorgáu númberu d'islles: la isla Heard, les islles Auckland, Chatham, Bounty y les Snares.
Estender por un ámplio área de distribución y la so población anque menor que la d'otros conxéneres, inda ye numberosa con ente 150.000 y 300.000 adultos. Por ello la UICN clasificar como especie so esmolición menor.
Pachyptila desolata
El patu-petrel antárticu (Pachyptila desolata), tamién conocíu como totorore nel llinguaxe Maorín, ye una especie d'ave Procellariiformes de la familia Procellariidae. Ye'l más grande de los priones, un xéneru de los pequeños petreles del Océanu Austral. Ye tamién conocíu colos nomes de petrel paloma o petrel de les ballenes. 
El patu-petrel antárticu ye un miembru del xéneru "Pachyptila". Éstos xuntu col petrel azuláu conformen el grupu de los priones, que son miembros de la familia Procellariidae, y del orde de los Procellariiformes. Los priones son pequeñes aves que suelen alimentase de zooplancton; sicasí como proceláridas, comparten ciertes característiques que les identifiquen. Primero, tienen un cuévanu nasal na parte cimera del picu con forma de tubu que les ayuda a golifar. El picu de les proceláridas ye tamién únicu yá que tán estremaos n'ente 7 y 9 plaques córnees. Producen tamién un aceite estomacal compuestu por ésteres y triglicéridos qu'almacenen nel proventriculo. Este ye usáu como arma contra depredadores según tamién como alimentu tanto pa les críes como pa los adultos yá que ye una bona fonte d'enerxía. Finalmente, tamién tienen una glándula nasal asitiada sobre'l citáu cuévanu que'l so propósitu ye ayudar a escretar l'escesu de sal del cuerpu, por cuenta de la gran cantidá d'agua de mar que suelen tragar.
"Pachyptila", la palabra vien del griegu "pakhus" y "ptilon". "Pakhus" significa mestu o sólidu y "ptilon" significa pluma. "Desolatus" ye del Llatín pa describir abandonáu o afaráu. Esto en referencia a les rexones antártiques afaraes en qu'esta ave habita. Tamién del griegu, la palabra Prion significa sierra, en relación al cantu de los sos picos. 
La valumbu de les sos nales ye de 17 a 20 cm ente que la llongura del so cuerpu ye d'aprosimao 28 cm. Como tolos priones, la parte baxa del so cuerpu ye blanca ente que les cimeres son de color azul maciu, con una "M" escura al traviés de les sos nales. Característicamente tien ceyes blanques, picu escuru, y pates azules.
Tamién tien tamién tien, con forma de cuña una sección gris na cola, que termina en negru.
Abida en colonies, de preferencia n'islles de los mares australes. Dambos sexos constrúin el nial, según ayuden a guarar l'únicu güevu que ponen y na crianza del pitucu. 
Añera en colonies de les Islles Auckland, Islles Heard, Isla Macquarie, Isla Scott, les Islles Georgias del Sur y Sándwich del Sur, les Islles Orcadas del Sur, les Islles Shetland del Sur, les Islles Crozet, y les Islles Kerguelen. Cuando nun tán añerando, el so hábitat estender por tol mar austral. Tamién fueron columbraes en Tacna, Peru, siendo la primer vegada por cuenta de que nun se tener información nin estatus de bayura pal peru ( density, seasonality and conservation Status of marine Birds in Tacna, region South Peru. NAtaly Hidalgo y Giovana Chipaña)
Envalórase que la población d'aves adultes bordia los 50.000.000.
Pachyptila salvini
El patu-petrel de Salvin (Pachyptila salvini), ye una especie d'ave procelariforme de la familia de los petreles (Procellariidae)..
El patu-petrel de Salvin pertenez al xéneru "Pachyptila", a la familia biolóxica Procellariidae y al orde Procellariiformes. Son aves pequeñes y polo xeneral aliméntense namái de zooplancton; sicasí, como miembru de los Procellariiformes, comparte ciertes característiques distintives coles demás especies del so orde. De primeres, tienen fueses nasales que s'enxareyen col picu cimeru, anque nel casu del petrel de picu anchu y del azuláu, alcuéntrase percima d'ésti. Los picos de tolos Procellariiformes tamién son únicos, yá que s'estremen n'ente siete a nueve plaques córnees. Producen un aceite estomacal fechu de cera de éster y triglicéridos, que depués s'almacena nos proventrículos y que puede utilizase contra'l depredadores; tamién ye una fonte d'alimentu rico n'enerxía pa los pollos, ya inclusive los seres humanos pueden utilizalo pa sobrollevar vuelos n'avión. A lo último, tienen una glándula salina asitiada ente les fueses nasales y qu'ayuda a remover el sal del so cuerpu, atropada por cuenta de la gran cantidá d'agua marino qu'absuerben. Gracies a la glándula, pueden escretar grandes cantidaes de solución salina por aciu la ñariz.
El patu-petrel de Salvin tien dos subespecies:
"Pachyptila", la palabra, provién del vocablu griegu "pakhus" y "ptilon". "Pakhus" significa "gruesu" o "sólidu", y "ptilon" significa "pluma". Pela so parte, la palabra "prion" provién del griegu "priōn", que quier dicir "serruchu", en referencia a los estremos serruchados del so picu. El nome de la especie provién del ornitólogu británicu Osbert Salvin.
El patu-petrel de Salvin ye una ave pequeña, de veintinueve centímetro de llargu, con plumaxe gris y blancu y picu azul. Al igual qu'el prion de Forster, tien el picu afechu especialmente pa penerar n'agua de mar al alimentase. 
Esti pequeñu animal vive en colonies, nes islles subantárticas al sur del Océanu Índicu. Los individuos axuntar en colonies mientres la nueche pa evitar a los sos depredadores, los págalos. Añeren en llurigues construyíes na tierra dellos meses enantes de la reproducción; a fines de payares o principios d'avientu, la fema deposita un únicu güevu nel nial, que ye guaráu mientres los siguientes cincuenta díes. Dambos padres encargar de guarar el güevu y alimenten al pichón cuando ye pequeñu, hasta aprosimao los sesenta díes, cuando ye capaz d'alimentase por sigo mesmu.
Aliméntase principamente de anfípodos y krill, anque tamién puede comer pexes y camarones. Llograr directamente de l'agua, yá sía somorguiándose o pescándolos mientres el vuelu. 
El patu-petrel de Salvin vive principalmente na Île aux Cochons, Islles Crozet, onde s'envalora una población de cuatro millones de pareyes. Rexistráronse otres colonies nes Islles del Príncipe Eduardo, na Isla de San Pablo y na Isla d'Ámsterdam. Nel océanu, distribuyir dende Sudáfrica escontra l'este, hasta Nueva Zelanda.
Nun-y la considera una ave en peligru d'estinción. Anque en delles islles menguó'l númberu d'individuos por cuenta de la introducción nelles de aguarones y gatos selvaxes, la población mundial envalórase en doce millones de petreles-palombu de picu anchu. Arriendes d'ello, tán clasificaos como "especie so esmolición menor".
Pachyptila turtur
El patu-petrel piquicorto (Pachyptila turtur) ye una especie d'ave procelariforme de la familia de los petreles (Procellariidae). Vuela sobre l'océanu la mayor parte de la so vida. Alimentar en bandaes mientres la nueche, rastrexando la superficie del mar en busca de pequeños crustáceos, calamares, etc., forníu con unes fines plaques (lamelas), que los penerar de l'agua. Pasa la nueche en tierra, nes sos colonies de cría, n'islles pequeñes. Les aves que lleguen al nial emiten un reclamu nidio y aullador y, si les sos pareyes tán na lluriga, respuénden-yos de manera similar. En tierra, ye cabileña y lentu.
Pachyptila vittata
El patu-petrel piquiancho (Pachyptila vittata) ye una especie d'ave procelariforme de la familia de los petreles (Procellariidae). Habiten nel hemisferiu Sur en tolos océanos.
Pagodroma nivea
Pagodroma, ye un xéneru monotípicu d'ave Procellariiformes de la familia de los Procellariidae, tien una sola especie, 1 sinónimu y 2 subespecies.
El Petrel Blanco, "Pagodroma nivea" ye una pequeña ave, única na so xéneru, Pagodroma, perteneciente a la familia Procellariidae. Tien un plumaxe casi dafechu blancu, güeyos escuros y un pequeñu picu negru. De llongura mide ente 36 y 41 cm y de valumbu algama los 76-79 cm. El so vuelu ye distintu, ximelgando más les nales qu'otros petreles. Ye unu de los trés aves qu'añeren puramente na Antártica y que fueron vistes nel polu sur. Esisten dos subespecies, "P. n. confusa" y "P. n. nivea", que difieren namái en tamañu.
Añera en colonies na península, nel continente y en delles islles Antártiques; prefiriendo los cantiles cercanos al mar. delles aves quedar na colonia toa l'añu, pero lo normal ye que partan ente mediaos de setiembre y empiezu de payares. Ponen un güevu, el que guaren per cerca de 41 a 49 díes y el pitucu guara por 8 díes más.
El Petrel blancu alimentar de pexe, dalgunos cefalópodos, moluscos y krill según tamién de carroña. Mientres l'iviernu viven esvalixaos anque munchos arrexuntar en icebergs. Raramente reparar al norte del territoriu antárticu.
Como munchos otros petreles, pueden espulsar aceite estomacal a los intrusos d'en los sos niales. Esi aceite mal oliente ye desaxeradamente malo de remover. Súpose que dalgunos viven ente 14 y 20 años.
Palombu cenicientu
La palombu cenicientu (Columba pulchricollis) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae, orixinaria del del sureste asiáticu y presente na India, Nepal, Bután, Tíbet, Laos, Myanmar, Taiwán y Tailandia. Nun tien subespecies conocíes
Tien un tamañu d'ente 31-36 cm de llargor y un pesu en redol a los 330 g. Vive en montes templaos y aliméntase de fruta y granes.
Pandion haliaetus
El águila pescadora (Pandion haliaetus), tamién conocida como halieto, guincho o gavilán pescador, ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Pandionidae.
Ye un ave rapaz de tamañu mediu, qu'apaez en tolos continentes, sacante na Antártida, anque en América del Sur ye namái Migración de les aves migradora non nidificante. Ave ensin parientes cercanos, ye la única especie del xéneru Pandion, que de la mesma ye l'únicu xéneru de la familia Pandionidae.
La águila pescadora foi una de les munches especies descrites por Carlos Linneo na so obra del sieglu XVIII, "Systema Naturae", y nomada como "Falco Haliælos tos". El xéneru "Pandion", l'únicu miembru de la familia Pandionidae, foi descritu pol zoólogu francés Marie Jules César Savigny en 1809 y toma el nome del míticu rei griegu, Pandion.
La águila pescadora estremar en dellos aspeutos d'otros rapazos diurnes. Los deos de les pates son d'igual llargor, los sos tarsos son reticulaos y los sos garres arrondaes. 
La águila pescadora y los búhos son les úniques aves rapazos que'l so deu esterior ye reversible, lo que-yos dexa garrar a les sos preses con dos deos per delantre y dos por detrás. Esto ye particularmente útil cuando atrapa pexes resbalizos.
La águila pescadora mide ente 52 y 60 centímetros d'altu, con un valumbu que bazcuya de 152-167 cm. De partes cimeros castañal escura, ya inferiores blanques, xaspiaes d'escuru, con una mázcara escura a los llaos de la cabeza. De cola llarga y estrecha, y nales anguloses, ye bono d'identificar. Tien unes plumes allargaes na nuca que formen una cresta que se eriza con frecuencia.
Los exemplares xuveniles identificar polos llurdios marrón claro del so plumaxe y, polo xeneral, por un tonu más pálidu. Los machos adultos estremar de les femes pol cuerpu más delgáu y les nales más estreches. Son fáciles d'estremar al ver una pareya, pero non tantu con individuos solitarios.
Trátase d'una especie prácticamente cosmopolita, una de los rapazos con mayor distribución mundial. Les poblaciones norteñas son migratories (nidificación boreal y invernación austral), ente que les más meridionales tienden a ser sedentaries. Les distribución ye caracterísctica de cada subespecie, siendo "P. haliaetus carolinensis" y "P. haliaetus ridgwayi" mesmes del Nuevu Mundu, ente que "P. haliaetus haliaetus" y "P. haliaetus cristatus" tienen los sos nichos ecolóxicos nel Viejo. 
Asina, el "P. haliaetus haliaetus" nidifica nel Paleárticu (Eurasia) y envierna en África y les riberes del Océanu Índicu. El "P. haliaetus carolinensis" nidifica en Canadá y Estaos Xuníos, migrando a Suramérica hasta Chile y Arxentina. "P. haliaetus ridgwayi" y "P. haliaetus cristatus" tienden a nun migrar, habitando nel Caribe y Australasia respectivamente.
La mayoría de les águiles pescadores europees, de la subespecie "Pandion haliaetus haliaetus", envierna en países como Sierra Lleona, Senegal o Ghana. Les aves adultes crucien el Mediterraneu, y les más nueves siguen la mariña nun percorríu más llargu, pero que-yos dexa tomar dalgún descansu. El gruesu de la ivernada d'águiles pescadores n'Andalucía dar nes provincies d'Huelva (Paraxa Natural de Marismas del Odiel, anque tamién se repararon exemplares nel Paraxa Natural de les Marismas de Isla Cristina), Cádiz (Badea de Cádiz y banzaos interiores) y dellos exemplares na provincia de Málaga Paraxa Natural de la Desaguada del Guadalhorce.
Na península Ibérica la águila pescadora escastóse como reproductora nel añu 1983. Por cuenta de esta situación y a la fragmentación de la población na cuenca del mediterraneu, el gobiernu andaluz, la Estación Biolóxica de Doñana (CSIC) y la Fundación Migres empecipien un programa de reintroducción de la especie p'Andalucía nel añu 2002. A lo llargo d'esti proyectu lliberáronse casi 200 pollos d'águiles nes provincies d'Huelva y Cádiz provenientes de países donantes (Escocia, Alemaña y Finlandia). El proyectu da los sos primeros frutos nel añu 2005 col asentamientu de la primer pareya reproductora na provincia gaditana. Nel añu 2009 empieza a reproducise tamién na Paraxa Natural Marismas del Odiel (Huelva). Dende entós y hasta 2014 la población d'águila pescadora aumentó de manera bien esitosa, contabilizándose esi añu un total de 11 pareyes reproductores (7 en Cádiz y 4 n'Huelva) que consiguieron criar con ésitu 18 pollos.
En marzu de 2011 salió a la lluz un plan pa faer lo mesmo nel Principáu d'Asturies. Apocayá consideróse la especie recuperada n'Andalucía.
La población nel mar Mediterraneu atopar nuna situación crítica, magar relativamente estable. Sicasí, el recién asentamientu de la población andaluza amonta la estabilidá y probabilidá de supervivencia de la población mediterránea. La meyor población del Mediterraneu atopar na mariña del Parque Nacional de Alhucemas, en Marruecos, magar tamién hai importantes poblaciones nes Islles Baleares y en Córcega.
Ye una ave particularmente bien afecha a la so dieta de pexe. Tien unes fuertes pates, provistes d'escames que-y faciliten la suxeción de la presa, y uñes llargues y curvadas. Puede cerrar les fueses nasales pa evitar la entrada d'agua mientres les inmersiones.
Alcuentra a les sos preses dende l'aire, de cutiu acurriéndose enantes de somorguiase coles pates per delantre pa prindar el pexe. Cuando vuelve al aire, asitia la cabeza del pexe de frente, pa menguar el esfregadura del aire. Les escames de les pates y les uñes son tan efectives, qu'en delles ocasiones la águila nun puede soltar un pexe demasiáu pesáu. Esto puede causar que l'ave caya a l'agua, onde o bien nada hasta la vera, o fina por hipotermia o afogamientu.
La águila pescadora vive próxima a l'agua, en mariñes predreses y contorna de llagos. El nial ye una gran plataforma de palos construyida n'árboles, cortaos predresos, postes telefónicos o plataformes artificiales. Xeneralmente reutilicen el so nial tolos años, y caltienen la mesma pareya mientres tola vida.
En primavera, alredor del mes de mayu, empieza'l cortexu, que consiste nuna espectacular serie de vuelos acrobáticos sobre'l nial, xubiendo a gran altor pa realizar depués un picáu hasta casi'l suelu. La pareya tamién realiza vuelos conxuntos, con rápides persecuciones ente los árboles de la contorna del nial. La resultancia ye una puesta de dos o tres güevos, dependiendo de la edá de la fema, que van ser guaraos unos cinco selmanes. Los güevos son blancos, con abondosos llurdios marrón escuru, del tamañu averáu d'un güevu de pita.
Mientres la incubación, llevada a cabu casi puramente pola fema, el machu ye l'únicu qu'apurre preses. Primero va comer el machu, y va dexar el restu pa la fema y los pollos. Éstos yá van tar llistos pa volar unos 55 díes dempués de la so salida del güevu.
== Subespecies conocen cuatro subespecies de "Pandion haliaetus":
Panterpe insignis
El colibrí insigne (Panterpe insignis) ye una especie d'ave de la familia Trochilidae. Ye un colibrí de tamañu regular que solo se reproduz nos montes de Costa Rica y nel oeste de Panamá. Ye l'únicu miembru del xéneru Panterpe.
Ye común qu'abonde esta ave del monte nel pabellón percima de 1,400 metros, y tamién s'atopa nes carbes de los llenderos de los montes y de les escamplaes. 
Esta ave mide 11 centímetros de llargu y pesa 5,7 gramos. Tien picu negru rectu y pates escures.
El Colibrí insigne adultu, tien plumaxe verde brillante nel cuerpu, cola azul, y un llurdiu blancu detrás del güeyu. De cutiu vese escuru, pero cuando-y llega la lluz nel ángulu derechu, vese una corona azul brillante, un color mariellu brillante bordia'l gargüelu anaranxáu, y un parche azul nel pechu. Los sexos son similares, pero les aves nueves tienen plumaxe acoloratáu na cabeza. El so llamáu ye un garllo de tonu altu.
El Colibrí Insigne fema ye totalmente responsable de construyir los niales y de la incubación. Ella pon dos güevos blancos na copa del nial d'una planta de fibra avolumada de 2.4 metros d'altor, a la fin de la parte baxa del tarmu de bambú o nun raigañu so un bancu. La incubación toma de 15 a 19 díes, y el emplumaje de 20 a 26 díes. 
L'alimentu d'esta especie ye'l néctar, tomáu d'una gran variedá de flores pequeñes, incluyendo ericaceas, epífitas y bromelias. Al igual qu'otros colibríes tamién atrapen pequeños insectos como una fonte esencial de proteínes. El Colibrí Insigne machu defende les flores y carbes nos sos territorios d'alimentación, y apoderen a la mayoría de los colibríes. Ellos, sicasí, dexen que les femes compartan los sos medios alimenticios.
Stiles and Skutch, "A guide to the birds of Costa Rica" ISBN 0-8014-9600-4
Panyptila cayennensis
El andarón rabiforcáu (Panyptila cayennensis), conocíu en dellos países como andarón tijereta menor, macuá o páxaru macuá, ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae qu'habita en Centro y Sudámerica.
Mide ente 13 y 14 cm de llargor y pesa alredor de 18 g. Tien plumaxe negru, col pechu de color blancu. El so picu y pates son negros y la so cola ye ahorquillada. El so nial mide 1 m de llargu y tien forma de manga. Ponen 2 ó 3 güevos y reprodúcense de xineru a xunu. Aliméntase d'insectos.
Panyptila sanctihieronymi
El andarón tijereta grande (Panyptila sanctihieronymi) ye una especie d'ave apodiforme de la familia de los andarones (Apodidae). La so área de distribución inclúi Méxicu) y América Central (Guatemala, El Salvador, Hondures, Nicaragua, Costa Rica). El so hábitat consiste de monte tropical y subtropical, y carbes. Nun tien subespecies reconocíes.
Parabuteo unicinctus
El busardo mistu (Parabuteo unicinctus), tamién conocíu como busardo de Harris, peuco, ferre o aguililla de Harris, gavilán mistu, gavilán acaneláu o gavilán rabiblanco, ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae. Ye una ave mediana qu'habita dende'l sudoeste de EE. XX., tol Perú, Bolivia, Uruguái y hasta el sur de Chile y Arxentina. Ye l'únicu miembru del xéneru Parabuteo, que lliteralmente significa ‘similar a "Buteo"’, ente que "unicinctus" significa ‘una sola cinta’, pela banda terminal blanca de la so cola.
L'adultu tien un plumaxe pardu escuru sacante les plumes terciaries que son de color acoloratáu. El final de la cola ye blancu. Tien un llargor de 60 cm y un valumbu alar de 1.2 m; el pesu promediu ye de 900 g. Les femes son 10 % más grandes que los machos. Tien garres fuertes y afilaes. Picu curtiu y curvu, y na base una cubierta de cera, coloriada conspicuamente. Nales anches y arrondaes y al volar entamen enforma.
N'Ecuador conocer como gavilán alicastaño, en México como ferre o aguililla de Harris, en Chile como peuco y en Perú como gavilán acaneláu.
Ye una rapaz sociable, viviendo nun grupu familiar similar a les menaes de llobos, llegando inclusive a cazar en grupu, la so condición de sociable s'evidencia na cría de los pitucos, que ye compartida por tolos miembros del grupu. Esiben una gran variedá de fases de coloración y les aves inmadures son abondo distintes a les adultes.
La so dieta principal basar en llebres, coneyos, palombos, royedores y, a falta d'ellos, llagarteses y demás reptiles.
Anguaño esta ave gocia de gran popularidá na práctica de la cetrería, cuidao que el so calter sociable ya intelixencia única fixo d'esti rapaz una de les predilectes pa felicidá práctica na modalidá de baxu vuelu; la so perfecta adaptabilidá a nueves redolaes fixo qu'esti rapaz sía criada en cautiverio en distintos centros alredor del mundu.
Nel metro de la Ciudá de México utilícense aguilillas de Harris entrenaes pa estornar palombos que'l so escrementu escome instalaciones eléctriques. D'igual manera empléguense éstes aves nel Aeropuertu Internacional de la Ciudá de México y nel d'Uruguái.
== Subespecies reconocen dos subespecies de "Parabuteo unicinctus ":
Pardirallus maculatus
Pardirallus maculatus ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae.
Puede ser atopada nos siguientes países: Arxentina, Belize, Bolivia, Brasil, Islles Caimán, Chile, Colombia, Costa Rica, Cuba, República Dominicana, Ecuador, El Salvador, Guyana Francesa, Guyana, Haití, Xamaica, Méxicu, Panamá, Paraguái, Perú, Surinam, Trinidad y Tobago, nos Estaos Xuníos d'América, Uruguái, Venezuela y posiblemente n'Hondures.
Los sos hábitats naturales son banzaos.
Pardirallus nigricans
El rascón coritu (Colombia) (Pardirallus nigricans), tamién denomináu gallineta corita (Arxentina, Paraguái), polla negra (Venezuela) o saracura sanã (Brasil), ye una especie d'ave gruiforme perteneciente al xéneru "Pardirallus" qu'integra la familia Rallidae. Habita en Suramérica.
Mide ente 28,5 y 35  cm. Partes cimeros pardu oliváceo escuru; cola negra; gargüelu ablancazáu; partes inferiores gris plomizu; picu mariellu verdosu de base ocre amarellentáu; pates colloráu intensu a anaranxáu.
Puede atopase en Arxentina, Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Paraguái, Perú, y Venezuela.
El so habitat natural son los banzaos, pajonales alredor d'esteros, pacionales anubiertos, campos d'arroz. A pesar d'habitar predominantemente en tierres baxes, pue ser atopada hasta los 2200 msnm nos Andes.
Vive na vexetación trupa pero acostuma salir más qu'otros ralídeos pa llugares abiertos; puede cruciar corriendo árees abiertes y caminos.
Fai un nial con gramínees tranzadas nel suelu. Pon 2 o 3 güevos, que'l so color varia ente la crema rosado y el blancu, delicadamente puntiáu de marrón o lila na estremidá más ancha. 
Emite un soníu típicu, un dúo fuerte repitíu: un gurníu siguíu d'un berru agudu “druuuuu-íí” (seique'l machu) acompanhado por gurníu más nidios y guturales (seique la fema).
La especie "P. nigricans" describióse per primer vegada pol ornitólogu francés Louis Jean Pierre Vieillot en 1819 sol nome científicu "Rallus nigricans"; localidad tipo «Paraguái».
Delles vegaes foi asitiada nel xéneru "Rallus", o referida al xéneru "Ortygonax". Nel pasáu foi considerada conespecífica con "Pardirallus sanguinolentus". 
Pardirallus sanguinolentus
La gallineta común, rascón plomizu, pidén, cotuta o rascón gallineta (Pardirallus sanguinolentus) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae mesma de Suramérica; habita los güelgaes esistentes dende'l Perú a les Malvines y de Chile a Brasil.
== Subespecies conocen seis subespecies de "Pardirallus sanguinolentus ":
Parkesia motacilla
El chipe d'agua sureño (Parkesia motacilla), tamién conocíu como reinita de Luisiana, ye una especie d'ave migratoria del Nuevu Mundu, clasificada dientro de la familia Parulidae.
"Parkesia motacilla" ye un parúlido de gran tamañu, con un llargor d'ente 14 a 17 cm, extensión alar de 23 a 25.4 cm y un pesu promediu ente 16.2 a 20.6 g. 
Na cabeza, la corona ye de color marrón con una ceya blanca. El so picu ye apuntiáu y escuru. El gargüelu ta llixeramente rayada de blancu y negru con un rayáu más pronunciáu nel pechu y bandes, tien la parte inferior de la cola y les bandes de gamuza, y pates color rosa brillante. El so envés ye uniformemente marrón. Dambos sexos son morfológicamente similares. Les aves nueves tienen gamuza en llugar d'una base blanca.
Ta estrechamente rellacionáu col "Parkesia noveboracensis". 
Ye una especie que se reproduz nel este de los Estaos Xuníos al sur de los grandes llagos, cola esceición notable de la península de la Florida, onde habita montes perennifolios y mistos de clima templáu y húmedu. Pel hibiernu migra al sur de Méxicu, les Antilles, América Central y América del Sur nel norte de Venezuela y Colombia, onde se distribúi en montes tropicales húmedos de baxa elevación.
Passer insularis
El gorrión de Socotora ("Passer insularis") ye un ave de la familia de les paséridas, reinal de les islles Socotora, Samhah y Darsah, allugaes al este del Cuernu d'África, nel Océanu Índicu. La xenealoxía taxonómica d'esta especie resulta complexa, cuidao que esisten substantivas diferencies ente los ornitólogos y biólogos al respeutu: mientres dellos autores, incluyíu Birdlife International, entender cercanu al gorrión de Abd al - Kuri (del cual evolucionaría la especie), otros atopar emparentáu filogenéticamente col gorrión de Cabu Verde (del que baxaría).
Passer motitensis
El gorrión grande, gorrión ablondu suriegu o, a cencielles, gorrión ablondu ("Passer motitensis") ye un ave, del orde de les paseriformes, qu'habita nes sabanes, bosque y poblaos del sur del continente africanu.
El llargor de l'ave, del picu a les plumes caudales, ye d'ente 15 y 16 centímetros, asemeyando un gorrión común de grandes dimensiones. La so cabeza ye gris col tradicional capiellu de los gorriones, de color ablondu.
Taxonómicamente, alcuéntrase íntimamente emparentáu con otros gorriones, como'l gorrión de Socotora, el gorrión kenyanu, el gorrión del Kordofán y el gorrión de Shelley.
Clement, Peter; Harris, Alan; Davis, John (1993). Finches and Sparrows. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 0-691-03424-9.
Sinclair, Ian; Hockey, Phil; Tarboton, Warwick (2002). SASOL Birds of Southern Africa. Struik. ISBN 1-86872-721-1.
Summers-Smith, J. Denis (1988). The Sparrows. illustrated by Robert Gillmor. Calton, Staffs, England: T. & A. D. Poyser. ISBN 0-85661-048-8.
Summers-Smith, J. Denis (2009). "Family Passeridae (Old World Sparrows)". In del Fuexu, Josep; Elliott, Andrew; Christie, David. 
Handbook of the Birds of the World. Volume 14: Bush-shrikes to Old World Sparrows. Barcelona: Lynx Edicions. ISBN 978-84-96553-50-7.
Patagioenas araucana
La palombu araucanu (Patagioenas araucana) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae mesma de América del Sur. Ta presente nel sur de Chile y Arxentina, y envierna más al norte. Nun se conocen subespecies.
Mide de 30 a 40 cm; los dos sexos presenten igual plumaxe, castañal, anque la fema ye más opaca. Pates coloraes, y picu negru; con una franxa blanca na nuca. Esta especie de palombu vive en parvadas nel centru de Chile, anque na temporada de reproducción nidifican separaes unes d'otres nel sur del país y al sur de l'Arxentina, con una niarada de, xeneralmente, dos güevos. Puede ver en montes de "Nothofagus", ente otros.
Patagioenas cayennensis
La palombu coloráu (Patagioenas cayennensis), tamién denominada palombu moráu y palombu de banduyu claru, ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae que vive en Centru y Suramérica. Ye una especie sedentaria que puede atopase dende'l sur de Méxicu hasta'l sur de Bolivia y el norte d'Arxentina, amás d'en islla Trinidá.
El palombu coloráu mide ente 30-32 cm de llargu y pesa de normal ente 230-250 g. Los machos adultos tienen la cabeza, el pechu y les partes cimeres de color moráu acoloratáu, con irisaciones verdoses na nuca y el gargüelu ablancazáu.de color moráu maciu. Los sos partes inferiores son de color gris claru y la parte baxa del so llombu y la cola son de color gris escuru. El so picu ye negru y les sos pates, iris y aníu ocular son coloraos. Les femes son similares anque de tonos más apagaos que los machos, y el neñones son principalmente de color pardu buxu. 
La subespecies sureña "P. c. andersoni" tien les partes inferiores de color blancu, en llugar de gris como la subespecie nominal "P. c. cayennensis".
La so figura y tamañu son similares a los de la palombu escamosu ("P. speciosa"), anque de cerca apréciase fácilmente que "P. cayennensis" escarez del patrón de color escamado y les sos llamaes son distintes.
Patagioenas corensis
La palombu aliblanca ("Patagioenas corensis") ye una especie d'ave de la familia "Columbidae" qu'habita en Aruba, Colombia, Antilles Holandeses y Venezuela. Los sos hábitats naturales son los montes y carbes secos.
Patagioenas fasciata
La palombu de collar (Patagioenas fasciata) ye un ave de tamañu medianu d'América.
Atopar dende la Columbia Británica, Utah y el sur de Coloráu nes elevaciones más altes al traviés de Méxicu y América Central hasta'l norte d'Arxentina. Na seronda migra fuera de la parte de la so distribución al norte de California, Nuevu Méxicu y l'oeste de Texas. Les poblaciones del sur de Costa Rica dacuando ye considerada una especie separada, la "P. albilinea". Atopar n'altitúes de 900 a 3.600 m (3.000 a 12.000 pies), xeneralmente en barriques de carbayu, pinu-encino y montes de coníferes. Aliméntase de granes, sobremanera abiyotes.
Patagioenas flavirostris
La palombu moráu o palombu piquirroja (Patagioenas flavirostris) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. Ye nativu de Belize, 
Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Hondures, Méxicu, Nicaragua y los Estaos Xuníos. El so hábitat consiste de monte tropical y subtropical.
Patagioenas goodsoni
La palombu escuru ("Patagioenas goodsoni") ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae nativa de Colombia, Ecuador y Panamá. Los sos hábitats naturales son el monte húmedu tropical y subtropical y el de montano.
Patagioenas maculosa
La palombu motudu (Patagioenas maculosa), tamién conocida como palombu de nales enllordiaes, palombu de nales motudes y palombu cenicientu, ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae mesma de América del Sur. Ta presente nel Perú, Bolivia, Paraguái, Brasil, Uruguái y Arxentina.
El so llargor pico cola ye d'aprosimao 32 a 33 cm, daqué menor que'l palombu picazuró ("Patagioenas picazuro"), ya igual al palombu común ("Columba livia"). Ye más confiada que "P. picazuro", tien un cantar similar pero ye más roncu. Estremar con "P. picazuro" onde convivi simpátricamente, por tener pescuezu ensin filetes, notables nales con peques blanques. Iris de color gris. Tien les pates coloraes y el picu negru.
Habita montes chaqueños y del espinaral, principalmente de algarrobos, na selva tropical de vexetación caduca, na selva de ribera, na nuboselva tucumano-oranense arxentina, en zones semiáridas, húmedes de pacionales y parrotales. Tamién ye abondosu en zones urbanes.
Na actualidá esta especie ta espandiendo se distribución xeográfica n'Arxentina, en virtú de trate favorecida pola ampliación de la frontera agropecuaria, al igual que "Patagioenas picazuro". Se -y documenta hasta 3.800 msnm d'altitú.
== Subespecies conocen dos subespecies de "Patagioenas maculosa":
Patagioenas nigrirostris
La palombu piquicorta (Patagioenas nigrirostris) 
ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae nativa de Belize, Colombia, Costa Rica, Guatemala, Hondures, Méxicu, Nicaragua y Panamá. El so hábitat consiste de monte húmedu tropical y subtropical. Nun tien subespecies reconocíes.
Patagioenas picazuro
La palombu picazuró (Patagioenas picazuro) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae reinal de América del Sur. La so distribución xeográfica abarca Brasil, esti de Bolivia, Uruguái, Paraguái, el norte d'Arxentina. 
Félix de Azara comenta que'l nome de "picazuró" yera'l que-y daben los aboríxenes guaraníes y significa "palombu amargosu".
Ye un palombu medianu a grande (daqué mayor a "Columba livia"), de 35 centímetros de llargu total aprosimao, y 450 gramos de pesu. Presenta cabeza y pechu vináceo, apertaos filetes celestes metálicos nel pescuezu dorsal. Medialluna blanca nes cubiertes de les nales, más notables en vuelu. Restu del cuerpu plomizu, iris castañu.
Ye común na so área de distribución y nos últimos años, ta en Arxentina ampliando costantemente la so área de distribución. Esto puédese atribuyir a la constante ampliación de la frontera agrícola, de la cual esta especie saca bon provechu.
El so hábitat ye'l monte, y la sabana abierta de pacionales. Nun invade terrenes de más de 1100 metros d'altitú.
Nidifica n'árboles, construyendo una plataforma de cañes. Pon solo un güevu xeneralmente de forma elíptica, blancu, de 44 x 30 mm, aprosimao. Realicen delles puestes en cada estación.
El so cantar onomatopéyico ye "kuúu-ku-ku-kuúu".
==Subespecies conocen dos subespecies de palombu picazuro:
Patagioenas plumbea
La palombu plomizu (Patagioenas plumbea) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae que vive en Suramérica y Panamá. 
Alcuéntrase en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, la Guayana francesa, Guyana, Panamá, Paraguái, Perú, Surinam y Venezuela.
Patagioenas speciosa
La palombu escamosu, palombu trocal o palombu guacoa ("Patagioenas speciosa") ye una especie d'ave de la familia "Columbidae", que s'atopa en Arxentina, Belice, Bolivia, Brasil, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Guatemala, Guayana francesa, Guyana, Hondures, Méxicu, Nicaragua, Panamá, Paraguái, Perú, Surinam, Trinidá y Tobago y Venezuela.
Vive nel dosel y el cantu del monte, monte de galería y campos arbolaos.
Mide 30 a 36 cm de llargor y pesa 290 a 320 g. El machu presenta la corona y la rexón cimera ente ablondu y castañu purpúreo. El pescuezu, el pechu y la parte cimera del llombu son de color y blancuciu, con un vultable escamado metálicu de línea color verde polencu a negru purpúreo. L'abdome ye blancu, vagamente escamado con marrón purpúreo, y les primaries y la cola son de negres parduces. Presenta picu coloráu brillante cola punta blanca. La fema opaca, col plumaxe marrón mate y el escamado del pescuezu ensin el rellumu metálicu y con llínees corites.
La so llamada ye una serie de fondos arrullos "cro-ku ks".
Aliméntase de frutos y granes.
Constrúi en carbes sobre felechos como "Pteridium aquilinum" o en felechos arbóreos "Cyathea" o árboles, un nial en forma de plataforma amplia, llevemente cóncava, fechu de palitos y inflorescencies ramificaes seques. La fema pon un güevu blancu.
Patagioenas squamosa
La palombu isleña (Patagioenas squamosa), tamién conocida como palombu turcu o torcaza cuellimorada, ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae atopada nel Caribe.
Ye un palombu de tamañu grande algamando un llargor d'hasta 41 centímetros. El plumaxe ye gris cayuela con color marrón alredor del pescuezu. Tien un parche de piel desnudo qu'arrodia los güeyos; esti parche tiende a ser de color acoloratáu nos machos y más mariellu nes femes. Les pates y la base del picu son de color coloráu, ente que'l restu del picu ye de color claru.
La so área de distribución inclúi tantu les Antilles Mayores, cola esceición de Xamaica, como les Antilles Menores. Ye una especie localmente común, atopada principalmente en montes primarios. Sicasí, ye cazada en delles partes de la so área y ta en peligru d'estinción a nivel rexonal. Inclusive los cambeos d'hábitat y la conversión de los montes en tierres agrícoles afecten la so esistencia. Por casu, en Aruba nun se reparó dende 1973.
Polo xeneral, atópense soles o en pequeños grupos. Alimentar nos árboles en tierra y de cutiu entemécense con palombos bravíos, zenaidas torcazas y zenaidas caribeñes. Como la mayoría de los palombos son cauteloses y van fuxir si tienen sensación de peligru.
Aliméntase principalmente de frutes y granes.
Patagona gigas
El picaflor xigante (Patagona gigas) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Trochilidae, y única representante del xéneru Patagonas.
Ye'l colibrí más grande del mundu, d'un pocu más de 18 cm. Tien un cuerpu allargáu y cola ahorquillada. Ye de color marrón claro cola parte inferior de color blancu. Reconózse-y pola so forma de volar, más lenta que la d'otros colibríes y que recuerda a una golondrina.
Vive en América del Sur dende Arxentina y Chile hasta Colombia, ente'l nivel del mar y los 1.500 msnm, nel Perú habiten inclusive hasta los 3.000 msnm.
Pelagodroma marina
El paíño pechialbo o paíño de pechu blancu (Pelagodroma marina) ye una especie d'ave marina, la única del xéneru "Pelagodroma". Mentar nel catálogu d'especies amenaciaes del Ministeriu de Mediu Ambiente español.
El paíño pechialbo habita nes rexones remotes nel Atlánticu sur, como Tristán d'Acuña, Australia y Nueva Zelanda.
Hai colonies nel Atlánticu norte, nes islles de Cabu Verde, islles Canaries (subespecie "P. m. hypoleuca" (Webb, Berthelot & Moquin-Tandon), 1842) y islles Selvaxes. Añera en colonies cerca del mar, en resquiebros de les roques, poniendo un únicu güevu blancu. Pasa'l restu del añu nel mar.
El paíño pechialbo ye puramente nocherniegu nos llugares de reproducción, pa evitar la depredación por gaviluetes y págalos. Como la mayoría de los paíños, la so capacidá de caminar llindar a un curtiu paséu al nial.
Seis son les subespecies reconocíes del paíño pechialbo:
Pelargopsis capensis
El alción picocigüeña (Pelargopsis capensis) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae que vive nel sur d'Asia.
El alción picocigüeña mide ente 35 y 38 cm de llargu. Los adultos suelen tener el llombu verde, les nales y la cola azules y la cabeza gris escuru. Los sos partes inferiores y el pescuezu son amarellentaos o anteados. El so llargu picu y les pates son de color coloráu intensu. Dambos sexos tienen un aspeutu similar. Les 15 subespecies esistentes estrémense principalmente en pequeños detalles del plumajeraces, pero "P. c. gigantea" del archipiélagu de Joló tien la cabeza pescuezu y parts cimeros blanques. 
Estender por tol sur del Asia y el sudeste asiáticu, dende la India hasta Filipines. Vive en gran variedá de hábitats forestales cerca de llagos, ríos y mariñes
Son aves sedentaries en tou la so área de distribución. Caltiense inmovil nel so posaderu a la espera d'atrapar atrapar a les sos preses. Ye una especie territorial que va escorrer a les águiles y otru depredadores. Esta especie alimentar de pexes, xaronques, cámbaros, royedores y pollos. 
El alción picocigüeña cava los sos niales en turries de ríu, termiteros y árboles podres. Les sos puestes contienen de dos a cinco güevos blancos.
Pelargopsis melanorhyncha
Pelargopsis melanorhyncha ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae endémica d'Indonesia.
Alcuéntrase nes selves de Célebes ya islles circundantes cercanes.
Pelecanoides georgicus
El potoyunco de Xeorxa o yunco geórgico (Pelecanoides georgicus) ye una especie d'ave procelariforme de la familia Pelecanoides que vive nos océanos del hemisferiu sur, atopándose nes islles del Índicu sur, les islles y castros alredor de Nueva Zelanda y el sureste de Australia.
Foi descritu científicamente pol ornitólogu estadounidese Robert Cushman Murphy y el so compañeru Francis Harper en 1916. El so nome científicu "georgicus" vien de les islles onde primeramente s'identificó la especie: les islles Georgias del Sur.
El potoyunco de Xeorxa ye un pequeñu procelariforme, que mide ente 20–25 cm de llargu y pesa ente 86–186 g. El so plumaxe ye negru nes partes cimeres y ablancazáu nes inferiores y tien un gran picu negru.Les sos nales tienen pequeñes llistes blanques. La so cara y pescuezu pueden ser más pardes que negres. Les sos pates son azulaes. Sacantes se-y repare bien de cerca ye indistinguible del potoyunco común. El potoyunco común tien una trama de primaries de color pardu, ente que'l geórgico tener de color más claru. Los potoyuncos comunes tienen picos más pequeños y estrechos que los geórgicos. Otra diferencia ye que los potoyuncos geórgicos tienen una llinia escura na parte posterior de los sos párpagos. Amás hai una llixera diferencia de tamañu.
Añera en colonies nes islles subantárticas. Cría nes islles Georias del Sur nel Atlánticu sur y nes islles del Príncipe Eduardo, Crozet, Kerguelen y les islles Heard y McDonald nel Índicu meridional. En Nueva Zelanda cría na isla Codfish y enantes criaba nes islles Auckland. Tres la dómina de cría esvalixar polos mares circundantes y rexístrense individuos divagantes nes Islles Malvines y Australia.
El potoyunco geórgico aliméntase principalmente de crustáceos del placton, particularmente krill, pero tamién s'alimenta de pequeños pexes y cefalópodos nuevos. Los potoyuncos de Xeorxa son notables buceadores. Esisten rexistros d'algamar fondures de 48,6 m, anque la mayoría de les vegaes afonden ente los 20,4–24,4 m.
La so estación de cría ye d'ochobre a febreru. Xeneralmente escargaten llurigues fasteres con vexetación, d'alredor de 1,5 m de fondura onde instalen los sos niales, anque dacuando construyir sobre'l suelu llisu. Les femes ponen un güevu que guaren mientres 44–52 díes. Los pollos tarden en desenvolvese ente 43–60 díes. Les principales amenaces pa los pollos son los págalos, gatos, aguarones y les wekas. Escastar de les islles Auckland porque los Lleones marinos de Nueva Zelanda destruyíen les sos niaraes.
Pelecanoides magellani
El potoyunco magallánico (Pelecanoides magellani), tamién denomináu yunco de ceya blanca y yunco de Magallanes, ye una especie d'ave procelariforme de la familia Pelecanoididae que vive alredor de les mariñes del estremu meridional de Suramérica.
El potoyunco magallánico mide unos 20 cm centímetros de llargu. Como los demás potoyuncos ye una ave compacta coles partes cimeres principalmente negres y partes ventrales blanques, de forma y tamañu similares al mérgulo atlánticu, ave cola que nun tán emparentaos pero cola que comparten característiques por converxencia adaptativa al nichu ecolóxicu de pescadores buceadores. Ye'l miembru de la so familia que s'estrema con mayor facilidá nel mar, por ser l'únicu que tien cantos blancos nes plumes negres de la parte cimera, lo que-y da ciertu aspeutu xaspiáu, y tener un patrón facial escuru bien definíu.
Atopar nos océanos y mariñes alredor d'Arxentina, Chile y les Malvines.
Añeren colonialmente n'islles, nes qu'amuesen actividá nocherniega. Caven llurigues nel suelu blandu nes que suelen poner un únicu güevu blancu.
Pelecanoides urinatrix
El potoyunco común, potoyunco malvinero o yunco común (Pelecanoides urinatrix) ye una especie ave procelariforme de la familia Pelecanoides que vive nos océanos del hemisferiu sur. Puede atopase en Sudáfrica y de les islles del océanu Índicu del sur y alredor de Nueva Zelanda.
Esisten siete subespecies del potoyunco malvinero, que son:
Pelecanus conspicillatus
El pelícanu australianu (Pelecanus conspicillatus) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Pelecanidae. Ye propiu de Australia, lo mesmo que de delles zones de Nueva Guinea, Fiyi y Nueva Zelanda.
Pelecanus erythrorhynchos
El pelícanu blancu americanu (Pelecanus erythrorhynchos) ye una especie d'ave de la familia de los pelícanos (Pelecanidae). Ye bien grande (12–18 dm), con llurdios negros nes nales y un picu anaranxáu bien grande y anchu. El so valumbu ye d'aprosimao 3 m. Son bien gráciles en vuelu, moviendo les sos nales en lentos y poderosos golpes.
Al contrariu del pelicanu pardu ("Pelecanus occidentalis"), el blancu nun se somorguia pa cazar la so comida. Sicasí, practica la pesca cooperativa; cada ave come daqué de 1,5 kg de pexes per día, mayormente carpes Cyprinidae, "Leuciscus cephalus", sardines, perces, pez gato, "Seriola zonata". 
Añeren en colonies de dellos centenares de casales n'islles de llagos d'agua duce de Norteamérica. Les colonies de anidación más norteñas pueden enontrarse n'islles, nos rabiones del ríu Slave ente Fort Fitzgerald (Alberta), y Fort Smith (Territorios del Noroeste). Cerca del 10-20% de la población usa la isla Gunnison nel Gran Llagu Saláu como territoriu de anidación. Les femes ovipositan 2 o 3 güevos en llixeres depresiones del suelu. Dambos proxenitores guaren.
Enviernen en California central y a lo llargo de les mariñes del Pacíficu de Guatemala; tamién nes sableres del Golfu de México.
La caza furtiva ye la causa más importante de mortalidá. Les colonies son sensibles a les molesties; y les visites d'humanos pueden causar que los pelícanos abandonen los sos niales.
Esta especie ta protexida pol "Migratory Bird Treaty Act". En California, ye'l Departamentu de Caza y Pesca el que da estatus de protección al traviés de la llista de Especies californianes d'especial interés (CSC, sigles n'inglés).
El nome científicu combina "Pelecanus", llatín pa pelícanu, con "erythrorhynchos", deriva del griegu "erythros": colloráu, y "rhynchos": "picu".
Pelecanus occidentalis
El pelícanu pardu (Pelecanus occidentalis) ye una especie d'ave de la familia de los pelícanos (Pelecanidae) que se da en América dende'l sur de los Estaos Xuníos (ye'l "ave símbolo" de Luisiana) hasta la Amazonía.
La especie subdividir en cinco subespecies:
Pelecanus occidentalis californicus
Pelecanus occidentalis californicus, llamáu comúnmente: pelícanu pardu de California, ye una subespecie del pelícanu pardu ("Pelecanus occidentalis"), una ave perteneciente a la familia de los pelícanos (Pelecanidae) qu'habita, con delles subespecies, nes mariñes d'América dende'l sur de los Estaos Xuníos hasta Brasil. Esta subespecie ye la que s'atopa nes islles y mariñes del océanu Pacíficu ente California y Méxicu.
Ye una ave escuro y pesao. Los sexos son similares nel color del plumaxe; dambos cunten con una llongura d'unos 110 cm, siendo de mayor tamañu que la raza allugada escontra'l sur, y que les races del Atlánticu. La característica más llamativa ye que tien suspendida de la metá inferior del so picu una enorme bolsa de piel desnudo, d'un volume d'unos 11 llitros, dos o tres veces mayor qu'el so propiu estómagu. A esta bolsa emplegar pa pescar, dexando que l'agua drene polos cantos enantes de tragar los pexes. Estos nun los lleva na bolsa, facer nel gargüelu o nel esófagu. Tamién la bolsa esplegada déxa-y esfrecer la so sangre so un intensu calor.
Mientres la dómina reproductiva, la cabeza ye blanca col gargüelu d'un característicu color coloráu, una llavadura de color mariellu na corona, y una cresta nucal castaña; el llargu picu gris ostenta un tinte arrosáu; el pescuezu dorsal ye marrón escuru, tol restu del envés, la rabadilla, y la cola tán veteados de gris y pardu escuru; el pechu y el banduyu son de color marrón coritu; los güeyos son de color mariellu maciu y la piel a la so alredor ye acoloratada; les pates y pies son de color negru, con membrana interdixital, que xune los cuatro deos. 
Fora de la dómina de reproducción tola cabeza y el pescuezu ye blancu; y el picu gris. 
Esta subespecie habita nes islles y mariñes del océanu Pacíficu dende'l tao federáu de California, asitiáu na mariña suroeste de los Estaos Xuníos, hasta l'oeste de Méxicu. Dalgunes de les poblaciones más septentrionales del sur de América central ye posible que pertenezan a esta subespecie. Fora de la temporada reproductiva dellos grupos pueden realizar pequeñes migraciones escontra'l norte o'l sur.
Al sur de la so área de nidificación, siempres sobre les mariñes del océanu Pacíficu, habita una subespecie similar: el pelícanu pardu del Pacíficu ("Pelecanus occidentalis murphyi").
Esti pelícanu aliméntase sobremanera de pexe, que prinda nes agües marines cercanes a la mariña, pos escasamente ver tresmanáu llueñe d'elles. Pa prindar los pexes utiliza la so enorme bolsa a manera de rede, dexando que l'agua drene polos cantos enantes de tragar la pescaasí llograda. Tamién emplega otra técnica: somorguiar dende altores d'hasta 10 m. Nun se somorguien. Allega a los botes pesqueros en busca de bagazos y refugayes, amás d'emplegalos como sitios de descansu.
A pesar de qu'un adultu rique a lo menos 1,7 kg de pexe al día, demostróse que nun compiten coles pesca comercial o deportiva, yá que nun comen especies de pexes de la mesma calidá de los que s'alimenten los humanos.
Nidifica en colonies. En California rexistráronse colonies, ente otres, na isla Anacapa, de les islles de la Canal. Emplazan los niales sobre árboles, parrotales, o nel suelu. Los asitiaos nos árboles tán fechos de xuncos, camperes, paya, y cañes. Los niales allugaos nel suelu tán forraos con plumes y tienen un cantu de tierra construyida percima del nivel suelo. Los machos escueyen los sitios de anidación y realicen un esplegue visual p'atraer a una fema. Una vegada que la pareya fórmase, la communicación ente ellos ye mínima. El mayor porcentaxe de niales asocede mientres marzu y abril. La fema ovipone 2 ó 3 güevos d'un color blancu tiza, d'un pesu de 63,5 gramos en promediu. La incubación enllargar ente 28 a 30 díes. A los niales nel suelu, les críes abandonar 35 díes dempués de la eclosión; a los niales asitiaos nes copes de los árboles, les críes abandonar d'ente 63 a 88 díes dempués de la eclosión, pa entamar el so primer vuelu. La edá de maduror sexual o reproductiva, en machos ye de 730 díes, y en femes, ye de 365 díes. 
El pesu de los adultos ye de 3116 gramos en promediu.
Estudios suxuren qu'en promediu namá'l 30 % de los pichones sobreviven al primer añu de vida, y menos del 2 % viven más de 10 años. La llonxevidá máxima ye de 43 años.
Esta subespecie nun s'atopa en grave peligru. La so población ye d'unes 5000 pareyes reproductives.
Pelecanus occidentalis carolinensis
"Pelecanus occidentalis carolinensis", llamáu comúnmente: pelícanu pardu de Carolina, pelícanu pardu oriental, o pelícanu pardu del Atlánticu, ye una subespecie del pelícanu pardu ("Pelecanus occidentalis"), una ave perteneciente a la familia de los pelícanos (Pelecanidae) qu'habita, con delles subespecies, nes mariñes d'América dende'l sur de los Estaos Xuníos hasta Brasil. Esta subespecie ye la que s'atopa nes islles y mariñes del océanu Atlánticu d'Estaos Xuníos.
Ye una ave escuro y pesao. Los sexos son similares nel color del plumaxe; dambos cunten con una llongura d'unos 104 cm, y el so valumbu ye de 2,3 metros. Los machos pesen en promediu 3290 g (con un rangu d'ente 2380 a 4040 g); les femes pesen en promediu 2824 g (con un rangu d'ente 1830 a 3990 g). 
La característica más llamativa ye que tien suspendida de la metá inferior del so picu una enorme bolsa de piel desnudo, d'un volume d'unos 11 llitros, dos o tres veces mayor qu'el so propiu estómagu. A esta bolsa emplegar pa pescar, dexando que l'agua drene polos cantos enantes de tragar los pexes. Estos nun los lleva na bolsa, facer nel gargüelu o nel esófagu. Tamién la bolsa esplegada déxa-y esfrecer la so sangre so un intensu calor.
Mientres la dómina reproductiva, la cabeza ye blanca, con una llavadura de color mariellu na corona, y una cresta nucal castaña; amuesa una franxa amarellentada nel gargüelu; el llargu picu gris ostenta un tinte arrosáu; el pescuezu dorsal ye pardu encarambeláu, tol restu del envés, la rabadilla, y la cola tán veteados de gris y pardu escuru; el pechu y el banduyu son de color marrón coritu; los güeyos son de color mariellu maciu y la piel a la so alredor ye acoloratada; les pates y pies son de color negru, con membrana interdixital, que xune los cuatro deos. 
Esta subespecie habita nes islles y mariñes del océanu Atlánticu nos estaos federaos del este de los Estaos Xuníos, y sectores cercanos del este de Méxicu nel golfu de Méxicu. Fora de la temporada reproductiva dellos grupos pueden realizar pequeñes migraciones escontra'l norte o'l sur, llegando pel sur exemplares erráticos hasta la mariña de Venezuela, Aragua, Sucre, y isla Margarita.
Al sur de la so área de nidificación, siempres sobre les mariñes del océanu Atlánticu, habita una subespecie similar: el pelícanu pardu del Caribe ("Pelecanus occidentalis occidentalis").
Esti pelícanu aliméntase sobremanera de pexe, que prinda nes agües marines cercanes a la mariña, pos escasamente ver tresmanáu llueñe d'elles. Pa prindar los pexes utiliza la so enorme bolsa a manera de rede, dexando que l'agua drene polos cantos enantes de tragar la pesca asina llograda. Tamién emplega otra técnica: somorguiar dende altores d'hasta 10 m. Nun se somorguien. Allega a los botes pesqueros en busca de bagazos y refugayes, amás d'emplegalos como sitios de descansu.
Nidifica en colonies; por casu na isla Breton, nel golfu de Méxicu, onde se reproducen 1300 exemplares. Emplazan los niales sobre árboles, parrotales, o nel suelu. Los asitiaos nos árboles tán fechos de xuncos, camperes, paya, y cañes. Los niales allugaos nel suelu tán forraos con plumes y tienen un cantu de tierra construyida percima del nivel suelo. Los machos escueyen los sitios de anidación y realicen un esplegue visual p'atraer a una fema. Una vegada que la pareya fórmase, la communicación ente ellos ye mínima. El mayor porcentaxe de niales asocede mientres marzu y abril. La fema ovipone 2 ó 3 güevos d'un color blancu tiza, d'un pesu de 63,5 gramos en promediu. La incubación enllargar ente 28 a 30 díes. A los niales nel suelu, les críes abandonar 35 díes dempués de la eclosión; a los niales asitiaos nes copes de los árboles, les críes abandonar d'ente 63 a 88 díes dempués de la eclosión, pa entamar el so primer vuelu. La edá de maduror sexual o reproductiva, en machos ye de 730 díes, y en femes, ye de 365 díes. 
Estudios suxuren qu'en promediu namá'l 30% de los pichones sobreviven al primer añu de vida, y menos del 2% viven más de 10 años. La llonxevidá máxima ye de 43 años.
Esta subespecie nun s'atopa en peligru. Nel golfu de Méxicu, la so población reproductiva ye d'unes 35 000 pareyes.
Pelecanus occidentalis murphyi
Pelecanus occidentalis murphyi, llamáu comúnmente: pelícanu pardu del Pacíficu, ye una subespecie del pelícanu pardu ("Pelecanus occidentalis"), una ave perteneciente a la familia de los pelícanos (Pelecanidae) qu'habita, con delles subespecies, nes mariñes d'América dende'l sur de los Estaos Xuníos hasta Brasil. Esta subespecie ye la que s'atopa nes islles y mariñes de l'América tropical que baña'l océanu Pacíficu.
Ye una ave escuro y pesao. Los sexos son similares nel color del plumaxe; dambos cunten con una llongura d'unos 104 cm, siendo de menor tamañu que la raza allugada escontra'l norte, y que la especie similar allugada escontra'l sur: el pelícanu peruanu. La característica más llamativa ye que tien suspendida de la metá inferior del so picu una enorme bolsa de piel desnudo, d'un volume d'unos 11 llitros, dos o tres veces mayor qu'el so propiu estómagu. A esta bolsa emplegar pa pescar, dexando que l'agua drene polos cantos enantes de tragar los pexes. Estos nun los lleva na bolsa, facer nel gargüelu o nel esófagu. Tamién la bolsa esplegada déxa-y esfrecer la so sangre so un intensu calor.
Mientres la dómina reproductiva, la cabeza ye blanca con una llavadura de color mariellu maciu na corona y una cresta nucal castaña; amuesa una franxa de color amarellentáu na bolsa gular; el llargu picu gris ostenta un tinte arrosáu a colloráu nel ápiz; el pescuezu dorsal tien una banda marrón carambelu; tol restu del envés, la rabadilla, y la cola tán veteados de gris y pardu escuru; el pechu y el banduyu son de color marrón coritu; los güeyos son de color mariellu maciu y la piel a la so alredor ye acoloratada; les pates y pies son de color negru, con membrana interdixital, que xune los cuatro deos. 
El neñones tienen el pescuezu pardu y les partes inferiores blanques.
Estes son les midíes llineales en mm:
Esta subespecie habita nes mariñes del océanu Pacíficu dende Colombia hasta'l norte del Perú. Les poblaciones del sur de América central ye posible que pertenezan a esta subespecie. Fora de la temporada reproductiva migra en pequeños grupos escontra'l norte o'l sur, llegando regularmente hasta les mariñes del centru del Perú, siendo más al sur namái una especie vagante, con un rexistru estremu de cuatro exemplares na desaguada del ríu Lluta, Arica nes mariñes del norte de Chile.
Al norte de la so área de nidificación, nes mariñes del océanu Pacíficu de Norteamérica, habita una subespecie similar: el pelícanu pardu de California ("Pelecanus occidentalis californicus").
Nidifica en colonies. En Costa Rica rexistráronse colonies na isla Guayabo del golfu de Nicoya, onde críen unes 500 pareyes, y na isla Bolaños de la bahía Salinas, al sur de la frontera con Nicaragua, onde lo faen 250 pareyes. ( La localidá de cría más austral atopar na isla Santa Clara nel golfu de Guayaquil, Ecuador. 
Emplazan los niales sobre árboles, parrotales, o nel suelu. Los asitiaos nos árboles tán fechos de xuncos, camperes, paya, y cañes. Los niales allugaos nel suelu tán forraos con plumes y tienen un cantu de tierra construyida percima del nivel suelo. Los machos escueyen los sitios de anidación y realicen un esplegue visual p'atraer a una fema. Una vegada que la pareya fórmase, la communicación ente ellos ye mínima. El mayor porcentaxe de niales asocede mientres marzu y abril. La fema ovipone 2 ó 3 güevos d'un color blancu tiza, d'un pesu de 63,5 gramos en promediu. La incubación enllargar ente 28 a 30 díes. A los niales nel suelu, les críes abandonar 35 díes dempués de la eclosión; a los niales asitiaos nes copes de los árboles, les críes abandonar d'ente 63 a 88 díes dempués de la eclosión, pa entamar el so primer vuelu. La edá de maduror sexual o reproductiva, en machos ye de 730 díes, y en femes, ye de 365 díes. 
Pelecanus occidentalis occidentalis
"Pelecanus occidentalis occidentalis", llamáu comúnmente: pelícanu pardu del Caribe, ye la subespecie típica del pelícanu pardu ("Pelecanus occidentalis"), una ave perteneciente a la familia de los pelícanos (Pelecanidae) qu'habita, con delles subespecies, nes mariñes d'América dende'l sur de los Estaos Xuníos hasta Brasil. Esta subespecie ye la que s'atopa nel mar Caribe. L'exemplar tipu provién de Xamaica.
Ye una ave escuro y pesao. Los sexos son similares nel color del plumaxe; dambos cunten con una llongura d'ente 114 a 137 cm. La característica más llamativa ye que tien suspendida de la metá inferior del so picu una enorme bolsa de piel desnudo, d'un volume d'unos 11 llitros, dos o tres veces mayor qu'el so propiu estómagu. A esta bolsa emplegar pa pescar, dexando que l'agua drene polos cantos enantes de tragar los pexes. Estos nun los lleva na bolsa, facer nel gargüelu o nel esófagu. Tamién la bolsa esplegada déxa-y esfrecer la so sangre so un intensu calor.
Mientres la dómina reproductiva, la cabeza ye blanca con una llavadura de color mariellu maciu na corona y una cresta nucal castaña; el llargu picu gris ostenta un tinte arrosáu; el pescuezu dorsal, tol restu del envés, la rabadilla, y la cola tán veteados de gris y pardu escuru; el pechu y el banduyu son de color marrón coritu; los güeyos son de color mariellu maciu y la piel a la so alredor ye acoloratada; les pates y pies son de color negru, con membrana interdixital, que xune los cuatro deos. Fora de la dómina de reproducción tola cabeza y el pescuezu ye blancu; y el picu gris. 
Esta subespecie nidifica nes islles del mar Caribe, pel sur hasta'l sur de Venezuela. Fora de la temporada reproductiva migra en pequeños grupos escontra'l sur, llegando en Brasil regularmente a la boca del ríu Amazones, remontándolo dacuando hasta los ríos Tapajós y Branco. Ocacionalmente llega a les mariñes de la ciudá de Ríu de Janeiro, siendo más al sur namái una especie vagante, con un rexistru estremu na marxe derecha del Ríu de la Plata.
Evolutivamente, el ríu Amazones resultó una barrera ecolóxica por que la subespecie nun habite les mariñes brasileñes, les que cunten con hábitats ideales pa los sos requerimientos.
Al norte de la so área de nidificación, nes mariñes del océanu Atlánticu de Norteamérica, habita una subespecie similar: el pelícanu pardu de Carolina ("Pelecanus occidentalis carolinensis").
Nidifica en colonies. En Venezuela rexistráronse colonies nel golfu de Cariaco, en La Tortúa, y en delles islles del archipiélagu de Los Roques. Emplazan los niales sobre árboles, parrotales, o nel suelu. Los asitiaos nos árboles tán fechos de xuncos, camperes, paya, y cañes. Los niales allugaos nel suelu tán forraos con plumes y tienen un cantu de tierra construyida percima del nivel suelo. Los machos escueyen los sitios de anidación y realicen un esplegue visual p'atraer a una fema. Una vegada que la pareya fórmase, la communicación ente ellos ye mínima. El mayor porcentaxe de niales asocede mientres marzu y abril. La fema ovipone 2 ó 3 güevos d'un color blancu tiza, d'un pesu de 63,5 gramos en promediu. La incubación enllargar ente 28 a 30 díes. A los niales nel suelu, les críes abandonar 35 díes dempués de la eclosión; a los niales asitiaos nes copes de los árboles, les críes abandonar de 63 a 88 díes dempués de la eclosión, pa entamar el so primer vuelu. La edá de maduror sexual o reproductiva, en machos ye de 730 díes, y en femes, ye de 365 díes. 
Pelecanus occidentalis urinator
El pelícanu pardu de los Galápagos (Pelecanus occidentalis urinator), ye una subespecie del pelícanu pardu ("Pelecanus occidentalis"), una ave perteneciente a la familia de los pelícanos ("Pelecanidae") qu'habita, con delles subespecies, nes mariñes d'América dende'l sur de los Estaos Xuníos hasta Brasil. Esta subespecie ye reinal del archipiélagu de les islles Galápago, allugáu nel océanu Pacíficu.
Ye una ave escuro y pesao. Los sexos son similares nel color del plumaxe; dambos cunten con una llongura d'unos 104 cm. La característica más llamativa ye que tien suspendida de la metá inferior del so picu una enorme bolsa de piel desnudo, d'un volume d'unos 11 llitros, dos o tres veces mayor qu'el so propiu estómagu. A esta bolsa emplegar pa pescar, dexando que l'agua drene polos cantos enantes de tragar los pexes. Estos nun los lleva na bolsa, facer nel gargüelu o nel esófagu. Tamién la bolsa esplegada déxa-y esfrecer la so sangre so un intensu calor.
Mientres la dómina reproductiva, la cabeza ye blanca con una llavadura de color mariellu maciu na corona y una cresta nucal castaña; el llargu picu gris ostenta un tinte arrosáu; el pescuezu dorsal, tol restu del envés, la rabadilla, y la cola tán veteados de gris y pardu escuru; el pechu y el banduyu son de color marrón coritu; los güeyos son de color mariellu maciu y la piel a la so alredor ye acoloratada; les pates y pies son de color negru, con membrana interdixital, que xune los cuatro deos. 
Esta subespecie ye reinal del archipiélagu de les islles Galápago, allugáu en plenu océanu Pacíficu a 972 km de la mariña de la República del Ecuador, onde habita una subespecie similar: el pelícanu pardu del Pacíficu ("Pelecanus occidentalis murphyi"). 
Nidifica en colonies. Emplazan los niales sobre árboles, parrotales, o nel suelu. Los asitiaos nos árboles tán fechos de xuncos, camperes, paya, y cañes. Los niales allugaos nel suelu tán forraos con plumes y tienen un cantu de tierra construyida percima del nivel suelo. Los machos escueyen los sitios de anidación y realicen un esplegue visual p'atraer a una fema. Una vegada que la pareya fórmase, la communicación ente ellos ye mínima. El mayor porcentaxe de niales asocede mientres marzu y abril. La fema ovipone 2 ó 3 güevos d'un color blancu tiza, d'un pesu de 63,5 gramos en promediu. La incubación enllargar ente 28 a 30 díes. A los niales nel suelu, les críes abandonar 35 díes dempués de la eclosión; a los niales asitiaos nes copes de los árboles, les críes abandonar d'ente 63 a 88 díes dempués de la eclosión, pa entamar el so primer vuelu. La edá de maduror sexual o reproductiva, en machos ye de 730 díes, y en femes, ye de 365 díes. 
Pelecanus onocrotalus
El pelícanu común (Pelecanus onocrotalus) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Pelecanidae. 
Ye un ave bien grande de plumaxe blancu, pescuezu y picu llargos y bolsa mariella estensible. Llargor de 140 – 160 cm, con un valumbu de nales de 390 cm y un pesu de 10-20
kg. 
Nun hai dimorfismu sexual nel plumaxe. Tien nales anches coles puntes negres, el cantu posterior tamién negru y el pescuezu retraído (forma de S). Tien un vuelu lentu paecencia a les garces y garcetas.
Ye una de les aves de mayor valumbu. El so valumbu alar puede dir de los 260 cm a los 360 cm, solo superáu por delles especies de albatros.
Los individuos inmaduros son de color abuxáu. Los adultos son blancos. Mientres el celu los machos adquieren un tonu rosado, y les femes un tonu llevemente anaranxáu.
Ta perbién afechu a la vida nel océanu. El so enorme picu déxa-y pescar grandes peces mientres vuela a ras d'agua. Les sos pates tán palmotiaes, facilitándo-y el despegue y l'aterrizaxe na superficie del mar. reparóse-y volar distancies cimeres a los 100km nun día pa procurase l'alimentu necesario.
El pelícanu común ye residente nel sureste d'Europa, Asia y África. Nidifica n'amplies superficies pantanoses y deltes fluviales. Les zones más conocíes son el delta del Danubio en Rumania y Walvis Bay en Namibia. Pelícanos europeos suelen migrar a África mientres los meses del iviernu. Cría unos 14 díes ente los meses de mayu a xunetu (1-3 güevos).
Pelecanus rufescens
El pelícanu rosado (Pelecanus rufescens) ye una especie africana de pelícanu que non yá puebla los ríos y llagos de bona parte del continente, sinón que tamién ye posible atopalo en Madagascar y el sur de Arabia.
Penelope argyrotis
La pava camata (Penelope argyrotis) llamada tamién pava cara blanca ye una especie d'ave craciforme de la familia Cracidae natural de Colombia y Venezuela.
El so hábitat natural son los montes subtropicales o tropicales y la selva húmeda de monte del noroeste de Colombia y norte de Venezuela.
Son reconocíes como valíes les siguientes subespecies:
Penelopides affinis
El cálao chicu de Mindanao (Penelopides affinis) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Bucerotidae que vive nes selves de delles islles filipines. Alcuéntrase en Maitum, Sarangani, y otres zones de Mindanao, según n'otres como Samar, Bohol, Leyte y Basilán.
== Subespecies reconocen dos subespecies de "Penelopides affinis":
Penelopides manillae
El cálao chicu de Luzón (Penelopides manillae) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Bucerotidae reinal del archipiélagu filipín, en concretu de les islles de Luzón, Marinduque y Catanduanes; nun se reconocen subespecies.
Penelopides samarensis
El Samar hornbill (Penelopides samarensis) ye una especie d'ave na familia Bucerotidae.
Atopar nos montes de les islles Sámar, Calicoan, Leyte y Bohol na zona centro-esti de Filipines. Tal como asocede con tolos penelopidess de Filipines, foi consideráu una subespecie del "P. panini". Alternativamente, dacuando ye consideráu una subespecie de "P. affinis".
El Parque d'Aves de Walsrode ye l'únicu sitiu nel que l'ave puede ser reparáu en cautividá fora de Filipines. Solo tienen un machu. Nel pasáu'l zoolóxicu de San Diego crió estes aves, pero han discontinuado esti programa.
Pernis apivorus
El viésporu (Pernis apivorus) ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae; habita nel oeste de la Rexón Paleártica; invernante dende'l sur d'Europa y Irán hasta Sudáfrica; Nun se reconocen subespecies.
Trátase d'una inusual ave rapaz que llogra'l 90% de la so dieta de los niales de d'aviespes y abeyes monteses. Xixila y sigue a los insectos, afuraca los sos niales y cómese la miel, les bárabos y los adultos. El trupu plumaxe de les pates y les sos fuertes escames protéxen-yos de les picadures. Come tamién animales como mures y xaronques.
Tres la cría, forma bandaes pa emigrar hasta rexones onde les sos preses tean actives tol añu, nel oeste y centru d'África Ecuatorial.
Ente los meses de xunu y xunetu. La mayoría de les puestes tienen de tener llugar na segunda quincena de xunu, y namás terminar la reproducción, empieza'l so viaxe migratoriu.
Pernis celebensis
El abeyeru de Célebes (Pernis celebensis) ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae. Habita en Indonesia.
Pernis ptilorhynchus
El abeyeru oriental o ferre abeyeru oriental (Pernis ptilorhynchus)
Mide ente 52 y 68 cm de llargu, tien un valumbu de 130 a 150 cm y un pesu de 750 a 1500 g. Escarez de bárabu óseu percima de los güeyos (cresta supraorbital) de cuenta que la cabeza paez similar a la d'un palombu. En comparanza col abeyeru européu ("Pernis apivorus"), tien les nales más amplies, la cola más curtia y escarez de llurdios escuros na parte inferior de les nales.
Por cuenta de les pates curties, cuando se posa nel suelu caltién una postura horizontal. El plumaxe presenta dellos morfos, pero les variaciones nel color del cuerpu y les coberteras alares inferiores son idéntiques nos machos y femes adultes y nos mozos, sía que non, la edá y el sexu determinar fácilmente pol color de los güeyos, la cera, la cara y el grau de negru nes primaries esternes. El color del plumaxe del cuerpu ye uniforme y varia ente blancu, crema, marrón claro, acoloratáu, marrón escuro y negru, con munchos colores entemedios. Nes partes inferiores, los adultos tienen una cantidá variable de fines estríes, llurdios o amplia barres escures o una combinación de dambes, les aves nueves solamente tienen amplies estríes escures. Los adultos tienen la cera de color gris escuru, nos mozos ye de color mariellu. La fema ye llixeramente más grande que'l machu.
Reproducir en Asia, dende'l centru de Siberia al este de Xapón. Tola población del nordés ye migratoria, la mayoría mover al sur de la rexón de Asia Sudoriental. La población de la India subcontinental ye sedentaria, con dellos movimientos de norte a sur mientres l'iviernu. Ye vagamundu raru nel Paleárticu occidental, con pocos informes recién en Turquía, Exiptu, Israel, Arabia Saudita y nel sur de Italia.
Vive en zones montiegues, y casi siempres pasa desapercibíu, sacante na primavera, cuando'l machu realiza vuelos nupciales baxando y xubiendo delles vegaes. Darréu, al altor de l'ascensión, acurrir mientres unos segundos y cute les sos nales nel llombu dos o tres veces en sucesión rápida. Esti tipu de vuelu ye característicu de les especies del xéneru "Pernis".
Aliméntase principalmente de bárabos, pupes y adultos de delles especies de aviespes y abeyes, anque dacuando tamién s'alimenta d'otros insectos, reptiles y anfibios, pequeños mamíferos y pichones y güevos d'otres aves, lo mesmo que de delles frutes y bagues.
Phaenicophaeus calyorhynchus
El malcoha de Célebes (Phaenicophaeus calyorhynchus) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae endémica de Indonesia. 
Alcuéntrase namái nes selves de Célebes y delles pequeñes islles aledañas.
Phaenicophaeus chlorophaeus
La malcoha de Raffles (Phaenicophaeus chlorophaeus) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae.
N'ocasiones incluyir nel so propiu xéneru monotípicu como "Rhinortha chlorophaea".
Tien descrites, según autores, ente dos y trés subespecies: 
Phaenicophaeus cumingi
El malcoha frisado (Phaenicophaeus cumingi) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae endémica de les Filipines.
Phaenicophaeus curvirostris
El malcoha pechicastaño (Phaenicophaeus curvirostris) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae que vive nel sudeste asiáticu. Ye una ave de tamañu considerable (hasta 49 cm) y llarga cola, col plumaxe principalmente gris col pechu castañu acoloratáu y rellumos verdes nes nales, y un gran picu curvado. A diferencia d'otros cuculiformes constrúi niales y cría a los sos pitucos.
El malcoha pechicastaño mide ente 42–49 cm de llargu, incluyida la so llarga cola, tien un gran picu curvado escontra baxo, col quexal cimeru de color ablancazáu y l'inferior negra o acoloratada. Presenta una carúncula colorada alredor de los güeyos que llega hasta la base del picu. El plumaxe de la mayor parte del so cuerpu ye gris, con rellumos verdes nes nales que se vuelven azulaos cola edá. Sicasí'l so pechu, gargüelu y obispillo son de color castañu acoloratáu, y daqué más escuru na parte final de la cola. Les sos pates son de color gris escuru. Presenta un dimorfismu sexual bien pequeñu, una y bones dambos sexos tienen un plumaxe similar, pero los machos tienen l'iris de color azul y les femes tener mariellu.
El malcoha pechicastaño foi descritu científicamente como "Cuculus curvirostris" a partir d'un espécime recoyíu en Xava occidental pol naturalista inglés George Shaw en 1810, primero que fuera creáu'l xéneru "Phaenicophaeus" pol nateralista inglés James Francis Stephens en 1815. Si nome específicu vien de los términos llatinos "curvus" "curvado", y "rostrum" "picu". El nome del xéneru deriva de los términos griegos "phoiniko-" "carmesí", y "phaes" "güeyos" o "cara", en referencia al malcoha carirrojo. Sicasí, la 'œ' trescribióse incorrectamente como 'æ'.
===Subespecies reconocen seis subespecies:
Alcuéntrase na península malaya y les islles de Sumatra, Xava, Borneo, Bangka, Bali, amás de les pequeñes islles circundantes, y les Filipines de la provincia de Palawan (Palawan, Balabac, Calamian y Dumaran), distribuyíu por Indonesia, el sur de Tailandia y Birmania, Malaisia, les Filipines occidentales y Brunéi. 
Los sos hábitats naturales son les selves tropicales de tierres baxes y los manglares. Habita principalmente nos niveles medios del monte ente la trupa xamasca. La mayor parte del so hábitat natural foi deforestado.
Aliméntase de pequeños vertebraos, como llagarteses, xaronques, pitucos d'aves y d'insectos, como guxanos, saltapraos, billorios, insecto palo, mantis, cucaraches, escarabayos y otros invertebraos como arañes y pequeños cámbaros.
A diferencia de munchos de les sos parientes, el malcoha pechicastaño constrúi niales y cría a los sos propios pitucos. La dómina de cría varia según les rexones, siendo d'agostu a avientu en Borneo y de xineru a setiembre nel sureste del continente asiáticu. El machu y la fema constrúin un nial d'unos 35 cm de diámetru con ramines, con un cuéncanu d'unos 11 cm de diámetru y unos 5 cm de fondura forrada con fueyes. Suelen poner de dos a tres güevos de color blancu mate que miden 34 x 28 mm. Tanto la fema como'l machu guaren los güevos, que se suelen guarase alredor de 13 díes hasta la eclosión. Los pitucos permanecen nel nial unos 11 díes, siendo alimentaos polos sos dos proxenitores.
Phaenicophaeus javanicus
El malcoha piquirrojo o malcoha picu curtiu ("Phaenicophaeus javanicus") ye una especie d'ave de la familia Cuculidae.
La so hábitat natural son los montes secos tropicales y subtropicales. Puede atopase en Brunéi, Indonesia, Malasia, Myanmar, Singapur y Tailandia. Anque la so población nun foi entá cuantificada, considérase que ye pocu común o rara anque se cree qu'el so númberu permanez estable.
Phaenicophaeus leschenaultii
El malcoha sirkir (Phaenicophaeus leschenaultii), ye una especie d'ave de la familia Cuculidae. 
Mide unos 42 cm de llargu. El so plumaxe ye de color ablondu, y la so llarga y gruesa cola tien plumes con estremos blancos prominentes. Lo cual ye niciu del so parentescu col cucal. El so picu tien forma de gabitu de coloración coloráu brillante y mariellu. Dambos sexos son similares, Pero los xuveniles son menos llamativos y tienen un rayáu nel so envés.
Caza ente los parrotales, en busca d'alimentos; insectos, llagarteses, frutes nel suelu y bayes, etc. Cuerre con rapidez pol sotobosque paeciendo una mangosta. Tien una amenorgada capacidá de vuelu, pero engata a los árboles con rapidez, saltando de caña en caña con gran axilidá, de manera similar al cucal. 
La so llamada ye un "bzuk... bzuk" baxu; tamién tienen una llamada d'alarma que suena "p'tang" con una característica metálica nel timbre.
Al igual qu'otros cuquiellos Malkohes, non parasita pa guarar. La temporada de reproducción va de marzu a agostu (dependiendo de la llatitú). El so nial ye pocu fondu formáu por fibres vexetales enxareyaes con fueyes verdes, al cual constrúi nun parrotal espinosu por casu de "Euphorbia", o sapling n'altores de 2 a 7 m. La so puesta consiste de 2 a 3 güevos con una testura ablancazada tipo tiza.
El so nome conmemora al botánicu francés Jean Baptiste Leschenault de la Tour.
Ye una especie residente del subcontinente indiu. Habita en tola zona sub-Himalaya del subcontinente indiu, Bangladex, Sri Lanka; partes de Pakistán y Rajastán. Dacuando considérase esisten tres races, con variaciones na so coloración.
Principalmente son aves terrestres, habitando en zona de parrotales o bosquecillos espinosos, y xungla secundaria deciduous. Viven en pareyes o solos.
Phaenicophaeus superciliosus
La malcoha crestirrojo (Phaenicophaeus superciliosus) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae endémica de les selves tropicales de Filipines.
Phaenicophaeus tristis
El malcoha aveséu ("Phaenicophaeus tristis") ye una especie d'ave non parásita de la familia Cuculidae.
Les aves son de color negru azuláu con una llarga cola con puntes blanques. El picu ye prominente y curvu.
Estes aves alcuéntrase en carbaes secos y pequeños montes. Puede atopase na península del Indostán y Indochina. Anque la so población nun foi cuantificada considérase que ye una ave común o bien común en gran parte de les sos zones de distribución, abarruntándose que la población permanez estable. 
Phaenicophaeus viridirostris
El malcoha cariazul (Phaenicophaeus viridirostris) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae que vive nel sur d'Asia.
Mide una media de 39 cm de llargor, de los cualos casi la metá correspuenden a lo cabero. El plumaxe de les sos partes cimeros son de color verde escuru colos cantos de la cola blancos. El so pechu y banduyu son de color verde claru. El so picu tamién ye de verde claru y presenta amplios aníos perioculares de color azul celeste, característica que-y da nome. Dambos sexos son similares, y los individuos xuveniles son de colores más apagaos y con llistes nes partes cimeres.
Alcuéntrase na India y Sri Lanka. Los sos hábitat naturales son los montes abiertos y les xungles de carba.
El malchoha cariazul alimentar d'una gran variedá d'insectos, guxanos y pequeños vertebraos. Dacuando consume bayes.
Phaeochroa cuvierii
El colibrí de Cuvier (Phaeochroa cuvierii) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Trochilidae, nativa de América Central y Méxicu. 
Ye la única especie del xéneru monotípicu Phaeochroa.
La so área de distribución inclúi Belice, Colombia, Costa Rica, Guatemala, Hondures, Méxicu, Nicaragua y Panamá. Habita'l monte húmedu tropical y subtropical de tierres baxes, monte bien degradáu y carbes.
Phaethon aethereus
El rabijunco etéreo (Phaethon aethereus) ye una especie d'ave fetontiforme, una de les aves marines qu'habiten los mares tropicales.
El rabijunco etéreo vive nes zones tropicales del océanu Atlánticu, Pacíficu oriental y Océanu Índicu. La raza d'esti últimu océanu, "P. a. indicus", foi considerada una especie distinta llamada rabijunco etéreo pequeñu de Pakistán y del oeste de la India. Reproducir nes islles tropicales; la fema deposita un solu güevu directamente sobre la tierra o sobre un territoriu firme nun cantil. Emigra escontra rexones bien alloñaes nes dómines non reproductives: columbráronse exemplares d'esta especie en Gran Bretaña y más apocayá en Canadá y Australia. Aliméntase de pexe y calamares, anque nun ye un bon nadador. 
L'adultu presenta un plumaxe de color blancu y un cuerpu espodáu, de cuarenta y ocho centímetros de llargu, ensin cuntar les plumes centrales de la cola, que doblen el so tamañu. Coles nales abiertes mide un metro. Les sos nales tienen un tonu coritu nes plumes de vuelu, al igual que les llínees que crucien los sos güeyos. El picu ye de color coloráu.
Dambos sexos son similares, anque polo xeneral los machos tienen coles más llargues. Los pichones escarecen de plumes negres na cola, tienen llombu gris y picu mariellu. La subespecie "P. a. indicus" ye bien paecida pero la llinia negra del güeyu ye más curtia y el picu ye más anaranxáu. 
Esta ave apaez nel billete de cincuenta dólares de les Bermudes, anque la so presencia nes islles nun ye bien amplia. Foi escoyida dándola prioridad ante a l'ave nacional de les Bermudes, la reinal fardela de Bermuda, y al rabijunco común.
Trátase d'una de les primeres especies d'aves identificaes nel continente americanu; Cristóbal Colón la cita con frecuencia nel (Setiembre de 1492).
Phaethon lepturus
El rabijunco común (Phaethon lepturus) ye una especie d'ave fetontiforme, oceánica tropical, afecha pa llargues travesíes. Añera en llugares aisllaos espardíos n'islles tropicales del mundu. En Cuba conozse tamién como contramaestre.
Mide cerca de 41 cm, ensin cuntar les plumes estremes de la cola, con elles llega hasta 81 cm. Valumbu de nales hasta 94 cm. Machu y fema son similares. Tienen el cuerpu aerodinámicu, paecer a les gaviluetes pero con un par de plumes llargues blanques na cola. El color dominante ye blancu. Tien una franxa negra al altor del güeyu y dorsalmente na nala estendida vése-y la punta negra y escontra la porción basal una franxa diagonal gruesa negra. El picu ye anaranxáu. El neñón tien nel envés un barrado negru mestu y el picu mariellu, escareciendo de les plumes llargues na cola.
Pueden trate solos o en pareyes faciendo vuelos acrobáticos d'exhibición sobre la área de nidificación. Promedian unos 16 años de vida. Apariar a partir de los cuatro años d'edá. Aliméntense zambulléndose dende altu y buciando nel mar pa pescar peces, calamares y crustáceos.
Añeren en primavera y principios de branu, en cantiles y cueves cercanos al mar. La puesta ye d'un solu güevu de color daqué rosado con gruesos llurdios pardos. Guaren dambos sexos mientres 40 a 42 díes.
==Subespecies conocen seis subespecies de "Phaethon lepturus":
Phaethon rubricauda
El ave del trópicu de cola colorada o rabijunco colirrojo (Phaethon rubricauda) ye una especie d'ave de la familia Phaethontidae que se repara na islla de Pascua y na islla Sala y Gómez.
Phaethornis anthophilus
El ermitañu ventripálido, tamién llamáu ermitañu carinegro, ermitañu de cara negra o ermitañu ventrepálido (Phaethornis anthophilus) ye una especie d'ave na familia Trochilidae.
Alcuéntrase en Colombia, Panamá, y Venezuela. Los sos hábitats naturales son los montes húmedos de les tierres baxes subtropicales o tropicales y monte bien degradáu.
Phaethornis atrimentalis
El ermitañu barbinegro, ermitañu de gargüelu negru o ermitañu gorginegro ("Phaethornis atrimentalis") ye una especie d'ave de la familia Trochilidae, que s'atopa nel occidente de la Amazonia, en Colombia, Ecuador y el Perú.
Vive per debaxo de los 1.100 m de altitú, nel sotobosque trupu, xeneralmente nos cantos del monte húmedu.
Mide 10,5 a 11,5 cm de llargor; el picu tien 23 a 25 mm de llargu.Les artes cimeres son de color castañu ablondu o acoloratáu con pintes negres; el gargüelu ye de color pardu escuru; el pechu, el banduyu y la rabadilla son de color óxidu o naranxa acoloratáu y les coberteras so les nales blancucies.
Aliméntase principalmente de néctar de flores como como "Costus", "Aechmea", "Palicourea" y "Drymonia" y completa la dieta con pequeños artrópodos.
Phaethornis augusti
El ermitañu gris o ermitañu limpiacasa (Phaethornis augusti) ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", que s'atopa en Brasil, Colombia, Guyana y Venezuela.
Vive nel nivel inferior, escamplaes pequeñes y cantos de los montes, a menos de 500 m de altitú.
Mide 13,2 cm de llargor y pesa 5,3 g. El picu ye curvado, tien la base del quexal coloráu y algama 36 mm de llargu. El plumaxe de les partes cimeres ye de color castañu buxu, con cantos acolorataos ablondos na grupa y la parte alta de la cola. Les partes inferiores son gris blacuzco, dacuando con pintes marielles.
Constrúi unu de los niales más notables, qu'escolga d'un solu filo gruesu de [[telaraña] a partir d'una caña o dalgún tipu de sofitu altu. Estos niales interesaos atopáronse so les pontes, en desaguadorios de les carreteres o colgando del techu interior n'edificios escuros. El nial presenta una paré singular de folla seco y les telarañes.
[[Categoría:Phaethornis|augusti]]
[[Categoría:Aves d'América del Sur]]
Phaethornis bourcieri
El ermitañu de picu rectu (Phaethornis bourcieri) ye una especie d'ave apodiforme perteneciente a la familia de los colibries (Trochilidae), del xéneru Phaethornis.
Esta especie habita na rexón del escudu guayanés, esto ye, el sureste de Venezuela, Guyana, Surinam y Guayana francesa; tamién nel norte de la cuenca amazónica de Brasil, con una población aisllada al sur, nel baxu Tapajós y amás, na Amazonia de Colombia, Ecuador y Perú. Alcuéntrase tamién en Venezuela, na cuenca del ríu Orinoco. 
Los sos hábitats naturales son los sotobosques de les selves tropicales, tantu de zones llanes, como de mediu monte, hasta los 400 m de altitú, ya inclusive hasta los 1.600 m, na rexón del Pantepui, al suroriente de Venezuela.
En promediu mide 12,2 cm de llargor y pesa 4,3 g. L'envés presenta matices de color, dende bronce opaco hasta verde cobrizu, coles plumes del obispillo con marxes cremes. Remeres y caudales apizarradas o negruscas; timoneres centrales blancucies embaxo. Les partes inferiores son de color gris claro con matices crema, col abdome más claru. El picu ye rectu, de 33 mm, col quexal coloráu amarellentada y punta negra.
"P. b. major" ye la subespecie del baxu Tapajós. Nel restu de la distribución, alcuéntrase "P. b. bourcieri", anque dalgunos amiesten la subespecie "P. b. whitelyi", del escudu guyanés, de plumaxe más escuru y que puede algamar una mayor altitú.
Phaethornis eurynome
El ermitañu de picu negru o ermitañu escamosu ( Phaethornis eurynome ) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Trochilidae nativa de de América del Sur.
El so hábitat natural son los montes del matu atlánticu nel nordés d'Arxentina, el sureste de Brasil, y l'este de Paraguái. Ta clasificáu como Esmolición menor pola IUCN.
Phaethornis griseogularis
El ermitañu barbigrís (Phaethornis griseogularis) ye una especie de colibrí na familia "Trochilidae". 
Alcuéntrase en Colombia, Ecuador, Perú, Venezuela, y - llixeramente - hasta'l norte de Brasil. 
El so hábitat natural son los montes secos tropicales o subtropicales, montes húmedos tropicales o subtropicales de monte y los montes antiguos bien degradaos.
Phaethornis guy
El ermitañu verde (Phaethornis guy) ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", que s'atopa en Colombia, Costa Rica, Ecuador, Panamá, Perú, Trinidá y Tobago y Venezuela.
Vive nel monte húmedu de monte y los plantíos de cacáu, ente los 900 y 2.000 m de altitú, anque darréu dempués de la dómina reproductiva individuos nuevos baxen hasta 500 msnm. Suel permanecer nel dosel del monte d'aprosimao a 25 m del suelu ente árboles como "Elaeagia" (Rubiaceae) o palmes con abondosa maleza y epífitas y hemiepífitas (por casu, "Clusiaceae").
Mide 13 a 15 cm de llargor y pesa 6 g. El picu mide 43 mm de llargu; la mexella ye negra, el quexal ye colorada cola punta fusca, el forru de la boca ye coloráu. Les pates son de color carne fusco. El plumaxe del machu ye de color verde escuru iridiscente en casi tol cuerpu; nes coberteras caudales tórnase azul fondu con borde color ante. Les timoneres llaterales son corites con punta blancucia; les llistes faciales ocracees, curties y delgaes; la parte baxa del banduyu ye gris escuru o verde abuxada; la cola negra con puntes blanques nes plumes centrales. La fema presenta cabeza color verde fusco con llistes faciales anches y de color ocráceo, la rexón inferior gris y les plumes centrales de la cola más llargues.
Aliméntase principalmente de néctar, tomáu d'una gran variedá de flores, por casu de "Xusticia avesiga", "Razisea" (Acanthaceae), "Pitcairnia" (Bromeliaceae), "Costus" (caña agria), Costaceae), "Drymonia (Gesneriaceae)", "Heliconia" (platanillos) y "Malvaviscus palmanus" (Malvaceae) o "gesneriacees"
De 4 a 20 machos conformen un lek territorial, y canten persistentemente, un repetitivu "swark", díes tres día; a un altor del suelo ente a 0,6 y 3 m. Cada machu tien dos o trés perchas de cantar nel so territoriu, nenguna de les cualos alcuéntrase a menos de 17 m de distancia de la del so vecín, de manera que los machos nun se reparen ente sigo. Les perchas allugar ente 0,6 y 3 m d'altor. Constrúi un nial con forma de taza compacta, con pelusa vexetal, escames de felechu arbóreo, telarañes y bagazos. Xuntar a la parte inferior de la punta d'una fueya de palma del sotobosque o d'una tira del llau inferior d'una fueya de "Heliconia". La fema pon un güevu; la incubación dura 17 a 18 díes y los pichones abandonen el nial 21 a 23 díes dempués.
Phaethornis hispidus
El ermitañu barbiblanco (Phaethornis hispidus) ye un ave, especie de picaflor perteneciente a la familia Trochilidae. Habita en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela; los sos hábitats naturales son los montes húmedos de tierres baxes y los banzaos, yá sían tropicales o subtropicales.
Phaethornis idaliae
El ermitañu pigméu (Phaethornis idaliae) ye una especie pequeña de colibrí na familia "Trochilidae". 
Ye reinal de los montes húmedos del Atlánticu nel sureste de Brasil, dende Ríu de Janeiro, hasta'l norte a sur-esti de Badea. 
Mide un promediu de 6,7 cm (2,64 pulgaes) de llargu y el so pesu ye de 3 gramos, siendo unu de los páxaros conocíos más pequeños. El picu mide 23 mm. Les partes cimeres son de color verde morenura; cabeza escura, presentando una faxa superciliar y otra infraocular parduces, delimitando una faxa malar fusca; el machu col gargüelu color castañu y el pechu ocráceo; la fema col gargüelu y el pechu color ocre acoloratáu, banduyu pardu buxu, nales corites, cola negra con punta blanca y timoneres centrales enllargaes, con estensa punta blanca.
Aliméntase principalmente del néctar de les flores, pero come tamién artrópodos pequeños.
Na dómina de apareamiento los machos realicen exhibiciones frente a les femes. Vocalizan y canten en "sables comuñales" nel sotobosque, n'árees con abondoses plantes de "Heliconia". Cuando una fema avérase, el machu ximiélgase, canta, xira sobre una exa y realiza un vuelu espectacular, como en cámara lenta, frente a la fema que repara dende un llugar altu. Finalmente'l machu, frente a la fema, llevanta y esplega la so cola n'abanicu al empar qu'abre'l picu y dexa ver el so gargüelu mariellu, depués sigue la cópula. 
Constrúi a un altor del suelu d'aprosimao 1,5 m, un nial en forma de conu, con rimaes que sirven de contrapesu y suspendíu de la punta de la parte interior d'una fueya de palma, heliconia o plátanu, de manera que la fueya queda como techu protexendo'l nial. La fema pon dos güevos.
Phaethornis longirostris
El ermitañu colilargo norteño ("Phaethornis lonxirostris") ye una especie d'ave picaflor de la familia Trochilidae, nativu de Méxicu, América Central y partir norte de Suramérica.
La so área de distribución inclúi Belice, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Guatemala, Hondures, Méxicu, Nicaragua, Panamá, y Perú, onde habita nel sotobosque, monte de galería, cantos de los montes y manglares, hasta los 1.000 m d'altitú.
Mide ente 13,5 y 16 cm. Pesa ente 5,5 y 6 g. La cabeza ye color marrón escuru con franxes faciales color ante. Envés verde morenura, col cantu de les plumes anteadas y la rabadilla acoloratada. El banduyu ye castañu grisoso claru acaneláu. Les remeres primaries son clor cayuela y les timoneres llaterales son negres, con puntes blancucies a anteadas. El picu curvado mide 43 mm de llargor, negru percima, color naranxa opacu per debaxo y fusca na punta.
P'atraer a les femes, d'avientu a xunu, los machos formen asamblees de cortexu, que pueden cubrir unos 230 m de llargu y cuntar con más de 100 exemplares. Les femes viaxen dende llugares distantes, p'atopase colos machos. Constrúin un nial en forma de copa, de parés trupes y ordenaes, a un altor de 1,2 a 4,5 m. Fabricar con fibres vexetales y telarañes, so la punta d'una fueya de palma del sotobosque o d'una fueya desnuda de "platanillo" ("Heliconia" o "Phenakospermum" ) o banano ("Musa"). La fema pon 2 güevos de color blancu, que miden 15,9 por 9,5 mm. El periodu d'incubación ye de 17 a 18 díes.
Phaethornis longuemareus
El ermitañu chicu de pechu blancu o ermitañu chicu (Phaethornis longuemareus), ye una especie d'ave apodiforme perteneciente a la familia de los colibríes (Trochilidae), del xéneru Phaethornis.
La so distribución entiende una pequena porción de la mariña Atlántica de Suramérica a partir de Trinidá y Tobago, pasando por Venezuela, Guyana, Surinam, Guayana Francesa hasta Brasil.
El so hábitat inclúi diversos hábitats de montes semiabiertos, como los manglares, montes secundarios, plantíos y carbes ya inclusive, puede atopase na selva subtropical o tropical.
L'Ermitañu chicu de pechu blancu pon dos güevos nun nial cónicu suspendíu so una gran fueya. La incubación y el períodu de cría nun tán documentados, pero probablemente dichos períodos corresponder con 14–16 díes pa la incubación y otros 20–23 díes pa la cría de los pitucos.
Esta especie alimentar de néctar d'una gran variedá de flores (por casu, "Heliconia") y dellos pequenos insectos.
Phaethornis malaris
El ermitañu piquigrande o ermitañu picogrande (Phaethornis malaris) ye una especie d'ave apodiforme de la familia "Trochilidae" que se vive en América del Sur. Alcuéntrase en Bolivia, Venezuela, Colombia, Ecuador, Perú, Guayanas y el norte y oeste de Brasil.
Vive nos sotobosque y los cantos del monte húmedu tropical, preferentemente en tierra firme, hasta los 1.000 m de altitú.
Mide en promediu 16,5 cm de llargor. Cabeza y envés verde buxu metálicu, pardu y con pintes corites escontra la grupa; superciliar y bigteras blanques a amarellentaes, con banda apizarrada o corita en redol a los güeyos; pechu y banduyu color ante; cola negra con puntes blanques. Picu narquiáu de 42 mm de llargu.
Resulta polémica la clasificación de les subespecies "insolitus", "moorei", "ochraceiventris", "bolivianus" y "margarettae", de primeres, hai discusión si asignar a esta especie o al colibrí colilargo ("Phaethornis superciliosus"). Amás dellos autores consideren al ermitañu de Margarita una especie separada como "Phaethornis margarettae".
Phaethornis nattereri
El ermitañu de Natterer (Phaethornis nattereri), tamién denomináu ermitañu mozu acaneláu, ye una especie d'ave apodiforme de la familia Trochilidae que vive en Suramérica.
Alcuéntrase en Brasil y l'este de Bolivia.
Phaethornis philippii
El ermitañu picoaguja o ermitañu acoloratáu (Phaethornis philippii) ye un ave, especie de picaflor de la familia Trochilidae del orde de Apodiformes. Habita en Bolivia, Brasil y Perú.
El so hábitat natural ye'l monte húmedu del occidente de la cuenca sur de la Amazonia.
Mide 14 cm de llargor. Partes cimeros verdes abuxaes; nales negres; llinia superciliar y infraocular color ocre, delimitando una área malar negra; partes inferiores ocre a anaranxaes; cola negra con timoneres centrales blanques bien llargues y timoneres esternes coles puntes ocres.
Aliméntase principalmente del néctar de les flores y come tamién artrópodos pequeños.
Phaethornis pretrei
El ermitañu del planalto o ermitañu canela (Phaethornis pretrei) ye una especie d'ave de la familia Trochilidae, que s'atopa en Arxentina, Bolivia, Brasil y Paraguái.
Vive n'árees abiertes y semiabiertas, según nel zarráu, la caatinga y el pantanal.
Mide 15 cm de llargor. L'envés ye verdosu, el pileu coritu; presenta faxes superciliar y infraocular color marrón, canela claro o ablondu, delimitando una faxa malar negra. El gargüelu, les partes inferiores y les coberteras cimeres de la cola, son de color canela brillosu uniforme; el centru de la cola ye coritu y les puntes blanques, coles timoneres centrales más llargues. El picu ye curvado escontra baxo y llargu, cola base del quexal acoloratáu.
Aliméntase principalmente del néctar de les flores y come amás artrópodu pequeños.
Pa llamar a atención de les femes, los machos abren el picu y esiben la boca, la llingua y el quexal, que presenten un coloríu vivu que llama a atención. Tamién esiben la cola espandida n'abanicu. El vuelu prenupcial consiste nuna persecución a la fema, con cantares, executada a poco altor dientro del monte zarráu. El so nial tien forma cónica allargada, con un bilortu más o menos llargu, sirviendo de contrapesu. Ye fechu de material encolchonáu y cuélgase con raigaños delgaos, na parte esterior de dalguna fueya de palmera, plátanu o heliconia, de manera que col pesu del nial la fueya dóblase. La fema pon dos güevos allargaos, con un periodu de incubación que varia ente 12 y 15 díes. Los pichones dexen el nial dempués de los trés selmanes d'edá. 
Phaethornis ruber
El ermitañu acoloratáu o ermitañu chicu (Phaethornis ruber) ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", que s'atopa en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Perú, Venezuela y les Guayanas.
Vive nos montes de la Amazonia, el piedemonte oriental de los Andes, la Orinoquia y nes zones costeres del Atlánticu de les Guayanas y Brasil.
Mide ente 8,6 a 9 cm de llargor y pesa de 1,8 a 2,5 g. Ye unu de los páxaros más pequeños. El so pechu, banduyu y rabadilla son de color óxidu o naranxa acoloratáu. Presenta cazu y llixos na base de les pates blancucies o amarellentaes. Partes cimeros con pintes negres, color castañu ablondu o acoloratáu. El machu presenta una estrecha faxa negra al altor del pechu y corona. La fema tien una coloración más pálida y nun tener la faxa negra. El picu, curvado, tien 2 a 2,3 cm de llargu.
Constrúi ente fueyes de palmeres un nial, a un altor del suelu de 1 a 3 m, con forma de bolsa, utilizando nidies, telaraña y restos vexetales. La fema pon 2 güevos blancos y guara mientres unos 15 díes. Los pitucos nacen col picu curtio y nidio, como tolos colibríes, y abandonen el nial dempués de 18 a 22 díes. 
Phaethornis rupurumii
El ermitañu del Rupununi, ermitañu orinocense o ermitañito gargantifusco (Phaethornis rupurumii) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Trochilidae, que s'atopa en Brasil, Colombia, Guyana y Venezuela. 
Vive nel sotobosque y los cantos del cantu del monte húmedu, principalmente de montes de galería o d'árees inundables y nes carbes redoma, per debaxo de los 500 m de altitú.
El cuerpu mide una media de 9,1 cm de llargor y el picu 25 mm; pesa en promediu 3,7 g. El plumaxe de les sos partes cimeros ye de color marrón verdeoso. Y les sos partes inferiores son de color gris parduzu, col gargüelu con plumes escures a manera d'estríes color pardu coritu. Tien quexal mariellu. Presenta llistes superciliar y infraocular marrón blancucies, delimitando una faxa malar negra. Les sos nales son negres percima, cola cara inferior de les coberteras color ante o blancuciu; cola negra cola punta blanca, coles timoneres centrales más llargues.
Aliméntase principalmente del néctar de les flores, anque tamién caza pequeños artrópodos.
Constrúi con algodoncillos y borrafes vexetales un nial de forma cónica, con un bilortu llargu que sirve de contrapesu. Suspender con raigaños finos de la cara inferior d'una fueya de palmera, felechu, plátanu o heliconia, de manera que al doblar la fueya pol pesu, una parte d'ella protexe'l nial.
Enantes esta especie foi considerada por dellos espertos como una subespecie de "Phaethornis squalidus".
Phaethornis squalidus
El ermitañu chicu morenura o ermitañu esquifu ("Phaethornis squalidus") ye una especie d'ave de la familiaTrochilidae, endémica de la Matu Atlánticu del sureste de Brasil, a menos de 1.200 m de altitú.
Mide 12 cm de llargor. Les partes cimeres son de color marrón verdosu; faxes superciliar y infraocular blancucies, delimitando una área malar parduces escura; gargüelu acoloratáu ferrial estriada de negru; partes inferiores color acoloratáu ferrial enllordiáu de gris escuru; nales negres; na cola, les timoneres negres coles puntes brancas, siendo les centrales más llargues. Picu negru, cola base del quexal mariellu.
Aliméntase principalmente del néctar de les flores del estratu baxu y amás de pequeños artrópodos. Captura insectos en vuelos curtios. 
Na dómina da apareamiento, ente setiembre y ochobre, el machu canta nel so territoriu y executa demostraciones, engaramáu sobre cañes horizontales o a ras de la foyarasca que cubre'l suelu, en sables comuñales, frecuentemente metanes toconos de bambú. Al cantar, esibe'l quexal mariellu y bancia la cola pa enriba y pa embaxo. Cuando s'avera una fema o un rival, el machu ximelgar na percha que cantaba, abriendo'l picu y amosando el mariellu del gargüelu, y depués mueve la cola abierta n'abanicu nun "va y vien" socesivu.
El so nial ye de forma cónica allargada, con un penduricalho más o menos llargu, seique sirvir de contrapesu. Facer de material blando tal como algodoncillos o panes y restos de plantes, que s'atropen nuna capa gruesa de material. Con raicillas, suspende'l nial del interior d'una fueya de palmera, felechu, plátanu o "Heliconia", que lo protexe al doblar col pesu. La fema pon xeneralmente dos güevos allargaos.
Phaethornis striigularis
L'Ermitañu Golirrayado (Phaethornis striigularis ) ye una especie de colibrí de América Central y del noroeste de América del Sur. Polo xeneral, ye abondo común y considérase d'esmolición menor (oficialmente embrivíu como LC, n'inglés: Least Concern) por BirdLife International.
Con un llargor total de 3½-4 en (9-10 cm) y un pesu de 2-3 gramos, ta ente les especies d'ermitaños más pequeños. Les cobertoras de nales, el mantu, la nuca y la corona son de color verde tornasol pálidu; la rabadilla ye acoloratáu maciu, el banduyu y les ijadas son beige, y les partes centrales inferiores y el gargüelu son de color gris-marrón, ésta última con pequeños llurdios escuros que de cutiu son pálides y difíciles de ver. La cara tien un cantu coritu, como una "mázcara de bandíos", percima de les ceyes de color blancu-beige y per debaxo de la mexella del mesmu color. Les plumes de vuelu y la cola son corites, ésta última con punta de color ablancazáu a ocráceo dependiendo de la subespecie en cuestión. Como na mayoría d'otros ermitaños, tien un picu llargu y curvado. La metá basal del quexal inferior ye de color mariellu, pero d'otra manera toa'l picu ye negru.
Los sexos son prácticamente idénticos. Los mozos al paecer tienen toa'l llombu de color acoloratáu maciu.
El machu tien un cantar que ye bien aguda, chirriante, monótona y escúchase con facilidá. La so estructura esacta varia nel rangu de la especie.
L'Ermitañu Golirrayado usualmente, xuntu con dellos ermitaños pequeños, foi consideráu una subespecie del pequeñu Ermitañu (longuemareus p.), pero los datos morfolóxicos suxuren que pue tar más cerca del Ermitañu de Cazu Gris (P. griseolaris). Anguaño, la mayoría, si non toos, los principales espertos acepten la división (n'inglés: SACC, la llista de verificación Clements, la llista de verificación Howard & Moore; ente otres). Suxurióse que'l principal taxón saturatus d'América Central, que típicamente considerar una subespecie de P. striigularis, puede merecer ser clasificáu como especie, y nesi casu convertiríase nel Ermitañu Boucard (P. saturatus). El taxón adolphi ye consideráu un sinónimu de saturatus pola mayoría de los espertos.
Esto asocede nel sur de México (norte-esti de Oaxaca y el sur de Veracruz hasta'l sur esti de Quintana Ruco ), Belice, el nordés de Guatemala, el norte y l'este d'Honduras, Nicaragua, Costa Rica, Panamá, nel oeste, centru y norte de Colombia (principalmente tierres baxes del Pacíficu y la rexón del ríu Madalena ), l'oeste d'Ecuador (al sur d'El Oru ) y el nordés de Venezuela (dambes aguaes d'Andar y los montes del norte). Hasta onde sabemos, esencialmente ye una especie residente pero dalgunu movimientos locales pueden producise.
Esti colibrí atopar nuna amplia gama de hábitats montiegos, por casu, les selves, montes, escamplaes, carbes y xardinos; xeneralmente en rexones húmedes, pero a nivel local tamién en rexones seques, hábitats caducifolios (por casu n'Ecuador). Principalmente atopaes en tierres baxes y llombes, yá que foi rexistráu con calter escepcional hasta una altitú de 5900 pies (1800 m) sobre'l nivel del mar.
L'Ermitañu Golirrayado alimentar del néctar de les flores al traviés de la trampa de revestimiento. Tamién se reparó furando la base de les flores pa llograr néctar que d'otra manera taríen fora del so algame; dacuando comen pequeños insectos. De normal esta especie busca alimentu bien poco, namái dacuando.
Ye esencialmente solitariu pero los machos formen leks onde canten p'atraer a les femes. El nial, una pequeña taza con una "cola" colgante per debaxo d'ella, consiste de materiales de plantes xuntaes por teles d'araña. Los dos güevos que son guaraos na so totalidá pola fema, eclosionen dempués de 15 o 16 díes. El momentu esactu de reproducción varia dependiendo de la rexón. N'Ecuador por casu, un nuevu paxarín reparar a principios de marzu.
Phaethornis stuarti
El ermitañu bolivianu o ermitañu chicu de banduyu pálidu (Phaethornis stuarti), ye una especie d'ave na familia Trochilidae.
Alcuéntrase en Bolivia y Perú. El so hábitat natural son los montes húmedos baxos subtropicales o tropicales.
Phaethornis subochraceus
El ermitañu ocráceo o ermitañu chicu maciu (Phaethornis subochraceus) ye una especie de picaflor del xéneru "Phaethornis". Habita en montes deciduos y selves en galería en Suramérica templada.
El so hábitat natural son los montes y selves caducifolies o en galería en baxes altitúes. Distribuyir nel monte Chiquitano, el Pantanal y el Zarráu nel este de Bolivia, centro-sur del Brasil (estaos de Mato Grosso y Mato Grosso del Sur) y estremu norte del Paraguái, na zona fronteriza con Bolivia, na estación biolóxica “Trés Xigantes”, asitiada nel departamentu d'Altu Paraguái.
Esta especie describióse orixinalmente nel añu 1915 pol ornitólogu estauxunidense Walter Edmond Clyde Todd. 
tipo ye: «Santa Cruz de la Sierra, Bolivia». El holotipo foi depositáu na colección del Carnegie Museum col númberu: 43.585. Ye un adultu (¿machu?), colectado por José Steinbach el 30 de mayu de 1909. 
el nome xenéricu "Phaethornis" construyir con palabres en del idioma griegu, onde: "«phaethōn», «φαεθων»" significa 'rellumada, radiante' y "«ornis», «ορνις»" ye 'páxaru'. El términu específicu "subochraceus" ye una formación con términos en llatín, onde: "«sub»" significa 'embaxo' y "«ochra»" ye 'ocre', n'alusión al tonu del plumaxe ventral.
"Phaethornis subochraceus" ye similar a "Phaethornis pretrei" pero claramente más pequeñu, teniendo'l primeru un llargu total d'ente 10 y 11 a 12 cm, siendo'l llargu total na segunda especie ente 14 a 15 cm. Tamién "P. subochraceus" tien una cola más curtia en relación al cuerpu, y un patrón cromáticu del plumaxe más apagáu, col gargüelu más escuru. Tamién la vocalización les diferencia, una y bones la de "P. pretrei" ye más llarga y menos aguda y repetitiva que la de "P. subochraceus".
Ye pocu lo que se conoz sobre los sos vezos. Créese que realizaría desplazamientos estacionales, y presenta una dieta variable a lo llargo del añu en función de la disponibilidad de los sos alimentos, consistentes en néctar de flores al qu'estrayi libando ya insectos. Prefier perchar a baxu altor.
Na «Llista Colorada» d'especies sumíes o amenaciaes iguada pola Unión Internacional pal Caltenimientu de la Naturaleza (UICN) esta especie ta catalogada na categoría de «Especie so esmolición menor (LC)».
Phaethornis superciliosus
El ermitañu colilargo común o ermitañu guayanés (Phaethornis superciliosus) ye una especie d'ave apodiforme de la familia de los colibríes que vive en Venezuela, les Guayanes, y el nordeste de Brasil. 
La taxonomía del grupu al que pertenez ye complicada, yá que esisten poblaciones similares a entrambos llaos de los Andes. Orixinalmente clasificar a toles poblaciones como una sola especie d'ermitañu de cola llarga. La población del oeste dixebróse dempués como ermitañu colilargo occidental ("Phaethornis lonxirostris"), y la del este como "ermitañu colilargo oriental ("P. superciliosus"). Amás hai otru problema frente al ermitañu picogrande ("P. malaris"), una y bones munchos taxones enantes consideraos subespecies de la primera, agora créese que pertenecen a la segunda. Aun así, precísase un estudiu en fondura de les relaciones de tol grupu "P. lonxirostris / P. superciliosus / P. malaris".
Mide unos 13,5 cm de llargu y pesa 4.6 g. El picu ye bien llargu y curvado (3.6-4.3 cm), colloráu cola punta negra. La cola verde entiende dos plumes de mayor llargor (6,3-6,8 cm) que les demás y tienen un llurdiu blancu nel estremu. El restu de les partes cimeres son pardes. Tien una mázcara escura arrodiando'l güeyu, bordiada percima y per debaxo con rayes beige ablancazaes. El banduyu ye gris maciu. Los sexos son similares, anque la fema ye llixeramente más pequeña.
Ye una especie sedentaria qu'habita nel sotobosque, xeneralmente cerca de l'agua y de les plantes de les que s'alimenta. 
Mientres la temporada de reproducción, los machos canten en Leks comunes d'hasta delles decenes d'aves, y mueven les sos llargues coles. Cantar el los leks competitivos puede ocupar la metá de les hores del día, a cuenta de atraer a les femes. La fema escueye'l meyor cantante del lek p'apariase. El cantar componer d'agudos "tsuk".
La fema ye la única responsable de la construcción del nial, de la incubación y de l'alimentación de los mozos. Ella pon dos güevos blancos nun nial cónicu de fibres y teles d'araña suspendíu d'una gran "Heliconia" o d'un banano.
L'alimentu principal d'esta especie ye'l néctar, tomáu de flores grandes, tales como "Heliconias", jengibre o flores de la pasión, y pequeños insectoss y arañes como una fonte esencial de proteínes. Les críes alimentar con regurgitados d'invertebraos apurríos pola madre.
Los ermitaños guayaneses aliméntense siguiendo un percorríu marcáu, que puede llega-yos a llevar más d'un kilómetru.
Phaethornis syrmatophorus
El ermitañu ventrihabano o ermitañu leonado (Phaethornis syrmatophorus) ye una especie d'avede la familia "Trochilidae", que s'atopa en Colombia, Ecuador y el Perú.
Vive nel interior del monte húmedu de monte y del monte nublu, ente los 800 y 2.400 m de altitú.
Mide aprosimao 13 cm de llargor. El picu ye curvado, de 41 mm de llargu, con quexal coloráu. El plumaxe del envés ye verde cobrizu, cola grupa y la cara cimera de les nales color ocre brillosa. Presenta un llurdiu ocular corita, bordiada na ceya y debaxo per llinia color crema y tien una llinia malar escura. El gargüelu, el pechu y el banduyu son de color mariellu leonado brillosu, con una llinia blancucia nel centru del gargüelu. La cola ye negra con puntes leonadas brilloses.
Phaethornis yaruqui
El ermitañu de Yaruqui, ermitañu del Pacíficu o ermitañu motudu (Phaethornis yaruqui) ye una especie d'ave que s'atopa en Colombia, Ecuador y Panamá.
Vive nel nivel inferior del monte húmedu, con presencia de "Heliconia", per debaxo de los 1.500 m de altitú.
Mide 13 cm de llargor. Picu curvado de 46 mm, col quexal coloráu na base. Presenta corona cobriza amorenada, un llurdiu escuru detrás de cada güeyu, bordiada d'una llinia blancucia a amarellentada, más vultable na fema; el plumaxe del envés y verde metálicu, el de les partes inferiores verde abuxáu, con una llinia blancucia ente'l gargüelu y el pechu; cola negra azulada, coles plumes centrales con puntes blacas y blancucia per debaxo.
Phalacrocorax auritus
El mabea oreyuda (Phalacrocorax auritus) ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae qu'habita tantu zones costeres como agües duces del interior de Norteamérica. Anque tuvo en peligru debíu al empléu masivu de DDT, el so númberu amontóse de nuevu nos últimos años.
La mabea oreyuda foi descritu por René Primevère Lesson en 1831. El so nome científicu vien de los términos griegos "phalakros"/φαλακρος "calvu" and "korax"/κοραξ "cuervu", and the Llatín "auritus" "oreyudu", referíu a les sos crestes.
==Subespecies conocen cuatro subespecies de "Phalacrocorax auritus":
La Mabea oreyuda ye un gran páxaru negru qu'algama hasta 91 cm de llongura con un valumbu de 132 cm. Tien una cola llarga y un gargüelu mariellu. El so plumaxe ye negru con reflexos verdosos. La doble cresta blanca pola que recibe'l nome de "oreyudu" namái apaez de volao mientres la estación de cría nos páxaros occidentales; ye menos frecuente nos páxaros orientales. Los mozos son pardos con cabeza, pescuezu y pechu blancos.
Una especie bien estendida, envierna en cualquier llugar llibre de xelu na mariña, llegando pel norte hasta'l sur d'Alaska na mariña oeste americana y al sur de Nueva Inglaterra na mariña esti. Pel sur llega hasta Méxicu y Les Bahames. N'ocasiones escepcionales crució l'Atlánticu, siendo avistáu en Gran Bretaña, Irlanda y les Azores.
Les Mabees Oreyudes suelen nadar na superficie de l'agua, dexando namái visibles la so cabeza y pescuezu, pero bucien p'alimentase. Utilicen los sos pies palmotiaos pa propulsarse y son capaces de llegar hasta lo 7,5 m mientres 30-70 segundos. Pa ensugase de cutiu pasen enforma tiempu coles nales estendíes, yá que nun son por completu impermeables. Suel volar a ras de la superficie.
Alimentar nel mar, llagos d'agua duce y ríos. Como toos les mabees bucia p'atrapar a les sos preses. Aliméntase principalmente de pexes, pero n'ocasiones tamién d'anfibios y crustáceos. Les preses más pequeñes son encloyaes enteres, ente que les más grandes son abasnaes hasta la superficie enantes de ser taramiaes.
Les mabees regurgitan egagrópiles colos restos semidigeridos de les sos comíes como escayos y raspies. Estos restos son utilizaos p'analizar la so dieta.
El apareamiento producir nel so hábitat habitual. Constrúin niales n'árboles, cantiles o inclusive nel suelu en llugares aisllaos y apropiaos. Son páxaros gregarios y suelen formar colonies de cría, de cutiu al pie de otros páxaros acuáticos y pa llamase utilizando un fondu gazníu gutural.
El númberu de mabees oreyudes baxó alarmantemente na década de 1960 por cuenta de los efectos del DDT. De xemes en cuando les sos colonies tamién fueron afectaes pola acción humana yá que se cree que son una amenaza pa la pesca.
En dómina recién la población de mabees oreyudes amontóse. Créese que se debe al descensu de contaminantes, debíu al usu decreciente del DDT.
En 1894 Thomas McIlwraith escribió nel so llibru "Aves de Ontario" sobre la mabea oreyuda: "Cuando los mozos crecieron lo suficiente axúntense n'inmenses bandaes en paraxes aisllaes, onde permanecen hasta que l'agua conxélase y entós empiecen la migración y nun tornen hasta la primavera." Linda Wires y Francesca J. Cuthbert afirmen que paez que les mabees yeren muncho más comunes en Norteamérica que na actualidá, pero qu'el so númberu empezó a escayer nel sieglu XIX hasta llegar al presente.
Les poblaciones qu'habiten nos Grandes Llagos paecen beneficiase de la introducción de nueves especies piscícoles. Los científicos nun tán d'alcuerdu de la influencia de la depredación de les mabees, pero paez que son especialmente determinantes en delles localizaciones.
Por esta razón y por cuenta del pidimientu de delles organizaciones de pesques el gobiernu de los Estaos Xuníos estendió apocayá delles midíes de control pa la reproducción y evitar la espansión escesiva de la especie.
Phalacrocorax brasilianus
El mabea neotropical ( Phalacrocorax brasilianus), tamién conocíu como biguá, mabea, mabea negra, cuervu de mar, yeco, coríu yeco, patu cuervu o patillo, ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae. Ye un ave marina que se distribúi xeográficamente a lo llargo de los trópicos y subtrópicos americanos, del Ríu Grande y el Golfu y mariñes californianes de los Estaos Xuníos al sur al traviés de Méxicu, Centroamérica y en América del Sur. Tamién lo atopamos en Les Bahames, Cuba y Trinidá. 
Les poblaciones del norte de Nicaragua, denominar mabees mexicanes o oliváceos, y munchu autores traten a ésta como una especie separada ("Phalacrocorax olivaceus"). Aquel autores que perciben una sola población caltener como una sola especie y les aves del norte clasificar como la subespecie "Phalacrocorax brasilianus mexicanus" y les aves del sur como pertenecientes a la subespecie "Phalacrocorax brasilianus brasilianus.
En 2014 analizáronse les relaciones filogenéticas de los comoranes, secuenciáu más de 8000 pares de bases d'ADN y como resultancia propúnxose qu'el clado "Nannopterum", al que pertenez esta especie, ten de ser tratáu como un xéneru distintu de "Phalacrocorax", y que'l nome científicu de la especie tien de ser, poro, Nannopterum brasilianus.
Esta ave tien un llargu total de 70 a 75 cm,
un valumbu alar de 100 cm, y pesa de 1 a 1,5 kg; les aves de les poblaciones del sur tienden a ser más grandes que les aves más septentrionales. 
Ye delgáu, y pequeñu comparáu con "Phalacrocorax auritus" que ye la especie más grande y pesada. Tien una cola llarga y frecuentemente sostien el so pescuezu nuna forma de S. El plumaxe adultu ye principalmente negru, con un parche de gargüelu de mariellu castaño. Mientres la temporada de cría, apaecen guedeyes blanques a los llaos de la cabeza, y el parche del gargüelu desenvuelve un cantu blancu. Los xuveniles son de color pardusco.
La so dieta consiste principalmente de pexes pequeños, pero tamién come renacuayos, xaronques ya insectos acuáticos. Esta mabea busca alimentu somorguiándose debaxo de l'agua, mientres se propulsa coles sos pates. Suel alimentase en grupos.
Son monógamos y procreen en colonies. El nial ye una plataforma de ramines con una depresión nel centru arrodiáu con ramines y gramillas. Ponen hasta cinco güevos ablancazaos, azulaos y blancos. Dambos sexos guaren mientres aprosimao 25–30 díes, y dambos padres alimenten los mozos hasta alredor de 11 selmanes. A la docena selmana los pichones son independientes. Tien una camada de cría per añu. 
El coríu yeco añera nos árboles, los que s'ensuguen por cuenta de la acidez de les sos fecas. Por esta razón nes ciudaes costeres del norte de Chile el coríu yeco ye consideráu una plaga, y foi declaráu especie dañible pol Serviciu Agrícola y Ganaderu, lo que dexa cualquier forma de erradicación.
Phalacrocorax capillatus
El mabea xaponesa (Phalacrocorax capillatus) ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae nativa del este d'Asia. Vive dende Taiwán al traviés Corea y Xapón hasta'l Alloñáu Oriente rusu.
Ye una de les especies de mabees que fueron adomaes por pescadores nuna tradición conocida en Xapón como "ukai" (鵜飼). Ye llamáu "umiu" (ウミウ "mabea de mar") en xaponés. El pescadores del ríu Nagara trabayen con esta especie particular p'atrapar "ayu".
Phalacrocorax fuscescens
El mabea carinegro o mabea de Tasmania (Phalacrocorax fuscescens) ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae. Ye endémica del sur de Australia, distribuyir a lo llargo de gran parte de la mariña sur, dende l'este de Victoria hasta'l cabu Leeuwin en Australia Occidental, según alredor de les mariñes de Tasmania y les islles del estrechu de Bass.
Tien les partes cimeres, incluyendo la piel de la cara y el picu, de color negru, coles partes inferiores blanques. 
Aliméntase principalmente de pequeños pexes, atrapaos por bucéu en fondures d'hasta 12 m. Les aves aliméntense dacuando en bandaes, al paecer, d'una manera entamada.
Phalacrocorax fuscicollis
El mabea india o mabea hindú (Phalacrocorax fuscicollis) ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae. Vive principalmente nes agües interiores del subcontinente indiu, pero tamién s'estiende al oeste hasta Sind y al este hasta Tailandia y Camboya. Ye una especie gregaria que puede estremase fácilmente de la mabea nana ("Microcarbo niger") de tamañu similar, pol so güeyos azules, cabeza pequeña con frente inclinada y un picu llargo y estrecho que termina nuna punta ganchuda.
Phalacrocorax magellanicus
El mabea pescuezu negru (Arxentina) o mabea de les roques (Chile) (Phalacrocorax magellanicus), tamién denomináu mabea magallánico ye una especie d'ave suliforme perteneciente a la familia Phalacrocoracidae. Habita les mariñes de la Patagonia en América del Sur.
Mide ente 65  y 70  cm. Dende la cabeza y hasta la base del pescuezu negros con rellumu azul aceráu (principalmente nel periodu reproductivu); pequeñu llurdiu blancu ente la zona auricular y la mexella. Mantu y cubiertes alares verde escuru tornasolado; restu de les partes cimeres negres. Pechu, abdome y subcaudales blanques. Cola negra. Pates color carne. Picu negru con zones desnudes na base y lorums de color lladriyu a anaranxáu. Güeyos coloraos a variables. Na dómina pre-nupcial esibe un moñu satinado na cabeza. Na dómina post-nupcial el gargüelu ye ablancazada.
Esta ave alcuéntrase nes mariñes del sur d'Arxentina y Chile, incluyendo Tierra del Fueu y les Islles Malvines. Puede ser atopáu envernando tan al norte como Uruguái, nel Atlánticu como Valparaíso nel Pacíficu.
Habita en mariñes predreses y cantiles, n'agües costeres.
Esta especie forma colonies de pequeñu tamañu d'ente 2 y casi 400 niales, en que les sos cercaníes permanez tol añu, a diferencia d'otres especies de mabees como'l Imperial. Constrúin los sos niales nos cantiles predresos de la mariña marina, aprovechando pequeñes saliencias de la roca; tantu na mariña continental como n'islles. Por cuenta de esto tamién-y lo llama mabea roquera. Anque ye probable que los adultos nun ocupen los sos niales en forma permanente a lo llargo del añu.
La mabea magallánico ye un cazador zambullidor impulsáu polos sos pies. Xeneralmente pesca hasta 5  km de la colonia, y come una variedá de pexes, principalmente bentónicos. Facer mientres les hores diurnes con salíes ocasionales n'hores nocherniegues, en nueches de lluna, cuando caza nes mesma árees y fondures que mientres el día. Caza solitariu, puramente n'árees costeres y aliméntase no fondero del mar de preses acomuñaes a llechos marinos arenosos y con algues. Somorguiar a una fondura promediu de 12,5  m.
Añera en partes planes de riscos qu'enfrenten el mar, construyendo'l so nial con algues marines. La niarada ye de 2 a 4 güevos, idénticos a los d'otres mabees, pero midiendo aprosimao 58  x 38   mm. Ponen mientres el mes de payares, guarándolos por aprosimao 30 díes. Depués los pichones son alimentaos por 45 díes por dambos padres.
La especie "P. magellanicus" describióse per primer vegada pol naturalista alemán Johann Friedrich Gmelin en 1789 sol nome científicu "Pelecanus magellanicus"; localidad tipo «Tierra del Fueu y Staten Island»
Ye monotípicu. Delles vegaes ye asitiáu nel xéneru "Stictocarbo".
Phalacrocorax pelagicus
El mabea peláxica (Phalacrocorax pelagicus), ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae nativa de Norteamérica y l'este d'Asia. Vive a lo llargo de les mariñes del Pacíficu norte, mientres l'iviernu tamién puede atopase en mar abiertu.
Ye una mabea relativamente pequeña, mide ente 63 Y 89 cm de llargu, con una valumbu d'alredor de 1 metro y un pesu d'ente 1474 y 2438 g cuando tán bien desenvueltos. El plumaxe de los adultos non reproductores ye de color negru metálicu iridiscente. Mientres la reproducción crécen-y dos crestes curties (una enriba de la cabeza y otra na nuca), les zanques son blancos, con filoplumas blanques esvalixaes na cabeza y el pescuezu. 
El picu ye llargu y delgáu y les pates grandes con deos palmotiaos de color negru tol añu, ente que'l parche de piel desnudo escura debaxo del güeyu vuélvese magenta vivu na dómina de cría.
Machu y fema nun difieren n'apariencia, anque les femes son un pocu más pequeñes. Los páxaros nuevos escarecen de iridiscencia y son de color marrón escuru.
Ye similar a la mabea carirrojo ("Phalacrocorax urile"). Los adultos reproductores son fácilmente estremables pola cantidá de piel descubierto na cara. 
La mabea peláxica habita nes mariñes y la zona nerítica del Pacíficu Norte. La so gama norteamericana estender dende Alaska hasta la península de Baxa California en Méxicu. Amás puede atopase nes Aleutianas y otres islles del estrechu de Bering, y dende la península de Chukchi nel estremu oriente rusu al traviés de Sakhalin al sur de Kamchatka y n'última instancia en Kyushu (anque non nel restu de Xapón). 
Les poblaciones subártices son migratories, ente que les aves en rexones de clima templáu y subtropical namái s'esvalixen a nivel local dempués de la cría, pero entá asina les aves asiátiques pueden llegar de China o Corea. 
Rexistráronse avistamientos nes islles de Hawaii.
En tierra son daqué cabileñes y caminen contoneándose típicu pa tolos suliformes —sacante los aníngidos—, n'aterrizando con frecuencia tasca'l suelu, como ye típicu de los mabees. 
Cuando se sienten amenaciaos, enfrentar al intrusu, mueven la cabeza y faen un ruiu a gárgares. 
Esta ave forrajeras, nada al alcontrar a les sos preses, bucia y escorrer so l'agua, impulsar coles pates y empobínase con coles nales. Puede somorguiase hasta 30 m p'alimentase n'o cerca del fondu marín. 
Llugares típicos de caza son les ancones y badees protexíes, fora de la temporada de cría tamién pueden ser vistos pescando nel mar. 
Prefieren cazar nes proximidaes de llechos d'algues marines o ente les roques. Aliméntase de cardumenes de pexes pequeños, como "Ammodytes" y cótidos. Amás de los pexes, pequeños crustáceos. 
Al igual qu'en toos les mabees, por cuenta de la so vestigial glándula uropígea, el so plumaxe nun ye impermeable. Asina que les aves tornen a un llugar seguro acabante comer a afechase y ensugase les plumes, polo xeneral adopten una postura coles nales estendíes.
Nes mariñes predreses ya islles nun formen grandes colonies, pero los grupos más pequeños pueden añerar xuntos. En dellos casos, estes aves alternen ente dos o tres sitios de anidación nuna rexón. El nial ye construyíu nes parés de cantiles, ye construyíu a partir de plantes fibroses, tales como yerbes o alges, y caltiénense xuníos pol guanu de les mesmes aves. Una vegada que les aves atoparon un nial que-yos gusta, tienden a permanecer fiel a él pol restu de la so vida. El nial ye reparáu y ameyoráu en cada temporada, y puede llegar a crecer hasta 1,5 m de fondura.
Cuando los machos busquen pareya, p'atraer a les femes van dar un cortexu ellaboráu, al más puru estilu Sulae. Como toos les mabees, esto inclúi l'estiramientu del sacu gular col güesu hioides y repitíos "esbocexos", arquiando'l pescuezu y saltando, llevanta les nales plegaes y da un aletéu rápido qu'amuesa los parches blancos nes zanques. Mientres el "esbocexu" d'exhibición, la cabeza ta echada escontra tras y los berros difieren ente machos y femes, cuando les aves tán en tierra, los machos y les femes dan una llamada idéntica. Casu contrariu, les exhibiciones dar en silenciu.
Les femes xeneralmente ponen de 2 a 5 güevos. La incubación dura de tres selmanes a un mes. Dempués de la nacencia, los pitucos pesen alredor de 35 g y tán desnudos, pero nun tarda en crecer plumón de color gris. N'años normales tolos pitucos d'una niarada puede criase con ésitu. Pero mientres les fases desfavorables de la oscilación decenal del Pacíficu, la mayoría de les pareyes tienen namái dos críes na mayoría de los casos. Algamen la maduror sexual a los dos años d'edá, una edá máxima de casi 18 años foi rexistrada na naturaleza.
Esta especie ye numberosa y xeneralizada y nun ye considera amenazada pola UICN. La mayor parte de la so población alcuéntrase nes agües relativamente inaccesibles de la rexón del mar de Bering, cerca de 50 000 aves nes islles Kuriles, les islles del mar de Bering y l'estáu d'Alaska y les sos islles axacentes (incluyíes les aleutianas). Alredor de 25 000 na mariña del Pacíficu de América del Norte, el 60% de les cualos atópense en California. La población local pue ser amenorgada polos derrames de petroleu, y nuna mayor esguila la pesca con redes de enmalle, l'afogamientu en redes d'esti tipu ta poniendo una llende a la so esistencia.
El parásitu acantocéfalo "Andracantha phalacrocoracis" describióse d'esta mabea.
Phalacrocorax penicillatus
El mabea de Brandt (Phalacrocorax penicillatus) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia de los mabees (Phalacrocoracidae). Puebla les mariñes del Pacíficu dende Alaska hasta'l Golfu de California.
Ye puramente una ave marina de la familia de mabees de mar quien habiten na mariña pacífica d'América del Norte. La so distribución nel branu ye dende Alaska hasta'l golfu de California anque la población al norte de la isla de Vancouver migra al sur mientres l'iviernu.
El so nome específicu, ""penicillatus"" significa brocha de pintor en llatín (pincel de pelos), en referencia a les plumes blanques del so pescuezu y llombu mientres la dómina de reproducción. El nome común fai honor al naturalista alemán Johann Friedrich von Brandt de la Academia de Ciencies de San Petersburgu, quien describió la especie polos especímenes recoyíos nes espediciones al Pacíficu a principios del sieglu XIX.
Les mabees de Brandt alimentar de forma individual o en grupos y afáense a la presa escoyida y al hábitat submarín. Aliméntase de pequeños pexes del fondu marín llográndolos, como cualquier mabea, por aciu la inmersión, na qu'utilicen los sos pies pa propulsarse. La presa menuda más común sueli ser: nel centru de California la gallineta del xéneru "Sebastes" y na Columbia Británica el sardina del Pacíficu. Reparóse a la mabea de Brandt prindando pexes a más de 12 metros de fondura.
Mientres la dómina de reproducción, los adultos tienen un parche azul nel plumaxe del pescuezu. Esta especie añera nel suelu o n'afloramientos predresos.
Phalacrocorax punctatus
El mabea motuda (Phalacrocorax punctatus) ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae reinal de Nueva Zelanda.
En comparanza coles típiques mabees, la mabea motuda ye una ave de color claru. L'envés ye de color marrón. El so banduyu ye azul buxu pálidu (de cutiu blancu), los llaos del pescuezu y la cara son blancos, pero'l gargüelu y la parte cimera de la cabeza son d'azul verdoso escuru. Na dómina de celu, tien una doble cresta obvia.
Phalacrocorax sulcirostris
El mabea totinegro o mabea negra (Phalacrocorax sulcirostris) ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae. Ye común en pequeños ríos y llagos a lo llargo de la mayoría de les árees de Australia y el norte de Nueva Zelanda.
Foi descritu orixinalmente por Johann Friedrich von Brandt En 1837. El so epítetu específicu derivar del llatín "sulcus" «ranura», Y "rostrum" «picu». El nome común en Nueva Zelanda ye mabea negra pequeñu.
Ye una mabea de tamañu pequeñu mediendo 60–65 cm de llargor, tien tol plumaxe negru. L'envés tien un rellumu verdosu. En dómina de cría, apaecen plumes blanques irregulares na cabeza y el pescuezu, con una evidente ceya blancucia. Machu y les fema son similares n'apariencia. Tien picu delgáu llargu y de color gris, y piernes y pates negres. L'iris de los adultos ye verde y marrón nes aves xuveniles. Les aves inmadures tienen plumaxe marrón y negru.
Distribuyir dende la península de Malaca al traviés de Indonesia (pero con esclusión de Sumatra) y Nueva Guinea (incluyendo les islles d’Entrecasteaux ) y a lo llargo de Australia y Nueva Zelanda. Ye una especie predominantemente d'agua duce, pue ser atopáu en cuerpos d'agües interiores y dacuando en zones costeres protexíes. Casi siempres s'atopa n'o cerca de l'agua.
Phalacrocorax urile
El mabea carirrojo o mabea de cara colorada (Phalacrocorax urile), ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae nativa de América del Norte y el nordés d'Asia.
Distribuyir nel estremu norte del océanu Pacíficu y el mar de Bering, dende l'estremu oriental de Hokkaido en Xapón, al traviés de les islles Kuriles, l'estremu sur de la península de Kamchatka, les islles Aleutianas d'Alaska y la península y el golfu d'Alaska. 
Ta estrechamente rellacionáu cola mabea peláxica ("Phalacrocorax pelagicus"), que tien un rangu similar y dambos son asitiaos por dellos autores nel xéneru "Leucocarbo". Añera xuntu a la mabea peláxica, polo xeneral tien el mayor ésitu de los dos especies y na actualidá ta aumentando en númberu nes partes orientales de la so gama. Sicasí ta declaráu d'interés pal caltenimientu, en parte porque ye relativamente pocu lo que se conoz de la especie.
Los adultos tienen pocu depredadores, anque les llondres de ríu pueden intentar comé-ylos, al igual que delles especies de córvidos, águiles calves y águiles reales. Les gaviluetes y córvidos son depredadores comunes de los güevos y pitucos.
Phalacrocorax varius
El mabea pío o mabea enllordiada (Phalacrocorax varius) ye una especie d'ave suliforme de la familia Phalacrocoracidae nativu de Australasia.
Mide ente 66 y 81 cm de llargu, algama una valumbu d'hasta 130 centímetros y pesa ente 1300-2200 gramos. Les aves adultes amuesen dende la frente, la parte cimera de la cabeza, el pescuezu, el llombu y les plumes de la cola color negru. Tien el banduyu, el pechu y el pescuezu blancu. La traza característica d'esta especie ye'l picu que ta enmarcáu por piel desnudo de color mariellu naranxa, sobremanera mientres la dómina de reproducción. La especie presenta ciertu dimorfismu sexual, los machos son más grandes y más pesaos que les femes.
Ye una ave d'agües pocu fondes, como badees, estuarios, ríos y llagos. En Australia Occidental ye casi puramente un páxaru costeru y evita los hábitats secos. Nel este de Australia habita muncho más escontra l'interior, cerca de los ríos y llagos. Vien en hábitats similares en Nueva Zelanda, pero non en Tasmania.
Phalaenoptilus nuttallii
El chotacabras pachacua o tapacamino tevíi (Phalaenoptilus nuttallii) ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Caprimulgidae y única representante del xéneru "Phalaenoptilus".
Distribuyir polos pacionales y carbes seques del oeste d'América del Norte, dende'l sur de Canadá, al norte de Méxicu, pasando por Estaos Xuníos.
Ye la única especie d'ave conocida qu'entra n'estáu de envernía.
Phaps chalcoptera
La palombu amorenáu común o paloma bronce común (Phaps chalcoptera) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae nativa de los montes del sur de Australia y Tasmania. Nun se conocen subespecies.
Pharomachrus antisianus
El quetzal crestado (Pharomachrus antisianus), tamién conocíu como quetzal de cola blanca, ye una especie d'ave trogoniforme de la familia Trogonidae. Ye nativu de Bolivia, Colombia, Ecuador, El Perú, y Venezuela. Vive en monte montano húmedu tropical y subtropical. Nun tien subespecies.
Pharomachrus auriceps
El quetzal de cabeza dorada (Pharomachrus auriceps) ye una especie d'ave de la familia de los trogones (Trogonidae), autóctona de gran parte de Suramérica y Panamá.
Pharomachrus fulgidus
The quetzal fúlgido o quetzal doráu ("Pharomachrus fulgidus") ye una especie d'ave de la familia "Trogonidae", que s'atopa en Colombia, Guyana y Venezuela.
Vive nel monte de borrina y otros montes húmedos de monte ente los 900 y 2.500 m de altitú, n'árees separaes pero toes cercanes a la mariña Caribe.
Mide 32 a 33 cm de llargor. El machu tien picu mariellu oru, cabeza verde oliva amorenada; envés y pechu color verde brillante; les partes baxes principalmente de color coloráu brillante; nales y cola negres la parte interna de la cola blanca con cantu negru. La fema ye más opaca con picu más escuru.
Aliméntase de frutes, bayes y tamién d'insectos y dacuando de llagarteses.
Pharomachrus pavoninus
El Pharomachrus pavoninus ye una especie d'ave na familia "Trogonidae". Alcuéntrase na cuenca del Amazones de la Rexón Norte de Brasil, Colombia amazonica, Ecuador, Perú y el norte de Bolivia, tamién les rexones de Venezuela.
El Pharomachrus pavoninus ye una ave de la cuenca del Amazones, y en Venezuela nel terciu superior de la corriente del Mar Caribe norte na cuenca del ríu Orinoco y al este y sudeste de Brasil nel vecín estáu de Roraima. Tamién na cuenca del Amazones central na so llende sudeste de los dos tercios inferiores de la cuenca del ríu Tapajós, al oeste de les estribaciones d'Andar, dende bien al norte de Bolivia, al este de Perú y Ecuador, y sureste de Colombia.
Phimosus infuscatus
El ibis afaitáu o ibis de cara colorada (Phimosus infuscatus) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae, la única del xéneru Phimosus. Esta especie d'ibis neotropical ocupa una área de distribución que va dende Colombia y Venezuela hasta'l norte d'Arxentina y Uruguái.
Reconócense trés subespecies de:
Phodilus badius
La curuxa cornuda (Phodilus badius) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Tytonidae que se distribúi pol sureste asiáticu. Tien una cara en forma de corazón con estensiones pronunciaes paecíes a oreyes.
Phoenicopterus roseus
El flamencu común (Phoenicopterus roseus) ye una especie d'ave phoenicopteriforme de la familia Phoenicopteridae que vive nes güelgues d'África, el sur d'Europa y el sudoeste d'Asia (hasta la India). Los sos parientes más cercanos son el flamencu colloráu y el flamencu chilenu, enantes considerábase conespecífico del primeru, pero na actualidá considérense especies separaes. 
Como los demás flamencos son aves altes y espodaes, con pates y pescuezu bien llargos, y un característicu picu curvado escontra baxo. El flamencu común ye la especie de flamencu de mayor tamañu, con una media d'altor de 110 a 150 cm y un pesu d'ente 2 y 4 kg. Los machos más grandes rexistraos llegaben hasta los 187 cm d'altu y pesaben 4,5 kg. La mayor parte del so plumaxe son de color rosa claro, que nes nales ye siempres más intensu y puede aportar a colloráu, coles plumes primariu y secundariu de color negru. El so picu tamién ye rosado nel so mayor parte, anque tien la punta negra, y les sos pates son rosadas na so totalidá. Los subadultos son de color gris ablancazáu, y adquieren la coloración adulta dellos años dempués. La coloración del so plumaxe vien de los pigmentos carotinoides de los crustáceos y algues con que s'alimenten, polo que la intensidá de la so coloración va depender de la so dieta.
Orixinalmente foi descritu científicamente en 1811 por Peter Simon Pallas como una subespecie dientro de "Phoenicopterus ruber", especie descrita por Carlos Linneo 1758. Esta clasificación permaneció hasta que fueron biforcaos n'especies separaes en 2008. Nun se conocen subespecies:
El nome del so xéneru ye un términu neollatín que vien de la combinación de les palabres griegues φοῖνιξ ("phoinix"), que significa «fénix o escarlata», y πτερός ("pteros") «nales», en referencia a la coloración colorada de les sos nales. El nome de la so especie, "roseus", en llatín significa «rosa».
Estender polos llagos salobre y salín, según llagunes costeres y marismas d'África, el sur d'Europa (incluyida España, Cerdeña, Sicilia y Chipre), el sudoeste d'Asia (incluyida Turquía), llegando hasta la India.
N'España añera na llaguna de Fuentedepiedra, Doñana, marismas del Odiel, la llaguna salada de Pétrola (Albacete), cabu de Gata, delta del Ebro, salines de san Pedro del Pinatar (Murcia) y mariñes de Baleares. Otres poblaciones europees importantes atopar na Camarga y zones tremaes d'Italia y Grecia. Numberosos flamencos procedentes d'estes zones pasen l'iviernu, y n'ocasiones gran parte del restu del añu, en güelgues del norte d'África, como la mar Chica, en Nador, o la desaguada del ríu Souss, al sur de Agadir, y Túnez. N'África distribúyense principalmente polos humerales del la rexón oriental y austral, amás de les zones costeres de tol continente.
Aliméntase de pequeños crustáceos, algues microscópiques, y demás componentes del plancton. Remueven el fango coles pates y peneren l'agua col picu, cola cabeza invertida.
Alimentar en llagos d'agües someres, dacuando en bandaes de más d'un millón d'exemplares, y cuando dalgún miembru del grupu detecta peligru dexa d'alimentase y espurre el pescuezu alzando la cabeza mientres glaya, avisando asina al restu del grupu.
Como tolos flamencos, esta especie añera colonialmente y pon los sos güevos en montículos de folla xunto a la folla. La so puesta componer d'un solu güevu ablancazáu.
Phoenicopterus ruber
El flamencu del Caribe o flamencu coloráu (Phoenicopterus ruber) ye un ave de la familia Phoenicopteridae que vive n'árees tropicales d'América, incluyendo les Antilles, la península de Yucatán, el norte de Colombia y Venezuela, nes islles Galápago y nel norte de Hondures. Nun se conocen subespecies.
El flamencu del Caribe algama de 1,20 a 1,40 m d'altor. Ye una ave espodada: el machu pesa en promediu 2,8 kg y la fema 2,2 kg. Ye'l flamencu más grande del continente, y el segundu del mundu, superáu pol flamencu común ("Phoenicopterus roseus"). El so color puede variar dende'l rosa pálidu hasta un carmesí o bermeyón, dependiendo de la zona onde viva y de la cantidá de crustáceos con altos conteníos carotenoides que peracaba.
El flamencu del Caribe puede trate en llagos pocu fondos y agües costeres. Ta especializáu n'alimentase en llagos con grandes concentraciones salines o alcalines. Llogra'l so alimentu dende'l sedimentu limoso del fondu. Estes agües contienen abondu alimentu pa satisfaer a un gran númberu d'estes aves, que peracaben insectos, camarones y pequeñes plantes, diatomees y otres alges.
El flamencu del Caribe vadea per agües someres, fai baxar el so llargu pescuezu y, sobre l'agua, al traviés del so picu vueltu escontra riba, aliméntase: dientro del picu, distintos animales pequeños son recoyíos ente unes fines plaques (lamelas), dispuestes como les laminuques d'un peñe, ente les cualos pasa l'agua. Los llagos fayadizos son pocos y tán alloñaos ente sigo, y estes aves tienen de percorrer grandes distancies dende un llugar d'alimentación a otru, con frecuencia en grandes bandaes.
La fema pon, ente mayu y agostu, un solu güevu, blancuciu como tiza. Dambos, la fema y el machu, guaren el güevu por un periodu de 28 a 32 díes hasta que eclosiona, y tamién dambos padres curien de la cría hasta la so maduración sexual, que puede tardar 6 años. Les críes nacen con plumaxe acoloratáu como los adultos, pero a los pocos díes esti plumaxe tórnase abuxáu. La llonxevidá esperada del flamencu ye de 40 años, una de les más llargues dientro de les aves.
Phoeniculus bollei
La abubilla arbórea cabeciblanca (Phoeniculus bollei) ye una especie d'ave bucerotiforme de la familia Phoeniculidae. Alcuéntrase llargamente estendida en África al sur del Sáhara.
Phoeniculus castaneiceps
La abubilla arbórea cabeciparda (Phoeniculus castaneiceps) ye una especie d'ave na familia Phoeniculidae. Alcuéntrase en Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Ghana, Guinea, Liberia, Nixeria, Ruanda y Uganda.
Phoeniculus damarensis
La abubilla-arbórea violeta (Phoeniculus damarensis) ye una especie d'ave bucerotiforme de la familia Phoeniculidae. Alcuéntrase n'Angola, Kenia, Namibia, y Tanzania.
Dacuando "P. damarensis granti" ye considerada una especie plena.
Phoeniculus purpureus
La abubilla-arbórea verde (Phoeniculus purpureus) ye una especie d'ave bucerotiforme de la familia Phoeniculidae.
Ye una ave grande, que mide hasta 44 cm de llargu, nativa d'Africa. El so plumaxe ye de color verde metalizado escuru, con envés purpura y una llarga cola purpura en forma de diamante. Ye fácilmente identificable poles marques blanques que tien nes nales y les marques en forma de V que tien nos llaterales de la so cola, lo mesmo que pola so llongura, finu picu curvado color coloráu. Dambos sexos son similares, pero los exemplares inmaduros tienen un picu negru.
La abubilla-arbórea verde ye un residente reproductor de los montes, zones de parrotales y xardinos suburbanos de gran parte d'África al sur del Sáhara. 
Alcuéntrase en grupos d'hasta unos 10 individuos onde solo una pareya reproduzse. La fema pon de dos a cuatro güevos azules nel furacu natural d'un árbol o un nial vieyu d'un barbudu y guarar mientres 18 díes. Al romper el cascaron la fema y los pichones son alimentaos pol restu del grupu, entá entós qu'adquirieron la capacidá de volar y dexen el furacu del nial. El grupu nun amuesa mieu en defender a los pichones de los intrusos. Esta especie ye parasitada pol indicador grande y el indicador menor.
La abubilla arbórea verde ye una especie que s'alimenta d'insectos. Aliméntase principalmente sobre'l terrén, montículos de termites, o en tueros d'árboles, y formen bandaes fora de la dómina de reproducción. Los sos gaxartes especializaos déxen-y garrara con facilidá na zona inferior de cañes mientres inspecciona la corteza en busca d'insectos.
Esta ave conspicua proclama la so presencia col so fuerte llamada "Kuk-uk-uk-uk-uk" y otros soníos.
Phoeniculus somaliensis
L'abubilla-arbórea piquinegra (Phoeniculus somaliensis) ye una especie d'ave bucerotiforme de la familia Phoeniculidae que vive nel cuernu d'África.
Alcuéntrase en Djibouti, Eritrea, Etiopía, Somalia, el norte de Kenia y los estremos orientales de Sudán y Sudán del Sur.
Piaya cayana
El cucu esguil (Piaya cayana) ye una especie d'ave que s'atopa dende'l noroccidente de Méxicu hasta'l norte d'Arxentina y Uruguái.
Mide ente 43 y 46 cm de llargor y pesa ente 95 y 105 g. El plumaxe ye de color castañu nel envés y la cabeza, más pálidu nel gargüelu. El pechu ye gris y el banduyu coritu. La parte central de la cola ye acoloratada y el restu negra con llurdios blancos. El picu ye mariellu y l'iris coloráu. Los exemplares xuveniles estrémense porque'l picu ye gris, l'iris marrón y tienen menos llurdios blancos na cola. La subespecie suramericana "P. c. mehleri" presenta xeneralmente plumes pardes y non negres na cola. Les subespecies de Méxicu y Centroamérica tien aníu ocular mariellu, que ye coloráu nes subespecies suramericanes.
Permanez na canopia o nos cantos del monte, hasta los 2.500 m de altitú. Cuerre poles cañes y xeneralmente vuela a curties distancies. El so llamáu ye un esplosivu "kip!" y "kip! weeuu" y xibla un "wheep wheep wheep wheep". El so nial ye una taza de fueyes, construyíu nuna caña d'un árbol, despinta na vexetación trupa, a un altor de 1 a 12 m. La fema pon dos güevos blancos.
Aliméntase d'insecto grandes, como cigarra o chicharras, avispa y gates (incluyíes les que tienen pelos urticantes o escayos) y dacuando arácnido, llagarteses y delles frutes, como les de "Trophis racemosa" (Moraceae). Toma les sos preses de les cañes de los árboles y dalgunes, como les aviespes, en vuelu. Vése-y reparar en tientes les columnes de formigues y picotia la carga qu'elles lleven. Mientres el branu vése-y en compañía de mamíferos pequeños, como'l tití "Callithrix jacchus". Dacuando busca alimentu xunto con otres especies d'aves.
Ye una especie abondosa y paez tolerar la intervención humana, siempres y cuando nun se destruya'l monte. La IUCN considera por tantu qu'hai "esmolición menor" pol so caltenimientu.
Piaya melanogaster
El cucu esguil ventrinegro (Piaya melanogaster), tamién denomináu cucu esguil buchinegro, piscua ventrinegra y alma de gatu negru, ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae que vive en Suramérica.
El cuquiellu esguil ventrinegro mide de 38 a 40 cm de llargor, de los cualos casi la metá correspuenden la so llarga cola. Tien un aspeutu similar al cucu esguil común anque col banduyu negru. Los sos partes cimeros son de color castañu ablondu brillante, el pechu anaranxáu anteado, col pileu gris y el so banduyu y parte inferior de la cola negros. Tien el aníu ocular azul y mariellu y el picu coloráu.
Atopar nes selves húmedes tropicales de Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, la Guayana francesa, Guyana, Perú, Surinam y Venezuela. Anque nun ye abondosu localmente ye común.
Vive xeneralmente na mediu de los niveles más altos del monte húmedu, anque n'ocasiones enfusar en sabana.
Picoides albolarvatus
El picu cabeciblanco o carpinteru de cabeza blanca (Picoides albolarvatus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae nativu del oeste de América del Norte.
Tien el cuerpu negru (aprosimao 20 cm de llargor) y la cabeza blanca. Tien les plumes primaries blanques, que tienen forma de media lluna mientres el vuelu. Los machos tienen un llurdiu coloráu na cabeza.
Ye un picatueru non migratoriu, mora nos montes de pinos de los montes del oeste de América del Norte.
La so área de distribución estender dende Columbia Británica hasta'l sur de California. Añera n'árboles muertos o toconos, reprodúcense una vegada al añu.
La mayor parte de la gama ta ocupada pola subespecie nominal, "P. a. albolarvatus". En partir sur de la so distribución, la subespecie "P. a. gravirostris", difier llixeramente nel picu y la cola más llargos –especialmente nos machos–, y alcuéntrase solamente nos cumes de la sierra de San Gabriel y el condáu de San Diego. Les aves del monte Pinos son entemedies ente los dos subespecies. Datos del xenoma mitocondrial citocromo "b" y la secuencia d'ADN de la subunidad 6 ATP sintasa confirmen esta adaptación y amás suxuren que les aves de Mount Pinos tán más próximes a "P. a. gravirostris" (Alexander & Burns, 2006). Al paecer, el picu más llargu de la subespecie del sur ye una adaptación pa ser más capaces d'alimentase de los conos espinosos del pinu de Coulter ("Pinus coulteri").
Picoides arcticus
El picu árticu (Picoides articus) ye una especie d'ave piciforme de la familia de los picatueros (Picidae). Vive nos montes de América del Norte y tien un llargor mediu de 23 cm. La área de cría inclúi Canadá, Alaska y el noroeste de Estaos Xuníos, llegando pel sur a árees montascoses del norte de California y per l'este hasta Nueva Inglaterra.
El plumaxe de los adultos ye negru na cabeza, llombu, nales y rabadilla. Dende'l gargüelu hasta'l banduyu ye blancu, ente que los lladrales son blancos con franxes negres. Esiste dimorfismu sexual, presentando'l machu un llurdiu de color mariellu na corona.
El so hábitat natural son los montes de coníferes, prefier les zones que fueron quemaes o les que bordien al monte nes que persisten tueros d'árboles muertos.
Aliméntase fundamentalmente d'inseutos y canesbes qu'atopa na corteza de los árboles. Realiza tolos años un cuévanu nuevu nun tueru que lu sirve como nial.
Picoides arizonae
El carpinteru de Arizona o picu de Arizona (Picoides arizonae) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae. Ye nativa del sur de Arizona, Nuevu Méxicu y la Sierra Madre Occidental nel oeste de Méxicu. La gama más septentrional de la especie nel sureste de Arizona, l'estremu suroeste de Nuevu Méxicu y el norte de Sonora, ye la rexón de les islles del Cielu nel archipiélagu Madrense, una rexón de los cordales más altos del desiertu de Sonora.
Esta especie ye conocida en guíes de campu más antiguu como subespecie del carpinteru de Strickland ("Picoides stricklandi"). El suplementu 42 de la llista de la OAU estremó oficialmente al carpinteru de Strickland en dos especies: la población del norte de la rexón de la Sierra Madre Occidental "P. arizonae" y la población del sur, nel centru de Méxicu "P. stricklandi".
Picoides dorsalis
El pico tridáctilu americanu (Picoides dorsalis) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae nativa de América del Norte.
Tien unos 21 cm de llargor, valumbu de 38 cm y un pesu promediu de 55 g, la esperanza de vida máxima nel so hábitat natural ye de 6 años. Paezse enforma al picu árticu ("Picoides arcticus"), que tamién ye de tres deos. Hasta apocayá, consideróse la mesma especie que'l picu tridáctilu euroasiático ("Picoides tridactylus"). Los adultos tienen la cabeza de color negru, les nales, la cola y el gargüelu blancu, los lladrales son de color blancu con franxes negres. La parte posterior ye de color blancu con franxes negres y la cola ye de color negru coles plumes esternes blanques enrexaes con negru. El machu adultu tien una gorra mariella.
El so hábitat de reproducción son los montes de coníferes de too l'oeste de Canadá, Alaska y el mediu oeste de Estaos Xuníos. Tamién se reproduz en dellos llugares na península cimera de Michigan.
La fema pon de 3 a 7 güevos nun nial caváu nuna conífera muerta o, dacuando nun árbol vivu o un poste. La pareya escava un nuevu nial cada añu. Esti páxaru ye de normal residente permanente, pero les aves del norte puede movese escontra'l sur y les aves nes altes elevaciones puede treslladase a niveles más baxos pel hibiernu.
Muévense de cutiu a zones con un gran númberu d'árboles infestaos d'insectos, de cutiu dempués de quemes forestales o hinchentes.
Picoides fumigatus
El carpinteru café o carpinteru afumáu (Picoides fumigatus) ye una especie de picatueru neotropical, estendíu dende'l sur de Méxicu hasta Arxentina.
Hasta apocayá consideróse dientro del xéneru "Veniliornis".
Tien descrites les siguientes subespecies:
Picoides nuttallii
El carpinteru o picu de Nutall (Picoides nuttallii) ye una especie d'ave de la familia Picidae y perteneciente al xéneru "Picoides". Ye autóctona de los montes tropical y subtropical de California y Méxicu.
Picoides pubescens
El picu pubescente (Picoides pubescens) tamién conocíu como carpinteru peludo o carpinteru velloso menor, ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae. 
Les aves d'esta especie tán ente los más pequeños picatueros de América del Norte. El llargor total de la especie varia d'ente 14 y 18 cm, el valumbu de 25 a 31 cm y la masa corporal d'ente 20 y 33 g. Les midíes estándar son les siguientes: la cuerda nalar ye de 8,5 a 10 cm, la cola de 4 a 6 cm, el picu de 1 a 1,8 cm y el tarsu de 1,1 a 1,7 cm.
Esta ave ye principalmente negra nes partes cimeres, les nalas son negres con llurdios blancos, la parte posterior, el gargüelu y el banduyu son de color blancu. Tien una barra blanca sobre'l güeyu y otra per debaxo. La cola ye negra coles plumes esteriores de color blancu barradas de negru. Los machos adultos tienen un parche coloráu na parte posterior de la cabeza, ente que les aves nueves amuesen un capiellu coloráu.
Ye prácticamente idénticu nel patrón de plumaxe al muncho más grande picu velloso ("Picoides villosus"), pero estremar d'este pola presencia de llurdios negros nes plumes blanques de la cola y nel llargor del picu. El picu del carpinteru pubescente ye más curtiu que la so cabeza, ente que'l picu del carpinteru velloso ye aprosimao igual al llargor de la cabeza.
Al igual qu'otros picatueros, tamién produz un soníu de percusión col so picu cuando picotia los árboles. En comparanza con otres especies norteamericanes les sos tamborileos son lentos.
A pesar del so gran paecíu, los carpinteros velloso y pubescente nun tán rellacionaos, y son propensos a ser dixebraos en distintos xénerus; la semeyanza esterior ye un espectacular exemplu de evolución converxente. El por qué evolucionaron d'esta manera non puede esplicase con certidume; yá que puede ser relevante que la especie esplote distintos tamaños d'alimentos y nun compitan enforma ecológicamente.
El so hábitat de cría son les zones arbolaes, principalmente de fueya caduca, na mayor parte de América del Norte. Añeren nun cuévanu escaváu nel tueru d'un árbol muertu o nuna caña.
Estes aves son principalmente residentes permanentes. Les aves del norte suelen migrar más al sur mientres l'iviernu y les aves nes zones montascoses pueden treslladase a zones más baxes. Mientres l'iviernu fuelguen en cuévanos nos árboles.
P'alimentase forrajea nos árboles, recoyendo de la superficie de la corteza pel branu y cavando más fondu pel hibiernu. Comen principalmente insectos, tamién granes y bayes. Pel hibiernu, sobremanera, pueden atopase de cutiu en patios de cases suburbanes con árboles y aliméntense de granes nos comederos p'aves.
== Subespecies reconocen siete subespecies:
Picoides scalaris
El picu mexicanu (Picoides scalaris) ye una especie d'ave piciforme de la familia de los páxaros carpinteru (Picidae). Ye una ave de tamañu mediu, nativu de América Central y América del Norte: Belice, El Salvador, Estaos Xuníos, Guatemala, Honduras, México y Nicaragua.
Picoides stricklandi
El picu de Strickland ("Picoides stricklandi") ye una especie d'ave de la familia Picidae (picatueros) de tamañu medianu reinal de Méxicu. D'antiguo el "Picoides arizonae" yera consideráu la subespecie del norte d'esta ave hasta que nel suplementu Non 42 de la llista de control de la American Ornithologists Union, foi oficialmente dixebráu en dos especies separaes.
El picu de Strickland habita nuna estrecha franxa que percuerre l zona central de Méxicu d'este a oeste dende Michoacán hasta Veracruz.
Mide de 18 a 20 cm de llargu, y el colores preponderantes del so plumaxe son el marrón y el blancu. El so parte cimeru ye marrón con grupes escures y les sos partes inferiores son blanques con numberoses pintes marrones. Polo xeneral tienen tres franxes blanques nes nales, y dos franxes blanques na so cara que se xunen con otra franxa blanca nel so pescuezu. Los machos tienen un llurdiu coloráu na nuca, característica ausente nes femes.
El so nial ye un cuévanu escaváu nel tueru d'un árbol muertu. La fema pon 3 a 4 güevos sobre una cama de forgaxa de madera.
El so nome fai honor al científicu británicu Hugh Edwin Strickland.
Picoides tridactylus
El pico tridáctilu o pico tridáctilu euroasiático (Picoides tridactylus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae.
Los adultos miden de 21,5 a 24 cm de llargor. Ye de color negru na cabeza, les nales y la cola, y blancu dende'l gargüelu hasta'l banduyu. Los lladrales y la parte posterior son de color blancu con franxes negres, y la cola de color negru coles plumes esternes blanques barradas con negru. Los machos adultos tienen un capiellu mariellu.
En Eurasia ye l'únicu picatueru con un capiellu de color mariellu, l'únicu con tres deos nes pates, y unu de los dos únicos carpinteros de blancu y negru qu'escarecen de colloráu nel plumaxe. 
L'hábitat de reproducción estiéndese al traviés de los montes de coníferes del norte de Eurasia dende Noruega a Corea. Tamién hai poblaciones nos Alpes y los Cárpatos.
Alimentar n'árboles de coníferes, onde busquen bárabos d'escarabayos barrenadores de la madera o d'otros inseutos. Tamién pueden comer la fruta y la cazumbre del árbol.
Estes aves muévense de cutiu a zones con un gran númberu d'árboles infestaos d'inseutos, de cutiu dempués d'una quema forestal o hinchente. 
Picoides villosus
El picu velloso (Picoides villosus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae. Ye un picatueru de tamañu medianu grande, nativu de América Central y América del Norte.
Piculus callopterus
El carpinteru panameño o carpinteru carirrayado ("Piculus callopterus") ye una especie d'ave de la familia "Picidae", endémica de Panamá.
Vive nel nivel baxo y medio del monte húmedu y nos cantos d'ésti, principalmente en llombes, ente los 300 y 900 m de altitú.
Mide aprosimao 18 cm de llargor. Los machos son de color marrón anaranxáu enriba, con una grupa amarellentada con rayes oliva, pechu y gargüelu de color oliva con llurdios blancos y les partes inferiores color mariellu opacu. La so corona, nuca y frente son de color coloráu brillante y, tien una raya blanca na mexella inferior. Les femes son similares a los machos, pero tienen corona y frente de color gris escuru y solamente la nuca colorada.
Enantes yera consideráu como subespecie de "Piculus leucolaemus", pero poles diferencies nel patrones faciales y la voz y amás , pol fechu de que nun se crucien nunca nes árees nes cualos se superponen, son consideraes agora como especies distintes pola American Ornithologists' Union.
Piculus chrysochloros
El carpinteru verdiamarillo (Piculus chrysochloros), tamién denomináu carpinteru doráu mariellu (Arxentina, Bolivia), carpinteru doráu (Colombia, Paraguái, Venezuela) o pica-pau-dourado-escuro (en portugués, (Brasil), ye una especie d'ave piciforme perteneciente al xéneru "Piculus" qu'integra la familia Picidae. Ye nativu de América del Sur.
Mide 21 a 23 cm de llargor. L'envés ye de color verde oliva y el banduyu ye mariellu con rayes color oliváceo o marrón. Los machos presenten na cabeza plumaxe coloráu, ente que les femes, dependiendo de la subespecie, tienen la cabeza verde oliva o mariella. Los dos xéneros presenten una faxa mariella que va del loru hasta la nuca, pero namái nos machos repara estría malar colorada. L'iris puede ser blancu o azul; el picu ye gris escuru y les pates son de color oliva.
Alcuéntrase en Arxentina, Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Guayana francesa, Guyana, Paraguái, Perú, Surinam, Panamá y Venezuela.
Vive nel monte húmedu, caatinges y sabanes o zarráus, hasta los 1.100 m de altitú.
Solitariu o en pareya, ye vistu a cualquier altor nel monte, y hasta bien baxu n'árees abiertes. Em xeneral silenciosu, dacuando da un gritíu apagáu, dos o tres veces en rápida sucesión.
Aliméntase principalmente de termites y de bárabos que viven ente la corteza de los árboles. Tien una gran llingua serruchada, afecha p'atrapar les sos preses.
Nidifica en tueros o cañes seques o en termiteros arborícoles.
La especie "P.chrysochloros" describióse per primer vegada pol ornitólogu francés Louis Jean Pierre Vieillot en 1818 sol nome científicu "Picus chrysochloros"; localidade tipo «Paraguái y Brasil».
Forma una superespecie con "Piculus aurulentus".
El Comité Brasileñu de Rexistros Ornitolóxicos (CBRO) na Llista d'Aves de Brasil - 2014 alzó al rangu de especie a les subespecies "P. chrysochloros capistratus", "P. chrysochloros paraensis", "P. chrysochloros laemostictus" y "P. chrysochloros polyzonus" so los nomes científicos "Piculus capistratus", "Piculus paraensis", "Piculus laemostictus" y "Piculus polyzonus". Esti cambéu taxonómicu nun foi reconocíu por otres clasificaciones.
Reconócense 9 subespecies cola so correspondiente distribución xeográfica:
Piculus flavigula
El carpinteru gorgigualdo (Piculus flavigula), tamién denomináu carpinteru cariamarillo y carpinteru de pescuezu mariellu, ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae que vive en Suramérica.
El carpinteru gorgigualdo mide unos 20 cm de llargu. El so llombu, nales y cola son de color pardu oliváceo ente que les sos partes inferiores son blanques llistaes horizontalmente en marrón. El so pescuezu y cara son de color mariellu. Los machos tienen el pileu y la frente de color coloráu, ente que la frente de les femes ye mariella. Los machos de la subespecie "erythropis" amás presenten el gargüelu coloráu.
La especie describióse científicamente pol naturalista holandés Pieter Boddaert en 1783.
La so área de distribución estender pola cuenca del Amazones y del Orinoco, hasta les cuenques del Tocantins y el Araguaia, amás d'una franxa costera separada nel sureste de Brasil. Ta presente en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, la Guayana francesa, Guyana, Perú, Surinam y Venezuela. 
Los sos hábitats naturales son les selves húmedes tropicales de rexones baxes, montes secos y la catinga.
Piculus leucolaemus
El carpinteru gorgiblanco (Piculus leucolaemus) ye una especie d'ave na familia Picidae. 
Alcuéntrase en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Panamá, y Perú.
Piculus litae
El carpinteru de Lita (Piculus litae) ye una especie d'ave na familia Picidae.
Alcuéntrase nel oeste de Colombia y el noroeste de Ecuador.
Piculus simplex
El carpinterito alirrufo ("Piculus simplex") ye una especie d'ave de la familia "Picidae", que s'atopa en Costa Rica, Hondures, Nicaragua y Panamá.
Vive nel dosel y el brde del monte húmedu y les árees arbolaes axacentes, per debaxo de los 900 m de altitú.
En promediu mide 18 cm de llargor y pesa 55 g. La mayoría del plumaxe ye de color verdosu, con una cresta nucal colorada y curtia. Tien un rayáu irregular nel abdome y un llurdiu ablondu grande na nala. El machu presenta frente, coroniella, parte posterior del pescuezu y llista malar ancha, de color coloráu, y les mexelles, el gargüelu, el pechu y la rexón cimera verde oliva, más brillosa nel llombu. Les remeres son en gran parte ablondu acaneláu, con un barreteado oliva y cola punta negra opaca. La cola ye negra opaca. El pechu tien llurdios mariellos anteadas y l'abdome ye ante amarellentao, con un barreteado fusco. L'iris ye ente gris azuláu claru y amarellentáu. El picu ye negru cola base gris clara y les nales son oliva. La fema presenta colloráu solu na parte posterior del pescuezu, hasta la cresta.
Aliméntase de formiges, abeyones y bárabos.
Constrúin el so nial nun buecu escaváu nun árbol apocayá muertu o nun tueru podre, a un altor de 2.5 a 5 m. Ponen de 2 a 4 güevos. Reproducir de febreru a mayu.
Picumnus albosquamatus
El carpinterito albiescamoso (Picumnus albosquamatus), ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave, que s'atopa en Bolivia, Brasil y Paraguái.
Picumnus aurifrons
Picumnus aurifrons, conocíu como "carpinterito verde", ye una especie d'ave na familia "Picidae".
Ye reinal de Bolivia, Brasil, Colombia y Perú.
El so hábitat natural son los montes subtropicales o tropicales húmedos de les tierra baxes y montes antiguos bien degraos.
Picumnus castelnau
Picumnus castelnau, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave, que s'atopa en Colombia, Brasil, Perú y Ecuador.
Picumnus cinnamomeus
Picumnus cinnamomeus, conocíu como "carpinterito castañu", ye una especie d'ave na familia "Picidae".
Ye reinal de Colombia y Venezuela.
El so hábitat natural son los montes subtropicales o tropicales secos, montes subtropicales o tropicales secos de mangle y el carba subtropical o tropical secu.
Picumnus cirratus
El carpinterito variable o carpinterito común (Picumnus cirratus), ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave, que s'atopa en Bolivia, Brasil, Paraguái, Arxentina y en pequeñes poblaciones de visualizar en Guayana Francesa y Guyana.
Picumnus dorbygnianus
Picumnus dorbygnianus ye una especie d'ave piciforme de la familia de los picatueros (Picidae).
Allúgase en Bolivia, Arxentina y Perú.
Picumnus exilis
Picumnus exilis, conocíu como "carpinterito verdosu", ye una especie d'ave na familia "Picidae". Ye reinal de Brasil, Colombia, Guayana Francesa, Guyana, Surinam y Venezuela.
Picumnus granadensis
Picumnus granadensis, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, del xéneru Picumnus. Con 8,9 cm de llargor, ye una ave insectivora que tien un picu fuerte y agudo, coroniella negra puntiada de blancu, el so cuerpu ye gris percima y blancu per debaxo.
Ye una especie d'ave reinal de Colombia na aguada del Pacíficu, ente los 800 2100 msn.
Picumnus innominatus
Picumnus innominatus, conocíu como "carpinterito enllordiáu", ye una especie d'ave na familia "Picidae".
Ye reinal de Bangladex, Bután, Camboya, China, Hong Kong, India, Indonesia, Laos, Malasia, Myanmar, Nepal, Pakistán, Tailandia, y Vietnam.
Picumnus lafresnayi
Picumnus lafresnayi, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave que s'alcuentra en Colombia, Ecuador y Perú.
Picumnus minutissimus
Picumnus minutissimus, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave que s'atopa alcontrada nes tierres baxes costeres de Guyana y nel este Guayana Francesa.
Picumnus olivaceus
Picumnus olivaceus, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Esta especie d'ave y les subespecies, atópense alcontraes en Guatemala, Hondures, Nicaragua, Costa Rica, Panamá, Colombia y Venezuela.
Picumnus pumilus
Picumnus pumilus, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave que s'atopa alcontrada en Colombia, Venezuela y Brasil.
Picumnus pygmaeus
Picumnus pygmaeus, ye una especie d'ave Piciformes, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave reinal de Brasil.
Picumnus rufiventris
Picumnus rufiventris, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave que s'atopa alcontrada en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador y Perú.
Picumnus sclateri
Picumnus sclateri, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave que s'alcuentra n'Ecuador y Perú.
Picumnus spilogaster
Picumnus spilogaster, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave que s'atopa alcontrada en Brasil, Guayana Francesa, Guyana y Venezuela.
Picumnus squamulatus
Picumnus squamulatus, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave que s'atopa alcontrada en Colombia y Venezuela.
Picumnus steindachneri
Picumnus steindachneri, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave que s'atopa alcontrada en Perú.
Picumnus subtilis
Picumnus subtilis, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Picumnus temminckii
Picumnus temminckii, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, del xéneru Picumnus.
Ye una especie d'ave, que s'atopa en Brasil, Arxentina y Paraguái.
Picumnus varzeae
Picumnus varzeae, ye una especie d'ave piciforme, perteneciente a la familia Picidae, subfamilia Picumninae, del xéneru Picumnus.
Picus awokera
El pito xaponés o pito de banduyu bayu (Picus awokera), ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae reinal de Xapón. Ta estrechamente rellacionáu col pito real ("Picus viridis").
Picus canus
El pito canu (Picus canus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae que vive en Eurasia.
Mide ente 25–28 cm de llargu y pesa ente 130-180 gramos. Los sos partes cimeros son verdes, sacante la cabeza y pescuezu que son de color gris claro como les partes inferiores, y la so obispillo que ye mariellu. Amás los sos plumes primaries son corites y tán llistaes en blancu. Presenten bigoteras negres, y los machos tienen el pileu coloráu. 
El so plumaxe paecer al del so pariente cercanu, el pito real, anque s'estrema d'él pola mayor estensión del gris en cabeza y pescuezu, tener el pescuezu más curtiu y el picu más finu.
Alcuéntrase en gran parte de la Eurasia templada, estendiéndose dende Francia y el sur de Escandinavia hasta Corea y el norte de Xapón. Na zona oriental enfusar pol este de China escontra la zona templada meridional llegando a Indochina, la península malaya y Sumatra; amás d'enfusase pel oeste nel Himalaya y los sos estribaciones orientales. 
Pel branu aliméntase de bárabos d'escarabayos y otros insectos y viermes, ente que pel hibiernu come abiyotes y otres granes. 
Críen a partir de mayu y ponen de cinco a diez güevos, que tarden en guarar ente 15 y 17 díes. Dambos proxenitores encargar de criar a los pitucos, que tarden en dexar el nial un mes.
Picus chlorolophus
El pito crestigualdo (Picus chlorolophus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae que vive nel sur d'Asia. 
El pito crestigualdo ye una especie de porte grande, que mide 27 cm de llargu. La so forma ye la característica de los picatueros. El so penachu ye coloráu na parte frontera y enllargar pola nuca y parte posterior del pescuezu que son mariellos. el restu de los sos partes cimeros son verdes. La parte frontera del so pescuezu y pechu tamién son verdes, ente que'l so banduyu ye blancuciu, con llistes y vetes verde. El so obispillo y cola son corites. 
Los machos adultos presenten el gargüelu blancu y bigoteras y llistes superciliares coloraes. Les femes solo tienen un llurdiu coloráu sobre los oyíos. Los xuveniles tienen un aspeutu similar al de les femes pero de tonos más apafaos. La subespecie qu'ocupa la India península más abuxada.
Presenta una distribución nuna amplia zona del Asia tropical y subtropical, dende'l subcontinente indiu al sureste asiáticu; distribuyíu pola India, Bután, Nepal, Bangladex y Sri Lanka y escontra l'este en Tailandia, Myanmar, Camboya, Laos, Indonesia, Malasia y Vietnam. 
Esisten tres subespecies: 
Esta ye una especie de la xungla que constrúi'l so nial nel buecu d'un árbol, poniendo de 2 a 4 güevos blancos. Al igual qu'otros picatueros, esta especie tienen un picu rectu aguyáu, una cola ríxida p'aprovir sofitu contra los tueros de los árboles, y pates con zigodactilia, con dos deos apuntando para alantre y dos pa tras. Puede disparar en forma rápida la so llarga llingua pa prindar insectos.
Picus erythropygius
El pito cabecinegro ("Picus erythropygius") ye una especie d'ave de la familia Picidae. 
La so hábitat natural son los montes templaos y los montes húmedos a baxa altitú. Puede atopase en Camboya, Laos, Myanmar, Tailandia y Vietnam. Anque la so población nun foi cuantificada, abarrúntase que ye una especie pocu común. 
Picus puniceus
El pito alirrojo (Picus puniceus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae que vive nel sudeste asiáticu.
El pito alirrojo puede algamar los 25 cm de llargor. Nel plumaxe del so cuerpu predomina'l verde oliváceo, qu'oldea col colloráu intensu de les sos nales y pileu. Amás destaca nel so penachu coloráu un copete de plumes marielles al altor de la nuca. Los sos lladrales son ablancazaos con llistes negres. El so picu ye coritu y apuntiáu. Los machos presenten llistes malares coloraes.
Aliméntase principalmente d'insectos y los sos bárabos.
Atopar nes selves de la península malaya, Sumatra, Borneo, Xava, Bangka y delles pequeñes islles axacentes, distribuyíu por Brunéi, Indonesia, Malasia, Myanmar, Singapur y Tailandia.
Picus sharpei
El pito real ibéricu, o a cencielles pito ibéricu (Picus sharpei) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae endémica de la península ibérica. 
Enantes considerábase una subespecie del pito real européu ("Picus viridis") pero los estudios xenéticos concluyeron qu'a pesar del so similar aspeutu yeren especies separaes.
Picus squamatus
El pito escamosu (Picus squamatus), ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae. Ye nativu del subcontinente Indiu y les rexones axacentes.
Habita en montes templaos y montes húmedos al traviés d'Afganistán, Irán, India, Nepal, Pakistán y Turkmenistán..
Picus vaillantii
El Pito real bereber (Picus vaillantii) ye una especie d'ave na familia Picidae de picatueros. 
Ye un reproductor residente en Marruecos, Arxelia y Túnez nel noroeste d'África. 
Reproducir nos montes de los montes hasta los 2000 m d'altor. El so nial ye un buecu nun árbol, y la puesta consiste de 4 a 8 güevos blancos brillantes depositaos sobre trocitos de madera.
Mide de 30 a 33 cm de llargu y el so valumbu de nales ye de 45 a 51 cm. Ye bien similar al Pito real, especialmente les femes de la variedá Iberia "P. v. sharpei".
El so parte dorsal ye verde y les zones inferiores son marielles verdoses, con una nuca carmesí. El bigote negru tien un cantu claru nel so parte cimeru. La so grupa ye d'un mariellu ocre y los cantos esteriores de les plumes primaries tienen rayitas blanques y negres. El so picu y pates son grises.
Dambos sexos son similares sacante que'l machu tien una corona carmesí, ente que la de la fema ye gris. Al igual que ".P. v. sharpei", dambos sexos nun tener el tonu negru nel lorum y alredor del güeyu que se repara en casi toles formes del Pito real.
Prinda los insectos de los que s'alimenta por aciu una rápida proyección de la so llarga llingua, quedando l'insectu xuntáu a la so pegañosa cuspia. A pesar de ser una ave pesao y grande, el so vuelu ye lliviano. El so llamáu ye un fuerte risáu, "plue, plue, plue", bien paecida al del picatueru verde, anque daqué más rápida.
Picus viridanus
El pito verdosu (Picus viridanus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae que vive nel sureste d'Asia.
Atopar nes selves y manglares de la mariña oriental del golfu de Bengala y la península malaya, distribuyíu por Myanmar, Malasia, Tailandia y l'estremu suroriental de Bangladex.
Picus viridis
El pirllón (Picus viridis) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae. Distribuyir pola mayor parte d'Europa y l'oeste d'Asia. Habita en tou tipu de mases forestales, inclusive zones de carba, y tamién en parques y xardinos en zones urbanes. La so población envalórase ente 920 000 y 2 900 000 exemplares.
El la llista d'aves del mundu del Congresu Ornitolóxicu Internacional (IOC World Bird List) descríbese, dende la so versión 3.5 del 30 de setiembre de 2013, a la subespecie presente na península ibérica como una especie distinta col nome científicu de Picus sharpei magar, esti split nun ta incluyíu na llista d'aves d'España de la Sociedá Española d'Ornitoloxía na so versión del añu 2012.
Ye un picatueru grande, mide de 30 a 36 cm, y tien un valumbu alar d'ente 45 y 51 cm. Percima'l so plumaxe ye de color verdosu, col obispillo más mariellu; per debaxo ye ablancazáu. El pileu (parte de riba de la cabeza) y la nuca son de color coloráu, el güeyu ye blancu y ta arrodiáu d'una zona negra; y el so bigotera ye negra. Dambos sexos son bien similares, el machu tien el centru coloráu del llurdiu negru de la bigotera, ente que la fema escarez d'esi colloráu. Los xuveniles son paecíos a los adultos nel patrón de colores del so plumaxe, pero ésti ta cubiertu por un profuso motudu.
Les poblaciones de la subespecie ibérica ("P. v. sharpei") nun tienen negru alredor del güeyu, si non gris escuru, y el negru na bigotera del machu ye más escasu.
El so reclamu ye bien característicu, ye una especie de risada llarga y resonante "kaiü-kaiü-kaiück". El so cantar va acelerando y ye descendente en tonu.
Ye una ave espantino y difícil de reparar, y munches vegaes detéctase'l so presencia pol so reclamu. Aliméntase principalmente d'invertebraos que viven na madera, como termites y distintos bárabos d'escarabayu y crisálides o bárabos de formiga. Tien un vuelu bien ondulante.
Picus vittatus
El pito colinegro (Picus vittatus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae que vive nel sudeste asiáticu. 
Estender poles selves de Indochina, la península malaya, l'este de Sumatra, Xava, Bali y delles pequeñes islles aledañas, distribuyíu por Myanmar, Camboya, Indonesia, Laos, Malasia, Singapur, Tailandia y Vietnam.
Picus xanthopygaeus
El pito culigualdo o pito de gargüelu rayáu (Picus xanthopygaeus), ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae nativa del subcontinente Indiu.
Ye de tamañu medianu, de color verde, col gargüelu rayáu y les partes inferiores ablancazaes escamadas. Ye verde na parte cimera cola rabadilla amarellentada y superciliares blanques. La corona ye colorada nos machos y corita nes femes.
Pilherodius pileatus
La garza capirotada o garcilla peñada (Pilherodius pileatus) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Ardeidae qu'habita les selves suramericanes dende Venezuela hasta'l nordés arxentín.
Tien un tamañu similar al de la garza nana. Los adultos miden unos 60 cm. Les sos mexelles y picu son de color azul vivu, y la so cabeza queda afatada por dos llargues plumes que cuelguen sobre'l so llombu. Vuela pocu y pesca a la chisba pececillos.
Un interés d'esta especie ye que les sos críes tienen el mesmu plumaxe que los sos padres, daqué únicu ente los ardeidos.
Platalea ajaja
La espátula rosada (Platalea ajaja) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae qu'habita les zones húmedes asitiaes ente'l sur de Estaos Xuníos y Suramérica. Nun se conocen subespecies. Ye una ave formosa, pariente de les garces, que tien un picu esplanáu, en forma de cuyar, que mueve d'un llau a otru pa penerar la so comida de la folla de les veres de los ríos, llagos y estuarios onde habita.
La espátula rosada ye una ave grande que mide unos 71 cm. Picu llargu, chatu, que s'espande y arredondia na punta. Picu y piel desnudo de la cabeza, verde amarellentáu. Plumaxe casi totalmente rosado, barra del costazu, según la rabadilla coloráu arrosáu. El neñones son blancos con tintes rosados. Como los flamencos y corocoras, el color del so plumaxe vien de les riques fontes de pigmentos carotenoides que s'atopen nos invertebraos que consume.
Llanos, montes de mangle, montes pantanosos, barraqueres, banzaos y pozos en sabanes y otres árees abiertes cerca del nivel del mar.
Aliméntase moviendo'l picu d'un llau a otru ente la folla y les agües de poca fondura. Crustáceos, insectos y bárabos, moluscos, anfibios, pexes, plantes acuátiques y granes.
Ponen de 1 a 4 güevos blancos, enllordiaos. La incubación dura de 22 a 24 díes. Dambos padres alimenten los pitucos por regurgitación; los mozos dexen el nial a les 4 ó 5 selmanes, pero siguen siendo alimentaos polos padres hasta más allá de les 8 selmanes.
Platalea alba
La espátula africana (Platalea alba) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae. Ye'l miembru de la familia más llargamente distribuyíu por África y Madagascar. Nun se conocen subespecies.
Platalea flavipes
La espátula de picu mariellu (Platalea flavipes) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae endémica de Australia Occidental. El so aspeutu y bioloxía son similares a les del restu d'espátules del xéneru "Platalea". Nun se conocen subespecies.
Platalea leucorodia
La espátula común (Platalea leucorodia) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae, llargamente distribuyida pol Vieyu Mundu.
Ye una ave grande, mide ente 80 y 93 cm de llargu y tien un valumbu alar d'ente 120 y 135 cm.
El plumaxe ye blancu por completu, anque los individuos nuevos tienen plumes negres na punta de les nales. Sobre la cabeza tienen una cresta que n'ocasiones pasa inalvertida. El picu ye llargu, planu y de punta ancha, de color arrosáu nos mozos y negru nos adultos, con un llurdiu mariellu na punta. Les pates son negres y vense en vuelu estendíes escontra tras.
Mientres la Edá Media y la Renacencia conocer a esta ave como averramía.
Tien una amplia distribución: dende España hasta Xapón, pasando por África. Ye una ave migradora, que pasa los iviernos n'África. En Europa alcuéntrase sobremanera na zona de los Balcanes, Italia y al Este del Mediterraneu polo xeneral.
Un gran númberu d'estes aves pasen l'iviernu nos estuarios de los ríos Souss y Massa, en Marruecos.
N'España ye posible vela nel so pasu migratoriu pela zona de la Sablera de La Barrosa y Cabu Roche, y amás na so única una población residente tol añu en Doñana. Envierna en Ríu Guadalhorce, el Delta del Ebro y ría de Arosa. Escasa en Canaries.. Tamién s'alcuentren pel hibiernu dellos exemplares na ría de Santoña, Cantabria, ría de Villaviciosa, Asturies y dellos exemplares nes llagunes de Villafáfila, ZAMORA.
Conócense trés subespecies de "Platalea leucorodia":
Platalea regia
La espátula real (Platalea regia) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae que s'atopa en diverses zones de Nueva Guinea, Australia y Indonesia. Nun se reconocen subespecies.
Plegadis chihi
El ibis de cara blanca (Plegadis chihi), tamién conocíu como cuervillo de cañada (Arxentina) y cuervu del banzáu ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae llargamente distribuyíu por América, dende'l sudoeste de Estaos Xuníos hasta'l centru d'Arxentina y la mariña central chilena. Nun se conocen subespecies.
Plegadis falcinellus
El morito común (Plegadis falcinellus) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae de color escuru, que frecuenta güelgues costeres. Nun se conocen subespecies.
Topar n'árees esvalixaes del sur d'Europa, les zones caloroses d'África, Asia, Australia, y les rexones atlántica y caribeña d'América.
En España puede vése-y en puntos de les mariñes catalanes, levantinas y, especialmente, de Andalucía, onde cría en Doñana y nel Brazu del Este del Guadalquivir. Nestes zones pueden reparase bandaes d'hasta 400 exemplares d'esta especie.
Créese que ye natural del Vieyu Mundu y que nel sieglu XIX arrobinar de manera natural a Suramérica septentrional, dende onde s'estendió escontra'l norte. N'América llámase ibis polencu, ibis cara escura, etc.
Aliméntase de insectos, viermes, moluscos, xaronques, etc. y nidifica n'árboles, en colonies xuntu con otres especies d'aves como les garzes. Les sos puestes son d'ente 3 a 6 güevos.
Fai diversos gazníos y gurníos, incluyendo un berru roncu, que la so onomatopeya ye "grrrr"', mientres la dómina de reproducción.
Plegadis ridgwayi
El ibis de Punir (Plegadis ridgwayi), tamién conocíu como cuervillo puneño, cuervu del banzáu o yanavico, ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae mesma de Suramérica mesma de güelgaes (ye posible atopala inclusive nel llagu Titicaca); habita delles zones del Venezuela, Perú, Chile, Bolivia y Arxentina. Nun se conocen subespecies.
El yanavico ye una ibis negru de medianu tamañu (45 a 60 cm) con rellumu verde y púrpura. Cabeza y pescuezu lluz plumes allargaes qu'en situaciones normales, presenta fines llínees ablancazaes entemecíes y en plumaxe nupcial son de color dafechu ferrial. Los exemplares nuevos son negruscos con menos rellumu metálicu y de cabeza y pescuezu pardos o rayaos finamente con ablancazáu. El picu curvu ye pardu hasta acoloratáu, les pates son negruscas y el güeyu tien color coloráu (Koepcke y Koepcke 1963, Gonzales 1998).
Ye una especie gregaria de Venezuela, Perú, Bolivia, Arxentina y Chile, que realiza migraciones altitudinales dende los Andes escontra la mariña. La so población mundial ta envalorada en 13 000 individuos, alcuéntrase considerada nel criteriu A4. 
Especie característica de la rexón altoandina (3500-4800 m), suel baxar hasta la mariña peruana de mayu a setiembre onde se presenta principalmente individuos xuveniles. Habita árees pantanoses, praderíes, pacionales, veres de llagunes y ríos, inclusive en gramadales en llombes delles vegaes llueñe de l'agua (Fjeldsa & Krabe 1990). Ye un ave bien sociable, llega a formar bandaes de cientos d'exemplares, cuando s'alimenta frecuentemente lluz un llombu curvada de la cual llevántense delles plumes, vuela en grupos frecuentemente non bien alto del suelu (Fjeldsa & Krabe 1990).
Ye típicu vela caminar cabeza abaxo moviendo'l picu y sacando asina'l so alimentu que consiste delles clases de pequeños animales como artrópodos, crustáceos, cascoxos, etc; tamién come dellos vexetales (Koepcke & Koepcke 1963). Añera nos totorales, la estación de reproducción varia col llugar asina podemos atopar güevos en xineru-febreru (Junín), xineru-marzu (Ayacucho), payares (Cochabamba Bolivia), marzu-abril (La Paz, Cuzco y Puno) (Fjeldsa & Krabe 1990). Gonzáles (1999) reporta niales y pichones de yanavico nos Banzaos de Villa pa los meses de xunetu y agostu. Reportóse que "Plegadis ridgwayi" suel añerar nos totorales xuntu con niales de "Phalacocorax brasilianus" en Puno (Ruca & Rees 1979).
Nel Perú rexistróse-y en punir el cual ye'l so hábitat principal (Ruca y Rees 1979, Hughes 1984, Tovar et al. 1981, Fjeldsa 1980, 1983, 1988, Velarde 1998, Walter & Ricalde 1988) y en delles güelgues de la mariña peruana (Koepcke 1964, Pearson 1974, Apolazáu 1982, Apolazáu & Dourojeanni 1990, Obando et al. 1998, Cruz 2002). Poblaciones importantes d'esta ibis fueron rexistraes nos cuatro güelgues costeres más estensos de Llima (Capo et al. 1990, Wust et al. 1994, Guillen y Barrios 1994, Pautrat y Riveros 1998, Cruz 2002, Apolazáu 2003), pero desconocer en que momentu del añu apuerten a ellos, en cual d'éstos atopar la población mayor y más estable, como fluctúa la so población a lo llargo del añu, de que s'alimenten y de qu'otros recursos presentes na güelga dependen. Ye una especie altamente social, que por razón de la so dieta o selección d'hábitat pudiera presentar un altu grau de sensibilidá a los disturbios y perda calidable nel ambiente. 
Podargus ocellatus
El podargo ocelado (Podargus ocellatus) ye una especie d'ave caprimulgiforme de la la familia de los podargos ("Podargidae").
Distribuyir por Australia, Indonesia, Papúa Nueva Guinea y les Islles Salomón.
Podargus papuensis
El podargo papú (Podargus papuensis) ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Charadriidae.
La especie ye la más grande de los podárgidos en términos de llargor. El promediu de tamaños indica que solo ta detrás de los neotropicales nictibio grande ("Nyctibius grandis") y guácharo ("Steatornis caripensis") —si esti postreru fuera un miembru verdaderu del orde—, les especies más grandes del orde Caprimulgiformes. En promediu, estes aves tienen aprosimao 53 cm (21 pulgades), con una variación de 50 a 60 cm (20 a 24 pulgaes). El pesu promediu d'esta especie ye de 414 g (14.6 oz) nos machos y 314 g (11.1 oz) nes femes, con una variación total de 290 a 570 g (10 a 20 oz). El podargo australianu ("Podargus strigoides") ye menor en promediu, pero ye capaz d'algamar un pesu máximu más altu. El podargo papú tien un picu abulbado, güeyos acolorataos, llista superciliar color crema, cola llarga y nales escures. El machu ye un pocu más grande, más escuru y veteado n'apariencia. La fema ye más acoloratada n'apariencia.
"P. p. baileyi" ye más pequeñu y escuru. "P. p. rogersi" ye más grande y maciu.
Esisten trés subespecies: "P. p. papuensis", "P. p. baileyi" y "P. p. rogersi".
Alcuéntrase en Australia, Indonesia, Papúa Nueva Guinea, nel estrechu de Torres y n'otres islles.
El hábitat natural d'esta especie son los montes húmedos de tierres baxes subtropicales o tropicales.
El llamáu ye un resonante «"ooom"» o un «"hoot"» carcajeante. Xeneralmente escúchase dempués del anochar y enantes del amanecer.
La temporada de apareamiento empieza d'agostu a xineru. La fema pon unu o dos güevos ablancazaos nun nial fechu con unes ramines asitiáu na unión d'unes cañes.
El podargo papú ye un animal puramente nocherniegu. Aliméntase de grandes insectos qu'atopa nel suelu.
Especulóse qu'el podargo papú puede secretar una sustanza na so boca qu'atrai a les mosques. Según dellos observadores, ye capaz d'esperar cola boca abierta a les mosques qu'entren investigando'l golor.
Podica senegalensis
El avesol africanu (Podica senegalensis) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Heliornithidae, qu'habita gran parte del África subsaḥariana.
Tien el cuerpu hidrodinámicu, que ye capaz de nadar bien, sobre la superficie o bien col cuerpu somorguiáu y la cabeza y pescuezu fuera de l'agua. Los pies, colos sos lóbulos anchu y carnosu, son unes "aletes" bien efectives. El picu ye espodáu ya hidrodinámicu.
Ye una ave focicona que vive en ríos y llagos con parrotales y árboles colgantes. Pasa tantu tiempu en tierra como na agua, comiendo insectos y pequeños organismos acuáticos.
Conocense cuatro subespecies de "Podica senegalensis":
Podiceps auritus
El zampullín cuellirrojo (Podiceps auritus) ye una especie d'ave podicipediforme de la familia Podicipedidae mesma de Eurasia y Norteamérica.
Trátase d'un zampullín pequeñu y con un cuerpu gordosu. Mide ente 31–38 cm de llargu, con un valumbu alar de 59–65 cm, y pesa alredor de 400 g. Pel branu ye inconfundible, tantu'l machu como la fema tienen la cabeza negra, con un pileu planu y dos penachos nos llaterales de color mariellu anaranxáu en forma de cuña, que parten de los güeyus escontra tras. Tamién el plumaxe de les sos mexelles negres sobresal en forma de cuña. El so pescuezu, pechu y lladrales son de color castañu acoloratáu. El so llombu y parte de superior de les nales son negres, ente que'l so banduyu y la parte inferior de les sos nales son blancos, anque queden ocultos cuando naden. El so güeyu ye de color coloráu intensu, y tien el picu negru, llargu y apuntiáu, cola punta blanca. Pel hibiernu el so plumaxe pasa a ser de color gris escuru nes partes cimeres, coles mexelles y les partes inferiores blanques, incluyida la parte frontera del pescuezu.
El zampullín cuellirrojo foi descritu científicamente por Carlos Linneo en 1758 na décima edición de la so obra "Systema naturae", col nome de "colymbus auritus", que significa «colimbo con oreyes». Darréu foi treslladáu al xéneru "Podiceps", creáu por John Latham en 1787, anque clasificáu como'l restu de la so familia xunto los colimbos en Colymbiformes. Hasta'l sieglu XX nun se dixebraron los somorguyos y zampullines nel so propiu orde, Podicipediformes. Reconócense dos subespecies de zampullín cuellirrojo:
La etimoloxía tantu del nome del so xéneru como'l de la so especie ye llatina. "Podiceps" vien de la combinación de les palabres "podex/podicis" que significa «anu» y "pes" que significa «pie», en referencia a la posición trasera de les sos pates. Pela so parte, "auritus", que vien de "auris" (oreya), significa «con oreyes», n'alusión a la forma del plumaxe de la so cabeza en dómina de cría.
El zampullín cuellinegro cría nos llagos del norte de Eurasia y Norteamérica. En iviernu migra a les mariñes del Atlánticu y Pacíficu norte. N'Europa llega a les mariñes del norte d'España, n'Asia llega a les mariñes Chines al altor de Taiwán y en Norteamérica hasta'l Caribe mexicanu; amás d'a zones del norte del Mediterraneu y mar Negru y el sur del Caspio. Na dómina iverniza establezse xeneralmente n'agües costeres abrigaes y estuarios enfollagaos, y con menos frecuencia n'agües interiores.
El so voz ye un garllo agudu, rápido, tipu xiblatu. En branu sueli ser silenciosu.
Añera de abril a xunetu, poniendo 4 ó 5 güevos sobre un montón de yerbes suxetes a tarmos de gramínees de gran porte.
Aliméntase de pexes pequeños, a los que prinda zambulléndose. Tamién come, pel branu, insectos y crustáceos actuáticos.
Podiceps cristatus
El somorguyu lavanco (Podiceps cristatus) ye una especie d'ave podicipediforme de la familia Podicipedidae mesma de les güelgues de Eurasia, África y Australasia. Ye unu de los miembros más característicos y conocíos de la so familia. 
El somorguyu lavanco ye'l miembru de la so familia de mayor tamañu del Vieyu Mundu. Mide de 46 a 51 cm de llargu, con un valumbu alar d'ente 59 y 73 cm y un pesu de 0,9 a 1,5 kg.
El somorguyu lavanco foi descritu científicamente por Carlos Linneo en 1758 na décima edición de la so obra "Systema naturae", col nome de "colymbus cristatus", que significa «colimbo crestado». Darréu foi treslladáu al xéneru "Podiceps", creáu por John Latham en 1787, anque clasificáu como'l restu de la so familia xunto los colimbos en Colymbiformes. Hasta'l sieglu XX nun se dixebraron los somorguyos y zampullines nel so propiu orde, Podicipediformes. Reconócense trés subespecies de somorguyu lavanco:
La etimoloxía tantu del nome del so xéneru como'l de la so especie ye llatina. "Podiceps" vien de la combinación de les palabres "podicis" que significa «anu» y "pes" que significa «pie», en referencia a la posición trasera de les sos pates. Pela so parte, "cristatus" significa «crestado», n'alusión al plumaxe de la so cabeza en dómina de cría.
El somorguyu lavanco estender poles rexones templaes del Vieyu Mundu. Cría n'árees de vexetación trupa de los llagos y llagunes. Anque nun añera a gran altitú, algama los 1200 metros en delles rexones. Tampoco refuga los estanques con vexetación palustre qu'ufierten los parques de delles ciudaes. La subespecie "P. c. cristatus" atopar pola mayor parte de Eurasia. Ye sedentariu nes zones de clima más nidiu, pero ye migratoriu nes zones más fríes. En iviernu tamién frecuenta los llagos, demás de les mariñes y los banzaos. Les subespecies africana, "P. c. infuscatus", y de Australasia, "P. c. australis", son principalmente sedentaries o dispersivas localmente.
Ye un ave bien frecuente nes llagunes y marismas de la península ibérica.
Aliméntase principalmente de pexes, anque tamién consume crustáceos, insectos y xaronques pequeñes, que prinden somorguiándose na agua.
La parada nupcial del somorguyu lavanco ye bien complexa y resulta bien llamativa. Les pareyes se contonean mientres naden, realizando movimientos de cabeza, erizan los sos moños y los sos golas engarraos, asonsañando los movimientos del otru. Na fase final, álcense pechu contra pechu sosteniendo nel picu plantes acuátiques qu'arrincaron del fondu. El comportamientu reproductivu del somorguyu lavanco foi oxetu d'estudiu nuna de les obres consideraes finxos de la etoloxía aviar: la publicación 1914 de Julian Huxley "The Courtship‐habits of the Great Crested Grebe (Podiceps cristatus)" (Vezos de cortexu del somorguyu lavanco).
Constrúin el nial xuntu a l'agua ente la vexetación riberana. Dempués, les puestes pueden empezar en marzu y les postreres na primera quincena de setiembre. Xeneralmente ponen dos güevos. Los pollos tienen el cuerpu parduzu cola cabeza y el pescuezu llistáu en blancu y negru. Anque los pequeños somorguyos naden desque nacen con frecuencia de primeres son tresportaos nel llombu de los sos proxenitores, engaten al envés de los sos padres, y despíntense so les plumes de les sos nales. Cuando hai más d'unu, los pitucos partir ente los miembros de la pareya.
Globalmente'l somorguyu lavanco ta catalogáu como especie so esmolición menor pola UICN. Na directiva d'aves europea l'estáu'l so estáu clasifícase como «Segura» (S). En España catalógase como «Non amenazada» (Na) y ta incluyíu nel Real Decretu 439/90: II (especie d'interés especial). Apaez nel Conveniu de Berna: II (especies de fauna puramente protexíes).
Nel pasáu la principal la so principal amenaza yera la caza, lo que na actualidá nun ye un problema importante pa la especie. Na actualidá resulten afectaos polos cambeos de los sos hábitats pa usos deportivos o aprovechamientu hidroeléctricu. Los exemplares que críen nos banzaos tienen puestes asincrónicas, por cuenta de les fuertes oscilaciones del nivel de agua, que dan al traste un bon númberu de niales tolos años.
Podiceps grisegena
El somorguyu cuellirrojo (Podiceps grisegena) ye una especie d'ave podicipediforme de la familia Podicipedidae mesma de Eurasia y Norteamérica. Ye una ave migratoria que cría en rexones septentrionales del Holárticu, y pasa l'iviernu nes mariñes d'agües seles, anque tamién puede pasar l'iviernu nos llagos grandes. Los somorguyos prefieren como llugares de cría les mases d'agües someres de llagos d'agua duce con vexetación circundante trupa.
El somorguyu cuellirrojo pel hibiernu tien un plumaxe discretu, buxu escuru nes partes cimeres y blancu nes inferiores. Na dómina de cría adquier el so distintivu pescuezu acoloratáu, al que debe'l nome común, el pileu coritu que baxa hasta los güeyos y mexelles grises ablancazaes. 
Ye fundamentalmente silenciosu, especialmente en iviernu, anque'l so voz asemeya a gurníos. Tán afechos a la vida acuática y el bucéu, y suelen escapar más somorguiándose que volando. Aliméntase de pexes, crustáceos ya insectos. Mientres la dómina de cría esplega un ellaboráu cortexu y emite una gran variedá de llamaes de apareamiento. Una vegada empareyáu constrúi'l so nial sobre la vexetación flotante de llagos y banzaos.
El somorguyu cuellirrojo ye un somorguyu de tamañu mediu grande. Ye más pequeñu qu'el somorguyu lavanco de Eurasia, y que los archichiliques occidental y de Clark de Norteamérica. Los adultos de la subespecie nominal europea miden ente 40 y 50 cm de llargu, con un valumbu alar de 77–85 cm, y pesa ente 692 y 925 g. El so plumaxe reproductivu consta d'un pileu que s'estiende hasta debaxo del güeyu, mexelles y gargüelu de color gris claro, pescuezu castañu acoloratáu, llombu y lladrales de color gris escuru y partes inferiores blanques. Los sos güeyos son de color castañu escuru y tienen un picu llargo y apuntiao, coritu colos llaterales de la base mariellos. 
El plumaxe d'iviernu del somorguyu cuellirrojo ye más escuru qu'el d'otros somorguyos, ye abuxáu escuru nes partes cimeres y blancu nes inferiores. La parte cimera de la so cabeza de color gris escuru ta menos definida y oldea col restu de la so cara gris, sobremanera cola media lluna clara de la parte posterior de la cabeza. Dambos sexos tienen un aspeutu similar, anque los machos suelen ser más robustos. Los pollos tienen la cabeza y el pechu llistaos, y los xuveniles tienen llistes na cara, el pileu negru difusu, el pescuezu acoloratáu claru y mayor zona mariella nel picu.
Anque'l somorguyu cuellirrojo ye inconfundible col so plumaxe reproductivu, pel hibiernu puede confundise con otres especies similares. Ye más grande qu'el zampullín cuellirrojo, con un picu más llargu, y la so cara ye más gris que blanca. En tamañu ta próximu al somorguyu lavanco, pero esti postreru tien el pescuezu más llargu, y tien un patrón de color de la cabeza más oldeáu, y siempres tien una zona blanca percima del güeyu.
La subespecie "P. g. holboelii" ye más grande que la subespecie nominal, coles sos 43–56 cm de llargu, el so valumbu alar de 61–88 cm, y el so pesu de 750–1600 g. El so plumaxe ye l'igual qu'el de la nominal, pero nel picu de los sos adultos la zona mariella estender pol llateral casi hasta la punta. La diferencia ente sexos ye más acusada nesta subespecie qu'en "P. g. grisegena".
Los somorguyos cuellirrojos vuelen col so pescuezu espurríu y les pates colgando de la parte trasera, lo que-y da un aspeutu desgarbado. Bate bien rápido les sos nales relativamente pequeñes, que son grises coles plumes secundaries blanques. La so pequeña superficie alar fai-y incapaz de desapegar dende tierra, y precisa una llarga carrera pola superficie de l'agua pa impulsase enantes de desapegar. Como tolos sos parientes, el somorguyu de cuellirrojo ye un escelente nadador. Usa les sos pates pa impulsase so l'agua y tamién pa camudar de dirección, cuidao que la so cola ye demasiáu curtia pa ello.
Mientres la dómina de cría ye unu de los somorguyos más ruidosos, pero como los demás ye bien silenciosu'l restu del añu. Emite llamaes altes y ululantes de tipu "uooooh", realizaos en solitariu o en pareya, pela nueche y mientres el día, de normal realizaos tando a cubiertu. Emiten llargues secuencies d'hasta 60 notes consecutives nes sos disputes territoriales sonores con rivales. Amás emiten una gran variedá de gazníos, chasquíos, siseos y repiqueteos, con gran variación individual.
Los somorguyos y zambullidores son aves acuátiques de tamañu grande y medianu, con pates con deos lobulaos, más que palmotiaes. "Podiceps" colos sos nueve especies ye'l más estendíu de los sos diversos xéneros. El pariente más cercanu del somorguyu cuellirrojo ye'l somorguyu lavanco, d'Eurasia. Posiblemente'l somorguyu cuellirrojo evolucionara orixinalmente en Norteamérica y darréu estendiérase a Eurasia, onde un cambéu de la so dieta pa incluyir más insectos ayudó a amenorgar la competencia col so pariente más piscívoro. Atopáronse fósiles de la especie n'Italia procedentes del Pleistocenu mediu.
El somorguyu cuellirrojo foi descritu científicamente por Pieter Boddaert en 1783, col nome de «"colymbus grisegena"». Darréu foi treslladáu al xéneru "Podiceps", creáu por John Latham en 1787, anque taba clasificáu, como'l restu de la so familia, xunto los colimbos en Colymbiformes. Hasta'l sieglu XX nun se dixebraron los somorguyos y zampullines nel so propiu orde, Podicipediformes. 
Reconócense dos subespecies de somorguyu cuellirrojo:
La etimoloxía tantu del nome del so xéneru como'l de la so especie ye llatina. "Podiceps" vien de la combinación de les palabres "podicis" que significa «anu» y "pes" que significa «pie», que fai referencia a que les sos pates xunir al cuerpu nel so estremu posterior. El so nome específicu, "grisegena", combina les palabres "griseus" «gris» y "gena" «mexella», n'alusión al patrón facial de los adultos en dómina nupcial.
Reproducir en llagunes d'agües duces someres, badees de grandes llagos, banzaos y demás mases d'agua interior, frecuentemente de menos de trés hectárees d'estensión y unos dos metros de fondura. El somorguyu cuellirrojo prefier agües de zones forestales o más al norte la tundra arbustiva, con abondosa vexetación emerxente, como los junco y carrizos. El so hábitat óptimo ye una llamarga con abondosa comida que cumpla los requerimientos mentaos. La subespecie americana ta menos amestada a llugares con vexetación acuática trupa, y puede criar en llagos bastante estenos. Son raros nos banzaos y llagos fondos.
Toles sos poblaciones son migratories y pasen l'iviernu principalmente nel mar, xeneralmente n'estuarios y badees abrigaes, pero dacuando tamién s'enfusen mar adientro, onde los pexes atópense cerca de la superficie como nes islles y zones pocu fondes. Los hábitats de camín ya ivernada preferíos son los que tienen agües de menos de 15 m de fondura con fondos de grava o arena, roques tremaes y zones d'algues. Mientres l'iviernu alimentar en solitariu y raramente rexuntar en bandaes, pero mientres la migración arrexuntar en bandaes de más de 2000 individuos nes paraes d'escala preferíos. La migración xeneralmente produzse mientres la nueche, anque tamién pueden movese pel día, especialmente cuando lo faen sobre l'agua. Particularmente llamativu ye cuando na seronda traviesen los Grandes Llagos y pasen hasta 18.000 individuos por Whitefish Point nel Llagu Cimeru. Créese qu'estes bandaes tán compuestes por aves que críen en Canadá y diríxense al océanu Atlánticu pa pasar l'iviernu. Ta rota oriental ye más llarga que la que se dirixe al Pacíficu, pero eviten les montes Predresos.
La so área de cría asolapa cola del zampullín cuellirrojo, anque esta especie tiende a ser movida de los llugares aptos pa dambos. El somorguyu cuellirrojo prefier los climes templaos d'interior, y tienen menos ésitu reproductivu cerca de la mariña y les zones de subártices y templaes. Polo xeneral son aves de tierres baxes que críen per debaxo de los 100 metros d'altitú, pero pueden añerar hasta los 1800 m en Turquía.
La subespecie nominal cría dende Dinamarca y el sur de Suecia, por toa Europa oriental hasta Siberia occidental, y pasa l'iviernu nel mar del Norte y el Báltoco, y en menor contidad nel Adriáticu y otres zones del Mediterraneu, el mar Negru, y el Caspio o en llagos interiores. La subespecie "P. g. holboelii" cría en Norteamérica, en Alaska, Canadá occidental y central, y el norte de Estaos Xuníos al este de Minnesota. N'Asia anda en Siberia oriental, dende la Kamchatka y el sur de Hokkaido al oeste de Mongolia. Les poblaciones del este d'Asia pasen l'iviernu de Xapón al mar de China Oriental, ente que les poblaciones americanes pasen l'iviernu nel Pacíficu, principalmente del sur d'Alaska a la Columbia Británica (anque dalgunos lleguen a California), y tamién nel Atlánticu, dende Terranova y Llabrador a Florida. Dellos somorguyos quedar nos Grandes Llagos si nun se conxelen del tou. Como divagantes ivernizos dalgunos lleguen a Afganistán, Pakistán y delles zones del norte y oeste de la India. and parts of northern and western India.
Nos sos cuarteles de cría los somorguyos cuellirrojos aliméntense principalmente d'invertebraos, ente los que s'inclúin los adultos y les bárabos d'insectos acuáticos, como coleóperos acuáticos y bárabos de libélula, crustáceos y moluscos. Los crustáceos constitúin hasta'l 20% de la so dieta. Los pexes (como los capellanes) pueden resultar importantes local o estacionalmente, especialmente pa la subespecie norteamericana. Los individuos que críen na mariña con frecuencia vuelen hasta los llagos interiores o zones llueñe de la mariña p'alimentase.
Atrapen les sos preses acuátiques buciáu o nadando pola superficie cola cabeza somorguiada, o atrapen los insectos terrestres picotiando ente la vexetación. Les poblaciones que críen n'Europa que tienen que competir col somorguyu lavanco polos pexes, peracaben mayor proporción d'invertebraos que les de la subespecie americana, anque pel hibiernu dambes aliméntense principalmente de peces. Los individuos de la subespecie nominal que críen na zona más septentrional, Finlandia y Rusia, que tán fora de la área de distribución del somorguyu lavanco, tienen picos más llargos y finos (como los sos parientes americanos) y finos que los individuos del sur, porque tamién peracaben mayor proporción de pexes onde'l so principal competidor ta ausente. Si la comida arralez los padres abandonen les niaraes tantu de güevos como de pitucos pequeños.
Como los demás somorguyos, los somorguyos cuellirrojos inxeren gran cantidá de les sos propies plumes, que permanecen nel estómagu de l'ave. Los adultos non solo tráguense les sos plumes, principalmente mientres la so afecháu, sinón que tamién se les dan a los sos pollos, inclusive'l mesmu día de la eclosión. Estes plumes desfacer nuna masa amorfo asemeyada al fieltru. Desconozse la función d'estes plumes nel estómagu d'estes plumes, anque se suxurió que pueden protexer la so tracto intestinal inferior de les raspies y otres materies que nun pueden dixerise.
Les pareyes de somorguyu cuellirrojo xeneralmente añeren en solitariu, a más de 50 metros de los niales vecinos, anque pueden realizar anidamientos semicoloniales en llugares apropiaos, nos qu'hasta 20 pareyes defenden una franxa de territoriu llineal. La cría semicolonial ye más probable nos llugares óptimos, como les grandes alfombres de vexetación flotante ensin conexón cola vera. Tales llugares a salvo d'el depredadores, lo suficientemente grandes p'apurrir protección contra l'aguaxe y el vientu, tienen los anidamientos de somorguyos más cercanos, de menos de 10 metros ente ellos. Les pareyes qu'añeren nestes colonies realicen les puestes de güevos más numberoses, eclosionen enantes y polo tanto les sos críes crecen más. Defenden el so territoriu con dellos tipos d'exhibiciones d'amenaza, como esplegando les nales, agazupándose, xestos con picu; les pareyes de les colonies son más agresives, dexen con menos frecuencia'l nial ensin vixilancia y tienen más enclín a movese fora de la vista de la colonia cuando nun tán guarando. Suelen añerar n'estrecha asociación con delles gaviluetes y otres aves acuátiques coloniales. 
Les pareyes monógames formar ente abril y mayu, mientres la migración o al llegar a la parte de cría, por aciu un cortexu bien ruidosu. La so complexa exhibición de cortexu inclúi movimientos de la cabeza y reverencies col pescuezu, carreres en paralelu en posición arguta y ofrandas mutues d'algues, y termina con una con una danza na que dambos s'alcen y sostiénense mutuamente pechu contra pechu.
Como los demás somorguyos, el somorguyu cuellirrojo añera xuntu a l'agua pa poder tener una vía d'escape rápidu, una y bones la posición trasera de les sos pates torga los movimientos axilosos y rabiones en tierra. Suel críar más enfusáu nos llechos de xuncos qu'otros somorguyos. El so nial ye una plataforma flotante de materia vexetal fondiada a la vexetación emerxente o semisumergida, con un cuéncanu central p'acoyer a los güevos, asitiáu a fondures d'ente 0,5 y 0,75 m, cola mayor parte del nial per debaxo de la llinia de flotación. La puesta de güevos produzse principalmente ente mediaos d'abril y mayu n'Europa, y un pocu más tarde, de mediaos de mayu a xunu, en Norteamérica. 
Los somorguyos cuellirrojos suelen poner cuatro o cinco güevos (anque'l so intervalu máximu ye d'unu a nueve), de color blancu o azul claro. El so tamañu mediu ye de 3,4 cm d'anchu y 5,1 cm de llargu, y el so pesu d'unos 30,5 g, de los cualos el 10% correspuende al pulgu. El proxenitores se turnan na incubación de los güevos, que dura 21–33 díes. Suelen dexar el nial pela nueche mientres periodos considerables, posiblemente pa refugar a'l depredadores nocherniegos. Nun ta claru si pa autoprotegerse o protexer a los güevos distrayyendo l'atención sobre ellos. La niarada nun paez sufrir por estos abandonos temporales, sía como quier la so razón. Los pitucos eclosionen cubiertos de plumón y son precoces; aína xúbense al llombu de los sos proxenitores, onde pasen la mayor parte del tiempu hasta que cumplen los 10–17 díes. Los pollos son alimentaos polos sos padres hasta 54 díes dempués de qu'hayan emplumáu, y pueden volar a los 50–70 díes. Tres curialos mientres enforma tiempu los adultos empiecen a atacar a los sos fíos xuveniles. Esto afai la supervivencia tres el desenvolvimientu de los pollos ya impulsar a independizase. Les niaraes pueden estremase, de forma que cada proxenitor solo alimenta a una parte de los pitucos. Esto parte equitativamente la demanda d'alimentos ente dambos proxenitores.
Tres la reproducción los adultos camuden el plumaxe, quedando temporalmente ensin capacidá de vuelu. La migración empieza en cuanto vuélven-yos a crecer les plumes de vuelu. Los somorguyos cuellirrojos de normal realicen una sola niarada, anque pueden realizar una segunda si pierden la primera, enllargando'l periodu de anidamiento hasta xunetu o agostu.
Los güevos y los pitucos pueden ser atacaos por una gran variedá de depredadores, como los mapaches en Norteamérica o les cornejas n'Europa. Los lucios pueden prindar a los pollos cuando naden. De media per cada adultu sobreviven 0,65 pollos a los cuatro meses. Los somorguyos cuellirrojos suelen refugar a los rapazos buciando; cuando s'alimenten suelen tar somorguiaos menos de 30 segundos de media, pero cuando tán escapando enllarguen más la so permanencia so l'agua.
Podiceps major
El macá grande, huala o somorguyu macachón (Podiceps major) ye una especie d'ave podicipediforme de la familia Podicipedidae mesma de Suramérica. El so nome científicu provién del llatín "podicis"=anu, "eps"→"pes"=pie y "major"=mayor (el mayor o más grande de los de pates al pie de la cola). 
El so picu ye llargu y notablemente apuntiáu, y de color pardu coritu. Los sos güeyos son coloráu sangre. El so plumaxe, dorsalmente, ye pardu coritu con rellumu verde; ventralmente ye blancu perlla colos llaos del pechu acanelaos. Los llaterales del cuerpu van del gris al pardu. La cabeza ye gris, con copete y nuca negros, siendo tornasolada la nuca. El so pescuezu ye llargu, d'un color castañu acoloratáu nes bandes y per delantre, y coritu por detrás. Les nales son pardes con blancu nes secundaries y en delles de les primaries. La cola ye castaña acoloratada. El plumaxe non nupcial ye más pálidu, siendo'l gargüelu y parte de la cara blanques, ente que la corona y el pescuezu amuesen una tonalidá abuxada. 
Na subespecie "navasi", esti colores son más escuros ya intensos.
"Huala" (del mapudungun "Wala" o patu zambullidor) ye denomináu especialmente en Chile, y en menor midida n'Arxentina; nesti últimu país llamar mayoritariamente (inclusive como nome oficial) "macá grande" al igual que nel Uruguái, onde lo conoz en localidaes estremeres col Brasil tamién col nome portugués de "Mergulhão-grande". La so interesada voz valió-y tamién otru nome popular nel Brasil: "chorona" (lloramicadora). Nel Paraguái ye-y aplicáu igualmente l'apellativu "macá grande" (en castellán) y "Ypa apa guasú" en guaraní. Finalmente nel Perú ye llamáu "zambullidor grande".
Otros nomes en castellán son: "huala grande, macá cornudu, macá grande copetón, macá cornudu de Azara, zampullín grande, macá mayor, macá copetón, trompetín", y "somorguyu macachón".
Habita dende l'estremu sur del Perú y el sur del Brasil pel norte, al traviés de Chile, Paraguái, Uruguái, y Arxentina, hasta Tierra del Fueu pel Sur, siendo común nes Islles Malvines, ocasional nes islles Georgias del Sur, y vagante en España.
Ye probable que tamién s'atope nel chaco bolivianu. 
Habiten casi cualquier cursu d'agua: llagos, llagunes, bañaos, tranques, esteros, y banzaos, tantu en formaciones d'agua duce como salada, prefiriendo aquelles de mayor estensión y fondura. Nun xube a llagunes cordilleranas o altiplánicas.
Ye menos riberanu qu'otres especies similares, prefiriendo llexar llueñe de la vera. Fuelga na agua despintando la so cabeza nel mantu. Tien una voz típica qu'asemeya un llamentu, que ye emitida preferentemente al atapecer. Vive solitaria, en pareyes, o en grupos esvalixaos. Na primavera viven en pareyes. Na seronda, o cuando s'ensuguen o conxelen los llagos y llagunes, suelen migrar arrexuntaos en bandaes, (volando principalmente mientres la nueche) escontra'l norte, ya inclusive a les mariñes marines, siendo abondoses na mariña atlántica del Uruguái y países vecinos nel iviernu. Mientres les fuertes nubes marines suelen morrer n'importantes cantidaes. Tamién los afecten los derrames petroleros, tantu nel mar como nes llagunes artificiales creaes pola industria hidrocarburífera pa vertir les sos refugayes. 
Ye principalmente piscívora, alimentándose de pexes pequeños, esquiles, plantes ya insectos acuáticos.
Les pareyes son bien fieles. Migren xuntes y xuntes tornen tamién al sector del llagu onde s'establecen cada añu. Antes de xunise, machu y fema executen dances bien interesaes, siendo esto daqué típicu de los integrantes d'esta familia, pero estes dances varien ente les distintes especies que la componen.
Pon de 4 a 6 güevos de color blancu azuláu con dimensiones promedio de 56 mm de llongura por 39 mm d'anchu.
Podiceps nigricollis
El zampullín cuellinegro (Podiceps nigricollis) ye una especie d'ave podicipediforme de la familia Podicipedidae mesma de Eurasia. Norteamérica y África. 
El zampullín cuellinegro mide ente 28–34 cm de llargu, con un valumbu alar de 56–60 cm, Pel branu ye inconfundible, tantu'l machu como la fema tienen la cabeza negra, salvu dos penachos de plumes fines marielles en forma d'abanicu, que parten de los güeyus escontra tras. Tamién el so pescuezu, pechu y partes cimeros son negros, ente que los sos plancos son de color castañu acoloratáu. El so banduyu, los sos rémixes secundaries y la parte inferior de les sos nales son blancos, anque queden ocultos cuando naden. El so güeyu ye de color coloráu intensu, y tien el picu negru, llargu y apuntiáu. Pel hibiernu el so plumaxe pasa a ser de color gris escuru nes partes cimeres, coles partes inferiores y la cola blanques, y tamién son blanques les mexelles y la parte frontera del pescuezu.
Pel branu estrémase fácilmente del zampullín cuellirrojo pol color negru del so pescuezu y pechu, y la forma de los penachos mariellos de la so cara. Amás el zampullín cuellinegro tien les plumes de la frente y el pileu prominentes, ente que nel cuellirrojo tán apandaes. Pel hibiernu dambos son muncho más similares, pero pueden estremase porque nel zampullín cuellinegro la zona escura de la parte cimera de la so cabeza devasa l'altor de los güeyos.
El zampullín cuellinegro foi descritu científicamente por Christian Ludwig Brehm en 1831, col so nome científicu actual. Anque taba clasificáu, como'l restu de la so familia, xunto los colimbos en Colymbiformes. Hasta'l sieglu XX nun se dixebraron los somorguyos y zampullines nel so propiu orde, Podicipediformes. 
Reconócense trés subespecies de zampullín cuellinegro:
La etimoloxía tantu del nome del so xéneru como de la so especie ye llatina. "Podiceps" vien de la combinación de les palabres "podicis" que significa «anu» y "pes" que significa «pie», que fai referencia a que les sos pates xunir al cuerpu nel so estremu posterior. El so nome específicu, al igual que'l común, alude al so plumaxe mientres la dómina de cría, la palabra "nigricollis" significa «cuellinegro» (de "niger" «negru» y "collis" «pescuezu»).
Cría nes rexones templaes de Eurasia, Norteamérica y África austral. Ye una ave común nes güelgues europees, abondando sobremanera na Europa del este. Les poblaciones asiáticu y americanu son abondo importantes, non asina les africanes, abondo amenorgaes. Nel próximu Oriente concentrar pa pasar l'iviernu hasta 18.600 en Turquía y cientos de miles n'Irán. N'América atopen concentraciones de 20.000 individuos en migración en Oregón, y hasta 500.000 invernantes en zones interiores de California.
Na península Ibérica ye una ave invernante, anque esiste una población reproductora envalorada en más de 800 pareyes a lo menos, con grandes fluctuaciones debíes a les condicones hidrolóxiques.
El zampullín cuellinegro ye un escelente nadador y buceador, que caza so l'agua. Aliméntase principalmente d'insectos acuáticos y crustáceos. Tamién come pequeños pexes, cucharapes, cascoxos y anélidos neréidos. 
Suel añerar colonialmente ente la vexetación del cantu de l'agua o sobre la vexetación flotante. Suel poner dos güevos. Los sos pitucos son rayaos y dacuando son tresportaos nel llombu de los adultos.
El zampullín cuellinegro pásase la mayor parte del añu ensin volar (de 9 a 10 meses), y ye una de les aves con un vuelu menos eficiente. Xeneralmente evita volar tou lo que puede, y realiza vuelos de llarga distancia puramente na migración. Sicasí, mientres la migración llega a movese 6000 km p'algamar zones prósperes que son esplotaes por poques especies.
Podiceps occipitalis
El macá plateado (Podiceps occipitalis), tamién llamáu zampullín blancucu o blancucu, ye una especie d'ave podicipediforme de la familia Podicipedidae habitante de gran parte del Conu Sur suramericanu.
Nidifica na Arxentina, nes Islles Malvines, en Chile, y siguiendo los Andes en Bolivia, Perú, Ecuador, y Colombia, siendo migratoriu non nidificante en Paraguái, y el sur del Brasil. Posiblemente tamién nel Uruguái.
Alcuéntrase en múltiples ambientes acuáticos, tantu dende'l nivel del mar como en llagos y llamargues a más de 4000 msnm.
Al ser un escelente zambullidor, llogra tol so alimentu so l'agua; esti consistente en plantes, pequeños pexes colos sos güevos, y crustáceos.
Constrúi con tototas un nial flotante, anque lo fondia a otres totoras vives. Ente setiembre y ochobre nes enllanaes, pero ente avientu y xineru nel altiplanu andín, la fema pon de 4 a 6 güevos blancu azulaos, con midíes promediu de 44 mm. de llongura por 29 mm. Al cumplir un día de nacíos, los pitucos yá naden, anque si cansen se xuben al envés de los sos padres.
La especie alcuéntrase estremada en dos subespecies:
Habita nes enllanaes de la Arxentina, nes Islles Malvines, y en Chile hasta la llaguna del Negru Francisco en Atacama, siendo migratoriu non nidificante en Paraguái, y el sur del Brasil. Posiblemente tamién nel Uruguái. Estrémase del siguiente en que'l gargüelu, el mentón y parte baxa de la nuca son de color gris parduzu. Amás los penachos llaterales (plumes auriculares) son café amarellentáu. El güeyu ye de color coloráu anaranxáu.
Habita nel altiplanu puneño y nos llagos cordilleranos d'Andar de la Arxentina, en Tarapacá y Antofagasta Chile, Bolivia, Perú, Ecuador, y Colombia. Estrémase del anterior en que'l gargüelu, el mentón y parte baxa de la nuca son de color blancu puru. Amás los penachos llaterales (plumes auriculares) son de color gris. El güeyu ye de color coloráu vinosu.
Esta especie tien una distribución bien grande, polo tanto nun s'avera a los estragales de vulnerabilidá sol criteriu del tamañu de la área de distribución.
A pesar del fechu de que l'enclín de la población paez tar menguando, esta nun ye lo suficientemente rápida p'averase a los estragales de vulnerabilidá sol criteriu d'enclín de la población. El tamañu de la población ye bien grande, y polo tanto nun s'avera a los estragales de vulnerabilidá sol criteriu de tamañu de la población. Por toes estes razones, la especie evalúase como d'Esmolición Menor».
Podiceps occipitalis juninensis
El macá plateado puneño o blancucu del norte (Podiceps occipitalis juninensis) ye una subespecie del "macá plateado" de la familia Podicipedidae, habitante de gran parte de Suramérica.
Esta raza nidifica nel altiplanu puneño y nos llagos cordilleranos d'Andar de la Arxentina, nes rexones de Tarapacá y Antofagasta Chile, siguiendo pol altiplanu d'Andar en Bolivia, Perú, Ecuador, y Colombia.
Alcuéntrase en múltiples ambientes acuáticos d'altor, inclusive a más de 4000 msnm. Raramente baxa hasta llagos y llamargues del nivel del mar.
Estrémase de la subespecie típica en que'l gargüelu, el mentón y la parte baxa de la nuca son de color blancu puru. Amás los penachos llaterales (plumes auriculares) son de color gris. El güeyu ye de color coloráu vinosu. Esta subespecie tien un llargu total de 28 cm.
Al ser un escelente zambullidor, llogra tol so alimentu so l'agua; esti consistente en plantes, pequeños peces y los sos güevos, y crustáceos.
Esta subespecie ye una de los dos en que s'atopa estremada la especie "Podiceps occipitalis", la otra ye'l "macá plateado común", o "blancucu común" "Podiceps occipitalis occipitalis" Garnot, 1826.
Esta subespecie tien una distribución bien grande, polo tanto nun s'avera a los estragales de vulnerabilidá sol criteriu del tamañu de la área de distribución.
A pesar del fechu de que l'enclín de la población paez tar menguando, esta nun ye lo suficientemente rápida p'averase a los estragales de vulnerabilidá sol criteriu d'enclín de la población. El tamañu de la población ye bien grande, y polo tanto nun s'avera a los estragales de vulnerabilidá sol criteriu de tamañu de la población. Por toes estes razones, la subespecie evalúase como d'Esmolición Menor».
Podiceps occipitalis occipitalis
El macá plateado común o blancucu común (Podiceps occipitalis occipitalis) ye una subespecie de la especie "Podiceps occipitalis" de la familia Podicipedidae, habitante de partir sur de Suramérica.
Esta raza habita nes enllanaes de la Arxentina, nes Islles Malvines, y el centru y sur de Chile, llegando pel norte hasta la llaguna del Negru Francisco na Rexón de Atacama. Ye migratoriu non nidificante en Paraguái, el sur del Brasil, y posiblemente tamién nel Uruguái.
Alcuéntrase en múltiples ambientes acuáticos, dende'l nivel del mar hasta los 2000 msnm.
Estrémase de la otra subespecie en que'l gargüelu, el mentón y parte baxa de la nuca son de color gris parduzu. Amás los penachos llaterales (plumes auriculares) son café amarellentáu. El güeyu ye de color coloráu anaranxáu. Esta subespecie tien un llargu total de 28 cm.
La subespecie ye una de los dos en que s'atopa estremada la especie "Podiceps occipitalis", la otra ye la llamada: "macá plateado puneño", o "blancucu del norte" ("Podiceps occipitalis juninensis").
Podilymbus podiceps
El zampullín de picu gruesu (Podilymbus podiceps), ye un zambullidor pequeñu, mide de 31-38 cm de llargor, achaparráu y de pescuezu curtiu. usualmente ye de color pardu col pescuezu color canela. Tien un picu curtiu, gruesu similar al d'un pollu. Na so dómina reproductiva'l so plumaxe fai gris plateado, gargüelu negru (plumaxe nupcial) y adquier una banda negra nel picu, que-y da'l so nome común en delles partes de América Llatina. Ye la única especie de zambullidor que nun amuesa un parche blancu na nala mientres el vuelu.
El zampullín de picu gruesu tien una amplia distribución xeográfica. Tien dellos nomes comunes; zaramagullón grande (en Cuba), zambullidor común (en Colombia), zambullidor picu-anillado (en Méxicu), patico buzu (en Venezuela), zampullín picu gruesu, macá picu gruesu (en Uruguái), o picurio (en Chile) etc.
El zampullín de picu gruesu habita dende Canadá, partes de los Estaos Xuníos, y les zones templaes de Suramérica. A pesar de qu'esta especie nun paez ser bona voladora, llegó a Europa en grupos errantes en delles ocasiones, y una ave en Inglaterra hai críado con una especie local produciendo descendencia híbrida. 
El zambullidor más llargamente distribuyíu de Norteamérica puede topase en güelgues, banzaos, y corrientes deteníes. usualmente ye'l primera zambullidor que llega a les tierres interiores del norte na primavera, y el postreru n'abandonala nel seronda. Ye pocu común n'agües salaes. Esti zambullidor rares vegaes vuela, prefiriendo escapar del peligru somorguiándose.
Aliméntase de pexes (carpes, siluros, anguiles), insectos (libélules, formigues, escarabayos) y anfibios como xaronca y cucharapes.
Esta ave usualmente ye silenciosa, sacante mientres la dómina de apareamiento na cual el machu emite un llamáu sonoru similar a un "cuck, cuck, cuck" o "cow, cow, cow".
Hai delles especies prehistóriques del xéneru "Podilymbus" conocíes namái polos sos fósiles. Estes especies son.
Pogoniulus atroflavus
El barbudito culirojo ("Pogoniulus atroflavus") ye una especie d'ave de la familia de los barbudos africanos (Lybiidae). Alcuéntrase n'Angola, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Ghana, Guinea, Liberia, Malí, Nixeria, Senegal, Sierra Lleona y Uganda.
Pogoniulus bilineatus
El barbudito culigualdo ("Pogoniulus bilineatus") ye una especie d'ave de la familia de los barbudos africanos (Lybiidae). Alcuéntrase n'Angola, Benín, Burundi, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea-Bisáu, Kenia, Liberia, Malaui, Mozambique, Nixeria, Ruanda, Senegal, Sierra Lleona, Sudáfrica, Sudán, Suazilandia, Tanzania, Togu, Uganda, Zambia y Zimbabue.
Pogoniulus chrysoconus
El barbudu de frente mariella ("Pogoniulus chrysoconus") ye una especie d'ave de la familia de los barbudos africanos (Lybiidae). Esta especie de barbudu africanu reproduz na África subsaḥariana.
Pogoniulus coryphaeus
El Barbudito coronáu (Pogoniulus coryphaeus) ye una especie d'ave de la familia de los barbudos africanos (Lybiidae. Alcuéntrase n'Angola, Camerún, República Democrática d'El Congu, Nixeria, Ruanda y Uganda.
Pogoniulus leucomystax
El barbudito bigotudu (Pogoniulus leucomystax) ye una especie d'ave piciforme na familia Lybiidae que vive en África Oriental.
Alcuéntrase en Kenia, Malaui, Tanzania, Uganda, y Zambia.
Pogoniulus pusillus
El barbudito de frente colorada (Pogoniulus pusillus) ye una especie d'ave de la familia de los barbudos africanos (Lybiidae). Esta especie de barbudu africanu alcuéntrase en Sudáfrica, Sudán y Etiopía.
Pogoniulus scolopaceus
El barbudito escolopáceo ("Pogoniulus scolopaceus") ye una especie d'ave de la familia de los barbudos africanos (Lybiidae). Alcuéntrase n'Angola, Benín, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Ghana, Guinea, Kenia, Liberia, Nixeria, Sierra Lleona, Togu y Uganda.
Pogoniulus simplex
El barbudito senciellu (Pogoniulus simplex) ye una especie d'ave de la familia de los barbudos africanos (Lybiidae). Alcuéntrase en Kenia, Malaui, Mozambique y Tanzania.
Pogoniulus subsulphureus
Pogoniulus subsulphureus ye una especie d'ave de la familia de los barbudos africanos (Lybiidae). Alcuéntrase n'Angola, Benín, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Ghana, Guinea, Liberia, Malí, Nixeria, Sierra Lleona y Uganda.
Polemaetus bellicosus
El águila marcial (Polemaetus bellicosus) ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae. Ye la mayor águila africana y l'única representante del xéneru "Polemaetus". Distribuyida poles sabanes del centru y sureste del continente, tien un valumbu d'ente 220 y 240 cm. Por ello ye capaz de prindar preses del tamañu d'un chacal o pequeños antílopes, anque lo habitual ye que prinde animales como pintaes, francolines y pequeños mamíferos. Nun se reconocen subespecies.
Poliocephalus poliocephalus
El zampullín canoxu o somorguyu de Tasmania (Poliocephalus poliocephalus), ye una especie d'ave podicipediforme de la familia de los podicipédidos, reinal de Oceanía. 
Esta ave alcuéntrase en tolos estaos y territorios de Australia, según en Nueva Zelanda. Ye xeneralmente ausente nes rexones centrales grebes d'Australia. Xeneralmente alcuéntrase llueñe de la mariña, n'agües abiertes, que pueden ser estuarios, agua salobre o duce. Tamién puede atopase nes agües costeres protexíes.
Polyboroides radiatus
El aguilucho caricalvo malgax (Polyboroides radiatus) ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae reinal de Madagascar. Nun se reconocen subespecies.
Polyboroides typus
El aguilucho caricalvo común (Polyboroides typus) ye un ave rapaz perteneciente a la familia Accipitridae, del orde Accipitriformes. Habita y cría na mayor parte del África subsaḥariana y, xuntu col aguilucho caricalvo malgax ("Polyboroides radiatus"), son los únicos miembros del xéneru "Polyboroides".
El aguilucho caricalvo común ye una ave de medianu tamañu, con un llargor en redol a los 60-66 cm. El so pechu y parte cimeru son d'un color gris maciu, el banduyu ye blancu con un finu barrado de color escuru. Les nales son anches y tamién de color gris maciu, colos estremos de les sos plumes primariu y secundariu de color negru con una fina llinia blanca nel estremu. El parche facial ye d'un color variable, que va del mariellu al naranxa acoloratáu. El plumaxe del machu y de la fema ye bien asemeyada, ente que los exemplares inmaturos son de color pardu. Una característica destacable d'esta especie ye la doble articulación de la so rodía, que-y dexa algamar a preses ocultes en furacos y resquiebros, otra manera inaccesibles. El azor zancón ("Geranospiza caerulescens") tien una estructura anatómica similar nes sos pates, lo qu'evidencia un casu de evolución converxente.
El aguilucho caricalvo común habita nuna amplia diversidá de redolaes, que van dende les árees montiegues de les sábanes a los núcleos urbanos.
Constrúi'l so nial nuna bifurcación de les cañes de los árboles o nes copes de los árboles de palma. La puesta suel consistir en tres güevos que son guaraos puramente pola fema. El periodu de cría producir ente los meses d'agostu a avientu.
La so alimentación consiste nuna gran variedá de preses, con especial preferencia por otres aves más pequeñes que caza viviegamente o captura en niales construyíos en hoquedades, como los de los Phoeniculidae. Puede alimentase tamién de pequeños vertebraos, carroña ya inclusive de la fruta del árbol de palma
Polyonymus caroli
El colibrí colibronce o colibrí coludo morenura (Polyonymus caroli), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes".
Ye una especie reinal de Perú y habita nos montes tropicales de les estribaciones del cordal de los Andes, hasta altitúes de 3 400 m.
Polytmus guainumbi
El colibrí guainumbí o llaneru, picaflor doráu o de antifaz (Polytmus guainumbi) ye una especie d'ave de la familia Trochilidae que vive en Suramérica.
Alcuéntrase en Arxentina, Bolivia, Brasil, Colombia, la Guayana francesa, Guyana, Paraguái, Perú, Surinam, Trinidá y Tobago y Venezuela.
Los sos hábitats naturales son la sabana seca y les rexones baxes húmedes tropicales y subtropicales colos yerbazales o estacionalmente inundables.
Polytmus milleri
El colibrí de Tepui (Polytmus milleri) ye una especie ave de la familia Trochilidae que vive en Suramérica.
La so área de distribución estender por Brasil, Guyana y Venezuela.
Los sos hábitats naturales son les rexones montanas tropicales y subtropicales y les zones baxes con yerbazales húmedos o estacionalmente inundables.
Polytmus theresiae
El colibrí coliverde, esmeraldino o de Teresa (Polytmus theresiae) ye una especie d'ave de la familia Trochilidae que vive en Suramérica.
Los sos hábitats naturales son los marxes de los montes y les sabanes con parrotales y árboles tremaos.
Porphyrio alleni
El calamoncillo africanu (Porphyrio alleni), tamién denomináu calamón chicu, gallereta africana y pollona africana, ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive en África. Debe'l so nome científicu al contralmirante británicu William Allen (1770-1843) que recoyó l'espécime tipu.
El calamoncillo africanu mide ente 22 y 24 cm de llargu. El plumaxe de los adultos ye principalmente de color azul violáceo col llombu verdosu. La so cola ye curtia y cola parte inferior blanca con una banda escura nel centru. El so picu ye curtiu y colloráu. Tamién son coloraes les sos pates que tienen llargos deos. Los machos en dómina de cría amuesen un escudu fronteru azul que nes femes ye verde. El neñones son de color parduzu cola parte inferior de la cola crema. El plumón de los pollos ye negru como nos demás miembros de la so familia.
Cría en hábitats acuáticos, como marismes, banzaos y llagos, del África subsaḥariana, tando ausente solo nel grebu suroeste d'África. Tamién ta presente en Madagascar, les islles Comores, Mauriciu, Bioko y Santu Tomé y Príncipe. Ye una especie parcialmente migratoria que realiza desplazamientos irregulares estacionalmente. Lleguen a apaecer exemplares divagantes en dellos países europeos.
Los calamoncillos africanos afálense principalmente de vexetales complementando la so dieta con insectos y otros pequeños animales acuáticos, qu'atrapen sondiando col picu na folla o n'agües someres, anque tamién s'alimenten emponiéndose pola vista.
Cuando naden bancien la cabeza palantre y escontra detrás. 
Constrúin niales flotantes en banzaos y marismas, onde ponen de 2 a 5 güevos.
Porphyrio flavirostris
El calamoncillo celeste (Porphyrio flavirostris), tamién denomináu polla celeste, polla llanera y gallín claru, ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive principalmente en América del Sur.
El so picu y escudu facial son de color mariellu verdosu claru. Les coberteras de les nales son de color azul verdosu ente que'l llombu y la cola son de color pardu. La so cabeza y pescuezu son grises ente que'l so gargüelu y les partes inferiores son blanques. Les sos pates son marielles.
Alcuéntrase nel norte d'Arxentina, Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, la Guayana francesa, Guyana, Paraguái, Perú, Surinam, Trinidá y Tobago, los Estaos Xuníos y Venezuela.
La so dieta consta d'invertebraos, insectos y granes que recueye na agua o ente la vexetación. Suel encaramarse a los xuncos pa buscar comida ente ellos.
Constrúi'l so nial de fueyes en forma en forma de concu qu'escuende ente la vexetación del suelu. Les sos puestes suelen constar de 4-5 güevos, que son guaraos por dambos miembros de la pareya.
Porphyrio martinicus
El calamoncillo americanu (Porphyrio martinicus), tamién conocíu como pollona azul, polla azul, gallareta morada, gallineta morada, tingua azul, tagüita purpúrea y calamón de la Martinica, ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae qu'habita los banzaos y güelgaes d'América. Esta especie clasificaba enantes como "Porphyrula martinica", resultando los xéneros "Porphyrula" y "Porphyrio" sinónimos.
Ye de tamañu medianu, inconfundible coles sos pates marielles grandes, plumaxe púrpura azuláu con un verde na parte posterior, y el picu coloráu y mariellu. Tien un escudu fronteru azul maciu y la parte inferior blanca. Les aves xuveniles son castaños en llugar de púrpura.
El so hábitat de cría ye'l banzáu tropical del sudeste de los Estaos Xuníos migra a les rexones tropicales, como Florida Centroamérica y el Caribe y Suramérica. 
El nial ye una estructura flotante nun banzáu. Pon cinco a diez güevos. El so coloríu ye crema con mancha color castañu. 
La dieta ye omnívora, inclúi una variedá de plantes y materia animal, inclusive granes, fueyes y frutes de plantes acuátiques y terrestres, según insectos, xaronques, cascoxos, arañes, viermes de tierra y peces. Tamién sabe predar güevos y nuevu d'otros páxaros. 
Esta especie ye rara en Europa occidental. Hai una especie similar nel sur d'Europa, "Porphyrio porphyrio", pero ye una ave d'enforma mayor tamañu. 
Porphyrio porphyrio
El calamón común (Porphyrio porphyrio) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae qu'habita en güelgues del sur de Eurasia, Oceanía y el noroeste d'África. Trátase d'un ave bien vistosa, con plumaxe azul y negru, picu coloráu y pates acolorataes, bien torna y apreciada pol so valor cinexéticu.
El calamón común ye un rállido de gran tamañu, que mide ente 45 y 50 cm de llargu y tien un valumbu alar d'ente 90 y 100 cm (casi de tamañu doble qu'una gallineta común). El plumaxe de los adultos de la subespecie nominal ye polo xeneral de tonos añiles o moraos escuros, distribuyíos de forma uniforme y con rellumos purpúreos. Amás na cara y parte fronteru de pescuezu presenten rellumos azul cobaltu. Destaca na so parte trasera'l blancu níveo de la so zona infracadudal. Tien un robustu picu cónicu de color carmesí intensu, al igual qu'el so escudu fronteru. El colloráu de dambos intensifícase na dómina de reproducción. Les sos pates de llargos deos tamién son coloraes anque d'un tonu menos vivu. Los xuveniles son menos coloríos yá que el so plumaxe ye gris azuláu.
Esisten variaciones nel color del plumaxe ente les subespecies, dalgunes presenten tonalidaes d'azul más claro o verdosu en delles partes del cuerpu, llegando al blancu na cabeza de dalgunes; y tamién pueden incluyir el negru nel plumaxe de les sos cabeces y nales n'otres.
El calamón común clasificar colos demás calamones nel xéneru "Porphyrio", que pertenez a la familia Rallidae, una familia d'aves acuátiques y semiacuátiques pequeñes en comparanza col restu de Gruiformes. Les rállidas suelen tener el pescuezu relativamente llargu, la cola curtia, robustes pates con deos llargos y plumaxes discretos en contraste colos sos coloríos picos y escudos fronteros.
El calamón común foi descritu científicamente por Carlos Linneo en 1758 na décima edición de la so obra "Systema naturae", col nome científicu, "Fulica porphyrio". En 1760 foi treslladáu como especie tipo al xéneru "Porphyrio" creáu pol zoólogu francés Mathurin Jacques Brisson. "Porphyrio" en llatín significa a cencielles «calamón», términu que la so vegada provién del griegu "porphurion" del mesmu significáu.
Reconócense 12 subespecies:
Enantes incluyíase nesta especie al calamón africanu qu'agora se considera una especie separada, "Porphyrio madagascariensis".
Anque tien una amplia discribución peles zones templaes del sur d'Eurasia, Oceanía y les rexones mediterránees del noroeste d'África, alcuéntrase alcontráu nes güelgues con carrizales altos como los deltes y les riberes de llagos y ríos con pacionales húmedos. El calamón común amás prefier les zones con altes precipitaciones. En España, la subespecie Porphyrio porphyrio porphyrio habita en tola mariña mediterráneo y atlántico, especialmente nel parque de Doñana y en menor midida en güelgues de la Comunidad Valenciana, onde la presión urbanística de finales del sieglu XX y principios del XXI llogró espulsalo casi totalmente. El tol mundu alcuéntrase amenazáu pola desecación y contaminación de les güelgues nos qu'habita y la presión cinexética, anque se clasifica como especie so esmolición menor.
Ye una especie con alto poder dispersivo. Considérase qu'el calamón común ye l'ancestru de delles especies de calamones insulares, incluyíos el extinto calamón de la Lord Howe y los dos especies de calamón takahe de Nueva Zelanda. N'islles onde especies próximes escastóse o tán en cayente pola interferencia humana, como en Nueva Zelanda o Nueva Caledonia, esta especie haise s'estableció por sigo mesma relativamente apocayá.
Anque ye una especie sigilosa y malo de columbrar porque sueli tar escondida ente los carrizales, en dómina de cría son ruidosos y ye fácil oyer les sos llamaes, y onde nun son escorríos pueden trate alredor de les zones urbanes. Suel movese caminando y gracies a los sos grandes deos puede sostenese sobre la vexetación acuática ensin fundise. A peses de tener un vuelu pesáu puede volar llargues distancies, y ye un bon nadador pa ser una ave ensin membranes interdixitales.
Xeneralmente viven en pareyes y grupos más grandes. Muévese sobre los xuncos y aliméntase principalmente de biltos tienros y otres materies vexetales. Tamién come invertebraos, como los cascoxos, güevos, pitucos y pequeños pexes. De cutiu usa una de les sos pates pa llevase alimentu al picu. 
La dómina de cría de los calamones varia a lo llargo de les sos amplia área de distribución y suel coincidir col picu d'agües de les zones, o'l branu nos climes templaos. El calamón suel añerái ente los carrizales cerca de l'agua. Los machos realicen un ellaboráu cortexu, nel que caltién plantes acuátiques nel picu realizando reverencies ante la fema y emitiendo risaos altos. Nes zones occidentales de la so área de distribución el comportamientu social de cría tiende escontra la monogamia, y los grupos de cría cooperativa son más corrientes nes zones orientales. Estos grupos pueden constar de delles femes y machos compartiendo un nial o una pareya con xuveniles ayudantes de niaraes anteriores.
Añeren en grandes montones de carrizos y demás materia vexetal, xuntu a l'agua, sobre la vexetación flotante o acumulaos pa sobresalir sobre'l nivel de l'agua. Nun nial pueden poner los sos güevos delles femes y compartir les xeres d'incubación. Cada fema puede poner 3 o 4 güevos. Los güevos pueden ser de tonos ocres a castañales con llixos pardos. Un nial comunal puede contener hasta 12 güevos. La incubación dura de 23 a 27 díes, y ye realizada por dambos sexos, amás d'el ayudantes cuando los hai. Los pitucos precoces nacen recubiertos de plumón negru y suelen dexar el nial a los pocos díes de eclosionar. Los pitucos son alimentaos polos padres (y los miembros del grupu) mientres 10–14 díes, tres los cualos empiecen a alimentase por sigo mesmos.
Porphyrio porphyrio melanotus
El calamón común pukeko (Porphyrio porphyrio melanotus) ye una subespecie del calamón común ("Porphyrio porphyrio"), un ave gruiforme de la familia Rallidae. El so nome común deriva de la llingua maorín. Atopar nes principales islles de Nueva Zelanda y nes islles Chatham y Kermadec según otros llugares de Oceanía, incluyendo l'este de Indonesia, les Molucas, les islles Aru y Kai, según en Papúa Nueva Guinea y Australia.
Viven en grupos de 3-12 individuos y sábese que s'arrexunten y glayen en voz alta pa defender a los niales con ésitu mientres los ataques de los sos depredadores.
Porzana albicollis
La pituca turura (Porzana albicollis), tamién denominada pituca cienaguera, gris o burrín grande, ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive en Suramérica.
Los sos hábitats naturales son los banzaos y los pacionales tropical y subtropical de rexones baxes estacionalmente inundables.
Trátase d'un rállido solitariu y de pequeñu tamañu. Tien el llombu motudu con vetes pardes y verdoses y el picu curtiu. La so cola ye negra y les partes inferiores del so cuerpu son de color gris, más pálidu nel gargüelu. La parte inferior de los lladrales y les coberteras inferiores de la cola presenta franxes blanques y negres. Dambos sexos tienen el mesmu aspeutu.
Constrúin los sos niales con yerbes seques en forma de grandes concos, qu'asitien sobre'l suelu o a baxu altor, bien escondíos ente ferver y parrotales. Les puestes suelen tener ente 2 y 5 güevos. La so dieta consta d'insectos y los sos bárabos amás de granes.
Porzana carolina
La pituca sora o pituca norteña (Porzana carolina) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae, qu'habita nos banzaos de gran parte d'América.
Los adultos miden de 20 a 25 centímetros de llargu, y pesen ente 49 y 112 gramos. Tienen les partes cimeres con mancha color café, cola cara y les partes inferiores de color azul buxu, y lladrales blancos y negros.
Ye una especie migradora que cría na metá norte de Norteamérica, y pasa l'iviernu nel sur de EEXX, Méxicu, Centroamérica, el Caribe y l'estremu noroccidental de Suramérica.
Porzana cinerea
La pituca cejiblanca (Porzana cinerea) ye una especie d'ave gruiforme perteneciente a la familia Rallidae qu'habita nel sudeste asiáticu y Oceanía. 
Estender por Indochina, la península malaya, la totalidá de les islles de la Sonda y les islles Filipines, Melanesia y el norte de Australia. Alcuéntrase en Australia, Brunéi, Camboya, Fiyi, Hong Kong, Indonesia, Xapón, Malasia, Micronesia, Nueva Caledonia, Papúa Nueva Guinea, les Filipines, Samoa, Singapur, Islles Salomón, Tailandia y Vanuatu.
El so hábitat natural son los banzaos y riberes con vexetación flotante, amás de los banzaos.
Porzana flaviventer
La pituca pálida (Porzana flaviventer), tamién denominada pituca pechiamarilla (Costa Rica, Méxicu, Nicaragua), pituca de antifaz (Colombia), burrín mariellu (Arxentina, Paraguái, Uruguái), gallinuelita (Cuba), gallín mariellu (República Dominicana) o polla nana (Venezuela) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive en América.
Ye diminuta, mide 13 cm. Corona y llinia ocular negres, dixebraes por una atayada ceya blanca; les partes cimeres son estriaes, barradas y enllordiaes de canela, coritu y blancu. Les mexelles, llaos del pechu y pescuezu son castañu amarellentáu; lladrales, banduyu inferior y subcaudales barrados de blancu y negru; pates mariellu-ocracees.
Alcuéntrase en Arxentina, Belice, Bolivia, Brasil, les islles Caimán, Colombia, Costa Rica, Cuba, Ecuador, la Guayana francesa, Guatemala, Guyana, Haití, Xamaica, Méxicu, Nicaragua, Panamá, Paraguái, Puertu Ricu, la República Dominicana, El Salvador, Surinam, Trinidá y Tobago, Uruguái, Venezuela, les islles Virxes.
Habita en pajonales anubiertos alredor de llagunes, esteros y charcos, vexetación flotante y emerxente de cunetes, regueros, barraqueres, manglares.
Constrúi la so nial esféricu nel suelu, con fibres verdes de camperes, o ente macizos de gramínees, a poco altor del suelu. Pon de 3 a 7 güevos de color crema, pintaos y enllordiaos en tonos de castañal y gris.
La especie "P. flaviventer" describióse per primer vegada pol ornitólogu holandés Pieter Boddaert en 1783 sol nome científicu "Rallus flaviventer"; localidad tipo «Cayenne, Guayana Francesa».
Nun se paez a nenguna otra especie del xéneru "Porzana"; por causa de les similaridades nel patrón de les mexelles y l'estructura del picu, delles vegaes ye asitiada nel xéneru "Poliolimnas" xuntu con "Porzana cinerea", una separación que puede ser apoderada.
Reconócense 5 subespecies cola so correspondiente distribución xeográfica:
Porzana fluminea
La pituca australiana (Porzana fluminea) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae endémica de Australia.
Ocupa principalmente'l sureste del continente australianu, anque esisten poblaciones tremaes por toa Australia, incluyida la isla de Tasmania. El so hábitat son los humerales abiertos d'agües someres, marismas y cañaverales trupu o zona de vegentación flotante de mases d'agua, duce o salobre, incluyíos llagos, banzaos y barraqueres.
Porzana fusca
La pituca pechirrufa (Porzana fusca) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive nel sur y este d'Asia.
La pituca pechirrufa mide alredor de 22–23 cm de llargu. El so cuerpu ta esplanáu lateralmente lo que-y dexa mover se con mayor facilidá ente los carrizales y demás vexetación terrestre. Tien llargos deos nes pates y una cola curtia. El plumaxe de les sos partes cimeros ye de tonos pardos escamplaes, ente que la so cabeza y partes cimeros son de color castañu acoloratáu, y presenta delles llistes blanques nos lladrales y so la cola. El so picu ye apuntiáu y amarellentáu. L'iris de los sos güeyos y pates son de color coloráu. Dambos sexos son similares, pero los xuveniles son de color pardu escuru con motudu blancu.
El so hábitat reproductivu son los banzaos y demás güelgues de tol sur y este d'Asia dende'l subcontinente indiu hasta'l China, Corea del Norte, Xapón, l'estremu sudoriental de Rusia, amás de gran parte del archipiélagu malayu. Rexistráronse exemplares divagantes hasta la isla australiana de Navidá. Ye una ave sedentaria na mayor parte de la so área de distribución, anque les poblaciones del norte migren al sur pel hibiernu.
Esta especie sondia la folla y les agües someres en busca de les sos preses qu'alcuentra principalmente cola vista. Alimentar d'insectos y bayes, amás de cascoxos y otros pequeños animales.
La pituca pechirrufa son territoriales, anque de vezos discretos y escuéndense ente la vexetación en cuanto detecten cualquier soníu. 
Añera en llugares secos del suelu ente la vexetación de marisma. Suel poner ente 6 y 9 güevos.
Porzana parva
La pituca bastarda (Porzana parva) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae mesma de Eurasia y África. Habita en güelgues que tengan carrizales, especialmente nos que s'entemecen con eneas y tengan canales. Ye bien malo de ver, y ye más fácil escuchar los sos reclamos. Nun se reconocen subespecies.
La pituca bastarda mide de 18 a 20 cm de llargor. Ye llixeramente menor que la pituca pintoja, de la que s'estrema por escarecer de les llistes escures nos lladrales y los llixos en partir inferiores. La pituca bastarda tien el picu curtiu y rectu, de color mariellu y con un llurdiu coloráu na base. A diferencia d'otres especies del so xéneru la pituca bastarda presenta un notable dimorfismu sexual. El machu tien les partes cimeres veteadas en distintos tonos de pardos, con delles vetes blanques, y coles partes inferiores y la cara de color gris azuláu. Paecer a los machos de la pituca chica ("P. pusilla"), que son daqué menores y tienen los lladrales llistaos, y amás los sos plumes primaries son más llargues y pollo sobresalen más con al respective del so cuerpu que na moza. Sicasí la fema tien les partes inferiores anteadas y solo tienen abuxáu la cara. Les femes paécense más a les pituques pálides ("P. flaviventer") de los trópicos americanos. El neñones de pituca bastarda paecer a les femes pero tienen la cara y el pechu blancos. Los pitucos tán recubiertos por plumón negru, como ye típicu nes rállidas.
La pituca bastarda clasificar nel xéneru "Porzana", que pertenez a la familia Rallidae, una familia d'aves acuátiques y semiacuátiques de tamañu mediu, anque pequeñes en comparanza col restu de Gruiformes. Les rállidas suelen tener la cola curtia, robustes pates con deos llargos, plumaxes discretos y el pescuezu muncho menos llargu que les grullas. Los miembros de "Porzana" caracterizar por nun presentar conspicuos escudos fronteros como'l restu de rállidas y ser más pequeños.
La pituca bastarda describióse científicamente pol naturalista tirolés Giovanni Antonio Scopoli en 1769, col nome científicu, "Rallus parvus". Darréu foi treslladada al xéneru "Porzana", creáu pol zoólogu francés Louis Jean Pierre Vieillot en 1816. Nun se reconocen subespecies de "Porzana parva":
"Porzana" ye la llatinización del términu vénetu "sporzana" usáu pa nomar a les pituques, ente que "parva" en llatín significa «pequeña». N'español denominar bastarda» por tener característiques comunes tantu a les pituques chiques como a les pintojas.
La pituca bastarda ye una ave migratoria que cría nes güelgues con estensos carrizales y vexetación de ribera alta d'Europa (especialmente nel este) y l'oeste d'Asia, y muévese África y el sureste d'Asia pa pasar l'iviernu. Los cuarteles ivernizos africanos son principalmente los llagos tremaos pol Sahel y la cuenca del Nilu. N'España ye rara y reparar especialmente mientres los sos pasos migratorios.
Les pituques bastardes busquen alimentu sondiando col picu na folla o les agües someres, y tamién picotiando lo que ve ente la vexetación. Aliméntense principalmente d'insectos y pequeños animales acuáticos. Son aves bien tornes mientres la dómina de cría y ye más probable poder oyeles que reparales, y ye más fácil veles mientres la migración, entós son más ruidoses y emiten llamaes de tipu "kua". Añera en sitios secos ente los carrizales y suel poner ente 4–7 güevos.
Porzana porzana
La pituca pintoja (Porzana porzana) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae mesma de Eurasia y África. 
La pituca pintoja mide ente 19 y 22,5 cm de llargu y tien 35 cm de valumbu alar, casi del tamañu d'un rascón común, del que s'estrema fácilmente pol so picu curtiu amarellentáu con colloráu na base, a diferencia de la llongura y totalmente coloráu picu del rascón. Como indica'l so nome común caracterizar pol motudu blancu de la mayor parte del so cuerpu. Los adultos tienen les partes cimeres de tonos pardos, y la cara y pechu gris azuláu, dambos densamente chiscaos de llixos blancos, en contraposición colos sos lladrales llistaos en blancu y negru. El so parte ventral ye anteada y la so cola curtia. Tienen pates mariellu verdoses con llargos deos. El neñones son similares pero los tonos grises azulaos sustituyir por parduzos. Los pitucos tán recubiertu por plumón negru, como nes demás rállidas.
La pituca pintoja ye la especie tipo del xéneru "Porzana", que pertenez a la familia Rallidae, una familia d'aves acuátiques y semiacuátiques de tamañu mediu, anque pequeñes en comparanza col restu de Gruiformes. Les rállidas suelen tener la cola curtia, robustes pates con deos llargos, plumaxes discretos y el pescuezu más curtiu que les grullas. Los miembros de "Porzana" caracterizar por escarecer de los conspicuos escudos fronteros del restu de rállidas y ser polo xeneral más pequeños.
La pituca pintoja describióse científicamente por Carlos Linneo en 1766 na docena edición de la so obra "Systema naturae", col nome científicu de "Rallus porzana". En 1816 foi treslladada al xéneru "Porzana", creáu pol zoólogu francés Louis Jean Pierre Vieillot. "Porzana" ye la llatinización del términu vénetu "sporzana" usáu pa nomar a les pituques. Nun se reconocen subespecies de "Porzana porzana":
Ye una ave migratoria que cría nes güelgues con vexetación palustre alta de les rexones templaes d'Europa y del oeste d'Asia, llegando hasta l'oeste de Mongolia y les proximidaes del llagu Baikal, nel sur de Siberia. Al terminar la dómina de cría migra al subcontinente indiu y a África oriental y austral pa pasar l'iviernu.
Ye una ave solitario y cobarde, que se camufla ente la vexetación con gran ésitu. Por ello, namái ye fácil mientres la migración de seronda, cuidao que el descensu del nivel de l'agua dexa afayar les zones de fango en qu'habiten. Aliméntase de pequeños insectos y otros invertebraos acuáticos.
Tien una voz rítmica y repetitiva, similar a la d'un llátigu restallando nel aire. Nidifica de mayu a xunetu, nun nial de ramines y fueyes en forma de concu pocu fondu, asitiáu sobre la vexetación al ras d'agua en marjales someros. Realiza una única niarada de 8 a 12 güevos.
Porzana pusilla
La pituca chica (Porzana pusilla) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae llargamente distribuyida por de Eurasia, África y Australasia.
La pituca chica mide ente 17 y 19 cm de llargu y tien un valumbu alar de 33-37 cm. Ye similar a la pituca bastarda pero llixeramente menor, y los sos plumes primaries sobresalen menos por detrás cuando tien les nales plegaes. La pituca chica tien un picu curtiu y rectu, de color mariellu o verdosu. Los adultos de pituca chica tienen un plumaxe pardu acoloratáu con marques blanques irregulares nes partes cimeres, ente que la so cara, pechu y banduyu son de color gris azuláu. Los sos lladrales tán llistaos en negru y blancu. Tien la cola curtio y motudo na parte inferior. Les sos pates tienen deos llargos y son de color variable, verdoses o rosácees.
Les nueves pituques chiques son similares a los adultos, pero tienen un plumaxe más motudu. Los pitucos naciellos son negros, como en toles especies de rállidos.
La pituca chica clasificar nel xéneru "Porzana", que pertenez a la familia Rallidae, una familia d'aves acuátiques y semiacuátiques de tamañu mediu, anque pequeñes en comparanza col restu de Gruiformes. Les rállidas suelen tener la cola curtia, robustes pates con deos llargos, plumaxes discretos y el pescuezu más curtiu que les grullas. Los miembros de "Porzana" caracterizar por escarecer de los conspicuos escudos fronteros del restu de rállidas y ser más pequeños.
La pituca chica describióse científicamente por Peter Simon Pallas en 1776, col nome científicu de "Rallus pusillus". Darréu foi treslladada al xéneru "Porzana", creáu pol zoólogu francés Louis Jean Pierre Vieillot en 1816. "Porzana" ye la llatinización del términu vénetu "sporzana" usáu pa nomar a les pituques, ente que en llatín "pusilla" significa «diminuta». 
Reconócense seis subespecies de "Porzana pusilla":
La pituca chica ye una ave migratoria que cría nes güelgues d'Europa, principalmente nel este, y en Asia. La especie solía habitar nes islles Britániques hasta mediaos del sieglu XIX, pero la población d'Europa Occidental amenorgóse considerablemente debíu al drenaxe de terrenes húmedos y la consecuente destrucción del so hábitat. Al llegar la seronda migra pa pasar l'iviernu n'África oriental y el sur d'Asia. Tamién mora de forma sedentaria n'África y Australasia. 
En septiembre del añu 2000 un exemplar d'esta especie foi columbrada na isla Attu en Norteamérica, pero la so presencia nel continente americanu ye anecdótica.
La pituca chica alimentar na folla o enagua pocu fonda, atrapando'l so alimentu que detecta por aciu la vista. Aliméntense principalmente d'insectos y pequeños animales acuáticos.
Mientres la estación de cría les pituques chiques suelen permanecer ocultes, y ye más probable escuchar el so cantar qu'afayar la so presencia. Mientres la seronda pueden trate en bandaes migratories. Son aves bien ruidoses y el so cantar consiste nun rillo rápido. Añera nun allugamientu secu al pie de banzaos y güelgues, depositando una puesta media de 4-8 güevos.
A nivel global la pituca chica considérase una especie so esmolición menor na llista colorada de la UICN. La pituca chica ye una de les especies a les que s'aplica'l "Alcuerdu de Caltenimientu d'Aves Acuátiques d'África y Eurasia."
N'Australia la pituca chica nun ye una ave amenazada. Sicasí, el so caltenimientu varia ente estaos dientro del país. Por casu:
Porzana tabuensis
La pituca de Tongatapu (Porzana tabuensis) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive en Oceanía y Filipines.
Atopar nos humerales de Australia, Nueva Guinea, Nueva Zelanda, Filipines, Timor, isla Salomón, Polinesia y Micronesia
Priotelus temnurus
El tocororo o trogón tocororo (Priotelus temnurus) ye una especie d'ave de la familia y orde de los trogones y quetzales (Trogoniformes, Trogonidae). Ye reinal de Cuba. El so plumaxe ye coloríu. Ye reconocida como'l ave nacional de Cuba.
El so nome xenéricu "Priotelus" significa en llatín serrucháu y l'específicu "temnurus" significa desdeñoso. El so nome más común ye tocororo. Tamién ye llamáu tocoloro y en dellos llugares del oriente del país, guatiní, vocablu d'orixe taino.
Namái esiste en Cuba, incluyendo Islla de la Mocedá ( enantes Islla de Pinos), Cayo Guanaja y Cayo Sabinal del archipiélagu Xardinos del Rei (Sabana-Camagüey). Ye común nos montes de tol país, que pueden ser diversos, incluyíos los pinares, pero trupos y que tengan árboles altos.
El so llargor ye de 27 – 28,5 cm y el valumbu de les sos nales de 39 - 39,5 cm. La cola mide 14,3 – 14,8 cm. La parte cimera de la cabeza y la nuca son azul-violacees, el llombu y la rabadilla son de color verde escuru iridiscente, el gargüelu y el pechu son blancu-buxos, el banduyu ye coloráu al igual que la base de la cola axacente, xeneralmente los machos tienen pechu de plumaxe blancu y banduyu coloráu, llamáu tocororo machu, non asina les femes que tienen el pechu y el banduyu de color coloráu. Les nales y la cola tienen patrones abigarrados con partes d'azul y verde iridiscente y otres con bandes alternes de blancu y negru. La cola tien plumes llargues y peculiares, que-y dan a la so punta apariencia horquillada y serruchada pelos llaos. Los güeyos son coloraos. El picu ye escuru enriba y colloráu embaxo. Los deos asitiar na posición d'agarre típica de los Trogonidae, primeru y segundu escontra tras, y terceru y cuartu escontra alantre. Dambos sexos tienen similar apariencia.
Esisten dos formes llixeramente distintes, la que vive na Islla de Cuba y cayos axacentes, "P. temnurus temnurus", y la que vive na Islla de la Mocedá o de Pinos, "P. temnurus vescus".
Alimentar d'insectos, flores y frutos.
Añera d'abril a xunetu nos buecos de picatueros acabante abandonar. Pon 3 o 4 güevos. Dambos sexos guaren y alimenten a los sos pichones.
Posáu nuna caña repiten "tó-coru", en series, mientres mueven la cola como tremeciendo. D'esti cantar vien-y el nome común. Tamién faen otros soníos, como lladríes ronques y diverses llozaderes y murmurios de llamada.
Resulta una ave bastante quieta, permanez posada llargu tiempu, ensin movimientos graciosos y vuela esporádicamente pa tomar los sos alimentos al vuelu. El so vuelu ye repentín pero curtiu, onduláu y daqué ruidosu.
Resulta casi imposible de caltener en cautiverio en bones condiciones. Sobrevive bien pocu tiempu y pierde fácilmente les plumes, y colles tol so curiosu.
García, F. (1987). Les Aves de Cuba. Tomu I. Especies reinales. Editorial Xente Nuevo, L'Habana. 103 pp.
Garrido, O.H.; Kirkconnell, A. (2000). Birds of Cuba. Helm Field Guides, Londres. 253 pp.
Prodotiscus insignis
El indicador insigne (Prodotiscus insignis) ye una especie d'ave piciforme de la familia Indicatoridae que vive en África.
Estender por África occidental y Central. Alcuéntrase n'Angola, Benín, Camerún, Costa de Marfil, Gabón, Ghana, Guinea, Kenia, Liberia, Nixeria, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Senegal, Sierra Lleona, Sudán del Sur, Togu y Uganda.
Prodotiscus regulus
El indicador dorsipardo (Prodotiscus regulus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Indicatoridae. Ta llargamente distribuyíu en África al sur del Sáhara, siendo una especie común.
Prodotiscus zambesiae
El indicador del Zambeze (Prodotiscus zambesiae) ye una especie d'ave piciforme na familia Indicatoridae que vive en África.
Alcuéntrase nel África Austral y oriental, distribuyíu por Angola, Botsuana, Kenia, Malaui, Mozambique, Namibia, República Democrática d'El Congu, Tanzania, Zambia y Zimbabue.
Psaltriparus minimus
El mitu de parrotales o "Psaltriparus minimus" ye una ave de cola llarga que s'atopa n'América del Norte. Ye la única especie de la familia que s'atopa nel Nuevu Mundu, y ye l'únicu miembru del taxón Monotípicu del genus "Psaltriparus".
El Psaltriparus minimus habita aérees montieges semi abiertes, que de cutiu contienen carbayos y una maleza chaparral sotobosque; tamién habita en parques y xardinos. Ésti un residente tol añu de la parte Oeste d'Estaos Xuníos Estaos Xuníos y les tierres altes de Méxicu, dende Vancouver al traviés de la Gran Cuenca y les tierres baxes y estribaciones de California al sur de Méxicu y Guatemala.
El Psaltriparus minimus ye unu de los más pequeños paseriformes n'América del Norte, con 11 cm de llargor y 5,3 g de pesu. Ye polo xeneral gris-marrón, con una cabeza grande, pescuezu curtiu, cola llarga y un picu curtiu y achaparráu. El machu tien güeyos escuros y la fema adulta, mariellos.
El Psaltriparus minimus ye activu y sociable, caza pequeños insectos y arañes xuntu con bandaes mistes que s'alimenten en asociaciación que contienen especies como los Paridae y el Passeriforme del Nuevu Mundu, de 10 y a más de 40 individuos. Los miembros del grupu tán en constante contacto al traviés de llamaos ente ellos que pueden ser descritos como un "tsit" curtiu .
A midida que la "simple" forma del Psaltriparus minimus escarez de grandes marques d'identificación, de cutiu identifícase pola so forma, los sos llamaos, y los sos comportamientos.
El Psaltriparus minimus de "Oreyes Negres" enantes yera considerada una especie individual ("P. melanotis"). Puede ser identificáu pol so parche escuru nel oyíu (l'auricular). Esti polimorfismu nun s'atopa en partir norte del rangu del Psaltriparus minimus', pero reparar por primer vegada cerca de la frontera con Méxicu, sobremanera en Texas. La mayoría d'esta especie del parche negru nel oyíu, nesa zona son chicos nuevos, y nengunu d'ellos muyeres adultes - dalgunos namái tienen una o dos llinies escures na cara en llugar d'un parche completu. La forma de la especie d'Oreyes negres vuélvese más común escontra'l sur, nel nordés (pero non al noroeste) de les tierres altes de Méxicu hasta'l sur del centru de Méxicu, tolos machos tienen un parche completa negru nel oyíu ya inclusive femes adultes tienen un arcu negru sobre'l güeyu y polo xeneral una llinia negra al traviés de los güeyos.
Pseudoscops grammicus
El búho jamaicano (Pseudoscops grammicus) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia de los búhos (Strigidae). Esti pequeñu búho antillanu ye reinal de Xamaica. Tien banduyu pardu escuru, y un discu facial ámbare, enmarcáu ente negru y blancuciu. Tien güeyos n'ablana, grandes oreyes y un picu mariellu buxu. Mayormente prefier hábitats abiertos, con ramasques, xeneralmente en tierres baxes. 
Ave nocherniega, come principalmente insectos grandes, arañes, anfibios, llagarteses, aves y royedores. Pon los sos güevos en cuévanos d'árboles. Esta especie ye común y llargamente espandida nel so llindáu rangu. Vive solo en Xamaica, y delles subpoblaciones tán en riesgu por perda d'hábitat.
Dalgunos consideren que ye la única especie del xéneru "Pseudoscops", y otres autoridaes tamién inclúin a "Asio (Pseudoscops) clamator".
Psilopogon armillaris
El barbudu coroniazul (Megalaima armillaris) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae reinal de Indonesia.
Alcuéntrase namái nes islles de Xava y Bali. El so hábitat natural son montes tropicales húmedos isleños.
Psilopogon asiaticus
El barbudu de gargüelu azul o barbudu gorgiazul ("Megalaima asiatica") ye un ave de la familia de los barbudos asíáticos (Megalaimidae). Los barbudos tomen el so nome de pelame qu'arrodia los sos fuertes picos. Esta especie alimentar de fruta y insectos.
Estes aves habiten a lo llargo del subcontinente indiu y el sudeste asiáticu. Anque la so población nun foi cuantificada, considérase común na so zona de distribución, esistiendo nicios de que tán espandiéndose escontra Pakistán.
Psilopogon australis
Megalaima australis ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae que vive nel sudeste asiáticu. Debe'l so nome común a la gran variedá de patrones de color que presenten na cabeza les sos distintes subespecies. 
Megalaima australis mide unos 17–18 cm de llargu. Ye un ave gordosa de pescuezu curtiu y cabeza relativamente grande. El so picu escuru ye robustu y apuntiáu. Presenta cerdes alredor del picu. El plumaxe del so cuerpu ye verde, más claru nes partes inferiores, ente que presenta llamativos colores na cabeza, que'l so patrón varia según les distintes subespecies. Suel predominar l'azul y pueden apaecer llurdios negros, coloraos, naranxes y mariellos. El machu adultu de la subespecie "M. a. cyanotis", que s'atopa dende'l nordés de la India hasta la península malaya tien la frente negra, el píleu mediu, les coberteres auriculares y el gargüelu azules, y llurdios coloraos percima y per debaxo de les coberteres auriculares, y les mexelles anaranxaes. La fema tien un patrón menos llamativu, presentando namái llurdios anaranxaos anque más grandes, los xuveniles tienen la cabeza verde con dalgún llurdiu azul nes coberteres auriculares y el gargüelu.
El cantar territorial del machu ye un repitíu "ko-tek". Ente otres llamaes inclúyese un xiblíu tipu "pliow".
El barbudu variable ye una ave sedentaria qu'habita nel sudeste asiáticu, dende les estribaciones orientales del Himalaya hasta Indochina, Borneo y Bali. Vive tantu nes selves, como nos montes mistos y montes secundarios, hasta los 1525 m d'altitú. 
Suel añerar nos buecos de los árboles.
Reconócense les siguientes subespecies
Ripley describió "M. a. eximia", nel norte de Borneo, pero anguaño considérase una especie estreme "M. eximia".
Psilopogon chrysopogon
El barbudu carigualdo (Megalaima chrysopogon) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae que vive nel sudeste asiáticu. Enantes considerábase que pertenecía a la familia Ramphastidae como los tucanes.
El barbudu carigualdo mide de 24 a 30 centímetros de llargu y pesa de 110 a 181 gramos, lo que-y convierte nuna de los dieciséis especies de barbudos más grandes de los presentes nel sudeste asiáticu. El color xeneral del so plumaxe ye verde mazana, miméticu ente la xamasca de la selva, y presenta unes mexelles d'un color mariellu intensu y el pileu acoloratáu. El so frente ye gris clara y el so gargüelu gris parduza con tonos moraos per debaxo. Amás tien el lorum de color coloráu intensu y llistes postoculares pardu abuxaes. Dambos sexos tienen un aspeutu similar, anque presenten cierta diferencia nel color del picu, siendo'l de les femes de tonos dientro del gris escuru azuláu. Los xuveniles tienen plumaxe de tonos más apagaos.
Alcuéntrase na península malaya, Borneo, Sumatra y pequeñes islles entemedies, distribuyíu por Indonesia, Malasia, Tailandia y Brunéi.
El so hábitat natural son los montes tropicales húmedos de tierres baxes. Pueden atopase nes fasteres baxes de los montes y nos montes secundarios pero escasamente nes selves trupes y los banzaos. Tamién puede atopase barbudos carigualdos nos plantíos de cacáu.
Pasa la mayor parte del día buscando alimentu nel dosel del monte. Anque sueli tar bien camufláu'l so cantar extraordinariamente altu y rápido de tipu «"tihup-tihup-tihup-tihup"» delata la so presencia.
El barbudu carigualdo ye principalmente frugívoro, alimentar de bagues, figos y cualquier tipu de fruta que pueda atopar. Amás consume dellos insectos como les termites voladores y puédese-yos reparar cavando nel suelu en busca d'alimentu. Tamién s'alimenta de granes, ya inclusive atrapa llagarteses y aves pequeñes como'l gorrión molineru.
La dómina de cría del barbudu carigualdo ye de febreru a agostu. En cada puesta suel haber dos güevos blancos y arrondaos.
== Taxonomía reconocen trés subespecies de barbudu carigualdo:
Psilopogon corvinus
El barbudu corvino (Megalaima corvina) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae endémica de Indonesia.
Alcuéntrase namái nes selves del oeste de Xava.
Psilopogon eximius
El barbudu eximio (Megalaima eximia) ye una especie d'ave piciforme de la familia Ramphastidae endémica de la isla de Borneo.
Alcuéntrase principalmente nes selves de monte de la metá norte de Borneo.
Psilopogon faiostrictus
El barbudu orejiverde (Megalaima faiostricta) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae que vive nel sudeste asiáticu.
El barbudu orejiverde mide ente 24,5–27 cm de llargu. Ye una ave col pescuezu y cola curtios y la cabeza proporcionalmente grande. El plumaxe de la so cabeza y pechu ye ablancazáu veteado en pardu verdosu, sacante un llurdiu verde clara ensin veteado al altor de les coberteras auriculares. El plumaxe del restu de partes cimeros ye de color verde llisu y el so banduyu ye amarellentáu con vetes verdes. El so picu ye gris escuru y ta arrodiáu de goches como nel restu de barbudos. Dambos sexos tienen un aspeutu similar, al igual qu'el neñones. Esta especie paecer al barbudu llistáu, anque ye menor y estrémase pola distintiva llurdiu verde llisa al altor de los oyíos, porque'l so picu ye más escuru, y el so aníu periocular ye coritu en llugar de mariellu.
El cantar territorial del machu consiste nun un altu "tuk-a-prruk". Amás emiten llamaes del tipu "pooouk".
Alcuéntrase en Indochina y rexones próximes, distribuyíu pel sur de China, Camboya, Laos, Tailandia y Vietnam. Ye una especie de les selves y montes de fueya ancha perenne y montes mistos hasta los 900 m d'altitú. Suel añerái nos buecos de los árboles.
Psilopogon flavifrons
El barbudu frentigualdo (Psilopogon flavifrons) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae endémica de Sri Lanka.
Mide unos 21 cm de llargu. Ye una ave gordosa cola cabeza relativamente grande y un picu recto y apuntiao. El plumaxe de la mayor parte del so cuerpu ye de color verde, más claru nes partes inferiores, cola cara y el gargüelu azules, y la frente y les bigoteras marielles. Presenta ciertu motudu ablancazáu nel pechu y la parte posterior de la cabeza. 
El so cantar ye un repitíu "kow-kow-kow-kow".
El barbudu frentigualdo ye una especie arborícola que vive nos montes y arbolees, inclusive nos xardinos, y que s'alimenta principalmente de frutos pequeños y solo dacuando atrapa insectos. Añera nos buecos de los árboles onde pon de 2 a 3 güevos.
Psilopogon franklinii
El barbudu de Franklin (Megalaima franklinii) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae que vive principalmente nel sudeste asiáticu.
El barbudu de Franklin estender dende'l nordés del subcontinente indiu por Indochina hasta la península malaya y el suroeste de China. El so hábitat natural alcuéntrase nes selves de fueya ancha ente los 900–2565 m d'altitú. Añera nos buecos de los árboles.
El barbudu de Franklin mide ente 20,5 y 23,5 cm de llargu. Ye una ave gordosa, de pescuezu curtiu y cabeza relativamente grande. El so picu ye ye robustu y coritu. Nel plumaxe del so cuerpu predomina'l verde, ente que na so cabeza presenta llamativos colores, que varien según les subespecies. Los adultos de la subespecie nominal tienen la frente colorada, el pileu mariellu, anches llistes superciliares negres, mexelles blanques y gargüelu mariellu. Dambos sexos tienen un aspeutu similar, y los xuveniles presenten patrones de color más apagaos na cabeza.
Los machos emiten un cantar territorial de tipu "pukwowk".
Psilopogon haemacephalus
El barbudu caldereru (Megalaima haemacephala) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae que vive nel sur d'Asia.
Tien una cresta y gargüelu de color coloráu intensu, y caracterízase pola so llamada metronómica que foi comparada col soníu que produz un caldereru al cutir el metal col so martiellu. Alcuéntrase nel subcontinente indiu y delles zones del sudeste asiáticu. Al igual qu'otros barbudos, constrúin el so nial furando un buecu nun árbol. Aliméntase principalmente de frutos anque tamién prinden insectos, especialmente termites alaes.
Esta especie de barbudu convive con dellos barbudos más grandes na mayor parte del sur d'Asia. Nos Ghats Occidentales asolapa parcialmente con nel barbudu de garganta carmín que ye bien similar en tamañu pero tien un cantar más rápido. La coloración d'el so plumaxe facer abondo estremable. Presenta la frente colorada, l'aru alredor del so güeyu y gargüelu mariellos, enmarcaos pol negru del restu de la so cara, amás tien un llurdiu coloráu na parte cimera del pechu. Los sos partes cimeros son de color verde y les inferiores ablancazaes densamente veteadas n'escuru. Los xuveniles son de colores más apagaos y escarecen de llurdios coloraos. Dambos sexos son de colores similares. La subespecie de Sri Lanka tien más negru na cara, más coloráu nel pechu y el veteado de les partes inferiores ye más escuru. 
Son una especie basal nel xéneru "Megalaima" según los analises filogenéticos. La mayoría del restu d'especies son más recién na so diverxencia y especiación.
Suelen reconocese nueve subespecies: 
Les demás son poblaciones isleñas del sudeste asiáticu:
Alcuéntrase nel subcontinente indiu y el sudeste asiáticu, dende l'este de Pakistán hasta les islles Filipines y Bali n'oriente, anque ta ausente de la gran isla de Borneo, Entemedia ente les Filipines y les islles de Sumatra y Xava onde sigo habita.
En tou la so área de distribución atopar n'arbolees esvalixaes, sotos y xardinos. Precisen que nel so hábitat haya tueros muertos pa poder furar los buecos una y bones estes aves duermen y añeren nestos cuévanos.
Nos montes Palni del sur de la India atopar por debaxo de lo 1200 m d'altitú. Nel Himalaya alcuéntrase principalmente nos valles y nos sos estribaciones apaez hasta los 900 m. Son raros tantu nes zones desérticas como nos montes bien húmedos.
Suel tar en solitariu, pareyes o pequeños grupos, anque dacuando pueden axuntase grandes grupos nes grandes figales en frutu. Gústa-yos tomar el sol pela mañana nes cañes desnudes de los árboles altos, y de cutiu muévense pa posase cerca unos d'otros. Vuela rectu y con rápidos aleteos.
Compiten con otres aves frugíboras y qu'añeren en cuévanos. Rexístrase que los barbudos gorgiazules estornar de los buecos de los sos niales, ente que se reparó que roben los frutos que lleva'l machu de bulbul ventrirrojo a la so fema que ta nel nial.
Los cuévanos nos árboles amás de p'añerar usar pa folgar, ellí les aves duermen soles ya inclusive fuelguen parte del día. El neñones suelen dormir colos sos proxenitores anque de cutiu tornen al buecu más puestu pa evitar que los sos padres nun-yos dexen entrar.
La so llamada ye un soníu altu y metálicu en forma de "tuk…tuk…tuk", que se paez al soníu que se produz al cutir un calderu de cobre, a lo que debe'l so nome común. Repitir monótonamente mientres llargos periodos, empezando por un "tuk" baxu que va xubiendo de tonu y volume, amás d'amontase la frecuencia de la serie, que varia de les 108 - 121 notes per minutu de primeres hasta llegar a les 204 notes del final. Pel hibiernu vuélvense silenciosos y dexen de cantar. 
El so picu permanez zarráu mientres canten - la zona de piel desnudo que tien a entrambos llaos del gargüelu encher y desenche con cada "tuk".
Prefier los frutos del baniano, la figal sabrada, y otres figales monteses, dellos tipos de drupes y bayes, y dacuando atrapa insectos al vuelu. Tamién inclúi na so dieta los pétalos de les flores. Consume ente cerca del 1,5 a 3 vegaes el pesu del so cuerpu en frutos acaldía.
Reproducir a lo llargo de casi tol añu con variaciones locales. La dómina de cría trescurre principalmente ente febreru y abril na India y d'avientu a setiembre en Sri Lanka. Dambos sexos trabayen pa furar el buecu na base d'una caña horizontal nel qu'amás d'añerar, van folgar. Ponen trés o cuatro güevos, que'l so periodu d'incubación nun ta bien estudiáu como n'otres aves qu'añeren en cuévanos anque s'envalora que dura unos dos selmanes. Dambos sexos encargar de guarar. Con frecuencia críen dos niaraes sucesivamente.
Los adultos suelen ser cazaos por especies predadoras. Nes zones urbanes rexístrense choques mortales con murios blancos. Tamién suelen resultar envelenaos polos pesticidas.
Psilopogon incognitus
El barbudu bigotudu (Megalaima incognita) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae que vive nel sudeste asiáticu.
El barbudu bigotudu mide alredor de los 23 cm de llargor. Ye una ave gordosa con una gran cabeza y el pescuezu curtiu y la cola curtios. Nel so plumaxe del so cuerpu ye verde, daqué más claro nes partes inferiores, y el so picu ye coritu. Los adultos de tienen la cara y gargüelu azules col pileu verde, con llistes superciliares y bigoteras negres. Presenten llurdios coloraos na frente, lorum, la nuca y el pescuezu, que varien n'estensión según les subespecies. Dambos sexos tienen un aspeutu similar, y los xuveniles son de tonos más apagaos y cola cabeza y gargüelu verdosu, y bigoteras más estreches.
El cantar territorial del machu ye un repitíu y alto "o’ik-a-ruk o’ik-a-ruk o’ik-a-ruk".
El barbudu bigotudu ye una ave sedentaria que vive en Indochina y rexones próximes, distribuyíu por Vietnam, Laos, Camboya, Tailandia y l'este de Myanmar. El so hábitat natural son les selves trupes ente los from 600–700 msnm. Añera nos buecos de los árboles.
La subespecie la nominal "M. i. incognita" alcuéntrase en Thailandia occidental y Myanmar oriental, La forma "M. i. elbeli" ta presente nel norte de Tailandia, y la subespecie "M. i. eitroa" ocupa'l sureste de Thailandia, Camboya y Vietnam.
Psilopogon lagrandieri
El barbudu ventrirrojo (Megalaima lagrandieri) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae que vive nel sudeste asiáticu.
Atopar nes selves del este y sur de Indochina distribuyíu por Camboya, Laos y Vietnam.
Psilopogon lineatus
El barbudu llistáu o lineado (Megalaima lineata) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae qu'habita nel norte del subcontinente indiu y el sudeste asiáticu. Al igual qu'otros miembros de la so familia ye frugívoro. Añera dientro de furacos furaos nos tueros de los árboles.
La so población nun foi cuantificada, anque se considera bien común ensin evidencies d'enclinos de crecedera o cayente. 
Psilopogon monticola
El barbudu montano (Megalaima monticola) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae reinal de Borneo.
Alcuéntrase namái nes selves tropicales de monte de la isla de Borneo, distribuyíu por Indonesia y Malasia.
Psilopogon oorti
El barbudu cejinegro o barbudu cincocolores ("Megalaima oorti") ye una especie d'ave de la familia Megalaimidae, nativa del sudeste d'Asia.
Vive nos montes tropical y subtropical. Alimentar nos niveles cimero y medio del dosel, preferentemente ente 1.000 y 2.000 m de altitú. Escava'l so nial nun árbol.
Presenta una distribución esvalixada. La subespecie "M. o. oorti" alcuéntrase en Sumatra y la península Malaya; "M. o. annamensis" atopar nel este de Camboya, Laos y el sur y centru de Vietnam. Natives del sur de China son "M. o. faber" de Hainan y "M. o. sini" de Guangxi, que dellos espertos consideren como dos subespecies de "Megalaima faber". En Taiwan alcuéntrase "M. o. nuchalis" que tamién ye considerada por dalgunos como especie distinta "Megalaima nuchalis".
Mide ente 20 y 23,5 cm de llargor. El plumaxe ye verde, sacante n'a cabeza, que presenta una llamativa coloración azul na corona, la nuca, les mexelles y el gargüelu, mariella na frente y el mentón y colorada ente la base del picu y los güeyos y nuna banda ente'l gargüelu y el pechu. Tien una llinia negra sobre'l güeyu. L'iris ye castañu, el picu negru y les pates color gris verdosu.
El so llamáu "tok-tr-trrrrrrt" con énfasis a la fin repitir hasta 24 vegaes per minutu.
Psilopogon pulcherrimus
El barbudu elegante (Megalaima pulcherrima) ye una especie d'ave piciforme de la familia Ramphastidae reinal de Borneo.
Atopar nes selves del nordés de la isla de Borneo, distribuyíu ente Malasia y Indonesia.
Psilopogon pyrolophus
El barbudu picofuego ("Psilopogon pyrolophus") ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae.
La so hábitat natural son los montes húmedos a baxa altitú y montes de monte tropicales y sub tropicales.
Puede atopase en Indonesia y Malasia. Anque la so población nun foi entá cuantificada considerar pocu común y común en delles zones.
Psilopogon rubricapillus
El barbudu capirrojo o barbudu pequeñu de Ceilán ("Psilopogon rubricapillus") ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae reinal de Sri Lanka.
Esti ye un barbudu pequeñu de 15 cm de llargu. Ye una ave gordosa con un pescuezu curtiu, cabeza grande y cola curtia. Los adultos tienen un plumaxe y nales verdes, con una franxa azul sobre'l llateral de la cabeza y pescuezu. El so frente ye colorada, ente que la parte frontera de la cara y gargüelu son mariellos, enmarcaes por un cantu negru la frente y la cara por detrás del güeyu.
El barbudu capirrojo ye una especie arbórea, y aliméntase de frutes y insectos. Fai'l so nial en buecos de los árboles, la so puesta tien 2 a 4 güevos.
Alcuéntrase en montes abiertos de Sri Lanka. El barbudu malabar reinal de les Ghats occidentales d'India d'antiguo yera consideráu como una subespecie de "Megalaima rubricapillus". Los barbudos y los tucanes son un grupu d'aves piciformes con una distribución que toma les zones tropicales de la Tierra. 
Psilopogon virens
El barbudu grande (Megalaima virens) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae que vive n'Asia.
Ye la especie de barbudu de mayor tamañu, ente los 31-33 cm de llargor y un pesu ente los 192-295 g. Ye una ave gordosa, col pescuezu curtiu y la cabeza grande y la cola curtia. 
Los adultos tienen la cabeza azul, un gran picu mariellu, el mantu y el pechu pardos, el banduyu verde veteado en mariellu y la zona perianal colorada. El restu del so plumaxe ye verde. Dambos sexos y el neñones tienen un aspeutu similar.
El machu emite una llamada territorial bien alta de tipu "kay-oh". La so voz d'alarma ye un estridente "kiiab", y otru llamada so ye un repetitivu "piou-piou-piou-piou". 
El barbudu grande ye una ave sedentaria que s'estiende dende les altitúes baxes y medies del Himalaya, nel nordés de Pakistán, norte de la India, Nepal y Bután, hasta Myanmar, China y el norte de Indochina. Ye una especie propia de los montes planifolios perennes asitiaos ente los 600-2,565 m d'altitú. Añera nos buecos de los árboles.
Psilopogon viridis
El barbudu cariblanco (Megalaima viridis) ye una especie d'ave piciforme de la familia Megalaimidae que vive na India. El barbudu cariblando ye endémica de les zones forestales de los Ghats occidentales y montes axacentes. Ye bien paecíu al barbudu cabecipardo ("Megalaima zeylanica"), que ta más estendíu, pero estremar d'él poles sos distintives llista na mexella y llista superciliar blanques, y tien un aníu periocular azul en llugar de naranxa. Dambes especies tienen cantares similares y coinciden nos montes más secos del este de los Ghats occidentales. Como los demás barbudos asiáticos ye principalmente frugívoros anque tamién suel consumir insectos, y escava cuévanos col so picu nos árboles p'añerar.
La so cabeza ye parduza con llistes horizontales blanques percima y debaxo del güeyu y el so picu ye de color rosado claru. Alredor del picu presenta goches a manera de vibrises. El color del plumaxe del restu del so cuerpu ye verde, más claru nes partes inferiores, sacante'l gargüelu y el pechu que tán veteados en blancu y pardu. Tien un llargor total d'ente 165-185 mm, la so cabeza mide ente 51-53 mm y la so cola ente 60-67 mm. El so tamañu varia ente les aves del norte que son mayores y les del sur.
Como los demás miembros de Megalaimidae que son aves principalmente verdes, suelen tar posaos quietos nos árboles lo que-yos fai difíciles de ver. Mientres la estación de cría qu'empieza pel branu empiécense a oyer los sos cantares pela mañana. Les sos llamaes consisten n'altos y monótonos «"Kot-ruco ... Kotroo..."» qu'empiecen con un esplosivu «"trrr"» bien similar al la del barbudu cabecipardo. Mientres les caloroses tardes amás suelen emitir una nota simple en forma de «"wut"». Producen otros tipos de llamaes estridentes mientres los alcuentros agresivos.
Alcuéntrase nel suroeste de la India principalmente a lo llargo de los Ghats occientales, estendiéndose dende Surat Dangs escontra'l sur hasta les estribaciones acomuñaes nel sur de la India y llegando a Ghats orientales del sur principalmente nos montes Shevaroy y Chitteri. En delles zones como na ciudá de Bangalore, indicóse qu'esta especie puede ser movida pol barbudu cabecipardo qu'en tiempos s'atopaba ellí.
Estes aves son principalmente frugívoras, pero atrapen termites alaes y otros insectos de forma comenenciosa. Aliméntase de frutos de delles especies de "Ficus" incluyíos "Ficus benjamina" y "Ficus mysorensis", y otros frutales introducíos como los "Muntingia calabura". Cuando s'alimenten son bastante agresivos ya intenten estornar a otros barbudos, koeles y otres aves frugívoras.
Estos barbudos desempeñen un papel bien importante nos montes como axentes dispersores de granes. Tamién visiten les flores de los "Bombax" pol so néctar y pueden tán arreyaos na so polinización.
Estos barbudos son aves arborícoles que raramente posar nel suelu. Llogren la mayor parte de l'agua que precisen de los frutos de la so dieta. Cuando atopen agua disponible nes oquedades de los árboles dacuando beben y báñense.
El so consumu de frutos convertir nuna molestia menor de los güertos anque se reparó que tienen un efectu beneficiosu nos plantíos de café.
Estes aves añeren principalmente en cuévanos, y suelen furar nos tueros y les cañes verticales buecos arrondaos, xeneralmente en cañes muertes. Reproducir d'avientu a xunetu, y dacuando críen dos niaraes. Nel sur de la India (Parque Nacional de Periyar) estos barbudos empiecen a criar n'avientu y siguen añerando hasta mayu. Créese qu'esta especie forma llazos de pareya de llarga duración, más allá d'una dómina de cría. Mientres la dómina de cortexu canten con intensidá. Ye habitual que los machos ufierten regalos de comida a les femes enantes de la cópula. La frecuencia del cantar esbarrumbar tres la eclosión de los güevos. N'árees urbanes prefieren árboles como'l flamboyán ("Delonix regia") y el tulipanero africanu ("Spathodea campanulata"). Tamién pueden faer los sos niales nos raigaños aéreos. Pueden reutilizar el nial del añu anterior pero de normal faen un nuevu buecu.
Los barbudos cariblancos son agresivos con otres aves de menor tamañu qu'añeren en buecos de menor como'l barbudu de garganta carmín, dacuando destrúin los sos niales a picotazos dende la entrada. Dambos sexos encargar d'escavar el nial y pueden tardar unos 20 díes en completalo. Ponen los güevos unos 3–5 díes tres la escavación. Suelen poner alredor de 3 díes. El periodu d'incubación dura ente 14 y 15 díes. Mientres el día ambos miembros de la pareya guaren los güevos pero mientres la nueche solo facer la fema. La pareya va defender el so nial de les esguiles de les palmeres que dacuando depredan sobre los güevos. Los pitucos son alimentaos con una dieta rica n'insectos. Dexen el nial dempués ente 36 y 38 díes.
L'ornitólogu Sálim Ali afirmó que dalgunes d'estes aves podíen emitir llamaes pela nueche mientres la dómina de cría, pero esto foi cuestionáu por otros observadores como K K Neelakantan qu'afirma que s'amuesen como aves puramente diurnes.
Hai rexistros de qu'el gavilán chikra captura a los adultos. Sábese qu'un cachiparru del xéneru "Haemaphysalis" ye un ectoparásito específicu d'esti barbudu, y sufre a parásitos sanguíneos como delles especies de "Leucocytozoon". Sábese que delles especies de "Haemaphysalis" son portadores del virus responsable de la enfermedá de la selva de Kyasanur.
Psilopogon zeylanicus
El barbudu cabecipardo (Megalaima zeylanica) ye una especie d'ave piciforme de la (familia Megalaimidae) que vive en Asia. Los barbudos reciben el so nome de la pelame qu'arrodia los sos fuertes picos. 
Ye un ave relativamente grande dientro del so xéneru, d'unos 27 cm. Ye regordeta, con pescuezu curtiu, cabeza grande y cola curtia. Los adultos tienen rayes marrones en cabeza, pescuezu y pechu, con un llurdiu mariellu arredolando los güeyos. El restu del plumaxe ye verde. El picu ye gruesu y de color coloráu. Dambos sexos tienen aspeutu similar.
El barbudu cabecipardo ye una ave arborícola que s'alimenta de frutes, principalmente de mangos, papayas, frutos maduros del jack, plátanos, figos y otros frutos cultivables, y insectos. Ye abondo tolerante colos seres humanos y ver de cutiu en zones verdes de les ciudaes. Realiza les sos puestes en furacos que realiza nos árboles de forma similar a los pájaro carpintero, poniendo ente dos y cuatro güevos por puesta. Les pareyes se turnan pa guarar los güevos, de cutiu comuníquense ente sigo usando les sos llamaes "Kura, kura" a les qu'otros respuenden cuando unu empieza.
En Sri Lanka ye conocíu como "Polos Kottoruwa" nel idioma cingalés.
La so hábitat inclúi zones verdes urbanes y monteses con enclín a evitar montes trupos. Mora y cría nel subcontinente Indiu por tola India y tamién foi columbráu en Bangladex y Sri Lanka. El barbudu cabecipardo ta siendo moviendo pol barbudu cariblanco ("Megalaima viridis") nos montes Ghats occidentales y en zones montascoses del sur de la península de la India anque dambes especies cohabitan en munchos llugares. Anque la so población nun foi cuantificada considérase que ye común o bien común, ensin qu'esistan nicios de variación nel so númberu.
Psophia leucoptera
El trompeteru aliblanco (Psophia leucoptera) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Psophiidae mesma de les selva amazónica de Brasil, Bolivia y Perú. Ye una de los trés especies qu'integren el xéneru "Psophia".
== Subespecies reconocen dos subespecies de "Psophia leucoptera":
Psophia viridis
El trompeteru aliverde (Psophia viridis) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Psophiidae, reinal de la cuenca suroriental del Amazones en Brasil. Alcuéntrase na rexón entendida ente la marxe derecha del río Madeira y el ríu Tocantins y el estáu de Marañón, estendiéndose escontra'l sur hasta'l norte de Mato Grosso.
Mide en promediu 49 cm de llargu y 46 cm d'altor; pesa cerca de 1,1 kg.
Habita nel monte húmedu al nivel del suelu, siendo común en rexones bien calteníes, onde nun hai o hai poca cacería. Ye una ave gregaria, que vive en bandaes de tamañu variable, hasta delles decenes d'individuos con un líder. 
Ye omnívoru. La so alimentación basar en insectos, ciempiés, granes, frutos y pequeñes culiebres, que caza escargatando ente la xamasca cayida nel suelu. Cuando tien oportunidá, consume tamién carroña. Asustáu vuela hasta les cañes próximes y polles xube hasta lo alto de los árboles. Duerme engatáu nes cañes. 
Fai los sos nials en buecos espaciosos a lo cimero de los árboles. La fema pon güevos arrondaos de color blancu, que'l so periodu d'incubación dura en redol de 27 díes. El machu ye un pocu más pequeñu que la fema.
== Subespecies reconocen trés subespecies de "Psophia viridis":
Pternistis griseostriatus
Pternistis griseostriatus ye una especie d'ave de la familia de los fasiánidos. 
Esta especie alcuéntrase namái en Angola, y la so hábitat natural ye'l de montes tropicales o subtropicales secos, montes de tierres baxes y pacionales. 
Podría constituyir una amenaza pa esta especie la perda del so hábitat; considerar como especie so esmolición menor.
Pterocles alchata
La ganga ibérica o ganga común (Pterocles alchata) ye una especie d'ave pterocliforme de la familia Pteroclidae mesma del sur de Eurasia y el norte d'África. Ye una ave afecha a terrenales semidesérticos y esteparios.
La ganga ibérica ye una ave con aspeutu de palombu gordosu que mide ente 31 y 39 cm de llargu. El coloríu del so plumaxe polo xeneral ye crípticu, y nél entemécense motudos y llistaos de colores verde oliva, pardos, anaranxaos, mariellos, grises y negros nes partes cimeres. El plumaxe de la mayor parte de les sos partes inferiores, incluyíes les sos característiques pates, ye blancu.
Presenta dimorfismu sexual y el plumaxe del machu varia a lo llargo del añu. Na dómina de cría'l machu tien el pileu, la mayor parte del pescuezu, el llombu y les coberteras de la parte inferior de les nales de color verdosu ocráceo con motudu mariellu claro. Les sos mexelles son marielles y tienen una llista negra que s'estiende dende'l güeyu hasta la nuca y un llurdiu negru nel gargüelu, darréu sol picu. Presenta una amplia banda de color castañu anaranxáu en forma de media lluna cubriendo'l so pechu y que ta enmarcada per llínees negres percima y per debaxo. Los sos güeyos son pardos y el so pido abuxáu. Les coberteras esteriores de les sos nales son castañes con cantos negros y blancos y los sos primaries son negres con cantos claros, lo qu'en vuelu apurre a la parte inferior de les sos nales un marcu escuru. El so obispillo y cola presenten un llistáu negru y ocre, y presenta unes plumes centrales de la cola allargaes de color gris escuru que sobresalen del restu. Fora de la dómina de cría toes les sos partes cimeros, incluyíos el pileu y les mexelles adquieren el llistáu negru y ocre, y sume del so gargüelu el llurdiu negru que ve vuelvi ablancazada.
La fema polo xeneral paezse al machu con plumaxe d'iviernu anque de tonos más apagaos. Les sos mexelles y pescuezu son amarellentaos y escarez del tonu verdosu del machu. El so gargüelu ye blanca y presenta una llista postocular negra, y una llista negra adicional na parte inferior del so pescuezu qu'enmarca superiormente una banda amarellentada xuntu cola llista negra que tamién tienen los machos na parte cimera del pechu. El so llombu y nales son abuxaes y llistaes en negru. El so obispillo y cola tienen una coloración similar a los machos anque con llistes negres más fines y les plumes centrales de la so cola son más curties.
En vuelu les gangues ibériques son fácilmente identificables pol blancu del so banduyu y coberteras inferiores de les sos nales, y les llargues plumes centrales de la so cola. Polo xeneral son aves silencioses cuando tán nel suelu pero cuando vuelen comuníquense emintiendo los sos característicos soníos graves de tipu "kata-kata", y los nasales "ga-ga-ga" y unos más agudos "gang gang", a los que debe'l so nome común n'español.
Los pterocliformes son aves afeches a los terrenes grebos, de cabeces asemeyaes a los palombos, pero con cuerpos más robustos y gordosos. La so taxonomía foi revesosa. Primeramente fueron clasificaos dientro de galliformes, pero les sos semeyances deber a la converxencia adaptativa a los medios terrestres. Darréu fueron incluyíos en columbiformes, pero na actualidá considérense una familia separada.
La ganga ibérica describióse científicamente por Carlos Linneo en 1766, col nome de "Tetrao alchata". En 1815 foi treslladada como especie tipo al xéneru "Pterocles", creáu por Coenraad Jacob Temminck. Reconócense dos subespecies:
La etimoloxía del nome del so xéneru "Pterocles" provién del términu griegu "pteron" que significa «nala», y la terminación "-klēs" «notable por». Sicasí'l so nome específicu ye la llatinización de les palabres árabes "al kattar", que tienen como significáu «la ganga».
La ganga ibérica cría principalmente nel norte d'África, Oriente mediu y el sur de Asia central, llegando hasta Pakistán. N'Europa solu nidifican na península ibérica y na rexón de La Crau, nel sur de Francia. Les poblaciones orientales, especialmente les de Cazayistán migren a Pakistán y al noroeste de la India pel hibiernu. Y les poblaciones d'Oriente mediu migren hasta Arabia Saudita.
Les gangues ibériques suelen habitar n'estepes semiáridas, en planicies cascayoses ensin árboles, los cantos del desiertu, y dacuando en marismas reseques. Pel hibiernu pueden visitar los campos de cultivu o los barbechos, anque prefieren los suelos arenosos y ye menos dependiente de qu'haya cubrir vexetal que la ganga ortega ("Pterocles orientalis") de distribución similar. Nun s'atopen n'altitúes cimeres a los 1000 metros.
Les gangues ibériques suelen alimentase en grupos y concéntrase en grandes cantidaes alredor de los bebederos, a los que vuela a l'amanecida. Mientres el día esvalixar en busca de granes, que componen la principal parte de la so dieta, amás de los biltos y fueyes verdes. Prefieren les granes de les lleguminoses, pero tamién peracaben granes de yerba gabitero ("Polygonum"), alforfones ("Fagopyrum"), "Salicornia", "Artemisia", "Alhagi"), jarillas ("Helianthemum") y gamones ("Asphodelus"). Nos campos de cultivu peracaben ceberes y les granes de les colleches de lleguminoses. Tamién peracaben de xemes en cuando escarabayos y otros pequeños invertebraos, y amás inxeren gravilla p'ayudar a esmagayar l'alimentu.
Les gangues ibériques añeren al descubiertu en pequeñes depresiones del terrén. Suelen poner dos o tres güevos n'intervalos de dos díes. Los güevos son de color antedado con llixos pardos o abuxaes. Dambos miembros de la pareya encargar de la xera de la incubación, que dura ente 19 y 21 díes. El machu empieza la so vez d'incubación aprosimao una hora enantes de la puesta de sol y la fema toma'l relevu dempués de qu'abebentara pela mañana. Los pitucos son nidífugos y dexen el nial al poco de la eclosión. Los dos proxenitores curien de los pitucos pero solo'l machu encargar de trae-yos agua, papando unes plumes especializaes del so pechu na bebezón y volando rápido hasta onde tán les sos críes. Los pitucos pueden alimentase por sigo mesmos a la selmana d'edá y consiguen volar a los cuatro selmanes. Siguen dependiendo de los sos padres hasta los dos meses y adquieren el plumaxe adultu a los cuatro meses. De normal solo críen una niarada por temporada, pero si pierden la primera puesta pueden realizar una segunda.
Pterocles bicinctus
La ganga bicinta ye una especie d'ave, de la familia "Pteroclididae".
Atopar al sur del continente africanu. Nos países inmediatos al norte de Suráfrica. La so distribución estender dende Angola y Namibia na mariña del Atlánticu, hasta Mozambique na mariña del Índicu.
Les gangues son pequeñes, de pescuezu y cabeza paecíos a los palombos, pero de cuerpos robustos y compautos. Tienen nales llargues y un vuelu rápidu y directu. Tienen pates con plumes, y el xéneru Syrrhaptes tien plumes tamién nos deos. Son de color castañu claru o verdosu con llurdios.
Vuelen en bandaes a los sos escondites a l'amanecida y al atapecer. Suelen poner dos a tres güevos directamente sobre la tierra.
Tradicionalmente estremar a les gangues en dos xéneros. Dos especies d'Asia central que son les "Syrrhaptes", y el restu son "Pterocles", pero estudio recién ponen en dulda esta división.
Ente dambos xéneros suman un grupu de 16 especies del Vieyu Mundu que viven nel campu abierto, planicies y semi-ermos ensin árboles.
Pterocles burchelli
La ganga pingada (Pterocles burchelli) ye una especie d'ave pteroclidiforme de la familia Pteroclididae.
Atopar nes rexones grebes y semiáridas del sur d'África. El nome d'esta ave conmemora'l naturalista inglés William John Burchell.
La especie ye un páxaru polu, con un tamañu averáu al d'una palombu con una pequeña cabeza y pates curties. El güeyu ta arrodiáu de piel mariello desnuda, les mexelles y el gargüelu son de color gris y el cuerpu ye de color marrón claro, motuda con solombres más escures y llurdios blancucios. El machu crez hasta unos 25 cm (10 pulgades) de llargu y la fema ye un pocu más pequeña.
La ganga pingada alcuéntrase en Angola, Namibia, Botsuana, Zambia, Zimbabue y Sudáfrica. De normal ye una ave residente pero mover de forma llindada en función de la disponibilidad d'agua y granes que come principalmente. Ta bien estendida y ye común na mayor parte de la so distribución. Frecuenta les zones con yerba aspro y carbaes, especialmente en sable coloráu del Kalahari y foi capaz d'ampliar la so gama por cuenta de la mayor disponibilidad d'agua dempués del fundimientu de pozos polos llabradores.
Ye una ave monógama y reproduzse mientres la estación seca, ente abril y ochobre. El nial ta fechu nuna depresión pocu fonda nel suelu —n'ocasiones, despinta ente matos de campera o debaxo d'un parrotal—. Ta rodeaco con dellos fragmentos de vexetación seca y la fema pon dos, o xeneralmente trés, güevos. Dambos padres guaren los güevos y los pitucos son precoces cuando salen del cascarón, capaces de correr detrás de les aves adultes. Dambos padres curien de los mozos y, como n'otres especies de gangues, lleva l'agua escontra ellos absorbida nes plumes especialmente afeches qu'anubren los pechos de los padres.
Pterocles coronatus
La ganga coronada(Pterocles coronatus) ye una especie d'ave na familia Pteroclididae.
Mide 27–30 cm de llargu, el so pesu ye de 250–300 g. Alimentar nel suelu de granes y biltos. Reproducir ente abril y agostu. Pon de 2 a 3 güevos sobre'l suelu. Desconozse'l periodu d'incubación, pero sábese que los machos guaren mientres la nueche.
Alcuéntrase n'Afganistán, Arxelia, Chad, Exiptu, India, Irán, Iraq, Kurdistán, Israel, Xordania, Libia, Malí, Mauritania, Marruecos, Nixeria, Omán, Pakistán, Kuwait, Arabia Saudita, Sudán, Túnez, Emiratos Árabes Xuníos, Sahara Occidental, y Yemen.
Pterocles decoratus
La ganga decorada (Pterocles decoratus) ye una especie d'ave pteroclidiforme de la familia Pteroclididae que vive nel África oriental.
Pterocles gutturalis
La ganga gorgigualda (Pterocles gutturalis""') ye una especie d'ave pteroclidiforme de la familia Pteroclididae que vive en África oriental y austral.
Estiéndese pel este y sur d'África, distribuyíu pel sur esti de Angola, Botsuana, Eritrea, Etiopía, Kenia, el norte de Namibia y Sudáfrica, Tanzania, Zambia y Zimbabue.
Pterocles indicus
La ganga india (Pterocles Indicus) ye una ave de tamañu medianu de la familia Pteroclididae qu'habita na India y Pakistán. 
La ganga india ye una ave regordeta qu'analaya pel suelu con una cabeza pequeña y pates curties. Los sexos tienen coloraciones distintes. El machu tien un picu naranxa y una franxa negra cruciando la frente blanca, llínees negres llonxitudinales delgaes na nuca y un sector de piel desnudo blanca alredor del güeyu. Tamién s'estrema pela ancha banda negra y blanca que tien nel pechu. El pechu y el banduyu son d'un color rosado-amarronáu uniforme y el so envés, nales y cola son marrones, resaltaos con franxes tresversales negres y blanques. La fema ye d'apariencia monótona con un color abuxáu amarronáu,con franxes y pintes marrón escuru y blanques.
La ganga india habita en zones seques en pacionales selvaxes y zones predreses y aliméntase principalmente de granes. Ye una ave gregaria y los grupos suelen rexuntase en redol a güeyu d'agua pa beber.
Pterocles lichtensteinii
La Ganga de Lichtenstein ("Pterocles lichtensteinii") ye una especie d'ave de la familia Pteroclididae, que'l so nome fai honor al naturalista Martin Lichtenstein. Son aves nómades y nocherniegues.
Esta especie puede atopase nuna amplia rexón, dende África; Arxelia, Chad, Djibouti, Exiptu, Eritrea, Etiopía, Libia, Malí, Kenia, Mauritania, Marruecos, Nixeria, Senegal, Somalia, Sudán y Uganda hasta Asia; Irán, Iraq, Xordania, Omán, Pakistán, Palestina, Arabia Saudita, Israel, los Emiratos Árabes Xuníos, Afganistán y Yemen.
Pterocles namaqua
La ganga namaqua (Pterocles namaqua) ye una especie d'ave pterocliforme de la familia Pteroclididae. Vive nes rexones grebes del suroeste d'África.
La ganga namaqua alcuéntrase n'Angola, Namibia, Zimbabue, Botsuana, Lesothu y Sudáfrica. Ye común dientro de la so área de distribución y considérase de "Esmolición Menor" na Llista Colorada de la UICN d'Especies Amenaciaes. Alcuéntrase en zones de baxa precipitación onde predomina'l sable y la grava, enllanaes de yerba y vexetación greba. En partir norte de la so distribución, la ganga namaqua ye residente permanente, pero les poblaciones del sur escontra'l norte son migratorias, muevense a Namibia y Botswana.
Pterocles orientalis
La ganga ortega o a cencielles ortega (Pterocles orientalis) ye una especie d'ave de la familia Pteroclididae mesma del sur de Eurasia y el norte d'África.
La ganga ortega ye una ave robusta con cabeza similar a la de los palombos y nales llargues y anches. Mide de 30 a 39 cm de llargu y pesa ente 300 y 615 g. Presenta un claru dimorfismu sexual, anque dambos sexos tienen negros el banduyu y les plumes de vuelu de nales y cola, siendo bien evidente esta característica en vuelu. El machu tien la cabeza, el pescuezu y la parte cimera del pechu de color gris, salvo un llurdiu negru nel gargüelu enmarcáu por una tonos canela anaranxaos que s'estienden pelos llaterales del pescuezu y la parte inferior de les mexelles. El restu de partes cimeros son de color pardu buxu chiscaos de llixos de color amarellentáu. La parte inferior del pechu ye una ancha franxa de color ocre rosado enmarcada por una llista negra na parte cimera y el negru del banduyu. Sicasí, la fema tien les partes cimeres de color ocre, con un mestu y finu veteado negru inclusive en pileu, el pescuezu y la parte cimera del pechu, anque na parte inferior del pechu tamién tien la llinia negra y la banda ocre rosada, y presenten una pequeña llista negra nel frontal del pescuezu, onde los machos tienen la base del triángulu negru.
El so cantar ye un "chürrr'r'r're-ka" llixeramente descendente, y que de llueñe asemeya al bufíu d'un caballu. 
La subespecie presente namái n'Asia ye de mayor tamañu y de tonos más claros que tamién ta presente presente n'Europa, África. Los sos machos tienen les partes cimeres más marielles y más abuxaes que los de la subespecie occidental. Les femes pueden ser más clares nes partes inferiores, pero con frecuencia son indistinguibles.
La ortega estrémase fácilmente de la ganga ibérica ("Pterocles alchata") pol so mayor tamañu, el so banduyu negru, y pola ausencia de plumes allargaes na cola y llistes oculares negres.
La ganga ortega describióse científicamente por en 1758 na décima edición de la so obra "Systema naturae", col nome de "Tetrao orientalis". Darréu foi treslladada al xéneru "Pterocles", creáu por Coenraad Jacob Temminck en 1815. 
La etimoloxía del nome del so xéneru "Pterocles" provién del términu griegu "pteron" que significa «nala», y la terminación "-klēs" «notable por». Sicasí, el nome de la so especie, "orientalis", en llatín significa «oriental».
Tien una distribución esvalixada, ta presente na península ibérica, y nel norte d'África, vuelve apaecer na Anatolia, y Oriente Mediu, amás de Fuerteventura y Chipre. Amás estiéndese poles estepes de Asia Central. de Kazakstán al sur de Irán, Afganistán y noroeste de China (Xinjiang) y el noroeste de la India.
Habita en zones grebes y enllanaes con poca vexetación, como les estepes llanes y los semidesiertos pocu accidentaos. Nun ta amenazada a nivel global, y la so población envalórase ente 500,000-4,000,000 individuos, anque la so población tán en cayente debíu principalmente al abusu de yerbicíes ya insecticides.
Son aves gregaries que s'atopen n'enllanaes con vexetación baxa y esvalixada, anque eviten les zones qu'escarecen por completu de vexetación, a diferencia de les gangues ibériques. Aliméntense principalmente de granes. Son nómades y parcialmente migratories, y les sos robustes nales déxen-yos un vuelu rápidu y directu. Suelen concentrara nos bebederos a l'amanecida.
Añeren nuna llixera depresión del suelu. La so puesta sueli tar compuesta por trés güevos verdosos con llurdios pardos que los camuflen nel suelu. Dambos miembros de la pareya guaren los güevos y curien de los pitucos nidífugos, pero solo los machos encargar de trae-yos agua, papando les plumes especializaes del so pechu nes bebezones, y asina los pitucos nun s'arriesguen a averase a l'agua onde ye más probable la presencia de depredadores.
Pterocles personatus
La ganga malgax (Pterocles personatus) ye una especie d'ave pteroclidiforme de la familia Pteroclididae endémica de Madagascar.
La ganga malgax ye una ave gordosa y de pates curties que mide alredor de 35 cm de llargor. Presenta dimorfismu sexual. El plumaxe de les partes cimeres del machu ye principalmente de tonos ocres amarellentaos uniformes y ocre rosado nel pechu, ente que les sos partes inferiores, lladrales, obispillo y parte cimeru de la so cola tán densamente llistaos llistaos en blancu y negru. Presenta un gran llurdiu negru alredor del picu y un ampliu aníu periocular mariellu. Sicasí les femes presenten el plumaxe más crípticu coles partes cimeres de color ocre con llistes negres, anque'l so partes inferiores y lladrales tamién tán llistaos en blancu y negru, pero escarecen del llurdiu negru alredor del picu y del llamativu aníu periocular mariellu. Les plumes de vuelu y parte inferior de les nales de dambos sexos son corites.
La ganga malgax alcuéntrase namái nel oeste y sur de Madagascar. El so hábitat natural son les sabanes seques de zones baxes.
Pterocles quadricinctus
La ganga cuadricinta o ganga de rayes (Pterocles quadricinctus) ye una especie d'ave pteroclidiforme de la familia Pteroclididae que vive principalmente nel Sahel.
La ganga cuadricinta mide alredor de 25–28 cm de llargu. La so cabeza, pescuezu y partes cimeros son de color verde amarellentáu, col llombu cruciáu por llistes pardes escures. El machu tien bandes negres y blanques na so pileu, amás de dos llistes negres que flanquean una blanca que dixebren el so pechu llisu del so banduyu intensamente llistáu. La fema escarez de les llistes de la cabeza y el pechu, y ta intensamente llistada tantu en pescuezu como nel llombu y lladrales.
Esta especie, como les demás gangues, tien la cabeza y el pescuezu similares a un palombu, pero'l so cuerpu ye más compactu y robustu. Tien unes nales llargu y apuntar, que la so parte inferior ye gris, y la cola ye curtia.
Estiéndese pel Sahel y rexones axacentes, dende Senegal hasta Etiopía y Kenia; anque cría solo na metá occidental, d'esta área onde amás ye más común. Ye un ave parcialmente migratoria, y delles poblaciones mover al norte na estación d'agües.
Cría en zones abiertes con dellos árboles, como les sabanes, les zones de carba y hábitats similares.
Aliméntase principalmente de granes, anque consume tamién otru tipu de materies vexetales ya insectos. Ye una especie gregaria de vuelu rápidu y directu, suel volar en bandaes peles tardes en dirección a les bebezones y tien vezos bastante nocherniegos.
Añera nel suelu nun fuexu someru onde pon de dos o tres güevos de color crema con llixos escuros. Dambos sexos encargar de la incubación.
Pterocles senegallus
El ganga motuda (Pterocles senegallus) ye una especie d'ave pteroclidiforme de la familia Pteroclididae que vive nes rexones grebes del norte d'África y el so estremu oriental y el suroeste d'Asia. Ye una ave diurno y gregario de vezos terrestres que suel buscar alimentu en pequeñes bandaes. Aliméntase de granes y demás materia vexetal qu'atopa nel suelu y suel volar una vegada al día hasta dalguna fonte d'agua. Na dómina de cría les pareyes añeren alloñaes unes d'otres y suelen poner los sos güevos en dalguna pequeña depresión nel suelu predresu. Los sos pitucos abandonen el nial pocu dempués de la eclosión, y aliméntense de granes. L'agua que precisen los pitucos apurrir los sos padres papando les plumes del so banduyu nes llamargues y volando hasta onde tán escondíos. La ganga motuda ta clasificada como especie so esmolición menor na llista colorada de la Unión Internacional pal Caltenimientu de la Naturaleza.
La ganga motuda algama un llargor d'unos 33 cm. El so plumaxe ye predominantemente pardu buxu claru con motudu coritu variable nes partes cimeres. Les sos mexelles y gargüelu son anaranxaes, el so pechu ye abuxáu, el so baxu banduyu ye escuru, al igual que la so cola y les sos plumes de vuelu, salvo les primaries que son clares con cantos escuros, una característica que la diferencia de la ganga coronada ("Pterocles coronatus") que les sos primaries son escures por completu. La fema tien un plumaxe similar anque de tonos daqué más apagaos y con monteado menos trupu. Dambos sexos tienen les plumes centrales de la cola llargues pero non tantu como les de la ganga ibérica ("Pterocles alchata"). Cuando tán en vuelu ye visible la banda escura del so banduyu.
La ganga motuda atopar nel norte d'África, incluyíu'l Cuernu d'África, y Oriente Mediu hasta l'este de la India. N'África estender por Marruecos, Arxelia, Túnez, Libia, Sudán, Exiptu, Eritrea, Somalia, Etiopía, Djibouti, Malí, Mauritania, Chad y Níxer. N'Oriente Mediu alcuéntrase en Omán, Arabia Saudita, Israel, Xordania, Siria, Irán, Iraq, Afganistán y Pakistán llegando hasta'l noroeste d'India. Rexistróse como divagante en Italia, Emiratos Árabes Xuníos y Turquía. Habita en paraxes desérticos y semidesérticos, siendo una especie sedentaria principalmente que realiza desplazamientos locales. El tamañu de la so población nun s'estableció esactamente pero paez estable y ye una ave común na mayor parte de la so área de distribución. Ta clasificada como especie so esmolición menor na Llista Colorada de la UICN.
La ganga motuda vuela velozmente y con aleteos rápidos. El so cantar ye un musical ""quiito-quiito"" que la estrema de les otres especies de gangues que tienen el plumaxe similar.
La ganga motuda ye una ave de vezos terrestres que s'alimenta de granes y otra materia vexetal qu'atopa nel suelu del so secu hábitat. Mientres la dómina de cría les pareyes son solitaries pero'l restu del añu ye gregaria. Les bandaes mover en busca d'alimentu a zones onde l'agua provocara'l reverdecimientu de la vexetación. Nel Sahara la ganga motuda ye particularmente aficionada a una especie de "Euphorbia" y concéntrense en redol a elles hasta que les sos fueyes empiecen a ensugase, dempués de lo que les gangues vuelven a la so dieta normal de granes. Estes son abondosos nel suelu del desiertu y permanecen n'estáu de dormancia hasta que se producen les agües. Son aves bien cauteloses y axorícense con facilidá. El so principal enemigu natural ye'l ferre borní que vuela rasante pa evitar ser columbrada y sospriende a les aves distrayíes nel suelu. La estratexa de la ganga motuda ye que na bandada suela haber una ave volando altu y que dea una llamada d'alarma en cuanto columbre al ferre por que'l restu de gangues quédense inmóviles. El so camuflaje ye tan bonu que los rapazos nun les detecten cuando tán quietes. Les gangues precisen faer un viaxe diariu pa beber agua, que puede tar a munchos kilómetros de la so zones d'alimentación. Suelen aterrizar a curtia distancia de l'agua y caltienen ellí tamién un sistema de centineles, yá que nes cercaníes de les llamargues amás de los ferres pueden rondar mamíferos depredadores. Cuando tou ta sele otra distintiva llamada de la centinela unvia a tolos demás escontra la llamarga onde tomen la cantidá d'agua que precisen diariamente nunos quince segundos.
El viaxe a la llamarga suel realizase a l'amanecida cuando l'aire ta frescu. Dempués cuando la temperatura del aire algama hasta los 50 °C, les gangues permanecen inactives y tienen la capacidá d'amontar el so aislamientu térmicu cuando la temperatura del aire devasa la del so cuerpu. Cuando la temperatura ye bien alta tamién recurren a los jadeos guturales cola boca abierta pa enfrescase. Pela nueche xúnense delles bandaes y enfusar volando nel desiertu predresu llueñe de cualquier vexetación. Cada ganga escargata un pequeñu fuexu pa dormir. Nun hai jerbos nin otros pequeños mamíferos en paraxes tan desiertes y alloñaos polos que nun ronden los foinos o los chacales pela nueche polo que pueden dormir ensin peligru.
Nel Sahara la reproducción tien llugar na dómina más calorosa del branu nos desiertos planu y predresu. Una vegada escoyíu'l llugar de anidamiento la fema escava dellos fuexos de prueba enantes d'escoyer unu d'ellos. El principal criteriu d'elección paez ser la naturaleza porosa de la roca del suelu. La roca esponxosa calezse menos col sol y apurre frescor al nial. Tamién son deseables una o dos piedres grandes cercanes, escoyíes porque la so trupa estructura atrai'l rosada pela nueche, el mugor esmuz al suelu porosu y tamién ayuda a caltener el nial frescu pel día. El nial construyir nuna llixera depresión del terrén ensin nengún tipu de recubrimientu, onde ponen dos güevos, dacuando trés. Los güevos tienen forma oval allargada y son de color crema con llixos grises y pardes. La so coloración fai que sía difícil estremalos de los quixarros que los arrodien. Dambos proxenitores guaren los güevos y el so plumaxe crípticu facer casi invisibles cuando tán baltaos nel nial. Los güevos suelen eclosionar a los 20 díes.
Los pitucos salen del güevu cubiertos de plumón y abondo desenvueltos. Poco dempués de la eclosión la fema conducir a unu de los munchos wadis que derruempen les enllanaes y ellí enséñalos a alimentase picotiando granes. A los cuatro o cinco selmanes desenvolviéronse y son capaces de volar. Entrín y non el machu ta afechu pa solucionar el problema de suministra-yos agua por aciu el plumón absorbente del so banduyu. Mientres ta na llamarga somorguia les plumes del so parte inferior na agua pa papales y pueden absorber abonda agua por que los pitucos beban l'abonda cantidá p'aguantar hasta'l siguiente día. Al abandonar la llamarga coles sos plumes cargaes d'agua los machos emiten un soníu alto y agudo de tipu "quiit - quiit - quiit". Cuando la fema y los pitucos oyen que s'avera contesten a les sos llamaes, polo que'l machu puede atopar a la so familia inclusive si moviéronse del nial. A la so llegada espurrir argutu y estiende les sos nales, amosando les plumes papaes del so banduyu. Esta ye la señal por que los pitucos avérense y beban el líquidu que retienen les plumes.
Ante cualquier amenaza los pitucos agazupar so cualquier planta o otra cobertoria disponible, y el so motudu pardu funde la so figura col suelu del desiertu. Los padres son bien vixilantes en defensa de la so familia. Si avera un chacal unu de los adultos da un berru d'alarma y toos se aguachan y quédense inmóviles. Xeneralmente l'enemigu nun consigue dase cuenta de la so presencia y pasa de llargu. Si avérase demasiáu dalgunu de los padres intenta esviar la so atención aleteando nel suelu asonsañando tar mancáu ya indefensu. Cuando'l chacal averar a él l'adultu recupérase» y allóñase volando. Al cabu de trés o cuatro díes los pitucos yá pueden quedase solos mientres dambos proxenitores visiten la llamarga d'agua y los pitucos emponer al so regresu con berros de tipu ""quiit - quiit"".
Pterodroma hypoleuca
El petrel o fardela de les Bonin (Pterodroma hypoleuca) ye una especie d'ave marina de la familia de los petreles (Procellariidae). 
Habita nes agües del Pacíficu noroeste, añera nes islles del sur de Xapón y nes islles de Sotaventu. Realizáronse pocos estudios d'esta especie debíu principalmente a los sos vezos sigilosos y rangu llindáu, munchos aspeutos biolóxicos de la especie son casi desconocíos.
Alcuéntrase amenazada poles especies introducíes, cuantimás aguarones. Les aguarones polinesios y les aguarones negros afararon les poblaciones nes islles de Sotaventu de Hawaii. Devastación similar asocedió en Midway, onde los aguarones negros introducíes en 1943 amenorgaron la población de 500.000 a 32.000 aves en 1995. 
Estableciéronse midíes de caltenimientu pa protexer ésta especie y otres aves marines coles que comparte les islles. Esisten proyectos pa restaurar la vexetación nativa en Laysan y Midway, los aguarones y coneyos fueron removíos de toles islles h.awaianes del noroeste. La especie ta clasificada como esmolición menor.
Pterodroma macroptera
La pardela de nales grandes (Pterodroma macroptera) ye un ave de la familia de los petreles o patinos (Procellariidae) qu'habita nel hemisferiu sur. Ye de color marrón escuru.
Pterodroma mollis
El petrel nidiu, petrel de collar gris o fardela de corona gris (Pterodroma mollis) ye una especie d'ave procelariforme de la familia Procellariidae. Ye una ave peláxica Migración de les aves migratoria qu'habita principalmente nel hemisferiu sur.
Atopar nes agües temperadas y subantárticas del sur del océanu Atlánticu, sur del Índicu y occidente del Pacíficu. Mientres el periodu reproductivu permanez nes islles nel hemisferiu sur, como Tristán d'Acuña, isla de Gough, islles del Príncipe Eduardo, islles Crozet y islles Antípodes. Esvalíxase fora del periodu reproductivu, algamando Brasil, Uruguái, Arxentina sur d'África, Australia y Nueva Zelandia y dacuando inclusive hasta Xordania, Israel, Sri Lanka y otros llugares. Foi rexistrada na Antártida.
Algama hasta 37 cm de llargor y un valumbu de les nales de 95 cm. El picu ye negru, según la área alredor de los güeyos. El plumaxe del envés ye negru buxu, cola cola gris escura. Les partes llaterales, y les partes inferiores, incluyida la cara ventral de la cola, son blanques; presenta un vultable collar gris escuru a los llaos y per debaxo del pescuezu. Les pates son rosadas con membranes interligadas azul corites.
Aliméntase de cefalópodos, crustáceos y pexes. 
El periodu reproductivu empieza en septiembre nes colonies nes islles oceániques, ocupando fasteres serrapatoses con camperes o felechos, polo xeneral a lo llargo de la mariña, pero tamién nel interior. Añera en llurigues n'islles del sur del Atlánticu y Índicu. La fema pon 1 güevu de color blancu; el periodu de incubación dura aprosimao 50 díes. Los pichones abandonen el nial con 90 a 92 díes d'edá. 
Pterodroma nigripennis
El petrel alinegro (Pterodroma nigripennis) ye una especie de ave marina de la familia Procellariidae. Tamién ye conocíu como fardela de nales negres y petrel ala negra.
Puede atopase en Francia, la Polinesia francesa, Xapón, Nueva Caledonia, Nueva Zelanda, Islles Norfolk y los Estaos Xuníos. Envalórense qu'esisten ente ocho y diez millones d'estes aves abarruntándose un enclín a la baxa por cuenta de la depredación per parte d'especies invasores. 
Pteroglossus aracari
El arasarí cuellinegro (Pteroglossus aracari) ye un tucán del xéneru Pteroglossus nativu de les selves de Brasil, Venezuela y les Guayanas.
Mide 43 cm de llargor. Presenta mexella blanca, qu'oldea col quexal negru negra. La cabeza, el pescuezu y les partes cimeres son corites; tien plumes verdoses o azulaes ente les corites y una enllordia color castañu escuru alredor del oyíu; el banduyu ye mariellu, trespasáu pola metá per una banda colorada; les plumes del pernil son verde oliva. Cola ye de color verde escura con matices azules.
Aliméntase de frutos, artrópodos y otros invertebraos pequeños.
La incubación dura 16 díes. Los pitucos abandonen el nial a los 40 díes de nacíos. 
Pteroglossus azara
El arasarí de picu mariellu o arasarí pico marfil ye una especie d'ave de la familia Ramphastidae.
Vive nel monte húmedu de la Amazonia, n'en nororiente de Bolivia, norte y occidente de Brasil, sur y oriente de Colombia, oriente del Ecuador y el Perú y sur de Venezuela, a menos de 1.200 m de altitú.
Mide 33 a 33,5 cm de llargor. La cabeza y el pescuezu son de color castañu, cola corona negra; presenta una banda coloráu vivu nel pechu, una banda negra ente esta y el banduyu y el crísum y el banduyu son mariellos. El picu ye llargu y curvado na punta, cola mexella de color marfil y el quexal ye marfil, crema o mariella y presenta un llurdiu anaranxáu a castaña que tiende a ser delgada na subespecie "P. a. azara", más amplia en "P. a. flavirostris" y xeneralmente estiéndese per gran parte del quexal en "P. a. mariae". La piel alredor de los güeyos ye gris cayuela o azuláu. L'envés ye verde escuru con matices azulaos, les les y la cola verdes. Les pates son verdoses a olivacees colos deos mariellos.
== Subespecies conocen trés subespecies qu'enantes se presentaron como especies distintes:
Pteroglossus beauharnaisii
El arasarí crespo (Pteroglossus beauharnaisii) ye una especie de tucán suramericanu que la so principal característica ye'l plumaxe rizáu de la so cabeza. Alcuéntrase-y nes selves amazóniques de Perú, Brasil y Bolivia.
La área de distribución del arasarí crespo atopar nel sudoeste de la cuenca del Amazones, los ríos Amazones al norte y el ríu Madeira conformen les sos llendes al norte y al esti respectivamente. Al sur parte col ríu Xingu. Anque ye una ave pocu común la so avistamiento ye común en ciertes localizaciones como la reserva de Tambopata-Candamo en Perú, el Parque Nacional Noel Kempff en Bolivia y el Parque Estatal de Cristalín cerca d'Alta Floresta en Brasil. 
El so hábitat natural son los montes húmedos de les tierres baxes de la cuenca del Amazones. Ye primordialmente frutívoro, pero tamién puede alimentase de pitucos d'otres aves como el 
El arasarí crespo ye un tucán de medianu tamañu con un picu relativamente cordo y cola llarga. Estos animales algamen un tamañu d'unos 42 a 46 cm y pesen ente 164 y 280 gramos. El dimorfismu sexual ye llindáu, les femes tienen un picu más curtiu que los machos. El llombu ye de color coloráu y el restu de la parte trasera ye de color verde escuru. El plumaxe del pechu ye mariellu y blancu con puntes negres brilloses. Debaxo del pechu tien una banda de color coloráu. 
La característica más llamativa son les plumes de la parte cimera de la cabeza que s'atopen rizaes. La piel alredor de los güeyos ye azul y l'iris coloráu. Al contrariu del restu de tucanes el picu cimeru ye más oscurlo que l'inferior. 
Pteroglossus castanotis
El tucanillo, carrasco, pichí bandirrojo, arasarí castañu, arasarí faxáu o tucaneta parda (Pteroglossus castanotis) ye un ave de la familia "Ramphastidae", qu'habita nos montes húmedos de Suramérica, dende Colombia hasta'l norte d'Arxentina, n'altitúes inferiores a los 900 msnm.
Mide 37 a 47 cm de llargor incluyíos 10 cm del picu y pesa 220 a 310 g. El plumaxe ye negru de la corona hasta la nuca y a los llaos de la cabeza; la parte baxa de la nuca y la parte alta del gargüelu son castaños. La parte baxa del gargüelu ye negra y el pechu mariellu. Tien una banda pectoral colorada. Los llaos de la cabeza son de color marrón escuru. Piel azul alredor del güeyu.
Vive en grupos d'hasta 12 individuos que vuelen en ringlera. Aliméntase de frutos, artrópodos y güevos.
Pteroglossus erythropygius
El arasarí piquipálido ("Pteroglossus erythropygius") ye una especie de tucán suramericanu del xéneru Pteroglossus. Namái se-y atopa n'Ecuador y Perú.
Habita nel trópicu hasta los 1.600 msnm. Prefier el dosel del monte y cantos de monte y arboledo secundariu húmedos; Atopar nes palmeres pambiles, visolas, etc., en pareya o formando pequeñes bandaes; ye una ave que l'autor vio, llega hasta les árees poblaes, lo qu'amuesa que ye una ave que tolera la presencia humana. El tamañu d'esti tucán va dende los 40,5 hasta los 43 cm, El picu d'esti tucán llega a midir hasta 12,5 cm, y el cantu ye a manera de serruchu; de la coloración del picu provién el nome n'inglés, y dellí la so traducción. 
Estes aves aprovechen los buecos fechos polos picatueros pa dormir. Aliméntase de fruta principalmente, anque n'ocasiones de llagarteses, güevos d'otres aves, ya inclusive de críes. 
Les principales amenaces d'esta ave exótica, son la deforestación del monte primariu, pa la estracción irracional de madera, y conversión de monte a árees agrícoles y de cultivu; lo cual acaba y estaza l'hábitat el so hábitat, amás el tráficu de pitucos agrava la desapaición del P. Eytrhopygius.
Pteroglossus frantzii
El arasarí piquinaranja (Pteroglossus frantzii) ye un pequeñu tucán del xéneru Pteroglossus qu'habita les selves del sur de Costa Rica y Panamá.
Pteroglossus humboldti
El arasarí de Humboldt (Pteroglossus humboldti) ye una especie d'ave del xéneru "Pteroglossus". Esti tucán habita en zones selváticas del nordeste de Suramérica. Nidifica en buecos en tueros o cañes d'árboles. Aliméntase de frutos, invertebraos y pequeños vertebraos.
Vive na selva tropical de la Amazonia, nel norte de Bolivia, oeste de Brasil, sur de Colombia, oriente del Ecuador y del Perú. 
Esti taxón foi descritu orixinalmente nel añu 1827 pol zoólogu alemán Johann Georg Wagler.
Mientres décades foi tratáu como formando una subespecie de la especie "P. inscriptus", esto ye, "Pteroglossus inscriptus humboldti". Reportóse qu'hibriden dambes,de forma esporádica, na rexón del ríu Madeira. Una forma del Alto ríu Amazones, descrita como la subespecie "P. inscriptus didymus" pasó a ser considerada un sinónimu de "P. humboldti". Otra forma reportada pal ríu Yuruá como "P. inscriptus olallae", resultó ser un híbridu ente de "P. humboldti" y "P. azara mariae".
Pa mediaos del añu 2014 a "P. humboldti" considerar una especie plena, so un conceutu más ampliu qu'el de la especie biolóxica, tal como ye'l d'especie filogenética.
Pteroglossus inscriptus
El arasarí marcáu (Pteroglossus inscriptus), tamién denomináu pichí pechiamarillo y arasarí letreado, ye una especie d'ave piciforme de la familia Ramphastidae que vive en Suramérica.
Ye unu de los tucanes más pequeños, que pesa alredor de 130 g y mide unos 29 cm de llargu.
Habita nes selves de la cuenca del Amazones, distribuyíu por Brasil, Bolivia, Colombia, Ecuador y Perú. 
Pteroglossus pluricinctus
El arasarí faxáu (Pteroglossus pluricinctus), tamién denomináu arasarí de franxa doble, arasarí bifajeado y pichí bibandeado, ye una especie d'ave piciforme de la familia Ramphastidae que vive nel noroeste de Suramérica.
Habita nes selves de les cuenques del Orinoco y el Amazones occidental, distribuyíu pel este de Brasil, Colombia, Ecuador, Venezuela y el norte de Perú, hasta los 500 m de altitú.
Mide ente 40,6 y 43 cm de llargor. El picu tien ente 102 y 107 mm de llargu y ye de color mariellu marfil enriba y negru na llinia cimera del culmen y embaxo. Presenta cabeza, pescuezu y parte alta del pechu negros; piel desnudo azul alredor de los güeyos; les parte cimeres con plumes verdes brillantes; parte inferior del pechu y banduyu mariellos con dos bandes horizontales acolorataes a corites y grupa colorada a ablonda.
Pteroglossus sanguineus
El arasarí de picu rayáu (Pteroglossus sanguineus) ye una especie d'ave del xéneru "Pteroglossus". Esti tucán habita en zones selváticas del noroeste de Suramérica. Nidifica en buecos en tueros o cañes d'árboles. Aliméntase de frutos, invertebraos y pequeños vertebraos.
Vive n'ambiente de selva tropical dende l'este de Panamá y l'oeste de Colombia hasta'l noroccidente de Ecuador. 
Esti taxón foi descritu orixinalmente nel añu 1854 pol naturalista y ornitólogu inglés John Gould.
Mientres décades foi tratáu como formando una subespecie de la especie "P. torquatus", esto ye, "Pteroglossus torquatus sanguineus".Pa mediaos del añu 2014 considerar una especie plena, so un conceutu más ampliu qu'el de la especie biolóxica, tal como ye'l d'especie filogenética.
Pteroglossus torquatus
El tucancillo collarejo o arasarí encollaráu (Pteroglossus torquatus), ye un pequeñu tucán con aspeutos físicos asemeyaos a los d'un paseriforme. Habita dende'l sur de Méxicu hasta Panamá.
Como otros tucanes, el tucancillo collarejo ye bien coloríu y tien un gran picu. Los adultos comúnmente miden 41 cm de llargu y lleguen a pesar 230 gr.
Los sexos son similares n'apariencia, con cabeza y pechu negros, rabadilla coloráu brillante. Presenta un collar acoloratáu na parte trasera de la nuca, lo que-y valió'l nome de collarejo y el epítetu científicu ("torquatus"). El banduyu ye mariellu brillante, con un llurdiu negru nel pechu y una banda colorada y negra nel abdome. Les zanques son de color castañu.
La piel facial, ensin plumes, ye negra tornándose marrón detrás de los güeyos mariellos. La parte cimera del picu ye mariellu opacu, con un cantu negru que sigue un patrón de dientes en forma de sierra nos cantos del mesmu, y termináu nuna punta negra. El quexal inferior ye negra. Les pates son verdes.
Los tucancillos xuveniles son muncho menos vistosos, cola cabeza color negru sarriu y verde olivo nes partes cimeres del cuerpu. La rabadilla colorada y el vietre mariellu ye menos vistosu y el llurdiu nel pechu, la banda del abdome y el patrón nel picu nun s'estremen.
El tucancillo collarejo ye un residente común nes selves de tierres baxes y montes un pocu abiertos. 
Parvadas pequeñes, usualmente conformaes por 6-15 aves, traviesen el monte en vuelu rápidu y directu. 
Esta especie arborícola ye principalmente frugívora, pero tamién consume insectos, pequeños reptiles, güevos d'aves y otres preses pequeñes.
Depositen 3 güevos blancos en cuévanos naturales al descubiertu o nials de picatueros a lo cimero de los árboles.
Dambos sexos guaren los güevos por 16 díes, depués de los cualos los pitucos permanecen nel nial. Al nacer son ciegos y nun tener plumes, tienen picos curtios y almadines especializaes nos talones pa protexelos de les rugosidades del fondu del nial. Son alimentaos por dambos padres, quien pueden ser asistíos hasta por otros 3 adultos, probablemente integrantes de niaraes anteriores. Abandonen el nial dempués d'alredor de 6 selmanes, pero siguen siendo alimentaos polos adultos per delles selmanes más.
Pteroglossus viridis
El arasarí verde (Pteroglossus viridis) ye un tucán del xéneru Pteroglossus que puebla les selves amazóniques, les Guayanas y la Orinoquía.
Pterophanes cyanopterus
El colibrí aliazul, tamién llamáu alizafiro grande o gran colibrí (Pterophanes cyanopterus), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes".
Ye una de les especies mas grandes ente los colibríes, llegando a algamar los 17 cm de llargor y 10 gr de pesu.
Vive en Bolivia, Colombia, Ecuador y Perú y aliméntase de néctar.
Ptilinopus bernsteinii
El tilopo de Bernstein (Ptilinopus bernsteinii) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae.
Ye endémica de les selves de les Molucas septentrionales (Indonesia).
Ptilinopus coronulatus
El Tilopo coronita o Tinolo de corona, ("Ptilinopus coronulatus") ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae. Ye orixinaria de Indonesia y Papúa Nueva Guinea.
El so hábitat natural son los montes secos y montes húmedos de tierres baxes subtropicales o tropicales.
Ptilinopus dupetithouarsii
El tilopo coroniblanco (Ptilinopus dupetithouarsii) ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae. Ye reinal de les islles Marqueses, Polinesia francesa. El nome de la especie en llatín púnxose como homenaxe a Abel Aubert Dupetit Thouars.
Ptilinopus hyogastrus
El tilopo cabecigrís (Ptilinopus hyogastrus) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae.
Ye endémica de les selves de les Molucas septentrionales, anque nun s'atopa nin nes islles Obi nin nes islles Sula (Indonesia).
Ptilinopus iozonus
El Tilopo ventrinaranja, Tipolo de banduyu Naranxa ("Ptilinopus iozonus") ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae. Ye orixinaria de Australia y Nueva Guinea.
Ye un palombu de pequeñu tamañu (21 cm de llargor) de plumaxe principalmente verde, que s'estrema por una gran llurdiu de color naranxa na parte inferior del pechu y el banduyu, una pequeña enllordia lila nel costazu, cubiertes pálides mariellos so la cola, y una banda terminal gris na cola.
El palombu alcuéntrase en Nueva Guinea, la islles Aru y les islles de Papúa occidental nes tierres baxes onde habita na selva tropical, monte secundariu y manglares. Rexistróse en Boigu Island, Queensland , Australia nel territoriu nel norte del Estrechu de Torres.
Comen les frutes del monte, principalmente "Ficus".
Ptilinopus pelewensis
La palombu de les Paláu o tilopo de les Paláu (Ptilinopus pelewensis) ye una especie d'ave de la familia Columbidae. Ye reinal de Paláu onde tamién ye l'ave nacional.
Ptilinopus perlatus
El Tilopo perlado ("Ptilinopus perlatus") ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae. Ye orixinaria de Nueva Guinea onde s'atopa nos montes de tierres baxes y llombes. 
Ta bien estendida y común polo xeneral. Como la mayoría de otraspalomas frutales , ye en gran parte verde. El pechu ye más opacu y más marrón, el gargüelu y la nuca son de color gris-negru, y, de manera singular pa un palombu de fruta, les nales tán enllordiaes de color rosa. La cara y la corona son xeneralmente de color verde oliva, pero esto sustitúyese pol gris pálidu de la subespecie "plumbeicollis". El machu y la fema son esencialmente idénticos.
Ptilinopus perousii
El tipolo multicolor (Ptilinopus perousii) ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae que vive na Polinesia occidental. 
Ye orixinaria de dellos archipiélagos de la Polinesia occidental, nel sudoeste del Océanu Pacíficu, ocupando en Fiyi, el Samoa y Tonga. 
El so hábitat natural los montes de tierres baxes subtropicales o tropicales. Polo xeneral alimentar de frutes y bayes, especialmente de figos a lo cimero nel dosel del monte. 
El nial ye una pequeña plataforma de ramines onde pon un güevu blancu. Ye un pequeñu palombu, de 23 cm de llargor. El machu ye de color mariellu maciu, na so mayoría de con una corona colorada y la barra colorada na parte posterior. La fema ye sobremanera verde, más escura nel envés y gris na cabeza y el pechu. La so corona ye de color coloráu, ente que la parte cimera de la cola son de color coloráu nes aves de Samoa y mariellu nes aves de Fiyi y Tonga.
Ptilinopus porphyraceus
El tilopo coronipúrpura, o tipolo de corona púrpura ("Ptilinopus porphyraceus"), ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae.
Alcuéntrase en Samoa Americana, les Fiyi, Islles Marshall, Micronesia, Niue, Samoa, Tonga, y les islles Wallis y Futuna.
El so hábitat natural son los montes y manglares de les tierres baxes subtropicales o tropicales.
Ptilinopus porphyreus
El tilopo cuellirrosa (Ptilinopus porphyreus) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. Nun se conocen subespecies.
Ye reinal de les selves montiegues de Sumatra, Xava y Bali.
Ptilinopus regina
El tilopo reina o Tipolo Real (Ptilinopus regina) ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae. 
Ye un ave de tamañu medianu, qu'algama un tamañu d'hasta 22 cm de llargu, de color verde cola cabeza y el pechu gris, el banduyu naranxa, ablancazada'l gargüelu, el iris mariellu-naranxa y les pates de color verde buxu. Tien una corona de color rosado-colloráu con cantu mariellu. La subespecie d'Indonesia, "P. r. xanthogaster" tien una corona ablancazada y el pechu cabeza gris maciu. Dambos sexos son similares. El mozu tien una corona y plumaxe de color verde.
La "Ptilinopus regina" distribuyir nes selves tropicales de tierres baxes del este de Australia, y los montes del monzón del norte d'Australia, Islles de la Sonda Menores y les islles Molucas de Indonesia. 
La dieta consiste principalmente de delles frutes, de palmeres y vides. La fema pon xeneralmente un solu güevu blancu. 
Ptilinopus superbus
El tilopo sobeyosu (Ptilinopus superbus), ye una especie d'ave columbiforme de tamañu mediu (22–24 cm long),perteneciente a la familia Columbidae.
Tien dimorfismu sexual. Los machos magníficamente coloriaos con una encesa nuca naranxa, con espigues verdes, y una corona de color púrpura. El pechu ye de color gris, y estrémase dende l'abdome per una banda d'anchu, de color azul escuru. Les sos nales son de color verde oliva cubiertes de llurdios escuros, y la cola entemecer con blancu. Les femes son principalmente verdes, con un abdome blancu, les nales coles puntes azules, pechuga de color azul claro, y un llurdiu pequeñu, de color azul escuru na parte posterior de la cabeza. Dambos sexos tienen güeyos mariellos. A pesar del so plumaxe coloríu, ta bien camuflada ente la xamasca de la selva tropical.
Orixinariu de Australia, vive nes selves de Nueva Guinea, Australia, Islles Salomón, les Filipines y Célebes de Indonesia. N'Australia, atopar dende'l sur de Nueva Gales del Sur en redol a la ciudá de Moruya y estiéndese escontra'l norte, onde se fai más común pa Cabo York , en Queensland. En delles zones de la so área de distribución, como la selva de Nueva Guinea, que ye una ave residente, nos hábitats más marxinales o de temporada, como los d'Australia, los fataos sábese que se mueven d'alcuerdu a la disponibilidad d'alimentos
El palombu aliméntase principalmente de frutes y bayes. Nel Port Moresby, la mayor parte de la so dieta atopóse que yera de figos, especialmente de "Ficus albipila" y "Ficus benjamina", "Canarium australianum" drupes, y "Archontophoenix", "Calamus" y "Livistona". Tamién como frecuentemente de "Cinnamomum", "Litsea", "Neolitsea"y "Cryptocarya". Alimentu menos importante fueron frutos de Ylang-ylang ("Cananga odorata"), "Syzygium", y "Vitex cofassus". Aliméntase de frutos más pequeños que dellos palombos d'otres frutes, el tamañu máximu rexistráu foi de 2,5 cm ³. Nuna fruta esférico y un diámetru 1,7 cm.
La temporada de reproducción ye de setiembre a xineru. Construyendo una pequeña plataforma de ramines a 5-30 metros percima del suelu, na que la fema pon un güevu pequeñu, blancu que guara mientres la nueche. El machu toma la so vez mientres el día.
Ptilinopus victor
El tilopo naranxa (Ptilinopus victor) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae reinal de les islles Fiyi.
==Subespecies conocen dos subespecies de "Ptilinopus victor":
Ptilinopus wallacii
El tilopo de Wallace (Ptilinopus wallacii) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae endémicu de Indonesia. El so nome fai honor al naturalista británicu Alfred Russel Wallace. Aliméntase de diverses frutes pequeñes y bagues. 
El tilopo de Wallace mide aprosimao 25 cm de llargor, xeneralmente les sos nales son verdes vistoses col pileu y la frente escarlata, pescuezu blancu, el so plumaxe varia ente tonos naranxa y purpúreos. Caracterizar por tener un picu xenéricu de color mariellu y una llarga cola verde. El so pechu ye d'un gris pálidu azuláu, banduyu naranxa con parches blancos. Fema y machu nun presenten mayor diferencia. 
Alcuéntrase namái nel este de Indonesia. Habita nes selves próximes a los ríos de les Molucas surorientales, les islles Aru y delles pequeñes islles cercanes. 
El tilopo de Wallace ye consideráu como especie de menor esmolición según a la Llista Colorada de la UICN.
Ptilopsis granti
El autillo cariblanco sureñu (Ptilopsis granti) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae nativa del sur d'África. Enantes yera considerada como una subespecie del autillo cariblanco norteño ("Ptilopsis leucotis") pero los dos son agora comúnmente trataos como especies separaes.
Algama ente 22 y 28 centímetros de llargu y pesa ente 185 a 220 gramos. Tien les partes cimeres de color gris con rayes escures y llurdios blancos nes plumes escapulares. Les partes inferiores son blanques con rayes escures. La cara ye de color blancu con un cantu negru y tien grandes güeyos de color naranxa. La cabeza tien dos guedeyes curties nes oreyes con puntes negres. Los páxaros xuveniles tienen una cara abuxada.
La so área de distribución estender dende Gabón hasta Kenia nel norte y escontra el sur hasta'l norte de Namibia y Sudáfrica. Habita en montes de sabana y secos. Polo xeneral vese solu o en pareyes. Caza grandes invertebraos y dalgunos mamíferos pequeños, aves y reptiles.
Añera davezu nel vieyu nial d'otru páxaru. La puesta ye de dos o tres güevos que son guaraos mientres unos 30 díes. Les aves nueves abandonen el nial alredor d'un mes dempués de la eclosión.
Ptilopsis leucotis
El autillo cariblanco (Ptilopsis leucotis) ye un pequeñu estrígido que puede ser identificáu pola so cara blanca con penachos auriculares grises y güeyos grandes naranxa bien intensu. El plumaxe ye motudu, camuflándolo ente la corteza de los árboles mientres duerme. Si sollértase se queda inmóvil y argutu coles plumes allisaes y los penachos auriculares erectos, asonsañando a una caña esmocada. Si provoca'l so reacción abre enforma los güeyos y chasquea el picu agresivamente. Vive na sabana (pradería tropical y subtropical) en carbes d'espinos, y montes abiertos. Caza de nueche grandes insectos, pequeños rucadores y páxaros que cayeron mientres dormíen. El machu emite un acuruxar de dos notes, y la fema un trémbole garllo.
La so área de distribución cubre una llarga zona travesando África ente'l Sáhara y el ecuador. Inclúi Benín, Burkina Faso, Camerún, República Centroafricana, Chad, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil , Djibouti, Eritrea, Etiopía, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea-Bisáu], Kenia, Liberia, Malí, Mauritania, Nixeria, Nixeria, Senegal, Sierra Lleona, Somalia, Sudán, Togu y Uganda.
Puffinus assimilis
La pardela chica (Puffinus assimilis) ye una pequeña ave de la familia de los petreles o patinos (Procellariidae). Ye dacuando llamada pardela moza del sur, pa estremala de la pardela chica del norte ("Puffinus baroli"), cola qu'enantes formaba una mesma especie.
La pardela chica tien 25-30 cm de llargor mediu, y 58-67 cm de valumbu. Ye bien similar a la pardela pichoneta ("Puffinus puffinus"), pero les sos nales son proporcionalmente más curties y añas, con una zona pálida nes plumes interiores. El so picu ye más espodáu qu'el de la pardela común, y el so güeyu escuru destaca metanes un plumaxe blancu.
Anguaño acéptense 5 subespecies con datos d'ADN qu'indiquen que la pardela chica del norte ("P. boydi" y "P. baroli") atópense más próximes a la pardela de Audubon (Austin 1996, Heidrich "et al." 1998), y "P. myrtae" alcuéntrase más próxima a la pardela del Pacíficu y posiblemente la pardela de Townsend (Austin "et al." 2004). La pardela de Heinroth dacuando tamién foi considerada una subespecie de la pardela chica; la relación ente la pardela chica y la pardela de Audubon nun ye tan estrecha como se creía (Austin 1996, Heidrich "et al." 1998, Austin "et al." 2001, vease tamién Penhallurick & Wink 2004, y Rheindt & Austin 2005).
Esta especie habita nos océanos del hemisferiu sur, de normal más allá del Trópicu de Capricornio. Nidifica en colonies n'islles y cantiles costeros, en pequeñes llurigues que namái son visitaes de nueche pa evitar la depredación de les grandes gaviluetes.
Esta especie tien el típicu vuelu sesgado del so xéneru, maniobrando d'un llau a otru con pocos aleteos y coles puntes de les nales casi tocando l'agua, pero con vientu llixeru aletea con más frecuencia que los sos parientes de mayor tamañu. Davezu adopta una postura de vuelu en forma de cruz, coles sos nales n'ángulos derechos col cuerpu, superponiendo l'envés negru y el vientreblanco sobre la superficie del mar.
Aliméntase de pexes y moluscos. Ye una especie silenciosa, pero pela nueche, les colonies de cría enllenar de llamaes y gazníos.
Puffinus carneipes
La pardela corita (Puffinus carneipes) ye ave marina miembru del xéneru "Puffinus" de la familia Procellariidae.
Ta llargamente distribuyíu peles agües oceániques del Índicu y el Pacíficu; cría en Australia, Nueva Zelanda y nes Tierres Australes y Antártiques Franceses. Envalórase la so población nunos 650.000 exemplares.
Puffinus gavia
La pardela gavia (Puffinus gavia) ye una especie d'ave procellariforme de la familia Procellariidae que vive nos océanos circundantes a Nueva Zelanda y Australia oriental.
Espárdese pol océanu Pacíficu suroccidental y l'estremu suroriental del Índicu. Reproduzse colonialmente en pequeñes islles na mayoría de los archipiélagos de la zona.
Puffinus gravis
La pardela capirotada o pardela cabeza negra (Puffinus gravis) ye un ave marina de la familia de los petreles o patinos (Procellariidae) llargamente distribuyida pol Océanu Atlánticu.
Cría en tres lugar: la isla Nightingale, la isla Inaccesible y la isla de Gough, los trés nel archipiélagu de Tristán d'Acuña. Tamién, anque n'escasu númberu, cría nes Islles Malvines. La so población mundial envalórase en 15 millones d'individuos.
Puffinus lherminieri
Pardela de Audubon (Puffinus lherminieri) ye una especie d'ave procelariforme de la familia Procellariidae. La so área de distribución inclúi'l océanu Índicu, el nordés y centru del océanu Pacíficu (incluyendo les Islles Galápago), y nel oeste del océanu Atlánticu, incluyendo'l mar Caribe y el golfu de México.
Puffinus nativitatis
La pardela de Pascua (Puffinus nativitatis) ye un ave del xéneru "Puffinus" llargamente distribuyíu por numberosos archipiélagos del Océanu Pacíficu: Isla Sala y Gómez, Tuamotu, Hawaii, etc., inclusive puede columbrase nes mariñes mexicanes y guatemaltecas.
Puffinus pacificus
La pardela del Pacíficu (Puffinus pacificus) ye una especie d'ave procelariforme de la familia Procellariidae que s'estiende por tol Pacíficu tropical y el océanu Índicu, aprosimao ente les llatitúes 35° N y 35° S. Reproducir n'islles como nes pequeñes islles costeres de Xapón, les isla Revillaxixéu (Méxicu), les islles de Hawái (EE. XX.), Seixeles ya islles costeres de Australia Occidental. 
La pardela del Pacíficu ye una de les pardelas tropicales más grandes. Esisten dos morfos de color na especie, escuru y claro. El mormo claro predomina nel Pacíficu norte, y l'escuru nel restu de poblaciones. Sicasí dambos morfos coesisten en toles poblaciones y nun ta rellacionáu col sexu o condición reproductiva. El morfo claro tien el plumaxe de les sos partes cimeros de color pardu buxu y ablancazáu nes inferiores. Nel morfo escuru'l pardu buxu estender por tol cuerpu. Tien la cola en forma de cuña, el picu escuru, y les pates crema.
Esta especie ta cercanamente emparentada cola pardela dorsigrís, de distribución panpacífica, de la que s'estrema pol so patrón de color, pero que tamién tien la cola en forma de cuña y un picu negro y estrecho (Austin, 1996; Austin "et al.", 2004). Formen parte del grupu "Thyellodroma", una superespecie de grandes pardelas, que se propunxo como xéneru "Ardenna" (Penhallurick & Wink, 2004).
Les pardelas del Pacíficu procreen en colonies en pequeñes islles tropicales. La dómina de reproducción varia según l'allugamientu. Les aves del hemisferiu norte empieza la cría alredor de febreru, les aves del hemisferiu sur va empezar alredor de setiembre. Estes pardelas presenten filopatría natal, yá que vuelven a la so colonia natal pa empezar la reproducción a la edá de cuatro años.
Estes pardelas son monógames, yá que formen una pareya que va durar per munchos años. La so relación ye al llargu plazu, que dura dellos años. El divorciu ente pareyes produzse dempués de les temporaes que terminen en fracasu. De anidación o en llurigues o, dacuando na superficie so cubierta. Los pares son llamaos con frecuencia como un par, tantu pa reforzar los llazos de pareya y alvertir a los intrusos fora del so territoriu. Los padres tamién llamen a los sos pitucos. La llamada ye llargu, con un componente de la inhalación (OOO) y exhalando componente (err). Dambos sexos participen na escavación d'una lluriga, o l'arreglu de la lluriga del añu pasáu. Les llurigues de anidación d'otres especies tamién s'utilicen. La temporada de reproducción del Petrel Bonin en Hawái, mídese'l tiempu pa evitar que los de la cola apertada, nos años en que los pitucos del Bonin Petrel inda tán nes llurigues cuando los de les pardelas del Pacíficu vuelven de mano la reproducción munchos d'estos pitucos son asesinaos o desanunciaos. Garrar a estes colonies nocturnamente, anque nun se reproduzan les pardelas del Pacíficu vense de cutiu na superficie mientres tol día y aves de cría de descansu fora de les sos llurigues enantes de la puesta.
Dambos sexos entamen un éxodu col fin d'atropar reserves d'enerxía, esto de normal dura alredor de 28 díes. Un solu güevu ta puestu, si'l güevu piérdese, entós el par nun va intentar poner otru mientres la temporada. Dempués de poner el varón suel realizar la primer riola d'incubación. Dambos sexos guaren los güevos, en rioles que pueden durar hasta 13 díes. La incubación toma unos 50 díes. Dempués d'entamar el pitucu guarar por seis díes, hasta que ye capaz de termu regular, dempués de lo que quédase solo nel nial mientres los padres cacen p'alimentase. Nun principiu aliméntase con aceite d'estómagu, un ricu aceite d'enerxía de cera de la presa creada dixeríu nel intestín del padre, más tarde aliméntase tantu de sólidos y aceites d'estómagu. A diferencia de munchos proceláridos los padres de les pardelas del pacifico nun alternen viaxes curtios y llongures p'apurrir alimentos, pero tornen con regularidá. Los pitucos aumenten en tamañu a 560 g (más grande que los adultos) y depués cayen alredor de 430 g enantes d'emplumar. El so emplumaje produzse dempués de 103-115 díes, dempués de que'l pitucu ye independiente del adultu.
Austin, Jeremy J. (1996): Molecular Phylogenetics of "Puffinus" Shearwaters: Preliminary Evidence from Mitochondrial Cytochrome "b" Gene Sequences. "Molecular Phylogenetics and Evolution" 6(1): 77–88. (HTML abstract)
Puffinus puffinus
La pardela pichoneta (Puffinus puffinus) ye un ave perteneciente a la familia Procellariidae.
Ye un ave marina d'envés negru y partes inferiores blanques, Vuela a baxu altor sobre'l mar, con planeos rápidos y delladiaos, alternando con rápidos aleteos. 
Alimentar na superficie o efectuando somorguiaes pocu fondes, de pequeños peces, calamares, crustáceos y réfugos de los barcos pesqueros.
Añera en colonies n'islles montascoses a poca distancia de la mariña, y namái visita la so nial de nueche, metanes un coru de voces cacareantes.
Puffinus subalaris
La pardela de los Galápagos (Puffinus subalaris) ye una pequeña ave, qu'hasta apocayá yera considerada como una subespecie de la pardela de Audubon, pero en realidá ye unu de los dos miembros d'un llinaxe bien antiguu de la pequeña especie "Puffinus", l'otru ye, como s'indica en datos de la secuencia de ADN mitocondrial citocromo b, la pardela de Pascua.
Esta ave ye un criador reinal de les Islles Galápago, y ye en gran parte sedentariu, anque dalgunos son vistos comúnmente hasta la mariña oaxaqueña en Méxicu.
La pardela de los Galápagos tien la parte cimera, les plumes de vuelu subcaudal y subalares de color marrón escuru, el restu del plumaxe nes partes inferiores ye blancu. Dacuando tien un collar escuru. Dambos sexos son iguales, al igual que los mozos dempués d'emplumar.
La pardela de los Galápagos ye una especie gregaria y aliméntase nel mar con otres pardelas y alcatraces. Vuela baxu sobre l'agua y aliméntase de calamares, peces y coraes. Entrepola de 4 a 10 aleteos ríxidos con deslizamientos superficiales.
Puffinus tenuirostris
La pardela de Tasmania (Puffinus tenuirostris) ye una especie d'ave Procellariiformes de la familia Procellariidae qu'habita principalmente nel océanu Pacíficu. Ye la especie de ave marina más abondosa nes agües de Australia y ellí esplótase comercialmente. Reproduzse principalmente en pequeñes islles del estrechu de Bass y Tasmania y darréu migra al hemisferiu norte pa pasar ellí'l branu boreal.
Esta especie paez tar rellacionada cola pardela aveseda de Nueva Zelanda y la pardela capirotada, toes elles de cola curtia y picu negru, pero los sos parentescos precisos nun se conocen (Austin, 1996; Austin et al., 2004). Éstes tán ente les especies más grandes de pardelas, les que podríen pertenecer a un xéneru separáu "Ardenna" (Penhallurick & Wink, 2004).
Cada padre alimenta a la so única cría por 2-3 díes y entós dexar hasta tres selmanes en busca de comida. Estos viaxes d'alimentación pueden cubrir distancies de 15.000 km y significa que los pitucos pueden quedar ensin atención por más d'una selmana. Cuando los mozos dexen el nial pesen unos 900 g, y pueden ser más pesaos que los sos padres. En Tasmania, y especialmente nes islles del grupu Furneaux, los pitucos son recoyíos nesti periodu pa usalos como alimentu y pa llograr aceite.
Cada iviernu austral, les pardelas migren a los mares frente a les mariñes de les islles Aleutinas y de Kamchatka. Na primavera austral, viaxen nuevamente al sur pola mariña de California enantes de cruciar el Pacíficu par llegar nuevamente a Australia.
Pulsatrix koeniswaldiana
El lechuzón encollaráu mozu (Pulsatrix koeniswaldiana), tamién denomináu lechuzón mocho chicu (Arxentina, Paraguái), lechuzón d'antioyos menor, lechuzón chicu de collar (Arxentina) o murucututu-de-barriga-amarela (en portugués, Brasil), ye una especie d'ave estrixiforme perteneciente al xéneru "Pulsatrix" integráu na familia Strigidae. Ye nativu del centru sudeste de Suramérica.
Mide ente 40 y 42 cm. Esibe “antioyos” canela anteados, güeyos pardos; partes ventrales ante-canelo con escamado aferruñáu variable; cola gris corita con dos fines barres ablancazaes, constrastantes. La cabeza y partes cimeros son mayormente pardu escuru, constrastando marcadamente cola amplia marca facial blancu amarellentada. Los xuveniles son mayormente blancuciu-amarellentaos (dependiendo de la edá) cola cara negra y los güeyos escuros.
Distribuyir pol este del Paraguái, estremu nordés d'Arxentina (Misiones), y sureste y sur de Brasil (dende Espírito Santu al sur hasta Santa Catarina). Rexistros tamién al sur de Badea y centru de Ríu Grande do Sul. Dende'l nivel del mar hasta los 1500 msnm.
Habita en selves tropicales y subtropicales húmedes, montes d'Araucaria, cantos y escamplaes de la selva. Na matu Atlánticu, matos mesófilas, especialmente en rexones serranes.
Usualmente atopada en pareyes y de vezos esencialmente nocherniegos, anque pue ser activa nes tardecitas. Puede ser sintópica en dellos locales col lechuzón d'antioyos ("Pulsatrix perspicillata"), con quien s'asemeya abondo.
Aliméntase de páxaros y grandes insectos, tamién de pequeños mamíferos, a quien sospriende nel so reposu nocherniegu.
Ocupa buecos d'árboles pa nidificar, onde asitia hasta dos güevos. El machu encargar de traer alimentu, tantu pa la fema como pa les críes. Les críes permanecen nel nial per cerca de cinco selmanes, cuando empiecen a frecuentar perchas próximes. La dómina de la reproducción asocede cola llegada de la primavera y del branu, cuando les temperatures son más amenes y la comida más abondosa.
Emite un llamáu baxu, descendiente, que s'acelera escontra'l final. Frecuentemente en dúo.
La especie "P. koeniswaldiana" describióse per primer vegada polos naturalistes suizos Moisés Bertoni y Arnoldo de Winkelried Bertoni en 1901 sol nome científicu "Syrnium koeniswaldianum"; localidad tipo «probablemente cerca de Puertu Bertoni nel Altu Paraná, Paraguái».
Posiblemente forma una superespecie con "Pulsatrix melanota" con quien ye dacuando tratada como conespecífica, pero difieren en morfoloxía y vocalización. Ye monotípica. 
Pulsatrix melanota
El lechuzón encollaráu grande (Pulsatrix melanota), tamién denomináu búho barrado (Colombia), búho de banduyu bandiáu (en Colombia y Perú), búho ventribandeado (en Colombia), lechuzón barreado (en Colombia) o lechuzón d'antioyos llistáu ye una especie d'ave estrixiforme perteneciente al xéneru "Pulsatrix" qu'integra la familia Strigidae. Ye nativu de América del Sur.
Mide 42 cm. Tien los antioyos canela-anteados, güeyos pardos; partes ventrales totalmente barradas de blancu-anteado y aferruñáu. Nales y escapulares barradas d'ante; collar pectoral con escamado difusu; cola gris corita con dos fines barres ablancazaes, contrastantes. Dellos individuos esiben característiques entemedies y aseméyense más al lechuzón encollaráu mozu ("Pulsatrix koeniswaldiana"). Penriba ye mayormente pardu escuru, más escuru na cabeza y pechu, con plumes con estrechos cantos negros nes partes cimeres. Los xuveniles son mayormente mariellu pardusco, con canela escontra baxo de les partes inferiores, nales pardes, y pardu chocolate n'abanicu tras de los güeyos pa formar el discu facial. 
Distribuyir a lo llargo de los faldeos orientales de los Andes en Bolivia, Colombia, Ecuador y Perú.
Habita en selves montiegues húmedes tropicales, montes abiertos. Ente los 700 y los 1600 msnm, dacuando a menor altitú.
Caza nocturnamente una variedade de preses a partir d'una percha espuesta.
Emite una serie d'acuruxaos amortiguados, más altu y más rápidu que los del lechuzón d'antioyos ("Pulsatrix perspicillata").
La especie "P. melanota" describióse per primer vegada pol naturalista suizu Johann Jakob von Tschudi en 1844 sol nome científicu "Noctua melanota"; localidad tipo «Perú».
Posiblemente forma una superespecie con "Pulsatrix koeniswaldiana" a quien dalgunos consideren ser una subespecie del presente, pero la morfoloxía y la vocalización difieren. La validái de la subespecie "philoscia" ye incierta.
Pulsatrix perspicillata
El lechuzón d'antioyos (Pulsatrix perspicillata) ye una especie d'ave estrixiforme perteneciente al xéneru "Pulsatrix" qu'integra la familia Strigidae. Ye nativa de les selves de América Central y América del Sur, dende'l sur de Méxicu al norte d'Arxentina.
El nome común encamentáu pola SEO ye lechuzón d'antioyos (Venezuela). Otros nomes comunes inclúin: lechuzón grande de collar (Bolivia), lechuzón mocho grande (Arxentina, Paraguái), búho d'antioyos (Méxicu, Nicaragua, Costa Rica, Colombia, Hondures), murucututu (Brasil), o oropopo (Costa Rica).
Ye un ave de rampiña grande y trabada, ensin “oreyes”; mide ente 43 y 50 cm y pesa ente 1075 y 1250 g, ensin dimorfismu sexual, la fema ye llixeramente mayor. De cabeza arrondada, con un dibuxu cefálicu inconfundible, que-y da'l nome. Güeyos mariellos; corona, cabeza, partes dorsales y banda pectoral pardu-corites o chocolate escures, les timoneres y les remeres tienen un barreteado café abuxao. “Antioyos” y gargüelu blancos; partes ventrales anteadas. El picu ye color cuernu claru pasando a blancu verdosu escontra la punta; les pates son abuxaes. Los xuveniles son mayormente blancucios o amarellentaos col discu facial negru.
La so área de distribución estender del sur de Méxicu hasta norte d'Arxentina ya inclúi los siguientes países: Méxicu, Belice, Guatemala, El Salvador, Hondures, Nicaragua, Costa Rica, Panamá, Trinidá y Tobago, Colombia, Venezuela, Surinam, Guayana Francesa, Guyana, Paraguái, Ecuador, Perú, Bolivia, Brasil, Arxentina.
Habita dende selves tropicales y subtropicales húmedes hasta selves seques, en galería, sabanes, montes de transición, montes montanos, banzaos arbolaos, crecederes secundaries. 
Ye una ave nocherniega que reposa na trupa xamasca mientres el día, y tórnase activu al escurecer. Caza de nueche, siendo más activu nes nueches de lluna. Son solitarios o formen pareyes.
Pa cazar pósase inclináu escontra alantre sobre cañes desnudes a un altor entemediu onde revisa al so alredor, llánzase velozmente al suelu sobre la so presa o realiza un rápidu xiru nel aire p'atrapar la so presa de la vexetación. Les sos preses inclúin insectos grandes, xaronca arborícoles, aves, esperteyos, pequeños mamíferos hasta del tamañu d'un foín fededor ("Mephitis macroura") y, nel monte de manglares, cámbaros. N'ocasiones caza mientres el día.
Nidifica en buecos d'árboles, resquiebros en peñascos o cuévanos naturales nel mediu del monte. Asitia, en promediu, dos güevos blancos que miden 50,5 x 42,5 mm. La fema empecipia la incubación depués dempués d'asitiar el primer güevu, lo que resulta en tiempu distintu d'eclosión y tamañu distintu de les críes. El periodu d'incubación dura aprosimao 35 díes y los mozos retrasen ente 5 y 6 selmanes dempués de la nacencia a dexar el nial, pero queden dependientes de los sos padres por aprosimao 1 añu, mesmu col plumaxe adultu yá definitivu. El plumaxe adultu puede retrasar hasta 5 años pa tar llistu.
El so cantar ye un llamáu grave, llargu y un pocu descenciente. El timbre recuerda al soníu producíu por una lata solmenada a la distancia. La pareya acostuma a cantar en dúo nel periodu reproductivu, pa marcar territoriu. Ye un “bup-bup-bú-bú-búbúbú” rápidu y amortiguado, fuerte de primeres, atenuándose dempués. La voz del xuvenil, bien distintu ye un curtiu “uaaau”.
La especie "P. perspicillata" describióse per primer vegada pol naturalista británicu John Latham en 1790 sol nome científicu "Strix perspicillata"; localidad tipo «Cayenne».
Les subespecies "chapmani", "trinitatis" y "boliviana" estrémense ruinamente, seique nun sían válides.
La subespecie "pulsatrix" ye considerada como la especie plena "Pulsatrix pulsatrix" por dellos autores, con base en diferencies de vocalización y plumaxe, d'alcuerdu a König "et a el", 1999. Sicasí la Propuesta Nr 326 al South American Classification Committee (SACC), a pesar de reconocer que la elevación al rangu d'especie sería comprobable, foi refugada por cuenta de la necesidá d'analises vocales más amplies y datos xenéticos. Toles clasificaciones siguen a considerar esti taxón como subespecie.
Pygoscelis adeliae
El pingüín adelaida ("Pygoscelis adeliae") ye, xuntu col pingüín emperador, una de los dos úniques especies de pingüinos que viven nel continente antárticu, puramente. Esta especie ye común a lo llargo de tola mariña antártica ya islles cercanes. En 1830, l'esplorador francés Dumont D'Urville bautizar n'honor a la so esposa, Adélie. La Isla Ross alluga una colonia d'aprosimao mediu millón de pingüinos adelaida.
Esti pingüín tien de 60 a 70 cm de llargor y alredor de 4 kg de pesu. La so traza distintiva ye l'aníu circular blancu qu'arrodia'l güeyu y les plumes na base del picu. Estes llargues plumes despinten la mayor parte del picu coloráu. La cola ye un pocu más llarga que les d'otros pingüinos.
Los pingüinos adelaida axuntar nos llugares de reproducción n'ochobre. Los sos niales consisten nun grupu de piedres apiladas. Los machos llamen a les femes con un ruiu gutural so siguíu d'un fuerte lloru. Una fema xeneralmente pon dos güevos de color pardu o verde. N'avientu, el mes más templáu na Antártida (alredor de -2 °C), el padre y la madre alternar pa guarar el güevu; unu va buscar comida y l'otru quedar a guarar el güevu. El padre que ta guarando, obviamente, nun come. En marzu, los adultos tornen al mar xuntu cola so cría.
Esti pingüín añera en colonies. Dalgunes d'estes colonies son inmenses, cuntando con 200,000 pareyes, otres nun son tan grandes, con non más de venti pareyes. Alredor o proximidaes d'una colonia grande, o dos colonies medianes, pueden haber otres colonies menores. Casi toles colonies atopar n'Antártica cola esceición de delles nes islles cercanes.
Demuestren cierta preferencia por añerar nes sableres cascayoses, anque ye posible que facer en cualquier llugar que nun tea bien llueñe del mar, siempres y cuando nun haya xelu nel suelu. Cuando los futuros padres empiecen a tornar, mientres la primavera austral en septiembre y ochobre, pa da-y empiezos a la temporada de anidación, entá'l xelu de la mariña Antártica nun se dilió. En ciertos casos tiénense que treslladar hasta 60 Km pol xelu pa llegar al sitiu de la colonia. Nun hai diferencia ente los xéneros con al respective de la fecha en que lleguen a la colonia.
Añeren nel suelu, bien cerca unos d'otros, alloñar promediu ente los niales al centru de la colonia, que ye onde tán en mayor proximidá, ye de menos d'un metro. Realmente ye bien importante tratar d'añerar lo más al centru de la colonia. Aquellos qu'añeren nos marxes son más propensos a los ataques d'el depredadores. Por eso, cuando una pareya de moces fórmase, traten d'atopar un sitiu dientro del ensame. Cosa que ye más fácil dicir que faer. 
Na construcción del nial empleguen piedrines sueltes. Faen como un círculu y ye ende onde la fema deposita los güevos. Estes piedrines, que para nós son insignificantes, tienen un valor incalculable pa estos pingüinos. Tantu, que se lleguen a formar grandes engarradielles de picotazos y aletazos cuando unu d'ellos trata de roba-y les al so vecín, lo cual asocede con bastante frecuencia.
Ye bien probable que vuelvan usar el mesmu sitiu p'añerar qu'usaron l'añu anterior. Si una pareya llogra criar, les posibilidaes de que al añu siguiente vuelvan empareyar son bien bones. Un casu interesáu qu'aparentemente asocede con cierta frecuencia: Ye bien posible qu'unu de los dos miembros d'una pareya al llegar al llugar del nial faiga amistá con otru Pingüín de Adelia del xéneru opuestu. Tou va bien, con bones indicaciones que la nueva relación va ser duradera y lleguen a criar xuntos. Hasta qu'apaez l'otru miembru de la pareya, entós acabóse l'amistá y la pareya del añu anterior refaise.
La niarada avezada consiste de dos güevos. Hai vegaes que naz un pichón y otres vegaes nacen los dos, anque en ciertes colonies en ciertos años les probabilidaes qu'haya eclosión nun nial nun supera un 50%. La incubación toma de 32 a 38 díes y ye efectuada polos dos padres. Se turnan, mientres unu faise responsable del nial l'otru va pescar por un par de selmanes. La madre ye la que sale primeru, tan llueu termina de poner, dempués el padre. Mientres esti tiempu ye posible que s'alloñar de la colonia más de 300 kilómetros.
Una vegada que los pichones nacen, unu de los dos padres permanez nel nial ente que l'otru encargar de dir buscar l'alimentación. En cada viaxe traen de 0.2 a 1.0 kilogramos d'alimentu. Mientres estos díes los padres nun s'alloñar enforma de la colonia, unos 10 kilómetros (anque pue ser de 2 a 120 kilómetros). L'ausencia tampoco ye tan enllargada como yera mientres la incubación, tornen a los dos díes (se documenta de 10 hores a cuatro díes). Esti procesu sigue poles siguiente trés selmanes, cuando yá ye necesariu más comida; entós los dos padres van pescase. Cuando los pichones permanecen solos formen grupos ente ellos; a estos grupos llámense-yos “guarderíes”. Alredor de los dos meses de nacíos los pichones yá camudaron los plumones y atópense nel plumaxe xuvenil. A esta edá yá pueden valise por sigo mesmos. Entós, de los 50 a 61 díes, los padres vanse
Pygoscelis antarcticus
El pingüín barbijo (Pygoscelis antarcticus) ye una especie de pingüín que s'atopa nes Islles Sandwich del Sur, Antártida, les islles Orcadas del Sur, Shetland del Sur, Georgias del Sur, Isla Bouvet, Islles Balleny y Isla Pedro I. El so nome vien de la delgada franxa negra na parte baxa de la cabeza que la fai paecer el barbijo o barbiquejo d'un cascu negru, faciéndolo unu de los pingüinos más fácilmente identificables.
La so estatura algama los 75 cm y esisten aprosimao 7.500.000 pareyes reproductives. La so dieta consiste básicamente en krill con un pocu de peces. 
En tierra constrúin niales circulares de piedres, y ponen alredor de 2 güevos, que son guariaos alternadamente pol padre y la madre por veces de 5 a 10 díes. Pueden tamién procrear sobre icebergs, anque prefieren llugares ensin xelu. Los güevos eclosionen dempués de 35 díes, y los pitucos tán cubiertos por una pelusa gris nel llombu y blanca na parte frontera. Los pitucos permanecen nel nial por 20–30 díes enantes de formar parte de la guardería de pitucos. Alredor de los 50–60 díes d'edá, camuden plumaxe, consiguiendo la coloración adulta y vanse al mar. 
Añera una vegada per añu nes islles alredor del continente antárticu. La temporada de cría empieza en payares. Les colonies que pueden cuntar con miles de pareyes. Alloñar promediu ente los niales al centru de la colonia ye de menos d'un metro. De normal la niarada consiste de 2 güevos que tomen de 34 a 40 díes guarar.
Nesta especie los pichones nun se van del nial hasta que nun son relativamente grandes, pasáu los 30 díes de nacíos. En munchos de los otros pingüinos los mozos formen grupos o bandaes ente ellos dende bien pequeños.
En 2004, dos pingüinos barbijo machos llamaos Roy y Silu nel Central Park Zoo, New York formaron una pareya, y se turnaron tratando de guarar una piedra; ésta foi sustituyida por un encargáu por un güevu fértil, y la pareya guaró y crio al pitucu.
Pyrroglaux podarginus
L'autillo de les Paláu (Pyrroglaux podarginusi) ye una especie de búho de la familia Strigidae. Ye reinal de Paláu y ye l'únicu miembru del xéneru monotípicu Pyrroglaux.
Rallina fasciata
La pituca patirroja (Rallina fasciata) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae qu'habita les güelgues del Sudeste asiáticu y divagante en Australia y Paláu. Nun se conocen subespecies.
Rallina forbesi
La pituca de Forbes (Rallina forbesi) ye una especie d'ave gruiforme perteneciente a la familia Rallidae. Alcuéntrase en Indonesia y Papúa Nueva Guinea. El so hábitat natural son los montes húmedos tropicales.
Rallina rubra
La pituca castaña (Rallina rubra) ye una especie d'ave gruiforme perteneciente a la familia Rallidae. Alcuéntrase en Indonesia y Papúa Nueva Guinea. El so hábitat natural ye los montes húmedos de monte tropicales.
Rallina tricolor
La pituca tricolor (Rallina tricolor) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive en Australasia.
La pituca tricolor mide alredor de 25 cm de llargu, con un valumbu alar de 40 cm, y pesa alredor de 200 g. La so cabeza, pescuezu y pechu son de color castañu acoloratáu, con tonos más claros nel gargüelu. El restu del so plumaxe ye de color pardu buxu, con un barrado más claru nes partes inferiores inferiores. La parte inferior de les nales tienen llistes blanques y negres. El so picu ye verde y les sos pates son pardu abuxaes.
La pituca tricolor vive en Nueva Guinea ya islles circundantes como les islles menores de la Sonda, les Molucas, y les islles Bismarck, nes mariñes del nordés de Australia. Atopar nes selves y zones de vexetación trupa cercanes a güelgues permanentes.
La so dieta consta d'anfibios, invertebraos acuáticos, crustáceos y moluscos.
Esta ave añera nel suelu o cerca d'él en zones de vexetación trupa. La so puesta consta de 3 a 5 güevos ablancazaos que guara mientres unos 20 díes. Los pollos nacen cubiertos de plumón negru y son nidífugos.
Rallus aquaticus
El rascón européu o rascón común (Rallus aquaticus) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae mesma de los carrizales y cañaverales de Eurasia y el norte d'África. Les sos poblaciones septentrional y oriental son migratories, pero les que viven nes zones más templaes son sedentaries. Los adultos miden ente 23 y 28 cm de llargu, y como otros rállidos tienen el cuerpu esplanáu lateralmente pa pasar más fácilmente ente los cañaverales onde viven. El plumaxe de les sos partes cimeros ye de tonos pardos con veteado escuru, y les sos partes inferiores son principalmente de color gris azuláu, con llistáu blancu y negru nos lladrales y baxu banduyu. Tienen un picu llargo y acoloratao, llargos deos y la cola curtia. El neñones tienen les partes inferiores anteadas y los pitucos son negros. Enantes clasificábase al rascón asiáticu ("R. indicus") como una subespecie de rascón común pero agora considérense especies separaes.
El rascón européu vive en güelgues con vexetación palustre alta y trupa, onde s'alimenta principalmente de pequeños animales. Son aves territoriales inclusive fora de la dómina de cría.
Los adultos de la subespecie nominal miden ente 23–28 cm de llargu y tienen un valumbu alar de 38–45 cm. Los machos xeneralmente pesen ente 114–164 g y les femes son llixeramente menores con un pesu de 92–107 g. Los sos partes cimeros, dende la frente a lo cabero, son de color pardu oliváceo con veteado negru, especialmente nos costazos. Los llaterales de la cabeza y les sos partes inferiores hasta la parte cimera del banduyu son de color gris azuláu, salvo'l lorum que ye coritu, y los llaterales parduzos del pechu. Los sos lladrales y baxu banduyu tán llistaos en blancu y negru, y la zona infracaudal ye blanca con delles estríes escures. El so llargu picu y rectu picu y l'iris de los sos güeyos son coloraos, y les sos pates son parduces. Dambos sexos son d'aspeutu similar, anque les femes son daqué menores y el so picu ye más estrechu, polo que nun ye fácil estremalos poles sos dimensiones. Los xuveniles tienen el pileu coritu y el cazu y gargüelu blanques. Los sos partes inferiores son anteadas o ablancazaes con llistáu más escuru, y los sos lladrales tienen llistáu pardu y crema, en llugar de blancu y negru. La so zona infracaudal tamién ye anteada, y la coloración de los sos güeyos, picu y pates ye menos intensa que nos adultos. Los pitucos son dafechu negros salvu'l picu que ye casi tou blancu. Tres la dómina de cría los rascones tienen una muda completa del plumaxe, y quédense ensin capacidá pa volar unos trés selmanes. Los adultos pueden ser identificaos individualmente poles marques de la so zona infracaudal, que son úniques en cada ave. Los machos adultos tienen les estríes d'esta zona d'un negru más intensu. Suxurióse qu'estos llurdios escuros so la cola de la especie ye una situación entemedia ente les funciones de señalización del blancu puru que tienen especies les especies gregaries o d'agües abiertes gallineta común, y la necesidá d'evitar ser tan llamativu.
El rascón européu puede estremase rápido del restu de rállidas palustres pel so llargu picu coloráu y la so zona infracaudal blanca. El so picu ye un pocu más llargu que'l restu resto de la so cabeza (55–58% del total) y anque rectu ta llixeramente curvado escontra baxo. El rascón rufigrís del Asia tropical ye un tanto similar pero tien el picu más robustu, el pileu castañu acoloratáu y les partes cimeres y lladrales chiscaos de llixos blancos. Los xuveniles y los rascones espenaos pola muda pueden amosar la parte infracaudal color crema como la pituca pintoja, pero esta especie tamién ta cubierta de llixos blancos y tien el picu muncho más curtiu y amarellentáu. La área de distribución del rascón común namái asolapa mínimamente (al sur de China y norte de Myanmar) con otra especie del xéneru "Rallus", el rascón asiáticu, del que s'estrema principalmente pola coloración parduza de les partes inferiores y la marcada llista ocular d'esti postreru. El rascón cafre ye más grande, tien les partes cimeres más escures y ensin veteado y les sos pates son d'un colloráu más intensu. Amás los rascones europeos divagantes pueden estremase de los sos parientes americanos pola ausencia de tonalidaes castañes o acolorataes nes sos nales plegaes.
El rascón européu ye una especie ruidosa qu'emite gurníos y berru tol añu. La so llamada característica consiste nuna serie de gurníos siguíos d'un berru agudo y terminao con más urniaos. Usar como reclamu territorial, llamada d'alarma ya invitación. Los miembros d'una pareya pueden emitila alternativamente, siendo la del machu más baxa y lenta que la de la so pareya. El cantar de cortexu, producíu por dambos sexos, consiste nun "tyick-tyick-tyick" con frecuencia termináu nun garllo de la fema. El machu puede cantar en solitariu mientres hores. La so llamada mientres el vuelu ye un xiblíu aspru. Amás tienen otres vocalizaciones como los chirridos altos y repitíos del machu cuando-y enseña'l sitiu de anidamiento a la fema, o'l ronroneo que dan dambos proxenitores a los sos pitucos. Los rascones son más ruidosos cuando establecen un territoriu y de primeres de la dómina de cría, cuando les llamaes pueden siguir inclusive pela nueche. Los pitucos de primeres pian sele, pero llueu desenvuelven un reclamu pa pidir de tipu "tyk-tyk-trik".
Afayóse intentando atrapar carriceros comunes pa estudialos por aciu reproducciones pela nueche del so cantar grabáu que tamién allegaben rascones y otres aves acuátiques, anque se fixera en hábitats desfavorables, lo qu'indicaba que los rascones y otres aves migratories nocherniegues identifiquen los cantares del carricero col hábitat pantanosu onde de normal s'atopa.
El rascón européu ye la especie tipo del xéneru "Rallus" y la familia Rallidae, una familia d'aves acuátiques y semiacuátiques de tamañu mediu, anque pequeñes en comparanza col restu de Gruiformes, de pescuezu más curtiu qu'el de les grullas, cola curtia, pates robustes con deos llargos y plumaxes discretos. La familia arrexunta unes 150 especies d'aves. La mayoría d'elles, y les formes más arcaiques, atopar nel Vieyu mundu, lo qu'indica qu'ellí ta'l so orixe. Otra manera, el xéneru "Rallus" surdió en América. Los trés miembros del Vieyu mundu: el rascón européu, el rascón cafre y el malgax, tán llueu emparentaos y formen una superespecie, por haber evolucionáu a partir d'un únicu ancestru proveniente d'una invasión americana al traviés del Atlánticu. Les pruebes xenétiques indiquen el rascón européu ye'l miembru del so xéneru más llueu emparentáu colos rascones del xéneru "Gallirallus" del pacíficu, y ye una forma basal del grupu. Los miembros de "Rallus" caracterizar por tener picos llargos y coloríos ensin los característicos escudos fronteros de la mayoría de los rállidos y ser de vezos palustres.
El rascón común foi descritu científicamente por Carlos Linneo en 1758 na décima edición de la so obra "Systema naturae", col so nome científicu actual, "Rallus aquaticus". La etimoloxía del so nome científicu ye simple: "Rallus" en llatín significa «rascón», y "aquaticus" significa «acuáticu».
Reconócense trés subespecies de rascón común:
Enantes considerábase al rascón asiáticu ("Rallus indicus") subespecie del común pero agora clasifícase como una especie separada.
El rascón européu críen pol Holartico templáu, distribuyíu discontinuamente dende Europa occidental y el norte d'África, hasta l'oeste de China y Arabia. La so distribución asiática ta pocu estudiada.
La población de Islandia de rascón común, "R. a. hibernans", escastóse alredor de 1965, como resultáu de la perda d'hábitat pola desecación de güelgues y la depredación sufierta per parte del visón americanu introducíu na isla. Antes de la so estinción parte d'esta población de rascones isleños quedábase tol añu n'Islandia, dependiente de los manantiales volcánicos calientes nos meses más fríos, pero otra pel hibiernu atopábase nes islles Feroe ya Irlanda, pasando poles Hébridas Esteriores, lo qu'indicaba qu'esta subespecie yera parcialmente migratoria. 
La subespecie nominal, "R. a. aquaticus", ye sedentariu nes zones de clima más nidiu del sur y oeste de la so área de distribución, pero migra al sur nes zones onde los iviernos son más duros. Pasen l'iviernu tantu na so zona de cría más meridional, como en más al sur nel norte d'África, Oriente mediu y la zona del Mar Caspiu. El cume del periodu de migración serondiega ye de setiembre a ochobre, y la mayoría torna a los sos cuarteles de reproducción ente marzu y mediaos d'abril. La subespecie "R. a. korejewi" tamién ye migratoria parcialmente, y parte de la población pasa l'iviernu dende Iraq y Arabia Saudina, Pakistán y el norte de la India, hasta l'este de China.
Los hábitats de cría del rascón son les güelgues permanentes d'agües enllancaes o lentes, duces o negres y con vexetación trupa y alta, como los carrizales, xuncales, espadañes, llirios, esparganios o juncias. Nes zones costeres, los llechos de xuncos marinos de les marismas son el so llugar de cría, colos xuncos y los esparganios como especies dominantes nos ambientes menos salobres. Un estudiu realizáu en Países Baxos y España amosó que los xuncos apurríen meyor cobertoria qu'otres plantes marítimes. En tolos sitios los sos niales tán construyíos coles plantes circundantes. L'hábitat preferíu de los rascones son los carrizales ("Phragmites") con plantes surdiendo de l'agua, con una fondura d'ente 5–30 cm, llamuergues p'alimentase y con gran diversidá d'especies d'invertebraos. Amás prefieren los allugamientos cercanos a los sauces y carbes que les grandes árees d'hábitat uniforme. Onde s'atopen, los xuncos espigaos apurren una bona alternativa como hábitat de cría, el so altor (1,5 m) y trupa estructura apurre una bona cobertoria pal nial de los rascones. Amás de los banzaos y marismas naturales el rascón tamién puede usar les resultantes de les estracciones de grava, arena o alteria en cuanto reponen la cubierta vexetal suficiente. Tamién puede atopase nos cultivos d'arroz o n'islles flotantes, y en Caxmir ocupen los plantíos de caña d'azucre anubiertes. Un estudiu finlandés amosó que'l principal factor qu'inflúi na distribución de los rascones europeos ye la estensión de la cubierta vexetal, tando les densidaes de población más altes nes zones con más densidá vexetal, anque la cercanía d'otros banzaos tamién yera un factor significativu. Sicasí, otros factores como la temperatura, la pluviosidá, el llargor de la llinia costera o la estensión de la turbera, que son importantes pa otres aves palustres, nun son relevantes estadísticamente pa los rascones. Les árees coles mayores densidaes de rascones tamién teníen les mayores densidaes d'otros trés especies d'aves consideraes en peligru en Finlandia: el carricero tordal, el avetoro y el aguilucho lagunero occidental. La llende septentrional de la área de cría del rascón paez tar determináu pola transición ente les güelgues riques en nutrientes y los más probes y d'agües más acedes. Esto produz que los carrizos comunes sían reemplazaos por una vexetación más abierta apoderada pola especie "Comarum palustre", que ye inapropidada pa los rascones.
Dacuando alcuéntrase n'allugamientos más inusuales. Una pareya de rascones añeró n'Escocia al rasu la cuneta d'una carretera, y cuando una reserva natural d'Inglaterra instaló caja nido pa los bigotudos (casetes de caña con suelu de madera) los rascones añeraron tantu na caseta como sol suelu de madera, nesti últimu casu colos bigotudos instalaos enriba dientro de la caxa. Anque son una especie de zones baxes, los rascones europeos críen a 1,240 m nos Alpes y 2,000 m n'Armenia. Un estudiu italianu indica que les aves que críen nos llechos de xuncos precisen una área mínima de güelga, que nel casu de los rascones ye de 1 hai, anque les mayores densidaes alcuéntrase en banzaos de 10 hai o más.
Mientres la migración o pel hibiernu pueden usar un espectru más ampliu de hábitats húmedos, como les zones de felechos y de carba anubiertos. Les xelaes pueden obligar a los rascones a movese a zones más abiertes como les acequias, vertideros y parques, o inclusive a permanecer espuestos sobre'l xelu. Un estudiu amosó que pel hibiernu los territorios de cada individuu asolápense, que cada rascón usaba una proporción significativa del cañaveral, y que los rascones tornen a la so anterior área de distribución pasáu l'iviernu. Esti estudiu rexistró una densidá de 14 rascones por hectárea. Los rascones que se quedaben n'Islandia mientres l'iviernu dependíen de les agües geotermales a les qu'aportaben por túneles so la nieve. Cuando nun se taben alimentando abelugar en cuévanos y resquiebros ente la lava solidificada. Esta especie dacuando alcuéntrase como divagante llueñe de la so área de distribución normal rexistrándose en Azores, Madeira, Mauritania, el Árticu, Groenlandia, Malasia y Vietnam.
El rascón ye una especie discreta, malo de ver nel so hábitat yá que se mimetiza gracies a el so plumaxe veteado. El so cuerpu compactu lateralmente déxa-y esmucise ente la vexetación trupa, y quédase inmóvil si ye sosprendíu en zona abierta. Suel caminar argutu argutu, pero adopta una postura agachada cuando cuerre pa escondese. Nada cuando ye necesariu, banciando'l pescuezu delantre y tras como ye típicu nos rallidos, y suel volar so cerca de les cañes coles sos llargues pates colgando, xeneralmente curties distancies. Anque'l so vuelu paez pesáu los rascones son capaces de realizar vuelos de llarga distancia mientres les sos migraciones nocherniegues, y dacuando muerre por choque colos faros y cables eléctricos. Individuos anillados nes islles britániques fueron repuestos tan llueñe com Polonnia, Checoslovaquia y Suecia.
Ye una especie territorial que defende'l so territoriu tantu en dómina de cría como mientres la ivernada. Los rascones carguen unos contra otros col pescuezu estendíu na dómina de cría, y dacuando ataquen xuntos los dos miembros de la pareya. Los machos grandes densamente veteados son dominantes pel hibiernu, cuando les agresiones directes sustitúyense exhibiciones asitiándose en de dides en posición arguta, mientres se realicen movimientos de cabeza y emítense soníos d'amenaza.
El racón européu son omnívoros, anque s'alimenten principalmente de pequeños animales. La so dieta inclúi viermes, sangrixueles, gasterópodos, pequeños crustáceos, arañes y una gran variedá d'insectos acuáticos y terrestres y los sos bárabos. Tamién comen pequeños vertebraos como anfibios, peces, aves y mamíferos que pueden matar o comer el so carroña. Matu a los pequeños vertebraos travesándolos col so picu d'un golpe que ruempe la columna de la so presa. Tamién consume productos vexetales, especialmente na seronda ya iviernu, como biltos, flores, granes de plantes acuátiques y frutos. Nel sur d'Asia dacuando tamién peracaben arroz. Los rascones nuevos aliméntense principalmente d'insectos y arañes. Consiguen el so alimentu en tierra o ente la folla, y de normal llavar na agua enantes de comela. Dempués de l'agua los rascones sondien el suelu blandu col so picu p'atopar merucos. En ocasioes esta especie alimentar en praderíes abiertes y otros hábitats estenos cuando-yos obliga'l fríu. A pesar de la so naturaleza cobarde puede caltenese en cautividá a los rascones alimentándolos con carne crudo o merucos.
Los rascones siguen rutes definíes cuando s'alimenten, y con frecuencia vuelven a les bones zones de caza. Los rascones europeos son versátiles y comenenciosos a la d'alimentase. Pueden saltar p'atrapar insectos nes plantes, engatar p'algamar bagues y arrincar mazanes del árbol pa poder comé-yles nel suelu. Pueden matar otres aves travesándoles col picu o afogándoles, especialmente aquelles cola so capacidá pa escapar amenorgada. Nos aviarios pueden matar a aves más pequeñes y tamién maten a los páxaros atrapaos nes redes de anillar.
El rascón européu ye monógamos y bien territoriales na dómina de cría. Los rascones empareyar tres llegar a les sos zones de cría o enantes de la migración primaveral. Nes güelgues grandes en bon estáu los rascones añeren a 20–50 m unes d'otros. El tamañu del territoriu varia, pero la media ye de 300 m. La pareya emite reclamos de cortexu y llamaes de contactu mientres tola dómina de cría. Los machos escueyen l'allugamientu del nial y amosar a les femes con una exhibición na que erizan les plumes del llombu, arquien les nales sobre'l llombu, espleguen la cola y apunten escontra baxo col picu verticalmente. Esta exhibición va acompañada d'un ronroneo altu. Antes d'apariase'l machu alza les sos nales y cola, y agacha la cabeza tocando'l pechu col picu. Mientres el cortexu'l machu alimenta a la fema y tamién mientres la incubación, entós ella dexa'l nial y realiza una exhibición ante'l machu, caminando alredor d'él, emitiendo llamaes nidios, y estregando el so picu contra'l d'él y dando carreres curties hasta y dende onde ta él.
El nial asitiar en cualquier llugar ente la vexetación palustre y ye construyíu principalmente pol machu, xeneralmente nun solu día. Suel alzase unos 15 cm o más percima del nivel del marjal, y dacuando asítiase en tremes de raigaños, toconos d'árboles y otros soportes similares. Si'l nivel de l'agua empieza a xubir facer más grande. El nial suel tener un un diámetru d'ente 13–16 cm y unos 7 cm d'altu. El nial ta bien escondíu ente la vexetación y avérense a él cautelosamente por dos tales estreches.
La cuesta típica componer de 6–11 güevos na mayor parte de la so área de distribución, anque paecen ser más pequeñes (5–8) en Kachemira a unos 1500 m d'altitú. La fecha de les puestes varia según la localización, producir dende finales de marzu n'Europa occidental y el norte d'África, hasta finales de mayu en Kachemira y xunu n'Islandia. El tamañu de la niarada puede amenorgase nes puestes tempranes y tardíes de la estación de cría. La dómina de cría puede estendese pa realizar segundes puestes y puestes de repuestu. Los sos güevos son nidios y llixeramente brillosos. El so color varia del ablancazáu a la crema rosado, con motudu pardu acoloratáu concentráu principalmente nel estremu más anchu, que dacuando s'estienden nuna sola banda. La variación del tamañu de los güevos ente los trés subespecies ye menor que les diferencies individuales. El tamañu mediu de los güevos de la subespecie nominal ye de 36 × 26 mm. Los güevos pesen 13 g, de los cualos 7% correspuende al pulgu.
Dambos proxenitores guaren los güevos, anque les femes guaren la mayor parte del tiempu. La incubación dura 19–22 díes hasta la eclosión, y eclosional siquier el 87%. L'adultu que nun guara a los pitucos lleva al que ta nel nial por que los alimente. Los pitucos son precoces, y nun par de díes tres la eclosión dexen el nial, pero siguen siendo alimentaos polos sos padres, anque tamién consiguen la so propia comida al cabu d'unos cinco díes. Son independientes de los sos padres a los 20–30 days y pueden volar cuando tienen 7–9 selmanes. Si'l nial cuerre'l peligru de ser descubiertu, la fema acarreta a los pitucos o los güevos col picu ún per ún, hasta otru allugamientu, anque los pitucos pequeños tamién pueden ser tresportaos so les nales. Los rascones que tán guarando pueden permanecen sobre los güevos inclusive si un intrusu avérase enforma, o bien lo ataquen o pueden asonsañar tar mancaos pa distrayelo. Los rascones pueden criar al añu de nacer, y xeneralmente realicen dos niaraes por temporada.
La supervivencia media pa los rascones nuevos envalórase ente 17 y 20 meses, con una tasa de supervivencia añal llixeramente menor del 50% mientres los trés primeru años, y llixeramente mayor dempués. La edá máxima rexistrada ye de 8 años y 10 meses.
Ente'l depredadores del rascón européu inclúyense dellos mamíferos, rapazos y otres aves grandes. El visón americanu ye en parte'l responsable de la estinción de la población d'Islandia, y tamién se rexistró que los gatos y perros tamién maten a esta especie. Siquier localmente tamién les llondres tamién pueden comer rascones y otres aves acuátiques. El avetoro, otra ave de los carrizales, tamién peracaben pitucos de rascones, al igual que la garza real. Los rascones europeos son particularmente vulnerables a les garces cuando son forzaos a salir a descubiertu poles marea bien altes. Los aguiluchos que cacen nos humerales cuntar ente los sos principales depredadores, pero con menos frecuencia tamién son cazaos polos cárabos, los búhos campestres, los búhos reales, les águiles motudes, los peñerines comunes, y los ferres pelegrinos.
Ente'l so parásitos inclúyense los pioyos chupadores "Nirmus cuspidiculus" y "Pediculus ralli", el cachiparru "Ixodes frontalis", y la mosca piojo "Ornithomyia avicularia". Los rascones europeos pueden resultar infectaos pol virus de la gripe aviaria, y la bacteria "Borrelia burgdorferi", portada polos cachiparros "Ixodes", que tamién pueden infectar a los humanos causando la enfermedá de Lyme. Afayáronse tres clases de pioyos, "Fulicoffula rallina", "Pseudomenopon scopulacorne" y "Rallicola cuspidatus" en rascones muertos en 2005 nes islles Feroe que nun s'atoparon hasta entós nel archipiélagu. Rexistróse al platelelminto parásitu "Ophthalmophagus nasciola" nel senu nasal d'un rascón, y detectáronse siquier tres especies d'ácaros de les plumes nel so plumaxe.
Les poblaciones de rascón européu ta en cayente, pero tien una población grande d'ente 100.000–1.000.000 adultos y una área de cría envaloráu d'unos 15.600.000 km polo que se clasifica como especie so esmolición menor na Llista Colorada de la UICN. Na mayoría de los países d'Europa la so población ye estable o baxa llixeramente por cuenta de la perda d'hábitat. La población y l'área de distribución del rascón ta amontándose en Marruecos, y cría tan al sur como Souss Massa. Sábese pocu de la población asiática, pero la subespecie "korejewi" ye común en Pakistán y Kachemira.
Localmente los sos hábitats tán resultando afectaos pola desecación de güelgues, la canalización de cursos d'agua y l'espansión urbana, amás de la contaminación. El depredadores introducíos son una amenaza pa les poblaciones isleñas vulnerables. Amás de la estinción local de la subespecie islandesa, los visones son responsables de los marcaos cayentes de la población de rascones y otres aves qu'añeren nel suelu de les Hébridas, onde la llondra que come principalmente pexes yera l'únicu carnívoru nativu. Los visones veníen de granxes pelliteres de Lewis, dende onde s'espandieron por Harris, North Uist y South Uist. Los programes de erradicación de visones y furonos dexaron que los rascones tornen a islles como Lewis y Harris, y tánse llevando a cabu más proyectos similares nel restu d'Escocia. 
Los rascones fueron consumíos polos humanos mientres miles d'años; los antiguos romanos comer, y representar en pintures nes parés de Pompeya, y el so consumu siguió mientres la Edá Media y hasta la dómina moderna.
Rallus caerulescens
El rascón cafre (Rallus caerulescens) ye una especie d'ave na familia Rallidae.
Los adultos miden unos 29 cm de llargu, y les sos partes cimeros son principalmente marrones y les inferiores gris-azuláu, con franxes negres y blanques nos llaterales y parte inferior posterior. Esta ye la única especie de "Rallus" con llombu monu color. El so cuerpu ye espodáu lo que-y dexa mover se con facilidá ente los xuncos. El so picu y llargu y finu de color coloráu maciu. Les pates son coloraes.
Les sos zones de reproducción son los banzaos y xuncales na zona esti y sureste d'África dende Etiopía hasta Sudáfrica. Munches aves son residentes permanentes, pero dalgunes realicen desplazamientos estacionales respondiendo a la disponibilidad de terrenes húmedos.
Rallus elegans
El rascón elegante (Rallus elegans) tamién conocíu como gallinuela d'agua duce, rascón real o rascón rei, ye una especie d'ave gruiforme de la familia de les rállidas (Rallidae), ye reinal de Norteamérica y Cuba.
Reproducir nos banzaos del este de América del Norte. El nial ye una plataforma construyida con vexetación palustre y cubiertos por un dosel. Reproduzse xuntu al rascón de manglar ("Rallus lonxirostris") onde los sos rangos se superponen, dellos investigadores creen qu'estos dos páxaros pertenecen a la mesma especie.
A lo llargo de les mariñes del sudeste de los Estaos Xuníos son residentes permanentes. Delles aves migren escontra'l sur de los Estaos Xuníos y Méxicu, en Canadá atopar al sur Ontario, tamién puede atopase en Cuba y como vagante en Xamaica y Guatemala.
Alimentar n'agües pocu fondes, principalmente d'insectos acuáticos y crustáceos.
Rallus limicola
El rascón de Virginia o rascón limícola (Rallus limicola) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae. Ye nativu de Les Bahames, Canadá, Colombia, Cuba, Ecuador, Guatemala, Méxicu, Perú, Puertu Ricu, San Pedro y Miquelón, Estaos Xuníos y asocede dacuando nes Bermudes y Groenlandia. El so hábitat consiste de güelgues, como banzaos y barraqueres. 
Rallus longirostris
El rascón piquilargo o tingua (Rallus lonxirostris) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae qu'habita nos banzaos y manglares de les zones costeres del norte y este de Suramérica. 
El rascón piquilargo mide ente 36 y 41 cm. El so plumaxe ye de color marrón buxu, col pechu acoloratáu, banduyu blancuciu y barres blanques y negres nes bandes. El so picu ta llixeramente curvado escontra baxo, ye coritu percima y anaranxáu o acoloratáu per debaxo.
Aliméntase de crustáceos, moluscos, insectos y pexes pequeños. Busca'l so alimentu mientres camina, dacuando sondiando col picu llargu en agües salobres pocu fondes o ente la folla.
Constrúi niales de pequeñes cañes ente los raigaños nos manglares y pon ente 3 y 7 huevo color púrpura con mancha ocres.
Dellos investigadores, como Robert Dickerman, consideren qu'esta ave y "Rallus elegans" son una sola especie o siquier una superespecie y sábese que pueden cruciase y tener descendencia ente sigo.
Ramphastos brevis
El tucán del Topetó ye un ave de la familia "Ramphastidae" qu'habita nos montes húmedos de la rexón del Pacíficu al suroccidente de Panamá, occidente de Colombia y noroccidente de Ecuador, en tierres baxes, hasta los 1.000 msnm.
Mide de 46 a 48 cm de llargor y pesa ente 365 y 482 g. El so plumaxe ye predominantemente negru, con un baberu blancu o a crema o mariellu y base de la cola blanca na parte cimera y colorada na inferior. La piel d'alredor del güeyu ye de mariella verdosa a verde oliva; l'iris verde con tinge mariellu a gris. El picu tien una banda cimera delantera crema a mariella y otra corita inferior y na base. 
Aliméntase de frutos, formiges y otros insectos y animales pequeños.
La fema pon de 3 a 4 güevos blancos que son guaraos por 16 díes. Los pitucos permences colos padres ente 45 y 50 díes.
Ramphastos citrolaemus
El tucán de gargüelu mariellu (Ramphastos citrolaemus) ye una especie d'ave del xéneru "Ramphastos". Esti tucán habita en zones selváticas del noroeste de Suramérica. Nidifica en buecos en tueros o cañes d'árboles. Aliméntase de frutos, invertebraos y pequeños vertebraos.
Vive n'ambientes de selva tropical al nororiente de Colombia y noroccidente de Venezuela.
Esti taxón foi descritu orixinalmente nel añu 1844 pol naturalista y ornitólogu inglés John Gould.
Mientres décades foi tratáu como formando una subespecie de la especie "R. vitellinus", esto ye, "Ramphastos vitellinus citrolaemus". Pa mediaos del añu 2014 considerar una especie plena, so un conceutu más ampliu qu'el de la especie biolóxica, tal como ye'l d'especie filogenética.
Estremar pel so picu negru col cantu cimeru verde, la base del picu ye celeste, y enánchase escontra baxo, con dos sectores pequeños basales naranxes. Les supracaudales son marielles, ente que les subcaudales son coloraes. El gargüelu y el pechu presenten tonos mariellos, con apenes una banda colorada estrecha que dixebra'l banduyu negru. La área desnuda alredor del güeyu ye celeste fuerte, el que pasa a una tonalidá más clara al alloñar, entemeciéndose col blancu de la área subocular.
Ramphastos cuvieri
El tucán de Cuvier (Ramphastos cuvieri) ye una especie d'ave del xéneru "Ramphastos". Esti tucán habita en zones selváticas del nordeste de Suramérica. Nidifica en buecos en tueros o cañes d'árboles. Aliméntase de frutos, invertebraos y pequeños vertebraos.
Ye un tucán característicu de la selva tropical de la Amazonia, sur de Venezuela sur y este de Colombia, esti de Ecuador y del Perú, norte y centru de Bolivia y l'oeste y centru del Brasil, nos estaos de: Acre, Amazones, Goiás, Mato Grosso, Pará, Piauí, Rondonia y Tocantins.
Mientres décades foi tratáu como formando una subespecie de la especie "R. tucanus", esto ye, "Ramphastos tucanus cuvieri". Dambos taxones hibriden nes zones de contactu xenerando variables poblaciones entemedies nuna gran área del Brasil de los ríos Solimõye y Rondônia nel este de Pará, y dende el sur de Venezuela hasta Mato Grosso y Goiás. Pa mediaos del añu 2014 considerar a "R. cuvieri" una especie plena, so un conceutu más ampliu qu'el de la especie biolóxica, tal como ye'l d'especie filogenética.
Estremar pol mariellu na parte cimera del picu negru y na base cimera (celeste na inferior). Les supracaudales son mariellu-anaranxaes, ente que les subcaudales son coloraes. El gargüelu y el pechu son blancos, tiñíos dacuando de mariellu, con apenes una banda colorada estrecha que dixebra'l banduyu negru. La área desnuda alredor del güeyu ye celeste fuerte, el que pasa a una tonalidá más clara al alloñar, entemeciéndose col blancu.
Presenta 2 subespecies:
"Ramphastos cuvieri inca" (Gould, 1846) Reinal del norte y centru de Bolivia.
Na Llista Colorada ellaborada pola Unión Internacional pal Caltenimientu de la Naturaleza (UICN) esti taxón ye categorizado como “so esmolición menor”, definiéndose como “común”.
Ramphastos dicolorus
El tucán bicolor (Ramphastos dicolorus), tamién denomináu como tucán pico verde (en Arxentina y Paraguái), ye una especie d'ave de la familia Ramphastidae (tucanes) estendida dende l'estremu oriental de Bolivia, Paraguái, zones del este de arxentina y el sur de Brasil.
El tucán bicolor foi descritu per primer vegada en 1766 por Carlos Linneo na docena edición de la so obra "Systema Naturae", sol nome científicu de "Ramphastos dicolorus".
Ramphastos sulfuratus
El tucán pico iris o tucán piquiverde (Ramphastos sulfuratus) ye una especie d'ave de la familia Ramphastidae. Esta especie puebla les selves ente'l sur mexicanu y Colombia. Ye l'ave nacional de Belice.
El so nome deber a que tien un flamante picu colos colores del arcu iris. Son de cuerpu negru; nel machu'l picu presentar de mayor tamañu y el so pescuezu y pechu son de color mariellu brillante. Aliméntase de frutes, invertebraos y reptiles pequeños.
El tucán pico iris ta distribuyíu dende'l sur de Méxicu hasta Venezuela y Colombia. Habiten nes copes de los árboles de montes tropicales, subtropicales y selves lluvioses de tierres baxes, pero n'ocasiones alcuéntrase-yos n'altores hasta de 1,900 msnm. Establecen los sos niales nos furacos de los árboles, onde pueden habitar otros individuos de la mesma especie. Esto puede provocar hacinamiento nos niales, polo qu'afaen les sos coles y picos sol cuerpu mientres duermen pa disponer de más espaciu. Amás de la falta d'espaciu, ye común que'l fondu de los furacos tea cubiertu de restos de les frutes con que s'alimenten.
Muévense al traviés del monte en pequeños grupos o parvades de seis a dolce individuos, pero por ser un volador deficiente, movilícense mayormente saltando polos árboles. Tienen una estructura familiar dientro del so grupu. Comúnmente puédese-yos reparar xugando ente ellos colos sos picos o llanzándose pequeñes frutes. Raramente reparar en solitariu. Por tener l'habilidá d'establecese en hábitats con delles alteraciones pola actividá humana, esta especie bien distribuyida ta incluyida nel llistáu d'Especies n'Esmolición Menor de UICN.
L'alimentación del tucán pico iris na so mayoría componer d'un ampliu surtíu d'especies de frutes como "Cymbopetalum mayanum", (Annonaceae) y "Bursera simaruba", pero tamién puede incluyir güevos d'aves pequeñes, insectos, y pequeños reptiles y anfibios. El so picu, col que ye sosprendentemente arteru, déxa-yos consumir una gran variedá de frutos que d'otra manera taríen fora del so algame. Cuando s'alimenten de frutes, los tucanes pico iris utilicen el so picu pa tomar y sostener la fruta y depués, inclinando la so cabeza escontra tras, tragar entera.
La fema de tucán pico iris usualmente oviposita de dos a cuatro (raramente unu) güevos blancos. El machu y la fema comparten el cuidu de los güevos, tomando veces pa guaralos. Los güevos eclosionen n'aprosimao 15-20 díes. Darréu, tantu la fema como'l machu tomen veces p'alimentar a los pitucos. Al nacer, les críes nun tienen plumes y caltienen los güeyos zarraos per alredor de tres selmanes. Permanecen nel nial ente ocho a nueve selmanes mientres los sos picos desenvuélvense totalmente y prepárense pa volar.
Ramphastos swainsonii
El tucán de picu castañu (Ramphastos swainsonii) ye una especie d'ave piciforme de la familia Ramphastidae, puebla les selves esistentes ente Hondures y la mariña Pacíficu de Colombia y Ecuador, hasta los 200 msnm.
El machu algama en promediu 56 cm de llargor y un pesu de 750 g. La fema, más pequeña, algama 52 cm y un pesu de 580 g. El plumaxe ye predominantemente negru, cola graganta mariella y una banda colorada nel pechu. Alredor del güeyu la piel ye verdosa fosforecente.
El picu ye mariellu na parte cimera y delatera y colloráu a castañal na base y la parte inferior con una llinia corita ente los dos coloraciones y tien en promediu 17,5 cm de llargu. Aliméntase principalmente de frutos, anque tamién come diversos animales pequeños y güevos.
Ramphastos toco
El tucán toco (Ramphastos toco) ye una especie d'ave piciforme de la familia Ramphastidae, siendo la so represetante de mayor tamañu y unu de los más conocíos. El so hábitat natural ye América del Sur y ye una especie que s'atopa davezu nos zoolóxicos de tol mundu.
Tien un plumaxe llamativu col cuerpu negru, gargüelu blancu y un aníu ocular azul. La característica más destacable ye, como siempres, el so enorme picu mariellu con un llurdiu negru, que magar paecer pesáu ye increíblemente llixeru cuidao que el so interior ye prácticamente buecu. Suelen tener un llargor mediu de 63 centímetros (25 pulgaes), de los cualos el picu ocupa unos 20cm (8 pulgaes) y algamen un pesu cimeru a 500 gramos. Tienen dos deos palantre y dos escontra tras, de forma que pueden garrase meyor a les cañes. Nun esiste dimorfismu sexual ente machos y femes.
Esta especie alcontrar nos montes húmedos del Este de Suramérica: Guayana, Bolivia, Paraguái, Brasil (Ecorregión del Zarráu) y el Nordés d'Arxentina . A diferencia d'otres especies, prefieren los espacios daqué más abiertos, como sabanes y zones pocu arbolaes, a la selva trupa.
El tucán toco aliméntase principalmente de fruta, pero dacuando tamién come insectos, reptiles y güevos d'otres aves.
La dómina de cría del tucán toco varia según la rexón, anque'l so ciclu de reproducción ye añal. P'añerar busquen cuévanos nos árboles que frecuentemente suelen usar añu tres d'añu. Suelen poner de 2 a 4 güevos, que eclosionen a los 16-20 díes.
Les críes nacen desnudes y ciegues. La so crecedera ye bastante lentu y primeramente nun s'asemeyen a un tucán adultu, cuidao que el so picu tarda dellos meses en desenvolvese dafechu. Abren los güeyos a les 3 selmanes.
Ramphomicron microrhynchum
El colibrí piquicorto común, tamién llamáu picoespina dorsimorado, tucusito coludo chicu, picu de tuna moráu, pico-escayu d'envés púrpura o colibrí pico escayu (Ramphomicron microrhynchum), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes".
Vive nos montes húmedos y montes de monte de Bolivia, Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela.
Mide ente 8 y 9 cm de llargor y pesa ente 3 y 5 gr. L'envés y la parte cimera de la cabeza de los machos ye de color púrpura intensu, con una cola curtia y ahorquillada de color violeta bien escuru, casi negru. Les femes son de color verde nel so parte cimeru y blancu buxu con motudu en verde pola inferior.
Reinwardtipicus validus
El pito dorsinaranja (Reinwardtipicus validus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae (picatueros) que vive nel sudeste asiáticu. Ye la única especie del xéneru Reinwardtipicus. 
El pito dorsinaranja mide alredor de 30 cm de llargu. El plumaxe de la so cara, banduyu, frontal del pescuezu, llombu y obispillo ye de color naranxa, ente que les sos nales y cola con negres, con dos franxes naranxes nes nales. El machu tien el penachu coloráu y el so pechu de tonos coloráu anaranxaos, ente que la fema tener castaños.
Atopar nes selves húmedes de tierres baxes del sur de la península malaya, Sumatra, Borneo, Xava ya islles menores aledañas.
Rhamphomantis megarhynchus
El cuquiellu piquiilargo (Rhamphomantis megarhynchus) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae qu'habita nos montes húmedos de les tierres baxes tropicales y subtropicales de Nueva Guinea ya islles axacentes. Ye la única especie del xéneru "Rhamphomantis".
== Subespecies conocen dos subespecies de "Rhamphomantis megarhynchus":
Rhaphidura leucopygialis
El andarón culiplata o rabitojo de llombu plateado (Rhaphidura leucopygialis) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae.
Habita en Brunéi, Indonesia, Malasia, Myanmar, Singapur y Tailandia, n'enllanaes y montes tropicales y subtropicales d'hasta 1200 m d'altitú. Alimentar d'insectos que prinda en vuelu, mide 11 cm de llargor, les sos nales son llargues, estreches y curvadas y la so cola ye apuntiada.
Rhaphidura sabini
El andarón de Sabine o rabitojo de Sabine (Rhaphidura sabini), ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae.
Habita nos montes lluviosos d'África, ente los 700 y los 1 700 m d'altitú, enː Angola, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Ghana, Guinea, Kenia, Liberia, Nixeria, Sierra Lleona, Togu y Uganda.
Ye una ave pequeña, de 11 cm de llargor y 20 gr de pesu, que s'alimenta de formigues voladores y de una amplia variedá d'insectos.
Rhinopomastus aterrimus
La abubilla-arbórea negra (Rhinopomastus aterrimus) ye una especie d'ave bucerotiforme de la familia Phoeniculidae que vive nel África subsaḥariana.
Alcuéntrase en Angola, Benin, Burkina Faso, Camerún, Costa de Marfil, Eritrea, Etiopía, Gabón, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea-Bisáu, Malí, Mauritania, Níxer, Nixeria, República Centroafricana, Chad, El Congu, República Democrática d'El Congu, Senegal, Sierra Lleona, Sudán, Sudán del Sur, Togu, Uganda y Zambia.
Rhinopomastus cyanomelas
La abubilla-arbórea cimitarra (Rhinopomastus cyanomelas) ye una especie d'ave bucerotiforme de la familia Phoeniculidae. Ta llargamente estendida en África al sur del Sáhara.
Rhinopomastus minor
La abubilla-arbórea menor (Rhinopomastus minor) ye una especie d'ave bucerotiforme de la familia Phoeniculidae. Ta llargamente estendida nel este del África subsaḥariana, atopándose n'Etiopía, Kenia, Tanzania, Somalia, Sudán del Sur, Djibouti y Uganda.
Rhodopis vesper
El colibrí del Atacama (Rhodopis vesper), tamién llamáu picaflor del norte o picaflor vespertín, ye la única especie qu'integra'l xéneru monotípicu: Rhodopis, de la familia Trochilidae. Esta ave distribuyir nel centru-oeste de América del Sur. 
L'hábitat d'esti colibrí son les carbes seques, subtropicales o tropicales; carbes húmedes, subtropicales o tropicales, y carbes d'altitú, subtropicales o tropicales.
Esta especie describióse orixinalmente pol naturalista francés René Primevère Lesson nel añu 1829, sol nome científicu de: "Ornismya vesper". La so localidá tipu ye probablemente: «Tarapacá», güei nel norte de Chile, pero posiblemente tenga de referise al oeste del Perú. El xéneru foi descritu pol naturalista, zoólogu, botánicu y ornitólogu alemán Ludwig Reichenbach nel añu 1854.
Esti taxón ta estrechamente rellacionáu con "Heliomaster", y dacuando incluyir nél. 
Distribuyir por una franxa de 100 a 200 km d'anchu, que s'estiende a lo llargo de 3000 km bordiando la mariña del océanu Pacíficu América del Sur suramericanu, dende'l noroeste del Perú, hasta'l norte de Chile. Una segunda población, dixunta de l'anterior, habita más al sur, nuna franxa costera de 75 por 200 km. Dambes poblaciones tán dixebraes ente sigo por un hiatu de mariña chilena de 2000 km, ensin la presencia de la especie.
Nesta especie la variación infraespecífica ye bien leve, y con necesidá de revisión; la forma "Rhodopis vesper tertia" foi propuesta pal norte del Perú, anque tentativamente incluyir na subespecie nominal, anque morfométricamente ye indixebrable de "R. v. atacamensis". Podría ser meyor considerada una especie monotípica.
Provisionalmente subdividir en 3 subespecies:
Rhodopis vesper atacamensis
El colibrí del Atacama (Rhodopis vesper atacamensis), tamién llamáu picaflor del Atacama, ye una de les subespecies en que s'estrema la especie "Rhodopis vesper", única integrante del xéneru monotípicu: Rhodopis, de la familia Trochilidae. Esta ave distribuyir na mariña pacífica del centro-oeste de América del Sur. 
Esta subespecie describióse orixinalmente pol naturalista y botánicu alemán Friedrich Leybold nel añu 1869, sol nome científicu de: "Trochilus atacamensis". La so localidá tipu ye: «Quinta de Sápulen, Copiapó, Chile». 
"Rhodopis vesper atacamensis" estremar de "Rhodopis vesper vesper" pol so tamañu daqué menor, 12 cm versus 13 a 14 cm.
Esta subespecie ye endémica de Chile. Distribuyir por una franxa de 100 a 200 km d'anchu, que s'estiende a lo llargo de la mariña del océanu Pacíficu nel centru-norte de Chile, mayormente na metá norte de la Rexón de Atacama, nes localidaes de Caldera, caleta Barquín, y nel valle del ríu Copiapó. Más escontra'l sur, presenta dellos rexistros, inclusive nidificando, na Rexón de Coquimbo, en Coquimbo y La Serena. Más escontra'l norte de la distribución d'esti taxón, partiendo dende la ciudá de Calama, na Provincia de La Lloa Rexón de Antofagasta escontra'l norte, preséntase la subespecie "Rhodopis vesper vesper", dixunta de l'anterior, dixebraes ente sigo por un hiatu de mariña chilena ensin la presencia d'integrantes de la especie.
Rhodopis vesper koepckeae
El colibrí del Atacama de Illescas (Rhodopis vesper koepckeae), ye una de les subespecies en que s'estrema la especie "Rhodopis vesper", única integrante del xéneru monotípicu: Rhodopis, de la familia Trochilidae. Esta ave distribuyir na mariña pacífica del centro-oeste de América del Sur. 
Esta subespecie describióse orixinalmente pol ornitólogu francés J. Berlioz nel añu 1974. 
Esta subespecie distribuyir de manera endémica na zona del cuetu Illescas, nel suroeste del Departamentu de Piura, al noroeste del Perú, n'árees próximes a la mariña del océanu Pacíficu.
Rhodopis vesper vesper
El picaflor vespertín común (Rhodopis vesper vesper), ye una de les subespecies en que s'estrema la especie "Rhodopis vesper", única integrante del xéneru monotípicu: Rhodopis, de la familia Trochilidae. Esta ave distribuyir na mariña pacífica del centro-oeste de América del Sur. 
L'hábitat d'esti colibrí son les carbes seques, subtropicales o tropicales; carbes húmedes, subtropicales o tropicales, y carbes d'altitú, subtropicales o tropicales, xubiendo poles quebraes cordilleranas hasta los 3500 msnm.
Constrúi un nial colgante, xuntáu a la caña de dalgún parrotal o árbol, cuantimás amuesa preferencia pol pacay ("Inga feuilleei").
Esta subespecie describióse orixinalmente pol naturalista francés René Primevère Lesson nel añu 1829, sol nome científicu de: "Ornismya vesper". La so localidá tipu ye probablemente: «Tarapacá», güei nel norte de Chile, pero posiblemente tenga de referise al oeste del Perú. 
La subespecie "Rhodopis vesper tertia" foi propuesta para Tembladera, nel Departamentu de Cajamarca, nel norte del Perú, anque tentativamente incluyir na subespecie nominal.
"Rhodopis vesper vesper" estremar de "Rhodopis vesper atacamensis" pol so tamañu daqué mayor, 13 a 14 cm versus 12 cm.
Esta subespecie distribuyir por una franxa de 100 a 200 km d'anchu, que s'estiende bordiando la mariña del océanu Pacíficu América del Sur suramericanu, dende la mayor parte de la mariña del Perú, dende la Provincia de Lambayeque hasta'l departamentu de Tacna; amás del norte de Chile, nes Rexones d'Arica y Parinacota, Tarapacá y Antofagasta, algamando la ciudá de Calama, na Provincia de La Lloa. Más escontra'l sur preséntase la subespecie "Rhodopis vesper atacamensis", dixunta de l'anterior, dixebraes ente sigo por un hiatu de mariña chilena ensin la presencia d'integrantes de la especie.
Rhynchotus maculicollis
El guaipo (Rhynchotus maculicollis), tamién denominada comúnmente martineta coloriada de pescuezu enllordiáu, ye una especie d'ave terrícola del xéneru "Rhynchotus" de la familia Tinamidae, mesma de los montes de Bolivia y el noroeste d'Arxentina. 
Mientres enforma tiempu considerar como una subespecie de "Rhynchotus rufescens", pero foi dixebrada en 1996 polos sos notables diferencies vocales y morfolóxiques, especialmente na so cabeza y pescuezu los cualos son rayaos y enllordiaos de negru. El SACC dixebrar como especie plena, y la UICN fixo lo mesmo en 2006. 
Habita nos altores de Bolivia y el noroeste arxentín, nes provincies de Jujuy, Salta, Tucumán y Catamarca. Vive ente los 1000 y los 3000 msnm.
La so dieta varia según la estación: nel branu alimentar de invertebraos insectos y otros animales pequeños (inclusive mures); nel iviernu camuda a materia vexetal: flores, frutos que toma del suelu o de parrotales baxos, granes, biltos y fueyes tienres, retueyos, raigaños y tubérculos.
El machu ye'l que guara los güevos, los que pueden provenir de distintes femes. Al nacer los pichones, tamién él va curiar hasta que tean llistos pa valise por sigo mesmos. El nial facer sobre'l pisu, ente los trupos matos. 
Como tolos tinámidos, ye bien pruyíu por cazadores, polo cual menguó la so población localmente, anque'l so hábitat, al ser un ecosistema menos aptu pa cultivos, nun sufrió pol tresformamientu a terrenes agrícoles como sí lu afectó a la otra especie congenérica.
La UICN clasifica a esta perdiz como de Esmolición menor, con un rangu d'escurrimientu de 114 000 km².
Rhynchotus rufescens
El tinamú alirrojo (Rhynchotus rufescens), tamién conocíu como martineta de nales coloraes, ye un ave terrestre de la familia Tinamidae mesma del sur de Brasil, Paraguái, Uruguái, Bolivia y Arxentina nel centru y norte.
Como tolos tinámidos, esta especie ye bien apetecedora pa la caza, polo cual menguó drásticamente la so población ante la meyora de la agricultura y la falta de control na caza. La especie recuperóse en hábitats protexíos rápido. En xunto nun ye considerada una especie amenazada, pero dos subespecies, "R. r. rufescens" y "R. r. pallescens", se listan nel CITES por cuenta de la presión del comerciu d'aves vives.
Ye una especie que mide 44 cm, postura encorvada, cabeza negra, coles primaries de les nales coloraes. Con un pesu promediu de 803 gr en machos y 886 gr en femes, n'especies prindaes n'estáu montés.
El machu tien órganu copulador (pene). Son aves nidifugas.
Cuando l'animal sentir so amenaza, na parte cimera de la cabeza eriza les sos plumes, característica pola cual tamién conózse-y como falsa copetona.
La martineta de nales coloraes ta presente nuna variedá d'hábitat que dependen de l'altitú, nes árees tierra baxa favorecer los pacionales pantanosos o inundables. Tamién habita en pacionales d'altor de zones grebes.
Ye d'andar inquietu y nerviosu, muévese caminando, solo utiliza un vuelu curtiu pa escapar de depredadores o cuando por otros motivos asústase. Prefier el resguardu de los pacionales tupios y altos, y ye frecuente atopalos en zones próximes a cañaverales.
La so dieta ye banciada por el mesmu animal, variando según la estación, alimentar d'insectos y otros animales pequeños (inclusive los mamíferos pequeños) nel branu, y camudando a la materia vexetal, como frutes, retueyos, tubérculos ("Cyperus") nel iviernu.
(Descripción ye especies distribuyíes n'Arxentina) La postura allugar nun periodu ente la primer selmana d'ochobre y la primer selmana se marzu, siendo más frecuente nos meses onde la temperatura ye mas uniforme, esto ye los meses d'avientu y xineru. Ye un animal polígamu, el cortexu consta de la persecución per parte de la fema cuando esta llista pa ovular, ésta copula con dellos machos, la cópula dura alredor de 10 minutos. La fema nel so primer periodu de reproducción pon hasta 10 güevos, ente que les que tienen más d'un periodu de reproducción ponen hasta 30 güevos, pero'l promediu de postura taría nos 21 güevos, la postura se nun la realicen nun solu nial, sinón que lo faen en dellos niales de dellos machos, el machu ye l'encargáu de la incubación que dura alredor de 21 a 22 díes, el machu tamién s'encarga del cuidu de les críes mientres 15 díes.
Subdividida en 3 subespecies:
Una cuarta subespecie, "R. r. maculicollis", considérase güei una especie estreme.
Esisten fósiles de la especie que daten del Pleistocenu, atopaos en Mines Gerais.
Rhyticeros plicatus
El cálao papú o cálao de Blith (Aceros plicatus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Bucerotidae qu'habita les selves de les Molucas, Nueva Guinea, el archipiélagu Bismarck y les islles Salomón.
== Subespecies reconocen seis subespecies de "Aceros plicatus":
Rhyticeros undulatus
El cálao gorginegro o cálao cinxíu (Aceros undulatus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Bucerotidae llargamente distribuyida pol Sudeste d'Asia.
Rollandia rolland
El macá común, macá de cara blanca, macá chicu, zampullín polliscu o zambullidor polliscu (Rollandia rolland) ye una especie d'ave podicipediforme de la familia Podicipedidae qu'habita en Suramérica.
El macá de cara blanca mide aprosimao 30 cm de llargu. Presenta plumaxe negru nel envés, pescuezu y cabeza, con un inconfundible diseñu blancu nos llaos de la cabeza, al altor de les oreyes. L'iris de los sos güeyos ye coloráu.
El polliscu ye'l más pequeñu de los zambullidores de la zona y el de coloración más escura. Al igual que los otros miembros de la familia, la so vida trescurre principalmente na agua, saliendo d'ésta en contaes ocasiones y xeneralmente pa xubir al nial. Ye malo de ver, yá que a la menor alarma fúndese y al salir a la superficie solo asoma la cabeza y el pescuezu, escondiéndose ente les totoras o vexetación acuática.
El so hábitat natural son llagos d'agua duce, dende'l nivel del mar hasta cerca de 4.500 m d'altitú. Alcuéntrase en Perú, Bolivia, Paraguái, Chile, Arxentina, Islles Malvines, Islles Georgias del Sur y Sandwich del Sur y Uruguái. En Brasil, ta presente nel estremu sur (del Pantanal de Mato Grosso, en Ríu Grande del Sur).
Rostrhamus sociabilis
El caracoleru común (Rostrhamus sociabilis), tamién conocíu como elanio caracoleru, gavilán caracoleru o bilanu caracoleru, ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae que cría de manera residente en América del Sur tropical, les Antilles y el centru y sur de Florida.
Les nales son llargues, anches y arrondaes. La cola ye llarga; el obispillo y les coberteras infracaudales son blancos. El picu, escuru y bien ganchudu, ye una adaptación a la so dieta, que consiste casi puramente en cascoxos de llaguna del xéneru "Pomacea" (familia Ampullariidae). El machu adultu tien el plumaxe gris azuláu escuru, coles remeres más escures; les pates y la cera son coloraes. La fema adulta tien l'envés castañu escuru y el banduyu pálidu con munches franxes; la cara ye ablancazada con zones más escures detrás y sobre el güeyu; les pates y la cera son de color mariellu o naranxa. El neñones son similares a la fema adulta, pero la corona presenta franxes. 
Ye una ave de güelgaes d'agua duce, qu'añera en parrotales o nel suelu. Pon de 3 a 4 güevos. Mide unos 45 cm de llargor y 120 cm de valumbu. Ye una especie gregaria; forma grandes bandaes pel hibiernu. El vuelu ye lentu, cola cabeza escontra baxo en busca de cascoxos. Una vegada alcontráu'l cascoxu, prindar y va a la so caña favorita a come-y lo.Con una pata suxetar na caña y na otra sostien al cascoxu. Mientres lo sostien cola garra, col picu fai un furacu na concha, na parte más inicial de la espira onde'l cascoxu ta retraído y por él estrayer ensin comese l'opérculu. Unu atopa espardíos pela vera del ríu Paraná les conches escarcavonaes y los opérculos, en montones.
El caracoleru común ye una especie en peligru nos Everglades de Florida, con una población de menos de 400 pareyes de cría. Demostróse que'l control del nivel de l'agua nos Everglades ta abrasando la población de cascoxos.
==Subespecies reconocen trés subespecies de "Rostrhamus sociabilis":
Ruwenzorornis johnstoni
El turaco del Ruwenzori (Ruwenzorornis johnstoni) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae que vive en África Central. Ye la única especie del xéneru Ruwenzorornis.
Atopar nes selves de les montes Ruenzori y Mitumba, en Burundi, Ruanda, Uganda y l'este de la República Democrática d'El Congu.
El turaco del Ruwenzori ye una especie fitófaga. La so dieta componer nun 92% de frutos y el restu de fueyes.
Sappho sparganura
El colibrí cometa ("Sappho sparganura") ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", que s'atopa nos Andes de Bolivia y Arxentina.
Vive nos montes secos y carbes típiques de los valles interandinos, en montes de "Polylepis", nes zones arbustiva de transición d'elevada altitú de la puna y nel monte de borrina. Afacer a los asentamientos humanos en zones agrícoles y urbanes.
El machu presenta una cola llarga, de 22 cm de llargor, espectacular, iridiscente, de color doráu acoloratáu. La cola de la fema tien una cola curtia, de 15 cm de llargu, de color acoloratáu morenura. La punta de lasa plumes de la cola son corites. La nuca, los costazos y la parte cimera del envés son de color verde doráu; la grupa y el llombu son de color anaranxáu a violeta. La parte cimera del banduyu y el pechu son verde esmeralda, que se fai bien brillosa nel gargüelu. La parte inferir del banduyu ye opaca, de color verde morenura.
Nel idioma quechua local conozse como "Q'ori Kenti" ("colibrí d'oru") y en castellán como "picaflor cometa". El nome del xéneru referir a Safu, la poetisa griega de Lesbos.
Sarcoramphus papa
El zopilote rei (Sarcoramphus papa), tamién llamáu cóndor real, cuervu real, jote real, rei de los gallinazos, rei zope, zopilote real o rei zamuro, ye una especie d'ave de la familia Cathartidae, que vive predominantemente nos montes tropicales de tierres baxes, dende'l sur de Méxicu hasta'l norte d'Arxentina. Ye l'únicu miembru superviviente del xéneru Sarcoramphus, qu'inclúi tamién miembros fósiles. Nun se reconocen subespecies. Ye una ave carroñera que de cutiu fai la corte inicial nos cadabres d'animales grandes. Pol so tamañu, mueve a les especies d'utres americanes más pequeñes cuando s'atopen cerca d'un cadabre. Puede vivir hasta 30 años en cautiverio.
La so área de distribución xeográfica estiéndese sobre una superficie d'aprosimao 14 millones de km², dende'l sur de Méxicu hasta'l norte d'Arxentina. En América del Sur, nun ye atopada al oeste de los Andes, sacante l'oeste de Ecuador, el noroeste de Colombia y l'estremu noroueste de Venezuela.
En Perú alcuéntrase en toa'l so Amazonía, nos departamentos de Loreto, San Martín, Ucayali, Madre de Dios, Amazones y Cajamarca; y nel Monte secu ecuatorial, departamentos de Lambayeque, Piura y Baltes.
En Arxentina, la especie distribuyir en Misiones, Provincia de Corrientes Corrientes, Ente Ríos, Formosa, Chaco, norte de Santa Fe, Salta, Tucumán, Jujuy, Santiago del Esteru, esti de Catamarca, esti de La Rioxa, esti de San Juan, norte de Córdoba, y raramente nel delta del Paraná nel nordeste de Bonos Aires. Na provincia de Bonos Aires fueron recuperaos restos correspondientes a esta especie, dataos del Pleistocenu.
Habita principalmente los montes tropicales de tierres baxes non alteriaos, según sabanes y praderíes que s'atopen na cercanía d'estos montes. De cutiu poder ver cerca de banzaos, o en zones pantanosos dientro de los montes.
Nos montes primarios de tierres baxes de la so área de distribución suel ser la utre más numberosa, sinón l'únicu. Sicasí, na selva amazónica el so númberu ye polo xeneral superáu pol aura selvática ("Cathartes melambrotus"), ente que en zones más abiertes, ye polo xeneral superáu en númberu pol aura sabanera ("Cathartes burrovianus"), utre americana cabecirrojo ("Cathartes aura") y l'utre negra americanu ("Coragyps atratus").
Polo xeneral, nun vive percima de 1500 msnm, anque al este de los Andes puede atopar a una altitú de 2500 msnm; En rares ocasiones fueron reparaos a altitúes hasta 3300 msnm. Habiten nel ámbitu forestal emerxente, o percima de la canopea.
En tamañu, ye la tercer utre americana más grande. El so tamañu varia ente 67 y 81 cm de llargor, con un valumbu d'ente 1,2 a 2 m y tien un pesu que bazcuya ente 2,7 a 4,5 kg.
Ul los exemplares adultos el so plumaxe ye predominantemente blancu con un llixeru matiz de rosa mariellu. En contraste, les coberteras de les nales, les plumes de vuelu y la cola son de color gris escuru hasta negru, como lo ye tamién el gruesu y prominente collar del pescuezu. La cabeza y el pescuezu escarecen de plumes y la piel tien tonos de colloráu y moráu na cabeza, naranxa fondu nel pescuezu y mariellu nel gargüelu. La piel de la cabeza ye engurriada y doblada, y hai una bien notable cresta dorada ya irregular adxunta a la cera percima del so picu; esta carúncula nun ta totalmente desenvuelta hasta nel cuartu añu de la so vida.
Tien el craniu más grande y el picu más fuerte de toos les utres americanes. El picu ye de color naranxa con una base negra, y tien una punta agabitada y los cantos afilaos. L'ave tien nales anches y una cola curtia, ancha y cuadrada. El iris de los sos güeyos ye blancu y arrodiáu d'una esclerótica de color coloráu brillante. A diferencia de delles otres utres americanes, escarez de pestañes. Tien piernes llargues de color gris y garres grueses. El dimorfismu sexual ye mínimu; nun esisten diferencies nel plumaxe, solo una pequeña diferencia de tamañu ente machos y femes. Los xuveniles tienen el picu y los güeyos escuros, y el pescuezu con plumes nidies de color gris, les que camuden nel color naranxa de l'ave adultu. Los xuveniles tienen un color abuxáu y anque tienen una apariencia similar a la del adultu al cumplir tres años, nun completen la muda al plumaxe adultu hasta tener cinco o seis años d'edá.
Un estudiu del plumaxe d'exemplares en cautiverio de distintes edaes afayó que les plumes ventrales fueron les primeres en ponese blancu dende los dos años d'edá d'equí p'arriba, siguíu poles plumes de les nales, hasta dafechu tresformase nel plumaxe d'una ave adultu. Nel estáu pre-adultu final, el so plumaxe solo tien negru espardíu nes cubiertes blanques de les nales.
La cabeza y el pescuezu de la utre escarecen de plumes, siendo una adaptación pa la hixene, anque hai goches negres en partes de la cabeza; ésta ausencia de plumes torga que bacteries provenientes de la carroña que come, puedan arruinar les sos plumes y espón la piel a los efectos esterilizadores del sol.
Los xuveniles, col so plumaxe escuru, pueden confundise cola utre americana cabecirrojo ("Cathartes aura"), pero vuelen coles nales planes, ente que los adultos col so plumaxe pálidu podríen ser confundíos cola cigüeña de cabeza pelada ("Mycteria americana"), a pesar de qu'esti postreru tien el pescuezu llargu y les piernes llargues que tendríen de dexar una fácil identificación dende llueñe.
El zopilote rei puede entamar mientres hores ensin esfuerzu, batiendo les nales con poca frecuencia. Caltien les sos nales en posición horizontal cola puntes llixeramente alzaes mientres el vuelu; dende dalguna distancia la utre puede paecer como si nun tuviera cabeza mientres en vuelu. Los sos aleteos son fondos y fuertes. En dos causes en Venezuela, les aves fueron reparaos participando en vuelu ximielgu pola naturalista Marsha Schlee, que suxurió que podría formar parte de la conducta de cortexu.
A pesar del so gran tamañu y la so coloración llamativa, esta utre ye bien discretu cuando ta sentáu nos árboles. Mientres sentáu, caltién la so cabeza baxa y escontra alantre. Ye una ave non migratoria que, a diferencia del aura sabanera ("Cathartes burrovianus"), de la utre americana cabecirrojo ("Cathartes aura") y de la utre negra americanu ("Coragyps atratus"), polo xeneral vive solu o en pequeños grupos familiares. Grupos d'hasta 12 aves fueron reparaos, bañándose y bebiendo nun charcu sobre una cascada en Belice.
Polo xeneral unu o dos aves baxen p'alimentase d'un cadabre, anque n'ocasiones hasta diez o más pueden rexuntar cuando hai suficiente carroña. Zopilotes rei pueden llegar a vivir hasta 30 años en cautiverio, anque se desconoz la so esperanza de vida nun ambiente montés. Utiliza urohidrosis, defecando sobre les sos pates, p'amenorgar la so temperatura corporal. A pesar del so gran tamañu y picu fuerte, sueli ser pocu agresivu cuando s'alimenta. El zopilote rei escarez d'una siringe, anque puede emitir gurníos baxos y xiblíos mientres el cortexu, y traquetear col picu cuando se siente amenaciáu. El so depredadores naturales son les culiebres, qu'escalen los niales p'alimentase de los güevos o pitucos, y los grandes felinos como'l xaguar, que puede sosprender y matar a una ave adultu cuando esti ta alimentándose nel suelu.
El zopilote rei aliméntase de too tipu de carroña, dende cadabres de ganáu hasta pexes varaos y llagarteses muertes. Anque ye principalmente una ave carroñero, hai dellos informes aisllaos mentando qu'atacó a animales mancaos, tenrales naciellos y pequeños llagartos.
Anque alcuentra los animales muertos pola visión, el papel que pueda tener el golor na localización de carroña foi oxetu d'alderique. El consensu foi que nun detecta los golores y que sigue les utres que tienen un sentíu del olfatu, como'l aura selvática ("Cathartes melambrotus") y el aura gallipavo ("Cathartes aura"), cuando estos diríxense al animal muertu. Sicasí, nun estudiu que data de 1991, comprobóse que tien la capacidá d'alcontrar carroña nel monte ensin l'ayuda d'otres utres, lo que paez indicar qu'utiliza'l sentíu del olfatu p'alcontrala.
Aliméntase principalmente de carroña qu'atopa na foresta, anque puede tamién analayar escontra les sabanes cercanes en busca d'alimentu. Al atopar un animal muertu, mueve a les otres utres que se rexunten alredor de la carroña por cuenta del so gran tamañu y el so picu fuerte.
Solo puede ser movíu, cuando s'averen a la mesma carroña, pol cóndor andín, al ser esti postreru más grande, anque son bien raros los alcuentros de dambes especies por diferencies de hábitats en que se distribúin.
Hai tamién informes de qu'el zopilote rei come la fruta cayida de la palma moriche, cuando la carroña ye escasa, fechu reparáu nel estáu de Bolívar, Venezuela.
Nun se sabe enforma sobre'l so comportamientu reproductivu nun ambiente montés; enforma de la información foi arrexuntada reparando les aves en cautiverio, en particular nel xardín zoolóxicu de París. Algama'l maduror sexual cuando cumple cuatro o cinco años, coles femes maureciendo un poco primero que los machos. Reproduzse principalmente mientres la estación seca. Formen pareyes pa tola vida. Polo xeneral por temporada de cría ponen un solu güevu ensin marques; el nial facer nel buecu d'un árbol. El nial tien un golor fediento, lo que sirve pa protexese de depredadores potenciales. Dambos padres guaren el güevu mientres 52 a 58 díes. Si'l güevu piérdese, de cutiu va ser puestu un segundu güevu dempués de seis selmanes. Los padres comparten les xeres d'incubación hasta que'l pitucu cumple aprosimao una selmana, dempués de lo cual de cutiu monten guardia en llugar de guarar.
La cría ye semi-altricial, esto ye, ta indefensa al nacer, pero yá cubierta de plumón y los sos güeyos tán abiertos; les aves realmente altriciales nacen desnudes y ciegues. Desenvuélvense rápido, el pitucu yá ta totalmente alerta al segundu día y ye capaz de pidir alimentos y retorcese nel nial. Al tercer día empieza a afechase a sigo mesmu y a picotiar. Al décimu día empieza a crecer la so segunda capa de plumón blancu, y pueden parase en puntes de pies al ventiavu día. Cuando tien ente 1 y 3 meses d'edá, los pitucos caminen y esquicen la contorna del nial. A los 3 meses d'edá realicen los sos primeros vuelos.
El zopilote rei ye una especie que s'atopa baxu esmolición menor d'alcuerdu a la UICN, yá que tien una población envalorada d'ente 10.000 y 100.000 individuos monteses. Tamién tien una amplia distribución xeográfica, que s'estiende sobre una superficie de 14 millones de kilómetros cuadraos.
Sicasí, hai evidencia que suxure un amenorgamientu de la población, anque nun paez ser abondo significativu por que sía incluyida na llista d'especies vulnerables. Esti amenorgamientu débese principalmente a la destrucción del hábitat y a la caza furtiva. Anque distintivu, la so costume de posase nos árboles altos y volar a una gran altitú enzanquen el monitoreo d'esta especie.
Ye una de les especies d'aves más frecuentemente representaes nos códices mayes. El so glifo ye fácilmente estremable pola carúncula na base del picu y per los círculos concéntricos que formen los güeyos de l'ave. Dacuando ye retratáu como un dios con cuerpu humanu y una cabeza d'ave. Según la mitoloxía maya, esti dios de cutiu sirvía de mensaxeru ente los seres humanos y otros dioses. Tamién representaba a Cozcaquauhtli, la trecena númberu 16 del calendariu maya (13 Reed). Anque se consideró tamién la posibilidá de que podría representar un pavu ocelado ("Meleagris ocellata"), el picu agabitáu y la carúncula apunten na dirección del "Sarcoramphus papa".
Na medicina tradicional, el sangre y les plumes de l'ave fueron utilizaes pa curar enfermedaes. Ye tamién una tema popular na filatelia de los países dientro de la so área de distribución. Apaeció en sellos de El Salvador en 1963, Belice en 1978, Guatemala en 1979, Hondures en 1997, Bolivia en 1998, y Nicaragua en 1999.
Por cuenta del so gran tamañu y la so guapura, ye una atracción popular nos parques zoolóxicos del mundu enteru. Ye una de delles especies d'aves que tienen un rexistru xenealóxicu de la Asociación de Zoolóxicos y Acuarios (AZA), que se caltién nel parque zoolóxicu de Fort Worth nos Estaos Xuníos.
Por causa de tan estensa área de distribución, tien numberosos nomes vulgares; según cada país de norte a sur los más frecuentes son: zamuro rei, rei zamuro o zopilote rei (Méxicu, Venezuela), rei zope (Hondures), zopilote real (Nicaragua), rei gallote (Panamá), rei de los gallinazos (Colombia), cóndor de los llanos (Venezuela), cóndor de la selva (Perú), cuervu real (Paraguái), y jote real o cóndor real (Arxentina).
Hai dos teoríes qu'espliquen l'orixe de la denominación «rei» en munches de les sos denominaciones populares. La primera caltién que se trata d'una referencia al so vezu de mover les utres más pequeñes d'un cadabre y comer mientres esperen los demás. Una teoría alternativa ye que'l nome derivar de lleendes Mayes, nes que l'ave yera un rei que sirvía de mensaxeru ente los humanos y los dioses. Esta ave ye tamién conocida como como «cuervu blancu» na población española de Paraguái. Llamábase "cozcacuauhtli" en náhuatl, una derivación de les palabres "cozcatl" («pescuezu») y "cuauhtli" («aves de rampiña»).
"Sarcoramphus papa" foi orixinalmente descritu como "Vultur papa" por Carlos Linneo en 1758 na décima edición de "Systema Naturae", l'espécime tipu foi prindáu en Surinam. Foi reasignado al xéneru "Sarcoramphus" en 1805 pol zoólogu francés André Marie Constant Duméril. El nome xenéricu ye un compuestu neolatín formáu a partir de les palabres griegues σάρξ ("sarx", «carne», que la so forma combinada ye σαρκο) y ῥάμφος ("rhamphos", «picu torcíu d'aves de rampiña»). El nome del xéneru ye de cutiu mal escritu como "Sarcorhamphus", calteniendo equivocadamente el espíritu aspru griegu a pesar de la aglutinación cola palabra anterior.
Foi tamién asignáu al xéneru "Gyparchus" por Constantin Wilhelm Lambert Gloger en 1841, pero esti nome pasó a la sinonimia de "Sarcoramphus" pos esti postreru tien prioridá por ser el nome con mayor antigüedá.
El nome de la especie derivar de la palabra llatín "papa" que significa «obispu», n'alusión al plumaxe de l'ave que tien dalguna semeyanza cola túnica d'obispos. Genéticamente, el so pariente más cercanu ye'l cóndor andín ("Vultur gryphus"). Dellos autores han inclusive asitiáu estes especies nuna subfamilia separada de los demás utres americanes, anque la mayoría d'el autores nun consideren necesaria esta subdivisión.
Al igual que les otros 6 especies d'utres americanes, nun esiste claridá sobre'l so esactu allugamientu taxonómica. A pesar de que les utres americanes y les utres eurasiáticos y africanos tienen una apariencia y funciones ecolóxiques asemeyaes, dambos grupos evolucionaron d'ancestros distintos en distintos partes del mundu. La midida en que son distintes ye anguaño l'enfoque del alderique, con delles autoridaes suxuriendo que les utres americanes pueden ser Ciconiiformes polo que taríen más estrechamente rellacionaos coles cigüeñes. Autoridaes taxonómiques más recién asitien a les utres americanes nel orde Accipitriformes xuntu colos utres del Vieyu Mundu, o los asitien nel so propiu orde: Cathartiformes.
El xéneru "Sarcoramphus", que güei namái contién a esta especie, tenía una distribución más amplia nel pasáu. La especie "Sarcoramphus kernense", vivió nel suroeste de América del Norte a mediaos del Pliocenu (Piacenziense), fai 3,5 hasta 2,5 millones d'años. Yera un componente pocu conocíu de la etapa faunal del periodu Blancano/Delmontiano. L'únicu material ye un húmeru distal fósil quebráu, topáu en Pozu Creek, nel El Condao de Kern, California.
Acordies con la descripción orixinal de Loye H. Miller: «[c]omparado con ["S. papa"] el tipu conformar na so forma y combadura xeneral sacante'l so mayor tamañu y robustez».
El llargu ralu de tiempu ente la esistencia de dambes especies puede indicar que "Sarcoramphus kernense" podría ser distinta, pero como'l fósil ta daqué estropiáu y non bien aptu para fines diagnósticos, la asignación a esti xéneru nun ye del tou ciertu. Mientres el Pleistocenu, hubo en Perú otra especie que probablemente ye asignable al mesmu xéneru: "Sarcoramphus fisheri".
Los restos fósiles d'otru supuestu pariente, topaos de los depósitos cuaternarios d'una cueva en Cuba, resultaron ser los güesos del Gavilán de Borrás, "Buteogallus borrasi" (antes en "Titanohierax").
Poco puede dicise de la hestoria evolutiva del xéneru "Sarcoramphus", sobremanera porque los restos fósiles d'otres utres americanes neógenos suelen ser más nueves o entá más fragmentarios. Los teratornítidos (Teratornithidae) apoderaron el nichu ecolóxicu de los grupos esistentes, especialmente en América del Norte. "Sarcoramphus kernense" paez preceder llixeramente'l choque principal del Gran Intercambiu Americanu, y ye notable que la diversidá de los utres americanes vivos paez habese aniciáu en América Central.
"S. kernense", poro, podría representar una diverxencia escontra'l norte, posiblemente hermana al llinaxe de "S. fisheri" – "S. papa". El rexistru fósil, anque escasu, sofita la teoría de que los "Sarcoramphus" ancestrales y los cóndores de América del Sur del xéneru "Vultur" dixebrar dende fai a lo menos unos 5 millones d'años.
Una utre pintada» ("Sarcoramphus sacra" o "S. papa sacra") foi descritu por William Bartram nel relatu de los sos viaxes en Florida mientres la década de 1770. La descripción d'esta ave coincide cola apariencia de "Sarcoramphus papa", cola esceición de la cola que yera blanca, y non de color negru. Bartram describe que la especie yera relativamente común en Florida, ya inclusive afirmó prindar a una.
Sicasí, nengún otru naturalista pudo confirmar la esistencia de la utre pintada na Florida, y dempués de sesenta años del rexistru orixinal, la so validez empezó a ser cuestionada, dando llugar a lo que John Cassin describió como'l problema más curiosu de la ornitoloxía de América del Norte.
Anque de primeres la mayoría de los ornitólogos defendió la honestidá de Bartram, Joel Asaf Allen argumentó que la utre pintada yera una ave mítica y que Bartram entemecía elementos de distintes especies pa crear esta ave. Allen señaló que'l comportamientu de les aves, según lo rexistrao por Bartram, yera en total alcuerdu col del caracara; por casu, Bartram reparó que l'aves siguíen quemes pa recoyer los insectos y les tortugues caja quemaes. Tal comportamientu ye típicu de los caranchos, pero "Sarcoramphus papa", pol so tamañu grande y les sos pates más curties, nun ta bien afechu pa caminar. Esta ave, creíase, yera común y bien visible nos díes de Bartram, pero la so ausencia nel relatu de Bartram ye notable, si acepta l'utre pintada como un "Sarcoramphus". Sicasí, Francis Harper argumenta que l'ave podría, como na década de 1930, ser pocu común na zona que Bartram visitó y podría habese -y pasáu por altu.
Harper alvirtió que les notes de Bartram fueron alteriaes y ampliaes considerablemente na edición impresa, y el detalle de la cola blanca apaeció per primer vegada impresa nesti relatu revisáu. Harper cree que Bartram podría tratar de completar los detalles de les aves de memoria y que s'equivocar na coloración de la cola. Nesta fecha tardida, Harper y otru investigadores intentaron comprobar la esistencia anterior na Florida d'un pariente del "Sarcoramphus papa", suxuriendo que la so población taba en procesu d'estinción y que finalmente sumió mientres una fola de fríu. Amás, William McAtee, teniendo en cuenta l'enclín de les aves na Florida de formar subespecies, suxurió que la cola blanca podría interpretase como una indicación de que la utre pintada representaba una subespecie de "Sarcoramphus papa".
Sarothrura affinis
La pituca estriada ("Sarothrura affinis") ye una especie d'ave de la familia de les rálidas.
Alcuéntrase en Kenia, Lesothu, Malaui, Mozambique, Sudáfrica, Sudán, Suazilandia, Tanzania, Zambia, y Zimbabue.
Sarothrura boehmi
La pituca de Boehm (Sarothrura boehmi) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive en África.
Alcuéntrase n'Angola, Burundi, Camerún, Gabón, Guinea Ecuatorial, Guinea, Kenia, Malaui, Malí, Nixeria, El Congu, República Democrática d'El Congu, Ruanda, Tanzania, Uganda, Zambia y Zimbabue.
Sarothrura elegans
La pituca elegante (Sarothrura elegans) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive n'África.
Ta llargamente distribuyida pol África subsaḥariana. Alcuéntrase n'Angola, Burundi, Camerún, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Etiopía, Gabón, Guinea, Kenia, Liberia, Malaui, Mozambique, Nixeria, Ruanda, Sierra Lleona, Somalia, Sudáfrica, Sudán, Suazilandia, Tanzania, Uganda, Zambia y Zimbabue.
Sarothrura insularis
La pituca malgax (Sarothrura insularis) ye una especie d'ave gruiforme de la familia de les rálidas.
El so hábitat natural son los montes húmedos tropicales del este de la isla de Madagascar.
Sarothrura lugens
La pituca cabecirroja (Sarothrura lugens) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae que vive en África.
Estender de forma bien estazada principalmente por África Central. Alcuéntrase en Angola, Camerún, Gabón, Malaui, República Democrática d'El Congu, Ruanda, Tanzania y Zambia.
Sarothrura pulchra
La pituca pulcra ("Sarothrura pulchra") ye una especie d'ave na familia Sarothruridae.
Alcuéntrase n'Angola, Benín, Burundi, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea-Bisáu, Kenia, Liberia, Nixeria, Ruanda, Senegal, Sierra Lleona, Sudán, Tanzania, Togu, Uganda y Zambia.
Esta especie nun ye migratoria, anque delles poblaciones realicen desplazamientos locales en hábitats que fueron alteriaos o que son desaxeradamente secos. Conozse bien pocu sobre la temporada de reproducción, pero na mayoría de les zones la especie reproducir mientres les agües en territorios permanentes de pareyes solitaries o en grupos familiares. La especie alimentar mientres les hores de lluz, y la so actividá ye mayor ceo pela mañana y al atapecer.
La especie rique zones con borrafes de fueyes, folla, arena, gravilla o agües pocu fondes cubiertos de vexetación trupa p'alimentase, y polo xeneral alcuéntrase en montes pantanosos, regueros, estanques y riberes de ríos en monte húmedu. Puede presentase hasta distancies de 400 m de l'agua nel suelu del monte, y anque escasamente reparar no fondo del monte, puede siguir el cursu de ríos y regueros en montes, pacionales trupos con parrotales, de forma escepcional puede alcuéntrase en zones con papiru y otres vexetaciones acuátiques en llagos. La especie alcuéntrase bien afecha pa situaciones en que'l monte ye fadiáu, de cutiu permaneciendo al pie de regatucos montiegos depués de que'l monte foi estenu, y coloniza les zones montiegues estenaes siempres y cuando se caltenga o desenvuelva ciertu grau de vexetación de cobertoria.
La so dieta consiste principalmente d'invertebraos tales como insectos (incluyendo formigues, escarabayos, Hemiptera, mosques y pequeñes polillas), bárabos d'insectos acuáticos y terrestres (por casu aquelles de quironómidos, libélulas, escarabayos y Lepidoptera), viermes de tierra, nematodos, sangüijuelas pequeñes, gastropodos pequeños, miriapodos y arañes, n'ocasiones puede prindar xaronques pequeñes y consumir vexetales.
Sarothrura rufa
La pituca rufa (Sarothrura rufa) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae, que s'atopa n'Angola, Botsuana, Burundi, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Etiopía, Gabón, Kenia, Liberia, Malaui, Mozambique, Namibia, Nixeria, Ruanda, Sierra Lleona, Sudáfrica, Suazilandia, Tanzania, Togu, Uganda, Zambia y Zimbabue.
Vive ente xuncos y pacionales altos anubiertos, banzaos y pequeñes llagunes de valles inundables ().
Mide 15 a 17 cm de llargor. Presenta dimorfismu sexual. El machu adultu presenta plumaxe ablondu o castañal acoloratada na cabeza, nuca, pescuezu y pechu; col envés, banduyu y nales negres con llínees blanques y la cola característicamente negra. El plumaxe de la fema ye marrón con tremes; les mexelles y el gargüelu pálides y la cola corita a parda escura.
Sasia abnormis
El carpinterito malayu (Sasia abnormis) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae qu'habita nel sudeste asiáticu. 
Alcuéntrase en montes húmedos tropicales de la península malaya, Borneo, Sumatra y Xava n'Indonesia, distribuyíu pel sur de Myanmar y Tailandia, Indonesia, Malasia, y Brunéi.
Sasia africana
El carpinterito africanu (Sasia africana) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae qu'habita n'África central y occidental.
El carpinterito africanu mide alredor de 8 cm de llargu y tien una cola bien curtia. El plumaxe de los adultos ye principalmente abuxáu, coles nales de color verde oliváceo. Presenta anchos aníos oculares coloraos y unes pequeñes llistes blanques percima y per debaxo de los güeyos. Les sos pates tamién son coloraes pero'l so picu ye gris. Los machos suelen tener la frente colorada. Los xuveniles tien les partes inferiores con tonos anteados.
Atopar nes selves y sabanes húmedes de Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Ghana, Liberia, l'este d'Uganda, el norte d'Angola y l'estremu meridional de Sudán del Sur.
Sasia ochracea
El carpinterito cejiblanco (Sasia ochracea), tamién conocíu como carpinterito de ceyes blanques, ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae. Ye una ave terrestre, orixinaria d'Asia. Inclúi a trés subespecies reconocíes.
Ye nativu de Bangladex, Bután, Camboya, el norte de la India, el sur de China, Laos, Myanmar, Nepal, Tailandia y Vietnam. El so hábitat natural componer de monte templáu y monte montano húmedu subtropical o tropical.
Schistes geoffroyi
El colibrí picocuña, tamién llamáu colibrí de cola franjada, colibrí piquicuña o colibrí pico de cuña (Schistes geoffroyi) ye una especie d'ave na familia Trochilidae. Alcuéntrase nel xéneru monotipo Schistes, anque dacuando asignar a "Augastes".
Alcuéntrase en Bolivia, Colombia, Ecuador, Perú, y Venezuela.
Schoutedenapus myoptilus
El andarón de Shoa (Schoutedenapus myoptilus) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae que vive nel África subsaḥariana.
Anque la población principal alcuéntrase nel este d'África, en redol a la rexón de los grandes llagos, estender de forma bien estazada por otres rexones del África subsaḥariana. Alcuéntrase en Ruanda, Burundi, República Democrática d'El Congu, Kenia, Mozambique, Tanzania, Uganda, Camerún, Malaui, Zambia y Zimbabue.
Scopus umbretta
El avemartillo (Scopus umbretta) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Scopidae. Habita los ríos y güelgues del África subsaḥariana y Yemen. Mide hasta 55 cm de llargu y pesa hasta 470 gramos. Caracterizar por faer el nial más grande de toles aves. Construyir con un cuévanu interior faciendo una gran masa de cañes, a la que va añediendo material mientres tol añu. 
El avemartillo debe'l so nome a la forma de la so cabeza, con un picu relativamente llargu y una prominente cresta detrás de la cabeza. Esta ave tien una serie de característiques que la faen malo de clasificar. El so picu acaba nun gabitu, propiu de Pelecaniformes, pero ye llargu, como'l de los Ciconiiformes. Sicasí, el pescuezu y les pates son curtios para lo normal nesti orde, y tien los deos palmotiaos.
El plumaxe ye de color marrón. Tien una cola curtia y unes nales arrondáu y grande en relación al so cuerpu.
Esta ave ye sedentaria y ocupa un territoriu definíu, anque delles pareyes pueden movese si sufrióse una alteración nel so hábitat. Ocupa munchos hábitats, como la sabana, montes, selves, llamargues, estuarios y riberes. De normal viven cerca de l'agua.. 
Tocantes a alimentación aliméntase principalmente de xaronques, sobremanera de les del xéneru "Xenopus", pero tamién de sacaveres, cucharapes, peces ya invertebraos. Cacen en solitariu o en pareya, abeyando per per agües someres. Cuando caza, puede faelo quieta o moviéndose amodo. Utiliza les sos pates a manera de garabatu y nivelen les nales pa sosprender a les sos preses.
Suel realizar actividaes en grupu. Cuando ta sola ye silenciosa, pero si atopar con otros de la so especie emite una gran variedá de gazníos y berros.
El avemartillo cría mientres tol añu. Constrúi'l so nial de normal ente cañes d'árbol al pie de un ríu, pero tamién en riscos, murios o una repisa. De normal añera en solitariu, anque puede haber dellos niales nuna zona. La pareya puede tardar hasta 6 selmanes en construyir el nial. Caracterizar por construyir los niales de mayor tamañu ente les especies d'aves conocíes, dacuando con 2 metros de diámetru y 50 kilogramos de pesu. Consiste nuna estructura abovedada con una cámara bueca que comunica al esterior al traviés d'un túnel d'hasta 60 centímetros de llargor.
De normal, cerca del nial, efectúense ceremonies nes que dellos exemplares emiten fuertes soníos, describen círculos, alcen les crestes y aletean. Otra ceremonia ye la de la falsa cópula, na qu'un miembru de la pareya xubir al envés de la so pareya ensin copular.
La verdadera cópula efectúase una vegada completáu'l nial, munches vegaes sobre él. Una vegada puestos los güevos (que suelen ser de 3 a 7 y blancos), los dos padres guarar mientres un mes. Les críes, al nacer, tán cubiertes d'un plumón gris, pero llueu-yos crecen les plumes. Les plumes de la cabeza y la cresta desenvolver a los 17 díes, y les del cuerpu al mes d'edá. Los dos proxenitores dan de comer a les críes, pero pueden dexales desoyíes llargos periodos, dada la seguridá del nial. Les críes permanecen colos sos padres mientres 50 díes.
== Subespecies reconocen dos subespecies d'ave esmartiello:
N'África considerar a estos seres aves de mal agüeru. Otros mitos que surdieron en relación a estes aves argumenten que les aves esmartiello reciben ayuda na construcción de los sos niales. Esto nun ye verdá, pero cuando les aves abandonen el nial ésti ocupar ginetas, palombos y reptiles.
Scotopelia bouvieri
Scotopelia bouvieri (búho vermiculado pescador) ye una especie de curuxa de la familia Strigidae. Alcuéntrase nel monte riberanu en Angola, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Gabón y Nixeria. Nun s'atopa amenaciáu.
Scotopelia peli
Scotopelia peli ye una especie grande de curuxa de la familia Strigidae. Aliméntase nocturnamente de los pexes y xaronca atrapándolos na superficie de los llagos y ríos. La especie prefier los ríos de movimientu lentu con grandes árboles que sobresalen del nial y forraxe. Añera en buecos y les forquetes de los árboles grandes. Anque dos güevos son puestos, namái una pitucu eclosiona. 
Atopar a lo llargo de gran parte d'África subsaḥariana, pero polo xeneral ye más bien local, raru y ausente de les rexones más seques. Los adultos tienen una coloración jengibre-acoloratáu con trupa franxes escuros nel envés y l'ampliación de les partes inferiores. Los dos búhos rellacionaos d'África son más pequeños y la falta de restricción de la escuridá y l'ampliación (anque sí tienen rayes escures per debaxo). Los xuveniles son más uniforme que los adultos. A diferencia del águila, curuxes, los penachos del oyíu de la Pesca de búho son apenes visibles, dándo-y una apariencia d'una cabeza redonda. 
Scythrops novaehollandiae
El cucu tucán (Scythrops novaehollandiae) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae. Habita nel norte y este de Australia, Papúa Nueva Guinea y Indonesia (dende Célebes a les Molucas y Nueva Guinea Occidental); envierna tamién en Timor Oriental. Ye la única especie del xéneru Scythrops.
"S. n. novaehollandiae" - norte y este d'Australia, Nueva Guinea y les Molucas
Selasphorus calliope
El colibrí calíope (Selasphorus calliope) ye una especie d'ave trochiliforme de la familia Trochilidae, nativa de los Estaos Xuníos y Canadá y que pel hibiernu llega hasta América Central. Enantes consideróse-y l'únicu miembru del xéneru "Stellula", pero la evidencia recién indica'l so allugamientu nel xéneru "Selasphorus". Darréu esti páxaru foi nomáu como la musa griega Calíope. El nome xenéricu significa «pequeña estrella».
Esti ye l'ave de crianza más pequeña que s'atopa en Canadá y los Estaos Xuníos. La única especie de menor tamañu que s'atopó nos EE.XX. ye'l colibrí babarón ("Atthis heloisa"), un vagamundu casual de Méxicu. Un colibrí calíope adultu puede midir 7.1 cm (2.8 hasta 3.9 pulgades) de llargor, llegando a 11 cm (4.3 pulg) al traviés de les nales y con un pesu de 2 a 3 g (0.071 hasta 0.106 oz). Estes aves tienen un llombu color verde brillante y una corona con partes inferiores blanques. El so picu y cola son relativamente curtios. El machu adultu tien franja color coloráu vinu nel gargüelu, los lladrales verdes y una cola escura. Les femes y pitucos tienen llixeru color arrosáu nos lladrales, franxes escures nel gargüelu y una cola escura con puntes blanques. Les úniques aves similares son el colibrí ablondu ("Selasphorus rufus") y colibrí de Allen ("Selasphorus sasin"), pero estes aves son más grandes, más distintes y con contrastantes marques beiges na cola y lladrales, y llargues plumes centrales de la cola.
L'hábitat de reproducción de colibrí calíope ye una redolada arbustivo variáu y abiertes. La anidación asocede xeneralmente nes zones altes de les Montes Predresos. Reparáronse niales dende un mínimu de 300 m (980 pies) en Washington a una elevación de la llinia d'árboles en más de 3000 m (9800 pies). En Montana, la elevación mínima a la que s'atoparon críes ye de 1200 m (3900 pies). Montes abiertos montanos, praos de monte, sauces y carbes omeros pueden sirvir indistintamente como criaderos. Mientres la migración y l'iviernu tamién lleguen a chaparrales, árees con parrotales de tierres baxes, desiertos y rexones semidesérticas. Añeren nel oeste de América del Norte dende'l sur de la Columbia Británica y Alberta sur hasta Coloráu y el sur de California. Mientres la primavera y el branu, muévense, principalmente al traviés de Arizona y Nuevu Méxicu y el norte de Méxicu, pa envernar nel suroeste de Méxicu, según en Guatemala y Belice.
Los calíopes fueron identificaos en Fort Tryon Park, Nueva York, y unu d'ellos foi identificáu y atrapáu en Lighthouse Point Park, en New Haven, Connecticut, n'avientu de 2006.
El colibrí calíope ye una ave migratoria, xeneralmente dexando los sos llugares de crianza primero que la mayoría de les aves (anque non asina'l colibrí ablondu) pa tomar ventaya de les flores monteses de finales de branu nos montes del oeste de Norteamérica. Créese que'l migrante de llarga distancia más pequeñu nel mundu.
Estes aves alimentar del néctar de les flores utilizando una llarga llingua estensible, beben cazumbre de buecos fechos por chupasavias o insectos que prinden cola nala. Mientres recueyen el néctar, tamién ayuden na polinización de les plantes. Les plantes preferíes na polinización inclúin especies "Haemanthus", "Penstemon", "Aquilegia", "Ipomopsis", y "Pedicularis groenlandica". Dacuando tamién atrapen y comen pequeños insectos y arañes.
Los machos adultos suelen llegar a tierres de crianza primero que les femes, dende mediaos d'abril hasta principios de mayu. Los machos reivindiquen y defenden puxantemente un territoriu de anidación nel que se van reproducir con munches femes. El machu nun toma parte na crianza de los mozos y, de cutiu, en realidá dexa vacante la zona de crianza nel momentu que eclosionen los güevos. La fema suel construyir un nial de copa abierta nuna conífera so una caña sobresaliente, anque tamién utilizaron pumars y omerus. El nial constrúyese de cutiu sobre la base de grandes piñes y de dalguna manera asemeyada a la mesma piña. Un nial puede ser utilizáu en delles ocasiones mientres l'intre de dellos años. Dos güevos son puestos dende finales de mayu hasta principios de xunetu y son guaraos mientres 15 a 16 díes. Los mozos son capaces de volar alredor de 20 díes dempués de la eclosión.
Reparáronse descensos munches especies de polinizadores, incluyendo'l colibrí calíope, en tol continente. Esiste poca información disponible sobre los problemes xenerales que tán provocando estos descensos pero les potenciales amenaces inclúin la perda d'hábitat, usu masivu de plaguicidas, y la sustitución de les plantes natives por plantes invasores. L'acutáu rangu d'envernía de los colibríes calíopes fai que la especies sía susceptible a los desastres naturales, enfermedaes o cambeos nel suelu que podríen acabar con una parte significativa de la población. A pesar de les sos característiques úniques nel mundu de les aves, el colibrí calíope nun foi bien estudiáu, dexando gran parte del so ciclu de vida desconocida. Con cuenta de que cualquier midida de caltenimientu a tomar beneficie a esta especie, precisamos entender meyor la bioloxía y les necesidaes d'esta especie. Partners in Pollination/Alianza pa Polinización, un consorciu d'organizaciones ensin fines d'arriquecimientu, universidaes y empreses, formar en 1995 concientizar sobre la importancia de los polinizadores nos ecosistemes, aguiyar la investigación y el caltenimientu d'interacciones ente plantes y polinizadores, ya influyir les polítiques rellacionaes col caltenimientu ente plantes y polinizadores.
Selasphorus flammula
El colibrí volcán o colibrí volcanero (Selasphorus flammula), ye un colibrí bien pequeñu qu'añera namái nos montes de Costa Rica.
Esta pequeña ave reinal habita n'árees abiertes con parrotales, pandorial, y los cantos de montes nanos n'altitúes de 1850 m de los picos más altos. Mide tan solo 7,5 cm de llargu. El machu pesa 2,5 gramos y la fema 2,8. El so picu negru ye curtiu y rectu.
El colibrí volcán adultu tien l'envés verde bronce y los cantos de la cola acoloratáu y negru. La'l color del gargüelu varia según la zona, siendo gris-moráu nel cordal de Talamanca; colloráu nos montes del Poás-Barva; y de color rosa púrpura na zona de Irazú-Turrialba. El restu de les partes inferiores son blanques. La fema ye similar, pero'l so pescuezu ye blancu con llurdios escuros. Les aves nueves paecer a la fema, pero tienen franxes beige na parte cimera del plumaxe.
La fema ye dafechu responsable de la construcción de niales y l'incubación. Esta pon dos güevos blancos nel so pequeñu nial a ente unu y cinco metros d'altor, nes carbes o nun raigañu.
L'alimentu d'esta especie ye'l néctar, tomáu d'una gran variedá de flores pequeñes, incluyendo Salvia y fucsia, y de normal les especies de polinizadas polos insectos. Al igual qu'otros colibríes, esti tamién come dellos pequeños insectos como una fonte esencial de proteínes. Na temporada de cría'l machu colibrí volcán ye visible n'espacios abiertos con flores y defende los sos territorios d'alimentación de manera agresiva con vuelos sópitos. El so cantar ye una especie de xiblíu.
Esta especie sustituyir a altores más baxos pol so pariente, el colibrí centelleante, Selasphorus scintilla.
Selasphorus platycercus
El colibrí coliancho (Selasphorus platycercus) ye una especie d'ave de la familia Trochilidae. Ye un picaflor de medianu tamañu con un llargor d'aprosimao 10 cm, nativa de América del Norte y Guatemala. Nun tien subespecies reconocíes.
Selasphorus rufus
El colibrí ablondu (Selasphorus rufus) ye una especie d'ave de la familia Trochilidae. Ye un pequeñu picaflor con un llargor d'aprosimao 8 cm, y un picu llargu y bien delgáu. Nun tien subespecies reconocíes.
La so área de distribución inclúi Canadá, Estaos Xuníos, Méxicu, Les Bahames, Islles Turques y Caicos.
El machu adultu tien pechu blancu, cara, envés, llaterales y cola ablonda y un parche anaranxáu-acoloratáu iridiscente nel gargüelu. Dellos machos tienen daqué de verde nel envés o na corona. Les partes inferiores de la fema son verdes con daqué de blancu, delles plumes anaranxaes iridiscente nel centru del so gargüelu, y una cola escura con estremos blancos y una base ablonda. La fema ye apenes más grande que'l machu. Les femes y los machos con envés verde son bien difíciles d'estremar del colibrí de Allen. Este ye un colibrí de dimensiones típiques, siendo un ave bien pequeña. Pesa de 2 a 5 gr, mide de 7 a 9 cm de llargu y les sos nales tienen una envargadura d'unos 11 cm.
Aliméntase de néctar de les flores utilizando una llarga llingua estensible o atrapen insectos. Estes aves precisen alimentase frecuentemente mientres permanecen activos mientres el día y pela nueche permanecen dormilientos pa caltener enerxía.
Selasphorus sasin
El colibrí de Allen ("Selasphorus sasin") ye una especie de picaflor de la familia Trochilidae. Ye un pequenu ave con un llargor d'aprosimao 7,5—9 cm. 
La so área de distribución inclúi Estaos Xuníos, Méxicu, ya incidentalmente Canadá.
Selasphorus scintilla
El colibrí scintilla o colibrí centelleante (Selasphorus scintilla), ye'l picaflor más pequeñu dientro del so territoriu, que namái inclúi los montes de Costa Rica y l'occidente de Panamá. 
Esti diminutu páxaru habita montes, cafetales y dacuando xardinos d'altitúes que ronden los 900 a 2.000 msnm, llegando a tar inclusive a 2.500 metros d'altitú cuando nun ta criando. El so tamañu ye apenes unos 6.5 cm de llargu. El machu pesa 2 gramos y la fema 2,3 g. Tien un picu negru, curtiu y rectu. 
El colibrí scintilla (brillosu) machu adultu ye de color bronce-verde nel envés con una cola con franxa negra. El gargüelu ye acoloratada brillosa, dixebrada de la área ventral de color pardu per una banda blanca nel pescuezu. La fema ye similar, pero'l so pescuezu ye de color crema con pequeños llurdios verdes y los sos lladrales son más acolorataos brillantes. Los páxaros inmaduros paecer a la fema pero tienen ribetes acolorataos nel envés. La fema colibrí scintilla (brillosu) ye totalmente responsable pola construcción del nial ya incubación. Pon dos güevos blancos na diminuta copa del nial fecha con plantes y seda a un altor d'unu a cuatro metros. La incubación lleva de 15 a 19 díes, y tarda otros 20 a 26 díes de mano a volar. 
Esta especie alimentar de néctar, tomáu d'una variedá de pequeñes flores, inclusive salvia y especies de normal polinizadas por insectos. Como otros colibríes tamién toma pequeños insectos como una fonte esencial de proteína. Na temporada de cría'l colibrí scintilla (brillosu) machu se encarama a la vista en zones abiertes con Salvia y defende el so territoriu d'alimentación agresivamente coles exhibiciones del saltu. La llamada d'esta especie daqué reservada ye un "tsip" líquidu.
Esta especie ye reemplazada n'elevaciones más altes pol so pariente, el colibrí del volcán, "Selasphorus flammula".
Selenidera culik
La tucaneta de la Guayana ("Selenidera piperivora") ye una especie de tucán suramericanu presente nes selves de les guayanas, Venezuela y parte de Brasil.
Vive per debaxo de los 900 m de altitú na tierra firme del monte húmedu y el el monte de galería, siempres sobre les copes de los árboles.
Mide 34 a 35 cm de llargor. Picu coloráu escontra la base, negru escontra la punta. En dambos xéneros l'envés, el banduyu, les nales y la cola son verdes, la cola con puntes acolorataes; la rexón infracaudal ye colorada; la llinia auricular mariella y la piel alredor del güeyu ye azul turquesa celeste. El machu la corona, nuca, pescuezu, gargüelu y pechu son negros; na fema grises, sacante la nuca que ye acoloratada.
Aliméntase principalmente de frutos, apreciando especialmente los de la palma "Oenocarpus bacaba" y los de "Cecropia". Consume en menor escala insectos y otros artrópodos.
Selenidera gouldii
Selenidera gouldii ye una especie d'ave na familia "Ramphastidae". 
Alcuéntrase na selva amazónica, con una población na sierra de Baturité na Ceará brasileña. 
Sacante nel picu, asemeyar al tucancito de picu maculado, y los dos fueron consideraos nel pasáu como conespecíficos. El so pesu ye de 131 a 209 gramos (4.6 a 7.4 oz.)
Selenidera maculirostris
El tucancito de picu maculado o arasarí chicu (Selenidera maculirostris) ye una ave de la familia Ramphastidae nativa de Brasil, Bolivia, Paraguái y el norte d'Arxentina.
Vive nel dosel del interior y los cantos del monte húmedu.
Mide 33 cm de llargor y pesa 170 g. El machu presenta cabeza, gargüelu y pechu negros, que son de color marrón a anaranxáu na fema. L'envés ye verde oliva. El picu tien trés a cinco bandes escures, que varien de formatu d'individuu a individuu. Tien anilllo ocular verde y un penachu de plumes posoculares y una llinia n'a nuca de color mariellu oru. Tien un gran llurdiu escuru nel iris mariellu, anterior y posterior la neñina.
Aliméntase de frutos, principalmente de "Cecropia" y de palmneras. Tamién consume biltos y insectos.
Añera nun buecu o cuévanu de dalgún árbol. La fema pon de dos a cuatro güevos que son guariaos mientres 16 díes conxunta y alternadamente col machu.
Selenidera nattereri
El tucanete de Natterer, pichilingo dentáu, tucancito de picu curtiu o tucancito picu coloráu ("Selenidera nattereri") ye una especie d'ave de la familia "Ramphastidae" que s'atopa en Brasil, Colombia, Guayana francesa, Guyana y Venezuela.
Vive nel les árees de suelu arenosu y escamplaes dientro del monte húmedu, preferentemente a menos de 160 m de altitú, ya inclusive hasta los 300 msnm.
Mide 32 a 33 cm de llargor y pesa ente 148 y 165 g. El machu plumaxe negru, con piel alredor del güeyu color azul verdosu a verde amarellentáu brillante y una ancha banda mariella a anaranxada sobre y tres los oyíos; un parche nel lladral mariellu doráu a óxidu y una banda mariella nel mantu cimeru; picu coloráu na llinia basal,culmen verde a verde llima, con un parche azul cuadráu cerca de la base de la mexella y el quexal, dientes verdosos o blancucios, el restu del picu castañu a colloráu y verdosu.
Aliméntase principalmente de frutos y granes.
Selenidera reinwardtii
El tucancito de picu curtiu; pichilingo aserrador o tucanete de Reinwardt (Selenidera reinwardtii) ye una especie d'ave de la familia "Ramphastidae". Alcuéntrase na selva occidental de la Amazonia, en América del Sur. 
Inclúi la subespecie "S. r. langsdorffii", qu'antes yera considerada una especie separada. El picu de la subespecie nominal tien una amplia punta de color negru y el picu marrón acoloratáu, ente que "S. r. langsdorffii" tien la punta igual, pero'l picu de color gris azuláu . El plumaxe de los dos subespecies ye bien similar al de "Selenidera maculirostris", "Selenidera nattereri" y "Selenidera gouldii". Mide de 30,5 a 35 cm (12-14 pulgaes) de llargor y pesa de 129 a 200 gramos (4.5-7.1 oz.).
Selenidera spectabilis
El tucancito negru, tucancillo orejiamarillo o pichilingo negru (Selenidera spectabilis) ye una especie d'ave de la familia de los tucanes (Ramphastidae), qu'habita les selves de Colombia y Ecuador, y les de Centroamérica dende Panamá hasta Hondures.
Vive nel dosel del monte húmedu, ente los 300 y 1.500 m de altitú y n'árees axacentes arbolaes.
Mide 36 a 38 cm de llargor y pesa en promediu 220 g. Nel machu l'envés y les nales son de color verde oliva brillosa; la cabeza y les partes inferiores son negres, con dos penachos auriculares mariellos, guedeyes grandes mariellos nos lladrales, zanques castañes y rexón infracaudal colorada. Plumes primaries corites y cola color gris cayuela azuláu. L'iris ye coloráu fondu. La piel de la cara ye verde amarellentáu fosfrecente, que se torna azul turquesa enriba del güeyu y anaranxáu amarellentáu na rexón malar. El picu ye color cuernu fusco, de 76 a 102 mm de llargu. Les pates son gris azuláu.
Aliméntense principalmente de frutos y tamién d'insectos y pequeños vertebraos.
Semnornis frantzii
El cabezón cocora o barbudu cocora (Semnornis frantzii) ye una especie d'ave piciforme de la familia Semnornithidae qu'habita en América Central. El so nome científicu conmemora al naturalista alemán Alexander von Frantzius.
Ye una ave gordosa y cola cabeza relativamente grande. Mide alredor de 17 cm de llargu. Los sos partes cimeros son principalmente de color verde oliváceo y el so banduyu verde ablancazáu, ente que'l so pechu y cara son de tonos ocres anaranxáu verdosos. El so lorum ye negru, al igual que les goches qu'arrodien el so picu. El so picu gris ye robustu y relativamente llargu, y tien una llista negra na parte cimera hasta la so punta, que ta curvada escontra baxo. L'iris de los sos güeyos ye coloráu.
Nel pasáu clasificar colos barbudos na familia Capitonidae. Sicasí los estudios d'ADN confirmaron que la clasificación del grupu yera parafilética, los barbudos americanos tán más próximos a los tucanes que los barbudos del Vieyu Mundu. Por ello dambos linages de barbudos considérense agora families distintes, y el cabezón cocora y el cabezón tucán dixebráronse na so propia familia, Semnornithidae.
El cabezón cocora alcuéntrase namái en Costa Rica y l'oeste de Panamá. Prefier los montes de monte húmedos y frescos con grandes árboles cubiertos de mofu y los hábitats axacentes.
Afalar de frutos de los árboles y les epifites, anque dacuando come insectos y pétalos de flores. El so vuelu ye rápidu y directu con aleteos zumbantes. Emite con frecuencia'l so característicu cantar gutural de tipu "cwa-cwa-cwa-cwa..." realizáu en dueto por pareyes reproductives o individuos del mesmu grupu. 
Sephanoides sephaniodes
El colibrí austral (Sephanoides sephaniodes), tamién llamáu picaflor chicu, pingarita o picaflor de cabeza granate, ye un colibrí que se topa nel sur d'Arxentina y en Chile dende'l valle del Huasco (Rexón de Atacama) pel norte hasta Magallanes y Tierra de Fueu pel sur; inclusive se-y atopa na isla Robinson Crusoe, 560 km agües fuera de la mariña chilena. Na so distribución meridional, habita hasta en Tierra del Fueu, polo tanto vive más al sur que cualesquier otru colibrí. 
Como'l so pariente'l colibrí de Juan Fernández, nidifica en cañes altes o parrotales. Gusta de comer insectos, viermes y, especialmente, néctar de flores. Ye l'únicu polinizador de casi'l 20 % de les plantes maderices nos montes templaos de la Patagonia.
Setopagis parvula
El chotacabras chicu (Setopagis parvulus), tamién conocíu como atajacaminos chicu (Paraguái) o dormilón chicu o dormiloncito (Uruguái) o guardacaminos gorgiblanco o aguaitacamino pálidu (Venezuela), ye una especie de la familia Caprimulgidae. Alcuéntrase-y en montes y otros hábitats semiabiertos del norte d'Arxentina, el sur y l'este de Brasil, l'este y l'oeste de Bolivia, Paraguái, Perú y Uruguái. Ye una ave bastante común y considérase-y monotípicu, anque s'incluyó al "Caprimulgus parvulus heterurus" como subespecie nel pasáu. Dambos son visualmente bien similares pero vocalmente distintos.
Setopagis whitelyi
El chotacabras del Roraima ( Setopagis whitelyi ), tamién conocíu como chotacabras de White o aguaitacamino de los tepuis, ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia de los caprimúlgidos nativa del norte de América del Sur.
El so hábitat natural son los montes del pandu de los tepuis, nel norte de Brasil, el sureste de Venezuela y l'oeste de Guyana. Ta clasificáu como Esmolición menor pola IUCN.
Sphyrapicus nuchalis
El chupasavia nuquirrojo (Sphyrapicus nuchalis) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae qu'habita nel oeste de Norteamérica.
El chupasavia nuquirrojo ye una de los cuatro especies del xéneru "Sphyrapicus". Nun tien subespecies. Foi descritu científicamente por Spencer Fullerton Baird en 1858, en principiu como una subespecies del chupasavia norteño. Sicasí, esisten diferencies xenétiques significatives ente dambos, y la American Ornithologists' Union reconocer como especie separada na séptima edición de la so llista de control d'aves norteamericanes, publicada en 1998. Los estudios xenéticos amuesen qu'el chupasavia nuquirrojo ye una especie hermana bien cercana al chupasavia pechirrojo, y los dos formen una superespecie xuntu al chupasavia norteño. Sábese que los trés hibriden ente sigo, siendo los híbridos ente los chupasavias nuquirrojo y pequirrojo particularmente frecuentes.
El nome del xéneru "Sphyrapicus" ye la combinación de les palabres griegues "sphura", que significa «martiellu» y "pikos", que significa «picatueru». El nome específicu "nuchalis" ye'l términu llatinu que significa «de la nuca». El so nome común, "nuquirrojo" fai referencia al llurdiu coloráu na parte posterior de la cabeza de l'ave, ente que'l so nome común chupasavia referir al so característicu métodu d'alimentase.
El chupasavia nuquirrojo ye un picatueru de tamañu mediu, que mide ente 19 y 21 cm de llargu y pesa ente 32 y 66 cm. Los adultos tienen tienen la cabeza llistada en blancu y negru, cola frente, pileu y gargüelu coloraos y un llurdiu coloráu sobre'l fondu ablancazáu de la so nuca. Los sos partes cimeros son de color negru con llistáu blancu difusu, ente que les sos partes inferiores son blanques con ciertu veteado negru, y tonos mariellos nel pechu y parte cimeru del banduyu. El so obispillo ye blancu. El cazu de les femes ye blanca, ente que la de los machos ye colorada como'l restu del gargüelu.
El so hábitat reproductivu son los montes mistos de les Montes Predresos y la zona de la Gran Cuenca del oeste de Norteamérica. Los chupasavias nuquirrojos migren al sur (México y el suroeste d'EEXX) dexando les rexones norteñas y les altitúes más elevaes. Añera en cuévanos nos árboles muertos. Otres especies qu'añeren en cuévanos d'árboles rehúsan les utilizaes enantes por estes aves. 
P'apurrir hábitat y alimentación a los picatueros, ente los oxetivos de la xestión forestal de les tierres públiques inclúyense'l caltenimientu de ciertos árboles vivu y morrer. Numberosos estudios demostraron los picatueros añeren fácilmente en zones valtaes, siempres y cuando se dexen dellos árboles de pies. Los cambeos que produz baltar drástica nel hábitat forestal actúen en desterciu de la calidá de los sitios p'añerar del chupasavia nuquirrojo.
Como indica'l so nome, el chupasavia nuchirrojo fura los tueros de los árboles pa consumir la so cazumbre y estrayer insectos d'ellos. Amás dacuando prinda insectos al vuelu, y tamién come granes y frutos.
El chupasavia nuquirrojo xeneralmente pon ente 3–7 güevos blancos. Los sos pitucos son altriciales, nacen desnudos y desvalíos. Guaren los güevos mientres 12–13 díes y tres la eclosión los pitucos tarden 25–29 en desenvolvese pa poder dexar el nial.
Suelen preferir p'añerar los tueros de los abedurios, alerces occidentales álamos temblonos. Xeneralmente'l primer furacu furáu polos chupasavias nuquirrojos en vos tueros ta relativamente cerca del suelu y nos años socesivos va xubiendo progresivamente nos sos perforaciones. La mayoría de los niales tán n'árboles vivos (68%) y el 75% tien la copa rota.
Sphyrapicus ruber
Los adultos tienen colorada la cabeza y parte cimeru del pechu; el banduyu inferior ye blancu. El so envés y les nales son negres, los chupasavia pechirrojos añeren en cuévanos d'árboles. Les aves del norte migren a les zones del sur del rangu, ente que les aves na mariña suelen ser residentes permanentes. Al igual qu'otros chupasavia, estes aves furen furacos nos árboles y beben la cazumbre, según los insectos atraíos por ella. Dacuando atrapen insectos en vuelu. Tamién s'alimenten de granes y bagues. Estes aves cruciar col chupasavias nuquirrojo o chupasavias norteño naquelles zones onde los sos territorios asolápense.
Hasta apocayá, el chupasavia pechirrojo y el chupasavia nuquirrojo consideráronse una sola especie. Los chupasavias tán na familia Picidae, o de los picatueru, nel orde Piciformes.
Esta especie reproducir dende'l sureste d'Alaska y la Columbia Británica escontra'l sur al traviés del Montes Costeros del oeste de Washington y Oregon y el norte de California. L'hábitat de reproducción ye xeneralmente monte qu'inclúi pinu, tsuga, abetu Douglas y abetu.
Les aves del norte que se reproducen ellí emigren al sur nel iviernu, y los individuos que se reproducen nel interior y les tierres altes de cutiu muévense escontra les tierres baxes costeres pel hibiernu, onde'l clima ye más benignu. L'hábitat ivernizu polo xeneral son montes caducifolios o de coníferes. El rangu ivernizu d'esta especie estender pol sur hasta Baxa California en México.
El Chupasavia Pechirrojo prefier montes maduros. Riquen d'árboles vivos p'apurrir la cazumbre de la cual aliméntense.
La llingua d'un chupasavia ta afecha con goches ríxides pa recoyer la cazumbre. Los chupasavias pechirrojos visiten el mesmu árbol delles vegaes, furen furacos en fileres horizontales ordenaes. Una ave va dise y va tornar más tarde, cuando la cazumbre empiece a fluyir pelos furacos del árbol. Tamién se comen los insectos atraíos pola cazumbre.
El Chupasavia Pechirrojo empieza a trabayar nel so nial nun árbol muertu, polo xeneral un árbol de fueya caduca, n'abril o mayu, y produz una cría por temporada. La fema pon de 4 a 7 güevos de color blancu puru. Dambos padres alimenten a los mozos, y los mozos abandonen el nial a 23-28 díes d'edá.
Estes aves faen dellos soníos; les sos vocalizaciones inclúin una variedá de parllotéu. Munchos d'estos soníos sirven pa marcar el territoriu y atraer a la so pareya. Esto suma al soníu producíu al furar los furacos pa l'alimentación y al escavar cuévanos de anidamiento.
Sphyrapicus thyroideus
El chupasavia escuru o chupasavia de Williamson (Sphyrapicus thyroideus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae que vive nel oeste de Norteamérica.
El chupasavia escuru mide alredor de 23 cm de llargu. Presenta un notable dimorfismu sexual. Los machos adultos tienen les partes cimeres y el pechu negru brillante. Presenten llistes postoculares y bigoteras blanques, y un gran llurdiu blancu nes nales cerca de los costazos. El so gargüelu ye colorada y el banduyu de color mariellu intensu y los sos lladrales tán llistaos en blancu y negru. La fema tien un plumaxe dafechu distintu: cola mayor parte del so cuerpu llistáu en blancu y negru, el pechu mariellu claro, y la cabeza anteada.
Ye un ave parcialmente migratoria que cría nel oeste de Norteamérica, dende la Columbia británica pel norte hasta'l noroeste de México. Nel sur de la so zona de cría son sedentarios, pero'l restu de poblaciones migren al sur estendiéndose peles zones montascoses de México.
El so hábitat de cría son les zones forestales abiertes con coníferes, principalmente pinu ponderosa, abetu de Douglas y abetu de Vancuver. El abetu alpín y el alerce occidental tamién son componentes importantes d'un bon hábitat pa estes aves.
Nel sieglu XIX los machos y les femes fueron descritos como especies separaes. La fema describióse per primer vegada en 1852 como "Picus thyroideus", y el machu foi descritu en 1857 (por Newberry) como "Picus williamsonii". Baird emplazó a dambos nel xéneru "Sphyrapicus" en 1858. En 1873 Henry Henshaw diose cuenta que pertenecíen a la mesma especie. Y asina quedó reflexáu na obra de Robert Ridgway, "The Birds of North and Middle America, Parte 6" (1914).
Aliméntense principalmente de la cazumbre de los árboles, especialmente de les coníferes, anque los insectos son la so principal fonte d'alimentu mientres la estación de cría, y tamién pueden comer frutos fora de la dómina de cría. Son aves territoriales qu'esmartiellen col picu nos tueros p'anunciar la so propiedá.
Sphyrapicus varius
El chupasavia norteño (Sphyrapicus varius) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae qu'habita en América del Norte, América Central y el Caribe.
El llombu y les nales son negres con franxes blanques. La cabeza ye negra con rayes blanques a los llaos. La frente y la coroniella son coloraes. El pechu y la parte cimera del banduyu son amarellentaos. El restu del banduyu y el anca son blancos, y la cola ye negra con una raya blanca pel centru. El gargüelu de los machos ye colorada, ente que la de les femes ye blanca.
Reproducir nes árees forestales de Canadá y el nordés de los Estaos Xuníos, pero hai tamién una población separada que s'atopa nos montes Apalaches de Virginia, Tennessee, y Carolina del Norte. Prefier los montes caducifolios.
Orada cuévanos nos árboles, de normal nos que yá tán debilitaos y blandios con enfermedaes. Estes aves suelen apariase cola mesma pareya añu tres d'añu, namás que dambes sobrevivan, y suelen usar el mesmu nial per munchos años. Dacuando, esta especie se mestiza col chupasavias nuquirrojo ("Sphyrapicus nuchalis") o'l chupasavias pechirrojo ("Sphyrapicus ruber") nos llugares onde les sos rexones de distribución coinciden.
Nel iviernu estes aves faen migraciones al sureste de los Estaos Xuníos, a les Indies Occidentales y a América Central. De xemes en cuando una ave apaez en Irlanda o Gran Bretaña.
Como los otros chupasavias, esta especie taladra furacos pequeños nos árboles pa comer la cazumbre y los insectos que tán atraíos a ella. De cutiu caza insectos directamente del tueru y en plenu vuelu. Tamién come frutes y bagues.
Spilopelia chinensis
La tórtola motuda (Spilopelia chinensis) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae, distribuyida naturalmente a lo llargo del subcontinente indiu y el sudeste asiáticu, llegando "S. c. tigrina" hasta les islles menores de la Sonda. Ye una ave sedentaria bien común neses rexones. La especie foi introducida en munches partes del mundu y estableciéronse poblaciones selvaxes. Enantes esta especie foi incluyida nel xéneru "Streptopelia" al pie de otres tórtolas, pero dalgunos estudios suxuren que s'estremen de los miembros típicos d'esi xéneru. Esti palombu tien una llarga cola color pardu claro, y una llista negra motuda en blancu na parte posterior y los llaterales del pescuezu. Les puntes de la cola son de color blancu y les coberteras alares tienen llixeros llurdios de color beige. Hai considerables variaciones de plumaxe ente les poblaciones na so amplia área de distribuión. La especie alcuéntrase nes escamplaes de montes y xardinos, según nes zones urbanes. Desapieguen del suelu con un aletéu sonoro y suelen entamar hasta los posaderos. 
El color de fondu del plumaxe les partes inferiores d'esta tórtola llarga y espodada ye'l beige rosado, con matices grises na cabeza y el banduyu. Presenta una llista a manera de mediu collarín negru motudu na parte posterior y los llaterales del pescuezu, fecha de plumes negres encruciaes y con llurdios blancos nos dos estremos. El llombu tien plumes de color marrón con llurdios acolorataos nes subespecie de la India y Ceilán. Les coberteras medies inferiores son de color gris parduzu. Les poblaciones indies tienen estes coberteras con llurdios rosadas nel estremu, estremaes por una raya de color gris escuru que s'enancha a lo llargo de la exa. Les coberteras primaries son de color marrón escuru. Les plumes de les nales tienen cares escures con cantos grises. El centru del abdome y zona anal son de color blancu. 
Les plumes esteriores de la cola tienen la punta blanca y fáense visibles cuando l'ave desapiega. Dambos sexos son similares, pero los mozos son de tonos más apagaos que los adultos, y nun adquieren la llista del pescuezu hasta que son maduros. El so llargor varia dende 28 hasta 32 centímetros (11.2 a 12.8 pulgaes).
Los plumaxes anómalos, tales como'l leucismo, pueden producise dacuando na naturaleza.
Esta especie foi enantes incluyida nel xéneru "Streptopelia", pero un estudiu de 2001 —basándose na secuencia molecular, según la vocalización— señaló qu'ésta, xuntu con "Streptopelia senegalensis", sobresalía de los taxones restantes nesi entós incluyíos en "Streptopelia". Esto llevó a autores posteriores a dixebralos nun xéneru separáu. Carl Jakob Sundevall alzó'l xéneru "Stigmatopelia" col tipu "senegalensis" creando coles mesmes el xéneru "Spilopelia" (pa "chinensis", "suratensis" y "tigrina", depués trataos como especies separaes) na mesma páxina del so llibru de 1872. Dellos autores utilicen "Stigmatopelia" argumentando que tien prioridá, yá que apaez per primer vegada na páxina. Sicasí, Schodde y Mason, nel so catálogu zoolóxicu d'aves australianes, escoyeron usar "Spilopelia", sobre la base de la sección 24 (b) del Códigu ICZN que retarda la decisión a la del primer revisor.
Propunxéronse delles subespecies pola variación plumaxe y tamañu vistos en distintes poblaciones xeográfiques. La forma nominal provién de China (Cantón), que ye tamién l'orixe de la población introducida en Hawaii. La subespecie "formosa" de Taiwán ta considerada como dudosa y indistinguible de la población nomada. La población de la India "suratensis" (típicamente atopada en Surat) y "ceylonensis" de Sri Lanka tien llurdios pelirroxos o beige fines na parte posterior. Reparar un enclín d'amenorgamientu de tamañu colos especímenes del sur de la India faciéndose más pequeños, "ceylonensis" a cencielles puede ser una parte d'esti enclín. Tamién se detectó que los estremos de les coberteras de les nales menor y medianu son aterciopelaes. Les poblaciones más al norte y al este de la India escarecen d'estos llurdios, como "tigrina" que tamién difier en gran midida nes vocalizaciones de les variedaes de la India. Na población de la isla de Hainan asítiase "hainana". Otros como "vacillans" (lo mesmo que "chinensis") y "forresti" (= "tigrina") y "edwardi" (de Chabua = "suratensis") fueron consideraos non válidos.
El palombu motudu, na so área de distribución natural n'Asia, atopar nuna amplia gama de hábitats, incluyendo montes, carbes, campos agrícoles y habitaciones. Na India tiende a atopara nes rexones más húmedes, ente que la tórtola senegalesa ("Spilopelia senegalensis") ye más común nes zones más grebes. Estes tórtolas atópense principalmente nel suelu onde s'alimenten de les granes y los granos o de la vexetación baxa.
La especie establecióse en munches árees fora de la so área de distribución natural. Estes árees inclúin Hawaii, el sur de California, Mauriciu, Nueva Zelanda y Australia. Fueron introducíes en Melbourne (Australia), na década de 1860 y estendiéronse, de cutiu reemplazando palombos nativos. Ellos agora atópense en cais, parques, jardines, zones agrícoles y carbaes tropicales en diverses localidaes a lo llargo d'Australia. Les poblaciones orixinales paecen ser "chinensis" y "tigrina" en proporciones variables.
Los palombos motudos mover en pareyes o en pequeños grupos, yá que s'alimenten nel suelu pa les granes de la yerba, granos, frutos cayíos y granes d'otres plantes. Sicasí, pueden llevar dacuando insectos y rexistróse que s'alimenten de termites alaes. 
El so vuelu ye rápidu con aleteos regulares y dalgún batíu de les nales sonoru ocasional. La so exhibición consiste en desapegar d'un ángulu pronunciáu dar un fuerte aplausu coles nales y depués, amodo, esmuzse escontra baxo cola cola esplegada.
La dómina de reproducción ye enllargada nes rexones templaes, pero tiende a ser pel branu nes zones templaes. En Hawaii reproducir mientres tol añu, al igual que toles otres trés especies de palombos introducíos. Los machos rúen, inclínense y faen exhibiciones aérees mientres el cortexu. Nel sur d'Australia, que se reproducen principalmente dende setiembre a xineru, y nel norte na seronda. Añeren principalmente en vexetación baxa, constrúin una taza sonce de ramines nel que ponen dos güevos ablancazaos. Dacuando, los niales asitiar nel suelu o nos edificios y otres estructures. Dambos padres participen na construcción del nial, la incubación y alimentación de los mozos. Los güevos eclosionen dempués d'unos 13 díes, y criase dempués d'una quincena. Más d'una cría puede alzase.
Les vocalizaciones del palombu motudu inclúin arrullos lentos con un «"Krookruk-krukroo... kroo kroo kroo"», col númberu de «"Kroos"» terminales variando na población indíxena y ausente en "tigrina" y otres poblaciones al este.
La especie estendió la so distribución en munches partes del mundu. Delles vegaes, les poblaciones pueden aumentar y menguar rápido, nun ralu d'aprosimao cinco años. Nes Filipines, la especie puede compitir con "Streptopelia bitorquata". El so vezu d'axorizase nel aire cuando se-yos fadia facer un peligru nos campos d'aviación, de cutiu topetando coles aeronaves y, dacuando causando daños.
Spilopelia senegalensis
La tórtola senegalesa (Spilopelia senegalensis), tamién llamada tórtola del Senegal o tórtola reidora, ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae mesma d'África, Mediu Oriente, Asia Central y el subcontinente indiu; hai poblaciones nos Balcanes que nun se sabe si fueron introducíes.
La especie alcuéntrase en hábitats de carba y ermos semiáridos onde pueden vese alimentándose nel suelu. Un collar cuadriculáu acoloratáu y negru da-y un patrón distintivu y tamién lu estrema fácilmente d'otros palombos, al igual qu'el so llamáu. Otros nomes inclúin palombu de palmera, ente que na India utilízase frecuentemente'l nome de pequeñu palombu marrón. Foi introducida en España y en Australia Occidental y establecióse na naturaleza alredor de Perth y Fremantle.
La tórtola senegalesa tien una cola llargo y delgao, típicamente de 25 cm (9.8 pulgades) de llargor. Ye de color marrón arrosáu na parte inferior con una cabeza y pescuezu color lila tiñíu. La cabeza y les partes inferiores son arrosaes, hasta faese más escures na parte inferior del abdome. Un parche acoloratáu y gris a cuadros alcuéntrase a entrambos llaos del pescuezu y compónense de plumes estremaes. Les partes cimeres son marrones con una franxa gris azulada a lo llargo de la nala. La parte posterior ye d'un marrón uniforme y ensin rellumu na población de la India. Les poblaciones africanes "senegalensis" y "phoenicophila" tienen la rabadilla y les coberteras cimeres de les cola de color gris azuláu pero difieren nos tonos de les plumes del pescuezu y les nales, mientres "aegyptiaca" ye más grande y la cabeza y la nuca son color vieno y les coberteras cimeres son ablondas. La cola tien la mesma midida en tolos subxéneros y les plumes esteriores terminen en blancu. Los sexos son indistinguibles nel campu. Les aves nueves escarecen de les marques cuadriculaes del pescuezu. Les pates son acolorataes. Les poblaciones varien llixeramente nel plumaxe, por casu nes zones más grebes son más pálidos. Reparáronse los plumaxes leucísticos anormales.
El vocalización de les aves llamáu ye similar a una risa, nun baxu y onduláu «"croo-doo-doo-doo-doo"» con una amplitú ascendente y descendente.
Ye una especie bien común y estendida en carbaes, tierres seques de cultivu y habita en bona parte de la so área de distribución, aportando a bien mansos. La especie alcuéntrase en gran parte d'África subsaḥariana, Arabia Saudita, Irán, Afganistán, Pakistán y la India. Tamién s'atopa en Israel, El Líbanu, Siria, los Emiratos Árabes Xuníos y Turquía (estes poblaciones pueden derivar de les introducíes por humanos). Son sedentarios mayoritariamente, pero delles poblaciones pueden faer más movimientos. Les aves anilladas en Guyarat recuperáronse 200 kilómetros al norte de Pakistán, y páxaros exhaustos rexistráronse aterrizando en barcos nel mar Arábigu. La especie (que se cree pertenez a la población nominal) introducir en Perth en 1889 y establecióse alredor d'Australia Occidental. Les aves que se posen nos buques pueden ser introducíes a nueves rexones.
Esta especie describióse por Carlos Linneo quien la asitió nel xéneru "Columba" xuntu con otros palombos. Más tarde asitióse nel xéneru "Streptopelia" pero estudio de filoxenia molecular indicaron qu'esta y la tórtola motuda ("S. chinensis") destacaben del restu d'especies "Streptopelia", lo que condució al usu d'un nome de xéneru más antiguu utilizáu pa la especie por Carl Jakob Sundevall. Desafortunadamente Sundevall utilizó'l nome "Stigmatopelia senegalensis" y "Spilopelia" pa la tórtola motuda (usó'l xéneru pa "chinensis", según pa "suratensis" y "tigrina", qu'agora son subespecies) na mesma páxina del so llibru de 1872. Dellos autores argumentaron que "Stigmatopelia" ye'l nome válidu, porque tien prioridá por cuenta de qu'apaez nuna llinia anterior na páxina, pero Schodde y Mason nel so catálogu zoolóxicu de páxaros australianos escoyeron Spilopelia clausa citando 24 (b) del Códigu ICZN que sofita la decisión del primer revisor.
Delles poblaciones con mínimes diferencies de plumaxe y tamañu llograron l'estáu de subespecie, estos inclúin:
Polo xeneral ye vistu en pareya o en pequeños grupos, y en contaes ocasiones en grupos grandes. Los grupos más grandes fórmense sobremanera cuando beben nos güeyos d'agua de les rexones grebes. Grupos amenorgaos axuntar nos árboles cerca de los oasis enantes de volar a la vera de l'agua, onde son capaces de zucar agua d'igual forma qu'otros miembros de la familia de los pichones. La tórtola senegalesa come granes cayíes, principalmente del verde, otros restos vexetal y pequeñu insectos terrestres como les termites y escarabayos. Son abondo terrestres, alimentándose nel suelu de pacionales y cultivos. El so vuelu ye rápido, con ritmos regulares empobinaos y un fuerte chasquíu de les nales ocasional que son característicos de los palombos polo xeneral.
El machu en cortexu sigue a la fema banciando la cabeza mientres rúa. El machu picotia les sos nales plegaes nun desplazamientu-acicalamiento» pa solicitar la cópula a la fema. Esta acepta agachándose y pidiendo comida. El machu puede esfrutar de la comida del cortexo enantes de cubrir a la fema. La pareya puede afechase mutuamente. Los machos pueden tamién llanzar al enrite soníos coles nales en señal de victoria y depués entamar escontra baxo nun nidiu arcu na so exhibición. La especie tien una temporada de cría estendida n'África. Casi tol añu en Malaui y Turquía; y sobremanera dende mayu hasta payares en Zimbabue, de febreru a xunu n'Exiptu y Túnez. N'Australia la temporada principal de reproducción ye de setiembre a payares. El nial ye una fráxil plataforma de ramines construyida nun parrotal baxu y, en delles vegaes, en resquiebros o so los bistechos de les cases. Dambos padres constrúin el nial: los machoss que traen les ramines que son asitiaos pola fema. La fema pon dos güevos nun intervalu d'un día, y los padres participen na incubación y alimentación de los pitucos. Los machos pasen guarando'l nial mientres la mayor parte del día. Depués de guariaos los primeros güevos asítiase'l segundu güevu, y estos eclosionen dempués d'unos 13 a 15 díes. Los adultos qu'añeren pueden asonsañar una mancadura pa distrayer y caltener a'l depredadores llueñe del nial. Múltiples críes pueden ser alimentaes pola mesma pareya nel mesmu nial. Siete niaraes pola mesma pareya reparóse en Turquía. La nueva cría dexa'l nial dempués d'aprosimao 14 a 16 díes. El críalo blanquinegru ("Clamator jacobinus") llega al puntu de poner el so güevu nel nial de la tórtola motuda n'África.
Frecuentemente les poblaciones selvaxes n'Australia infectar con un virus que causa síntomes similares a los producíos en pericos pola enfermedá del picu y les plumes de los psitaciformes. Dellos pioyos ectoparásitos d'aves atopáronse nes especies ya inclúin les de los xéneros "Coloceras", "Columbicola", "Bonomiella" y "Hohorstiella". Un parásitu de sangre, "Trypanosoma hannae", foi rexistráu na especie. Fueron reparáu una paniega real ("Lanius meridionalis") cazando una tórtola motuda adulta nel noroeste de la India, ente que'l busardo gavilán ("Kaupifalco monogrammicus") ye un depredador de la especie n'África. Los páxaros sudafricanos amuesen una deformidá en picu que produz la crecedera escesiva del quexal cimeru.
Spilornis cheela
EL águila culebrera chiíla o culebrera chiila (Spilornis cheela) ye una especie d'ave falconiforme de la familia Accipitridae que la so área de distribución estender dende Indonesia y el sur de China hasta la India y Sri Lanka.
Conócense 20 subespecies de "Spilornis cheela":
Spizaetus melanoleucus
El águila viuda (Spizaetus melanoleucus), tamién conocida como aguilucho blanquinegru,y águila tazor moza ye una especie d'ave Accipitriforme de la familia Accipitridae que vive en América, dende Méxicu, América Central, Suramérica hasta'l norte d'Arxentina, dende'l nivel del mar hasta 1.500 msnm. Nun se conocen subespecies.
N'Arxentina atopar nel Llistáu CITES Cat. II: vulnerable. Ye la Convención Sobre'l Comerciu Internacional d'Especies Amenaciaes de Fauna y de Flora Montesa.
Mide de llargor 50 a 70 cm, pesando ente 600 y 900 g; l'espécime adultu cabeza, pescuezu, zona ventral y forru de nales blancu; lores, rexón orbital y cresta occipital corta negros. Llombu coritu, remeres abuxaes, claro nel viesu con barres y puntes negres, cola gris clara y 4 bandes negres delgaes. Pates marielles bien emplumaes, cera y güeyos mariellos. El mozu con llombu parduzu abuxada.
Ye solitariu, alimentar de mamíferos, reptiles y aves. El so nichu son árees montiegues, nos cantos, gustando de zones abiertes cercanes, entama columbrando preses. Posar en perchas. Refundiar en picáu al suelu. Alimentar d'aves (falpayar, perdiz, tucán), y mamíferos hasta'l tamañu d'un foín, llagarteses grandes.
Spizaetus ornatus
El águila crestuda real, águila copetona real, águila azor blanca o águila azor encopetada (Spizaetus ornatus) ye una especie d'ave Accipitriforme de la familia Accipitridae, que vive en climes tropicales húmedos, dende'l sur de Méxicu y Trinidá y Tobagu, hasta'l sur de Perú y d'Arxentina. Constrúi grandes niales sobresalientes n'árboles.
Ye una rapaz de tamañu mediu a grande d'ente 60 a 70 cm de llargor, y un pesu que ronda los 1,6 kg. Tien l'envés de color pardu escuru o chocolate y nales negres satinadas, daqué más grandes que les d'un azor; les partes inferiores con un formosu xaspiáu en grueses bandes blanques y negres; un par de "bigotes" negros que delimitan una gorguera blanca, y una cresta tamién negra que s'irgue cuando s'escita. Les pates son recies y correoses, con uñes d'un considerable tamañu, emplumaes hasta'l torso. El picu llargu y los güeyos de color ámbare enmarcaos por fondos arcos superciliares recuerden a la cabeza d'una águila. En vuelu, les nales anchu y arrondáu según la cola amuesen un diseñu en bandes de color similar al d'otros rapazos.
El vuelu de cortexu del machu ye un picáu coles nales esplegaes, y una xubida, dacuando completando un xiru. La pareya tría-y los talones en vuelu. El llamáu ye un altu ya intensu "wi-o wi-o". De normal la niarada ye d'un namái güevu, escepcionalmente puede ser de dos. La incubación dura un periodu d'aprosimao 48 díes, y los pitucos abandonen el nial a los dos o tres meses, pero permanecen nes sos proximidaes mientres el primer añu.
Les sos preses son principalmente aves (dende'l tamañu de la palombu hasta'l d'una garza, pasando por gallinos de roca, monos, guacamayos y tucanes), según mamíferos de tamañu mediu y pequeñu, reptiles y invertebraos.
== Subespecies conocen dos subespecies de "Spizaetus ornatus":
Spizaetus tyrannus
El águila azor negra (Spizaetus tyrannus), tamién conocida como'l águila tirana ye una especie d'ave Accipitriforme de la familia Accipitridae. Trátase d'un ave rapaz neotropical llargamente distribuyida pola América Central y del Sur. Puede reparase dende Méxicu hasta la zona central del Perú, el sur de Brasil y agora nel norte d'Arxentina. El so hábitat preferíu inclúi dellos tipos de montes preferiblemente frescos y húmedos cercanos a los ríos.
Tien un plumaxe negru escuru con distintos patrones nel cuerpu y en caúna de les sos nales, y una coloración blancu motudu en distintos llugares. Tien les nales rayaes, llixeramente en forma elíptica, y la cola ye llarga y estrecha y escasamente espandir. Los cuatro rayes color gris-violeta que se-yos ve nes plumes de la cola, según la llinia blanca que tienen llixeramente percima de los sos güeyos, son distintivos d'estes aves. Cuando desapiega lo curtio de les sos nales ye aparente, ente que en plenu vuelu, la so cola de normal alcuéntrase zarrada.
Llixeru y relativamente pequeñu si compárase-y colos demás miembros del so xéneru, los principales alimentos consumíos por estes aves inclúin zarigüeyas y monos, según, n'ocasiones, pequeños esperteyos y otres aves. El so nome popular en Brasil ye "gaviao-pega-macacu", que significa ferre cazador de monu. De cutiu dan caza a aves bien grandes, como tucanes y chachalaces. Los vezos alimenticios d'estes aves siguen siendo desconocíos nel so mayor parte, con bien poques grabaciones cuando se tán alimentando.
Como nel casu de la so dieta, sábese bien pocu del so comportamientu mientres la crianza, sacante dellos detalles relativos a los sos nials; compuestu de palos y posiblemente d'otros materiales. El so nial ye d'alredor d'un metro y mediu de diámetru na so totalidá, y polo xeneral construyir n'árboles altos, alredor de los quince metros d'altor. La variedá d'árboles escoyíos probablemente varien enforma, pero reparáronse principalmente nos árboles de pinos.
== Subespecies conocen dos subespecies de "Spizaetus tyrannus ":
Stactolaema anchietae
El barbudu de Anchieta ("Stactolaema anchietae") ye una especie d'ave de la familia de les Lybiidae.
Habita en Angola, la República Democrática d'El Congu, y Zambia.
Stactolaema leucotis
El barbudu orejiblanco (Stactolaema leucotis) ye una especie d'ave na familia Lybiidae (barbudos africanos).
Alcuéntrase en Kenia, Malaui, Mozambique, Sudáfrica, Suazilandia, Tanzania, y Zimbabue.
Stactolaema olivacea
El barbudu oliváceo o barbudu verde (Stactolaema olivacea) ye una especie d'ave piciforme na familia Lybiidae que vive n'África suroriental. Alcuéntrase nel sureste de Kenia, Tanzania, Malaui, Mozambique y el nordés de Sudáfrica.
Suelen reconocese seis subespecies:
Los dos últimes subespecies, presentes al más al sur, son consideraes por dellos espertos una especie estreme, "Stactolaema woodwardi".
Stactolaema whytii
El barbudu especuláu (Stactolaema whytii) ye una especie d'ave na familia Lybiidae (barbudos africanos). 
atopar en Malaui, Mozambique, Tanzania, Zambia, y Zimbabue.
Steatornis caripensis
El guácharo (Steatornis caripensis), tamién conocida como ave de los covarones o páxaru aceitosu (como en llatín, "steatornis", o en alemán, "Fettschwalm" y en inglés, "oilbird"), ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Steatornithidae mesma de Suramérica.
Ye la única especie del xéneru "Steatornis" y de la familia Steatornithidae, y l'única ave frugívora nocherniega del orde, y una de les poques aves, y l'única nocherniega, que saleen polos ecolocación en condiciones de baxa lluz. Esta ave, provista del mecanismu de ecolocación y un potente olfatu, alimentar na nueche d'una gran variedá de frutes, lo que la fai casi única.
El guácharo foi descritu por Alexander von Humboldt mientres el so viaxe a Suramérica en 1799. Reparar na Cueva del Guácharo, en Caripe (Venezuela). El nome científicu de la especie, "Steatornis caripensis", significa "ave aceitosa de Caripe"). La Cueva del Guácharo ye'l llugar más significativu del Parque nacional El Guácharo.
Vive en colonies nel interior de fondos covarones. Mientres el vuelu nocherniegu fora de los covarones, arrinca los sos principales alimentos (nueces de palma) col so poderosu picu ganchudu. Mientres vuelen en covarones escuros, los guácharos empleguen un sistema d'orientación por ecos similar al sonar, produciendo “cliqueos” oyibles de frecuencia de 7,000 ciclos per segundu. Puede oyese fácilmente cuando'l páxaru esta en vuelu. A les 10 selmanes de nacíes, les críes tienen 50 per cientu más de pesu que los sos padres. El cuerpu de los pitucos ta llenu de grasa y sábese qu'éstos comen un cuartu del so pesu cada nueche.
El guácharo vive en delles partes del cordal de los Andes dende la isla de Trinidá a lo menos hasta Bolivia; tamién se reportó en Brasil, Panamá y Perú
Otros espacios protexíos a nivel estatal onde hai guácharos son el parque nacional Cueva d'El Guácharo (Venezuela), el parque nacional Cutervo, la Cueva de los Tayos (territoriu Shuar, Provincia de Morona Santiago - Ecuador) el parque nacional Tingo María (Perú) y el parque nacional Carrasco (Bolivia).
Stephanoxis lalandi
El picaflor de copete verde o colibrí de copete verde (Stephanoxis lalandi) ye una especie d'ave del xéneru "Stephanoxis". Distribuyir nes selves del este de América del Sur.
Distribuyir de manera endémica na matu atlánticu del sudeste de Brasil, nel sur de Mines Gerais, Espírito Santu, Ríu de Janeiro, hasta'l nordés de São Paulo. 
El so hábitat natural ye la selva húmeda tropical. Tamién habita en selves secundaries o degradaes.
Ye una pequeña ave d'unos 8 cm de llargu. Na corona, la cabeza del machu esibe un notable, finu y llargu copete verdosu, anque n'ocasiones ye más curtiu por causa de frayatos o gastadura. Amuesa un llurdiu postocular blanca. El cantu apical de la cola ye ocre. Tol envés ye de color verdosu. El banduyu ye azul nel machu. El picu ye delgáu, rectu, negru, afechu pa l'absorción de néctar y a la captura d'insectos. La so llongura ye de 17 mm. 
Foi descrita orixinalmente por Louis Jean Pierre Vieillot nel añu 1818 sol nome de: "Trochilus lalandi" con localidá típica: «Brasil», llindada darréu a Ríu de Janeiro. El términu específicu foi dacuando equivocadamente enmendado a "S. delalandei". 
Nel sieglu XIX fueron descrites dos especies del xéneru "Stephanoxis": "S. lalandi" y "S. loddigesii". Nel añu 1945, Peters les reclasificó como simples subespecies d'una mesma especie, la que pasó a ser la única d'esi xéneru, monotípicu. Esto foi fechu ensin apurrir nenguna evidencia taxonómica pa xustificar tal decisión.
Nel añu 2014, un equipu d'especialistes publicó un trabayu de reevaluación de les llendes taxonómiques de dambes formes integrantes del xéneru. Emplegaron como base un llote de 173 exemplares de 9 colecciones de tol mundu, nos qu'inclusive s'atopaben los holotipos y paratipos de dambos taxones. Amás, analizáronse 518 fotografíes de dambos taxa, les que cuntaben cola so localidá precisa. La resultancia demostró que tienen de ser trataes como dos especies plenes, so los conceutos biolóxicu y filogenético d'especie, por cuenta de patrones bien definíos nel plumaxe y la distribución xeográfica, según por presentar una clara reciprocidá monofilética. Los sos geonemias tán alloñaes ente sigo por unos 160 km d'un hiatu ensin representantes del xéneru, el que s'atopa dientro del estáu de São Paulo, delimitado pola sierra do Mar pel este y la sierra de Paranapiacaba pel oeste. La distribución de dambes especies ye congruente coles d'otres especies d'aves montanas, lo que suxure que compartieron eventos vicariantes pretéritos mientres los periodos interglaciares.
Sternoclyta cyanopectus
El colibrí pechiazul o colibrí grande de cola oliva (Sternoclyta cyanopectus), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", orde "Apodiformes".
Vive en montes lluviosos subtropicales de Venezuela y na zona fronteriza con Colombia. De normal permanez siempres nes zones más avesees de los montes, onde la vexetación ye más trupa y solo en rares ocasiones xube a les cúpules p'alimentase.
Streptopelia decaocto
La tórtola turca (Streptopelia decaocto) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae mesma de Eurasia. Orixinalmente estender pol sur d'Asia pero colonizó rápido toa Europa y el norte d'África de forma natural, y tamién Norteamérica y Xapón onde foi introducida.
La tórtola turca ye una tórtola de tamañu mediu, d'un llargor total similar a la de la palombu bravíu anque la so cola ye más llarga y ye muncho más espodada. Ye un pocu mayor que la tórtola europea con un llargor mediu de picu a cola de 32 cm, un valumbu alar d'ente 47 y 55 cm, y un pesu de 125 a 240 g. El so plumaxe polo xeneral ye de color beige buxu, con ciertu matiz rosado na cabeza y el pechu. El so llombu y les coberteras cimeres de les nales son de tonu marrón claru uniforme y les de la parte inferior son gris azulaes, y les sos primaries son pardes más escures. Presenta una característica llista negra ribeteada de blancu qu'arrodia los llaterales y parte posterior del so pescuezu pescuezu a manera de collar. Les plumes de la so cola son de color anteado buxu percima y gris escuru cola punta blanca per debaxo. Les plumes llaterales de la cola tamién tienen la so terminación ablancazada percima. Les sos pases son curties y de color acoloratáu y el so picu ye coritu. L'iris de los sos güeyos ye coloráu escuru anque de llueñe paecen negros porque les sos neñines son bien grandes, y presenta un finu aníu periocular blancu. Dambos sexos tienen una apariencia virtualmente indistinguible, anque los xuveniles o nun tienen collar, o lo tienen pocu desenvueltu, y l'iris de los sos güeyos ye castañu. Amás de la variedá natural en cautividá críense tórtolas blanques. 
La tórtola turca estrémase principalmente de la tórtola europea, pol so plumaxe llisu, qu'escarez del patrón de color escamado característicu d'esta postrera.
La tórtola turca describióse científicamente pol naturalista húngaru Imre Frivaldszky en 1838, como "Columba decaocto", Darréu foi treslladada al xéneru "Streptopelia" creáu por Charles Lucien Bonaparte en 1855. Ta cercanamente emparentada cola tórtola bicollar del sudeste asiáticu y la tórtola rosigrís del África subsaḥariana, coles que forma una superespecie.
Reconócense dos subespecies de tórtola turca:
El nome del so xéneru, "Streptopelia", ye de etimoloxía griega, consiste na combinación de les palabres στρεπτός ("streptos") que significa «cadena» y πέλεια ("pelia") «palombu», en referencia a la llista negra del so pescuezu. Sicasí, el so nome específicu ye la suma de términos llatinos "deca-" «diez» y "octo" «ocho», n'alusión a un mitu griegu sobre una nueva criada que pidió a los dioses ser lliberada porque'l so duru trabayu solu yera remunerado con 18 monedes al añu, y concedióse-y el so deséu convirtiéndola en tórtola, que nel so arrullu recordaría'l númberu pa siempres.
La tórtola turca nun ye migración de les aves migratoria, pero ye bien dispersiva. Nel sieglu XX la tórtola turca protagonizó una de les mayores colonizaciones realizaes poles aves de tol mundu. La so área de distribución orixinal a finales del sieglu XIX yera les rexones templar y subtropical d'Asia, dende Turquía hasta'l sur de China, incluyíu tol subcontinente indiu y Ceilán. En 1838 rexistrar por primer vegada en Bulgaria, pero nun empezar a estendese por toa Europa hasta l'empiezu del sieglu XX, apaeciendo n'otres partes de los Balcanes ente 1900–1920, y estendiéndose rápido escontra'l noroeste, algamando Alemaña en 1945, Gran Bretaña alredor de 1953 (rexistrándose la so reproducción ellí per primer vegada 1956), Irlanda en 1959, y les islles Feroe a empiezos de los años 1970. Tres estes rápida dispersión en dirección noroeste foi ampliando la so espansión en toes direcciones, al norte llegó hasta'l círculu árticu en Noruega, hasta los monte Urales en Rusia, y tamién colonizó'l Mediterraneu. Llegó a España nel añu 1960, ocupando primeramente Asturies. dende onde colonizó'l restu de la península ibérica. Tamién colonizó les rexones costeres del norte d'África, dende Marruecos hasta Exiptu, a finales del sieglu XX, llegando a algamar les Islles Canaries. Amás n'Asia estender hasta'l nordés de China, y tamién colonizó delles partes de Xapón (probablemente introducida). Consiguió algamar Islandia como divagante (41 rexistros hasta 2006), anque non se consiguíu establecese ellí.
La tórtola turca foi introducida en Les Bahames a mediaos de la década de 1970, dende onde algamó Florida alredor de 1982. Asina se convirtió nuna especie invasora, que s'estendió rápido pola mayor parte de Norteamérica. Anque'l so principal bastión norteamericanu inda son les mariñes del Golfu de Méxicu, estender dende Puertu Escondíu y Tehuantepec en Oaxaca y California, hasta Alaska, Alberta, el cantu de los Grandes Llagos y Nueva Escocia. El so relativamente temprana presencia na zona de Cancún indica que pudo llegar al traviés del mar. Dalgunes de les dispersiones más distantes pueden habese por cuenta de nuevos escapes locales de tórtolas en cautividá. Desconozse'l so impactu sobre les especies natives, anque paez ocupar el nichu ecolóxicu de la zenaida huilota y el palombu bravíu (esta postrera tamién invasora en Norteamérica). En Arkansas (EEXX) la tórtola turca rexistrar por primer vegada en 1989, y dende entós estendióse ocupando 42 de les sos 75 condaos. La so dispersión dende l'estremu sureste del estáu en 1997 al estremu noroeste producir en 5 años, cubriendo una distancia de 500 km, lo que supon una tasa de 100 km per añu. Esta tasa ye más del doble de los 45 km per añu rexistraos na so espansión per Europa.
La tórtola turca nun ye una ave roceana y afíxose a los espacios urbanos. Ye una especie gregaria y forma bandaes considerables pel hibiernu cuando hai alimentu disponible. Polo xeneral les sos bandaes son d'ente 10 a 15 individuos, pero llegar a rexistrar bandaes de 10.000 tórtolas. La so dieta natural componse básicamente les granes, biltos ya insectos. Puede trate tórtolas alimentándose nos parques y los xardinos de les cases, inclusive visiten los comederos d'aves. Les mayores concentraciones xeneralmente atópense alredor de les granxes onde se dexa granu cayíu o s'alimenta con él al ganáu. 
Les tórtolas turques suelen criar na redolada urbana onde haya árboles y atopen alimentu. El cortexu del machu consiste nuna exhibición de vuelu, como en munches otros colúmbidos, na que realiza un ascensu rápido casi vertical siguida por un descensu entamando en círculos, calteniendo les nales sol so cuerpu en forma de "V" invertida. 
La tórtola turca añera casi siempres en árboles, dacuando en edificios. El nial ye una plataforma tosca de ramines, en delles ocasiones tapizaes con material vexetal más nidia. Casi tolos sos niales atopar a menos d'un kilómetru de los edificios habitaos por humanos. La fema pon dos güevos en díes siguíos. La fema guara los güevos mientres la nueche y el machu mientres el día. La incubación dura ente 14 y 18 díes, y los pichones tarden de 15 a 19 díes n'emplumar y dexen el nial 21 díes tres les eclosión. La reproducción puede producise mientres tol añu mientres haya alimentu disponible, anque ye raru que se produza pel hibiernu onde estos son fríos, y la mayoría de puestes realizar de marzu a ochobre. Ye normal que críen trés o cuatro niaraes cada añu, y llegóse a rexistrar hasta seis nun añu. A les 5-6 selmanes los mozos son dafechu independientes. 
La tórtola turca en cautividá precisen pajareras nun son aptes pa xaules pequeñes. Puede instalase a esta tórtola en pajareras tantu n'interior como n'esterior. Y anque puede permanecer tol añu nuna pajarera esterior, ye conveniente abelugala pel hibiernu nuna pajarera interior en climes inclementes. Si la pajarera ye grande y tien parrotales y plantes abondoses va sentise más a gustu. Hai qu'apurri-y siempres que se pueda agua por que se bañe, tantu pel hibiernu como pel branu.
La tórtola turca en cautividá suel alimentase de trigu, miyu, avena, alpiste y arroz integral. Tamién acepta cañamón d'acordies.
Ye un ave bien sociable, que puede instalase con otros páxaros exóticos pequeños. Puede aportar a bien confiada y puede llegase a posar na mano por sigo sola, namái por caciplar. Dacuando pueden surdir engarradielles ente machos si la pajarera ye pequeña, anque poques vegaes lleguen a consecuencies graves. Si los dos machos entren en celu les engarradielles pueden ser bastante frecuentes y los machos pueden acabar daqué espenaos, anque aparte del plumaxe un pocu estropiáu nun hai mayores problemes.
La tórtola turca cría mientres tol añu, anque preferentemente facer en primavera como la mayoría de les aves. Ye abondo fácil criar a estes aves si apúrrese-yos el nial fayadizu. Ésti va ser una cesta de midíes 15 x 20 centímetros. Dacuando xúntense dos o tres femes nel mesmu nial pa poner los sos güevos. Esto puede causar que los güevos acaben nel suelu, porque cuando se mueven cutir coles pates intentando ponese nuna bona posición pa guarar.
Anque rellenen bien ruinamente'l nial depués acepten gustosamente que cola mano pongámoslos palitos al so algame cuando tán dientro del nial. Con paciencia puede consiguise que rellenen el nial bien, pos a midida que vánse-y apurriendo palitos nel picu, la fema va poner nel so sitiu, hasta completar el círculu de ramines característicu de los niales de tórtolas. Ye risonderu reparar construyir los sos niales y gratificante ver cómo confíen en ti d'asemeyada manera les aves.
Streptopelia orientalis
La tórtola oriental (Streptopelia orientalis)
La subespecie más occidental, "meena", reproducir na rexón del Paleárticu occidental.
Les poblaciones más meridionales son residentes, pero la mayoría de les otres aves migren al sur pa pasar l'iviernu na India, les Maldivas, onde ye l'ave nacional, y el sur de Xapón.
Streptopelia roseogrisea
La tórtola rosigrís o de collar (Streptopelia roseogrisea) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae natural d'África y Asia, que foi estendiéndose por cría en cautividá. Tamién foi introducida en Nueva Zelanda. La so distribución estender dende Senegal hasta Somalia y la península arábiga. Considérase común en dellos llugares.
Habita en zones semiáridas y grebes, hasta 25 km del depósitu d'agua más cercano. Forma bandaes de la so propia especie que pueden cuntar con miles d'individuos.
De llargor mide de 28 a 29 cm. El pesu ye d'unos 140 gramos.
Tienen un característicu collar negru ribeteado de blancu nel pescuezu. Cabeza color crema claro y daqué rosada, pecho crema rosado claro a blancu, cola crema abuxada percima, con punta y cantos blancos per debaxo, ancha banda terminal blanca. Picu grisaceo y pates acolorataes a gris escuru.
Puede producir híbridos con dos especies cercanes, la tórtola doméstica ("Streptopelia risoria") y la tórtola turca ("Streptopelia decaocto"). Suponse que "Streptopelia risoria" ye una raza adoma de la tórtola rosigrís con cruzamientos escoyíos de "Streptopelia decaocto". La puesta realizar de marzu a ochobre y consta de dos güevos blancos. La incubación dura 14 díes, guaren tantu'l machu como la fema. Los mozos abandonen el nial a los 21 díes.
Por cuenta del so potencial colonizador y constituyir una amenaza grave pa les especies autóctones, los hábitats o los ecosistemes, esta especie foi catalogada nel Catálogu Español de Especies exótiques Invasores, aprobáu por Real Decretu 630/2013, de 2 d'agostu, tando prohibida en España la so introducción nel mediu natural, posesión, tresporte, tráficu y comerciu.
Streptopelia tranquebarica
La tórtola cabecigrís (Streptopelia tranquebarica)
de la familia Columbidae nativa del subcontinente indiu.
Ye esencialmente una especie d'enllanaes, estender a Taiwán y les Filipines, pero pocu común nel archipiélagu malayu, evitando faldes predreses. Sicasí, migra pel branu a los valles cultivaos más amplios de Afghania onde se reproduz. Ye'l palombu más común en tol Punyab. Ye visitante de branu a la India, onde ye más o menos residente.
Streptopelia turtur
La tórtola europea (Streptopelia turtur) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae qu'habita en Europa, norte d'África y Asia Central.
La tórtola européu ye un colúmbidu espodáu y de pequeñu tamañu, que mide ente 24 y 29 cm de llargu, tien un valumbu alar de 47 a 55 cm y pesa ente 85 y 170 g. El so plumaxe ye polo xeneral parduzu. La so cabeza, pescuezu y lladrales son abuxaos, y presenta un llurdiu llistáu en negru y blancu nos llaterales del pescuezu característica. Les sos nales presenten un patrón escamado, por cuenta de que los sos coberteras tienen el centru coritu y los cantos de color canela. El so pechu tien ciertu tonu vinosu, ente que'l so banduyu y la parte inferior de la so cola son blancos. Los sos plumes de vuelu tantu de les sos nales como de la so cola son pardu corites, anque les de la so cola tienen la punta blanca, salvo los dos centrales, y los dos llaterales que son totalmente blanques. El so picu ye negru, y presenta una zona desnuda de color coloráu alredor de los sos güeyos d'iris mariellu. Les sos pates tamién son coloraes. Los xuveniles son de tonos más apagaos y parduzos, escarecen de los llurdios nel pescuezu y del motudu escuru de les nales, y les sos pates son parduces.
El so voz, como la d'otres tórtolas, ye nun arrullu monótono y monocorde.
La tórtola europea describióse científicamente por Linneo en 1758, na décima edición de la so obra "Systema naturae", col nome de "Columba turtur" (palombu tórtola). Darréu foi treslladada al xéneru "Streptopelia" creáu por Charles Lucien Bonaparte en 1855.
El nome del so xéneru, "Streptopelia", ye de etimoloxía griega. Componer de la combinación de les palabres στρεπτός ("streptos") que significa «cadena» y πέλεια ("pelia") «palombu», en referencia a los llurdios del pescuezu típiques de los sos miembros. Sicasí, el so nome específicu, "turtur", ye la palabra llatina, d'orixe onomatopéyicu, que significa «tórtola», y de la que tamién procede etimológicamente el nome d'esta ave n'español.
Reconócense cuatro subespecies de tórtola europea:
La tórtola europea ye un ave migratoria que cría na zona sudoccidental del Paleárticu. La so área de reproducción estender pola mayor parte d'Europa, quitando les rexones más septentrionales, Oriente mediu, Asia central y el norte d'África. Pasa l'iviernu nuna franca al sur del Sahara, que s'estiende pol Sahel hasta Etiopía.
Según l'informe européu pa les "Aves comunes 2007" la población de tórtola européu cayó un 62% nos últimos tiempos. Los grupos ecoloxistes que se debe en parte a los cambeos nes práctiques agrícoles que faen que les granes y los biltos de los que s'alimenten sían más escasos y en parte a la caza nos países Cuenca del Mediterraneu mediterraneu. Según la Comisión Europea, ente dos y cuatro millones de tórtolas son cazaes en Malta, Chipre, Francia, Italia, España y Grecia. Considérase especialmente problemática la situación en Malta l'únicu país de la Unión Europea que dexa la caza mientres la migración de primavera cuando se dirixe a los sos cuarteles de reproducción.
Trátase d'una tórtola rural, a diferencia de la tórtola turca que vive principalmente en zones urbanes. Vive en campos arbolaos, deveses y demás arbolees abiertes con abondosa vexetación arbustiva, preferentemente al pie de yerbazales y zones de llabranza onde alimentase. Fórmense bandaes en campos de rastroxos, en busca de granos, a la fin del branu, tres la collecha. Se principalmente d'alimenta de pequeñes granes y yerbes, nel suelu.
En primavera pequeños grupos migratorios traviesen Europa procedentes del norte d'África camín de los sos cuarteles de cría dende finales d'abril, y tornen a África en septiembre. Ye visitante branizu na mayor parte d'Europa, salvu Islandia, Irlanda y Escandinavia. Nun s'atopa n'altu monte; anque sí en campos de cultivu en agrosistemes non bien modificaos y en xardines d'amplia estensión.
La exhibición de cortexu del machu ye similar a la de la palombu torcaz, anque con un vuelu menos ondulante y acompañáu de chasquíos coles nales al baxar. Amás mientres la dómina de cría produz el característicu arrullu grave y vibrante "turrr, turrr", orixe del nome del so nome común. El so nial ye una pequeña plataforma de ramines, sobre les cañes de vexetación de ciertu altor. Suel contener dos güevos, y puede realizar dos o tres nidada por temporada, de mayu a xunetu.
Quiciabes porque-y les mente na Biblia (especialmente nel versu del "Cantar de Cantar"), pol so arrullu nidiu o'l fechu de que forme pareyes con fuertes venceyos, que pueden trate como s'afechen y afalaguen col picu, les tórtolas europees convirtiéronse nun símbolu del amor fiel, llegando nel llinguaxe coloquial, a significar "tórtolos" o "tortolitos" sinónimu de pareya de namoraos. Tamién apaecen nel Nuevu Testamentu nuna cita na que se sacrifiquen dos tórtolas pol nacimiento de Jesús. 
Na renacencia y darréu dellos poetes utilicen el simbolismu del amor ente un Fénix y una tórtola, como Robert Chester nel poema "Love's Martyr" (El mártir del amor) y William Shakespeare nel so poema curtiu "The Phoenix and the Turtle" (El Fénix y la tórtola).
Streptoprocne phelpsi
El andarón de Tepui ("Streptoprocne phelpsi") ye una especie de andarón de la familia Apodidae. El binomial ye en hornor a William Henry Phelps.
La so hábitat natural son los montes húmedos tropicales y subtropicales, y les praderíes inundables de los tepuyes hasta los 2.500 m de altitú. Puede atopase en Brasil, Guayana y Venezuela. Anque la so población nun foi contabilizada considerar abondo común anque s'abarrunta un enclín en cayente.
Mide 16 a 17 cm de llargor. El so plumaxe ye marrón tisnáu col pescuezu y los llaos de la cabeza color cobre acoloratáu a anaranxáu. La so cola ye llarga y encruciada.
Streptoprocne rutila
El andarón cuellirrojo (Streptoprocne rutila) ye una especie d'ave apodiforme de la familia de los andarones (Apodidae). Ye nativu de los neotrópicos, incluyendo Belize, Bolivia, Colombia, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, Guyana Francesa, Guatemala, Guyana, Hondures, Méxicu, Panamá, Perú, Trinidad y Tobago y Venezuela. 
Vive en monte húmedu subtropical y tropical, carbes y zones predreses. 
Streptoprocne semicollaris
El andarón nuca blanca o andarón nuquiblanco mexicanu (Streptoprocne semicollaris), ye una especie d'ave na familia Apodidae, ye una de les especie más grandes de andarones del mundu. Namá'l "Hirundapus celebensis" d'Asia ye apenes un pocu más grande. 
El andarón nuca blanca, pa ser un andarón ye grande, mide de 20.5 a 25 cm de llargu, siendo un 20% más grande qu'el so pariente más común el white-collared swift. Pesa ente 115 a 225 gr, siendo'l so pesu promediu 175 gr. Los adultos son de color negru-marrón, con una coloración azul brillante nel envés, y tienen una medialluna blanca na nuca. La so cola ye bastante cuadrada, anque en vuelu puede tomar una forma trapezoidal.
Ye una especie gregaria, les colonies de reproducción dacuando pueden tar formada por hasta 200 individuos. Ye posible reparalos añerando xuntu con otres especies de andarones. Les aves de les colonies de reproducción de cutiu aliméntense xuntes a dellos kilómetros de distancia del sitiu nel cual tienen los niales. El so vuelu ye poderosu, rápido y directu, y ayudáu poles corrientes térmiques xube hasta grandes altores. Alimentar en vuelu d'una amplia variedá d'insectos voladores, incluyíos escarabayos, abeyes y formiges voladores.
El so nial ye una depresión pocu fonda (escavada polos padres) nel sable secu, polo xeneral ensin otros materiales o cuspia, anque paecen emprestar muncha atención a la consistencia del suelu utilizáu. Atopáronse niales en cueves, onde los niales allugar nos portales fora de la cámara principal. La puesta consiste de dos güevos. 
Alcuéntrase na zona central y occidental de Méxicu, esistiendo un rexistru na frontera con Guatemala.
Esta especie mora principalmente en zones de terrenes elevaos, prefiriendo les parés de cantiles, cañadones fondos de ríos y salientes predreses elevaes. Los sos hábitats principales son los montes de pinu y carbayu, montes tropicales caducifolios y zones arbustives de segunda xeneración. Polo xeneral habita n'altores ente los 1500 a 3000 m y raramente a nivel del mar.
Streptoprocne zonaris
El andarón encollaráu (Streptoprocne zonaris) ye una especie d'ave apodiforme de la familia de los andarones residente de los Estaos Xuníos, América Central, les islles de les Antilles, hasta Arxentina y el sureste de Brasil.
Esta especie ye poderosa, con 20-22 cm de llargu, y pesa 90-125 g. Tien una cola llixeramente encruciada. Los adultos son negros, azul glosáu na parte de tras, y tienen un collar blancu, más ampliu y más apagáu nel pechu. Les aves más nueves son más apagaes que los adultos, y el collar ye amenorgáu o nulu. 
La so área de distribución xeográfica estender de los Estaos Xuníos hasta Arxentina, incluyendo Antigua y Barbuda, Arxentina, Barbados, Belice, Bolivia, Brasil, Islles Caimán, Colombia, Costa Rica, Cuba, Dominica, República Dominicana, Ecuador, El Salvador, Guayana Francesa, Granada, Guadalupe, Guatemala, Guyana, Haití, Hondures, Xamaica, Martinica, Méxicu, Montserrat, Nicaragua, Panamá, Paraguái, Perú, Puertu Ricu, Saint Kitts y Nevis, Santo Lucía, San Vicente y les Granadines, Suriname, Trinidá y Tobago, Estaos Xuníos, Venezuela. 
El so hábitat componer de monte tropical y subtropical, zones predreses y monte bien degradáu.
Esta ye una especie bien sociable, con bandaes de 100 o más aves, y de cutiu en compañía con otres aves. Tien un vuelu poderosu, rápido y directu, y xube térmiques a grandes altores.
Alimentar en vuelu d'insectos voladores, incluyendo escarabayos, abeyes, y formigues voladores.
Constrúi un nial de folla, mofu y quitina nuna repisa nuna cueva, polo xeneral detrás d'una cascada, y dexa dos güevos blancos ente marzu y xunetu. Reproducir nos montes y llombes.
Strix albitarsis
El cárabo patiblanco ( Strix albitarsis ) ye una especie d'ave rapazu nocherniega de la familia Strigidae nativa de América del Sur.
El so hábitat natural son los montes húmedos y carbes en Bolivia, Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela. Ta clasificáu como Esmolición menor pola IUCN.
El cárabo patiblanco tien trés subespecies reconocíes: 
Strix aluco
El cárabu o carbu (Strix aluco) ye un ave rapaz de tamañu mediu del orde de les estrixiformes que ye común nos montes de gran parte de Eurasia y de delles zones del centru y este d'Asia. El plumaxe del so parte ventral ye pálidu con rayes escures, ente que el del so parte dorsal pue ser marrón o gris, anque delles de los once subespecies reconocíes presenten dambes variantes de coloración. Xeneralmente constrúi'l so nial dientro del buecu d'un árbol, y los güevos y naciellos son protexíos fiero polos padres de los posibles depredadores. Ye una ave non migratoria y altamente territorial, lo que provoca que munchos exemplares nuevos muerran d'hambre si nun pueden atopar un territoriu vacante una vegada que se dixebren de los sos padres.
Esta ave de presa nocherniega caza principalmente rucadores, polo xeneral esperando a llanzase dende una percha o caña pa prindar a la so víctima, que ye tragada entera, anque n'árees urbanes la so dieta inclúi una mayor proporción d'aves. Pa la so cacería nocherniega cuenta con adaptaciones visuales y auditives y ye aidada pol so vuelu silenciosu. El cárabo común ye capaz d'atrapar curuxes más pequeñes, pero de la mesma puede ser presa del búho real y el azor, y los foinos son una causa importante de muerte ente los pitucos.
A pesar de que xeneralmente se diz qu'esta curuxa tien una visión nocherniega escepcional, la so retina nun ye más sensible que la d'un humanu; sicasí, los sos oyíos asitiaos asimétricamente dan-y al cárabo común una escelente audición direccional. Los sos vezos nocherniegos y el so característicu Vocalización de les aves llamáu, consideráu espeluznante y fácilmente imitable, fixeron que se-y acomuñar mitológicamente cola mala suerte y la muerte.
El cárabo común ye una ave robusta d'apariencia gordosa, de 37-40 cm d'altor con una valumbu de 80-95 cm y que puede superar los 600 g de pesu. La so ancha y arrondada cabeza escarez de penachos o copetes nes oreyes (como los que tienen los búhos cornudos). A diferencia de la mayoría de los estrígidos, los sos güeyos son d'un namái color, que puede ser negru o café escuro, ente que'l discu facial que los arrodia xeneralmente ye abondo simple, de color gris pardusco. El so picu ye fuerte, curvado y afiláu, de color mariellu verdosu, y el cantu de los sos párpagos ye de color rosado. Los tarsos y los deos de les sos pates tán emplumaos, y cunten con afilaes uñes negres..
La subespecie nominal cuenta con dos morfos que difieren nel color del plumaxe; nuna d'elles, la parte dorsal del plumaxe ye de color castañu acoloratáu, y na otra, café abuxao, anque tamién los hai en tonos entemedios. En dambos casos presenta una filera diagonal de llurdios blancos a cada llau de la so zona dorsal, ente que la parte ventral de dambes formes ye ablancazada con franja cafés. Esta especie presenta amás dimorfismu sexual, una y bones la fema ye más grande que'l machu, un 5% más ancha y un 25% más pesada.
El cárabu común vuela siguiendo llargues trayectories coles sos arrondaes nales, de forma menos ondulante y con menos aleteos qu'otros estrígidos europeos, y xeneralmente a mayor altor. Al igual que cola mayoría de les estrígidos, el so vuelu ye silenciosu por cuenta de la nidia y cardoxa superficie cimera de les sos plumes y a un flecu nos sos plumes primaries esteriores. El so tamañu, la so forma regordeta y les sos nales curtiu pero anchu estremar d'otros cárabos, búhos y curuxes qu'habiten nes mesmes zones qu'ella; el cárabo lapón, el búho real y el cárabo uralense, por casu, son similares en forma, pero son muncho más grandes.
Los güeyos d'esti cárabo alcuéntrense al mandu de la cabeza y cubren un campu de visión del 50-70%, dándo-y una meyor visión binocular que la de les aves de presa diurnes (visión del 30-50%). La retina del cárabo común cuenta con aprosimao 56.000 cayaos sensibles a la lluz per cada milímetru cuadráu; anque se refugaron antigües teoríes de que podía ver dientro de la parte infrarroxa del espectru electromagnéticu, inda ye común la idea de que tien una visión de 10 a 100 vegaes meyor que la humana en condiciones de poca lluz. Sicasí, la base esperimental pa esta afirmación probablemente ye inesacta siquier por un factor de 10. La verdadera agudez visual del cárabo apenes ye un pocu meyor que la del home, y cualquier medría na sensibilidá deber a factores ópticos y non a una gran sensibilidá retinal; ello ye que tantu humanos como cárabos algamaron la llende de resolvimientu pa les retines de los vertebraos terrestres.
Les sos adaptaciones pa la visión nocherniega inclúin el gran tamañu de los sos güeyos, la so forma tubular, el gran númberu de cayaos retinales con que cunten y l'ausencia de conos —responsables de la visión en color—, cuidao que la distinción de colores ye innecesaria mientres la nueche. A diferencia de les aves de presa diurnes, los estrígidos de normal namái tienen una fóvea, que ta ruinamente desenvuelta sacante en cazadores diurnes como la curuxa campestre.
L'audición ye importante pa una ave de presa nocherniega, y al igual que con otres aves emparentaes, los dos furos auditivos del cárabo común difieren n'estructura unu del otru y tán asitiaos asimétricamente na cabeza p'ameyorar l'audición direccional. Un conductu al traviés del craniu conecta los tímpanos, y la pequeña diferencia nel tiempu de llegada d'un soníu en cada oyíu dexa que la fonte sía allugada. El furu esquierdu alcuéntrase más arriba na cabeza que l'oyíu derechu y alcuéntrase inclináu escontra baxo, de manera que ye más sensible a los soníos provenientes de baxo. Dambos furos atópense ocultos so un tipu de plumes del discu facial que s'especialicen estructuralmente en ser tresparentes al soníu, sofitaes amás por una capa plegadiza de piel.
La estructura interna del oyíu, que cunta con una gran cantidá de neurones auditives, da-y una mayor capacidá de detección de soníos de baxa frecuencia a cierta distancia, como pue ser el gruñíu que provoca una presa al movese ente vexetación. L'oyíu del cárabo común ye diez veces meyor qu'el del humanu, y puede cazar usando solamente esti sentíu na escuridá del monte nuna nueche borrinosa, anque cuando llueve, el golpeteo de les gotes d'agua enzánca-y detectar soníos débiles; un clima húmedu enllargáu pue ser causa de inanición si'l cárabo nun ye capaz de cazar efectivamente.
Anque dambes variedaes de color presentar en gran parte de la so zona de distribución europea, los cárabos marrones predominen nel clima más húmedu de Europa occidental, ente que la variedá gris ye más común al este; nes rexones más septentrionales, prácticamente tolos cárabos son de color gris. Les subespecies de Siberia y Asia Central tienen plumaxe gris con blancu, la de África del Norte ye ente gris escuru y marrón, y los exemplares del sur y esti d'Asia tienen partes ventrales con barres, non rayes, y fines llínees alredor del discu facial. Les subespecies siberianes y escandinaves son 12% más grandes, 40% más pesaes y tienen nales 13% más llargues que les d'Europa occidental, coincidiendo cola riegla de Bergmann que prediz que les variedaes norteñas xeneralmente son más grandes que les sos contrapartes sureñes.
El color del plumaxe ye controláu genéticamente, y estudios en Finlandia y Italia indiquen que los cárabos grises tienen más ésitu reproductivu, meyor resistencia inmunitaria y menos parásitos que los exemplares marrones. Anque esto puede suxurir que eventualmente la variedá marrón podría sumir, los cárabos nun amuesen preferencia dalguna respectu a'l color cuando escueyen pareya. Tamién hai factores ambientales arreyaos. L'estudiu italianu amosó que les aves de la variedá marrón vivíen en montes más trupos, y en Finlandia, la riegla de Gloger suxuriría que les aves más pálides predominaríen nel clima más fríu.
Esta especie describióse per primer vegada por Linneo en 1758 na so "Systema naturae" col so actual nome científicu. La nomenclatura binominal derivar del griegu "strix" («curuxa») y del italianu "allocco", que de la mesma provién del llatín "ulucus" («gritíu»), esto ye, «curuxa que glaya», anque en realidá sía incorrectu llamalo curuxa.
El cárabo común ye miembru del xéneru "Strix", que ye precisamente'l de los cárabos, parte de la familia Strigidae onde tán incluyíos amás los búhos y otres aves rapazos emparentaes, cola esceición de los titónidos. Dientro del so xéneru, los parientes más cercanos del cárabo común son el cárabo árabe ("Strix butleri"), siendo consideraos enantes una mesma especie; el so vecín norteño de mayor tamañu, el cárabo uralense ("S. uralensis") y el cárabo norteamericanu ("S. varia"). "Strix Entemedia", orixinariu del Pleistocenu Tempranu-Mediu, n'ocasiones ye consideráu una paleosubespecie del cárabo común, lo que la convertiría nel so ancestru inmediatu.
Les subespecies del cárabo común polo xeneral estrémense escasamente, y pue que tean nuna fase flexible de formación de subespecies presentando característiques rellacionaes a la temperatura ambiental, el color predominante nel so hábitat y la cantidá d'alimentu disponible. Arriendes d'ello, munchu autores describieron ente 10 y 15 subespecies. Les subespecies reconocíes se enlistan de siguío.
El cárabo común distribuyir a lo llargo de dos núcleos de población principales: unu que toma la parte templada de Eurasia dende Gran Bretaña y la Península Ibérica hasta Siberia occidental, según una parte del noroeste d'África cola subespecie "S. a. mauritanica", y otru qu'ocupa China, Corea, Taiwán, el nordés de la India y parte de los Himalayas. Esti cárabo, qu'esencialmente nun ye migratoriu, ta ausente en Irlanda, y en rares ocasiones alcuéntrase-y nes Islles Baleares y Canaries, anque nidifica en toles comunidaes de la España peninsular.
Puede topase a esta especie en montes caducifolios y mistos, y n'ocasiones en plantíos maduros de coníferes, prefiriendo zones con disponibilidad de agua. Llugares como campusantos, xardinos y parques dexáron-y estendese dientro de les árees urbanes, como asocedió, por casu, nel centru de Londres. El cárabo común ye principalmente una ave de tierres baxes nes partes más fríes del so rangu de distribución, pero llega a reproducise a 550 msnm en Escocia, 1600 msnm nos Alpes, 2350 msnm en Turquía y hasta 2800 msnm en Myanmar.
El cárabo común tien un rangu xeográficu de siquier 10 millones de km² y una gran población, envalorada en 970.000–2.000.000 d'exemplares tan solo n'Europa. L'enclín poblacional nun foi cuantificada, pero hai evidencies que suxuren una medría. Nun se considera que la población d'esta ave cumpla colos criterios de la Llista Colorada de la UICN d'escayer más del 30% en diez años o tres generaciones y polo tanto ye catalogada dientro de la categoría d'esmolición menor. Esta especie espandió'l so rangu hasta Bélxica, los Países Baxos, Noruega y Ucrania, y les sos poblaciones son estables o van en medría na mayoría de los países europeos. Reparáronse, sicasí, cayentes en Finlandia, Estonia, Italia y Albania. Dellos factores que ponen en riesgu la so supervivencia son l'usu indiscrimináu de plaguicides, la destrucción del so hábitat —n'especial por causa de quemes— y los plantíos d'árboles nuevos, una y bones éstos nun suelen cuntar con cuévanos por qu'añeren.
Los cárabos comunes empareyense a partir del añu d'edá, y permanecen xuntos nuna relación xeneralmente monogámica pa tola vida. El territoriu d'una pareya establecida ye defendíu pola mesma mientres tol añu, ensin que les sos llendes camuden significativamente col pasu del tiempu. La pareya abelugar en dalguna caña mientres el día, y xeneralmente fuelguen separaos de xunetu a ochobre. Dellos cárabos pueden ser descubiertos y fadiaos por otres aves pequeñes mientres el día, pero xeneralmente ignoren diches molesties.
El machu empiezu'l llamáu de apareamiento, al cual respuende la fema, pa prosiguir col apareamiento. Esta especie suel añerar dientro del buecu d'un árbol, pero tamién puede usar vieyos niales de pegues y de esguils, resquiebros en roques o furacos n'edificios, ya igualmente afaise con facilidá a caja nido. Añera de febreru d'equí p'arriba nel sur de la so zona de distribución, pero escasamente enantes de mediaos de marzu n'Escandinavia. Los güevos de color blancu brillante miden aprosimao 48 x 40 mm y pesen 40 g, onde la cáscara representa'l 7% del pesu. La típica puesta ye de trés o cuatro güevos y ye guarada namái pola fema mientres 30 díes hasta que nacen. Los pitucos altriciales desenvolver nos siguientes 35-40 díes, hasta que-yos salen les plumes y pueden empezar a volar. Los mozos xeneralmente dexen el nial —non definitivamente— hasta diez díes enantes d'emplumase, despintándose nes cañes cercanes, anque permanecen colos sos padres por otros trés meses.
Esta especie defende enérxicamente al so nial y los sos pitucos, y al igual qu'otros cárabos, llega a atacar la cabeza del intrusu colos sos afilaos talones. Cuidao que el so vuelu ye silenciosu, puede pasar desapercibíu pa evitar peligros. Puede afrellar a perros, gatos y humanos, dacuando ensin prevocación. Quiciabes la víctima más conocida del feroz ataque del cárabo común sía'l renombráu fotógrafu d'aves Eric Hosking, quien perdió un güeyu cuando foi atacáu por un exemplar mientres intentaba tomar una fotografía cerca del so nial. Más tarde llamaría a la so autobiografía "An Eye for a Bird" («"Un güeyu por un ave"»).
Los padres curien de los mozos por dos o tres meses más dempués de que-yos salen les plumes, pero d'agostu a payares éstos esvalíxense p'atopar y ocupar un territoriu propiu. Si nun atopen un territoriu vacante, xeneralmente muerren de fame. Desconozse la tasa de supervivencia de los exemplares nuevos, pero la tasa añal de supervivencia pa los adultos ye del 76,8%. El so periodu de vida típicu ye de 5 años, pero rexistráronse casos d'una vida de 18 años de duración pa un cárabo común selvaxe, y de 27 años pa una ave en cautiverio.
El depredadores del cárabo común inclúin a aves de mayor tamañu como'l cárabo uralense, los búhos, el azor y el ratoneru común. Ye posible que los niales sían asaltaos por foínes, especialmente cuando utilicen caja nido artificiales —una y bones los faen fáciles d'atopar—, y reportáronse casos de grajillas construyendo niales enriba del d'una fema de cárabo común guarando, causando la so muerte y la de los pitucos. Un estudiu danés amosó que la depredación per parte de mamíferos, especialmente'l foín colloráu, yera una causa importante de morrina ente los exemplares nuevos recién emplumaos, col 36% morriendo ente'l so periodu de emplumación y la llegada de la so independencia. El riesgu de morrina camudaba según la dómina en que-yos salieren les plumes, d'un 14% si ye n'abril a más del 58% en xunu. Esti fechu puede ser unu de los que favoreza qu'esta especie prefiera empecipiar les sos niaraes nos primeros meses del añu.
El cárabo común acostuma cazar mientres la nueche, xixilando dende una caña enantes de llanzase o entamar silenciosamente escontra la so víctima, anque en rares ocasiones puede cazar mientres el día cuando tien d'alimentar a les sos críes. Esta especie alimentar d'una amplia variedá de preses, principalmente rucadores de monte, pero tamién d'otros mamíferos hasta del tamañu d'un coneyu mozu, según aves y insectos, particularmente merucos de tierra y escarabayos. N'árees urbanes, les aves componen una mayor proporción de la so dieta, ya inclusive mataron ya inxirieron especies como'l ánade real y la gavilueta tridáctila.
Xeneralmente tráguense la presa entera, pa regurgitar más tarde les partes non digeribles en forma d'egagrópiles. Éstes son de tamañu mediu y de color gris, y tán formaes principalmente per pelo de royedor y güesos, y puédese-yos alcuéntrase en montones debaxo d'árboles.
Otros estrígidos menos fuertes como'l miagón común y el búho chicu xeneralmente nun pueden coesistir col cárabo común, que ye más fuerte y que puede tomar como preses, polo que se-yos atopa en distintes hábitats. De forma similar, cuando'l cárabo común llegó a habitar en zones con construcciones, tiende a mover a les curuxes de los sos sitios tradicionales de anidación nos edificios.
El cárabo común, al igual que los sos parientes, foi vistu con frecuencia como un presaxu de mala suerte; William Shakespeare retratar de tal forma na so obra "Julio César", na que inmortalizó el so característicu llamáu.
Los cárabos son un elementu que forma parte de dellos mitos y lleendes alredor del mundu. Na mitoloxía galesa yeren acomuñaos con Blodeuwedd, una muyer que traicionó a Lleu Llaw Gyffes nel cuentu de Math fab Mathonwy del antiguu Mabinogion. Amás creíase en Gales que'l llamáu d'un cárabo ente les cases d'una aldega significaba qu'una muyer acababa de perder la so virxinidá. N'África, por casu, pa los bantúes'l cárabo ye pariente de los bruxos, anque los suah.ili creen que-yos causa enfermedaes a los neños. En China son acomuñaos col rayu (yá que alluma la nueche) y col tambor (porque ruempe'l silenciu), ente que n'otres rexones considérase-y una fonte de guía, auxiliu y protección.
Strix butleri
El cárabo árabe (Strix butleri), ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae, nativa del oeste d'Asia y el este d'África. Ye un búho ensin oreyes de tamañu mediu, más pequeñu qu'el cárabo común d'ente 29 y 33 cm de llargor. Ye de vezos preferentemente nocherniegos y sedentarios. El so cuerpu ye robustu y la cabeza redonda similar a un cárabo pequeñu, pero ye más pálidu, tien menos rayes, particularmente nes partes inferiores y los güeyos son de color mariellu.
El so hábitat son les sabanes y árees desérticas en Siria, Israel, el nordés de Exiptu y la península Arábiga. Ta clasificáu como esmolición menor pola IUCN.
Strix chacoensis
El cárabo chaqueño ( Strix chacoensis ) tamién conocíu como cárabo del Chaco o curuxa chaqueña, ye una especie d'ave rapazu nocherniega de la familia Strigidae nativa de América del Sur.
El so hábitat natural son los montes secos subtropicales y carbes na rexón xeográfica del Gran Chaco, el norte d'Arxentina, el sureste de Bolivia y el suroeste de Paraguái. Ta clasificáu como esmolición menor pola IUCN.
Strix fulvescens
El cárabo guatemalteco (Strix fulvescens), tamién conocíu como búho leonado o búho fulvo, ye una especie de búho que pertenez al xéneru de los cárabos ("Strix"). Habita los montes templaos de América Central y el sur de Méxicu. Nun tien subespecies reconocíes.
Adultos tienen un tamañu de 41-44 cm). La cara ye de color marrón-acoloratáu, con un cantu escuru. La parte cimera del cuerpu ye pardu-acoloratáu con llurdios blancos, la parte inferior ye de color marrón-acoloratáu claru con rayes escures. Namái la parte frontera del pechu ye estriáu. El picu ye mariellu. Los güeyos son de color marrón escuru. Nun tien copetes nes oreyes. 
Anque ye principalmente nocherniega, ye tamién crepuscular yá que ye vistu de xemes en cuando peles mañanes y tardes. Aliméntase de pequeños mamíferos, aves, xaronques, reptiles ya insectos. Polo xeneral caza dende una percha. Sentar en sitios avisiegos na xamasca de los árboles y en cueves naturales. 
Añera en buecos d'árboles y la puesta suel tener de dos a tres güevos, hasta cinco güevos en casos escepcionales. Los güevos son namái guaraos pola fema mientres un periodu de 28 a 30 díes.
El so hábitat llindar a los montes templaos subtropicales y montes húmedos montanos tropicales nos montes de Guatemala, Hondures, El Salvador y el sur de Méxicu. El so rangu de distribución altitudinal estender dende 1.200 hasta 3.000 msnm, y ye abondo común dientro de la so área de distribución.
Strix huhula
Strix huhula (o "Ciccaba huhula"), comúnmente llamáu cárabo negru, curuxa negra o ñakurutu hu (poles palabres guaraníes "ñakurutu" –búho- y "hu" -negru-), ye una rapaz nocherniega de la familia Strigidae.
Ye natural de América del Sur. La so distribución entiende dende Colombia hasta'l sur de Brasil, Paraguái y el norte d'Arxentina. Habita en selves húmedes y montes tropicales. Ye de vezos nocherniegos, solitarios y de pareya.
Basa la so alimentación en royedores, aves y insectos. El so llargor mediu ye de 35 a 40 cm, llogrando un pesu que bazcuya ente los 350 a 400 g.
Strix leptogrammica
El cárabo oriental (Strix leptogrammica) ye una especie d'ave rapazu nocherniega de la familia Strigidae nativa del sureste d'Asia.
Mide ente 45 y 57 cm de llargu, una especie relativamente grande dientro de la so xéneru. Tien les partes cimeres de color marrón escuru, con llurdios blancos débiles sobre los costazos. Les partes inferiores son de color crema con rayes marrones. El discu facial ye de color marrón acoloratáu a castañal y arrodiáu con cantos blancos distintivos. Les nales y la cola son de color coloráu con rayes de color crema. Les pates tán emplumaes y los güeyos son de color marrón escuru. 
El so hábitat natural son los montes templaos, montes húmedos, tierres baxes y montes montanos nel sur d'Asia, dende la India y Sri Lanka nel oeste, hasta Indonesia y el sur de China nel este. Ta clasificáu como Esmolición menor pola IUCN.
El cárabo oriental tien 15 subespecies reconocíes, que s'estremen principalmente por producir vocalizaciones distintes, y ser distintes n'apariencia pola especiación parapátrica, dalgunes podríen ser reconocíes como especies separaes. 
Les subespecies son:
Strix nebulosa
El cárabo lapón (Strix nebulosa) ye un ave rapaz de gran tamañu de la familia Strigidae.
Vive en montes fríos y carbes d'abedurios de les tierres septentrionales. Tien la cabeza arrondada con unos discos de plumes bien grandes a entrambos llaos de la cara. Los sos partes cimeros paecen una llamatives y inquisitivas ceyes. Paez robustu, pero ye espodáu y de tamañu moderáu, y el so aspeutu deber a una capa trupo y fondo de plumes que lu cubrir hasta los deos y aíslla-y del fríu. Caza de día y de nueche, acesmando dende una percha y balanciar en silenciu sobre la so presa. Dacuando somórguiase nuna capa de nieve pa escorrer a una presa. Fuelga nos árboles, posáu cerca del tueru. La so dieta consiste en pequeños topíns y mures, musarañes y pequeños páxaros.
El cárabo lapón tien dos subespecies reconocíes: 
Strix nigrolineata
El cárabo blanquinegru (Strix nigrolineata), tamién conocíu como búho carinegro, ye una especie de ave de presa nocherniega que pertenez a la familia Strigidae. 
La so área de distribución inclúi Belize, Colombia, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Hondures, Méxicu, Nicaragua, Panamá, Perú, y Venezuela.
El so hábitat natural consiste de monte secu tropical y subtropical, monte húmedu tropical y subtropical baxu y montano.
Strix ocellata
El cárabo ocelado (Strix ocellata) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae nativa de la India.
La especie escarez de penachos nes oreyes y tien llurdios y franja color marrón acoloratáu y blancuciu. La cara ta marcáu con dos finos círculos blancos y negros concéntricos; y el mentón ye blancu. Nun se repara dimorfismu sexual. El párpagu ye anaranxáu y el iris ye de color marrón escuru. La cola tien una coloración marrón y negru nos cantos. El cantu concéntricu na cara y el pileu motudu estremar del cárabo oriental ("Strix leptogrammica") nel sur de la India.
Esisten trés subespecies reconocíes y nun hai delimitaciones asolapaes nes sos distribuciones. 
Atopar nes enllanaes, xardinos y hábitats llixeramente montiegos. Posar nos árboles mientres el día y escueyen una caña con trupa xamasca. Un espécime d'edá mayor foi reparáu en Lahore, pero nun hai rexistros nos últimos años en Pakistán. La distribución estender al este de Bengala Occidental.
Duermen nel día, polo xeneral en pareyes. Cuando se-yos fadia pueden volar nun sol brillosu magar escueyen un abelugu dientro d'un monte trupu d'árboles. Producen un misteriosu vocalización de les aves llamáu «"chuhua-aa"» con un ralu na segunda nota. El llamáu ye un dueto antifonal del machu y la fema. El machu canta una o dos veces siguíu de la versión más curtia y menos trémbole de la fema. El cantar ye más frecuente en payares, cuando la empezar a reproducise. La mayoría de los nials atopar ente febreru y abril. Tamién producen un pitíu d'una sola nota y un gritíu non bien distintu a la de la curuxa común ("Tyto alba"). El nial ye un buecu d'un árbol onde la fema pon dos a trés güevos blancos. Aliméntase d'esguiles de les palmeras, mures y otros pequeños mamíferos.
El cantar misterioso acomuñóse con mal agüeru en delles partes de Kerala. El llamáu ye transcrito como "povaa-aa" (que significa «¡vamos!» en malabari) y comparáu a una invocación al mundu de los espíritos.
Strix rufipes
El concón o curuxa bataraz austral (Strix rufipes) ye un ave rapaz del orde de les estrixiformes común en montes templaos en Chile y Arxentina. Los adultos algamen una llongura de 38 cm. La so dieta básase principalmente en royedores, incluyendo llagarteses ya insectos.
En Chile habita ente Santiago a Tierra del Fueu. N'Arxentina atopáronse nes provincies de Chubut, Neuquén, Ríu Negru, Salta, Santa Cruz y Tierra del Fueu.
Strix seloputo
El cárabo de les Págodas (Strix seloputo) ye una especie d'ave na familia Strigidae. Esti búho pertenez al xéneru "Strix" de los búhos ensin oreyes. La zona en qu'habita ye por demás dixunta; alcuéntrase en numberoses rexones vecines a Borneo, anque non na isla en si.
Los trés subespecies son:
seloputo wiepkini" - islles Calamian y Palawan (Filipines)
Strix uralensis
El cárabo uralense (Strix uralensis) ye una especie d'ave rapazu nocherniega de la familia Strigidae. Ye similar al cárabo común, habita nos montes fondos del nordés d'Europa y el norte d'Asia. La especie nun ta amenazada.
El tamañu ye d'unos 60 cm de llongura con un valumbu de 105 a 116 cm. El so pesu bazcuya ente 500 y 1300 g.
Anque nun hai dimorfismu sexual aparente, el machu ye llixeramente más pequeñu y un pocu más llixeru que la fema. Esta especie recuerda'l cárabo común ("Strix aluco") colos colores distintivos bien variables, pero la so cola ye más llarga, los discos faciales son más claros y los güeyos más pequeños.
La so dieta consiste principalmente en royedores, musarañes del xéneru "Sorex". Ye abondosu nos llugares onde estes preses son numberoses. Coles mesmes prinda páxaros (mierlos, palombos y glayos ya inclusive gallo lira) y anfibios.
Nel centru de Suecia, el mure de tierra y el topín de campu son la presa principal de dos de la subespecies.
Ye un pocu agresivu y medrosu, puede atacar a les aves de presa y ye entá más agresivu contra l'home al defender a les sos críes. En casu de falta d'alimentos sobremanera pel hibiernu, nun duldar n'averase a les viviendes humanes.
El "Strix uralensis" instala'l so nial en buecos d'árboles o en niales abandonaos d'aves rapazos n'altores d'ente 4 y 20 m. Tamién puede añerar nes cañes grandes, nos resquiebros de les roques o nel suelu ente los raigaños.
Reproduzse una sola cría per añu de 3 a 4 güevos, que'l so tamañu ye de 47,1 - 54,7 mm x 39,0 - 44,0 mm³. La fema guara sola los güevos mientres 27 a 29 díes, mientres el machu caza pa l'alimentación. Los pitucos altriciales desenvolver nos siguientes 35-40 díes, el machu sigue cazando, pero ye la fema la que s'encarga de distribuyir comida a los pichones. Los mozos abandonen el nial nun mes, pero nun volar bien hasta los cinco selmanes, volviendo de xemes en cuando a dormir. Empiecen a camudar a los 45 díes.
N'años con baxes densidaes de preses, el búho uralense nun se reproduz. La so llonxevidá ye de 15 años n'estáu selvaxe y hasta 25 años en cautiverio.
El "Strix uralensis" vive en Eurasia, nos países escandinavos, en Europa Central y Europa del Norte.
Vive nos trupos montes de les enllanaes y montes, especialmente en zones riques en royedores, la so principal fonte d'alimentu.
Reconocer dende 10 a 11 subespecies: 
Strix varia
El cárabo norteamericanu (Strix varia) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae natural de Norteamérica.
Un cárabo norteamericanu adultu tien un altor d'ente 40 y 63 cm, un valumbu de 96 a 125 cm y un pesu que bazcuya ente 500 y 1050 g. Les femes xeneralmente son más grandes y pesaes que los machos. Tien una cara pálida con aníos escuros alredor de los güeyos, el picu mariellu y los güeyos marrones, siendo la única curuxa típica del este de los Estaos Xuníos que los tien d'esti color, una y bones les demás tienen los güeyos mariellos. Les partes cimeres son motudes de color gris-marrón, ente que les partes inferiores son de color claru con marques. El pechu tien barres horizontales escures ente que nel banduyu, siendo estes barres d'orientación vertical. Les piernes y los pies tán cubiertes de plumes hasta les garres. La so cabeza ye redonda y escarez de guedeyes nes oreyes. Estrémase del búho campestre ("Asio flammeus") por ser más pequeñu.
El so hábitat son los trupos montes de too Canadá, l'este d'Estaos Xuníos, y el sur de México, anque n'años recién estendióse al noroeste de los Estaos Xuníos, dempués d'estendese primero escontra'l sudoeste. Esta especie ye particularmente numberosa nuna gran variedá de hábitats montiegos nel sureste d'Estaos Xuníos. Estudios recién amuesen qu'inclusive barrios suburbanos pueden ser l'hábitat ideal pa "Strix varia", siendo un factor d'esti ésitu suburbano la facilidá cola que se caza royedores nestes redolaes. Sicasí, pa la cría y los dormideros, esta especie precisa siquier dellos árboles grandes y puede ser localmente ausentes en delles zones urbanes por esta razón. El principal peligru pa los búhos en zones suburbanes ye la presencia d'autos, pero l'aumentu de la tasa de natalidá compensa les muertes por cuenta de los impactos con automóviles.
El cárabo norteamericanu pue ser en parte responsable del recién amenorgamientu de la población de la lechuza motuda del norte ("Strix occidentalis caurina"), natural del oeste de los Estaos Xuníos, específicamente de los estaos de Columbia Británica, Washington, Oregon y California. Dende la década de 1960, el cárabo norteamericanu hai ampliando la so área de distribución escontra estos estaos, onde probablemente los cambeos fechos pol home crearon un nuevu hábitat fayadizu pa esta especie. Xeneralmente cuando dos especies similares ocupen el mesmu nichu ecolóxicu, los nuevos ocupantes son más agresivos y terminen per mover a los naturales, lo qu'esplicaría l'amenorgamientu de la población de la curuxa motuda. Tamién se conocieron casos de hibridación ente dambes especies.
El 5 d'abril de 2007, funcionarios de la Casa Blanca anunció una propuesta de Serviciu de Pesca y Vida Montesa de los Estaos Xuníos de disparar a cárabos norteamericanos coles mires de protexer a la curuxa motuda, anque esta midida foi duramente criticada polos ecoloxistes.
El cárabo norteamericanu ye un depredador comenenciosu, lo que-y apurre una dieta variada. La so presa principal ye'l mure "Microtus pennsylvanicus", siguíu d'otres especies de mures, amás de musarañes. La so dieta tamién inclúi otros mamíferos de tamañu pequeñu, tales como aguaróns, esguils, coneyos, esperteyos, topus, oposums, visones y papalbes. En Minesota en 2012, fotografióse un cárabo norteamericanu suxetando un gatu domésticu crecíu, qu'anque ye alimentu d'otres especies de búhos y cárabos, hasta entós nun se tenía conocencia de que tamién lo fora d'este. 
Al respective de otres especies d'aves, raramente son tomaes como presa, y comúnmente son picos carpinteros, urogallos, codorniz, palombos ya inclusive coríos y pollos domésticos. Siendo inclusive menos comunes na so dieta, tán incluyíos tamién búhos pequeños. Al momentu de cazar aves, allúguense xeneralmente n'abelugos nocherniegos y ataquen por sorpresa, yá que nun son lo suficientemente axilosos como pa prindar aves en plenu vuelu.
Dacuando enfusar na agua pa prindar peces, tortúes, xaronques y cámbaros. Adicionalmente tamién s'alimenta de culiebres, llagartos, sacaveres, baboses, escorpiones, escarabayos, grillos, y saltapraos.
Al igual que la mayoría de los Strigiformes (búhos, curuxes y cárabos), ye una ave nocherniega anque dacuando puede ser vistu cazando enantes del anochar. Esto asocede xeneralmente na temporada que anidación o en díes escuros y borrinosos.
El nial del cárabo norteamericanu ye polo xeneral un cuévanu nun árbol, que pudo ser creáu por picamaderos norteamericanos, o ser restos de la anidación d'otres aves ya inclusive d'esguiles. Nos Estaos Xuníos, los güevos son puestos a partir de principios de xineru nel sur de la Florida y a mediaos d'abril nel norte de Maine. La puesta componer de 2 a 4 güevos, que son guaraos pola fema hasta la eclosión, que tien llugar aprosimao 4 selmanes más tarde. Los pitucos empiecen a emplumar d'ente cuatro a cinco selmanes dempués de la eclosión. El cárabo norteamericanu llega a vivir 10 años en llibertá y 23 en cautiverio.
La llamada habitual ye una serie d'ocho gritos acentuaos que terminen en oo-aw, siendo una ave bastante ruidosa ensin importa la estación del añu. Anque los llamaos son más frecuentes de nueche, tamién asoceden de día.
El naturalista y pintor John James Audubon ilustro'l cárabo norteamericanu na so obra The Birds of America, publicáu en Londres ente 1827 y 1838, siendo la llámina 46. Nesta llámina amuésase-y nuna posición amenazante con una esguil de Carolina ("Sciurus carolinensis"). La imaxe foi grabada y coloriada nos talleres de Robert Havell, en Londres. El dibuxu orixinal de Audubon ye propiedá anguaño del Muséu de Brooklyn.
Strix woodfordii
El cárabo africanu (Strix woodfordii) ye una especie d'ave de tamañu mediu, perteneciente a la familia Strigidae. Ye un búho de 30 a 36 cm de llargu y pesa 240 a 350 gramos. Vive en África. Vive principalmente en montes y tierres arbolaes anque dacuando habita nos plantíos. Aliméntase d'inseutos na so mayoría, pero tamién s'alimenta de reptiles, pequeños mamíferos y otres aves. Reproducir a partir de xunetu a ochobre y establez 1-3 güevos nun buecu nun árbol. De siguío, guarar los güevos mientres 31 díes. Cinco selmanes dempués de la eclosión de los güevos, los mozos abandonen el nial y puede volar dempués de 2 selmanes. Los mozos permanecen colos padres mientres unos cuatro meses y, dacuando van caltenese con ellos hasta que la próxima temporada de cría. La so llamada ye una serie de fuertes berros rápidos. Nun ta amenazada y ye común en casi tolos de la so gama.
Struthio camelus
El avestruz (Struthio camelus) ye una especie d'ave estrutioniforme de la familia Struthionidae. Ye una ave grande que nun volar, sinón que ye corredora. Topar en África, y en tiempos pasaos tamién habitó en Oriente Mediu. Ye la más grande y la más pesada de les aves qu'entá esisten; puede algamar los 3 metros d'altor y pesar unos 180 kg.
La palabra «avestruz» llega al español pol occitanu provenzal «"estrutz"», que deriva del llatín «"struthĭo"», y esta del griegu «"στρουθíων"», abreviación de «"στρουθοκάμηλος"», palabra compuesta por «"στρουθιο"» (struthio = gorrión) y «"κάμηλος"» (kámēlos = camellu), esto ye: "gorrión (grande como un) camellu". 
Anque la Real Academia Española definir como masculín "(l'avestruz negru)", y tamién el Diccionariu panhispánicu de duldes -señalando ésti como incorrectu "l'avestruz"-, hai persones qu'usen el xéneru femenín "(l'avestruz negra)" lo que según dellos espertos nun ye criticable, pero menos entá, aconseyable.
Ye l'ave más grande y de mayor pesu del mundu. Cuando nacen los pitucos miden ente 25 y 30 cm d'altor, pesando unos 900 g. Mientres el primer añu de vida los pitucos crecen unos 25 cm al mes. Los machos adultos pueden llegar a algamar los 2,75 o inclusive 3 metros, y pesar alredor de 180 kg.
Tien una pequeña cabeza en relación al cuerpu, grandes güeyos que miden cinco centímetros de diámetru y apúrren-y una vista escelente, picu planu y de punta roma, llargu pescuezu desprovistu de plumes al igual que les sos llargues pates, que son potentes y musculadas, perfectamente afeches pa correr, llegando a algamar más de 90 km/h sosteníos por unos 30 minutos. Si vense acorrexaos ataquen con fuertes pataes usando les sos garres como armes. Ente que la mayoría d'aves tienen 4 deos en cada pata, l'avestruz presenta tan solo 2.
El so llonxevidá ta ente los 30 y 40 años, anque en cautiverio pueden cumplir 50 años
La fema mide alredor de 2,30 m, el color del so plumaxe ye gris. El color del plumaxe nes femes depende de la presencia d'estróxenos, poro, les femes inmadures o esterilizadas presenten un plumaxe negru.
Les avestruces pertenecen al orde Struthioniformes, tamién llamaes ratites. Caracterizaes pola ausencia de quilla nel esternón. Otres aves d'esti orde son el emú, el ñandú, el quivi, el casuario y grandes aves extintas como "Aepyornis"
El avestruz domésticu, pescuezu negru o african black ("Struthio camelus var. domesticus"), ye un mestizaje, desenvueltu a partir de les subespecies Struthio camelus camelus y Struthio camelus australis, poro, nun esiste na naturaleza.
La doma y ganadería d'avestruces puede dir empobinada escontra la producción de carne, piel, plumes y güevos. Sobre la base d'estes producciones, l'avestruz ye esplotáu a lo llargo de tol mundu, siendo un animal que s'afai bien a los distintos climes. Dellos países productores son: Sudáfrica, Namibia, Israel, Australia, Estaos Xuníos, Canadá, Francia, España, Gran Bretaña, Holanda, Bélxica, Alemaña, Italia, Ucrania.
La so distribución xeográfica dar en zones grebes y semiáridas, polo qu'el so hábitat puede entender llugares con oscilaciones térmiques d'ente los -15 y 40 °C (día y nueche), llugares con gran amplitú térmica, y una pluviometría de 200 mm. Ocupa espacios abiertos, onde'l so altor déxa-y columbrar a los posibles predadores que s'averen, viviendo tantu en desiertos como en sabanes, o n'enllanaes d'escasa vexetación onde apaeza dalgún qu'otru árbol, parrotales y yerba de la qu'alimentase. Estos hábitats atópense preferentemente en África y Arabia.
Alredor del 90% de les avestruces monteses habiten n'África, al sur de la llinia del ecuador.
La subespecie nominal, la única superviviente al norte del ecuador, alcuéntrase en serio peligru d'estinción. Ente los intentos de caltenimientu d'esta especie destaca la so introducción nel Parque Nacional de Souss-Massa, en Marruecos, al envís d'aclimatalo a condiciones naturales y proceder, darréu, a la so lliberación na so antigua área de distribución cuando pueda garantizase la so supervivencia.
L'avestruz, al igual que toles aves, escarez de dientes y presenta escasa movilidá na llingua, polo que nun realiza masticación dalguna sobre lo qu'inxer. Cueye l'alimentu col picu y facer avanzar escontra l'apertura del esófagu.
Ye un animal herbívoru con capacidá pa dixerir la fibra, anque nun ye un herbívoru estrictu; ello ye que dellos autores considerar omnívoru, pos puede inxerir pequeños animales y artrópodos. Inclusive se-y reparó consumiendo restos de carroña abandonaos por animales carnívoros.
Al consumir vexetales, prefieren flores y frutos, refugando xeneralmente les fueyes. Nel so voracidad pueden llegar a inxerir piedres, roques o minerales, que reteníes nel so organismu ayuden a moler los alimentos. Tienen, poro, un gran mambís, nun aguantando demasiáu tiempu n'ayunes, pero n'estáu selvaxe pueden soportar llargos periodos ensin beber agua (al igual qu'el camellu), anque según la edá, el tamañu de l'avestruz y otros factores esto puede afecta-y d'una o otra forma; en cautividá y n'exemplares de 4 a 6 meses, d'enllargase la falta d'agua por más de 48 hores repara una amenorgamientu averáu de pesu corporal nun 30% y reparar que, a partir de 24 hores con privación d'agua, l'animal amenorga considerablemente'l so ingestión d'alimentu.
A diferencia de la mayoría de les aves, les avestruces nun tener buche onde almacenar l'alimentu; otra manera, el so proventrículo y monizuela son más llargues que les de les demás aves y en proporción a los sos cuerpos, polo que ye ende onde va almacenar y va lleldar tou lo qu'inxer. Amás, la monizuela de les avestruces tien una paré gruesa de capa muscular bien desenvuelta.
El so comportamientu reproductivu ye bien variable, dependiendo de la densidá de población, les condiciones climátiques y l'hábitat. Los machos algamen el maduror alredor de los 3 años d'edá. Les femes, si tán bien alimentaes, pueden algamar esti maduror unos 6 meses enantes.
Mientres la dómina de celu, a mediaos o finales de mayu, tantu'l pescuezu como'l picu del machu tomen una coloración acoloratada (por acción de la testosterona), y ye entós cuando se vuelven altamente territoriales defendiendo una área o territoriu.
Pa llegar a la cópula, los machos realicen un cuidadosu cortexu nupcial. Echándose nel suelu, asítiense sentaos sobre les sos pates coles nales abiertes, llevantando y recoyendo una nala tres otra sincronizadamente, de la que realicen un movimientu trémbole de cabeza y pescuezu, según xuben y baxen la cola. Les plumes blanques en forma d'abanicu, tantu de nales como de cola, dan el curiosu necesariu al machu p'apariase cola fema, que va xirar alredor ximelgando les sos nales y baxando la cabeza p'amosase receptiva. Esta danza o ritual dura unos diez minutos aprosimao, y tres el so finalización empieza'l coitu, siendo l'órganu reproductor del machu'l pene, que puede algamar hasta los 40 cm de llargu, introducíu na natura o órganu reproductor de la fema al traviés de la denominada ranura seminal.
El machu ye l'encargáu de construyir el nial, que consiste nuna depresión cavada na tierra. A partir d'esi momentu la fema escoyida, llamada fema principal, ye la primera n'asitiar les sos güevos, una y bones el machu vuelve repitir el cortexu nupcial con otres femes, apariándose polo xeneral con 3 en total, pudiendo llegar hasta a les 5. A estes femes llámase-yos femes secundaries, que tamién van poner los sos güevos nel mesmu nial, xusto unos díes dempués que la primer fema y col so consentimientu previu, anque nun participen na incubación cuidao que tres la puesta cólense. La niarada puede llegar a los 40 güevos, de los cualos probablemente namái sobreviviríen unos 30.
Na naturaleza, como animal llibre y selvaxe, cada fema puede poner dende 10 hasta 15 güevos. Sicasí, en cautiverio cada fema llega a poner unos 50 güevos per temporada.
La puesta de l'avestruz producir dende marzu o abril hasta ochobre o payares, siendo por tantu estacional. El machu ye davezu l'encargáu de guarar los güevos pela nueche, y la fema (la so pareya o fema principal) facer pol día mientres un periodu d'ente 39 y 42 díes (ye importante destacar que'l machu guara una mayor proporción del tiempu que la fema, alredor del 65%). De nueche, toos les avestruces machu que comparten territoriu, intercámbiense alternativamente les posiciones d'incubación dándose'l casu de qu'un machu despistáu nun atope'l so nial, cola fatal perda de los pitucos.
Un güevu d'avestruz pesa ente 1 a 2 kg (equival a unos 24 güevos de pita). Son de color blancu o amarellentaos (posiblemente, pa evitar que se recalienten nel sol de la sabana).
Los sos güevos son los más grandes de toles aves; lleguen a midir 25 cm de llargu.
Cuando los güevos ábrense, el machu fai cargu de les críes (con ayuda de la fema), y puede axuntar críes de delles families xuntes, cuidao que al atopase dos families d'avestruces distintes, los padres de dambos apuéstense'l derechu a curiar los pitucos. Pueden llegar a trate pareyes con más de cien críes y de tolos tamaños, de fechu ta documentado un grupu de casi 400 mozos.
Por cuenta de les característiques anatómiques de la siringe de l'avestruz, nun emite cantar como si facer otres aves. Sicasí, dacuando manifiesten una especie de siseo en tonu fuerte. Per otra parte, les críes de l'avestruz n'estáu d'alteración llancen un berru estridente, anque más característicos son los xiblíos y gorgoteos a manera de llamada qu'emiten hasta algamar el mes de nacer.
Amás, el machu adultu emite un soníu de bravura cuando quier establecer el so territoriu y avisar a otros exemplares competidores, según pa controlar a les sos propies críes. La fonación emitida pa ello consiste nun leve soníu roncu asemeyáu a un bramíu o descritu n'ocasiones como un gurníu nasal que puede recordar al d'un lleón. Tamién pueden usalo mientres el cortexu nupcial, onde s'antoxa más fondu.
Les femes pela cueta nun presenten fonación dalguna, cuidao que l'únicu soníu qu'emiten a lo llargo de la so vida adulta, ye daqué similar a una llozadera cuando son cortexaes pol machu.
La creencia xeneralizada de que l'avestruz en presencia d'un peligru escuende la cabeza sol suelu ye falsa, lo más que lleguen a faer ye baxar la cabeza a flor del suelu pa pasar desapercibíos y paecer un parrotal. Anque lo más normal ye que salgan corriendo o ataquen coles sos poderoses pates. Esti comportamientu tamién lu tienen los pitucos cuando s'atopen igualmente ante un peligru. Por ello, la frase conocida «esconder la cabeza como una avestruz» nun ye del tou correcta.
Sula dactylatra
El alcatraz amazcaráu o piquero amazcaráu (Sula dactylatra), ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Sulidae.
Esisten seis subespecies: 
Sula granti
El piquero de Naza o alcatraz de Naza (Sula granti) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Sulidae qu'habita les mariñes del Pacíficu oriental, islles Galápago, la isla de Malpelo, la isla Clipperton y les islles Llobos de Fuera. Hasta 1998 foi consideráu una subespecie del alcatraz amazcaráu ("Sula dactylatra"). El so nome provién d'una área allugada na rexón Ica, na mariña sur del Perú, conocida poles Llínees de Naza y trubiecu del pisco.
Sula leucogaster
El alcatraz pardu, boba marrón o piquero Pardo (Sula leucogaster) ye una especie d'ave de la familia de los alcatraces claramente identificable pol so plumaxe marrón nes partes cimeres en contraste col blancu del so banduyu y pechu.
"Sula leucogaster" Boddaert, 1783, ye una ave de distribución pantropical con colonies de reproducción nos océanos Atlánticu, Pacíficu y Índicu.
Según Murphy (1936), la raza típica del piquero café ("S. leucogaster leucogaster") atopar nel océanu Atlánticu. Nel Pacíficu, esisten dos subespecies: "Sula leucogaster brewsteri" (Goss, 1888), nel hemisferiu norte y "Sula leucogaster etesiaca" (Thayer & Bangs, 1905), que se distribúi dende la zona occidental de Panamá hasta la zona norte de Ecuador. Atopáronse exemplares divagantes d'esta especie nes mariñes del Perú, llegando pel sur hasta la isla Huampanú. Sía que non, les subespecies del Pacíficu son daqué distintes a la nominotípica del Atlánticu, yá que en cuenta de tener la cabeza y garganta café como ésta, tener de color ablancazáu buxu.
La subespecie "S. l. etesiaca" ye reinal del Pacíficu tropical húmedu americanu y describióse a partir d'exemplares colectados nel Parque Nacional Natural Isla Gorgona. Nel Pacíficu colombianu reconócense como localidaes de reproducción les roques de Octavia, Los Vidales y Centineles de Jurubidá nel Topetó, con baxos númberos d'individuos (60, 50 y 10, respectivamente). Ente 2002 y 2003, nun estudiu en Isla Gorgona, determinóse'l tamañu d'una población reproductiva de 300 individuos criando asincrónicamente. Esta colonia ye la más importante pal caltenimientu de la subespecie.
Les femes tienen pates y picu amarellentaos y la so cara implume ye mariellu maciu; los machos tienen les pates marielles o mariellu-verdoses y los sos picos y cares son azul maciu. El plumaxe del restu de la cabeza, el pescuezu y l'envés ye café escuro, en marcáu contraste col pechu baxu y el banduyu que son de color blancu al igual que l'interior de les nales. Los xuveniles son de color xeneral café abuxao coles partes inferiores más clares que nel adultu, densamente motudos de café escuro y coles ceres y el picu gris-azul. "Sula leucogaster etesiaca" ye un súlido de tamañu mediu. Les femes miden aprosimao 80 cm de llargor, tienen un valumbu de 150 cm y pesen aprosimao 1300 g; el machu ye muncho más pequeñu, con 75 cm de llargor, valumbu de 140 cm y 1000 g de masa corporal y la so cola ye más llarga en relación col llargor del so cuerpu y el picu ye más pequeñu y delicáu.
N'Isla Gorgona, los niales del alcatraz pardu presentaron un patrón de disposición espacial amestáu con distancies promedio al nial más próximu de 1,6 m. Pa la temporada reproductiva 2002-2003, l'ésitu d'eclosión foi de 28,2% del total de güevos puestos y l'ésitu reproductivu algamó 17,3%, ye dicir cerca de 17 xuveniles por cada 100 pareyes.
Esta especie foi reportada en delles oportunidaes nel Perú, polo que ye considerada como divagante.
Foi detectáu en Punta Sal (Baltes), isla Foca (Piura), islles Llobos de Fuera (Lambayeque) y na isla Huampanú (Llima).
Sula nebouxii
El piquero camanay, piquero patiazul o alcatraz patiazul (Sula nebouxii) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Sulidae esclusiva del Pacíficu americanu. Habita les mariñes esistentes ente Perú y el golfu de California, amás de les islles Galápago, onde convive col so pariente, el alcatraz patirrojo ("Sula sula"); Nos Galápagos foi unu de los animales curioso estudiaos por Charles Darwin nos sos trabayos sobre la evolución de les especies.
Los adultos miden 81 cm d'altu de promediu; y hasta 1,60 m de valumbu.
El característicu color azul intensu de les sos pates procede de los pigmentos carotenoides que vienen de la so dieta, una y bones estes aves son incapaces de sintetizar los carotenoides y tienen qu'asimilalos al traviés de l'alimentación. Les pates azules que dan nome a esta variedá d'alcatraz tienen un importante papel nel apareamiento, una y bones los machos esiben les sos estremidaes inferiores a les femes, nun baille de cortexu.
Nidifican en cualquier dómina del añu. La puesta ye xeneralmente d'un únicu güevu o, dacuando, 2 o 3, que guaren mientres 44 díes. Magar ello, el númberu de güevos puestos condiciona'l desenvolvimientu de les críes: cuando la fema pon más d'un güevu nun ye estrañu ver cómo unu d'ellos eclosiona primero que l'otru. D'esta miente, con un marxe de diferencia de 3 o 4 díes, y como norma xeneral, la cría mayor va tender a atacar, socatrar y espulsar del nial a la cría menor. Ésta, muncho más indefensa dáu'l so menor tiempu d'adaptación, va morrer por depredación o deshidratación. Tou ello va asoceder ante los güeyos de la indiferente madre.
Sula sula
El piquero patirrojo (Sula sula) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Sulidae qu'habita nos océanos tropicales.
El piquero patirrojo ye'l más pequeñu del so xéneru, con unos 70 cm de llargor y un valumbu alar d'hasta un metro. Tien les pates coloraes y el picu azul o azul y rosado, que suel tar enmarcáu pol gargüelu negra. El so lorum desnudu ta cubiertu por una carúncula azul como'l picu. Esta especie ye polimórfica respectu a'l color del plumaxe. Nel morfo blancu la mayor parte del plumaxe ye blancu (cola cabeza amarellentada) y les plumes de vuelu negres. El morfo colinegro ye similar pero cola cola negra, polo que puede confundise col piquero de Naza y el piquero amazcaráu. El morfo pardu tien prácticamente tol plumaxe pardu. El morfo pardu con cola blanca ye similar pero col banduyu, el obispillo y la cola blancos. El morfo pardu con cabeza y cola blanques, tien la mayor parte del so cuerpu, la cabeza y cola blancos, coles nales y el llombu pardes. Los distintos morfos críen unos con otros, pero na mayoría de les rexones predominen unu o dos morfos, por casu nes islles Galápago, la mayoría de los piqueros patirrojos pertenecen al morfo pardu, anque tamién s'atopen individuos del morfo blancu.
Sula variegata
El piquero peruanu (Sula variegata) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Sulidae que vive nes mariñes de les mariñes de Chile y Perú. Ye una de les principales aves guaneras del Pacíficu suramericanu.
Mide aprosimao 75 cm de llargu. Tien la cabeza, pescuezu, pechu y banduyu de color blancu, ente que les sos nales y cola son de color marrón escuru. El so picu ye gris escuru y les sos curties pates son d'un tonu azulado. Aliméntase de peces, a los que caza llanzándose en picada sobre los cardúmenes.
Surnia ulula
El cárabo gavilán (Surnia ulula), tamién denomináu curuxa gavilana y búho gavilán, ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Strigidae que vive nel norte de Eurasia y Norteamérica. Debe'l so nome a que se paez a un gavilán o un ferre, poles sos nales llargues y apuntiaes, llarga cola y cabeza esnachada. Ye una activa cazadora diurna, y suel asediar a les sos preses inclinada palantre dende una visible percha. 
El so vuelu ye estable y directu, con curties rabaseres d'aleteos que s'alternen con planeos, y rápides amueses d'axilidá cuando prinda pequeños páxaros al vuelu. Suel cazar dese una percha, pero dacuando patrulla amodo dende l'aire, acúrrese y depués balanciar sobre les sos preses, sobremanera topíns, anque tamién caza mamíferos mayores. Prinda páxaros, sobremanera pel hibiernu cuando arralez otru alimentu, dacuando al vuelu. 
Surniculus lugubris
El cuquiellu drongo asiáticu (Surniculus lugubris) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae, d'aspeutu similar al drongo real "(Dicrurus macrocercus)", característica a la que debe'l so nome común. Atopar n'en el subcontinente indiu y el sudeste asiáticu. Ye una ave de plumaxe principalmente negru brillante, que puede ser identificáu fácilmente pel so picu apuntiáu y llixeramente curvado escontra baxo y la so llarga cola con llistes blanques na parte inferior. Ye un parásitu de puesta de los pequeños charranes del Vieyu Mundu. La so apariencia similar a los dicrúridos paez beneficiar a esta especie y abarrúntase qu'ayuda en parasitismu de puesta, al igual que al cucu chikra por paecese al ferre.
Comparte'l xéneru "Surniculus" col cuquiellu drongo filipín ("Surniculus velutinus") el cual nel pasáu considerábase una subespecie de "S. lugubris", pero que se dixebró otra especie polos sos cantares y plumaxe xuvenil distintos. Amás estudios recién suxuren que'l cuquiellu drongo asiáticu tendría de dixebrase en dos especies por tamién basándose nos cantares y diferencies morfolóxiques.
Sylviorthorhynchus desmursii
El tijeral colilargo (Sylviorthorhynchus desmursii), tamién cocíu como colilarga o cola de paya, ye una especie de pequeña ave paseriforme orixinaria de Suramérica perteneciente a la familia Furnariidae. Ye l'únicu miembru del xéneru Sylviorthorhynchus, que derivó de "Leptasthenura" fai 14 o 15 millones d'años.
Mide aprosimao 24 cm y la so llarga cola ocupa los dos tercios del so cuerpu y consiste en seis plumes delgaes filamentosas, siendo los dos centrales más llargues que les otres cuatro. El plumaxe ye marrón acoloratáu nes partes cimeres y maciu nes inferiores. Tien una llinia pálida alredor del güeyu. Tien un picu bien finu y tien un cantar rápido y de tonu eleváu.
Alcuéntrase-y nel oeste d'Arxentina, dende la provincia de Santa Cruz hasta San Juan y nel centru y sur de Chile dende la Rexón de Valparaíso hasta'l norte de Magallanes. Ye bien cobarde y malo de reparar.
Syma megarhyncha
El alción montano (Syma megarhyncha) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae endémica de Nueva Guinea, onde ocupa les selves de monte que traviesen la isla.
Syma torotoro
El alción torotoro (Syma torotoro) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae que vive en Nueva Guinea y l'estremu nororiental de Australia. 
Mide unos 20 cm de llargu, con un valumbu alar de 29 cm, y un pesu alredor de 40 g. Los sos colores non característicos: Tien la cabeza y el pescuezu naranxes con un llurdiu negru na nuca y el gargüelu blancu. Les femes adultes amás tienen un llurdiu negru nel píleos. La parte cimera del mantu ye corita que se degradando escontra'l verde oliva na espelda, el verde azuláu nel obispillo y l'azul na cola. La parte cimera de les nales son de color azul verdosu apagáu coles plumes de vuelu de color oliváceo escuru o negru. Les partes inferiores del cuerpu son d'un color gris anaranxáu claru. El picu de los adultos ye de color mariellu y el de los xuveniles ye gris escuru.
El alción torotoro alcuéntrase nes selves de tierres baxes de Nueva Guinea ya islles axacentes y nel norte de la Península del Cabu York en Australia. 
El alción torotoro aliméntase grandes insectos, merucos y llagarteses.
Estes aves añeren escavando cuévanos nel interior de termiteros arbóreos, onde ponen ente 3 y 4 güevos.
Syrigma sibilatrix
La garza chiflona o garza xibladora (Syrigma sibilatrix) ye una especie d'ave del orde de les pelecaniforme de la familia Ardeidae, la única del xéneru "Syrigma". Vive en grupos o en pareyes. La so reproducción ye distinta a les de les demás garces, yá que dancien y vuelen emitiendo un berru antes del apareamiento. Pon de 2 a 4 güevos. Mide ente 50 y 60 cm.
==Subespecies reconocen dos subespecies de "Syrigma sibilatrix":
Syrrhaptes paradoxus
La ganga de Pallas (Syrrhaptes paradoxus)
Mide ente 30 y 41 cm de llargor, la cabeza y el pescuezu son pequeños, similar a les palombos, pero'l cuerpu ye robustu y compactu. Tien les nales y la cola apuntiáu y llargu, y les pates y deos emplumaos. El plumaxe ye de color d'ante, barrado na parte cimera, con un parche negru nel banduyu y les supracaudales pálides. El banduyu negru y supracaudales pálides estremen a esta especie de la ganga tibetana. El machu estremar pola cabeza y el pechu gris y la cara anaranxada. Sicasí, la fema tien un plumaxe más apagáu y escarez de la banda gris nel pechu, anque tien más rayes nes partes cimeres.
Esta especie reproduzse al traviés de les llatitúes medies de Asia central, nes estepes seques y hábitats similares. El so nial ye una arrascadura na tierra na que se ponen de 2 a 3 güevos de color verdosu con llurdios crípticos. Ye Migración de les aves migrante parcial, especialmente en partir norte de la so área de distribución en Kazajstán y Mongolia, pero la estensión y la distancia del movimientu escontra'l sur pel hibiernu depende de la cantidá de nieve.
Dacuando apruz dende la so gama reproducción y d'ivernada regular al traviés d'Europa, llegando tan al oeste como Gran Bretaña, onde se reprodució, y Irlanda. Les razones d'estos movimientos notables nun s'entienden dafechu, pero volviéronse menos frecuentes, probablemente por cuenta de la contracción de la gama de Siberia occidental y que les estepes vuélvense más agrícoles.
Por cuenta de la so dieta principalmente de granes seques, la ganga precisa beber un gran volume d'agua. La morfoloxía de les nales déxa-y un vuelu rápidu con velocidaes rexistraes d'hasta 64 km/h. Grandes bandaes de dellos miles d'individuos vuelen a los bebederos a l'amanecida y al anochecer faciendo rotaciones d'hasta 121 km per día. El proxenitores masculinos papen el plumaxe del pechu na agua mientres beben, lo que-yos dexa a los sos pitucos beber del mugor absorbíu al so regresu.
Marco Polu menta una ave llamada "Bargherlac" en "Los viaxes de Marcu Polu". Esta ye probablemente una ganga de Pallas ("Syrrhaptes paradoxus").
Syrrhaptes tibetanus
La ganga tibetana (Syrrhaptes tibetanus) ye una especie d'ave de la familia Pteroclididae reinal del Tíbet y Afganistán.
La ganga tibetana mide de 30-41 cm, teniendo'l llombu color castañu claru. Tien un cuerpu pequeño pero compacto y robustu, cola cabeza y pescuezu bien paecíos a los de la palombu. Les nales y la cola son llargues. Tien la cara anaranxada, pechu gris con rayes fines, banduyu blancu y so les nales, color negru. Les últimes dos característiques rellacionar cola ganga de Pallas poles cualos el so xéneru "Syrrhaptes" estremar del xéneru "Pterocles", dambos de la mesma familia. Tales característiques son qu'ésta ave tien les pates emplumaes. La fema tien llombu más apagáu y con más rayes que'l machu, según una cola más curtia.
Esta especie cría nel grebu pandu cascayosu del Tíbet y partes vecines de Asia central. Añera nel suelu, onde pon tres güevos color marrón claro con llurdios. Ye gregaria. El so vuelu ye bien rápido; vuelen en grupos a los llugares onde hai agua a l'amanecida y al atapecer.
Systellura longirostris
La chotacabras serrana, pita ciega, atajacaminos ñañarca, aguaitacamino serranu, guardacaminos andín o dormilón austral ("Caprimulgus lonxirostris") ye una especie d'ave de la familia Caprimulgidae, que s'atopa en Arxentina, Bolivia, Brasil, Chile, Colombia, Ecuador, Paraguái, Perú, Uruguái y Venezuela.
Vive en campos semiabiertos, pandos y árees cascayoses o rupestres, hasta los 2.500 m de altitú. 
Mide ente 23 y 25 cm de llargor.
El machu tien la cabeza gris plateada enllordiada de negru, con faxa nucal color castañu acoloratáu a canela y collar blancu nel pescuezu y el gargüelu; l'envés, llombu y cubiertes alares son de color pardu buxu estriáu y xaspiáu de leonado y negru; el pechu y el banduyu son de color leonado escuru con fines llínees negres tresversales; les primaries esteriores son pardu escuru con un llurdiu blancu na metá de pluma, formando una banda blanca característica al estender les nales; la cola ye parda con rayes tresversales negres, blanques y ocre; les rectrices esternes con punta blancucia. Na fema la banda alar ye de color leonado a canela y nun se presenta la punta blancucia nes rectrices esteriores.
De vezos nocherniegos, al atapecer entra n'actividá pa busca cazar nel aire insectos voladores, que constitúin el so principal alimentu. Una característica específica son unes goches llargues que tien alredor d'un picu bastante grande y que lu sirve a manera de "rede atrapadora" pa cazar.
Añera nel suelu ensin nenguna protección especial, en zones con poca vexetación. La fema pon dos güevos color terrosu blancuciu, ovalaos colos dos polos iguales; dacuando con pequeñes pintes escures, de 28 por 20 mm. 
Tradicionalmente, fueron reconocíes siete subespecies. Apocayá fueron descrites otros dos subespecies, una de Chile y otra de Brasil. Asina, pueden numberase les siguientes subespecies:
Per otra parte, propúnxose que "C. l. roraimae" de los tepuyes y "C. l. decussatus" de la mariña de Perú y Ecuador tendríen de ser trataes como especies separaes.
Tachornis furcata
El vencejillo venezolanu o andarón nanu (Tachornis furcata), ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae.
Habita nos montes húmedos tropicales y subtropicales de Colombia y Venezuela, onde s'alimenta de pequeños insectos que caza en vuelu. 
Mide 10 cm de llargor, tien nales llargues y estreches y cola encruciada. El so parte cimeru ye de color marrón y el pechu y banduyu son de color blancu, con una franxa marrón que-y crucia'l pechu.
Tachornis phoenicobia
El vencejillo antillanu (Tachornis phoenicobia), tamién conocíu como vencejito, vencejito de palma, vencejito palmar o andarón antillanu, ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae.
Ye abondo común na so área de distribución natural nel Caribe, dende les tierres baxes de Cuba a la isla de Pinos, La Española y Xamaica, tamién foi rexistráu como vagamundu accidental nel norte de los cayos de Florida.
Tachornis squamata
El vencejillo tijereta (Tachornis squamata), tamién denomináu andarón palmeru y andarón tijereta de les palmes, ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae que vive en Suramérica.
Mide ente 11,5 y 13,2 cm de llargor y pesa en promediu 11 g. El plumaxe de les partes cimeres ye escuru y el de les partes inferiores más claru. Na subespecie occidental "T. s. squamata" penriba ye pardu coritu con un llixeru rellumu verdosu y nes partes inferiores color marró claro col centru blacuzco; en tanto "T. s. semota" de Trinidá, les Guayanas y el centru y este de Brasil, lpor enriba ye nítidamente negru aceráu y per debaxo marrón escuro.
El so llamáu ye un runfíu "dyyyyyy". 
Ye una ave sedentaria que s'atopa en Brasil, Colombia, Ecuador, Guayana francesa, Guyana, Perú, Surinam y Venezuela.
Vive en zones pantanoses y nel monte abiertu, cerca de les palmeres, especialmente de los moriches. 
Xeneralmente alcuéntrase en bandes d'hasta 30 individuos y a más de 10 m d'altor del suelu.
Aliméntase d'insectos voladores, qu'atrapa en vuelu.
Constrúi un nial en forma de bolsa, curvada en C, con plumes, cuspia y material vexetal, sobre una fueya de palma de moriche. La fema pon 2 a 4 güevos y los guara de 19 a 21 díes.
Tachybaptus dominicus
El zampullín macacito (Tachybaptus dominicus), tamién denomináu macá gris, zambullidor chicu, zambullidor menor y zampullín nanu y tígua, ye una especie d'ave podicipediforme perteneciente a la familia de los Podicipedidae. Ye'l miembru más pequeñu de la familia y habita nel continente americanu, dende'l sudoeste de los Estaos Xuníos y Méxicu hasta Chile y Arxentina, pasando por Trinidá y Tobago, Les Bahames y les Antilles Mayores.
El macá gris mide ente 21 y 27 cm de llargu y pesa ente 112 y 180 gramos. Al igual que tolos miembros de la so familia, les sos pates atópense bien movíes escontra la parte trasera del cuerpu y nun pueden caminar bien, anque ye un escelente nadador. Ye pequeñu y gordosu, tien un picu curtio y arrondao, y güeyos de color mariellu intensu.
L'adultu ye de color gris parduzu col pileu y pescuezu más escuru. El pechu ye marrón y la parte baxa del so cuerpu ye más pálida; mientres el vuelu, apréciase una coloración blanca nes nales. Les aves más nueves son de color más claru y tienen el pescuezu más blancu, y los pichones son entá más pálidos y grises que los adultos. A diferencia de los otros miembros del so xéneru, nun tien el pescuezu de color castañu. 
El nome del so xéneru, "Tachybaptus", ye una combinación de dos palabres griegues: "takhus", que significa "rápido", y "baptos". que se traduz como "bucéu". El nome perteneciente a la especie, "dominicus", referir a la isla del Caribe La Española, d'antiguo conocida como Santu Domingo. El macá gris ye l'exemplar más pequeñu de los macás y ye l'únicu que vive n'América; los otros cuatro miembros del xéneru "Tachybaptus" moren nel Vieyu Mundu y en Australasia.
El macá gris vive nuna gran variedá de hábitats húmedos, incluyendo estanques d'agua duce, llagos y banzaos, ríos pocu caudalosos, cabianes allugaes en cantu de les carreteres y manglares. Polo xeneral, prefieren cuerpos d'agua con cantidaes considerables de vexetación, particularmente a lo llargo de los cantos; de fechu utilicen inclusive zones húmedes casi dafechu bloquiaes poles plantes. Escueyen pequeñes fontes d'agua temporal pa reproducise, pa evitar que los sos pichones sían prindaos polos pexes.
Mientres gran parte del añu, el macá gris puede atopase solu o en pareyes; sicasí, fora de la dómina reproductiva, dacuando axúntense en bandaes de venti o más individuos.
Esta ave come dellos animales acuáticos, como pequeños pexes, crustáceos, xaronca ya insectos. Como tolos macás, tien una gran habilidá pa cazar les sos preses cuando éstes atópense somorguiaes na agua. Polo xeneral, pasa dolce segundos so l'agua cada vegada y toma poses p'alendar sobre la superficie de dos a venticuatro segundos.
El macá gris reproducir a lo llargo de too l'añu. Los que viven nos trópicos tienden a reproducise mientres la estación d'agües, ente que los exemplares de les zones más seques añeren en cualesquier otru momentu (atopáronse niales en tolos meses del añu en Texas). Cada pareya constrúi un nial flotante compautu formáu por vexetación, xeneralmente algues, sofitáu sobre plantes acuátiques. La fema deposita ente trés y seis güevos de color blancu, magar que'l material del nial enllordiar rápido y da-yos un tonu marrón. Los dos adultos guaren los güevos y los pichones nacen dempués de veintiún díes, cubiertos de rayes. Dacuando los adultos llevar sobre'l so llombu cuando son bien pequeños. 
El cantar p'atraer al sexu opuesto y faer posible la reproducción ye similar a un relinchíu de caballu. 
El macá gris alcuéntrase amenazáu por una gran cantidá de depredadoressobremanera cuando son nueves. Reportáronse avistajes de pexes de gran tamañu y tortúes marines prindando pichones de macá, y ente'l restu d'el so depredadores atopen les aves de rampiña, tales como'l ferre plomizu, que puede atrapar exemplares adultos.
Tachybaptus novaehollandiae
El zampullín australianu (Tachybaptus novaehollandiae) ye una especie d'ave podicipediforme de la familia Podicipedidae. Alcuéntrase en llagos de agua duce y ríos de Australia, Nueva Zelanda y puede llegar inclusive a les islles del Pacíficu. Ye unu de los miembros más pequeños de la so familia. Ye un escelente nadador y buceador; ello ye que nuna situación d'alerta fuxe por inmersión so l'agua. 
Dambos sexos tienen plumaxe marrón escuru, cabeza y pescuezu de color negru brillante y una franxa almendrada que s'estiende dende detrás del güeyu a la base del pescuezu. El güeyu ye mariellu, con un prominente puntu mariellu maciu debaxo.
Dambos sexos son marrón escuru enriba con una cabeza de negru brillosu y el pescuezu y una raya facial color castañu, que s'estiende dende detrás del güeyu hasta la base del pescuezu. El güeyu ye de color mariellu, con un prominente llugar pálidu cara mariella de baxo.
Dambos son xeneralmente más apagaos, ensin la raya castaña, la cara más blanca y el gargüelu y la parte delantera de color blancu buxu. 
Tachybaptus ruficollis
El Somorguyu chapuzín (Tachybaptus ruficollis) ye una especie d'ave podicipediforme de la familia Podicipedidae que s'estiende por Eurasia, África y el norte de Australasia.
Trátase d'una ave de tamañu pequeñu, de cuerpu gordosu, ensin cola y picu curtiu, arrondáu y apuntiáu. El so pescuezu ye relativamente llargu y en forma de «S». El zampullín común mide de 23 a 29 cm de llargu y tien un valumbu alar d'ente 40 y 45 cm. Los machos suelen pesar de 135 a 235 g; sicasí les femes pesen un pocu menos, de 120 a 235 g; en dellos llugares rexistren pesos máximos entá mayores. El so plumaxe ye de color pardu buxu escuru nes partes cimeres, cola zona caudal y ventral ablancazaes enllordiaes. Pel branu, en dómina nupcial, el plumaxe del pescuezu, les mexelles y los lladrales de los adultos toma color castañu acoloratáu, y apaez un llurdiu blancu nes comisuras del picu. El plumaxe d'iviernu ye más uniforme, col pescuezu y la cara d'un tonu payizu apagáu. El so reclamu ye un trino agudu y fuerte, especialmente sonoru en branu.
El zampullí común foi descritu científicamente pol zoólogu alemán Peter Simon Pallas en 1764, col nome de "Colymbus ruficollis", qu'en llatín significa «colimbo cuellirojo», en referencia a'l color del so plumaxe nupcial. Darréu foi treslladáu al xéneru "Podiceps", creáu por John Latham en 1787, anque clasificáu como'l restu de la so familia xunto los colimbos en Colymbiformes. Hasta'l sieglu XX nun se dixebraron los somorguyos y zampullines nel so propiu orde, Podicipediformes. Finalmente foi treslladáu al xéneru "Tachybaptus", creáu por Ludwig Reichenbach en 1853. Reconócense siete subespecies:
Enantes considerábase al zampullín tricolor ("Tachybaptus tricolor") incluyíu nesta especie.
La etimoloxía del nome del so xéneru, "Tachybaptus", procede del griegu; ye la combinación de les palabres "takys" (ταχúς) «rápidu» y "baptos" (βαπτός) «sumergidor». Sicasí, el nome de la so especie, "ruficollis", vien de les palabres llatines "rufus" «pelirroxu» y "collis" «pescuezu».
El zampullín chicu ye natural de los llagos y güelgues de Eurasia, África y Oceanía. Estender poles zones templar y subtropical d'Eurasia, por casi toa África (sacante nel desiertu del Sáhara), llegando hasta les Filipines, el archipiélagu malayu, algamando hasta Nueva Guinea y les islles de Bismarck nel so estremu oriental. Na mayor parte de la so área de distribución ye sedentariu, anque les poblaciones qu'añeren más al norte son migratories. 
Mientres la so temporada de cría vive en llagos con vexetación trupa nes sos veres. El restu del añu habita tamién agües más abiertes ocupando tou tipu de llagos d'agua duce, llegando a atopase n'atopase n'agües costeres mariña, como badees pequeñes abelugaes.
El zampullín común ye un escelente nadador y buceador que s'alimenta principalmente d'invertebraos acuáticos, pequeños pexes y cucharapes. Suel utilizar la vexetación pa escondese.
Añera solitariu y en colonies esvalixaes. Nidifica sobre mases flotantes de vexetación fondiada a grandes elófitas acuátiques. Xeneralmente ponen de 4 a 6 güevos nuna niarada (anque la niarada puede ser dende 2 hasta 10 güevos), que realiza de abril a xunu Na India la especie añera na dómina d'agües. La incubación toma unos 20 díes y ye efectuada por dambos proxenitores. Cuando l'adultu abandona'l nial suel cubrir los güevos con xuncos por que nun sían detectaos polos depredadores. Los pitucos dexen el nial aína y anque pueden nadar suelen ser acarretaos nel llombu de los adultos.
Tachymarptis aequatorialis
El andarón ecuatorial o andarón multicolor (Tachymarptis aequatorialis), ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae.
Vive en África y la so área de distribución ta formada por ensame de parches inconexos, dende'l sur del Sahara hasta'l norte de la República Sudafricana, lo que motivó l'aislamientu de les poblaciones y la so diferenciación en cinco subespecies distntas. El so hábitat son les planicies de monte, hasta los 3 000 m d'altitú o más, onde s'alimenta de too tipu d'insectos voladores
̈"Tachymarptis aequatorialis lowei" (Bannerman, 1920). Dende l'este de Sierra Lleona a Nixeria
̈"Tachymarptis aequatorialis bamendae" (Se-y, 1949). En Camerún
̈"Tachymarptis aequatorialis furensis" (Lynes, 1920). En Sudán
̈"Tachymarptis aequatorialis aequatorialis" (J. W. von Müller, 1851). En Etiopía, Mozambique, Zimbabue y Angola
̈"Tachymarptis aequatorialis gelidus" (Brooke, 1967). En Zimbabue
Tachymarptis melba
L' andarón de la peña (Tachymarptis melba) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae mesma del sur de Eurasia y África. Ye'l andarón más grande de España, a lo que debe'l so nome común.
Los andarones de la peña son casi'l doble de grandes que los demás andarones de la so área de distribución, con un llargor de picu a cola de 20 a 23 cm, un valumbu alar 57 cm y un pesu d'alredor de 100 g. Estrémase claramente del restu de andarones pol so gran tamañu, y pol so banduyu y pechu blancos. Amás, como la mayoría de andarones, ye pardu escuru nel restu del cuerpu menos nel cazu, que tamién ye blanca. Ente'l blancu del cazu y el blancu del banduyu queda una estrecha franxa de color escuru. Les sos nales son bien llargues y en vuelu adopten la forma de media lluna o de ballesta. La so cola ye pequeña, ahorquillada y estrecha. Los xuveniles son similares a los adultos pero tienen los cantos de les plumes claros.
El so vuelu ye más lentu y poderosu qu'el d'otros andarones y la so llamada en vuelu ye un ye un gorgeo enllargáu.
El andarón real foi descritu científicamente por Carlos Linneo en 1758 na décima edición de la so obra "Systema naturae", col nome de "Hirundo melba", que significa «golondrina nidia». Darréu treslladóse al xéneru "Apus" onde permaneció hasta 2011 cuando los estudios xenéticos confirmaron la clasificación propuesta en 1922 por Austin Roberts que lo asitiaba como especie tipo del xéneru "Tachymarptis". La etimoloxía del so nome científicu ye griega, el so xéneru, "Tachymarptis", ye la combinación de les palabres "takhus" «rápido» y "marptis" «raptor», ente que'l so nome específicu, "melba", significa «nidiu». 
Anguaño reconócense diez subespecies:
Los andarones reales pasen la mayor parte de la so vida nel aire ensin posase, alimentándose d'insectos que cacen al vuelu colos sos picos. Tamién beben mientres vuelen, anque de xemes en cuando pueden folgar en cantiles y murios. En 2011, Felix Liechti y el so equipu del Institutu ornitolóxicu suizu pegaron etiquetes electróniques pa monitorizar los movimientos de seis andarones reales y afayaron que podíen pasar en volando ensin posase más de 200 díes siguíos. Y un estudiu de 2013 amosó que los andarones reales pueden pasar más de seis meses volando ensin posase. Mientres esi tiempu realicen toles sos actividaes vitales volando, inclusive dormir.
Vuela en grupos en zones d'altu monte, sobre pueblos y ciudaes. Emite llargos gritíos mientres vuela a gran velocidá, siempres peñando la mesma zona y alimentándose nel aire d'insectos.
El andarón real añera colonialmente en buecos de cantiles y covarones. Suel poner 2 o 3 güevos. Les pareyes xúnense pa tola vida y añeren nos mesmos sitios añu tres d'añu, y reconstrúin los niales si ye necesariu. Si'l tiempu ye malu y el proxenitores nun pueden cazar insectos los pitucos pueden entrar en letargo baxando la so temperatura corporal. Afáense bien a los medios urbanos, y pueden construyir los sos niales nos buecos de los edificios de les ciudaes qu'arredolen el Mediterraneu, onde les grandes bandaes son corrientes pel branu.
Tanysiptera danae
El alción colilargo dánae (Tanysiptera danae) ye una especie d'ave coraciforme de la la familia Alcedinidae.
Ye endémica de les selves de la península papú, l'este de la isla de Nueva Guinea 
(Papúa Nueva Guinea).
Tanysiptera galatea
El alción colilargo común (Tanysiptera galatea) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae que vive nes selves de Nueva Guinea, el archipiélagu de les Molucas ya islles axacentes.
Tanysiptera nympha
El alción colilargo ninfa (Tanysiptera nympha) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae que vive en Nueva Guinea.
Algama llargores d'hasta 23 cm de llargu. La so cabeza ye azul, col picu coloráu. El so cuerpu ye acoloratáu coles nales negru azulaes y la cola azul.
Tanysiptera sylvia
El alción colilargo silvia (Tanysiptera sylvia) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae que vive en Nueva Guinea, les islles Bismarck y el nordés de Australia.
El plumaxe de les sos partes inferiores ye de tonos anaranxaos escamplaes, ente que les partes cimeres son principalmente de color azul escuru. Presenta una franxa negra dende'l picu a la nuca que traviesa los güeyos. El so obispillo y los dos plumes centrales de la so llarga cola son de color blancu al igual qu'un llurdiu na parte cimera del llombu. El so picu ye coloráu.
Añera namái en termiteros.
Tapera naevia
El cuquiellu crespín (Tapera naevia), tamién conocíu como crespín (en Arxentina, Bolivia, Paraguái y Uruguái), cucu rayáu (en Méxicu), cucu ensin-fin (en Colombia), cuquiellu llistáu (en Costa Rica y Nicaragua), o saucé (en Venezuela), ye una especie d'ave cuculiforme perteneciente a la familia de los cucúlidos ("Cuculidae"), la única del xéneru "Tapera". Ye mesma de Centru y Suramérica.
Conócense dos subespecies de "Tapera naevia ":
Esta especie tien 27 centímetru llargu y pesa 40 g. L'adultu ye principalmente'l gris castañu enantes, rayáu con negru. Tien un arcu superciliar maciu, raya malar escura y una cresta acoloratada y negra que se llevanten como la parte de la so esplegue. 
Les parte ventral ye ablancazada, y la cola ye llarga y graduada. Los páxaros inmaduros tán enllordiaos y son más acolorataos na parte de tras y nales. 
De normal tien una llamada xiblada de dos o trés notes, creeespín-creeespín, pudiendo atraelo si faíse-y repetición del so cantar, esta ave en Colombia tien una influencia importante pol so cantar, dizse qu'esti silvido remembra una serie de aconteciminetos misteriosos.
El cuquiellu rayáu atopar n'espacios abiertos con árboles o parrotales, nos cantos de montes. Esta especie parásita de cría d'otres especies, con niales abovedaos.
El cuquiellu rayáu come insectos grandes, de cutiu cazaos na tierra. Este ye un solitariu, abondo cobarde que tienden escondese ente los parrotales, anque va cantar posáu en perchas o cañes seques cimeres de los árboles. 
El cuquiellu fema pon unu, dacuando dos, güevos blancos o azuláu nel nial d'especies qu'escueye. Los güevos salen del cascarón en 15 díes. 
Los pichones de la especie parasitada, son removíos polos pichones de cuquiellu a los fines que los padres adoptivos, solo alimentar a ellos. La puesta de los güevos cuando por tamañu nun puede aportar al nial, lloa realiza faciendo un buecu nel techu del mesmu. 
Nel ámbitu rural d'Arxentina y otres zones de Llatinoamérica tuvo bien espublizada una lleenda según la cual el páxaru llamáu popularmente pol soníu del so cantar "Crespín" o "Crispín" ye una muyer convertida n'ave como castigu por non acompañar al so maríu, dende entós esta con forma de páxaru llama col so cantar al so perdíu home que se llamaba "Crespín" o "Crispín".esiste una zamba del investigador folclóricu y compositor santiagueño Oscar Segundu Carrizu :Crespín
Crespín (Zamba) lletra y música: Oscar Segundu Carrizu :
En Colombia, l'ave ye llamada "tres pies" pola paecencia onomatopéyicu con estes palabres y el so cantar. Nes zones rurales a munches persones el cantar ye badagüeyu de muerte y desgracia, acomuñando'l cantar cola muerte de daquién cercanu o traxedia. Al ser un animal tan cobarde, munches vegaes pasa inalvertíu y el cantar toma un tinte más misteriosu por ello mesmu.
Taphrospilus hypostictus
El colibrí motudu (Taphrospilus hypostictus) ye una especie de colibrí na familia "Trochilidae". Ye l'únicu miembru del xéneru Taphrospilus, pero dacuando ye puestu en "Amazilia" o nel so llugar en "Leucippus".
Alcuéntrase na parte baxa de los Andes en Ecuador, al traviés de Perú y Bolivia y al noroeste d'Arxentina. Enantes tamién s'incluyíen en Brasil, pero agora considérase erróneu, ensin que sía incluyíu na llista oficial de CBRO.
Tarsiger johnstoniae
El ruiseñor de Formosa (Tarsiger johnstoniae) ye una especie d'ave paseriforme de la familia Muscicapidae.
Ye reinal de los montanos de la islla de Taiwán.
Tauraco corythaix
El turaco de Knysna (Tauraco corythaix) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae. Distribuyir por Sudáfrica, Mozambique y Suazilandia.
Consideróse una subspecie del turaco de Guinea ("Tauraco persa") de África occidental.
El so cuerpu mide ente 40 y 42 cm de llargor. El plumaxe ye verde brillante uniforme; presenta dos llinies blanques, bien vistoses, a un llau y debaxo de los güeyos y un círculu coloráu escuru alredor de los güeyos, d'iris color castañu. Tien un pequeñu pero robustu picu coloráu-anaranxáu. Nes plumes primaries de vuelu puede vese tamién n'un color coloráu brillante. Tien una cresta alta verde y una llarga cola negra. Nun presenta dimorfismu sexual.
Tauraco erythrolophus
El turaco crestirrojo (Tauraco erythrolophus) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae, mesma de los montes y sabanes del oeste de Angola. Nun se reconocen subespecies.
El turaco crestirrojo ye'l ave nacional de Angola. Ta convirtiéndose nun iconu nacional pa la caltenimientu, especialmente d'aves y montes. Alcuéntrase comúnmente a lo llargo de la escarpia
d'Angola y otros hábitats montiegos axacentes.
Tauraco hartlaubi
El turaco de Hanlaub (Tauraco hartlaubi) ye una especie d'ave cuculiforme la familia Musophagidae que vivie en África.
Estender por Kenia, Tanzania y Uganda.
Tauraco leucolophus
El turaco crestiblanco (Tauraco leucolophus) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae que vive dende l'estremu sudoriental de Nixeria hasta'l norte de Uganda y sudoeste de Sudán. Nun se conocen subespecies.
Tauraco leucotis
El turaco cariblanco (Tauraco leucotis) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae que vive nel este d'África.
Alcuéntrase en Eritrea, Etiopía y zones estremeres de Sudán y Sudán del Sur.
Tauraco livingstonii
El turaco de Livingstone (Tauraco livingstonii) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae que vive en sureste d'África.
Estender por Burundi, Malaui, Mozambique, Sudáfrica, Tanzania, y Zimbabue.
Tauraco macrorhynchus
El turaco piquigualdo (Tauraco macrorhynchus) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae que vive n'África.
Puede atopase nos siguientes países: Angola, Camerún, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Ghana, Guinea, Liberia, Nixeria y Sierra Lleona.
Tauraco persa
El turaco de Guinea (Tauraco persa) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae que puebla les selves d'esti continente africanu dende Angola hasta Senegal.
==Subespecies conocen trés subespecies de "Tauraco persa":
Tauraco porphyreolophus
El turaco crestimorado (Tauraco porphyreolophus) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae que vive nel sureste d'África.
Mide alredor de 45 cm de llargor. Como'l so nome indica caracterizar por tener un penachu moráu, y tamién tien de color moráu la cola y les nales, sacante les primaries que son coloraes y solo son visibles cuando esplega les nales. La so cara ye verde iridiscente y el so gargüelu ye verdosa clara, el plumaxe del restu del so cuerpu ye principalmente de color castañu claru. Presenta picu escuru y aníos perioculares colloraos.
Alcuéntrase nes selves y sabanes arbolaes de Burundi, Kenia, Malaui, Mozambique, Ruanda, Suazilandia, Tanzania, Uganda, Zimbabue, y l'este de Zambia y Sudáfrica.
Tauraco schalowi
El turaco de Schalow (Tauraco schalowi) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae que vive nel sur d'África. Recibe'l so nome n'honor de Herman Schalow. 
Mide ente 41–44 cm de llargu y pesa ente 208–267 g. El color xeneral del el so plumaxe ye verde, coles nales y cola azules, anque les sos plumes primaries son coloraes. Presenta un llargu penachu con puntes blanques, el más llargu ente tolos turacos. Presenta aníos aníos perioculares colloraos y dos llistes dende'l güeyu al picu, la cimera blanca y l'inferior negra.
Atopar nos pandos y altiplanos arbolaos del interior d'África del sur. Ye reemplazáu nes tierres baxes del este pol turaco de Livingstone, que ye similar n'apariencia y comportamientu.
Estiéndese principalmente por Zambia, Angola central, el sur de la República Democrática d'El Congu, y los altiplanos del sur de Kenia, el norte y oeste de Tanzania y l'oeste de Malaui. Alcuéntrase bien localiado en Botsuana, Namibia y Zimbabue, onde frecuenta hábitats palustres de los ríos Zambeze y Ríu Cuando.
Tauraco schuettii
El turaco piquinegro (Tauraco schuettii) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Musophagidae que vive n'África Central.
El turaco piquinegro ye un turaco de tamañu mediu que mide unos 40 cm de llargu y pesa ente 199-272 g. Los adultos son d'aspeutu similar al turaco de Guinea, anque col picu negru y un penachu arrondáu col estremu blancu. 
Ye una especie sedentaria qu'habita nes selves d'África Central, pudiéndose alcuéntrase en República Democrática d'El Congu, el norte d'Angola, Burundi, Ruanda, el sur de la República Centroafricana, Sudán del Sur, Uganda, Kenia occidental y noroeste de Tanzania.
Suelen poner dos güevos nuna plataforma de cañes asitiada ente 3 y 5 metros d'altor. Tanto'l machu como la fema comparten les xeres d'incubación y defensa el territoriu.
Telacanthura melanopygia
El andarón del Ituri (Telacanthura melanopygia) ye una especie d'ave na familia Apodidae.
Alcuéntrase n'Angola, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Gabón, Ghana, Liberia, Nixeria, y Sierra Lleona.
Telacanthura ussheri
El andarón de baobab o rabitojo de gargüelu multicolor (Telacanthura ussheri), ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae.
Habita n'África ecuatorial, na franxa costera en redol al Golfu de Guinea (n'Angola, Benín, Burkina Faso, Camerún, República Centroafricana, El Congu, Costa de Marfil y Guinea Ecuatorial, ente otros) y tamién na franxa costera oriental del continente (en Kenia, Somalia, Zambia, Zimbabue, estendiéndose'l so territoriu escontra'l sur, hasta'l cantu norte de la República Sudafricana).
Los machos y les femes son de tamaños bien similares: 14 cm de llargor, 34 gr de pesu; dambos tienen cola apuntiada, nales llargues, estreches y col cantu anterior curvado. Alimentar d'insectos (sobremanera de formigues y termites alaes), que caza en vuelu.
Terathopius ecaudatus
El águila volatinera (Terathopius ecaudatus) ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae, la única del xéneru "Terathopius". Ta llargamente distribuyida pol África subsaḥariana. Nun se reconocen subespecies.
La águila volatinera recibe'l so nome por cuenta de les sos escepcionales capacidaes de vuelu y de maniobrar nel aire, superiores a les normales ente los rapazos que vuelen a cielu abiertu. Sicasí nun ye un superpredador, centrando la so atención en preses más pequeñes.
Tien un aspeutu inconfundible, d'aspeutu romu y masivu, pero con un plumaxe escuru y la so cabeza y garres afataes con tonos coloraos vivos en pates y cara, ente que'l cuerpu ye d'un fondu color cayuela de tonu azuláu; l'aviesu de les nales ye de color gris plateado, similar al de les gaviluetes. Estes adaptaciones dexen a la especie nun ser estremada dende'l suelu, una y bones el color plateado de la so parte baxa confundir col fondu del cielu, ente que les partes escures protexen el so cuerpu de los rayos solares. Otra manera, el neñones son d'un fondu color castañu, lo que nel pasáu fixo creer que yeren especies distintes.
Perteneciente a la subfamilia Circaetinae, ta emparentada cola culebrera europea. 
Thalassoica antarctica
Thalassoica, ye un xéneru monotípicu d'ave Procellariiformes de la familia de los Procellariidae, tien una sola especie "Thalassoica antarctica" (Gmelin, 1789), llamada comúnmente petrel antárticu, vive nos mares del sur. 
Los exemplares d'esta especie tienen la cabeza café, color que se va esclariando escontra tras terminando con un pechu y abdome totalmente blancos, terminando nuna cola café. Suel midir ente 43 y 45 cm. 
Puede atopase frecuentemente nos mares de Ross y de Weddell, anque tamién puede vese dacuando en Cabu de Fornos. 
Comen krill, pexe, y calamares pequeños. 
Thalurania colombica
El zafil coroniazul (Thalurania colombica), tamién conocíu como'l púrpura coronáu, ye un colibrí de tamañu medianu atopáu dende Guatemala y Belice, hasta'l norte de Colombia y l'occidente de Venezuela. Enantes ésti incluyía'l zafil coroniverde (Thalurania fannyi) como subespecie.
El zafil coroniazul fema ye dafechu responsable pola construcción del nial y l'incubación. Ella pon dos güevos blancos nun nial d'una fibra de planta nuna caña horizontal de 1 a 5 metros d'altor. La incubación toma de 15 a 19 díes, y emplumar tóma-yos otros 20 o 26 díes.
El zafil coroniazul machu adultu mide 10,2 cm de llargu y pesa 4,5 g. Ésti tien una corona violeta, na parte posterior de la cabeza, costazos y banduyu, un pechu y gargüelu verde brillante, parte baxa del llombu color verde, y una cola negru-azul fondamente ahorquillada. La fema mide 8,4-9 cm de llargu y pesa 3,5 g. Ella ye verde brillante enriba y verde opacu embaxo, col gargüelu y el pechu gris. La so cola ye arredondiada; mayormente verde cerca del cuerpu, cola metá inferior d'un color azul escuru y puntes blanques. 
Los machos nuevos escarecen de color violeta o iridiscencia y son de color bronce. Les femes nueves tienen franxes marielles nes plumes de la nuca, cara y rabadilla. El so llamáu ye un rápidu y agudu kip.
L'alimentu d'estes especies ye néctar, tomáu d'una gran variedá de flores. Los machos alimentar nel dosel, onde los sos alimentos inclúin plantes epifitas Ericaceae y bromeliadas, y defenden les sos flores y carbes nos sos territorios d'alimentación. Les femes quedar nel monte. Dempués d'alimentase, dambos sexos concentrar en Heliconias. Como otros colibrís, los Zafil Coroniazul tamién comen insectos y arañes como una fonte esencial de proteínes.
Thalurania fannyi
El zafil coroniverde (Thalurania fannyi) ye una especie de colibrí na familia "Trochilidae". Alcuéntrase en montes húmedos d'altor y la crecedera segundos dende l'este de Panamá, al sur pel oeste de Colombia (incluyíu'l Valle del Cauca) y Ecuador, al estremu norte-oeste de Perú. Inclúi'l taxón "T. f. hypochlora ", dende'l sur-oeste d'Ecuador y Perú axacentes como una subespecie, que dacuando foi consideráu una especie separada, el zafil o ninfa de vientre esmeralda ("Thalurania hypochlora").
Vive nel monte húmedu, preferentemente per debaxo de 950 m de altitú.
Mide ente 9,5 y 10 cm de llargor; el picu tien 2 cm de llargu. Presenta corona y la mayoría del plumaxe verde iridiscente, coles coberteras alares y los llaos de color azul fondu iridiscente. La fema estremar por tener les partes inferiores color gris claru o blancuciu.
Thalurania furcata
El zafiro golondrina (Thalurania furcata), tamién denomináu picaflor zafil (Arxentina, Bolivia, Paraguái), colibrí hada de nales azules, ninfa morada (Colombia), ninfa mexicana (Méxicu), tucusito moráu (Venezuela), picaflor (en portugués “beija-flor”) tisoria verde (Brasil) o picaflor de barriga violeta (Brasil) ye una especie d'ave apodiforme perteneciente al xéneru "Thalurania" qu'integra la familia Trochilidae, denominaos colibrís.
El machu mide ente 9,5  y 10,5  cm y la fema 8  cm.
El machu tien el gargüelu verde iridiscente, l'abdome y una banda nel llombu color violeta. El banduyu de la fema ye gris maciu; tien puntes blanques nos trés plumes que sobresalen de la cola.
Picu un tanto curvu; partes cimeros verde vivu; cabeza verde, corona corita nel machu. Na fema la corona ye cobrizu amorenada. Cola llarga (pero menos que n'otres "Thaluranies") y encruciada azul corita. Na fema la cola ye más curtia y menos encruciada.
Vive al este de andar, siendo nativu d'Arxentina, Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Guayana Francesa, Guyana, Paraguái, Perú, Surinam, Trinidá y Tobago, y Venezuela.
Canta pocu, una serie de notes “chip” débiles.
Solitario, visita flores a baxu altor, pero puede xubir hasta l'estratu mediu del monte (xeneralmente'l machu). Foi reparáu nel sureste de Pará, Brasil, alimentándose nel cantu de montes secundarios em flores de "Helicteres" "ovata", al pie de exemplares de la especie esmeralda gorgiazul ("Chlorostilbon notatus").
Como les otres especies del xéneru, constrúi un nial en forma de taza.
La especie "T. furcata" describióse per primer vegada pol naturalista alemán Johann Friedrich Gmelin en 1788 sol nome científicu "Trochilus furcatus"; localidad tipo «Cayenne».
Forma una superespecie con "Thalurania ridgwayi", "Thalurania colombica" y "Thalurania fannyi"; les llendes ente les especies permanecen pocu escamplaes y los cuatro fueron consideraes conespecífices. Alternativamente, la mayoría de les formes con corona más apagada y envés más verde son delles vegaes separaes na presente especie dende'l grupu de les otres trés como especies con corona brillosa y más violeta nel envés. La mayoría de les subespecies anguaño reconocíes tán basaes en variaciones de la coloración del machu adultu, y delles son dudosamente válides. Les races "baeri" y "eriphile", con frente verde brillante, nel pasáu fueron dixebraes como "T. eriphile", pero esta postrera crucia coles races de corona apagada axacentes en Brasil, indicando falles potenciales n'atribuyi-y importancia taxonómica a esti fechu. La raza "jelskii" representa zona de cruzamientu de "viridipectus", "simoni" y "boliviana"; "furcatoides" crucia con "balzani" y "baeri" onde les zones de distribución se superponen nel centru y centro norte de Brasil. “"Thalurania lerchi"”, conocida por pieles en Bogotá, ye, aparentemente, un híbridu de la presente especie con "Chrysuronia oenone"; “"Eucephala scapulata"”, conocida por un únicu exemplar na Guayana Francesa, ye, probablemte, un híbridu de la presente especie con "Chlorostilbon notatus". La raza propuesta "taczanowskii" (nordés de Perú) nun ye xebrable de "viridipectus" con credibilidá.
Según Clements 6.8 reconócense 12 subespecies, cola so correspondiente distribución xeográfica:
Según otres clasificaciones son 13 les subespecies, incluyendo:
Thalurania glaucopis
El picaflor corona violácea, picaflor corona azul, o colibrí zafil capirotado (Thalurania glaucopis) ye una especie d'ave de la familia Trochilidae. Ye un miembru del xéneru "Thalurania". Distribuyir nes selves del este de América del Sur.
Distribuyir nes selves del sudeste de Brasil, nos estaos de: Badea, Mines Gerais, Espírito Santu, Ríu de Janeiro, São Paulo, Mato Grosso del Sur, Paraná, Santa Catarina, y Ríu Grande del Sur, l'este del Paraguái, hasta'l nordés de la Arxentina onde habita na provincia de Misiones. Rexistros dudosos nel nordés del Uruguái. 
El so hábitat natural ye la selva húmeda semitropical y tropical. Tamién habita en selves secundaries o degradaes, parques y xardinos.
Ye una pequeña ave d'unos 9 cm de llongura nel casu del machu, y 8 cm na fema. El picu ye delgáu, rectu, negru, afechu pa l'absorción de néctar y a la captura d'insectos. La so llongura ye de 20 mm. El machu estremar por ser verde brillante polo xeneral, cola frente y corona celeste azul o violácea, y esibir una bien ahorquillada cola azul escuru. La fema escarez del azul de la cabeza, y tien la totalidá de les partes inferiores de color blancu buxu, y la cola más curtia, col ápiz blancu.
Foi descrita orixinalmente por Johann Friedrich Gmelin nel añu 1818 sol nome de: "Trochilus glaucopis" con localidá típica: «Brasil».
Ye una especie monotípica. Forma una superespecie con "Thalurania watertonii". 
Thaumastura cora
El colibrí cora (Thaumastura cora), tamién conocíu como picaflor de cora o páxaru mosquitu, ye una especies d'ave apodiforme de la familia Trochilidae. Ye nativu de Perú, el norte de Chile, y posiblemente el sur de Ecuador. Ye l'únicu miembru del xéneru monotípicu Thaumastura. Nun tien subespecies reconocíes.
Ye un picaflor pequeñu. El llombu, cabeza y envés son verdosos. El restu del cuerpu y pechu ye de color crema. Tien un picu rectu y bien curtiu (más curtiu que la so cabeza). El machu (en dómina de reproducción) tien plumes desaxeradamente llargues y blanques. 
Alimentar del néctar de les flores, les que de la mesma poliniza.
Theristicus caerulescens
La bandurria mora (Theristicus caerulescens) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae característica de les árees pantanoses subtropicales, cuantimás les de la Cuenca de la Plata del norte y nordés d'Arxentina, tol Uruguái y el Paraguái, l'este de Bolivia, y el centru y sur de Brasil. El rexistru de Valdivia, Chile, ye consideráu dudosu, siendo asignáu a un exemplar escapáu del cautiverio o más probablemente a un tracamundiu con otra especie. Nun se conocen subespecies.
Theristicus caudatus
La bandurria o tostés (Theristicus caudatus) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae. Ye un ibis grande y pesáu de dellos colores.
Distribuyir nes zones orientales de América del Sur, dende Colombia a Perú, norte y sur de la Arxentina, casi tou Chile y el Uruguái.
Ye una ibis grande y pesao de dellos colores. Tien cabeza y pescuezu blancu-ocrácreos, corona ocre castañu, y llombu, cola y lladrales y subcaudales negros. La nala ye corita con un gran llurdiu blancu-abuxada, el pechu ye ocre-castañu con franxa abuxada. Les partes desnudes del gargüelu y alredor del güeyu son coritos, el picu ye verdosu con punta negra; los güeyos y pates son coloraos. Emite repitíos berros estridentes y daqué metálicos.
La bandurria vive en montes, banzaos, sabanes, llagos y montes abiertos. Presentar en diversos tipos de hábitats con vexetación baxa o rala, como veres de llagunes y ríos, sableres buelguices, banzaos, praderíes y pacionales húmedos, llombes arenoses con vexetación de fanerógames, campos cultivaos y barbechos. De cutiu fuelga en fasteres de cuetos o sobre ribayos desérticos. Mientres los meses de setiembre añeren por colonies en fasteres cascayoses serrapatoses. Ye una ave de caza. Por ser una presa grande y de carne comestible los cazadores escorrer abondo en delles rexones, siendo necesariu'l reglamentu del so caza.Y Comen Merucos
Conócense dos subespecies de "Theristicus caudatus":
Theristicus melanopis
La bandurria de collar o bandurria austral (Theristicus melanopis) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae mesma de Suramérica que puede atopase nel Perú, Ecuador, Bolivia, Chile y Arxentina.
Reconócense dos subespecies de "Theristicus melanopis":
Mide 75 cm de llargor. Na subespecie "T m. melanopis", la cabeza, pescuezu y parte inferior del pechu son de color ante; la corona y la nuca son canela; les partes cimeres y el pechu la banda son de color gris; el banduyu y les plumes de vuelu son de color negru y les coberteras de les nales son blancucies, coles partes cimeres gris claru; presenta cazu y aníu ocular de piel desnudo corita; les pates son de color coloráu. Na subespecie "T. m. branickii" el picu ye más curtiu; les coberteras de les nales son grises; la parte inferior del pechu ye más pálida y el color canela na coroniella y la nuca ye más brillosa y más estensu.
Theristicus melanopis branickii
La bandurria andina, tamién llamada bandurria de Punir (Theristicus melanopis branickii), ye una de los dos subespecies de la bandurria de collar ("Theristicus melanopis"), un ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae, mesma de les árees templar y fríu de América del Sur. 
Esta subespecie distribuyir na rexón del altiplanu andín o puneño en Ecuador, Perú, oeste de Bolivia, y l'estremu norte de Chile, en Parinacota, perteneciente a la Rexón de Arica y Parinacota. Habita en altitúes d'ente los 3000 y los 5000 msnm.
Mide 75 cm de llargor. Comparándola cola subespecie austral ("Theristicus melanopis melanopis"), nesta subespecie'l picu ye más curtiu; les coberteras de les nales son grises; la parte inferior del pechu ye pálida, casi blanca, y el sector de color canela na coroniella y la nuca ye más brillosa y más estensu.
Hasta l'añu 2008 esti taxón yera consideráu como una especie plena: "Theristicus branickii". Darréu'l taxón foi degradáu al nivel de subespecie, dientro de la especie "Theristicus melanopis".
Esta subespecie habita en pacionales húmedos o cercanos a güelgues altiplánicos d'altor. Realiza migraciones curties a zones de menor altitú en dómines desfavorables. Nidifica en colonies en cantiles y fuécares.
Theristicus melanopis melanopis
La bandurria austral o tostés (Theristicus melanopis melanopis), ye una de los dos subespecies de la bandurria de collar ("Theristicus melanopis"), un ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae, mesma de les árees templar y fríu de América del Sur.
Esta subespecie distribuyir na rexón de la Patagonia del sur de la Arxentina y Chile, per debaxo de los 2500 msnm. Na seronda austral, migra a les pampes del centru de l'Arxentina, según tamién escontra'l centru de Chile, llegando pel norte hasta Paposo, Rexón de Antofagasta. Torna na primavera nuevamente a los sos territorios reproductivos.
Mide 75 cm de llargor. La cabeza, pescuezu y parte inferior del pechu son de color ante; la corona y la nuca son canela; les partes cimeres y la banda del pechu son de color gris; el banduyu y les plumes de vuelu son de color negru, coles partes cimeres gris claru; presenta cazu y aníu ocular de piel desnudo corita; les pates son de color coloráu. Comparándola cola subespecie andina ("Theristicus melanopis branickii"), nesta subespecie'l picu ye más llargu; les coberteras de les nales son blancucies; la parte inferior del pechu ye más anteada nel sector cimeru y negra nel inferior, y el color canela na coroniella y la nuca ye menos brillosa y menos estensu.
Los primeros exemplares d'esta subespecie (y de la especie) fueron colectados el 1 de xineru de 1775 polos naturalistes de la segunda espedición del capitán James Cook (sobre la nave "HMS Resolution"): el naturalista y ornitólogu escocés —d'orixe alemán— Johann Reinhold Forster y el mayor de los sos fíos, Johann Georg Adam Forster, nes islles d'Añu Nuevu (bautizaes asina por ser esi mesmu día afayaes), archipiélagu del Atlánticu sudoccidental que s'asitia al norte de la isla de los Estaos y al este de la isla Grande de Tierra del Fueu. 
Sobre la base d'esos especímenes, l'ornitólogu John Latham describió al “"Black-Faced Ibis"” emplegando'l inglés (lo que significa 'ibis de cara negra') pos utilizaba'l so propiu idioma pa describir les nueves aves, y non el llatín. Cuando se decató de la utilidá del sistema binominal al publicar el so "Index Ornithologicus", yá'l médicu alemán Johann Friedrich Gmelin supervisara la 13ª edición del "Systema naturae" de Carlos Linneo, publicáu en 1789, bautizando toles especies de Latham (con nomes namái n'inglés) con nuevos términos binominales, los que ganaron d'esta miente prioridá na nomenclatura científica. Gmelin a cencielles tradució al llatín el nome n'inglés, bautizándola "Tantalus melanopis", onde'l términu específicu "melanopis" significa 'cara negra'. 
El xéneru nun se caltuvo, pos nel añu 1832 el herpetólogu Johann Wagler creó un xéneru, nesi momentu, esclusivu: "Theristicus", qu'en griegu significa 'cosechador', faciendo alusión a la focete a que s'asemeya al picu d'esta ave. 
Nel pasáu, el taxón austral solo yera una subespecie de la bandurria boreal ("Theristicus caudatus"). Nel añu 2008, el taxón austral foi degradáu al nivel de subespecie, dientro de la especie "Theristicus melanopis", al faese lo propio col taxón andín "Theristicus melanopis branickii" el qu'hasta esi añu yera consideráu como una especie plena: "Theristicus branickii".
Esta subespecie habita en pacionales húmedos o cercanos a güelgues, según n'árees rurales. Nidifica en colonies en cantiles y fuécares marines, llacustres o de gargüelos de ríos, según nes copes d'árboles.
Threnetes leucurus
El ermitañu barbudu colipálido (Threnetes leucurus) ye una especie d'ave de la familia Trochilidae.
Habita na cuenca del Amazones y los países vecinos, Brasil, Bolivia, Colombia, Ecuador, Perú, Guayana francesa, Guayana, Surinam, y Venezuela.
Los sos hábitats naturales son les tierres baxes húmedes de los montes subtropicales o tropicales o banzaos.
La taxonomía del complexu "Threnetes leucurus/T. niger" causó gran tracamundiu apocayá: Schuchmann & Hinkelmann (1999) consideraron qu'el Sooty Barbthroat ye una variante melanística del "T. leucurus", pero como foi descripto primeru, el so nome científicu foi adoptáu pa tola especie; Pale-tailed Barbthroat ("T. niger"). Sicasí esto nun foi aceptáu por toles autoridaes, cuantimás el SACC, que consideró que tanto'l "T. niger" y el "T. leucurus" son especies válides.
Threnetes niger
El ermitañu barbudu común o picu de sable coritu (Threnetes niger) ye una especie d'ave de la familia Trochilidae, que s'atopa en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Guayana francesa, Guyana, Perú, Surinam y Venezuela. 
Vive nel nivel inferior del monte húmedu de la Amazonia.
Mide 11 cm de llargor. El plumaxe de les partes cimeres y el pileu son de color verde cobrizu, con faxes superciliar delgada y faxa infraocular blancucies; el gargüelu ye corita con una faxa tresversal acoloratada ferrial; el pechu ye gris verdosu, el banduyu verde buxu y la cara inferior de la cola corita con puntes blanques. El picu ye negru llixeramente curvu.
Aliméntase principalmente de néctar, anque amás caza insectos.
Colgáu de la fueya d'una palma, plátanu o "Heliconia", constrúi un nial de forma allargada, que termina nun apéndiz que-y da equilibriu y ye fechu con raigaños finos y fibres trenzadas, forraes con liquen. La fema pon dos güevos blancos.
Dellos espertos consideren que "Threnetes niger" ye conespecífico con "Threnetes leucurus" y sería una variedá resultáu de melanismu. Como "T. niger" foi descritu primero, caltendríase esti nome válidu pa la especie.
Otra manera, el SACC considera "T. niger" y "T. leucurus" como especies distintes y atopa insuficiente la evidencia pa consideralos conespecíficos.
Per otra parte, otros suxurieron que l'hasta agora considerada subespecie "T. n. loehkeni", tendría de ser considerada una especie distinta "Threnetes loehkeni", na cual tendría d'incluyise la subespecie "T. n. christinae", en tanto "T. n. freirei" sería una forma entemedia o híbrida, que la so situación taría por investigar.
Threnetes ruckeri
El ermitañu barbudu colibandeado (Threnetes ruckeri) ye una especie de picaflor de la subfamilia de los ermitaños na familia Trochilidae. Ye nativu de América Central y partir norte de Suramérica. Estrémense tres subespecies.
"T. ruckeri" ye un picaflor de medianu tamañu de 10,2 a 11 cm de llargu y un pesu de 5 a 5,8 g. Tien un picu llargu y curvado y, al igual qu'otros ermitaños, nun hai dimorfismu sexual. L'envés ye de color verde-morenura, y tien un parche escuru al altor del oyíu. El pechu ye de color naranxa-marrón y la parte inferior ye gris. 
La subespecie del sur, "T. r. venezuelensis", tien el pechu d'un color daqué más apagáu comparáu a la subespecie nominal nel norte.
L'ermitañu barbudu colibandeado ye nativu de Belice, Guatemala, Hondures, Nicaragua, Costa Rica, panamá, Colombia, Ecuador, y Venezuela.
Los sos hábitats naturales son les tierres baxes húmedes de los montes tropicales, subtropicales, carbes, antiguos montes bien degradaes, y plantíos agrícoles, a elevaciones hasta 800 msnm. 
Al igual qu'otros ermitaños, "T. ruckeri" visita flores bien distantes, incluyendo: "Heliconia", "Costus" y el plátanu. El machu suel ser menos agresivu qu'otros picaflores territoriales.
El nial tien la forma d'una taza, y ye construyida de fibres vexetales axuntada a 2-4 m d'altor na parte inferior d'una "Heliconia" o, dacuando la fueya d'un plátanu. La fema suel poner y guarar dos güevos blancos.
Threskiornis aethiopicus
El ibis sagráu (Threskiornis aethiopicus) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae mesma de puntos d'África y Asia.
Tien plumaxe blancu en tueru y nales, y negru na cabeza y cola. De costumes diurnes y gregaries habita nes veres de los ríos, llagos y agües enllancaes, acomuñáu con otres aves acuátiques de similares vezos alimenticios como les cigüeñas o los marabúes. Aliméntase principalmente de insectos y merucos, amás de crustáceos y pequeños reptiles, a los que prinda col so llargu picu curvu.
La ibis sagráu yera consideráu un animal sagráu pa los exipcios. Creíen que yera un mensaxeru del dios Tot.
==Subespecies conocen trés subespecies de "Threskiornis aethiopicus":
Threskiornis molucca
El ibis blancu australianu (Threskiornis molucca) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae qu'habita principalmente en Australia.
== Subespecies conocen dos subespecies de "Threskiornis molucca":
Threskiornis spinicollis
El ibis australianu (Threskiornis spinicollis) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Threskiornithidae autóctona de Australia y Nueva Guinea. Nun se conocen subespecies.
Tigriornis leucolopha
La garza tigre de cresta blanca ("Tigriornis leucolopha") ye un ave de la familia de les garces (Ardeidae). Esta especie ye única nel xéneru Tigriornis. Alcuéntrase n'Angola, Benín, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea-Bisáu, Liberia, Mauritania, Nixeria, Senegal, Sierra Lleona y Togu.
Tigrisoma lineatum
El avetigre colorada o hocó coloriáu (Tigrisoma lineatum) ye una especie d'ave pelecaniforme de la familia Ardeidae llargamente distribuyida por tola rexón neotropical. Alcuéntrase-y dende Méxicu hasta Uruguái, por tola América Central y la mayor parte de Suramérica.
En español: páxaru vaco (llanos venezolanos, fauna de Cuartón), cuayo, cuayo grande (Bolivia);
en guaraní: "hoko-pará";
en guarayo: "soco guaso";
en tsimane': "jee"'.
Tilmatura dupontii
El colibrí de Dupont ("Tilmatura dupontii") ye una especie d'ave apodiforme de la familia Trochilidae. Ye nativu de Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Hondures, Méxicu y Nicaragua. Vive en monte húmedu tropical y subtropical, y monte bien degradáu. Ye l'únicu miembru del xéneru monotípicu Tilmatura. Nun tien subespecies reconocíes.
Tinamotis ingoufi
La quiula patagónica (Tinamotis ingoufi), ye un miembru del grupu d'aves de la familia de les tinamúes. Esta especie ye nativa del sudeste de Suramérica 
Tolos tinamúes son de la familia Tinamidae. A diferencia d'otros rátidas, perdices pueden volar, anque, polo xeneral, nun son grandes voladores. 
Toles rátidas evolucionaron dende la prehistoria de vuelu d'aves, perdices y son los más cercanos que viven en relación d'estes aves.
Esta especie tien aprosimao 35 cm. d'altor. 
La Quiula Patagónica habita en pacionales templaos d'altitú d'ente 200 a 800 m. Tamién-y la puede atopar na sabanes y carbes.
La so área de ditribución toma dende'l sur de Chile al sudoeste d'Arxentina.
Tinamotis pentlandii
La kiula andina (Tinamotis pentlandii) ye una especie d'ave tinamiforme de la familia Tinamidae. 
El nome binomial conmemora al científicu Joseph Barclay Pentland naturalista irlandés (1797-1873). La kiula andina apaeció nuna estampilla Arxentina.
Esta especie alcuéntrase en América del Sur occidental, específicamente alcuéntrase n'Arxentina, Chile, Bolivia y Perú. 
Tinamus guttatus
El inambú pita, tinamú motudu o tinamú gorgiblanco (Tinamus guttatus), ye una especie d'ave de la familia Tinamidae. 
Ye una especie d'ave nativa de la selva tropical Amazónica de Bolivia, Brasil, Colombia, Perú y Venezuela. Esta ave miden ente 32 y 36 centímetros nel llargor. Habiten los montes según los parrotales. Elles comen granes, frutes ya invertebráu. Como otres especies de tinámidos xuntar p'alimentase mientres la estación lluviosa d'Amazonia. Son fáciles de prindar porque mientres vuelen abállense rápido o s'atopen entorpecidas pola xamasca trupu lo que les fai posase nos bancos de sable de los ríos. Ponen de 4 o 5 güevos d'un intensu color verde azulino. Ye una especie relativamente abondosa nel so hábitat y la so amenaza principal, actual, ye la deforestación. 
Tockus deckeni
Tockus deckeni o toco de Von der Decken "(Tockus deckeni)" ye una especie d'ave coraciforme de la familia Bucerotidae mesma d'África que puebla les sabanes asitiaes ente Uganda y Somalia, y ente Etiopía y Tanzania. Nun se reconocen subespecies.
Tockus erythrorhynchus
El toco piquirrojo (Tockus erythrorhynchus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Bucerotidae llargamente distribuyida por África.
Esta ave ye llargamente conocida pol gran públicu, sobremanera infantil, al pertenecer a esta especie Zazú, un protagonista de la película de dibujo animaos "El rei lleón," y les sos remortines , y El rei lleón 3: Hakuna Matata.
== Subespecies reconocen cuatro subespecies de "Tockus erythrorhynchus":
Tockus flavirostris
El toco piquigualdo norteño (Tockus flavirostris) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Bucerotidae autóctona del Cuernu d'África (Etiopía y Somalia) hasta'l norte de Uganda, Kenia y noeste de Tanzania. Nun se reconocen subespecies.
Tockus jacksoni
El calao de Jackson (Tockus jacksoni) ye una especie d'ave na familia Bucerotidae. 
Sacante polos sos llurdios blanques nes nales, aseméyase, y de cutiu ye consideráu una subespecie del "Tockus deckeni".
Alcuéntrase en Kenia, Sudán del Sur, y Uganda.
Tockus leucomelas
El toco piquigualdo sureñu (Tockus leucomelas) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Bucerotidae presente nes sabanes grebes del África austral. Ye un ave de medianu tamañu, con un llargor d'ente 48 y 60 centímetros. Nun se reconocen subespecies.
Tockus monteiri
El toco angoleñu o de Monteiro (Tockus monteiri) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Bucerotidae qu'habita nel suroeste africanu, nes sabanes y paraxes semidesérticos de Angola y Namibia. Nun se reconocen subespecies.
Todiramphus chloris
El alción encollaráu (Todiramphus chloris) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae qu'habita en Asia y Oceanía. Estender dende'l mar Coloráu pel sur d'Asia y Australasia hasta la Polinesia. Ye una especie bien variable y esisten unes 50 subespecies.
El alción encollaráu mide de 22 a 29 cm de llargu y pesa ente 51 y 90 gramos. La coloración del plumaxe de les sos partes cimeros varia del azul al verde, ente que la de les sos partes inferiores bazcuya ente'l blancu y el anteado. Tien una branja blanca alredor del pescuezu que-y da'l so nome común. Delles subespecies tienen una llista superciliar blanca o crema y otres tienen un llurdiu ente'l picu y los güeyos. Suenen tener una llista negra que traviesa los güeyos. El so gran picu ye negru cola base del quexal inferior amarellentada. 
Les femes tienden a ser más verdoses que los machos. Los xuveniles tienen colores más apagaos que los adultos y suelen presentar escamado escuru nel pescuezu y el pechu.
Ye más común en zones costeres, especialmente nos manglares pantanosos. Tamién habiten en tierres de cultivu, montes abiertos, yerbazales y parques. En delles partes de la so área de distribución, especialmente nes islles, pueden atopase más tierra adientro en montes y zones montascoses. Estes aves de cutiu reparar posaes en llugares bien visibles como cables, roques y cañes desnudes.
La subespecies que s'atopa más al oeste ye "T. c. abyssinica" del nordés d'África que s'atopa nos manglares de Eritrea, tamién rexistráu en Sudán y Somalia. Más al este en Arabia ta la subespecie "T. c. kalbaensis", en peligru d'estinción con una población de 55 pareyes. Esta casi confináu en Khor Kalba nos Emiratos Árabes Xuníos anque se rexistró apocayá la so reproducción tammbién en Khor Shinass en Omán. Les siguientes subespecies alcuéntrase nes mariñes de la India y Bangladex y les islles Andamán y Nicobar. La especie ye común nel sudeste asiáticu y Indonesia y alcuéntrase bastante tierra adientro en delles rexones. Una vegada más vuelve ser una especie principalmente costera en Nueva Guinea y el norte de Australia, onde s'atopa en Shark Bay, Australia Occidental hasta'l nordés de Nueva Gales del Sur, n'Australia. Nes islles del Pacíficu polo xeneral ye común y alcuéntrase nuna gran variedá de hábitas costeros y d'interior, con delles subespecies nel Archipiélagu Bismarck, islla Salomón, Vanuatu, Fiji, Tonga, Samoa Americana, Paláu y les islles Marianes del Norte.
Hai munches subespecies a lo llargo del estensu área de distribución costeru ya insular que va dende del mar Coloráu hasta la Polinesia central, con una gran concentración de taxones en Melanesia:
Los cámbaros pequeños son el so alimentu favorito nes rexones costeres, pero atrapen una gran variedá d'animales incluyíos los insectos, merucos, cascoxos, gambes, xaronques, llagarteses y pexes pequeños. Estes aves pósense casi ensin movese mientres llargu tiempu esperando qu'apaezan preses. Cuando les alcuentren llanzar a por elles y vuelven al so posaderu pa cutir a la so presa contra la caña cuando ye de gran tamañu. Regurgitan cualquier restu non digerible en forma de egagrópila.
Anidean en cuévanos, que pueden ser buecos naturales de los árboles o llurigues escavadas por ellos mesmos en tueros podres, termiteros o turries arenoses. Tamién pueden ocupar buecos de picatueros. Les femes suelen poner de dos a siete güevos ablancazaos directamente sobre'l suelu de la lluriga. Dambos padres encargar de guarar los güevos y alimentar a los pitucos. Los pollos tarden unos 44 díes en desenvolvese y dexar el nial. Suelen criar dos niaraes cada temporada.
Todiramphus cinnamominus
El alción micronesiu (Todiramphus cinnamominus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae endémica de les islles de Guam, Pohnpei y Paláu. Una de les subespecies, el alción de Guam, ta extinta na naturaleza y alcuéntrase namái en cautividá dientro d'un programa de caltenimientu, por cuenta de la introducción de la culiebra arbórea marrón na isla.
== Taxonomía y descripción reconocen trés subespecies de alción micronesiu, caúna acutada a una isla o un pequeñu grupu d'islles:
Amás dellos espertos clasifiquen al extinto y enigmáticu alción de Ryukyu, conocíu por un solu espécime, como otra subespecie ("T. c. miyakoensis"). 
Les subespecies estrémense principalmente por variaciones nel plumaxe y la talla, siendo la de palaos la de menor tamañu y la de Guam la de mayor. Tien colores brillosos y mide ente 20–24 cm de llargu. El so llombu ye de color azul iridiscente y la cabeza de tono color canela. Los adultos de Pohnpei y Palaos caracterizar por tener les partes inferiores de color blancu, ente que los xuveniles tener color canela. Sicasí los machos adultos de Guam tienen les partes inferiores color canela, y les femes y los xuveniles tener blanques. Toles subespecies tienen un gran picu esplanáu lateralmente y les pates escures. Les llamaes de los alciones micronesies varien en cadencia y tonu ente islles.
Los alicones micronesios son xeneralistas terrestres de medios forestales que tienden a ser bastante sigilosos. En Pohnpei puede reparase a estes aves buscando alimentu nes llendes de los montes y posaos nos cables telefónicos, ente que son menos visibles nes islles de Palaos. Constrúin los sos niales tantu en cuévanos escavaos n'árboles de madera blando como en termiteros arbóreos en Guam, ente que solo añeren el los termiteros en Pohnpei. Los aliciones micronesios defenden permanentemente los sos territorios como pareyes y como grupos familiares. Dambos sexos curien de los pitucos, y dalgunos xuveniles quedar colos sos padres mientres la siguiente temporada de cría en Pohnpei.
Dos subespecies de alción micronesiu encaren series amenaces. La población de alción micronesiu de Guam haise escastáu n'estáu montés tres la estinción de la culiebra arbórea marrón, y ta clasificada como especie en pelibro d'estinción poles autoridaes estaunidenses. Solo queda una población cautiva de alción de Guam de menos d'un centenar d'individuos, en 2006, distribuyida ente Guam y EEXX n'instalaciones pa la so cría. Esisten planes pa la reintroducción de los alciones de Guam a la naturaleza nos pocos montes que queden en Guam cuando les culiebres tean controlaes. Como otres especies d'aves de la isla de Pohnpei la población de alción micronesiu ta en cayente, alredor del 63% ente 1983 y 1994 según los censos. La causa del amenorgamientu de les poblaciones d'aves en Pohnpei entá nun foi identificada. Publicóse bien pocu sobre l'estáu de caltenimientu de les poblaciones de alción micronesiu en Palaos, anque'l "US Fish and Wildlife Service" realiza censos d'aves na rexón.
Todiramphus diops
El alción moluqueño (Todiramphus diops) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae endémica de les islles Molucas septentrionales. Los sos hábitats naturales son les selves y los manglares.
Todiramphus leucopygius
El alción ultramar (Todiramphus leucopygius) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae endémica del archipiélagu de les islles Salomón.
Atopar nes selves y manglares tantu de la parte perteneciente a Papúa Nueva Guinea como del estáu de les islles Salomón.
Todiramphus macleayii
El alción de Macleay (Todiramphus macleayii) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae qu'habita en Australasia. Los sos partes cimeros son predominantemente azules y les inferiores blanques. Como munchos miembros de la so familia caza invertebraos, pequeñes xaronques y llagarteses.
El alción de Macleay foi descritu científicamente polos naturalistes William Jardine y Prideaux John Selby en 1830. Mientres munchos conocióse col so antiguu nome científicu "Halcyon macleayi" hasta que foi treslladáu al xéneru "Todiramphus". Reconócense tres subespecies:
El alción de Macleay mide ente 21,5-25.5 cm (8.5–10 in). Tien les nales, la cabeza y la cola azules y les partes inferiores y el pescuezu blanques. Tien dos enllordies blanques frente a los güeyos y una llista negra que va dende'l picu hasta la nuca al traviés de los güeyos. En vuelu aprecia una llurdiu blancu nes sos nales. La fema estrémase porque la parte posterior del pescuezu ye azul en llugar de blanca. El so iris ye de color pardu escuru y les sos pates son de color gris escuru. El neñones son de tonos más apagaos y tienen el pileu coritu.
El alción de Macleay habita nel este de Indonesia, Papúa Nueva Guinea, les islles Salomón y Australia, onde s'atopa nes zones costeres del norte y orientales del continente australianu. Ye un visitante branizu nes zones meridionales d'área de distribución de Nueva Gales del Sur y Queensland y nel restu mora tol añu.
El so hábitat natural son los montes tropical y subtropical tantu húmedos como secos, tamién s'atopa nos manglares y les zones pantanoses onde predominen los parrotales "Melaleuca".
Alimentar d'invertebraos como los escabajos, saltapraos, arañes, merucos amás de pequeñes xaronques y llagarteses. N'atrapando a les sos preses suel esquitales cutiéndoles contra una caña.
La so dómina de cría n'Australia desenvolver dende ochobre hasta xineru y solo realicen una puesta per añu. Constrúin el so nial nuna lluriga escavada nel interior d'un nial de termites arbóreas, a altores ente los 10–12 m del suelu. Suelen poner de trés a seis güevos, qe miden 25 mm x 22 mm. Los pollos tarden un mes en desenvolvese y dexar el nial.
Todiramphus pyrrhopygius
El alción culirrojo (Todiramphus pyrrhopygius) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae endémica de Australia. El so plumaxe ye predominántemente verde azuláu y blancu col obispillo de color castañu acoloratáu. Atopar por tol continente australianu, principalmente en rexones grebes.
El alción culirrojo foi descritu científicamente pol ornitólogu John Gould en 1841. Mientres enforma tiempu foi conocíu como "Halcyon pyrrhopygia" enantes de ser treslladáu al xéneru "Todiramphus". El so nome científicu vien de los términos antiguu|griegos]] "pyrrho-"/πυρρο- "color de fueu" o "coloráu" y "pyge"/πυγή "nalgues".
El alción culirrojo mide ente 20–22.5 cm. El so pileu ye verde motudu en blancu, la so cola y nales son de color verde azuláu, y la parte inferior del llombu, el obispillo y les coberteras cimeres de la coles son de color castañu acoloratáu, y el so pechu, banduyu y pescuezu son de color blancu. Tien una franxa negra que va dende'l picu hasta la nuca travesando los güeyos. Les femes son de tonos más apagaos. El so iris ye de color pardu escuru y les sos pates son de color gris escuru. Los xuveniles tienen el pechu veteado. La so llamada ye un silvido descendente, y tien una llamada d'alarma caltriante qu'emiten cuando tán cerca del nial.
El alción culirrojo ye nativu de la mayor parte de Australia. Ye un visitante branizu nel sureste del país, ente que ye sedentariu nel restu del territoriu. Habita nos montes secos, sabanes y zones de carba onde predominen "Eucalyptus sp." y "Acacia aneura". Eviten los montes trupos, mientres la dómina de cría estes aves treslladóse a los cursos fluviales en busca de turries arenoses onde escavar túneles p'añerar.
La dómina de cría producir d'ochobre a avientu y realicen una sola niarada por temporada, anque munches aves nun críen en dómina de seca. Añeren en túneles d'ente 0,5–1,25 m de llargor asitiáu nel terciu superior d'un terraplen o una turria vertical xeneralmente non empobináu escontra l'agua o bien a un calce secu. Pue que abandonen el llugar si'l calce anúbrese. Dacuando puede asitiar el so nial en termiteros nel norte. Suelen poner ente trés y seis güevos blancos y brillantes, que miden una media de 25 mm x 22 mm.
Todiramphus recurvirostris
El alción de picu gruesu (Todiramphus recurvirostris) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae endémica de Samoa. Dellos taxónomos considerar una subespecie d'alción sagráu.
Todiramphus sanctus
El alción sagráu (Todiramphus sanctus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae que habíta en Oceanía y el Sudeste Asiáticu.
El alción sagráu d'atopa en Australia, Nueva Zelanda, Nueva Guinea, les islles de la Sonda, la mayor parte de la Melanesia septentrional y occidental, la isla Lord Howe, la isla Norfolk y les islles Kermadec. Esta especie cría na mayor parte d'Australia (sacante nel grebu interior), Nueva Zelanda, Nueva Caledonia y localmente en Nueva Guinea. Les poblaciones del terciu norte d'Australia son sedentaries, ente que'l restu migra escontra en norte a la fin de la estación de cría escontra Melanesia y Indonesia, llegando inclusive hasta Sumatra. Estes aves se deplazan de nuevu escontra Australia ente agostu y setiembre. Rexistráronse individuos divagantes na isla de Navidá (nel índicu), la península malaya, les islles Marshall, los Estaos Federaos de Micronesia y Nauru. En Nueva Zelanda "T. sanctus vagans" amuesa migraciones altitudinales, con desplazanientos tres la dómina de cría de zones altes escontra la mariña y tamién del monte a zones costeres abiertes.
Atopar nos manglares, montes, arbolees y valles fluviales. N'Australia alcuéntrase principalmente nos montes d'eucaliptus y montes de melaleuca.
El alción sagráu ye un alción de tamañu mediu, mide ente 19-23 cm de llargu. El plumaxe de les sos partes cimeros ye principalmente de tonos turquesa y les de les partes inferiores y el pescuezu son de colores blancu, coles bandes amarellentaes o anteados. Tienen un llurdiu claru frente a los güeyos. Dambos sexos tienen un aspeutu similar, anque les femes xeneralmente son de tonos más apagaos. Los xuveniles tien los cantos de les plumes del pescuezu y les partes inferiores castañales.
El alción sagráu alimentar d'insectos, pequeños crustáceos, peces, pequeños rucadores y reptiles, y esisten dellos rexistros de que pueden comer tamién pequeños páxaros. Xeneralmente l'ave posar nuna caña baxa y espera a la chisba que pasen les sos preses per debaxo. Entós llánzase a atrapales y torna al so posaderu pa comelo.
Una vegada que la pareya apáriase dambos miembros de la pareya encargar de cabar la lluriga p'añerar, xeneralmente una turria fluvial arenosu, o bien nuna gran caña bueca. La fema pon unos cinco güevos. Dambos proxenitores guaren los güevos y curien de los pitucos.
Todiramphus saurophagus
El alción lagartijero (Todiramphus saurophagus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae que vive en Indonesia, Papúa Nueva Guinea, y les islles Salomón.
Atopar nos manglares de les Molucas septentrionales, Nueva Guinea ya islles circundantes, les islles Bismarck y les Salomón.
Todiramphus tutus
El alción respetáu (Todiramphus tutus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae endémica de les islles Cook les islles de la Sociedá na Polinesia francesa. Esta especie taría cercanamente emparentada col alción encollaráu de Fiyi, Tonga y Samoa.
Paecer al alción encollaráu pero ye de menor tamañu y escarez de cualquier tonu canela nel plumaxe. Los sos partes inferiores son blanques y les cimeres son de color verde azuláu (anque'l pileu de la subespecie de Atiu ye casi del tou blancu) y subspecies is almost entirely white). Tien tol controno del pescuezu blancu lo que-y estrema del alción veneráu de Tahití que solo tien blanca la parte frontera. 
El so hábitats natural son los montes húnedos tropicales de les islles. Esta especie prefier el monte primariu de los valles montascosos, pero tamién s'atopa nos montes secundarios y los plantíos vieyos. El alción respetáu tien una distribución desigual y ye raru en dellos llugares. Un censu na isla de Tahití realizáu ente 1986-1991 nun atopó nengún, anque se rexistrara na isla nel pasáu. Sicasí, la IUCN nun lo considera una especie amenazada.
El alción respetáu alcuéntrase en solitariu o en pareyes y aliméntase d'insectos y llagarteses qu'atrapa nel suelu o volando. Añera en cuévanos de los árboles.
Todiramphus veneratus
El alción veneráu (Todiramphus veneratus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Halcyonidae endémica de la Polinesia francesa. 
Alcuéntrase confináu nos montes de les islles de Tahití y Moorea.
El alción veneráu tien el plumaxe de les sos partes cimeros de color verde azuláu y el de les inferiores blancu. El so picu ye coritu.
El alción veneráu practica la cría cooperativa. En dómina reproductiva suelen reparase grupos de tres aves xuntes, una pareya reproductora y un xuvenil que los ayudar nes xeres de cría, tantu a escavar el nial como na alimentación de la niarada.
Todus angustirostris
El barrancolí picofino (Todus angustirostris), tamién denomináu chicuí y cortacubas de picu finu,ye una especie d'ave coraciforme de la familia Todidae endémica de la isla de La Española.
Alcuéntrase principalmente nos montes húmedos de monte tantu de la República Dominicana como de Haití, a diferencia del so pariente'l barrancolí picogrueso que prefier los hábitats d'altitúes más baxes.
Todus mexicanus
El san pedrito de Puertu Ricu, cortacubas puertorriqueñu o barrancolí puertorriqueñu (Todus mexicanus) ye una especie d'ave coraciforme endémica de la isla de Puertu Ricu.
Mide 11 cm de llargor y pesa 5 a 6 g. El plumaxe de les sos partes cimeros ye verde, con lladrales mariellos, el gargüelu y el quexal inferior de color coloráu y el banduyu de blancu amarellentáu brillante. Presenta picu relativamente llargu.
Alcuéntrase principalmente nes zones montiegues, especialmente nos montes húmedos d'altu monte onde les concentraciones d'insectos son más altes, según nos trupos montes de la rexón sur de la isla de Puertu Ricu.
La so dieta consta principalmente d'insectos, anque se-y vio alimentar los sos pitucos con frutos de "Clusia krugiana". Consume saltapraos, grillos, tijeretas, libélulas, mosques y escarabayos, según arañes y ocasionalemente llagarteses.
De vezos diurnos. Pósase tranquilamente en perchas altes y reparen la superficie de baxo con rápidos movimientos sópitos de la cabeza, de cutiu inclinádola tamién escontra riba. Una vegada que s'atopa la so presa, de sópitu tomar vuelu, prinda l'insectu, y vuelve posase.
Nuna fastera, ribayu o corte de carretera, tanto machos como femes escaven una llarga y estrecha lluriga nun bancu de tierra de 25 a 35 cm de llargor. Faen el nial a la fin d'esta lluriga. Esti procesu tien llugar de febreru y xunu, enantes del entamu de la temporada d'agües. Una fema pon 1 a 4 güevos de color blancu brillante, con un promediu de 2 a 3 güevos. Tanto'l machu como la fema guaren los güevos. El periodu de incubación dura aprosimao 21 díes. Otros sanpedritos adultos pueden ayudar nel procesu de desenvolvimientu de los pitucos.
El sanpedrito foi llargamente investigáu pola inusual capacidá de controlar la so temperatura corporal. Rexistren temperatures corporales más baxes qu'otros barrancolíes y esibieron heterotermia nun rangu ampliu de de temperatures. La mayoría de coraciformes tener una temperatura corporal de 40 °C, pero los sanpedritos puertorriqueños pueden caltener una temperatura corporal de 36,7º C. Esto déxa-yos gastar el 33% menos d'enerxía qu'otros coraciformes. Pueden inclusive baxar la so temperatura corporal a 14 °C y entá permanecer en plena actividá, responder a estímulos y tomar vuelu.
Todus multicolor
La cartacuba (Todus multicolor), tamién denominada barrancolí cubanu y pedorrera, ye una especie d'ave coraciiforme de la familia Todidae reinal de Cuba. Ye una de les especies más precioses de la avifauna cubana. Nun se conocen subespecies.
En llatín "Todus" provién del so cantar de reclamu “to-to-to” y "multicolor" de munchu colores. Cartacuba tien orixe indíxena, provién del oriente de Cuba y pedorrera usar nel occidente y débese al soníu que produz coles nales, como soplar con llabios vibrantes, paecíu a una flatulencia. N'inglés tien el nome de "Cuban tody".
Mide unos 10,6 cm de llargu. Ye de color verde intensu nel envés y embaxo ye blancu-buxu qu'escontra los llaos, al pie de les nales vuélvese rosado. Al pie de la base del picu, enriba les plumes son marielles y per delantre nel gargüelu y el pescuezu tien un parche coloráu flanqueado por cantos blancos y de siguío otru azul claro ente'l picu y la nala. Les covertoras so la cola son marielles. Los güeyos son azul-buxos. El picu en relación col cuerpu ye grande, enriba ye pardu y embaxo rosa-coral. Les pates tamién son de color rosa-coral, y a los deos interior y medio xunir una membrana hasta cerca del estremu. Los xuveniles tienen embaxo dafechu blancu-buxu y los güeyos son castaños. 
Posar por llargu ratu y vuelen distancies curties, produciendo a voluntá dacuando un soníu vibrante coles nales a manera de “peu”. Faen un cantar de reclamu fuerte y rápido, similar a «to-to-to». Aliméntense puramente d'insectos, otros invertebraos y pequeñes llagarteses.
Nidifican ente abril y xunetu. Caven los sos niales en ribayos terrosos, a poco altor de les sos bases, con fondures d'unos 25 cm. Tamién pueden cavalos en tueros podres o usar cuévanos naturales na piedra. En zones costeres arenoses tamién pueden escavar el so nial na entrada de cueves de cámbaros. Ponen 3 o 4 güevos de color blancu, de 15,5 mm de llargu y 13,5 mm d'anchu. Cuando salen o entren del nial facer sópitamente.
Todus subulatus
El barrancolí picogrueso o cortacubas de picu anchu (Todus subulatus) ye una especie d'ave coraciforme de la familia Todidae endémica de la isla de La Española.
Mide de 11 a 12 cm de llargor y pesa en promediu 9,8 g. Ye una ave de pequeñu tamañu, de picu rectu, relativamente curtiu y anchu. El plumaxe de les sos partes cimeros ye verde claro, el so gargüelu coloráu y el restu de les sos partes inferiores ye ablancazáu con matices abuxaos, mariellos y rosados y con tonos acolorataos nos lladrales.
Ente que el so pariente'l barrancolí picofino prefier les zones altes, el barrancolí picogrueso prefier los hábitats de monte de monte bien húmedu a más baxa altitú, ente los 435 y 1.700 msnm. P'añerar, escava túneles nes turries fluviales como un martín pescador.
Todus todus
El barrancolí jamaicano o cortacubas jamaiquino (Todus todus) ye una especie d'ave coraciiforme de la familia Coraciidae reinal de Xamaica. Nun se conocen subespecies.
Topaza pella
El topacio candela colicanelo, o colibrí topaciu (Topaza pella) ye una especie de colibrí de la familia Trochilidae.
El so rangu cubre 1.600.000 kilómetros cuadraos, ya inclúi parte de Brasil, Colombia, Guayana Francesa, Guyana, Perú, Surinam, y Venezuela.
El machu mide unos 20 centímetros, y masa unos 14 gramos, y tien dos plumes que sobresalen unos 10 centímetros de la so cola. El so plumaxe ye más coloríu qu'el de la fema, siendo casi siempres coloráu purpúreo nel llombu, pescuezu y abdome, col gargüelu verde, arrodiada de mariellu, ente que el de la fema ye muncho menos vistosu.
Alimentar nos niveles mediu y superior nel monte siendo, libando néctar o cazando insectos. Como otros colibríes, eximios voladores. Viven cerca de cursos d'agua. La fema pon dos güevos, que curia ella mesma.
Proponer al Comité Suramericanu de clasificación de la Unión Americana d'Ornitoloxía que la especie xunir con Topaza pyra, pos dambes especies comparten munches característiques, como'l so fuerte dismorfismo sexual, polo que ye posible que sían subespecies de la mesma especie. Sicasí la solicitú foi refugada.
La especie tien les siguientes subespecies aceptaes:
Topaza pyra
El topaciu de fueu (Topaza pyra) ye una especie de colibrí na familia "Trochilidae". 
Alcuéntrase en Brasil, Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela. 
Trachyphonus darnaudii
El barbudu capuchín (Trachyphonus darnaudii) ye una especie d'ave piciforme de la familia Lybiidae que vive en África oriental.
Mide alredor de 16 cm de llargu. El machu tien el plumaxe de les partes cimeres negru chiscáu con llixos blancos, anque la so cabeza y pechu son principalmente de color mariellu anaranxáu con un mestu motudu negru. Presenta una llista negra na frente y la parte frontera del pileu formando una cresta eréctil, y tien un gran llurdiu negru nel centru del pechu. El so banduyu ye blancu con ciertu motudu escuru difusu, y ta separáu del pechu por una llista corita difusa con pequeños llixos negros alredor. Presenta un aníu ocular gris y el so robustu picu llixeramente curvado escontra baxo tamién ye gris. La base de la so cola ye colorada y les sos rémixes llaterales ya inferiores son ablancazaes tán llistaes en blancu y negru. La fema ye similar pero con menos negru nel so plumaxe: les sos partes cimeros son pardes en llugar de negres, y solo presenten un pequeñu llurdiu negru nel pechu y la parte cimera del pileu, anque presenta una llista corita más ancha y motuda en blancu.
== Taxonomía reconocen cuatro subespecies: 
El barbudu capuchín alcuéntrase nes sabanes del este d'África. 
Alimentar d'insectos, frutos y granes, que recueye tantu nos árboles como nel suelu. 
Escava túneles de mediu a un metro de llongura nel suelu con ramificaciones llaterales onde añera. La so exhibición nupcial consiste nuna especie de danza na que'l machu y la fema asitiaos en cañes próximes fáense reverencies repetidamente y canten xuntos.
Trachyphonus erythrocephalus
El barbudu cabecirrojo (Trachyphonus erythrocephalus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Lybiidae que vive nel este d'África. Habita en terrenes accidentales y añera y fuelga en túneles escavaos en terremplénes. Ye una especie omnívora que s'alimenta de granes, frutos y invertebraos. Delles tribus locales como los masáis usen les sos pluma d'adornu.
Los machos adultos de barbudu cabecirrojo tienen un plumaxe bien llamativu negru, mariellu, colloráu y blancu. El so llombu y nales son negres con llixos mariellos, ente que les sos partes inferiores son principalmente marielles, salvo ciertos tintes coloraos nel pechu una llista negra motuda que dixebra'l pechu del banduyu. Los llaterales de la so cabeza son principalmente coloraos con ciertos tonos anaranxaos, el so frente y pileu son negros y llixeramente crestados, la so nuca ye colorada y anaranxada con llixos negros, y amás tienen un llurdiu blancu na parte posterior de la mexella. El so gargüelu ye mariella con un llurdiu negru nel so centru. La so cola ye pardu corita con llistes amarellentaes. La so llongura y robustu picu xeneralmente ye acoloratáu. Los sos aníos oculares son de color gris escuru o negru, ente que los güeyos son ocres o castañales. Les sos pates son de color gris azuláu.
Les femes son similares a los machos, anque de tonos más apagaos, con zones coloraes y anaranxaes más amenorgaes, sustituyíes por mariellu de tonos menos intensos. Amás les femes escarecen del llurdiu negru nel centru del so gargüelu y nun tienen el pileu negru sinón claru monteado en negru. Los xuveniles son similares a les femes, anque tienen menos llixos blancos nel llombu y les zones negres son pardes. Los sos aníos oculares son grises.
La subespecie nominal, "Trachyphonus erythrocephalus erythrocephalus", atopar dende'l centru de Kenia hasta'l nordés de Tanzania. "Trachyphonus erythrocephalus versicolor" atopar dende l'este de Sudán del Sur, y el nordés de Uganda, hasta'l sur de Etiopía y el norte de Kenia. "Trachyphonus erythrocephalus shelleyi" alcuéntrase en Somalia y l'este d'Etiopía.
Esta especie evita los zones bien abiertes y los montes trupos, sinón que prefier los terrenes accidentaos como los llechos fluviales, ribayos y terrenes de termiteros. Añeren y fuelguen en túneles escavaos nos terremplénes y turries y aliméntense nel suelu o cerca d'él.
Los barbudos cabecirrojos son omnívoros y aliméntense de granes, frutos ya invertebraos.
Trachyphonus margaritatus
El barbudu perlado (Trachyphonus margaritatus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Lybiidae que vive n'África.
El barbudu perlado mide alredor de 20 cm de llargu. Debe'l so nome común al motudu blancu que tien el plumaxe negru del so llombu y nales. La so cabeza y pechu son principalmente mariellos, con una franxa negra nel so frente y pileu eréctil, con llixos negros na nuca y parte posterior del pescuezu. Presenta una llista negra tamién motuda en blancu sol pechu que lu dixebra del so banduyu ablancazáu. El so obispillo tamién ye ablancazáu con una franxa mariella nel centru y la base de la cola colorada. Les rémixes centrales de la so cola son negres y les llaterales ya inferiores llistaes en blancu y negru. El so robustu picu ye coloráu y les sos pates abuxaes.
Alcuéntrase nel Sahel y les sos proximidaes, distribuyíu por una franxa que s'estiende por Mauritania, Malí, Burkina Faso, Níxer, Nixeria, Chad, Sudán, Eritrea, Etiopía, Djibouti y Somalia. 
Trachyphonus purpuratus
Trachyphonus purpuratus ye una especie d'ave na familia Lybiidae.
Alcuéntrase n'Angola, Benín, Burundi, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República Democrática d'El Congu, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Ghana, Guinea, Kenia, Liberia, Nixeria, Ruanda, Sierra Lleona, Sudán del Sur, Togu y Uganda.
Trachyphonus usambiro
El barbudu capuchín (Trachyphonus darnaudii usambiro) ye una especie d'ave na familia Lybiidae. La mayoría de los taxonomistas considerar una subespecie de Trachyphonus darnaudii.
Trachyphonus vaillantii
El barbudu crestado (Trachyphonus vaillantii) ye una especie d'ave piciforme na familia Lybiidae que vive n'África.
Tien un picu gruesu y un plumaxe bien coloríu. Ye una ave de tamañu pequeñu con cara y cuerpu mariellu, la so cara tien pintes coloraes, tien una cresta negra pequeña. L'envés del so cuerpu ye negru, el so banduyu ye mariellu con pintes coloraes, les sos nales son negres con pintes blanques y tien una ancha banda negra nel so pescuezu.
El barbudu crestado alimentar d'insectos, güevos d'otres aves y frutes.
Habita nos montes, sabanes, zones de carbes ente arbolees y cursos d'agua.
Alcuéntrase n'Angola, Botsuana, Burundi, República Democrática d'El Congu, Malaui, Mozambique, Namibia, Ruanda, Sudáfrica, Suazilandia, Tanzania, Uganda, Zambia, y Zimbabue.
Treron apicauda
EL vinago rabudu (Treron apicauda), ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae. Ye orixinaria de Bangladex, Bután, Camboya, China, India, Laos, Myanmar, Nepal, Tailandia, y Vietnam.
Treron australis
El vinago malgax (Treron australis) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae.
Ye reinal de les islles Comoras y Madagascar.
Treron bicinctus
El vinago bicinta (Treron bicinctus) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae.
La especie ye similar n'apariencia a otros palombos verdes incluyendo'l vinago patigualdo ("T. phoenicopterus") y vinago de los Ghats ("T. affinis"), pero nun tien color granate na nales. El machu nun tien nengún llurdiu gris na cabeza, pero tien una estrecha franxa lila na parte cimera del pechu con una raya naranxa más amplia embaxo. Los coberteras so la cola son marrón canela con plumes más llargues con cantos mariellos. La cola ye de color gris enriba con una amplia franxa escura a los llaos. Les femes son de color mariellu nes partes inferiores y escarecen de les franxes anaranxaes o liles. Les coberteras so la cola tienen tonos canela macios con llurdios verdosos. Sicasí, la cola cimera tien plumes centrales con tonos grises en llugar de verde como les femes de "T. affinis" o'l vinago de Ceilán ("T. pompadora"). La subespecie cingalesa ("T. b. leggei") ye un pocu más pequeña nel llargor de la nala, pero otra manera ye similar. Otres poblaciones que fueron nomaos como subespecies inclúin "domvilii" de la isla de Hainan y "javana" de Xava y Bali. La población "praetermissa" de Tailandia suel incluyise na subespecie nominal.
El vinago bicinta prefier vivir nos montes y alcuéntrase llargamente distribuyíu nel Terai y na parte baxa de los Himalayes al sur (per debaxo de los 1500 m), principalmente nel Ghats occidentales y orientales y nos montes de Sri Lanka, non bien llueñe de la mariña. Alcuéntrase en Myanmar, Thailandia, la península de Malaca, Vietnam, Java y Hainan. Abarrúntase que dalgunos vagamundus de migraciones estacionales reparáronse en llugares tan al oeste como Sind.
Suelen apaecer en solitariu o en pequeños grupos. El so vuelo ye rápidu y directu, con aleteos regulares y un fuerte chasquíu ocasional de les nales que son característicos de los palombos polo xeneral. Aliméntase de granes y frutos d'una amplia variedá de plantes y frecuentemente xúnense a otros frugívoros en figales; aliméntase caminando amodo a lo llargo de les cañes. Son conocíos por alimentar se de nuez vómica, que los sos frutos son tóxicos pa los mamíferos. Reparar dacuando nel suelu.
El so vocalización de les aves llamáu ye una serie sostenida de graves xiblíos modulados ensin sentíu. Los machos lluchen ente sigo mientres la temporada de reproducción, se bofetean unos a otros coles sos nales y con picotazos ente sigo. La temporada de reproducción na India ye dende marzu hasta setiembre, pero principalmente enantes de xunu. En Sri Lanka, reprodúcense principalmente d'avientu a mayu. El nial ye la típica plataforma fráxil d'unes cuantes cañes na que la fema pon dos güevos blancos. Dambos sexos guaren y los güevos eclosionen n'aprosimao 12 a 14 díes.
Treron calvus
Treron calvus, ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae. Ye orixinaria de les sabanes d'África.
Treron curvirostra
El vinago piquigrueso (Treron curvirostra) ye una especie d'ave columbiforme de la familia de les palombos (Columbidae). Ye nativa del Sudeste asiáticu, habita dende Indonesia a China y de Filipines a Bangla Desh.
== Subespecies conocen nueve subespecies de "Treron curvirostra":
Treron griseicauda
El vinago carigrís (Treron griseicauda) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. Ye endémica de Indonesia.
Treron olax
El vinago chicu (Treron olax), ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae. Ye orixinaria de Borneo, Singapur, y Tailandia. El so hábitat natural son los montes húmedos de tierres baxes tropicales. Caracterizar por ser de pequeñu tamañu y de color verde.
Treron phoenicopterus
El vinago patigualdo (Treron phoenicopterus) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. Ta llargamente estendíu en Asia, atopándose en Bangladex, Bután, Camboya, China, India, Laos, Myanmar, Nepal, Pakistán, Sri Lanka, Tailandia y Vietnam.
Treron pompadora
El vinago de Ceilán o vinago de Pompadour (Treron pompadora) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae.
Ye reinal de la isla de Sri Lanka.
Treron sieboldii
El vinago xaponés (Treron sieboldii) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. Ye propiu d'Asia, atopándose en China, Xapón, Corea del Sur, Laos, Rusia, Taiwán, Tailandia y Vietnam.
Treron vernans
El vinago cuellirrosa (Treron vernans), ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae. Ye orixinaria de Camboya, Indonesia, Malasia, Myanmar, les islles Filipines, Singapur, Tailandia, y Vietnam. El so hábitat natural son los montes húmedos o manglares tropicales o subtropicales y los montes de monte.
Tribonyx mortierii
La gallineta de Tasmania (Tribonyx mortierii) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae endémica de la isla de Tasmania (Australia). Ye una especie non voladora y a diferencia d'otres aves isleñas incapaces de volar que s'han escastáu pola mor del home, la gallineta de Tasmania beneficióse de les práctiques agrícoles europees en Tasmania. La especie describióse científicamente en 1840 como "Tribonyx mortierii". El términu "mortierii" conmemora al botánicu belga Barthélemy Charles Joseph Dumortier.
La gallineta de Tasmania ye una ave gordosa non voladora que mide ente 43 y 51 cm de llargu. El plumaxe de les sos partes cimeros son de color pardu oliváceo ente que les partes inferiores de color abuxáu escuru con tonos azulaos y presenten un llurdiu blancu nos lladrales. La so cola ye curtia y casi negra, y suel llevala alzada. Les sos pates abuxaes son grueses y robustes, con apariencia escamosa y garres afilaes. L'iris de los sos güeyos ye de color coloráu intensu. El so picu ye de color mariellu verdosu y tien un pequeñu escudu fronteru.
Los xuveniles tienen un aspeutu similar al de los adultos, anque de tonos más apagaos y chiscáu con pequeños llixos blancos. Tienen el picu y los güeyos del mesmu color que los adultos. Los machos suelen tener el picu y la pates ligéramente más llargos anque esiste abonda variabilidá ente sexos por que sían indistinguibles pol so aspeutu.
La gallineta de Tasmania ye una especie sedentaria que vive nos yerbazales alredor de l'agua. Distribuyir poles rexones del norte y este de Tasmania. Nun s'atopa nes cercanes islles de King y Flinders del estrechu de Bass, anque Michael Sharland rexistrar como presente na isla Flinders. Esiste una población introducida en isla María bien asitiada. Polo xeneral ye común y bono de ver alredor de les mases d'agua que tien marxes herbales.
El rexistru fósil indica que la gallineta de Tasmania atopar nel continente australianu hasta fai 4700 años. Suxurióse que les causes d'esta estinción podríen ser la introducción del dingo, o un periodu desaxeradamente secu.
Estudióse en detalle la organización social de la gallineta de Tasmania. Viven en grugos d'ente dos y cinco individuos, más los xuveniles de la dómina de cría anterior, que tienden a quedase col grupu y contribúin al cuidu de los nuevos pollos hasta que se treslladen pa establecese nel so propiu territoriu aprosimao al añu. El sedentarismu d'esta especie implica que los grupos caltienen territorios definíos d'hasta 2 hai, y espulsen a les intrusiones nel so territoriu por aciu emisión de llamaes y exhibiciones. Tamién pueden producise lluches, nes que les gallinetes salten sobre los sos oponentes, picar y patisquen violentamente, dacuando produciéndose mancaes y arrincándose plumes.
La so estructura reproductiva pudi ser monógama o polígama, anque xeneralmente ye polígama. Cada grupu contién solo una fema reproductiva que s'aparia con tolos machos del grupu. Esta estructura social de grupos polígamos que permanecen xuntos ye pocu frecuente ente les aves, y créese que podría debese a l'alta proporción de pollos nacíos machu al respective de les femes.
Les gallinetes de Tasmania tienen 14 llamaes distintes, que'l so espectru va dende gurníos baxos hasta llamaes d'alarma agudes, amás de duetos de xubi y baxa realizaos al unísonu, 
Anque nun pueden volar, son capaces de correr bien rápido, rexistrándose velocidaes d'hasta 48 km/h, Usen les sos nales mientres cuerren apriesa p'ayudar a virar y permediase.
La dómina de cría empieza ente xunetu y setiembre, dependiendo de l'agua y la disponibilidad d'alimentu. Xeneralmente van criar una vegada al añu, anque n'años bonos, con gran cantidá de comida disponible pueden realizar dos niaraes. El so nial consiste nun montón estrapáu de yerba, asitiáu ente les yerbes altes xeneralmente cerca de l'agua, o terrén pantanosu. Ye tamañu de la so puesta ye de cinco a ocho güevos ovalaos, que miden ente 56x38 mm de color amarellentáu o crema con dellos llixos acolorataos y vioacees. Amás del nial principal constrúin otros niales con oxetu de folgar colos pollos pela nueche y escondese meyor d'el depredadores. Los pollos tán cubiertos de plumón pardu buxu.
La dieta de la gallineta de Tasmania componse principalmente de biltos de yerba y fueyes de la yerbes baxes que recueyen mientres el día. Tamién comen insectos, granes y frutos. Ente'l llabradores considerar a la especie como una plaga. Los daños que produz a l'agricultura fueron estudiaos llargamente nos años 1960 por M Ridpath y G Meldrum, qu'afayaron qu'anque producíen dellos daños a les colleches, los coneyos yeren los responsables de la mayoría de los daños que se-yos achacar yeren debíos a los coneyos y otres especies.
La gallineta de Tasmania ye pastador secundariu, lo que significa que depende d'otres especies por que caltengan la yerba baxo por que surdan biltos frescos. Antes de la colonización europea de Tasmania les camperes abiertes que precisen p'alimentase apurrir principalmente les quemes que practicaben los indíxenas p'amontar les zones de campera pa los animales que cazaben. La espansión de les árees esclariaes y l'introducción de los coneyos apurrieron a estes aves más recursos alimenticios y polo tanto un aumentu de la so población.
La gallineta de Tasmania clasifícase como especie so esmolición menor pola UICN. Anque hai una población de tamañu saludable y nun se rexistraron cayentes significantes, esiste la esmolición pola posible llegada del foín coloráu a Tasmania y el posible impactu que podría tener nesta y otres especies. 
El 15 d'agostu de 2007 la gallineta de Tasmania foi incluyida ente les especie protexíes de la lexislación de tasmana. Enantes yera una de los cuatro les aves natives de Tasmania que nun tenía nenguna protección llegal fora de los parques nacionales y reserves naturales del estáu de Tasmania, y foi la postrera de les 12 especies reinales de la isla en protexese. Les otres trés especies d'aves que nun teníen protección yeren el cuervu de Tasmania, el mabea grande y el mabea piquicorto. Toles demás aves natives de Tasmania taben protexíes pola llei de caltenimientu natural del estáu de 2002.
Tribonyx ventralis
La gallineta patirroja (Tribonyx ventralis) ye una especie d'ave gruiforme de la familia Rallidae endémica de Australia.
La gallineta patirroja mide alredor de 38 cm de llargu y pesa unos 400 g. El plumaxe de les sos partes cimeros bazcuya ente'l pardu y el pardu verdosu, ente que'l so pechu y banduyu son de color gris azuláu con delles plumes blanques chiscando los lladrales. La so cola, que suel caltener alzada, tien les réctrices de color negru. L'iris de los sos güeyos ye mariellu anaranxáu y el so picu ye amarellentáu, ente que les sos pates son de color coloráu anaranxáu.
Atópase nel distribuyíu alredor de los cursos y mases d'agua d'agua del continente australianu. Ye una especie nómada que busca les fontes intermitentes d'agua según les estaciones. Atópase tol añu nes mases permanentes d'agua tanto duce como salobre. Ta clasificáu como especie so esmolición menor. Ye una divagante rara en Nueva Zelanda.
La dómina de cría xeneralmente produzse ente agostu y avientu, o bien cuando les condiciones climátiques son más favorables. Constrúin un nial en forma de concu ente la vexetación cercana a l'agua. Suelen poner ente 5 y 7 güevos de color verde claru que guaren mientres unos 20 díes.
Esta especie aliméntase principalmente d'insectos, plantes y granes. 
Tricholaema diademata
El barbudu diademado (Tricholaema diademata) ye una especie d'ave piciforme de la familia Lybiidae que vive en África oriental.
Atópase n'Etiopía, Kenia, Sudán del Sur, Tanzania y Uganda.
Tricholaema frontata
El barbudu del miombo (Tricholaema frontata) ye una especie d'ave piciforme de la familia Lybiidae que vive en África.
Atópase en Angola, República Democrática d'El Congu, Malaui, Tanzania y Zambia.
Tricholaema arispia
El Barbudu arispiu ("Tricholaema arispia") ye una especie d'ave na familia Lybiidae.
Atópase en numberoses partes d'África, incluyíes Angola, Camerún, República Centroafricana, El Congu, República democrática d'El Congo, Costa de Marfil, Guinea Ecuatorial, Gabón, Ghana, Guinea, Kenia, Liberia, Malí, Nixeria, Senegal, Sierra Lleona, Sudán, Tanzania, Togu y Uganda.
Tricholaema lacrymosa
El barbudu lacrimoso ("Tricholaema lacrymosa") ye una especie d'ave na familia Lybiidae.
Atópase en Burundi, República Democrática d'El Congu, Kenia, Ruanda, Sudán, Tanzania, Uganda, y Zambia.
Tricholaema leucomelas
El barbudu pío (Tricholaema leucomelas) ye una especie d'ave piciforme perteneciente a la familia Lybiidae que vive nel sur d'África.
Tien la cabeza llistada en blancu y negru, cola frente colorada y un llurdiu mariellu enriba de los güeyos y el gargüelu negru. Les partes inferiores del so cuerpu son blanques y les cimeres llistaes en color pardu escuru y mariellu claro.
Habita principalmente na sabana semiárida, amás d'en los yerbazales y zones de fynbos y campos de cultivu. Cola introducción de vexetación forana, especialmente especies del xéneru "Acacia" de Australia, en rexones fronterices a la so área de distribución orixinal fíxose posible que la especie espandir a zones onde enantes ensin habitar.
Atópase n'Angola, Botsuana, Lesothu, Mozambique, Namibia, Sudáfrica, Suazilandia, Zambia y Zimbabue.
Como otros barbudos, el barbudu pío orada buecos nos árboles podres pa crear cuévanos p'añerar, de forma similar a los picatueros. La fema pon nellos de dos a cuatro güevos ente agostu y abril, dambos sexos encargar de guaralos.
El barbudu pío alimentar de frutos de dellos árboles y parrotales, ente los que s'atopen especies de "Ficus" y "Rhus" y de "Phoenix reclinata", amás de néctar de "Aloe" ya insectos.
Tricholaema melanocephala
El barbudu cabecinegro (Tricholaema melanocephala) ye una especie d'ave piciforme de la familia Lybiidae que vive nel este d'África. Atópase n'Eritrea, Etiopía, Kenia, Somalia, Sudán del Sur, Tanzania, Uganda y Djibouti.
Trochilus polytmus
El Colibrí Portacintas Piquirrojo (Trochilus polytmus), ye un ave de la familia Trochilidae de los colibríes. Ye reinal de Xamaica, onde ye'l so ave nacional y ye llamáu "Doctor Bird", ye ellí'l más abondosu de los colibríes. El xéneru "Trochilus" al que pertenez tamién ye reinal de Xamaica, y l'única otra especie del mesmu, el Colibrí Portacintas Piquinegro ye considerada por delles autoridaes (por casu AOU) como subespecie dientro de "Trochilus polytmus".
La especie "Trochilus polytmus" (o subespecie "Trochilus polytmus polytmus" según la AOU) ta distribuyida na mayor parte de la isla sacante nel estremu este, con una llende que va de la Badea Morant, nel sur, siguiendo'l ríu Morant, en dirección de Ginger House y el centru del ríu Grande hasta Port Antonio al norte. De la mesma, la especie "Trochilus scitulus" (o subespecie "Trochilus polytmus scitulus" según la AOU) ta acutada al estremu este de Xamaica (Gill "et a el"., 1973).
Los dos rectrices casi más esternes del machu son de 15 a 18 cm de llargu, muncho más llargues que'l cuerpu que les soporta. Colgando detrás del machu volador como si fueren dos "chorritos", estes plumes faen un soníu zumbante. Les femes escarecen de plumes rectrices allargaes, y son mayormente blanques pembaxo. Por cuenta de la so pequeñez, estes aves son vulnerables a numberosos predadores.
Estes aves alimentar del néctar de flores usando la so llarga llingua estensible y tamién prinden insectos al vuelu. Rique alimentación frecuente mientres tán actives mientres el día y vuélvense a un estáu de turpor mientres la nueche pa caltener enerxíes.
Trochilus scitulus
El Colibrí Portacintas Piquinegro (Trochilus scitulus ), ye un ave de la familia Trochilidae de los colibríes. Ye reinal de Xamaica, onde ye ye llamáu " Black-billed Doctor Bird". El xéneru "Trochilus" al que pertenez tamién ye reinal de Xamaica, con namái dos especies, la otra ye'l Colibrí Portacintas Piquirrojo, pero delles autoridaes (por casu AOU) consideren a "Trochilus scitulus" como subespecie dientro d'una única especie, "Trochilus polytmus".
La especie "Trochilus scitulus" (o subespecie "Trochilus polytmus scitulus" según la AOU) ta acutada al estremu este de Xamaica. De la mesma, la otra especie "Trochilus polytmus" (o subespecie "Trochilus polytmus polytmus" según la AOU) ta acutada al oeste d'una llende que va de la Badea Morant al sur hasta Port Antonio al norte (Gill "et a el"., 1973).
Trogon aurantiiventris
El Trogon aurantiiventris ye una especies d'ave de la familia Trogonidae. Tien tres subespecies reconicidas.
Ye nativu del sur de Centro América en Costa Rica y Panamá. El so hábita natural son los montes húmedos montanos tropicales y subtropicales y montes bien degradaos.
== Subespecies estremen les siguientes subespecies, incluyendo la subespecie nominal:
Trogon caligatus
El trogón enligado (Trogon caligatus) ye una especie d'ave de la familia de los trogones (Trogonidae). La so área de distribución xeográfica inclúi Méxicu, América Central y el noroeste de Suramérica, onde habita los montes tropical y subtropical.
Trogon chionurus
El Trogon coliblanco (Trogon chionurus) ye un ave paseriforme de la familia Trogonidae. 
Atópase en montes húmedos tropicales del Topetó, que van dende Panamá, pel oeste de Colombia, al oeste de Ecuador.
Antes yera considerada una subespecie de T. viridis, que ta bien estendida en América del Sur al este de los Andes, pero sol nome n'Inglés de White-tailed Trogon (un nome reserváu pa la "T. chionurus", dexando a la "T. viridis" como'l Green-backed Trogon).
Esti trogon ye relativamente grande, de 28 a 30 centímetros (11 a 12 pulgaes) de llargu. Como la mayoría de trogones, tien dimorfismu sexual. Nel varón la cabeza y parte cimeru del pechu son de color azul escuru (apaez coritu con poca lluz), y la parte posterior ye de color verde, cada vegada más azul na anca. Les partes inferiores más baxes son de color mariellu anaranxáu. Les nales son de color negru, vermiculados con blancu. El subcaudal ye casi totalmente blancu con namái un fondu negru bien estrechu pa cada pluma. El aníu ocular ye dafechu de color azuláu. La fema asemeyar al machu, pero tien el llombu, la cabeza y el pechu gris, y abondo borrosu de negru y blancu, salvu principalmente a les redes internes de cada pluma de la cola (menos nes membranes esternes).
En comparanza, ye similar pero más pequeña al trogón enligado ("T. caligatus") tien un color mariellu (machu) o blancu incompletu nel aníu del güeyu (fema), y el machu tamién ye distintu debaxo de la cola.
Nun hai solapamiento na distribución de los trogones coliblanco y el trogon viridis, pero los dos pueden ser dixebraos pol diseñu debaxo de la so cola: A diferencia de los trogones coliblanco, el machu trogon viridis tien una amplia base de negru en cada pluma , y la fema ye relativamente d'orixe negru, blancu y salvu principalmente nes membranes esternes de cada pluma. el machu trogon coliblanco tamién tien un traseru más azul qu'el trogon viridis.
Trogon citreolus
Trogon citreolus, ye una especie d'ave perteneciente a la familia Trogonidae.. 
Ye reinal de Méxicu. El so hábitat natural son los montes secos subtropicales o tropicales, los montes húmedos de les tierres baxes y los antiguos montes degradaos.
== subespecies estremen les siguientes subespecies:
Trogon clathratus
Trogon clathratus, ye una especie d'ave perteneciente a la familia Trogonidae.. 
Atópase en Costa Rica y Panamá. El so hábitat natural son los húmedos montes de les tierres baxes. 
Trogon collaris
El trogón encollaráu (Trogon collaris), ye una especie d'ave trogoniforme perteneciente al xéneru "Trogon" qu'integra la familia Trogonidae. Ye nativa del Neotrópicu.
Denominar tamién trogón collarejo (Colombia, Costa Rica, Méxicu), coa collareja (Hondures), trogón de collar (Méxicu), trogón colibarreteado (Nicaragua), sorocuá encollaráu (Venezuela), surucuá de collar o surucuá-de-coleira (en portugués, Brasil). 
Mide 25 cm. Notable dimorfismu sexual. El machu tien picu mariellu; cara y gargüelu corites, aníu ocular anaranxáu; cabeza, pechu y envés verdes con intensos reflexos doraos y cobrizos; timoneres centrales con tinte azuláu; nales finamente barradas de negru y blancu (vermiculado nuna subespecie); collar pectoral blancu dixebrando del banduyu y subcaudales bermeyón, cola ventral con barrado variable negru y blancu. Na fema'l picu mariellu con mexella casi toa corita, cara y gargüelu pardu-escures, cabeza, pechu y envés pardu-leonados, cola dorsal pardu-leonado más intensu, collar pectoral blancu dixebrando banduyu y subcaudal bermeyón-rosado claru, cola ventral blanca finamente vermiculada de gris, con timoneres esternes d'ancha banda subapical y timoneres centrales negres. La fema presenta dos medies llunes blanques alantre y tras del güeyu bordiando l'aníu ocular anaranxáu.
Presente en Belice; Bolivia; Brasil; Colombia; Costa Rica; Ecuador; El Salvador; Guayana francesa; Guatemala; Guyana; Hondures; Méxicu; Nicaragua; Panamá; Perú; Surinam; Trinidá y Tobago; Venezuela.
Ye un residente de los montes tropicales y subtropicales de baxa altitú y montanos. Selves borrinoses, pluviales y en galería; várzeas y crecederes secundaries altos.
Xeneralmente en pareya, suel pasar desapercibíu pos prefier permanecer nel interior del monte. Nel so percha, solmena la so cola como otros trogones. Sigue bandada mistes. Les sos piernes débiles reflexen la so dieta y vezos arborícoles. Anque'l so vuelu ye rápido, nun tán dispuestos a volar cualquier distancia. Polo xeneral alcuéntrase en posición vertical ya inmóviles.
Son residentes na mayor parte de la so distribución, anque delles poblaciones de América Central pueden ser migrantes d'altitú.
La so dieta ye predominantemente insectívora, prindando guxanos, libélulas, escarabayos y unes poques frutes. 
Añera nun furacu en nial de termites arborícoles a un altor ente 5 y 10 m, con una puesta típica de dos güevos blancos.
El so cantar ye un “caró-cau-cau-cau” curtiu y rápido, con hasta cinco “cau”. Los dos sexos dan un llamáu “prrrrr” descendiente, munches vegaes mientres xuben y baxen la cola. Les poblaciones de América Central difieren abondo na so vocalización de les surieges, polo que podríen representar especies distintes.
La especie T. collaris describióse per primer vegada pol naturalista francés Louis Jean Pierre Vieillot en 1817 sol mesmu nome científicu ; localidad tipo «Cayenne».
Posiblemente más próximu a "Trogon mexicanus", "Trogon elegans", "Trogon personatus", "Trogon rufus" y "Trogon curucui"; estudios de ADN suxuren que los parientes más próximos pueden ser "elegans", "personatus" y "rufus". La subespecie "puella" delles vegaes ye considerada como una especie distinta. La validez de la subespecie "extimus" ye cuestionable. La subespecie "xalapensis" ye considerada indistinguible de "puella"; la subespecie "eytoni" (Ríu de Janeiro) aparentemente ye indixebrable de "castaneus"; tamién hai considerable incertidume sobre les subespecies propuestes "underwoodi" (noroeste de Costa Rica y "flavidior" (Panamá, Cerro Flores).
Nun hai total alcuerdo sobre les subespecies ente les clasificaciones. Según la clasificación Clements Checlist 6.9, reconócense 9 subespecies, cola so correspondiente distribución xeográfica:
Según la clasificación del Congresu Ornitolóxicu Internacional (IOC) (Versión 4.3, 2014) tamién se reconocen les siguientes subespecies, y nun se reconoz "eytoni":
A pesar qu'el North American Classification Committee (NACC) - de la American Ornithologists' Union (AOU) reconoz "auratiiventris" como especie, anota que podría tratase namás que d'un morfo de color de "Trogon collaris".
Clements Checklist 6.9 considera a esti grupu como la especie "Trogon aurantiiventris" y les sos respectives subespecies "T. auratiiventris underwoodi" y "T. aurantiiventris flavidior".
Trogon comptus
Trogon comptus, ye una especie d'ave perteneciente a la familia Trogonidae. 
Atópase en Colombia y el noroeste de Ecuador. El so hábitat natural son los húmedos montes de les tierres baxes. 
Trogon curucui
Trogon curucui, ye una especie d'ave perteneciente a la familia Trogonidae.
Atópase en Arxentina, Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Paraguái, y Perú. El so hábitat natural son los montes húmedos de les tierres baxes subtropicales o tropicales y los antiguos montes degradaos.
Distribuyir por América del Sur ye'l cuadrante suroeste y el sureste de la cuenca del Amazones col llende norte ye'l ríu Amazones. La gama sigue más allá de la cuenca del Amazones escontra'l sur hasta'l norte d'Arxentina y Paraguái, y escontra l'este a la mariña oriental de Brasil pel sur hasta'l norte de Espírito Santu, un terciu de la distribución de la especie alcuéntrase fora de la cuenca del Amazones.
subespecies:
Trogon elegans
El trogón elegante (Trogon elegans) ye una especie d'ave de la familia Trogonidae nativa de Centroamérica y Norteamérica.
La área de distribución del trogón elegante inclúi'l sur de los Estaos Xuníos, Méxicu, Guatemala, El Salvador, Hondures, y el norte de Costa Rica. Habita los niveles más baxos de montes abiertos semi-grebes.
"T. elegans" algama un tamañu de 28-30 cm y pesa 65-67 g. Esiste dimorfismu sexual, una y bones el machos y femes tienen un plumaxe distintu. Dambos sexos tienen un picu mariellu y la parte inferior de la cola ye blanca con barres horizontales negres.
El machu tien la cabeza y la parte cimera del pechu y el llombu de color verde escuru metálicu. La cara ye negru, el gargüelu y el pechu de color negru, la parte inferior del pecha y banduyu son coloráu-anaranxáu. Les nales son de color gris na parte cimera. La fema tien un plumaxe de color bronce metálicu. La parte cimera del abdome ye blancu, y detrás del güeyu tien una pequeña franxa blanca vertical.
Aliméntase de fruta y insectos, de cutiu prindaos mientres el vuelu. Los sos picos anchos y piernes débiles reflexen la so dieta y vezos arborícoles. Anque'l so vuelu ye rápido, nun tán dispuestos a volar si nun ye necesariu. Pa cazar insectos prefieren caltenese inmóviles esperando oportunidaes de caza dende una percha.
Añeren a un altor de 2-6 m nun cuévanu n'árboles, polo xeneral d'un nial abandonáu de páxaros carpinteru. La fema suel poner ente 2 y 3 güevos.
Trogon massena
El trogón grande (Trogon massena), ye una especie d'ave de la familia Trogonidae. Distribuyir poles tierres baxes del sureste de Méxicu hasta'l sur de América Central y Colombia tomando una pequeña rexón al noroeste de Ecuador. Habita nos doseles arbóreos y nos niveles más altos de la selva tropical húmeda, pero tamién baxa a árees axacentes semiabiertas.
El trogón grande amuesa dimorfismu sexual nel plumaxe, que ye bastante coloríu. Esta especie mide alredor de 30 cm y pesa 145 g. La so cola ye d'un gris escuru uniforme y les coberteres de les nales aparenten ser grises anque en realidá son un finu enxareyáu de negru y blancu. El machu tien l'envés, la cabeza y el pechu de color verde, el baxu banduyu coloráu y el picu naranxa. La fema tien un envés, cabeza y pechu de color gris escuru, abdome coloráu y el picu ye parcialmente anaranxáu una y bones la parte cimera del quexal negru. El cantar ye un soníu nasal "uk uk uk".
La so dieta basar n'insectos y frutes; la so dieta y vezos arbóreos vense reflexaos nel so picu anchu y pates débiles. Anque'l so vuelu ye rápido, suelen evitar volar hasta pequeñes distancia. De normal pósase argutu y ensin movimientu.
Añera en zones de 3 a 15 metros d'altor, polo xeneral en niales de termites, o en tueros d'árboles en descomposición. De normal pon tres güevos blancos o azulaos en cámares a les cualos llégase al traviés de túneles ascendentes. Dambos sexos escaven la cámara d'incubación.
Trogon melanocephalus
Trogon melanocephalus, ye una especie d'aves perteneciente a la familia Trogonidae. 
Atópase en Belize, Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Hondures, Méxicu, y Nicaragua. El so hábitat natural son los montes secos subtropicales o tropicales, los húmedos montes de les tierres baxes y los antiguos montes degradaos.
Trogon melanurus
Trogon melanurus, ye una especie d'ave perteneciente a la familia Trogonidae. 
Atópase na cuenca del Amazones y l'axacente Panamá. El so hábitat natural son los húmedos montes de les tierres baxes. 
Trogon mexicanus
Trogon mexicanus, ye una especie d'ave perteneciente a la familia Trogonidae.. 
Atópase en Guatemala, Hondures, y Méxicu. En El Salvador, ta presente como vagamundu nómada; con una población na Cordal Nahuaterique que foi vencida a Honduras en 1992 (ver Guerra del Fútbol).
El so hábitat natural son los montes húmedos de monte subtropicales o tropicales. Prefier el pinu (árbol de fueya perenne) y los montes de de pinu-encino a un altor d'ente 1200 y 3500 metros. A diferencia d'otros más raros trogones, esta especie amuesa dalguna adaptabilidá a los llugares utilizaos pa usu humanu y viéronse nos plantíos de café con árboles de solombra afechos como carbayos.
Trogon personatus
Trogon personatus, ye una especie d'ave perteneciente a la familia Trogonidae.. 
Atópase en Suramérica principalmente nos Andes y Tepuy. El so hábitat natural son los montes húmedos subtropicales o tropicales y los antiguos montes degradaos.
Ye un trogón de tamañu mediu con un promediu de 27 centímetros de llargor y 56 gramos de pesu. Como tolos trogones, amuesa dimorfismu sexual. L'envés, cabeza y parte cimeru del pechu del machu son de diversos verdes brillosu, de color acoloratáu-bronce o d'oru verdoso (dependiendo de la subespecie). El banduyu y la parte inferior del pechu son de color coloráu, esti postreru separáu de la parte cimera del pechu verdosu per una banda blanca estrecha. El machu tien un güeyu distintu del aníu, que ye de color coloráu na mayoría de les subespecies, pero que tiende a naranxa na subespecie de los tepuis. La fema ye de color café percima, con un color rosado a colloráu'l banduyu y el pechu; la banda blanca que dixebra'l color marrón y colloráu nel so parte inferior ye de cutiu bien estrecha o oculta. Les femes de toles subespecies tienen un parcial aníu blancu nos güeyos. Como tolos trogones, alimentar de frutes ya insectos. Pa la reproducción escava un cuévanu pal nial na madera nidio d'un árbol de tueru vertical en descomposición. 
Tien ocho subespecies reconocíes:
Trogon rufus
El surucuá mariellu (Trogon rufus) ye una especie d'ave parapaserina na familia trogon de los Trogonidae. 
Reproducir en tierres baxes del sur de Hondures al oeste de Ecuador, hasta'l norte d'Arxentina.
Ye residente de los niveles baxos de selves tropicales, prefier fuerte solombra. Comen insectos y fruta, dacuando en vuelu; oportunísticamente utilicen artrópodos, lo que fai visibles a otros predadores como coatimundis ("Nasua nasua"). 
El so picu fuerte y pates débiles reflexen los sos vezos arbóreos y la so dieta. Anque'l so vuelu ye rápido, son renuentes a volar dalguna distancia. Típicamente allúguense en perchas y nun se mueven.
Munchos surucuas tienen plumaxes distintivos ente machu y fema, con plumes nidies, con frecuencia coloridas. 
Ye relativamente pequeña la especie: 23-24 cm de llargu y pesa 54-57 g, con un baxu cola blancu y tires negres, un picu mariellu y nales cubiertes vermiculadas con blancu y negru, pero a la distancia paez gris.
El machu tien cabeza verde, pechu altu y traseru, cara y cogote negru, y banduyu doráu mariellu. La fema de cara, pechu y traseru pardos, cola acoloratada y banduyu mariellu. El neñones recuerden al adultu pero más nidios, y los mozos machos gargüelu, pechu y nales marrones.
El llamáu ye un "krrrrrr", y acompaña con claros chistíos, "cuh cuh cuh cuh".
Añera ente 1-6 m d'altor nun cuévanu, cola so típica puesta de dos güevos blancos.
Trogon surrucura
Surucuá ("Trogon surrucura"), ye una especie d'ave perteneciente a la familia Trogonidae.. 
Atópase en Arxentina, Brasil y Paraguái. El so hábitat natural son los montes húmedos de les tierres baxes subtropicales o tropicales y los antiguos montes degradaos.
Mide en promediu 26 cm de llargor. Presenta dimorfismu sexual. El machu adultu presenta plumaxe brillosu, la cabeza y el pechu azulaos, mexelles y gargüelu corites, envés verde cúpreo a turquesa, nales chiscaes de blancu y la cara inferior de la cola blanca. La subespecie "T. s. surrucura", que s'atopa de Mato Grosso a Goiás y Rio de Janeiro, y de Mines Gerais a Rio Grande do Sul, norororiente d'Arxentina y Paraguái, tien el banduyu coloráu y el aníu ocular color naranxa. La subespecie "t. s. aurantius", que s'atopa dende Bahia hasta Ríu de Janeiro y l'oriente de Mines Gerais), tien el banduyu y el aníu ocular de color mariellu a anaranxáu.
La fema tienen el aníu ocular blancuciu; les partes cimeres, la cabeza y el pechu de color abuxáu, presenta estríes blanques sobre'l fondu escuru nes nales y la parte inferior de la cola con partes corites.
Aliméntase d'insectos y los sos bárabos, merucos y moluscos y tamién de frutos, especialmente de la palma "Euterpe edulis".
Añera escavando niales de termites nos árboles o dacuando árboles secos o cactus. La fema pon xeneralmente dos güevos. Los pitucos canten tol tiempu sacante cuando tán alimentándose.
Trogon violaceus
El trogón violáceo o surucuá violeta mozu (Trogon violaceus) ye una especie d'ave trogoniforme de la familia Trogonidae que la so área de distribución estender dende México a la cuenca amazónica. Nun se reconocen subespecies.
Trogon viridis
El trogón coliblanco (Colombia) (Trogon viridis), tamién denomináu sorocuá cola blanca (Venezuela), surucuá violeta o surucuá-grande-de-barriga-amarela (en portugués, Brasil), ye una especie d'ave trogoniforme perteneciente al xéneru "Trogon" qu'integra la familia Trogonidae. Ye nativu de América del Sur.
Mide 28 cm. Aníu ocular celeste en dambos sexos; el machu tien la cabeza y pechu azul-violáceos, más intensu na nuca; frente, face y gargüelu negros, dorsalmente verde brillante, cobertoras alares negres; ventralmente mariellu-anaranxáu con timoneres esternes blanques, basalmente negres (o toes blanques nuna subespecie). La cola paez casi toa blanca pembaxo (en realidá, por causa de les amplies puntes blanques de les plumes negres). La fema tien cabeza, pechu y envés gris-apizarrado; cobertoras alares finamente vermiculadas de negru y blancu; ventralmente mariella con cola negra, sacante los sos trés timoneres esternes con ápiz y vexilo esternu blancu, ésti dentáu de negru.
Distribuyir en Bolivia; Brasil; Colombia; Ecuador; Guayana francesa; Guyana; Perú; Trinidá y Tobago; Venezuela.
Atopar nos montes húmedos tropicales en América del Sur, onde la so área de distribución inclúi la Amazonia, el Escudu de les Guayanas, Trinidá y Tobago, y la matu atlánticu nel este de Brasil.
Anda munches vegaes en pareya, posa erecto altu nel monte y más baxu nos cantos, onde pue ser bien mansu, reparando alredor casi perezosamente. Puede xuntase a grupitos mientres la corte.
Como otres aves del so xéneru, alimentar de frutos y grandes invertebraos que prinda en vuelu ascendente a partir del so percha, retornando casi siempres a la mesma. Sigue bandaes mistes, captura llagarteses, coleópteros, guxanos y llagostes.
Añera en cuévanos, munches vegaes escavaes en niales de termites arborícoles a un altor ente 1 y 13 m del suelu. Mientres el apareamiento, el machu alimenta a la fema.
El so cantar ye una serie rápido y constante de 15-20 notes “cau” o “caup”, de timbre más agudu que "Trogon melanurus". Dambos sexos dan un llamáu nidiu, “chuc” y un “cua cua cuo-cuo-cuo-cuo-cuo” anasalado, polo xeneral mientas xubi y baxa la cola.
La especie "T. viridis" describióse per primer vegada pol naturalista suecu Carolus Linnaeus en 1766 sol mesmu nome científicu; localidad tipo «Cayenne».
Forma una superespecie con "Trogon bairdii", "Trogon citreolus" y "Trogon melanocephalus"; delles vegaes consideráu conespecífico con "T. bairdii". Estudios de ADN suxuren que la presente especie pue tar más cerca de "Trogon violaceus" y "Trogon curucui". Aves del sureste de Brasil son descrites como la subespecie "melanopterus", pero les variaciones individuales, según tamién la sobreposición en biométricas con poblaciones en dellos locales de la distribución, crean duldes cuanto a la so separación.
La especie "Trogon chionurus" foi dixebrada del presente d'alcuerdu a la Propuesta N° 379 al South American Classification Committee (SACC) con base nos estudios de filoxenia molecular de DaCosta & Klicka (2008), que demostraron con 99% de probabilidá per métodu “"bookstrap"” y 100% por métodu “"bayesian"” la relación d'hermanes ente "chionurus" y "bairdii", según tamién fuerte soporte a que la subespecie amazónica "T. viridis viridis" sía hermana de dambes.
Según la clasificación del Congresu Ornitolóxicu Internacional (IOC – Versión 4.3, 2014) y Clements Checlist 6.9, reconócense 2 subespecies, cola so correspondiente distribución xeográfica:
Trugon terrestris
La palombu terrestre de picu gruesu o palombu-perdiz picogorda (Trugon terrestris) ye una especie d'ave de la familia de los palombos (Columbidae). Ye l'únicu miembru del xéneru Trugon. Atópase en Indonesia y Papúa Nueva Guinea. Suel habitar les zones los montes de tierres baxes tropicales o subtropicales.
Turacoena manadensis
La palombu cariblanca (Turacoena manadensis) ye un ave de la familia Columbidae.
Ye reinal de Célebes y les islles Togian, islles Sula, islles Banggai, Buton y Muna (Indonesia). El so hábitat natural son los montes tropicales secos, subtropicales o tropicales húmedos.
Atópase amenazada pola perda de la so hábitat natural.
Turnix castanota
El torillo dorsicastaño (Turnix castanotus) ye una especie d'ave charadriforme de la familia Turnicidae.
Ye endémica de la rexón norte del Territoriu del Norte y rexón de Kimberley en Australia.
Los sos hábitats naturales son la sabana seca, bosquecillos de parrotales secos subtropicales o tropicales, pacionales baxos secos subtropicales o tropicales.
Turnix hottentottus
El torillo hotentote (Turnix hottentottus) ye una especie d'ave turniciforme de la familia Turnicidae qu'habita nel África subsaḥariana.
Atópase na mayor parte del África subsaḥariana fuera de les rexones forestales o demasiáu grebes. El so hábitat natural son los yerbazales abiertos. Anque delles poblaciones son sedentaries otra realicen migraciones al norte y a la zona central de la so área de distribución pa reproducise.
Anque nun tán emparentaes con elles los torillos tienen aspeutu d'una perdiz cola cola curtia. Esta especie tien les partes cimeres de color pardu con veteado escuru y ciertu llistáu blancu polos cantos de les plumes, el pechu de color canela y el banduyu claru. Como na mayoría de los torillos la fema ye llixeramente más grande (15 cm de llargu frente a los 14 cm de los machos) y de coloración daqué más intensa que'l machu.
La mayor parte de la so área de distribución ta ocupada pola supbespecie "T. h. nanus", que tien l'iris de los güeyos castañu y el obispillo negru. La subespecie nominal, "T. h. hottentottus", que ta confinada nel fynbos costeru de Sudáfrica, tien l'iris claru y el obispillo tamién más claru. 
Turnix pyrrhothorax
El torillo pechirrufo (Turnix pyrrhothorax) ye una especie d'ave turniciforme de la familia Turnicidae. Ye reinal de Australia, atopándose amplia pero fragmentariamente distribuyida nel norte y este.
Turnix suscitator
El torillo batallador (Turnix suscitator) ye una especie d'ave turniciforme de la familia Turnicidae qu'habita nel sur d'Asia.
Ye una de les especies más pequeñes del so xéneru. Tien la forma típica de los torillos, con plumaxe pardu acoloratáu na parte cimera con llixos claros y anteado na inferior densamente veteados en negru'l pechu y el gargüelu. La fema ye de mayor tamañu, coles partes inferiores veteadas en blancu y negru y con un llurdiu negru nel gargüelu y parte cimeru del pechu. Les sos pates y picu son de color gris azuláu y l'iris de los sos güeyos ye ablancazáu amarellentáu. Alimentar d'insectos y ye ronciegu a entamar el vuelu.
Atópase nel subcontinente indiu, el sudeste asiáticu hasta les Filipines pel este, les islles de la Sonda pel sur, tando presente en toles islles mayores salvu Borneo. Atópase na mayor parte de la India y Sri Lanka, arrodiando'l Himalaya hasta altitúes de 2500 m, y tamién nel sur de China.
"T. s. pallescens" - sur y centru de Myanmar.
"T. s. interrumpens" - sur de Myanmar y Thailandia
Turnix varius
El torillo pintojo (Turnix varius) ye una especie d'ave turniciforme de la familia "Turnicidae" endémica de Australia. Esisten dos subespecies: la subespecie nominal qu'habita nel continente australianu y el torillo de Abrolhos ("Turnix varius scintillans") reinal de les islles Houtman Abrolhos.
El torillo pintojo mide ente 19 y 20 cm de llargu. Ye una ave de vezos terrestres que suel atopase nel suelu ente la yerba de los montes. Aliméntase principalmente d'insectos y granes. Presenta dimorfismu sexual; les femes son llixeramente mayores y de coloración más intensa. El so plumaxe ye principalmente de tonos pardu buxos con diversos motudos blancos y negros, anque los sos costazos y lladrales son principalmente de color castañu acoloratáu. Presenta motudu blancu en cabeza y pechu, ente que na parte cimera presenta plumes con llistáu negru amás del motudu blancu.
Como ye común en tolos torillos, los machos encargar de guarar los güevos (mientres 15 díes) y de curiar a los pitucos. Les femes son polígames y lluchen ente elles polos machos, a los qu'abandonen tres la puesta de los güevos.
El torillo pintojo ye nativu del este y sur d'Australia. Estender dende Queensland en dirección sur hasta Nueva Gales del Sur, Victoria, Australia Meridional y Tasmania. Amás hai una población separada nel suroeste d'Australia Occidental. La subespecie "Turnix varius scintillans" ye reinal de les islles Houtman Abrolhos que s'atopen al oeste del contienente australianu. Había otra subespecie, "Turnix varius novaecaledoniae", reinal de Nueva Caledonia, pero tarrezse que ta extinta yá que nun se tienen rexistros d'ella dende 1912.
La área de distribución del torillo pintojo ye bastante amplia. Nun se realizaron cálculos del tamañu de la so población pero abarrúntase que ta en cayente. Paez ser común nos hábitat apropiaos y delles rexones, y pocu frecuente n'otres. La UICN catalogar como "especie so esmolición menor".
Turnix velox
El torillo rápidu (Turnix velox) ye una especie d'ave turniciforme perteneciente a la familia Turnicidae autóctona de los hábitats de pradería de Australia, onde son unu de los torillos más comunes.
Ye una ave gordosa y de cola curtia, de vezos principalmente terrestres y nocherniegos. El so llargor corporal bazcuya ente los 12 y 16 cm, siendo les femes de mayor tamañu que los machos. El plumaxe de les sos partes cimeros ye principalmente pardu amarellentáu, con veteado blancu y escuru, ente que ye ablancazáu nes partes inferiores. Los machos presenten un veteado del plumaxe de les partes cimeres menos marcáu. El picu de dambos ye curtiu anque robustu y de color gris claru. Los sos güeyos tienen l'iris ablancazáu.
Turtur brehmeri
La palombu de cabeza azul o palombina cabeciazul (Turtur brehmeri) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae qu'habita les selves del Golfu de Guinea dende Sierra Lleona hasta Angola.
==Subespecies conocen dos subespecies de "Turtur brehmeri":
Turtur chalcospilos
La palombina aliverde (Turtur chalcospilos), ye una especie d'ave columbiforme perteneciente a la familia Columbidae. Ye orixinaria d'África.
Tyto capensis
La curuxa d'El Cabu o curuxa de campanariu d'El Cabu (Tyto capensis) ye una especie d'ave strigiforme na familia Tytonidae nativa del sur d'África.
Distribúise n'Angola, Burundi, Camerún, El Congu, República Democrática d'El Congu, Etiopía, Kenia, Lesothu, Malaui, Mozambique, Ruanda, Sudáfrica, Suazilandia, Tanzania, Uganda, Zambia y Zimbabue.
Difier n'apariencia cola curuxa común, al ser más grande, con fuerte contraste ente la parte cimera ya inferior. Les partes cimeres son de color marrón escuru y les partes inferiores ablancazaes. La cara ye tamién más redonda qu'el de la curuxa común.
Considérase «vulnerable» en Sudáfrica, con unes 1000 y 5000 aves nel país (Barnes (ed.), 2000). La especie foi extirpada nel suroeste de Sudáfrica y Lesotho, y la presión combinada al desenvolvimientu, la mala xestión de les quemes, la roza del terrén pa l'agricultura, el sobrepastoreo y la deforestación son de gran esmolición pa la especie (Ansara, 2004).
Tyto glaucops
La curuxa cara ceniza o curuxa de La Española (Tyto glaucops) ye una especie de curuxa de la familia Tytonidae. 
Ye reinal de la República Dominicana y Haití que conformen la Hispaniola.
El so hábitat natural son les carbes seques subtropicales o tropicales, carbes montanos subtropicales o tropicales, y montes bien degradaos. 
Nun tien subespecies reconocíes. Paezse enforma a la curuxa común ("Tyto alba"), sacante que tien un plumaxe más escura y la cara d'un color gris cenizo.
Tyto longimembris
La curuxa patillarga o curuxa de campanariu asiática (Tyto longimembris) ye una especie d'ave strigiforme na familia Tytonidae. Anque delles autoridaes considerar conespecífica cola curuxa d'El Cabu ("Tyto capensis") otres considerar una especie válida.
Ye un búho de tamañu medianu, similar en tamañu a la curuxa común. Los machos adultos miden ente 32 y 38 cm de llargor, ente que les femes son más grandes y puede llegar a midir ente 35 y 42 cm. La valumbu ye de 100 a 116 cm. La fema pesa 460 g ente que'l machu pesa 400 g. Tienen les partes cimeres de color marrón o marrón escuro con llurdios pálidos. Presenta barres negres y canela nes nales y el picu bien pálidu, les pates emplumaes y los güeyos marrón escuru. Como tolos búhos nel xéneru "Tyto", tien un discu facial en forma de corazón de color ante-marrón y el cantu blancu.
Tyto multipunctata
La curuxa motuda (Tyto multipunctata) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Tytonidae endémica de la rexón tropical húmeda del nordés de Australia. Enantes considerábase conespecifica de la curuxa tenebrosa ("Tyto tenebricosa"), anque anguaño considérense especies separaes.
Como n'otres aves rapazos, les femes son de mayor tamañu (37 cm) que los machos (33 cm). El so plumaxe ye principalmente gris con motudu blancu, salvu nel banduyu que ye blancu, y tienen llistáu negru nes plumes de vuelu. Presenta un discu facial en forma de corazón col cantu escuru, que'l so interior pue ser gris o ablancazáu.
Aliméntense principalmente de royedores y pequeños marsupiales terrestres como los bandicuts, anque dacuando tamién atrapen aves y dellos mamíferos arborícoles como les esguiles planeadoras. Les curuxes motudes tienen una llarga llonxevidá y tases de reproducción baxes. La so dómina de cría ye de xineru a agostu. Ye una especie abondosa na so llindada área de distribución nel este de la península de Cabo York, y son animales protexíos poles lleis d'Australia.
Tyto novaehollandiae
La curuxa australiana o curuxa de campanariu amazcarada (Tyto novaehollandiae) ye una especie d'ave strigiforme de la familia Tytonidae nativa del sur de Nueva Guinea y les árees non desérticas de Australia.
Les subespecies descrites de "Tyto novaehollandiae" inclúin:
Tyto rosenbergii
La curuxa de Célebes (Tyto rosenbergii) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Tytonidae. Ye reinal de Célebes. Detalles sobre la so reproducción y estilu de vida nun fueron bien estudiaos.
Ye una ave que'l so tamañu bazcuya ente los 41 cm hasta los 51 cm, de cuerpu llargu abondo asemeyáu al de la curuxa común ("Tyto alba") cola marcada diferencia de tener un color café y un escuru cantu arrodiando'l discu facial. Amás tien llurdios so les nales.
La curuxa de Célebes claramente pertenez a la familia de la curuxa común, sicasí tien muncho más paecíu cola curuxa australiana ("Tyto novaehollandie").
Ésta especie alcuéntrase principalmente nes selves tropicales de la isla de Célebes, en Indonesia, pero tamién habita tierres baxes que fueron erosionadas por programes de deforestación. Afortunadamente afíxose rápido a los hábitats inferiores creaos pola deforestación d'árboles. 
Nel norte de la península de la isla de Célebes el la so área de territoriu invade al de la pequeña y acoloratada curuxa de Minahasa ("Tyto inexspectata"). Pero'l so adaptibilidad previeno la colonización de la curuxa común na isla. 
Tyto tenebricosa
La curuxa tenebrosa (Tyto tenebricosa) ye una especie d'ave estrixiforme de la familia Tytonidae qu'habita en Nueva Guinea y el sureste de Australia.
La curuxa tenebrosa mide una media de 45 cm de llargu. Les femes son de mayor tamañu, miden ente 44–51 cm y pesen ente 750 y 1200 g, ente que los machos miden ente 37–43 cm y pesen ente 500-700 g. El so plumaxe ye principalmente de color gris escuru, más escuru nes partes cimeres, con un finu motudu blancu tantu nes partes cimeres como nes inferiores, siendo les femes daqué más clares. El llargor de la so nala bazcuya ente los 30 y 40 cm y la so cola ye bien curtia. Presenta un discu facial gris en forma de corazón enmarcáu por una ancha llista corita con un cantu ablancazao y difuso nel so interior. Los sos güeyos son escuros. Les sos pates emplumaes tienen deos y tarsos llargos.
La curuxa tenebrosa alcuéntrase nes selves tropicales de les rexones montascoses de Nueva Guinea y nes zones costeres del sureste de Australia, amás de la isla Yapen. Tamién foi columbrada na isla Flinders del estrechu de Bass. 
La curuxa tenebrosa ye una ave nocherniega y duerme nos buecos de los árboles, les cueves o ente la xamasca trupa pel día, polo que ye malo de ver o oyer. Habita en zones de ribayos fondos nos montes húmedos onde haya ocalitos, felechos y demás sotobosque de selva húmeda. Puede cazar en zones más seques pero xeneralmente cría y duerme nes más húmedes.
Foi descrita científicamente pol naturalista inglés John Gould en 1845. Reconócense dos subespecies:
Enantes considerábase a la curuxa motuda ("Tyto multipunctata"), más pequeña y nativa del nordés d'Australia, una subespecie de la curuxa tenebrosa, pero anguaño considérense especies separaes.
Les curuxes tenebroses son territoriales y sedentaries, y créese que permanecen na mesma área tola so vida d'adultu.
Aliméntase principalmente de mamíferos, que pueden ser marsupiales arborícoles (como los petauros xigantes, les zarigüeyas de cola anillada y los petauros del azucre) o terrestres como los bandicuts y los antequinos, y royedores. Tamién atrapa dacuando aves, esperteyos ya insectos.
Añera nun buecu grande d'un árbol o una cueva. La fema duerme nel nial mientres delles selmana enantes de poner unu o dos güevos blancos mate. Xeneralmente la cría tien llugar ente los meses de xineru a xunu, pero puede dase en cualquier dómina del añu dependiendo de la localización y condiciones climátiques. La incubación dura 42 díes. El machu apurre comida a la fema, que raramente dexa'l nial. Los pitucos nacen cubiertos d'un plumón gris y tarden tres meses en completar el so desenvolvimientu hasta poder volar. En dexando'l nial los xuveniles siguen dependiendo de los sos padres un periodu llargu. 
Upupa epops
La pupa o bubiella (Upupa epops) ye una especie d'ave bucerotiformes de la familia Upupidae; Sicasí, na taxonomía de Sibley-Ahlquist, "Upupa" ye dixebráu nun orde propiu, los Upupiformes. Especie diurna, solitaria, territorial y migratoria.
La abubilla recibe diversos nomes según les rexones. Los distintos nomes suelen ser onomatopéyicos, con aliteración (repetición d'una mesma lletra) qu'intenten reproducir el so característicu cantar.
En Aragón conocer popularmente col nome de gurgute y cuscute. En delles zones de Castiella y Aragón conozse como cucuta o cucut. En Canaries como apupu o tabobo. Na Comunidad Valenciana, Cataluña y Baleares como puput o palput. En Galicia recibe'l nome de bubela. En Murcia conózse-y col nome de parputa.. Na contorna lleonesa de La Maragatería conocer col nome de budibilla. En Navarra llámase-y gallico de San Martín. En Estremadura conocer como poipa
Les abubillas son mesmes d'Europa, Asia y África, sacante Madagascar, onde esiste una especie propia, "Upupa marginata" (considerada por dellos autores solu una subespecie más de "O. epops"). Ye una especie migratoria nes rexones septentrionales de la so área de distribución y residente o parcialmente migratoria nes otres rexones. La mayor parte de les que migren d'Europa probablemente enviernen n'África al sur del Sáhara, sicasí les poblaciones del centru y este de Siberia migren a Asia meridional.
El so plumaxe puede variar dende un pardu rosado a una canela escuru o acoloratáu, coles nales y la cola llistaes de blancu y negru. Ta dotáu na cabeza d'un penachu de plumes eréctiles como un abanicu, pero casi siempres lo caltién zarráu. Miden de 25 a 29 cm de llargu, con 44 a 48 cm de valumbu de nales. Son inconfundibles, especialmente pol vuelu erráticu que ye como'l d'una caparina xigante.
Camina pel suelu como un estornín. El so cantar ye un reclamu buecu y davezu trisilábicu “up-up-up”, que da-y orixe al so nome científicu. Les femes mientres tán nel nial y los pollos tienen un golor peculiar y desagradable.
Aliméntense introduciendo'l so llargu picu en tierra blanda o n'escrementos d'animales en busca de insectos y los sos bárabos, anque come preferentemente grillus y escarabayos de gran tamañu. Ye un depredador natural de la procesionaria del pinu.
Suel añerar en buecos de árboles vieyos, cuévanos d'edificios, resquiebros ente les roques y montones de piedres. Como nel del so pariente'l martín pescador, tiende a contener bayuroses cantidaes de fieces y güelen bien mal, lo que sirve de protección contra depredadores. Les abubillas femes qu'añeren, cuando son asustaes por un intrusu faen salir una pequeña gota d'una secreción oleosa fedióndiga que producen nuna glándula asitiada na base de la cola. Esa secreción tien eses propiedaes por causa de les bacteries simbiontes que crecen na glándula, y qu'apurren a l'ave defenses frente a posibles patóxenos. Les femes trescalen el so cuerpu con esa secreción escura con frecuencia, pero amás anubren voluntariamente los güevos con ella untándo-yla col picu, lo qu'aumenta'l so ésitu d'eclosión.
Dambos sexos son paecíos, ente que les crias tienen colores más apagaos. Instala'l so nial nel buecu de los árboles, en murios, en tenaes, en teyaos etc. Guara la fema, que permanez nel nial dende l'empiezu de la puesta y ye alimentada pol machu. Los pulgos de los güevos tienen pequeños cráteres que sirven pa retener la secreción uropigial de la fema na so superficie (11) lo que fai que vaigan camudando de color dende azuláu a marrón a lo llargo de la incubación
Los pitucos pueden permanecen nel nial 28 díes y son alimentaos con insectos, de primeres solo con alimentu apurríu pol machu y depués por dambos padres.
Conócense nueve subespecies de "Upupa epops ":
Dellos autores consideren a "Upupa marginata", de Madagascar, una subespecie más de "Upupa epops".
Upupidae
Upupidae ye un cladu de aves bucerotiformes mesmes del Vieyu Mundu, conocíes vulgarmente como abubillas. Según dellos autores, los upúpidos tienen categoría d'orde denomináu Upupiformes (ver Taxonomía de Sibley-Ahlquist).
La familia de los upúpidos inclúi un solu xéneru, "Upupa", con dos especies:
Xéneru "Upupa":
Amás, conozse una especie de abubilla xigante, "Upupa antaios", que vivía na Islla Santa Elena y se escastó fai enforma tiempu.
Urochroa bougueri
The colibrí nagüiblanco o colibrí de Bouguer ("Urochroa bougueri") ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae", única integrante del xéneru Urochroa, que s'atopa en Colombia, Ecuador y el Perú.
Vive nel monte húmedu, los cantos del monte, a lo llargo de ríos y quebraes y en zones con predominiu de vexetación arbustiva, ente 1.500 y 2.800 m de altitú.
Mide 13 a 14 cm de llargor y pesa ente 8,5 a 9,2 g. picu llargu, sutilmente decurvado y negru.
Presenta l'envés color verde cobrizu; el cazu y área malar color ablondu; el gargüelu y el pechu son de color azul iridiscente; el banduyu gris parduzu; les coberteras supracaudales cobrices, les infracaudales negres; los llaos y lladrales verde opacu. Les rectrices centrales y esternes son negres y el restu de la cola blanca con marxe gris escuru.
Alimentar del néctar suxetar a les flores coles sos pates. Con frecuencia busca alimentu nos estratos medios y baxos del monte, anque tamién dacuando nel dosel. Ye común reparalo volar sobre río prindando insectos, mientres realiza acrobacies.
Constrúi'l nial en forma de copa, con mofos, liquen y raicillas, nuna caña vertical d'un árbol, ente 5 y 12 m sobre'l suelu. La fema pon dos güevos que guara mientres 16 a 18 díes y los pichones abandonen el nial a los 23 a 25 díes.
Urocolius indicus
El páxaru mure carirrojo (Urocolius indicus) ye una especie d'ave coliforme de la familia Coliidae que vive en África austral.
El páxaru mure colirrojo mide alredor de 34 cm de llargu, incluyida la so llarga cola que supon aprosimao la metá del llargor total. Tien na cabeza un penachu de plumes eréctiles, y presenta una carúncula colorada nel lorum y alredor de los sos güeyos. El so picu curvado escontra baxo ye acoloratáu cola punta negra. El plumaxe de les sos partes cimeros ye abuxáu, cola frente y el pechu de color canela claru y el banduyu ablancazáu. Dambos sexos tien un aspeutu similar y los xuveniles tienen la carúncula verdosa y el penachu de la so cabeza ye más curtiu.
Atópase nel sur d'África dende los estremos meridionales de Angola, República Democrática d'El Congu y Tanzania hasta la provincia del Cabu en Sudáfrica. El so hábitat natural ye la sabana arbustiva, el fynbos y cualquier espaciu arboláu abiertu de la rexón, pudiéndose atopar tamién nos campos de cultivu y los xardinos.
El páxaru mure carirrojo alimentar de frutos, fueyes, granes y néctar. Ye una especie sedentario y social que fora de la temporada de cría alimentar en pequeños grupos, formaos de normal por media docena d'individuos, pero que pueden llegar hasta 15 o más. Pela nueche los grupos fuelguen xuntos y suelen practicar el afecháu mutuu. 
Cría ente xunu y febreru. Constrúi un nial en forma de concu compuestu por materiales vexetales desordenaos y forráu per pelo de mamíferos. La so puesta componer de 2 a 6 güevos que eclosionarán nunos dos selmanes.
== Taxonomía reconocen cinco subespecies, según un orde filogenético de la llista del Congresu Ornitolóxicu Internacional:
Urocolius macrourus
El páxaru mure nuquiazul (Urocolius macrourus) ye una especie d'ave coliforme de la familia Coliidae que vive nel el Sahel y África oriental. 
El páxaru mure nuquiazul mide ente 33 y 35 cm de llargu, incluyida la so llarga cola que supon más de la metá del llargor total. Los adultos tienen el plumaxe pardu buxu claru, cola nuca de color azul turquesa brillosa. Presenta un caractarístico penachu eréctil y una carúncula colorada alredor del güeyu. El so picu tien la base colorada y la punta negra y curvada escontra baxo. Los xuveniles escarecen del azul de la nuca, la so carúncula facial ye rosada y el so picu verdosu.
El páxaru mure nuquiazul estender pol sahel, y les rexones semiáridas del este d'África ente los paralelos 10°N y 20°N (el cuernu d'África y rexones axacentes hasta Tanzania y les fronteres de la República Democrática d'El Congu.
Los sos hábitats naturales son los montes secos, les sabanes y zones de carba semiáridas, dende los 450 a los 2000 metros de altitú.
Urodynamis taitensis
El koel colilargo (Urodynamis taitensis) ye una especie d'ave cuculiforme de la familia Cuculidae que vive en Oceanía. Ye la única especie del xéneru Urodynamis. 
El koel colilargo cría en Nueva Zelanda y pel hibiernu migra escontra'l norte, a les islles del Pacíficu suroccidental.
Foi descritu científicamente pol naturalista suecu Anders Erikson Sparrman en 1787, pero na actualidá la mayoría de los taxónomos encuadrar nel xéneru "Urodynamis."
El koel colilargo practica'l parasitismu de puesta. Les femes ponen los sos güevos nos niales d'otres especies como los mohouas cabecigualda, mohoua cabeciblanco y pipipí. El güevu de koel eclosiona primero que los del güéspede y el pollu emburria fora del nial el restu de güevos. Los pollos de koel colilargo son capaces d'asonsañar les llamaes de los mesmos pollos del güéspede.
Uropelia campestris
La columbina colilarga o tortolita vaquera (Uropelia campestris) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. Ye la única especie dientro del xéneru "Uropelia".
Ye reinal de la ecorregión del Zarráu nel centru y nordés de Brasil y la vecina Bolivia. El so hábitat natural consiste en Sabanes seques y pacionales estacionalmente húmedos o anubiertos.
Uropsalis lyra
El chotacabras llira (Uropsalis lyra), tamién denomináu atajacaminos llira, dormión llira y guardacaminos llira, ye una especie d'ave caprimulgiforme de la familia Caprimulgidae que vive en Suramérica.
Atópase en pajonales y montes abiertos de los montes d'Arxentina, Bolivia, Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela, ente los 800 y 2.100 metros de altitú.
El machu mide 76 cm de llargor, la fema 25cm. El machu presenta cabeza gris con llixos negros; ollar acoloratáu ablondu sobre la nuca que llega hasta'l pescuezu; envés ablondu a marrón enllordiáu de negru; banduyu ocráceo a marrón motudo de negru; nales negres con barres ablondes; cola acoloratada ablonda con barres negres na base, les plumes esternes bien llargues d'hasta 66 cm de llargu, negres y punta blanca. La fema presenta corona negra con puntos ablondos; primaries negres con llurdios ablondos nes barbes esternes; cola corita con barres acolorataes y ensin plumes allargaes.
Uropsalis segmentata
El chotacabras golondrina (Uropsalis segmentata), tamién denomináu dormión llira chicu o guardacaminos golondrina (Colombia), ye una especie d'ave caprimulgiforme, una de los dos pertenecientes al xéneru "Uropsalis" qu'integra la familia Caprimulgidae. Ye nativu de los Andes en Suramérica.
Atópase en Bolivia, Colombia, Perú y Ecuador.
Habita en montes húmedos tropicales y subtropicales montanos.
La especie "O. segmentata" describióse per primer vegada pol ornitólogu estaunidense John Cassin en 1849 sol nome "Hydropsalis segmentatus"; localidad tipo «Bogotá».
Urosticte benjamini
El colibrí puntablanca occidental o puntiblanca pechipúrpura (Urosticte benjamini), ye una especie d'ave de la familia "Trochilidae". Atopar nes zones húmedes del Topetó biogeográfico, en Colombia y Ecuador, ente los 600 y 1.600 m de altitú.
Mide ente 7 y 9 cm de llargor; el picu ye rectu y algama 18 mmde llargu. . Plumaxe verde metálicu o azul turquesa,bien iridiscente nel gargüelu y la grupa; presenta estría postocular blanca y un característicu parche en forma de media lluna de color fucsia a violeta iridiscente, en parte alta del pechu, bordiáu per una estrecha llinia blanca embaxo. La cola ye curtia y negra, encruciada, col par de plumes centrales con puntes blanques y coloraes visibles penriba. La fema presenta una llarga estría malar blanca, una banda blanco y colorao nel pechu y banduyu blancu con puntiáu verde o azul brilloso; la so cola ye menos encruciada y nun tien amplies puntes blanques nes plumes centrales, sinón terminales blanques nes plumes esternes.
Urosticte ruficrissa
El colibrí puntablanca oriental (Urosticte ruficrissa) ye una especie de colibrí na familia "Trochilidae". 
Atópase en Colombia y Ecuador. El so hábitat natural son los montes húmedos tropicales o subtropicales de monte.
Urotriorchis macrourus
El azor rabilargo (Urotriorchis macrourus) ye una especie d'ave accipitriforme de la familia Accipitridae y ye la única especie del xéneru Urotriorchis. 
Habita la selves tropicales de África Occidental y África Central.
Veniliornis affinis
El carpinteru tiñíu (Veniliornis affinis), tamién denomináu carpinteru rojoteñido (Ecuador), carpinteru embridado (Colombia), carpinteru barreteado (Venezuela) o picapauzinho-avermelhado (en portugués, Brasil) ye una especie d'ave piciforme perteneciente al xéneru "Veniliornis" qu'integra la familia Picidae. Ye nativu de Suramérica.. 
Mide 19 cm. Frente y corona negres con nidia estriáu colloráu; nuca y parte posterior del pescuezu, colloraos; cara mariellu puerco con leve estriáu escuru nes mexelles; llaterales del pescuezu mariellu-doraos; partes inferiores barradas de negru-pardusco y blancuciu; motudu claru sobre cobertoras alares. La fema tien la parte posterior de la corona, nuca y parte posterior del pescuezu mariellos (ensin colloráu). Esiste una forma con frente y corona coloraes, cara anteado puerco, amarellentada na parte posterior, y cobertoras con tinte acoloratáu.
El so hábitat natural son les selves tropicales de Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela. En selves lluvioses de tierra firme y de várzea, crecederes secundaries, los sos cantos, carbes.
Vive solitariu o en pareya. Sigue bandaes mistes y columnes de formigues guerreres.
Aliméntase de insectos que busca perfurando la madera nos estratos mediu y alto del monte; tamién adora frutes. Sigue columnes de formigues guerreres col enfotu de prindar artrópodos axorizaos poles formigues.
El llamáu ye una serie rápida con 12 a 14 notes “ki” anasaladas y agudes que recuerden al ferre murcielaguero ("Falco rufigularis"). 
La especie "V. affinis" describióse per primer vegada pol ornitólogu británicu William Swainson en 1821 sol nome científicu "Picus affinis"; localidad tipo «Badea, Brasil».
Forma una superespecie con "Veniliornis kirkii", "Veniliornis chocoensis", "Veniliornis cassini" y "Veniliornis maculifrons". De cutiu foi tratáu como conespecífico con "chocoensis", pero esisten diferencies de plumaxe, preferencia d'hábitat y, reputadamente, vocalizaciones. Delles vegaes cree sese conespecífico con "cassini", son necesarios estudios en circunstancies en qu'hai una pequeña sobreposición nes sos distribuciones. Les subespecies intergradan en gran midida; un espécime del este de Colombia foi descritu como subespecie separada “"caquetanus"”, pero considera sese un subadulto de "orenocensis".
Según la clasificación del Congresu Ornitolóxicu Internacional (IOC) (Versión 4.4, 2014) y Clements Checlist 6.9, reconócense 4 subespecies, cola so correspondiente distribución xeográfica:
Veniliornis callonotus
El carpinteru escarlata (Veniliornis callonotus) tamién conocíu como carpinteru dorsiescarlata o carpinteru coloráu y blancu, ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae. Habita en montes secos, montes húmedos y carbaes de Colombia, Ecuador y Perú.
Veniliornis cassini
El carpinteru cebra (Venezuela) (Veniliornis cassini), tamién denomináu pica-pau-de-colar-dourado (en portugués, Brasil) ye una especie d'ave piciforme perteneciente al xéneru "Veniliornis" qu'integra la familia Picidae. Ye nativu del nordés de Suramérica.
El carpinteru cebra mide unos 16 cm de llargu. Tien les partes inferiores densamente llistaes en blancu y negru, a lo que debe'l so nome común, ente que les cimeres son de color pardu oliváceo, con dellos llixos blancos nes nales. La so nuca y parte posterior del pescuezu son marielles. Cara abuxada, auriculares estriaos de negru, frente y corona corites. El pileu de los machos ye estriáu de colloráu más intensu na nuca, sicasí'l de les femes ye coritu motudu de mariellu.
Atópase en Brasil, Colombia, la Guayana francesa, Guyana, Surinam y Venezuela. Distribuyir dende l'este y sureste de Venezuela (Bolívar, Amazones), les Guayanas, y nordés de Brasil al norte del Ríu Amazones (este de Roraima y baxu ríu Negru hasta Amapá).
El so hábitat natural ye'l dosel de los marxes de les selves húmedes tropicales y los montes secundarios hasta los 1500 m d'altitú.
Vive en pareyes, acompañando bandaes mistes poles copes. Los sos vezos son bien pocu conocíos.
Aliméntase de insectos y los sos bárabos. 
La especie "V. cassini" describióse per primer vegada pol naturalista francés Alfred Malherbe en 1862 sol nome científicu "Mesopicus cassini"; localidad tipo «Cayenne».
Forma una superespecie con "Veniliornis kirkii", "Veniliornis chocoensis", "Veniliornis affinis" y "Veniliornis maculifrons". De cutiu ye consideráu conespecífico con "chocoensis", pero difier en detalles de plumaxe, en preferencies de hábitat, aparentemente tamién en vocalización, y ta xeográficamente aislláu polos Andes. Tamién foi consideráu posiblemente conespecífico con "affinis", con quien se sobrepon llixeramente na distribución; precísense más estudios. Ye monotípicu.
Veniliornis dignus
El carpinteru ventriamarillo (Veniliornis dignus) tamién conocíu como carpinteru buchiamarillo o carpinteru de barriga mariella, ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae. Habita en montes montanos de Colombia, Ecuador, Perú y Venezuela.
Veniliornis frontalis
El carpinteru oliva yungueño, carpinteru de les Yungas, o carpinterito de les Yungas (Veniliornis frontalis) ye una especie d'ave de la familia Picidae y perteneciente al xéneru "Veniliornis". Habita en selves y montes húmedos de monte nel centru-oeste de América del Sur. 
Distribuyir nes selves del centro oeste y sur de Bolivia, nos departamentos de: Cochabamba, Santa Cruz, Chuquisaca, y Tarija, algamando pel sur hasta'l noroeste de la Arxentina, nes provincies de Salta, Jujuy, Tucumán, y Catamarca. 
Los sos hábitats naturales son selves subtropicales o tropicales de monte o yungas, y otres zones d'altor con montes húmedos degradaos.
El so llargor total ye de 14 cm. Dambos sexos son asemeyaos, anque la fema presenta la frente, corona, y nuca pardes puntiaes de blancu, ente que'l machu tien namái la frente parda puntiada de blancu, pos la corona y la nuca son coloraes. L'envés en dambos ye oliva-doráu, con leve barrado blancu. Nes cubiertes alares tamién se presenta'l puntiáu de blancu. El diseñu ventral ye coritu barrado de blancu.
Ye una ave que vive mayormente solitaria o en pareya, diurna, arborícola, d'estratos medios a altos de les selves y montes húmedos de monte. Mientres caltién la so cola sofitada na corteza, percuerre'l tueru en busca d'insectos, dieta que complementa con frutes. Marca'l so territoriu con llamaos agudos y golpeteos en tueros buecos. El so vuelu ye onduláu y lentu. 
Esta especie monotípica describióse orixinalmente por Jean Cabanis nel añu 1883, sol nome de: "Cloronerpes" [sic] "(Campias) frontalis", con localidá típica: «Tucumán, Arxentina». Forma una superespecie con "Veniliornis passerinus"; ente dambes hanse rexistráu casos d'hibridación, polo que n'ocasiones fueron consideraos como namái subespecies d'una mesma especie.
Veniliornis kirkii
El carpinteru culirrojo o carpinteru lomirrojo (Veniliornis kirkii) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae, que s'atopa en Brasil, Colombia, Costa Rica, Ecuador, Guyana, Panamá, Perú, Trinidá y Tobago y Venezuela.
Viven nel dosel del monte húmedu tropical, monte de galería y árees axacentes de crecedera secundaria, manglares, arbolees, güertos y xardinos arbolaos, xeneralmente per debaxo de los 1.000 m de altitú, pero atopáu en delles partes hasta los 1.700 msnm.
Mide 15 a 16,5 cm de llargor y pesa 28 a 30 g. El plumaxe de les sos partes cimeros ye verde oliva, con un llustre doráu a anaranxáu nel llombu y les coberteras alares. La parte trasera de la rabadilla y les coberteras supracaudales son de color coloráu anaranxáu; les remeres y les timoneres son fuscas col cantu verde oliva; el forru de les nales y la base de les remeres presenten un barreteado crema y fusco. El mentón ye abuxada y les partyes inferiores son de color oliva fusco, con barres angostes anteadas enriba y barres más grueses blanques opaques embaxo. El picu ye fusco cola base del quexal gris claru. Les pates son grises.
El machu tien la la cara color oliva fusco, la coroniella y la parte posterior del pescuezu color gris cayuela, cola punta de les plumes de color coloráu, lo que-y da una apariencia llistada; detrás del güeyu presenta rayitas mariellu dorao que s'estiende por detrás de la parte baxa del pescuezu y de los auriculares. La fema presenta la corona y la nuca color marrón escuru y cola punta de les plumes de la nuca color castañu a mariellu.
Picotia los tueros y cañes pa estrayer bárabos y abeyones pequeños minadores de madera.
Constrúin el nial nel buecu d'un árbol a un altor del suelu de 3 a 8 m. La fema pon 2 o 3 güevos blancos y brillosos.
Veniliornis lignarius
El carpinteru bataraz grande (Arxentina) o carpinterito (Chile) (Veniliornis lignarius), tamién denomináu picu bataraz grande o carpinteru patagónico ye una especie d'ave piciforme perteneciente al xéneru "Veniliornis" qu'integra la familia Picidae. Habita los montes y selves próximos al encadenamientu de los Andes, dende Bolivia hasta'l sur de la Arxentina y de Chile.
El so llargor total ye de 18 a 19 cm. Dambos sexos son asemeyaos, cabeza con frente y corona negres anque'l machu tien la nuca colorada ente que na fema ye negra. Llaos de la cara blancos con banda corita que crucia'l güeyu y llega hasta la zona auricular trasera. El so color xeneral ye negru marcáu de blancu nel envés, mientres ventralmente ye blancu marcáu d'escuru. Nales y cobertoras negres con llurdios blancos; cubiertes interiores blanques.
Una posible subespecie distribuyir nes selves del centro oeste y sur de Bolivia, nos departamentos de: La Paz, Cochabamba, Santa Cruz, Chuquisaca, y Tarija, algamando pel sur hasta'l noroeste de la Arxentina, nes provincies de Salta, y Jujuy.
Otra posible subespecie habita nos montes del centru y sur de Chile nes rexones de: Bíu-Bíu, Araucanía, Los Ríos, Los Llagos, Aysén, y Magallanes y de l'Antártica Chilena. Esta mesma población tamién habita nos montes del sudoeste de l'Arxentina, nes provincies de: Neuquén, Ríu Negru, Chubut, y Santa Cruz; migrando pel hibiernu hasta la de La Rioxa.
Los sos hábitats naturales son los arbustales semitropicales y tropicales d'altitú, según tamién los montes templaos y fríos. Estos postreros especialmente formaos por lengas (Nothofagus).
Ye una ave que vive mayormente solitaria o en pareya, diurna, arborícola, d'estratos medios a altos de les selves y montes. Mientres caltién la so cola sofitada na corteza, percuerre'l tueru en busca d'insectos. Marca'l so territoriu con llamaos agudos y golpeteos en tueros buecos. El so vuelu ye onduláu y lentu.
A pesar d'aspeutu bien paecíu al carpinteru bataraz chicu ("Veniliornis mixtus"), nun son atopaos simpátricamente.
Empieza a nidificar escontra ochobre y nel branu austral nes rexones más lluvioses al sur de Chile. Col so picu, taladra un furacu en cañes grueses o tueros, que rellena col mesmu aserrín del taladráu a manera de colchón. La niarada ye de 3 a 4 güevos blancos, brillosos, allargaos, midiendo 23 x 16 mm, de pulgu finu, lo que los fai bien fráxiles.
Foi descrita orixinalmente pol naturalista chilenu Juan Ignacio Molina nel añu 1782 sol nome de: "Picus lignarius" con localidá típica: «Chile».
Acordies con la propuesta aprobada N° 262 al "South American Classification Committee" (SACC) con base n'estudios de filoxenia de ADN mitocondrial del xéneru "Veniliornis" y xéneros parientes conducíos por Moore "et a el". (2006), les especies enantes denominaes "Picoides mixtus" y "Picoides lignarius" fueron tresferíes a "Veniliornis"; y l'anterior "Veniliornis fumigatus" a "Picoides", sol nome "Picoides fumigatus".
Forma una superespecie con "Veniliornis mixtus"; paecen ser genéticamente próximos, polo que podríen pertenecer a una única especie, pero dalguna posible superposición nes sos árees de reproducción entá nun ta bien documentada. Genéticamente guarda mayor distancia con otros conxéneres americanos.
Magar entá ye monotípica, esta especie ta estremada en dos poblaciones alopátricas que representaríen dos distintos taxones subespecíficos.
Veniliornis maculifrons
El carpinteru orejigualdo (Veniliornis maculifrons) ye una especie d'ave de la familia Picidae y perteneciente al xéneru "Veniliornis". Habita de manera endémica en selves tropicales del sudeste de Brasil. 
Distribuyir de manera reinal nel sudeste del Brasil nos estaos de: Badea, Mines Gerais, Espirito Santu, y Ríu de Janeiro. 
Los sos hábitats naturales son selves húmedes tropicales de tierres baxes, y otres zones montiegues tropicales húmedes degradaes.
Ye una ave que vive mayormente solitaria o en pareya, diurna, arborícola, d'estratos medios a altos de les selves y montes húmedos tropicales. Mientres caltién la so cola sofitada na corteza, percuerre'l tueru en busca d'insectos, dieta que complementa con frutes. Marca'l so territoriu con llamaos agudos y golpeteos en tueros buecos. El so vuelu ye onduláu y lentu. 
Esta especie monotípica describióse orixinalmente por Johann Baptist von Spix nel añu 1824, sol nome de: "Picus maculifrons", con localidá típica: «Ríu de Janeiro, Brasil».
Forma una superespecie con "Veniliornis kirkii", "Veniliornis chocoensis", "Veniliornis cassini", y "Veniliornis affinis".
Veniliornis mixtus
El carpinteru bataraz chicu (Arxentina) o carpinteru bataraz (Paraguái, Uruguái) (Veniliornis mixtus), tamién denomináu carpinterito bataraz, carpinteru remexáu (Uruguái), picu bataraz mozu o pica-pau-chorão (en portugués, Brasil) ye una especie d'ave piciforme perteneciente al xéneru "Veniliornis" qu'integra la familia Picidae. Habita en arbustales, montes, y selves en galería, dende Bolivia y el centru de Brasil hasta'l norte de la Patagonia arxentina. 
El so llargor total ye de 15 cm. Dambos sexos son asemeyaos, anque'l machu tien la nuca colorada ente que na fema ye negra. El so color xeneral ye negru marcáu de blancu nel envés, mientres ventralmente ye blancu marcáu d'escuru. Cara blanca, parche auricular y faxa malar, negros.
Distribuyir dende l'este de Bolivia, centru del Brasil, y l'oeste de Paraguái, hasta Uruguái y el norte de la Patagonia arxentina.
Na Arxentina distribuyir nes provincies de: Bonos Aires, Ciudá Autónoma de Bonos Aires, Catamarca, Chaco, Chubut, Córdoba, Provincia de Corrientes Corrientes, Ente Ríos, Formosa, Jujuy, La Pampa, La Rioxa, Mendoza, Neuquén, Ríu Negru, Salta, San Juan, San Luis, Santa Fe, Santiago del Esteru, y Tucumán. 
Los sos hábitats naturales son arbustales grebos, montes de dellos tipos tantu húmedos como xerófilos—, y selves en galería.
Ye parcialmente migratoria en dellos llugares.
Aliméntase de granes, amás de insectos y los sos bárabos xilófagues, formigues y termites, los sos güevos y pupes.
La pareya escava'l so nial en tueros secos d'árboles o palmeres muertes ente 3 y 6 m del suelu, onde guaren hasta 4 güevos.
Foi descrita orixinalmente pol naturalista neerlandés Pieter Boddaert nel añu 1783 sol nome de "Picus mixtus" con localidá típica: «Bonos Aires, Arxentina».
Forma una superespecie con "Veniliornis lignarius"; paecen ser genéticamente próximos, polo que podríen pertenecer a una única especie, pero dalguna posible superposición nes sos árees de reproducción entá nun ta bien documentada. Genéticamente dambes guarden mayor distancia con otros conxéneres americanos.
Esta especie ta estremada en dellos taxones subespecíficos. Les subespecies intergradan nes sos árees de contactu, polo qu'a "Veniliornis mixtus malleator" y a "Veniliornis mixtus berlepschi" podría ser más apropiáu arrexuntales con "Veniliornis mixtus mixtus". 
Les diferencies subespecíficas nesta especie son contraries a lo esperable según la riegla Gloger. "V. m. malleator" y "V. m. berlepschi", que habiten n'ambientes grebos, tienen patrones más escuros y más prominente rayáu ventral, ente que les otres dos subespecies, que son taxones de montes más húmedos y selves en galería, son polo xeneral más pálides.
Veniliornis nigriceps
El carpinteru ventribarrado (Veniliornis nigriceps) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae qu'habita nel oeste de Suramérica.
El carpinteru ventribarrado mide ente 16,5 y 18 cm de llargu. El plumaxe de les sos partes cimeros ye principalmente de color verde oliváceo. El pileu de los machos ye de color coloráu ente que el de les femes ye negru o gris escuru, según les subespecies. Los sos partes inferiores tán densamente llistaes en blancu y negru, o ablancazáu y verde en dalguna subespecie.
Atopar nos montes de monte de Bolivia, Colombia, Ecuador y Perú.
Veniliornis passerinus
El carpinteru chicu (Veniliornis passerinus), tamién denomináu carpinterito oliváceo (Paraguái, Venezuela), carpinteru oliva chicu (Arxentina), carpinteru oliváceo común (Arxentina), carpinteru riberanu (Colombia) o picapauzinho-anão (en portugués, Brasil), ye una especie d'ave piciforme perteneciente al xéneru "Veniliornis" qu'integra la familia Picidae. Vive en Suramérica.
El carpinteru chicu ye'l menor de los miembros del so xéneru, mide ente 15  y 17 cm de llargu. El machu presenta una boína colorada enllordiada de gris nel pileu y la nuca, que na fema ye gris xaspiada de blancu. Y otres races frente y corona abuxaes o con ceya y llinia malar blanques. Partes cimeros de color pardu oliváceo, cara pardu anteada, gargüelu y restu de partes inferiores barradas d'ablancazáu y gris-coritu; tenue barrado nel envés y nidiu motudu en cobertoras alares. Cola escura.
Ta presente en Arxentina, Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, la Guayana francesa, Guyana, Paraguái, Perú, Surinam y Venezuela. .
El carpinteru chicu atopar nun ampliu espectru de hábitats arbolaos de América del Sur, al este de los Andes y per debaxo de los 1000 d'altitú. Ye común nos marxes de les selves tropicales y les escamplaes, los montes secundarios y les riberes.
Vive solu o en pareya a cualquier altor del monte, frecuente en locales abiertos y bono de ver. Nun acostuma xuntase a bandada mistes. Engaramáu nuna caña alta, da un “kikikikiki...” que va acelerando.
Nidifican en tarmos de bambú, en palmeres o cañes seques, onde escaven una pequeña entrada.
Son insectívoros.
La especie "V. passerinus" describióse per primer vegada pol científicu, naturalista, botánicu y zoólogu suecu Carolus Linnaeus en 1766 sol nome científicu "Picus Passerinus"; localidad tipo errada «Dominica», posteriormenre enmendada pa «Cayenne».
Forma una superespecie con "Veniliornis frontalis"; los dos especies delles vegaes hibriden, y foi consideraes dacuando como conespecífices. Les subespecies tienden a cruciase. Aves del estremu oeste de la Guayana Francesa descritos como subespecie "saturatus" y aquelles del este de Brasil (norte de Goiás, oeste de Badea) descrites como "transfluvialis", aparenten ser namás que cruzamientos.
Según la clasificación del Congresu Ornitolóxicu Internacional (IOC) (Versión 5.1, 2015) y Clements Checklist 6.9, reconócense X subespecies, cola so correspondiente distribución xeográfica::
Veniliornis sanguineus
El carpinteru sanguíneu o carpinteru coloráu y pardu (Veniliornis sanguineus) ye una especie d'ave piciforme de la familia Picidae que vive nel norte de Suramérica.
Ye un picatueru de pequeñu tamañu, que la so llargor pico cola bazcuya ente los 12 y 13 cm. El so llombu y nales son de color coloráu, y la cabeza y partes inferiores son pardu abuxaes, con fines llistes horizontales blanques nel pechu y banduyu. La so cola ye de color pardu escuru. El pileu y la nuca de los machos ye de color coloráu. Les femes son d'un color pardu más claru y escarecen de la franxa colorada na parte cimera de la cabeza.
Atópase solo nuna franxa costera d'unos 140–180 km d'anchu en Guyana, Surinam y la Guayana francesa. 
Los sos hábitats naturales son les selves húmedes tropicales de rexones baxes y los manglares. Abonda alredor de los plantíos de café.
Veniliornis spilogaster
El carpinteru enllordiáu (Veniliornis spilogaster), tamién denomináu carpinteru oliva (o oliváceo) enllordiáu (Arxentina), carpinterito barrado (Paraguái), carpinterito enllordiáu (Uruguái), carpinterito de monte (Uruguái) o picapauzinho-verde-carijó (en portugués, Brasil) ye una especie d'ave piciforme perteneciente al xéneru "Veniliornis" integráu na familia Picidae. Habita en selves, forestas en galería, y montes húmedos nel este de América del Sur. 
El so llargor total ye de 17 cm. Dambos sexos son asemeyaos, anque'l machu tien la corona negra estriada de colloráu ente que na fema ye corita puntiada de blancu. Nel envés son oliváceos barrados de ocráceos, presentando na cabeza llínees blancucies notables, tanto sobre los güeyos como na rexón malar. Frente, cara y gargüelu ablancazaes, auriculares estriaos de negru. El diseñu ventral ye bataraz, anque'l gargüelu ye estriada.
Distribuyir nel sudeste de Paraguái; nel este y sur del Brasil nos estaos de: Mines Gerais, Espirito Santu, Ríu de Janeiro, São Paulo, Paraná, Santa Catarina, y Ríu Grande del Sur; tol Uruguái; y nel nordés de la Arxentina nes provincies de: Misiones, Provincia de Corrientes Corrientes, y Ente Ríos. 
Los sos hábitats naturales son selves en galería, selves húmedes subtropicales o tropicales de tierres baxes, selves húmedes montanas tropicales o subtropicales, y otres zones montiegues húmedes bien degradaes.
Ye una ave que vive mayormente solitaria o en pareya, diurna, arborícola, d'estratos medios a altos de les selves y montes húmedos. El so vuelu ye onduláu y lentu. 
Mientres caltién la so cola sofitada na corteza, percuerre'l tueru en busca de insectos, dieta que complementa con frutes. Acompaña bandaes mistes de vezos esencialmente insectívoros, aprovechando unos pocos frutos como "Trema micrantha".
Empecipia la construcción del nial n'abril n'árboles secos a 6 m del suelu. El machu yá foi vistu llevando bárabos d'insectos al nial en xunu. Una pareya foi reparada copulando n'avientu. Vuélvese territorial mientres la reproducción, afrellando otres aves que s'averen del nial. Belton reparó que la cópula ye n'agostu, mientres Voss rexistró nial en septiembre, dambos en Ríu Grande do Sul.
Nidifica en buecos que fura nos árboles, onde asitia güevos de color blancu. Acostubra a dormir nestos buecos mientres tol añu.
Marca'l so territoriu con llamaos agudos y golpeteos en tueros buecos, la fema respuende con una secuencia de golpeteos más curtia y baxa.
La especie "V. spilogaster" describióse orixinalmente pol naturalista alemán Johann Georg Wagler nel añu 1827, sol nome de: "Picus spilogaster", con localidá típica: «Brasil y Paraguái.».
Ye monotípica. 
Corythaixoides leucogaster
El turaco ventriblanco ("Corythaixoides leucogaster") ye un ave bien común d'África na familia de los turacos.
En promediu la especie mide unos 51 cm de llargu. Destácase la so llarga cola gris y negra con una banda blanca. El so banduyu ye d'un color blancu maciu. Mientres el vuelu destácase una llurdiu blancu qu'afaten les sos nales. El picu ye de color negru nos machos y verde claru nes femes.
Les llamaes típiques son un "haa-haa-haa", nasal, qu'asemeya al balido d'una oveya, y un tonu simple o repitíu "gwa" (o "g'away"). Vuela d'un árbol a otru en grupos, emitiendo les sos llamaes.
Xiphidiopicus percussus
El carpinteru verde, guasusa, jorre jorre o ruan (Xiphidiopicus percussus) ye una especie d'ave reinal de Cuba, al igual qu'el so xéneru, del que ye la única especie. Pertenez a la familia Picidae del orde Piciformes. Ye una de les aves más belles de Cuba
En griegu "xiphos" ye “espada”, y "idio" ye “propiu” y en llatín "picus" ye “picatueru o picu” ye dicir “picu con espada propia”. En Hispanoamérica los picidae son llamaos “carpinteros” y en España llámense “picos”. "Percussus" en llatín deriva de percutir o cutir, "insulaepinorum" ye “d'Isla de Pinos”, "monticola" ye “del monte”, "gloriae" ye “dedicáu a Gloria”, "cocoensis" ye “de Cayo Cocu”.
Ye común en toa Cuba, pero namái ye frecuente n'árees montiegues. Pueden ser montes secos, de pinos, semicaducifolios, o costeros.
Miden unos 23 cm de llargu (la fema llixeramente más pequeña). El llombu ye verde oliváceo intensu y el pechu y el banduyu son mariellos con rayaos llonxitudinales escuros que nel abdome consolidar a los llaos formando bandes negres. La cabeza ye blanca pelos llaos con una banda negra detrás del güeyu, y la corona (dende la frente a la nuca) nel machu ye colorada y na fema ye rayada de negru y blancu delantre y colorada detrás. Nel gargüelu embaxo y la parte alta del pechu tienen un llurdiu coloráu. El picu ye azuloso, l'iris del güeyu coloráu y les pates gris-verdoses. El neñones tienen l'envés mas opacu, el gargüelu y pechu altu negros y la corona colorada. 
Les sos voces de reclamu suenen “tajá” y “roán” o “jorr” repitíes. Anden en bandos pequeños o apareyaos. Vuelen sonoramente a diferencia de los otros carpinteros cubanos. Picotien los tueros, con golpes que tamborilean. Busquen el so alimentu debaxo de la corteza y ente les cañes y fueyes ensin baxar nunca al suelu. Son bien activos y axilosos. Pueden parase nes cañes en posiciones invertíes. Comen insectos, bárabos y xaronques pequeñes, y tamién pequeños frutos.
Nidifican ente xineru y agostu. Faen los sos niales escavando en tueros d'árboles muertos o vivos, a más de 2 metros del suelu, un fuexu d'entrada circular pequeña, afondáu escontra baxo. En marzu ponen de 3 a 4 güevos blancos que miden 2,7 cm de llongura por 2 cm d'anchu. El soníu del vuelu ye la señal de recambiu por que la pareya que guara sala del nial.
Yuhina torqueola
La yuhina indochina (Yuhina torqueola) ye una especie d'ave paseriforme de la familia Zosteropidae que vive n'en sur d'Asia.
Estender dende l'estremu oriental del subcontinente indiu hasta l'oeste de Indochina. Atopar nos montes de monte de les estribaciones orientales del Himalaya, la cordal Arakan, los montes Shan y demás montes aledañas al norte de la península malaya; distribuyíu por Myanmar, Bután, Tailandia, l'este de la India y Bangladex, l'estremu suroccidental de China y l'oeste de Laos.
Zebrilus undulatus
El hococito, garza cebra o avetigre nana ("Zebrilus undulatus") ye una especie d'ave de la familia "Ardeidae", monotípica del xéneru "Zebrilus", que s'atopa en Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, Guayana francesa, Guyana, Perú, Surinam y Venezuela.
Vive nel suelu, a la vera de quebraes, regueros y güelgaes nel interior del monte, dende'l nivel del mar hasta los 800 m de altitú.
Mide de 30 a 33 cm de llargor. Envés pardu escuru con barres tresversales corites; pescuezu y pechu color ante escuro brillante. Les partes inferiores son de color ante, con abondosos llixos marrón y negru nel pechu y con motudu menos trupu nel abdome. Primaries y cola negres. La cola tien 10 plumes.
Aliméntase de pexes pequeños y invertebraos qu'atopa nel suelu húmedu, escargatando la xamasca del monte o alredor de los charcos de folla nos banzaos pocu fondos. Muévese saltando.
El nial ye una plataforma circular de poca fondura, arrodiada d'una barrera espinoso y construyío ente los árboles o parrotales, ente 1 y 3 m percima de l'agua. Apondera fema pon un güevu son blancu.
Zenaida asiatica
La tórtola aliblanca o palombu aliblanca (Zenaida asiatica) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae que s'atopa nel suroeste de los Estaos Xuníos, en Méxicu, nel Caribe, y en América Central. Foi introducida na Florida tamién.
La tórtola aliblanca mide hasta 30 cm de llargor. Ye marrón abuxada con una raya blanca nel cantu de cada nala. Mientres el vuelu, estes rayes amuésense como crecientes brillosos. Tien un aníu de piel azul qu'arrodia cada güeyu y un llurdiu negru na parte inferior de la cara. Los güeyos y les pates son coloraos. Nun hai enforma dimorfismu sexual nos adultos pero los pichones son más grises, fálten-yos l'aníu del güeyu, y les pates son parduces.
Esta especie habita carbes, montes, y desiertos. Atópense frecuentemente en, o cerca de, árees poblaes. La mayoría de les poblaciones de la tórtola aliblanca son migratories. Apáriense y reprodúcense nos Estaos Xuníos mientres el branu y pasen l'iviernu en Méxicu y n'América Central. El so vuelu ye fuerte, rápido, y directu con aletazos regulares, lo cual ye característica de palombos polo xeneral. Estes aves alimentar d'una variedá de granes, frutes, y unos invertebraos. El so cantar ye un arrullu rítmicu: 'Cuuuu-cu-cu----cu-Cuuuuuuú'.
== Subespecies conocen trés subespecies de "Zenaida asiatica":
Zenaida auriculata
La zenaida torcaza, tórtola torcaza, tórtola oreyuda o palombina montera (Zenaida auriculata) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae mesma de Suramérica. 
Vive comúnmente en Suramérica apaeciendo pequeñes colonies en Trinidá y Tobago y les Antilles Holandeses.
Constrúi un nial pequeñu nun árbol onde pon dos güevos blancos que eclosionen en 12 a 14 díes. Mide 24 cm de llargu.
Los machos presenten coloración celeste na parte cimera de la cabeza y llixera coloración rosada o dorada nel pechu; otru datu importante al respective de los machos ye que realicen un cantar bien peculiar y bien distintu a otres aves.
Les femes presenten color escuru, ye dicir nun tienen tonalidaes distintes al so plumaxe normal y de xacíu nun canten.
Reconócense 11 subespecies de "Zenaida auriculata":
Zenaida aurita
La zenaida caribeña o tórtola zenaida (Zenaida aurita) ye un ave columbiformes de la familia Columbidae. Ye'l de Anguila. Suel poner dos güevos.
La tórtola zenaida suel midir ente 28-30 cm y poner dos güevos. Xeneralmente ser oxetu de caza deportiva.
Zenaida galapagoensis
La tórtola de los Galápagos o zenaida de Galápagos (Zenaida galapagoensis) ye una especie d'ave de la familia de les tórtolas y palombos (Columbidae) perteneciente al xéneru "Zenaida". Ye endémica de les islles Galápago.
"Z. g. exsul" distribuyir poles islles Wolf y Darwin. "Z. g. galapagoensis" se distirbuye pol restu de les islles principales del archipiélagu.
Habita en zones grebes, predreses y pocu arbolaes. La so dieta componse sobremanera de granes, anque la complementa con invertebraos y flores de cactus.
ye una de les aves más estrañes del archipielago
Zenaida macroura
La huilota, tórtola o rabiche (Zenaida macroura) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae que ye natural de les Américas. La so distribución entiende dende'l sur de Canadá hasta Panamá. Tamién s'atopa presente nes Bahames y les Antilles Mayores, incluyendo Cuba. 
Conozse como palombu rabiche (Cuba y Rep. Dominicana). Nesti últimu país tamién se conoz como tórtola. Otros nomes comunes: torcaza llanera (Honduras), palombu huilota (México), tórtola rabuda (Nicaragua), torcaza plañidera (Colombia), palombu rabuda (Costa Rica), tórtola rabilarga y palombu lúgubre. 
De tamañu medianu, cola llarga y apuntada, presenta colores grises; gris castañu na cabeza, envés, rabadilla, coberteras de les nales y plumes centrales de la cola, gris escuru nes plumes de vuelu de les nales. El so picu ye negru, les pates y piernes son coloraes.
Habita en rexones semiáridas de tierres baxes y nos montes, en zones de vexetación decidua, nos pacionales y en zones urbanes. Se -y documenta hasta los 3200 metros d'elevación.
Añera nes rexones del norte y del centru, sur de Baxa California y tamién nel interior, hasta Jalisco y Hidalgo y escasamente en Oaxaca, siendo muncho más numberosa pel hibiernu.
Conócense 5 subespecies de "Zenaida macroura":
Zenaida meloda
La zenaida peruana (Zenaida meloda), tamién conocida como cuculí, palombu cuculina, tórtola melódica o palombu de nales blanques (en Chile y El Salvador), ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae qu'habita nes rexones de Suramérica dende'l sur de Ecuador hasta'l centru de Chile, y l'oeste d'Arxentina (na provincia de La Rioxa); siendo especialmente común na Mariña del Perú, país onde-y la puede ver con facilidá nes ciudaes costeres, nes cualos ye más común qu'otres especies de palombos. Nun se conocen subespecies.
El so nome provién del cantar melódico "cucu-lí-lí-cu-lí-lí" que la caracteriza.
Ye llixeramente más pequeña que'l palombu común (28 cm). El so cuerpu ye de color gris, qu'oldea coles sos pates acolorataes y col so picu escuru intensu, que la so pigmentación estender hasta arrodiar los sos güeyos (tamién se reparó en tonos azulaos añiles) y tien un llurdiu negru debaxo de los oyíos. Cuando ta parada na nala amuesa una llinia blanca y al empezar el so vuelu fai sonar les sos nales con un siseo característicu. 
En Chile, esta clase de palombu empezar a reparar n'abarganar del Norte grande de Chile a fines de la década de los 80´s, pa la década de los 90´s yá s reparaba en Coquimbo ya interiores de la IV rexón, pa definitivamente reparase na periferia de Santiago metropolitanu a principios del añu 2005 (Caxón del Maipo).
Esta especie caracterizar por emitir un finu cantar nasal qu'executa ensin necesidá d'abrir el picu. El soníu del so cantar anició'l so nome común. Los palombos cuculis son territoriales y los machos suelen ser agresivos na dómina de celu. 
Nidifica a principios de xunetu en naranxales, olivos y acepta pajareras feches pol home, asitia ente unu a dos güevos de color crema d'ente 24 a 34 mm de circunferencia.
Zentrygon albifacies
La palombu-perdiz cariblanca (Zentrygon albifacies) ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. Ye nativu de El Salvador, Guatemala, Hondures, Méxicu y Nicaragua. El so hábitat consiste de monte húmedu tropical y subtropical. Nun tien subespecies reconocíes.
Zentrygon chiriquensis
La palombu-perdiz de Chiriquí o palombu-perdiz pechicanela ("Zentrygon chiriquensis") ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. Enantes yera clasificada nel xéneru "Geotrygon".
Ye nativa de Costa Rica y Panamá. El so hábitat son los montes húmedos y montes montanos.
Mide de 28 a 30 cm de llargor. Presenta la corona y la nuca grises, el so pechu ye ablondu y tien rayes delgaes como bigotes negros. El plumaxe de les partes cimeres ye de color marrón a acoloratáu. L'iris ye coloráu. Les pates son de color acoloratáu.
Nun tien subespecies reconocíes:
Zentrygon costaricensis
La palombu-perdiz costarricense ("Zentrygon costaricensis"), tamién conocida como palombu-perdiz costarriqueña ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. Foi clasificada enantes dientro del xéneru "Geotrygon".
En promediu mide 28 cm y pesa 320 g. La cabeza, el pescuezu y el pechu son de color gris, la nuca y la parte cimera del llombu tienen un tinte verde, qu'escontra'l banduyu vuélvese color marrón. El llombu, les nales y la cola son de color castañu. La cabeza tien un patrón distintu de mexelles de color gris claro bordiaes percima y per debaxo por rayes negres estreches, que s'estienden un pocu más allá del güeyu, según el parche color ante percima del picu. L'iris ye marrón arrodiáu por un aníu coloráu delgáu pero perceptible, les pates son de color coloráu coral brillante y el picu marrón claro con una tonalidá acoloratada na base.
Ye nativa de Costa Rica y Panamá. El so hábitat consiste de monte húmedu y monte montano.. 
Nun tien subespecies reconocíes: 
Zentrygon frenata
La palombu-perdiz gorgiblanca (Geotrygon frenata), tamién conocida como palombu monteru grande o palombu-perdiz bigotuda ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae. 
Ye nativa d'Arxentina, Bolivia, Colombia, Ecuador y Perú. El so hábitat consiste de monte húmedu y monte montano. 
Tien cuatro subespecies reconocíes: 
Zentrygon lawrencii
La palombu-perdiz de Lawrence ("Zentrygon lawrencii"), tamién conocida como palombu-perdiz morica o palombu-perdiz aveseda, ye una especie d'ave columbiforme de la familia Columbidae.
Ye reinal de les tierres altes de América Central, más concretamente de Costa Rica y Panamá. El so hábitat consiste de monte húmedu y monte montano. Nun tien subespecies reconocíes.
Zoonavena grandidieri
El andarón malgax o rabitojo malgax (Zoonavena grandidieri), ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae.
Vive nes Comores, en Madagascar y na isla de Mayotte. El so hábitat son los montes húmedos y de galería y aliméntase de too tipu d'insectos voladores, de normal volando en grupos de más de 15 individuos
Zoonavena sylvatica
El andarón indiu o rabitojo hindú (Zoonavena sylvatica) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae.
Vive na mariña suroeste y nel centru de la India y al sur del Himalaya, n'altitúes d'hasta 1 700 m sobre'l nivel del mar. Habita en montes y aliméntase de too tipu d'insectos, siendo frecuente velos alimentase en grupos d'hasta 50 individuos y tamién sobre llagos y cursos d'agua sele.
Mide unos 11  de llargor, 14 cm de valumbu y pesa alredor de 18 gr.
Zoonavena thomensis
El andarón de São Tomé (Zoonavena thomensis) ye una especie d'ave apodiforme de la familia Apodidae.
Llee Marvin
Mercés McCambridge
Mercés Agnes Carlotta McCambridge (Joliet, 16 de marzu de 1916 – La Jolla, 2 de marzu de 2004), moteyada coloquialmente Mercy, foi una actriz norteamericana de cine, televisión y radio ganadora d'un Premiu Óscar.
McCambridge nació en Joliet (Illinois) nel senu d'una familia inmigrante irlandesa. Mercés graduar nel Mundelein College de Chicago antes d'empezar la so carrera como actriz. Empezaría la so carrera como actriz radiofónica mientres la década de los 40, anque tamién alternaría con papeles en Broadway. El so trabayu más destacáu nel períodu radiofónicu sería'l de Rosemary Levy nel serial "Abie's Irish Rose", según nes series "I Love A Mystery", "The Thing That Cries in the Night", "Bury Your Dead, Arizona", "The Million Dollar Curse", "The Temple of Vampires" o "The Battle of the Century"). Casi toes elles realizáronse na sintonía de la "CBS".
Poco dempués, en 1955 McCambridge trabayaría na repartida del gran clásicu de George Stevens, "Xigante". Volvería ser nomada na categoría de meyor actriz de repartu anque esta vegada'l galardón llevar Dorothy Malone por "Escritu nel vientu". En 1959, McCambridge volvería apaecer como malvada. Nesta ocasión al pie de Katharine Hepburn, Montgomery Clift y Elizabeth Taylor nel filme de Joseph L. Mankiewicz "De sópitu, l'últimu branu". 
De toes formes, una de l'aportaciones más importantes de McCambridge foi una actuación na que nun apaez la so cara. La veterana actriz foi la voz (na versión orixinal n'inglés) de la diabólica posesión de l'actriz Llinda Blair en "El exorcista". Prometióse-y a McCambridge un llugar nos títulos de creitu pero afayó na premier qu'el so nome fuera suprimíu. La so disputa col director William Friedkin y cola Warner Bros. llegó hasta los tribunales. Finalmente cola ayuda del Sindicatu d'Actores, fixo que finalmente s'incluyera'l so nome nos creitos del filme. Cúntase que pa consiguir la voz diabólica, McCambridge dexó de dormir, fumó más y consumió llicor y yemes de güevu crudes.
McCambridge tien dos estrelles nel Paséu de la Fama de Hollywood: como actriz asitiada nel 1722 de Vini Street, y otra na televisión asitiada nel 6243 de Hollywood Boulevard. Ella escribió les sos memories sol nome "The Quality of Mercy: An Autobiography" (Times Books, 1981), ISBN 0-8129-0945-3. McCambridge morrió'l 2 de marzu de 2004 en La Jolla (California), por causes naturales a la edá de 87 años.
Mola mola
La Roda o Rueda (Mola mola) ye un pexe peláxicu tetraodontiforme de la familia Molidae. Ye'l pexe óseu más pesáu del mundu, con una media de 1000 kg de pesu y con exemplares qu'algamen más de 3 m de llargor y superen les 2 tonelaes. Ye una especie cosmopolita qu'habita n'agües tropicales y templaes a lo llargo de tol planeta. Tien el cuerpu achapláu llateralmente y cuando estiende les sos aletes dorsales y ventrales, el pexe ye tan llargu como altu.
Aliméntase principalmente de dellos tipos de zooplancton xelatinosu como les aguamales, de les que consume grandes cantidaes pa poder desenvolvese y caltener el so gran tamañu, porque ye una dieta probe en nutrientes. Les femes d'esta especie pueden producir hasta 300 millones de güevos, más que cualesquier otru vertebráu conocíu. Los esquiles del pexe lluna paecen pequeños pexes globu con grandes aletes pectorales, una aleta caudal y espines corporales que nun tienen los exemplares adultos.
Los exemplares adultos son vulnerables a pocos depredadores naturales, pero ye presa de lleones marinos, orques y tiburones. Entre los humanos, la  carne ta considerao como una esquisitez en delles partes del mundu, como Xapón, Corea y Taiwán, pero la venta de la so carne ta torgada na Xunión Europea. De vezu, estos pexes queden accidentalmente enganchaos en redes de pesca y tamién pueden dañase o morrer al encontrase con basories flotantes, como bolses de plásticu.
La roda ye miembru del orde de los Tetraodontiformes, que tamién inclúi a los pexes globu, los pexes corpuspín y les tixes, polo que comparte munchos de les traces comunes a los miembros d'esti orde. Orixinalmente describióse como "Tetraodon mola", dientro del xéneru de los pexes globu "Tetraodon", pero darréu fueron clasificaos dientro del so propiu xéneru, Mola, qu'inclúi dos especies; M. "mola" ye la especie tipu d'esti xéneru.
La mayoría de los nomes comunes aplicaos a esta especie a lo llargo de tol mundu faen referencia a la so característica forma achaplada y arrondada. El nome científicu de la especie, "mola", significa en llatín «muela, piedra de molín», por cuenta del so color gris, testura aspra y cuerpu arrondáu. El nome común n'español y n'otros idiomes como'l neerlandés ("maanvis"), el portugués ("peixe lua"), el francés ("poisson lune"), l'alemán ("Mondfisch") o'l rusu ("рыба-луна") ye «pez luna», en referencia a la so forma arrondada. N'alemán tamién recibe'l nome de "Schwimmender Kopf", «cabeza que nada» y en polacu "samogłów" «namá cabeza», en dambos casos denotando que nun tien una auténtica aleta caudal. El so nome común n'inglés, "sunfish" (pez sol), fai referencia al vezu que tien esti animal de tomar el sol na superficie de l'agua. En Taiwán conócenlu como «pexe mambo».
La roda tien dellos sinónimos binominales obsoletos, y primeramente describióse como "Tetraodon mola" Linneo, 1758 (basiónimo), dientro del xéneru de pexe globu "Tetraodon", pero darréu clasificáronse dientro del so propiu xéneru, Mola, qu'inclúi dos especies: "M. ramsayi" y el mesmu M. "mola." El pexe lluna ye la especie tipu d'esti xéneru.
El xéneru Mola pertenez a la familia Molidae; esta familia abarca tres xéneros: "Masturus", "Mola" y "Ranzania." La familia Molidae pertenez al orde de los tetraodontiformes, qu'inclúi a los pexes globu, a los pexes corpuspín y a les tixes, colos que comparte munches de les traces comunes a los sos miembros, como los cuatro dientes fundíos que "formen" el so característicu picu, y que dan nome al orde (tetra=cuatro, odous=diente y forma=forma). Ello ye que les sos canesbes aseméyense más a los espinosos pexes globu qu'a les rodes adultes.
La roda paez una gran cabeza de pexe sin cola. Nun tien cola ni pedúnculu caudal, porque la aleta caudal sustituyóse por una estructura redondiada llamada "clavus", que-y da la forma carauterística. El cuerpu ta aplastáu pelos llaos, lo que-y da una forma llarga y ovalada vista de frente. Les aletes pectorales son pequeñes y tienen forma d'abanicu; por embargu, les aletes dorsal y anal son más llargues y, cuando les despliega, ye tan llargu cómo altu.
Nel trescursu de la so evolución, la aleta caudal (o cola) desapaeció y sustituyóse por una seudocola en forma d'abanicu, el "clavus". Esta estructura ta formada pola converxencia de les aletes dorsal y anal. El "clavus", que tien dentículos llisos, conserva doce radios, y acaba n'una serie de osículos redondiaos. Les aletes branquiales son redondiaes, en forma d'abanicu y pequeñes enforma pal tamañu d'estos pexes.
Pola mor de la falta d'una cola auténtica pa impulsase p'alantre y del pequeñu tamañu de les aletes pectorales, la roda utiliza les sos aletes dorsal y anal llargues y delgaes pa movese, puxando hacia alantre col movimientu d'estes aletes d'un llau al otru. Suel nadar cerca de la superficie, y cuando asoma la so aleta dorsal, confúndese de vezu cola d'un tiburón.
El color de los exemplares adultos va del marrón al gris plata o blancu y ta cubiertu de llurdies irregulares de color claru; dalgunos de esti patrones pueden ser específicos d'una rexón. La color suel ser más escura na parte dorsal, tendiendo escontra una tonalidá más clara na parte ventral, lo que-y sirve como una forma de camuflaxe. "M. mola" tamién tien la capacidá de camudar la color de la piel d'una tonalidá clara a una escura, especialmente cuando lu ataquen. La piel, que contién grandes cantidaes de coláxenu reticular, puede tener 7,6 cm de grueso na parte ventral, y ta cubierta de dentículos y una capa de mucosidá en llugar d'escames. La piel del "clavus" ye más llisa que'l restu del cuerpu, onde pué ser tan aspera como'l papel de lija
Presidente d'Arxelia
Presidente d'Arxelia ye'l cargu del xefe d'estáu d'Arxelia, que tamién ye'l comandante en xefe de les fuerces armaes del país. Preside'l Conseyu de Ministros y el Conseyu d'Alta Seguridá d'Arxelia.
La eleición del presidente d'Arxelia faise cada 5 años y esiste una llimitación constitucional pa que nenguna persona ocupe'l cargu mientres más de dos mandatos. Escueye a un terciu de la cámara alta del poder llexislativu, el Conseyu de la Nación, mesmo qu'al primer ministru, que sirve como xefe del gobiernu.
Abdelaziz Bouteflika
Abdelaziz Buteflika (n'árabe: عبد العزيز بوتفليقة nacíu Oujda, Marruecos, 2 de marzu de 1937), ye un políticu arxelín, presidente de la República Arxelina dende 1999.
Proviniente d'una familia inmigrante, llueu integróse nel Frente de Lliberación Nacional d'Arxelia. Foi un líder militar (conocíu col nomatu de "Abdelkader") na Guerra de la Independencia Arxelina. Mientres la mesma tuvo destináu en distintes puestos, incluyíu'l control de la frontera con Malí y viaxó a Francia escondíu, entamando la resistencia del Frente de Lliberación na metrópoli. Dempués de la independencia foi escoyíu diputáu pa l'Asamblea Constituyente. Ahmed Ben Bella elixólu pa formar parte del gobiernu en 1962 ocupando la cartera de Mocedá, Turismu y Deportes. En 1963, en llogrando de nuevu la so acta de diputáu, foi nomáu ministru d'Esteriores y en 1964 pasó a formar parte del Comité Central del FLN.
Bien xuníu al coronel Huari Bumedián dende la guerra de la independencia, entamó al pie de este'l golpe d'Estáu contra'l presidente. Sol nuevu gobiernu siguió ocupando la cartera d'esteriores que-y dexó proxectar al nuevu réxime arxelín pel mundu y empezar a establecer rellaciones diplomátiques fluyíes con Francia, con quien robló un ampliu alcuerdu económicu en 1971. Partidariu del Movimientu de Países Non Alliniaos, foi un activu defensor de dicha organización, estendiendo l'enfotu de la mesma nel mundu árabe y convirtiendo a Arxelia en puntu d'alcuentru de diverses xuntes internacionales. Mientres les sos funciones como presidente de l'Asamblea Xeneral de la ONU en 1974, llogró la reconocencia de la Organización pa la Lliberación de Palestina como miembru de plenu derechu de l'Asamblea, lo que-y ganó les simpatíes de los palestinos. Dimitió como ministru d'Esteriores en 1979 tres la muerte de Bumedián y el nuevu presidente, Chadli Bendjedid, nómalu ministru d'Estáu con escases competencies.
El réxime nuevu condergalu al ostracismu dende 1980. En 1983 el Tribunal de Cuentes abrió-y un espediente por malversación de fondos públicos. Ente 1983 y 1987 tuvo exiliáu nos Emiratos Árabes Xuníos, Suiza y la mesma Francia. Al so regresu al país xúnese al movimientu de la "Carta de los 18" en contra de Benjedid y en 1989 reincorpórase al Comité Central del FLN. Hasta 1999 refugó toles ufiertes pa dirixir el país o asumir dalgún tipu de responsabilidá gubernamental. Tres el final del gobiernu de Liamine Zéroual, presentóse como candidatu independiente a les eleiciones pa la Presidencia de la República'l 15 d'abril de 1999 con un programa de reconciliación nacional colos islamistes y en contra de les posiciones del exércitu partidariu del combate y la represión de los elementos fundamentalistes. A pesar de presentase como independiente, Buteflika llogró'l sofitu del FLN y del constituyíu partíu de Zéroual, el Reagrupamientu Nacional Democráticu y llogró cerca del 74% de los sufraxos.
Tres la so aplastante victoria, aprovechó pa oficializar y llegalizar la tregua primeramente establecida pol Exércitu Islámicu de Salvación, brazu armáu del FIS, en 1997, ufiertando la paz, lo que condució a la fin de la llucha armada'l 6 de xunu de 1999. Dientro del "Plan de Concordia Nacional", aprobáu pola Asamblea Nacional, en xunetu de 1999 decretóse una amnistía pa tolos presos fundamentalistes que tuvieren llibres de delitos de sangre, al empar qu'encadarmaba un programa d'integración social. El 4 de xineru de 2000 l'Exércitu Islámicu de Salvación y el Gobiernu roblaron el Tratáu de Paz que permitió la disolución de la organización terrorista y l'indultu de tolos sos miembros. Sicasí, tantu'l Grupu Islámicu Armáu (GIA) como'l Grupu Salafista pa la Predicación y el Combate (GSPC) negáronse a la firma del alcuerdu y siguieron les sos aiciones armaes. En 2004 foi reelixíu col 83% de los votos.
Dende la firma de los alcuerdos de paz desenvolvió un ampliu llabor políticu internacional p'ameyorar la imaxe d'Arxelia: meyora de les rellaciones col Marruecos de Mohammed VI, aceptación esplícita del entós presidente de los Estaos Xuníos, Bill Clinton, de la política interna de represión contra los islamistes tovía combatientes, continuación d'un diálogu fluyíu con Francia y firma d'alcuerdos comerciales ventaxosos con España p'ampliar el suministru de gas natural a esti país y, nun futuru, a otres zones d'Europa.
El 5 de setiembre de 2007, mientres un viaxe del presidente a Batna, Al Qaeda del Magreb Islámicu fixo españar una bomba ente un ensame qu'esperaba la llegada presidencial, causando ventidós muertos.
Alberto Suárez Laso
Alberto Suárez Laso (Riosa, Asturies, 19 d'avientu de 1977) ye un atleta asturianu de categoría paralímpica T12 que participa en carreres de llarga distancia: 5.000 metros, 10.000 metros, media maratón y maratón. Tien un record mundial en maratón de categoría T12 masculín, ganando l'oru nos Campeonatos Mundiales d'atletismu IPC de 2011 y nos Xuegos Paralímpicos de branu de 2012.
Suárez nació'l 19 d'avientu de 1977 en Riosa, Asturies. Vive n'Uviéu, Asturies.
Suárez ganó'l premiu a los valores humanos nos Premios al meyor deportista asturianu 2011 organizaos pola Asociación de la Prensa Deportiva asturiana. En 2012, ganó'l premiu al meyor atleta masculín de la Asociación de la Prensa Deportiva asturiana.
Suárez ye un corredor ciegu de categoría T12, que dacuando cuerre escontra atletes sin discapacidaes. Compitió nos Campeonatos Mundiales d'atletismu IPC de 2011 en Christchurch Nueva Zelanda. Foi unu de los dos competidores del equipu español na maratón, onde acabo primeru algamando un record mundial con un tiempu de 2.28:10. Tamién acabó terceru na carrera de 10.000 metros T12 masculín.
Suárez competió nos Xuegos Paralímpicos de branu de 2012, acabando primeru na maratón masculina T12 y 6 na carrera de 5.000 metros masculín T12. His first place was Spain's eighth first place of the Games. Acabó la maratón con un tiempu de 2:24.50, nuevu record de los Xuegos Paralímpicos y record mundial. El 19 de febreru de 2012 en Sevilla ameyoró'l tiempu a 2:23:23.
Francisco Javier Suarez Regueiro
Francisco Javier Suarez Regueiro (10 de setiembre de 1977) ye un ciclista asturianu con discapacidá visual. Participó como ciclista nos Xuegos Paralímpicos de branu de 2000, onde algamó un tercer puestu na categoría de tándem en ruta.
Ana Belen Bernardo Zamora
Ana Belen Bernardo Zamora (Avilés, Asturies, 20 de marzu de 1976) ye una nadadora paralímpica asturiana de categoría S10 (falta o nun pué usar un brazu o pierna baxo'l coldu o la rodiella). Participó nos Xuegos Paralímpicos de branu de 1992 en Barcelona, onde quedó segunda na carrera de 100 metros mariposa, tercera en 400 metros llibres, y tamién tercera na carrera de 4 x 100 metros relevos estilos. Nos Xuegos Paralímpicos de branu de 1996, n'Atlanta, acabó nel tercer puestu na carrera de 100 metros mariposa, lo mesmo que na carrera de 4 x 100 metros relevos estilos. 
Hexanchus griseus (bocadulce)
El bocadulce (Hexanchus griseus) ye una especie de tiburón de la familia Hexanchidae. Habita les agües fondes, columbráu a fondures próximes a los 2000 m, qu'apenes evolucionó de los sos ancestros del periodu Xurásicu fai unos 190 millones d'años.
Les sos seis apertures branquiales a cada llau de la cabeza, más próximes ente sigo na zona ventral, indiquen que n'efectu trátase d'un escualu bien primitivu, pues les especies de tiburones más evolucionaos presenten cinco apertures branquiales.
El bocadulce llega a midir hasta 4,8 m de llargor y pesar más de 1000 kg -el mayor exemplar prindáu rondó los 1000 kg nes mariñes d'Alicante-.. Tien un cuerpu robustu y la cabeza ancha y achaplada cola cara curtia y arrondada. La boca, ventral y arrondada, tien los dientes del quexal cimeru nuna filera, y los del quexal inferior, en 6 fileres, con forma de peñe.
Los sos güeyos son grandes, elípticos y verdosos, fluorescentes en vida y ensin membrana nictitante, anteriores a la boca. Tien una aleta dorsal atrasada, próxima al caudal. El so color ye pardu buxu o verdosu, con banduyu más pálidu y aletes escures, lo que lu dexa mimetizase nes escures agües de les fondures.
Trátase d'una especie de vezos solitarios y d'ambientes bentónicos amestaos a les agües de les plataformes continentales ya insulares. Atópase-y nes mariñes oceániques tropicales y templaes -dende Islandia a Namibia, tando presente nel Mediterraneu- a fondures d'hasta 1875 m, anque en determinaes dómines del añu, xube pela nueche hasta ambientes mariniegos, y ye posible velu a pocos metros de la superficie.
Nun ye una especie peligrosa pal ser humanu, y los escasos ataques rexistraos a humanos foron porque lu provocaron primeramente. La so carne comercialízase fresco o conxelao pa consumu -anque considérase semitóxica polos sos fuertes efectos laxantes- y tamién pa producción d'aceite y alimentación de peces.
Aliméntase de pexes, crustáceos, otros tiburones, y tamién puede presentar vezos carroñeros. Les femes son fértiles al llegar a los 4,5 m y los machos a los 3,6 m. La dómina de reproducción ye ente ochobre y mayu. Ye un tiburón ovovivíparu, pudiendo tener de 20 a 100 embriones ente los que se produz canibalismu intrauterín. Los naciellos miden unos 70 cm.
Prionace glauca (canía)
La canía , tamién "caniya" o "caella" (Prionace glauca) ye una especie d'elasmobranquiu carcarriniforme de la familia Carcharhinidae. Ye un tiburón peláxicu, cosmopolita, que se distribúi per tolos océanos y mares del mundu y recibe distintos nomes vulgares según el llugar: tintorera -nome que tamién fai referencia al tiburón tigre- n'España y Méxicu, caella o canía n'Asturies, tiburón azul n'Uruguai, Arxentina, Estaos Xuníos y Reinu Uníu, y azulexu en Chile.
La canía ye un tiburón de cuerpu estilizáu y allargáu, con un focicu llargu y cónicu. Tien güeyos grandes que, neto que tolos carcarriniformes, atópense provistos d'una membrana nictitante, una especie de "párpagu" semitresparente que va de riba a embaxo y protexe los globos oculares cuando lluchen cola so presa. Tien cinco fendedures branquiales, dos aletes dorsales, dos aletes pectorales, dos aletes anales y una aleta caudal. Les aletes pectorales son llargues y delgaes, y l'aleta caudal ta provista d'un llóbulu cimeru tamién bien allargáu. Tien una coloración blanca na parte ventral, y un azul metálico bien intenso nel restu del cuerpu. Los sos dientes, cuando cayen y renacen de siguío, son de forma triangular con cantos serruchaos. Tien un llargor promediu de 2,5 m y un pesu de 80 kg, anque se rexistraron casos de femes adultes con llargores superiores a los 4 m y un pesu d'hasta 220 kg.
La so alimentación constitúise básicamente de pexes como xardes, sardines, meros, chicharros, bonitos, gádidos, calamares y aves marines. Puede ser agresivu colos humanos si se siente amenaciáu. De normal caza en pareya o grupos pequeños p'ayudar a esvalixar los cardúmenes. Na so busca d'alimentu puede percorrer grandes distancies. Calcúlase que pueden percorrer distancies d'hasta 5.500 km.
La canía ye un pexe vivíparu. El maduror sexual asocede ente los 5 y 6 años nes femes y los 4 y 5 nos machos. La fecundación tien llugar dientro del cuerpu de la fema que'l machu fertiliza gracies a un par d'aletes coxales especiales llamaes pterigópodos. Les femes tienen dos úteros en llugar d'unu, dientro de los que se desenvuelven ente 4 y 135 críes. Les caníes recién nacíes miden aprosimao 40 cm de llargor. Al igual que n'otres especies de tiburones vivíparos, les femes pierden el mambís poco primero de parir pa evitar taramellar a los sos propios fíos. La xestación dura ente 9 y 12 meses. Les tintoreres son dafechu independientes al nacer y darréu busquen abellugu de los depredadores, ente ellos los sos propios padres. Al nacer tienen entá'l so sacu vitelín, un allongamientu del so abdome onde s'atopen los sos órganos internos, y que se reabsuerbe escontra'l cuerpu pocu tiempu dempués.
Ye una especie peláxica qu'ocupa tantu la superficie de mar abiertu como les zones costeres. Muévese solu o en grupos peles agües fríes, ente 7 º y 16 º C, anque tolera los 21 º C o más. Presenta costumes nocherniegues. Ye un migrante bien activu. Los individuos de la población segréguense por edaes y sexos.
Al ser la canía un tiburón de vezos oceánicos y migratorios, cualquier cálculu que se faiga sobre la so población ye pocu fiable. Asina y too, considérase, basándose n'estimaciones sobre la so pesca deportiva, que tien d'atopase nun riesgu baxo d'estinción. La Unión Mundial pa la Naturaleza (IUCN) difier ya incluyela na so llista colorada d'especies amenaciaes. 
La baxa calidá de la carne fai que nun tenga muncha importancia comercial, a pesar de la so bayura. Péscase principalmente con palangre, pero tamién nel arte d'arrastre. Les aletes aprovéchense pa faer la sopa d'aleta de tiburón y los quexales viéndense como ornamientu.
Blaise Pascal
Blaise Pascal (Clermont-Ferrand, 19 de xunu de 1623 - París, 19 d'agostu de 1662) foi un matemáticu, físicu, filósofu cristianu y escritor francés. La so contribución a la matemática y a la hestoria natural inclúin el diseñu y construcción de calculadores mecániques, amás d'aportes a la teoría de la probabilidá, investigaciones en rellación colos fluyíos y l'aclaración de conceutos de "presión" y "vacíu". Nel añu 1654, ya llueu d'una esperiencia relixosa, Pascal abandona la matemática y la física pa dedicase namás qu'a la filosofía y la teoloxía, d'onde surden los llamaos "Pensées", obra qu'en 1670 se publica col títulu de "Pensées sur la religion et autres sujets" («"Pensamientos sobre la relixón y otros temes"»).
Johann Joachim Winckelmann
Johann Joachin Winckelmann (Stendal, 9 d'avientu de 1717 - Trieste, 8 de xunu de 1768) foi un arqueólogu ya historiador del arte alemán, consideráu como'l fundador de la Hestoria del Arte y de la arqueoloxía como una disciplina moderna. Resucitó la idea d'una sociedá helénica que tuviere como base estética l'ideal griegu de la "kalokagathia". Al considerar que l'arte clásicu, griegu y romanu, consiguieren la perfeición, piensa que ye necesario que seya recuperáu, convirtiéndose asina nún de los grandes teóricos del Neoclasicismu. La so obra maestra, la "Geschichte der Kunst des Altertums" ("Hestoria del arte de l'Antigüedá"), que se publica en Dresde n'avientu de 1764 -con fecha de 1763-, considérase la so contribución más importante pal estudiu de les obres d'arte de l'Antigüedá.
Parllamentu de Cataluña
El Parllamentu de Cataluña (en catalán "Parlament de Catalunya"; en aranés: "Parlament de Catalonha") ye una de les instituciones que formen la Xeneralidá de Cataluña "(Generalitat de Catalunya)" Representa al pueblu de Cataluña y exerce la potestá llexislativa, aprueba los presupuestos de la Xeneralidá y remana ya impulsa l'aición política y de Gobiernu. Anguaño componse de 135 diputaos, escoyíos por un plazu de cuatro años per aciu sufraxu universal, llibre, igual, direutu y secretu.
Los primeros antecedentes de la institución parllamentaria catalana remóntense al sieglu XI, coles asamblees de "Paz y Tregua" y la Corte Condal. Mientres el reináu de Xaime I, la Corte Condal tresformóse nes Cortes Xenerales de Cataluña, institución que se consolidó en reinaos posteriores. Les Cortes Xenerales teníen tres brazos: el brazu militar, qu'axuntaba los representantes de la nobleza; el brazu eclesiásticu, colos representantes de la xerarquía relixosa, y el brazu real, colos representantes de los conceyos. Hai de dicir que sectores bien amplios de la población nun taben representaos. 
Nel sieglu XIV, les Cortes Xenerales crearon la Diputación del Xeneral o Xeneralidá. Mientres los sieglos XVI y XVII, esta institución actuó como gobiernu de Cataluña ente los monarques de la Casa d'Austria. 
Nel sieglu XVIII, tres la Guerra de Socesión Española, el Decretu de Nueva Planta promulgáu por Felipe V abolió cualquier institución catalana d'autogobiernu. Nun foi hasta'l sieglu XX que volvió haber un órganu d'autogobiernu catalán, la Mancomunidá de Cataluña (1913-1925), que foi abolida pola dictadura de Miguel Primo de Rivera.
Thomas Bisson afirma que dende tiempos antiguos los historiadores consideraron les Cortes Catalanes el verdaderu modelu de parllamentu medieval. D'esta forma, l'historiador del constitucionalismu inglés Charles Howard McIlwain escribió: "na definición d'organización y regularidá de procedimientu, nin el parlamentu inglés nin los Estaos Franceses pueden comparase coles Cortes de Cataluña" del sieglu XIV.
En 1931, reinstituyó la Xeneralidá de Cataluña, y con ella, el Parllamentu. Les primeres eleiciones al Parlamentu de Cataluña tuvieron llugar el 20 de payares de 1932, nes que Esquerra Republicana de Catalunya llogró mayoría absoluta, al consiguir 56 de los 85 escaños de la cámara. Na sesión constitutiva, que tuvo llugar el 6 d'avientu del mesmu añu, escoyóse presidente de la Xeneralidá a Francesc Macià, qu'ocupó'l cargu hasta la so muerte n'avientu de 1933. Lluís Companys reemplazólu hasta la so muerte'l 1940.
La vida del Parlamentu de Cataluña viose gravemente alteriada polos fechos del 6 d'ochobre de 1934, cuando se produció la denominada "Revolución de 1934". En respuesta a la incorporación de miembros de #CEDA nel gobiernu de la República, el gobiernu de la Xeneralidá de Cataluña presidíu por Lluís Companys proclama l'Estáu Catalán dientro d'una "República Federal Española", na nueche del 6 al 7 d'ochobre. Esti fechu provocó la instauración del estáu de guerra y l'intervención del Exércitu, que detuvo al presidente de la Generalitat Lluís Companys.
L'autonomía catalana foi suspendida pol Gobiernu de la República y la Xeneralidá de Cataluña sustituyóse por un "Consell de la Generalitat" designáu pol Gobiernu, nel que participaron distintos dirixentes de la Lliga Rexonalista de Cataluña y el Partíu Republicanu Radical. 
La vida política quedó atayada nel Parllamentu de Cataluña hasta 1936, cuando se retomó tres el trunfu del Frente Popular nes eleiciones xenerales españoles de 1936.
Sicasí, la torna de l'actividá parllamentaria foi curtia yá que en xunetu de 1936 empecipióse la Guerra Civil Española, que provocó munches dificultaes nel normal funcionamientu del Parlamentu catalán ente 1936 y 1939.
Finalmente, la ocupación de Cataluña pol exércitu del xeneral Francisco Franco en xineru de 1939 supunxo'l zarru del Parllamentu mientres más de cuarenta años. El so edificiu convirtiose en galería d'arte y l'hemiciclu, tapióse.
Na etapa ente 1939 y 1980, el Parllamentu sobrevivió nel esiliu. Mientres esti periodu, Josep Irla asumió automáticamente, como Presidente del Parlamentu de Cataluña, la Presidencia de la Xeneralidá, una vegada fusiláu Lluís Companys pol aparatu del Estáu en 1940. Tres la dimisión d'ésti en 1954, foi escoyíu presidente l'ex primer conseyeru Josep Tarradellas, que lo foi hasta les eleiciones al Parlamentu de Cataluña de 1980.
El Parllamentu actual constituyóse tres la restauración de la Xeneralidá de Cataluña "(Generalitat de Catalunya)" en 1977, y de l'aprobación del Estatutu d'autonomía de 1979. Les primeres eleiciones al Parllamentu de Cataluña restablecíu tuvieron llugar el 20 de marzu de 1980 y la sesión constitutiva producióse'l 10 d'abril del mesmu añu. La coalición de Convergència i Unió foi la fuerza más votada. En virtú de los respeutivos alcuerdos poselectorales alcanzaos con Esquerra Republicana de Catalunya y Centristes de Catalunya, el Parllamentu de Cataluña invistió a Jordi Pujol como nuevu Presidente de la Xeneralidá de Cataluña, en sustitución del republicanu Josep Tarradellas. Pujol foi repetidamente investíu presidente de Cataluña tres toles guerres electorales en qu'encabezó la candidatura de Convergència i Unió. 
N'avientu de 2003, magar la séptima victoria (esta vegada namái n'escaños, pero non en votos) consecutiva de la federación de Convergència i Xunió, el socialista Pasqual Maragall formó Gobiernu gracies al sofitu de Esquerra Republicana de Catalunya y d'Iniciativa per Catalunya Verds - Esquerra Alternativa. 
Coles mesmes, nes eleiciones de 2006 entró nel Parllamentu una nueva formación política, Ciudadanos-Partíu de la Ciudadanía, polo que na llexislatura de 2006-2010 los partíos con representación parlamentaria fueron Ciudadanos-Partíu de la Ciudadanía, Convergència i Unió, Esquerra Republicana de Catalunya, Iniciativa per Catalunya Verds - Esquerra Alternativa, Partíu de los Socialistes de Cataluña y Partíu Popular.
Les eleiciones autonómiques del 28 de payares de 2010 dieron de nuevu la victoria a Convergència i Unió, esta vegada con una mayoría abonda pa formar gobiernu, polo qu'el so candidatu y cabeza de llista per Barcelona, Artur Mas, foi investíu como presidente de la Xeneralidá'l 23 d'avientu d'esi mesmu añu. Amás de los partíos que yá tuvieren representación parllamentaria nel períodu anterior, tamién consiguió entrar nel Parllamentu una nueva coalición de partíos independentistes, arrexuntaos sol nome de Solidaritat Catalana per la Independència y col lideralgu de Joan Laporta.
Les Eleiciones al Parlamentu de Cataluña de 2012 correspondientes a la X llexislatura celebráronse'l 25 de payares de 2012, antemanaes más de dos años, yá que teníen de celebrase el 28 d'avientu de 2014. Anunciáronse pol presidente de la Xeneralidá de Cataluña, Artur Mas, el 25 de setiembre de 2012.
Artur Mas volvió ser investíu presidente, a pesar de que la coalición CIU amenorgó a 50 escaños nesta llexislatura. La composición final de tolos partíos representaos pue vese embaxo.
El presidente del Parllamentu de Cataluña representa esta institución y ye responsable de facer cumplir el reglamentu y caltener l'orde y la educación mientres les sesiones parllamentaries. Tamién preside la mesa del Parllamentu, compuesta por dos vicepresidentes y cuatro secretarios. La mesa asiste al presidente nes sos funciones, y el presidente pue delegar dalgunes de les sos funciones nos vicepresidentes. Resulta elexíu por votación direuta ente los diputaos que componen la cámara.
Llista de presidentes del Parllamentu de Cataluña
Eleiciones a la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies de 2015
Primer ministru d'Arxelia
N'Arxelia, el primer ministru ye'l xefe de gobiernu del país. 
El Primer Ministru ye nomáu pol presidente xuntu con otros ministros y funcionarios del gobiernu, escoyíos pol primer ministru. L'Asamblea Popular Nacional tien qu'aprobar el programa llexislativu del nuevu gobiernu. Si esto nun asocede, disuélvese l'asamblea y el primer ministru ha d'arrenunciar al so cargu.
El cargu foi creáu en 1962, cuando Arxelia llogró la independencia de Francia.
Abdelmalek Sellal
Abdelmalek Sellal (1 d'agostu de 1948, Constantina) ye un políticu arxelín, primer ministru del país en dos etapes, primeru ente'l 3 de setiembre de 2012 hasta'l 13 de marzu de 2014 y dende'l 29 d'abril de 2014 al 25 de mayu de 2017. Enantes de dirixir el gobiernu ocupó diversos ministerios: d'Interior ente 1998 y 1999, de Mocedá y Deportes de 1999 a 2001, de Trabayu de 2001 a 2002, de Tresportes de 2002 a 2004 y de Recursos Hidrolóxicos de 2004 a 2012.
Foi nomáu primer ministru en septiembre de 2012 pol presidente Abdelaziz Bouteflika, cuatro meses dempués de la contundente victoria del so partíu, el Frente de Lliberación Nacional, nes eleiciones llexislatives. Según un comunicáu del presidente, l'anterior primer ministru, Ahmed Ouyahia, que nun lideró'l partíu nes eleiciones, presentara la so dimisión. El mesmu comunicáu señalaba que la principal misión de Sella yera preparar la reforma de la Constitución. En marzu de 2014 foi sostituyíu nel cargu por Youcef Yousfi.
Dinar arxelín
El dinar arxelín (n'árabe دينار جزائري "dinar jaza'iri", o a cencielles دينار dinar; en francés "dinar" algérien) ye la moneda oficial d'Arxelia dende'l 1 d'abril de 1964, cuando sustituyó al empar al francu arxelín. El so códigu ISO 4217 ye "DZD" y la so abreviación ye DA. El so nome deriva del denariu romanu. La moneda estrémase en 100 céntimos.
En 1964, cuando apaeció'l dinar arxelín, púnxose en circulación una serie de monedes de 1, 2, 5, 10, 20 y 50 céntimos. L'anversu de toles monedes amosaba l'emblema del país, mientres que l'aviesu amosaba'l valor de la moneda en númberos árabes.
La primer serie de billetes de dinares arxelinos emitió en 1964 en denominaciones de 5, 10, 50 y 100 dinares. Una segunda serie apaeció en 1970, compuesta por billetes de 5, 10, 50, 100 y 500 dinares. Al contrariu que l'anterior moneda del país, el francu arxelín, los testos nos anversos de los billetes tán escritos n'árabe, y los de los aviesos en francés.
Xunión del Magreb Árabe
La Xunión del Magreb Árabe (n'árabe: "اتحاد المغرب العربي Ittiḥād al-Magrib al-ʿArabī") ye un alcuerdu d'interaición comercial robláu'l 17 de febreru de 1989 en Marrakech polos xefes d'Estáu d'Arxelia, Libia, Marruecos, Mauritania y Túnez.
El so orixe inmediatu ta na primer cume magrebín, celebrada n'Arxel el 10 xunu de 1988. Les sos instituciones más relevantes son: el Conseyu Presidencial, compuestu polos xefes d'Estáu de los cinco países miembros baxo la presidencia por veces de caún d'ellos mientres seis meses; el Conseyu de Ministros d'Asuntos Esteriores; el Comité de Siguimientu, compuestu por un miembru de cada gobiernu; el Conseyu Consultivu, compuestu por diez diputaos de cada parllamentu nacional; un muérganu xudicial formáu por dos xueces de cada país, encargáu d'arbitrar los pleitos ente Estaos miembros y una Secretaría Xeneral del Conseyu Presidencial.
Los xefes d'Estáu firmantes del tratáu orixinal fueron: el rei Hasan II de Marruecos; el presidente tunecín Zine El Abidine Ben Ali, el presidente arxelín Chadli Bendjedid, el líder libiu Muammar al-Gaddafi y el presidente mauritanu Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya. 
La rivalidá tradicional ente Marruecos y Arxelia, amás de la cuestión ensin resolver sobro la soberanía del Sahara Occidental bloquiaron les xuntes d'esti organismu dende l'añu 1994. La última conferencia d'altu nivel, que tendría de tener llugar en 2005, foi atayada pola negativa de Marruecos a participar debíu al sofitu verbal d'Arxelia a la independencia del Sahara Occidental. El Sahara Occidental foi una colonia española hasta que foi invadíu per Marruecos y Mauritania en 1975. Dende entós Arxelia sofitó siempres al movimientu de lliberación saharagüi, el Frente Polisariu. Anque anguaño la UMA nun ta funcionando, los gobiernos de los países miembros sobremanera de Marruecos pretenden reactivar les rellaciones ya instituciones d'esti organismu económicu.
Louis Bertrand Castel
Louis Bertrand Castel foi un matemáticu y físicu xesuita francés, firme opositor a les teoríes de Newton.
Fíu de Guillaume Castel, médicu en Montpellier, estudió na escuela xesuita de Saint Stanislas en Toulouse. Al acabar los sos estudios ya ingresar na orde de los xesuites, tuvo dando clases por distintes escueles de la orde al sur de Francia, desenvolviendo un vivu interés pola física y les matemátiques.
Los sos escritos llegaron a manos de Fontenelle y de Tournemine, que persuadieron al xeneral de los xesuites pa treslladalu a París. En París foi profesor nel Licéu Louis-le-Grand, la principal escuela xesuita de la capital.
De 1720 a 1746 foi editor del "Journal de Trèvoux", la revista científica qu'impulsaren los xesuites en defensa del cartesianismu.
En 1730 foi escoyíu "fellow" de la Royal Society y tamién foi miembru de delles academies de ciencies provinciales (les de Lyon, Burdeos, Rouen...).
En 1724 espublizó'l so primer llibru, el "Traité de physique sur la pesanteur universelle deas corps", nel que defendía un mecanicismu físicu pero, al contrariu de Newton, imposible d'esplicar solamente con matemátiques.
La so aportación más orixinal foi'l "clavicémbalu ocular". Anque yera editor del "Journal de Trèvoux", el primer artículu sobre esti preséu espublizóse nel "Mercure de France" en payares de 1725. Con esti preséu, y basándose na analoxía de los siete notes musicales colos siete colores básicos del espectru cromáticu, podíen "tocase colores", yá que, como él afirmaba, esistía una correspondencia natural ente los colores y los tonos.
El preséu atraxo l'atención de músicos como Rameau y Telemann, pero nun aportó a construyise na so totalidá, pesie a les exhibiciones de prototipos que fixo en 1730 y en 1734.
Boko Haram
Boko Haram (n'idioma Ḥausa: "bóokòo haram", : [bōːkòː hàrâm], ‘La pretenciosidá ye anatema’; dacuando interpretáu como ‘la educación occidental ye pecáu’) ye'l nome d'un grupu terrorista de calter fundamentalista islámicu activu en Nixeria.
Unu de los sos oxetivos declaraos ye l'establecimientu de la "Sharia" como norma vixente en tolos estaos de Nixeria, y non yá nel norte de mayoría musulmana. Magar nel norte de Nixeria, la "Sharia" foi tradicionalmente considerada como un códigu de xusticia informal, y ye aceutada por sectores de la población del norte, ye llargamente refugada nel sur de Nixeria, onde esiste una proporción mayor de cristianos. Boko Haram ta considerada una organización que sofita abiertamente'l terrorismu escontra la población civil y usa medios violentos y coactivos na persecución de los sos oxetivos políticu-relixosos. Apocayá'l grupu terrorista emitió un comunicáu nel que reconocía la so adhesión al Estáu Islámicu. Dende entós empezaron a referise a sigo mesmos como "Wilayat Gharb Ifriquiya" o "Provincia d'África Occidental".
El grupu fundóse en 2002, na localidá de Maiduguri, nel Estáu de Borno, por Ustaz Mohammed Yusuf, militante y líder del mesmu hasta xunetu de 2009. En 2004 la see treslladóse a Kanamma, nel estáu de Yobe, au se constituyó una central operativa denominada ""Afganistán"", que sirvió p'atacar y realizar atentaos contra les fuerces policiales nixerianes. Depués pasó a ser lideráu por Abubakar Shekau.
A finales d'avientu de 2011, el gobiernu nixerianu declaró l'estáu d'emerxencia en cuatro estaos del norte y centru del país (Borno, Yobe, Plateau y Níxer), tres una serie d'atentaos atribuyíos a la organización. Los atentaos #enllargar a lo llargo de too el mes de xineru de 2012, estendiéndose al Estáu de Kano, onde se promulgó'l toque de queda.
En 2013 protagonizaron dellos ataques a centros educativos del país africanu, dexando numberoses víctimes mortales, como nel ataque a una escuela del Estáu de Yobe de 2013.
En febreru de 2014, nun nuevu ataque, Boko Haram amburó vivos a cerca de 60 estudiantes nuna escuela cristiana.
El 14 d'abril secuestraron más de doscientes moces d'una escuela en Jibik como parte d'una campaña política escontra la educación occidental de los estaos de Borno, Yobe y Adamawa. D'elles, 53 neñes pudieron fuxir nos díes siguientes al secuestru. Toles escueles nel estáu de Borno zarráronse.
El 5 de mayu, el líder del grupu, Abubakar Shekau, reivindicó'l secuestru al traviés d'un video au afirmaba que diba vendeles nel mercáu y que la educación occidental tenía de cesar. Una neña raptada nun secuestru anterior, y que pudo escapar, cuntó que les cautives yeren violaes delles vegaes per día y forzaes a convertise al islam, y que-yos cortaben el gargüelu si nun lo faíen.
A finales d'agostu de 2014, el líder del grupu anunció la creación d'un califatu, y llanzó diversos ataques, tomando'l control de la población de Bama, al norte de Nixeria, nun ataque que causó miles de desplazaos y que dexó víctimes fatales. Tres d'ello, Boko Haram llegó a remanar dafechu dellos territorios del nordés de Nixeria, lo que se negó delles vegaes pol gobiernu d'Abuja; magar ello axencies internacionales y fontes independientes amosaron que'l grupu llegó a remanar a un grupu de más de 20 ciudaes nixerianes, alcontraes casi toes elles nos estaos Borno y Yobe.
Tres d'una serie d'alcuentros ente los líderes de los países de la rexón, Camerún anunció'l 30 de payares de 2014 la formación d'una coalición internacional escontra'l terrorismu integrada por Benin, Chad, Camerún, Níxer y Nixeria.
El 3 de xineru de 2015, los terroristes asaltaron una base del exércitu na ciudá de Baga, consiguiendo prindala al otru día; a lo llargo del mesmu mes de xineru, la organización empecipió una espansión de los territorios sol so control, llegando a conquistar en redol al 70% del estáu de Borno. En Borno, les ciudaes más importantes so poder de los estremistes pa xineru de 2015 yeren Damboa, Gwoza, Gamboru Ngala, Banki, Bama y Chibok. Nel estáu de Yobe fueron Buni Yadi, Bokwari, Maza y el sureste de Jiri. A mediaos del mesmu mes Boko Haram atacó una base militar camerunesa en Kolofata. El 18 de xineru'l grupu crució la frontera nixerianu-camerunesa, faciendo ataques sobre les llocalidaes de Maki y Mada, nel distritu de Tourou, nes proximidaes de la ciudá de Mokolo (Rexón del Estremu Norte), y secuestrando a ente 60 y 80 persones, la mayoría d'elles neños d'ente 10 y 15.
El 4 de febreru l'exércitu de Chad mató a cerca de 200 militantes de Boko Haram na frontera Nixeria-Chad, como rempuesta a un ataque previu per parte de les milicies islamistes el día anterior. Pocu dempués Boko Haram llanzó un ataque sobre la llocalidá camerunesa de Fotokol, asesinando a 81 civiles, al pie de 13 soldaos de Chad y 6 de Camerún. Pela so parte, esi mesmu mes l'exércitu nixerianu retomó la ciudá de Monguno, causando importantes perdes a los estremistes, lo que confirmóse por fontes independientes. El 14 de febreru l'Exércitu de Nixeria al pie de tropes de Camerún, Chad y Níxer, llanzó una ofensiva pa tomar la área de Sambisa, ún de los centros principales de Boko Haram, lliberando a un total de 687 muyeres y neños esclavizaes pola organización.
En marzu de 2015 informóse que Nixeria contratara a cientos de mercenarios procedentes de Suráfrica y de l'antigua Xunión Soviética pa reforzar la so ofensiva escontra'l grupu integrista islámicu.
Nesi mesmu mes, Boko Haram perdió'l control de dos llocalidaes importantes, Bama y Gwoza, que taben consideraes pol exércitu nixerianu como les bases principales del grupu y que foron retomaes pol exércitu nacional. Tamién otres villes como Damasak foron retomaes pol exércitu nixerianu mientres la mesma ofensiva. En paralelu a tolo anterior, el grupu islamista anunció la so integración nel Estáu Islámicu d'Abu Bakr al-Baghdadi.
A lo llargo d'abril de 2015, les bases de Boko Haram na selva Sambisa foron atacaes pol exércitu nixerianu, lliberando a en redol a 300 muyeres y neñes. Les fuerces de Boko Haram retiráronse a los montes Mandara, a lo llargo de la llende Nixeria-Camerún. A finales d'abril, l'exércitu nixerianu afirmó tomar el control de la mayoría del territoriu nororiental primeramente en manos de Boko Haram, sacante la área de la selva Sambisa.
El 15 de xunu hebo un ataque al traviés de dos terroristes suicides na capital de Chad, N'Djamena, escontra'l cuartel central de la policía, produciendo 27 muertos y cerca de 100 firíos. El gobiernu de Chad atribuyó la responsabilidá del ataque a Boko Haram, lo que llevó a qu'el 18 de xunu les Fuerces Aérees de Chad llanzaren ataques escontra les bases del grupu en Nixeria. El 1 de xunetu produciéronse dellos ataques atribuyíos al grupu na llocalidá nixeriana de Kukawa, resultando 48 persones asesinaes, produciéndose al día siguientes nuevos ataques, resultando muertes otres 97 persones. Darréu, el 11 de xunetu, producióse otru atentáu del grupu escontra un mercáu de la capital chadiana, causando la muerte de siquier 15 persones.
Pela so parte, l'exércitu nixerianu llevó a cau n'ochobre de 2015 una operación militar escontra los poblaos de Bulajilin y Manawashe (Estáu de Borno), aínda en manos de Boko Haram. Tres l'ataque, nel que morreríen una trentena d'islamistes, recatáronse 338 persones secuestraes: 8 homes, 138 muyeres y 192 neños. Treslladáronlos a la llocalidá de Mubi.
La Unidá d'Intelixencia Financiera de Nixeria llogró rellacionar el financiamientu del grupu terrorista por aciu organizaciones musulmanes de caridá. L'azaque ye ún de los principales medios de financiamientu de la organización islamista.
ConBici
La Coordinadora en Defensa de la Bici, ConBici en forma curtia, ye una organización que se constituyó formalmente'n 1992. Xunta 61 asociaciones y colectivos de ciclistes del estáu español.
Pertenez a la Federación europea de ciclistes
W. G. Sebald
W. G. Sebald (Winfried Georg Maximilian Sebald), (Wertach im Allgäu, Baviera, 18 de mayu de 1944 - 14 d'avientu de 2001, Norfolk, Reinu Xuníu) foi un escritor y profesor alemán.
]
Estáu islámicu
Un Estáu islámicu ye aquel estáu confesional que'l so encontu d'autoridá ta na "Sharia al Islamiya", la llei musulmana. Dende los primeros años del islam, numberosos gobiernos foron consideraos como «islámicos», empezando pol califatu qu'el mesmu Mahoma afitó y los subsecuentes territorios gobernaos polos sos socesores.
Sicasí, el términu d'Estáu islámicu» tomó una connotación específica moderna dende'l sieglu , siendo promovíu por ideólogos como Abul Nala Maududi, Ruhollah Jomeini, Israr Ahmed o Sayyid Qutb. Como los primeros califatos, tán enraigonaos nos principios de la llei islámica, pero, a diferencia d'éstos, los Estaos islámicos modernos pueden incorporar nociones polítiques como'l sistema parlamentariu, la soberanía popular o la organización d'eleiciones.
Anguaño, munchos países musulmanes incorporaron la llei islámica, dafechu o en parte, a los sos sistemes llegales. Dalgunos recueyen l'islam como la relixón d'Estáu na Constitución, pero nun apliquen la llei islámica nes sos cortes. Los Estaos islámicos pueden ser monarquíes o repúbliques islámiques.
Estáu islámicu (dixebra)
Estáu islámicu pue referise a:
Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes
L'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes ye l'órganu principal de les Naciones Xuníes. Nella tán representaos tolos Estaos Miembros, caún con un votu. Les votaciones sobre cuestiones importantes, tales como la de paz y seguridá, ingresu de nuevos Miembros y cuestiones presupuestaries, decídense por mayoría de dos tercios (mayoría calificada). El restu, por mayoría simple.
L'asamblea siempres tien previstu un máximu de siete meses d'antelación pa la publicación de les temes d'importancia nes sesiones de manera provisional, pero esti llógrase de mou definitivu 60 díes enantes de cada sesión. Una vegada nel tiempu de sesión plenaria cada comité espón los documentos ya informes, y cuando yá son amosaos estos sométense a votación polos estaos miembros pa la so aprobación.
Nos últimos años les sesiones plenaries programáronse cada trés meses, pero de fechu l'escesu de trabayu emerxente provoca unos recesos curtios per cada sesión. Cada temporada rutinaria prográmase por qu'empiece el "martes de la tercer selmana de setiembre", pa cuntar cola primer selmana de trabayu según les normes de procedimientu de la ONU. Les sesiones suelen ser bien interveníes pola razón del númberu d'estaos miembros solicitantes, por ello les temes de prioridá pasen a los seis comisiones principales hasta'l final del so periodu a mediaos d'avientu. 
 Campaña pal Establecimientu d'una Asamblea Parllamentaria nes Naciones Xuníes (UNPA)
Pallabres escaecíes
Les pallabres escaecíes del asturianu, son aquelles pallabres que formen parte del rexistru llingüísticu y lliterariu del asturianu, y que por razones desemeyaes nun s'atopen inxertaes nos diccionarios normativos.
Abiyés 'Avilés'. Antón de Marirreguera 'H&Ll.'. Lletres Vieyes. LLAA 97. Abiyés concasa meyor col aniciu etimolóxicu propuestu *Abiliense.
acorraxar 'acorralar'. "'El gran Tamas Caulicán que acorraxó al rey de Persia". Antonio Baldivares Argüelles. 'Diálogo político'. En 'Poesías selectas en dialecto asturiano' (1887).
adellantu 'adelantu'. Fabriano González 'A mou de antoxana pa la Feria de Muestres'. Lletres Vieyes. LLAA 68.
adulancia 'combayamientu'. José Caveda Salcedo 'De Xuan de la Coyán a Xuan Soldáu. Poemes: (1902-1909)' 
alferi 'alférez'. "alferi mayor d'Uviedo". Francisco Bernaldo de Quirós 'El Caballu'. En 'Poesías selectas en dialecto asturiano' (1887).
alxófare 'alxófar'. Pin de Pría ‘La Fonte’l Cai’. Lletres Vieyes. LLAA 13.
ánxele ‘ánxel’. Pin de Pría ‘La Fonte’l Cai’. Lletres Vieyes. LLAA 13.
arellu '¿gana de daqué?' cfr. DALLA 'arella'. "siempre tuvi yo arellu a cualquier ñovedá". Antonio Baldivares Argüelles. 'Diálogo político'. En 'Poesías selectas en dialecto asturiano' (1887).
arruelu 'cuentu, historia'. "decer cabo el fuivo estos arruelos" Antón de Marirreguera 'Hero y Leandro'. Y Julio Somoza en DGLA.
arxán ‘plata, dineru’. "Que se ve que non tien arxán". Anónimu ‘diálogo de dos payos en una taberna de las inmediaciones de Oviedo’. Lletres Vieyes. LLAA 18.
atopada 'estancia, morada'. "tierra a onde'l valor tien so atopada". José Caveda Salcedo 'De Xuan de la Coyán a Xuan Soldáu. Poemes: (1902-1909)' 
azófare ‘azófre’. Pin de Pría ‘La Fonte’l Cai’. Lletres Vieyes. LLAA 13.
badía 'ensenada'. "Cartaxena y la so badía". Fernández Cepeda 'Felicitación d'unos díes'. Historia de la lliteratura asturiana. ALLA.
"batismu' 'bautismu'. José Caveda Salcedo 'De Xuan de la Coyán a Xuan Soldáu. Poemes: (1902-1909)' 
borlla 'borla'. "El cagamenteru". A. Fernández Martínez
brexel ‘verxel’. Fernán Coronas ‘Cartes’. Lletres Vieyes. LLAA 27.
brisena 'bris'. Xeromo de Requexu 'Pa la banda Llangreo' Versos y proses de 1906 Y 1907
bulra 'burlla' Antón de Marirreguera 'Hero y Leandro'. Mesma disimilación en "pelra" 'perlla' y nel estremeñu "palra" 'parlla'.
Caid 'Cadiz'. Fernández Cepeda. 'Poesías selectas en dialecto asturiano' (1887).
callavera 'calavera'. "pa traer como yo trixi revuelta la callavera". Antonio Baldivares Argüelles. 'El entierro del canónigo Reguero'. En 'Poesías selectas en dialecto asturiano' (1887).
callente 'caliente'. Marino Blanco '¿Vienes pola fariña que te debo?'. Lletres Vieyes. LLAA 69. "callentalla" Antón de Marirreguera 'Dido y Eneas', Antonio Baldivares 'El misterio de la Trinidad'. F. González Prieto 'El cuintu la Xana', "el cuerpu callenta" ALLA.
calletre 'caletre'. Antón de Marirreguera 'Dido y Eneas'. "de bon calletre y bona traza", "de bellu calletre" Juan González Villar 'La Judit', "ponse amoriáu el calletre". Fernández Cepeda 'La Enfermedad', Mánfer de la Llera 'Cabalgando sol tiempu' y Junquera Huergo (DGLA), J. Francisco Fernández Flórez 'La olla asturiana'.
caluña ‘calumnia’. Xuan Mª Acebal ‘A so maxestá Dña. Sabel segunda y al so fíu el príncipe d’Asturies’. Lletres Vieyes. LLAA 56.
cantuesu 'mena de yerba'. Anónimo ‘La cueva del Barriyón’. Lletres Vieyes. LLAA 60.
ciena ‘cena’. Fernán Coronas ‘Cartes’. Lletres Vieyes. LLAA 27.
chígare 'chigre'. "diendo dimpués a echar un bocáu a un chígare". Carlos García-Ciaño 'El xuramento' Lletres vieyes . LLAA 66.
coluñata ‘columnata’. Anónimo ‘La cueva del Barriyón’. Lletres Vieyes. LLAA 60.
cónchara ‘cáscara’. Pin de Pría ‘¿Vaste al cabu?’. Lletres Vieyes.LLAA 19.
cuartagu 'mena de caballu'. Francisco Bernaldo de Quirós 'El Caballu'. En 'Poesías selectas en dialecto asturiano' (1887). Cfr. castellanu "cuartago" 'Caballo de mediano cuerpo'.
"dañatible' 'dañible'. José Caveda Salcedo 'De Xuan de la Coyán a Xuan Soldáu. Poemes: (1902-1909)' 
de cara aloyera 'benignu, benévolu (dizse del clima)'. "tiempu de cara aloyera". J. Francisco Fernández Flórez 'La olla asturiana'.
del ún al otru 'ente dos aiciones ximielgues': "del ún al otru xintar" 'ente comida y comida', "del ún al otru cantar" 'ente cantar y cantar'. J. Francisco Fernández Flórez 'La olla asturiana'.
dangunes 'dalguna vez, dalgunes veces'. "dangunes m'escapé". Antón de Marirreguera 'Dido y Eneas'.
dir falanciando ‘dir soltando faladuries dalguién’. "Pepa diba falanciando por ahí". Ramón de las Alas Pumariño ‘Un casu de reconciliación’. Lletres Vieyes. LLAA 66.
"empós" ‘dempués’. Benito Canella ‘El Diañu’. Lletres Vieyes. LLAA 70.
"encensar" ‘encender’. 'que s'enciensa la memoria'. Marcos de Torniello ‘El camín de Sancho Panza’. Lletres Vieyes. LLAA 93.
"endabaxo" ‘abaxo’. Benito Canella ‘El Diañu’. Lletres Vieyes. LLAA 70.
"en viso" ‘en vista’. 'mensaxero agudo en viso'. Antón de Marirreguera 'Dido y Eneas'. El DALLA namás conseña "carne en viso" 'carne a la vista, carne vivo'.
"ellocuencia" ‘elocuencia’. Mª Teresa Viilaverde ‘D. Xuan Vázquezde Mella’. Lletres Vieyes. LLAA 65.
"entuences" ‘entós’. Anónimu ‘Sr. Conde Campumanes cuyu ñome tantu estruendu’. Lletres Vieyes. LLAA 22.
"escadiella" 'descansu, suspensión brieve del trabayu' Atón de Marirreguera 'D&E' Lletres Vieyes. LLAA 99, y Junquera Huergo nel DGLA.
"escuyeru" 'escurridor'. Marino Blanco '¿Vienes pola fariña que te debo?'. Lletres Vieyes. LLAA 69. Dende'l verbu escuyar.
"esmuelgu" ‘esfuerzu’. Teodoro Cuesta ‘Al Sr. D. Manuel Uría, en sus días’. Lletres Vieyes. LLAA 57.
félvana ‘filván, freba’. Enrique Pérez ‘Lleenda de la florina namorada’. . Lletres Vieyes. LLAA 64.
finíu, -a, -o ‘finalizáu, -a, -o’. "utru añu finidu... con que xera el tiempu s'esnidia". Teodoro Cuesta ‘Una poesía inédita de Teodoro Cuesta’. Lletres Vieyes. LLAA 58.
finxau 'arrechu, tiesu'. "allevantose finxadu". Antonio Baldivares Argüelles. 'Las exequias de Carlos III en Oviedo'. En 'Poesías selectas en dialecto asturiano' (1887).
frebe ‘fiebre’. "Y si te viniés la frebe ¿cómo te habís gobernar?". Anónimu ‘diálogo de dos payos en una taberna de las inmediaciones de Oviedo’. Lletres Vieyes. LLAA 18. La pallabra amuesa la mesma asimilación que’l tamién asturianu "freba".
guaríu 'guarecíu, a salvu'. "cuandu unu piensa yá questá guaridu". Antón de Marirreguera 'Dido y Eneas'. LLAA 99.
"hoxaldra" 'hoxaldre'. Rufino Martínez 'viv'Asturies'. Lletres Vieyes. LLAA 87.
"illusión" ‘ilusión’. Mª Teresa Viilaverde ‘Un día guapu dafechu’. Lletres Vieyes. LLAA 65.
"intellixencia" ‘intelixencia’. Mª Teresa Viilaverde ‘Un día guapu dafechu’. Lletres Vieyes. LLAA 65.
"inxeñu" 'inxeniu'. Antón de Marirreguera 'Dido y Eneas'.
"llocarín" 'cascabel'. Xosé Lluís G. Árias 'El Principín'. Escolín. ALLA 1983.
"Llondres" ‘Londres’. Anónimu ‘Sr. Conde Campumanes cuyu ñome tantu estruendu…’. Lletres Vieyes. LLAA 22.
"llongateru" ‘estensu nun discursu, antónimu de concisu’. 'cerrar el picu que pecar de llongateru'. Anónimu ‘La vista de mio pueblu’. Lletres Vieyes. LLAA 96.
Mediterranu ‘Mediterraneu’. Anónimu ‘Sr. Conde Campumanes cuyu ñome tantu estruendu…’. Lletres Vieyes. LLAA 22.
merlluza 'Merluza'. Francisco González Prieto 'La pesca' ALLA 1990.
millagru ‘milagru’. Benito Canella ‘El Diañu’. Lletres Vieyes. LLAA 70. Rufino Martínez 'Ena playa' en 'Poesíes de 1899' ALLA. Xulio Vixil 'A la gueta l'alba'. Lin de Lada 'Del ambiente asturiano' en 'Cantu a Llangréu' ALLA. Xulio García Quevedo 'Bienvenida' en 'Poesía' ALLA. Manuel Asur 'Hay una llinia trazada' ALLA.
monxur 'señor, señorón', del francés "monsieur". Francisco Bernaldo de Quirós 'El Caballu'. En 'Poesías selectas en dialecto asturiano' (1887).
morisma ‘morería, conxuntu de moros’. Anónimu ‘Bómbara emprovisada’. Lletres Vieyes. LLAA 72.
"naviyu" ‘embarcación’. Pin de Pría ‘¿Vaste al cabu?’. Lletres Vieyes. LLAA 19.
"ñidiura" ‘suavidá’. Pin de Pría ‘La Fonte’l Cai’. Lletres Vieyes. LLAA 13.
orlla 'orla'. Pablo Suárez García na torna a l'asturianu de 'Tirant lo Blanc'. ALLA. 2012. "Orlla" < *orula, arrespuende a la llei de palatalización de /LL/ del cuelmu R'L perlla < *pirula, garllar < *garrulare, burlla < *burrula, parllar < *parolare, Carllos < *Carolus, Arllós < *agrum lausi, esterllina < Sterling, etc. Sicasí el DALLA nun la recueye.
palacianu, a, o 'palaciegu, a, o'. Antón de Marirreguera 'Dido y Eneas'. "dexe'l palacianu la folgancia" José Caveda Salcedo 'De Xuan de la Coyán a Xuan Soldáu. Poemes: (1902-1909)' 
papanante 'espampanante'. Marino Blanco '¿Non vos gusten les morcielles?'. Lletres Vieyes. LLAA 69.
poqueza 'poquedá, cualidá de pocu, nimiedá'. 'Non me paro na poqueza y vo siempre a la sustancia'. Mª Xosefa Xovellanos 'Coronación Carlos IV'.
privilleyu 'privilexu'. Ast. med. 1256. AHN Carp. 1599. nº 14 bis. El resultau ye dafechu coherente col desendolcu asturianu.
recontracorcia 'contra, caramba' interxección de sorpresa, enfadu, almiración. "¿Q'hay recontracorcia?". Carlos García-Ciaño 'El xuramento' Lletres vieyes . LLAA 66.
relox ‘reló’. Enriqueta González ‘Un indianu como hay pocos’. Lletres Vieyes. LLAA 43. "que me trayas un relox d'esos amariellos" Antonio Fernández ‘Carta del pastor de Porrúa’. Lletres Vieyes. LLAA 62.
remeyu ‘remediu’. Fernán Coronas ‘Cartes’. Lletres Vieyes. LLAA 27.
róncanu ‘???’. Mª Teresa Viilaverde ‘Pa Xico d’Onón, primo mio’. Lletres Vieyes. LLAA 65.
selidá ‘tranquilidá’. "Pasey n'Urnieta unus cuantus días de repousu ye selidá". Fernán Coronas ‘Cartes’. Lletres Vieyes. LLAA 27.
siema, siemes, xemes 'una vez, unes veces'. "siema nel añu". J. L. Pensado 'Estudios lexicografía I'. Archivum 10.
solliviar 'asoliviar'. Antón de Marirreguera 'Dido y Eneas'.
solliviu 'alliviu'. J. Huergo. 'Un poema de 1848'. Lletres Vieyes. LLAA 91. Ye llamatible que l'ALLA finque "soliviar" frente a "alliviar".
soxetar 'suxetar'. Antón de Marirreguera 'Hero y Leandro'.
tarín 'dineru, clas de moneda'. 'Non entre en casa un tarín si nun bien per bon camín', 'nunca fusti vertuosa pero ties tarinos, que ye gran cosa', 'en tarinos y saber, nengunu curtiu quier ser', 'los amigos más finos, los mariellos tarinos'. J. Francisco Fernández Flórez 'La olla asturiana'.
tembrar ‘tremar, trembir’. Benito Canella ‘El Diañu’. Lletres Vieyes. LLAA 70.
trémbole ‘temblosu,a,o’. "allúmelos la trémbole perclara lluz d'alambre". Pin de Pría ‘La Fonte’l Cai’. Lletres Vieyes. LLAA 13.
"untamentu" ‘casa conceyu’. Xuanín Infiesta ‘De botón en botón’. Lletres Vieyes. LLAA 90. 
vallente 'valiente'. F. González Prieto 'El cuintu la Xana' y 'La Virxen de Covadonga'.
valuma ‘cantidá’. "Tardey en gradecételu pu'la valuma de cousas que nu'me deixan tartire". Fernán Coronas ‘Cartes’. Lletres Vieyes. LLAA 27.
vereivos 'veréis'. Carlos García-Ciaño 'El xuramento' Lletres vieyes . LLAA 66.
vigolín ‘violín’. Anónimo ‘La cueva del Barriyón’. Lletres Vieyes. LLAA 60.
xerpe 'suborde serpentes'. Conseñáu en Llanes. DGLA.
yerru ‘error’. "Yo barrunto que isti yerru ñon sería autorizadu". Anónimu ‘Sr. Conde Campumanes cuyu ñome tantu estruendu’. Lletres Vieyes. LLAA 22.
Ian McEwan
Ian McEwan, CBE (Aldershot, Hampshire, Inglaterra, 21 de xunu de 1948) ye un novelista inglés. 
Estudia na Universidá de Sussex y na Universidá d'East Anglia. Publica'l so primer llibru, la coleición de relatos, "First Love, Last Rites", en 1975, y gana con él al añu siguiente'l "Premiu Somerset Maugham". En 1998 gana'l Booker Prize cola novela "Amsterdam". 
Otres obres suyes d'interés son: "The Child in Time" (1987), "Atonement" (2001) y "Saturday"(2005).
Parménides d'Elea
Parménides d'Elea (en griegu Παρμενίδης ὁ Ἐλεάτης) foi un filósofo griego. Nació ente'l 530 e. C. y el 515 e. C. na ciudá d'Elea, colonia griega del sur de Magna Grecia (Italia). Parménides namás qu'escribió una obra, un poema filosóficu en verso épicu del que namás tenemos dellos fragmentos que se conserven en cites d'otros autores.
Astenosfera
La astenosfera (del griegu ἀσθενός, ‘ensin fuerza’ + σφαῖρα, ‘esfera’) ye la zona cimera del mantu terrestre que ta debaxo de la litosfera, aprosimao ente 250 y 660 quilómetros de fondura. La astenosfera ta compuesta por materiales silicataos dúctiles, n'estáu sólidu y semifundíos parcial o totalmente (según la so fondura y/o proximidá a bolses de magma), que dexen la deriva continental y la isostasia. Sobre ella muévense les plaques tectóniques.
La litosfera, que constitúi una estensión de la noción de corteza terrestre, tien un grosor mediu de 100 km d'espesor so los océanos y alredor d'ente 150 y 250 kilómetros so los continentes y cratones más antiguos. 
Na astenosfera esisten movimientos lentos de conveición que despliquen la deriva continental. Amás, el basaltu de la astenosfera flúi por estrusión a lo llargo de les dorsales oceániques, (lo que fai que s'anueve y espanda constantemente'l fondu oceánicu), mientres que onde la espansión atopa una torga representada por un continente, fúndese baxo ésti, volviendo asina la materia del fondu a fundise nel senu de la astenosfera y mantu más fondu, fenómenu conocíu como subdución.
En 1899, Dutton definió una zona ríxida (corteza o litosfera hasta los 100 kilómetros de profundidá y otra zona feble baxo a la que denominó astenosfera.
Pa desplicar el fenómenu de la isostasia, Joseph Barrell en 1914 afitó la hipótesis sobre la esistencia de la astenosfera, ensin llende inferior, pos desconocíase la esistencia del núcleu.
En 1926, Beno Gutenberg afayó que la velocidá de les ondes sísmiques amenórgase en redol a un 6 % a una profundidá averada ente 100 y 200 km., atribuyéndose la causa a una menor densidá del material.
En 1962 Don Anderson, nun atopó una teoría lo suficientemente convincente tocante al descubrimientu de Gutenberg, una y bones esi nivel ye bien heteroxeneu, amás atopóse notables diferencies na so composición en niveles baxo les cuenques oceániques al respective de los cratones continentales, polo que nun pue considerase una capa universal. Al traviés del estudiu de les ondes sísmiques aniciaes nos ensayos de les bombes nucleares, determinó que la zona de baxa velocidá taría ente 60 y 250 km. de profundidá.
Intentábase atribuyir esta propiedá a la mesma astenosfera. Pero dende'l descubrimientu del Paleomagnetismu y la sismicidá profunda, dambes teoríes quedaron estremaes.
Sicasí, en 1968 John Tuzo Wilson entemeció nuevamente estos conceutos dándo-y un cuerpu teóricu d'escasa validez científica al basar tala teoría sobre la esistencia d'una capa de enlentecimientu de la velocidá de les ondes sísmiques llamada Astenosfera, contestáu por Vladimirovich, que-y retrucó que nun debe de basase única y puramente en pruebes atopaes na xeoloxía de la cuenques oceániques.
Ente 1975 y 1979 Sengör y Burke alderiquen nuevamente, queda demostrada la esistencia d'una diferencia vultable ente la estructura fonda de los continentes y la de la corteza oceánica, según "Sipkin" y "Jordan". Baxo los cratones más antiguos, éstos algamen una fondura d'hasta 400 km. y la zona d'atenuamientu de la velocidá de les ondes sísmiques ye superior. Deduzse que los continentes pueden tar fondiaos al traviés de quilles (n'inglés, keels) direutamente al nucleu, como si foren raigaños de material más compautu, pero nun torga'l movimientu de los mesmos a gran escala. Entós, foi cuando la astenosfera definióse hasta una profundidá de 660 kilómetros so la superficie.
Cuando Wegener definió la so Deriva Continental el motor pa basar el desplazamientu de les plaques continentales básase na esistencia d'un fluxu convectivou nel mantu (depués na astenosfera) pero lo que ye güei, nun hai pruebes abondes sobre la esistencia d'esti fluxu convectivu.
Dende los años noventa, la teoría sobre la esistencia d'esta capa púnxose en dubia, básica pa desplicar la deriva continental y la isostasia según datos nuevos descubiertos, proponiéndose un sistema au la corteza moviérase solidariamente col mantu soxacente hasta'l nucleu terrestre. Propúnxose, coles mesmes, que l'equilibriu isostáticu produciríase ente la parte inferior del mantu (sólidu) y la parte esterior del nucleu terrestre (líquidu). Sicasí, esta postrera propuesta nun cunta con datos abondos al respeutu pa definir la situación.
N'España, el Dr. Francisco Anguita de la Universidá Complutense de Madrid llidera l'alderique sobre la posible inesistencia de la astenosfera.
Ábanu mantélicu
Denómase ábanu mantélicu o ábanu del mantu (del inglés "mantle avalanche") a esbarrumbes hipotéticos del mantu terrestre. Piénsase que los ábanos mantélicos aníciense a 660 km de profundidá, llugar nel que les partes fríes del mantu que s'atopen baxando apílense pa dempués baxar esporádicamente cuando s'atropó cierta cantidá crítica de material.
A lo llargo de la hestoria temprana del planeta produciéronse siquier trés "supereventos" magmáticos, los episodios de mayor formación de roques ígnees del rexistru xeolóxicu, dixebraos ente sí unos 800 millones d'años (Ma): el más antiguu ya intensu fai unos 2700 Ma, nel Neoarcaicu, otru fai 1900 Ma, nel Orosíricu y el terceru fai 1200 Ma, na llende Ectásicu-Esténicu. Dellos autores, como'l tectónicu Kent Condie en 1998, recurrieron a los ábanos mantélicos pa esplicalos.
El mecanismu propuestu por Condie pa desplicar estos "supereventos" sedría producíu por ábanos mantélicos, xigantescos fundimientos gravitacionales de material del mantu cimeru y la corteza, que cayeríen dende la llende del mantu cimeru col inferior (a 670 km de profundidá) hasta'l mesmu llende del nucleu esternu (a unos 2900 km de la superficie), travesando tol mantu inferior (unos 2230 km d'espesura). De resultes formaríense numberoses perturbaciones en forma de plumes del mantu que, xubiendo hasta la corteza, daríen llugar al citáu magmatismu.
L'orixe d'estos ábanos periódicos del mantu taría nos cambeos físicos de los fragmentos de litosfera que subducieron hasta los 670-700 km de fondura, cotes nes qu'atopen resistencia a subducir más y horizontalícense. La masa de litosfera qu'hai subducío, d'hasta 100 km d'espesor y más fría que'l mantu que lu envolubra, pue tardar dellos millones d'años n'algamar la temperatura que facilite, xunto cola mayor presión d'estos niveles, la densificación de los minerales que lu componen (tresformamientu de peridotites en ecloxites). Cuando la nueva situación de densidá de la masa litosférica subducida vuélvese inestable, produciríase'l derrumbe n'ábanu hasta'l nucleu.
Esti procesu repitiríase delles vegaes pero, como cada eventu implica una importante perda de calor nel mantu, cada repetición del ciclu sedría de menor intensidá que'l precedente. Podríen esplicase coles mesmes por esti mecanismu los picos de magmatismu, de muncha menor intensidá que los anteriores, del final del Paleozoicu, hai unos 300 Ma, y del Cretácicu mediu, hai unos 100 Ma.
Cuña del mantu
Na xeoloxía la cuña del mantu ye la parte del mantu terrestre que s'atopa sobre una o más plaques tectóniques subducida y so la corteza terrestre de mou que, de perfil toma forma de cuña. Partes d'una cuña del mantu pueden recibir fluyíos acuosos provenientes de la placa subducida provocando la so fusión parcial de peridotita. D'esta miente s'anicia'l magma que pue terminar produciendo volcanes o plutones. 
Mantu terrestre
El mantu terrestre ye la capa de la Tierra que s'atopa ente la corteza y el núcleu (supon aprosimao'l 87 % del volume del planeta). El mantu terrestre estender dende cerca de 33 km de fondura (o alredor de 8 km nes zones oceániques) hasta los 2.900 km (transición al núcleu). La diferenciación del mantu empecipióse fai cerca de 3.800 millones d'años, cuando la segregación gravimétrica de los componentes del protoplaneta Tierra produció l'actual estratificación. La presión na parte inferior del mantu ronda los 140 GPa (unes 1.400.000 atmósferes).
Estremar en dos partes: mantu internu, sólidu, elásticu; y mantu esternu, fluyíu, mafosu.
El mantu estrémase principalmente de la corteza poles sos característiques químiques y el so comportamientu mecánicu, lo qu'implica la esistencia d'una clara alteración súbita (una "discontinuidá") nes propiedaes físiques de los materiales, que ye conocida como discontinuidá de Mohorovičić, o a cencielles "Moho", n'homenaxe a Andrija Mohorovičić, el xeofísicu que la afayó. Esta discontinuidá marca la frontera ente la corteza y el mantu.
Mientres tiempu pensóse qu'el "Moho" representaba la frontera ente la estructura ríxida de la corteza y la zona más plástica del mantu, siendo la zona onde tendría llugar el movimientu ente les plaques de la litosfera ríxida y la astenosfera plástica. Sicasí, estudios recién demostraron qu'esa frontera allúgase muncho más embaxo, en plenu mantu cimeru, a una fondura del orde de los 70 km so la corteza oceánica y de los 150 km so la corteza continental. Asina, el mantu que s'asitia darréu debaxo de la corteza ta compuestu por materiales relativamente fríos (aprox. 600 °C), ríxidu y fundíu cola corteza, a pesar de tar dixebráu d'ella pola Moho. Ello demuestra que la Moho ye en realidá una discontinuidá composicional y non una zona de separación dinámica.
La principal alteración mecánica nel Moho s'evidencia na velocidá de les ondes sísmiques, qu'aumenta sustancialmente, dada la mayor densidá de los materiales del mantu (una y bones la velocidá d'espardimientu d'una vibración ye proporcional a la densidá del material). Esa mayor densidá resulta, amás del efectu del aumentu de la presión, de les diferencies na so composición química, que ye en realidá'l principal elementu diferenciador ente corteza y mantu: los materiales del mantu son bien ricos en minerales máficos de fierro y magnesiu, especialmente olivino y piroxeno. Debíu al aumentu de la proporción relativa d'esos minerales, les roques del mantu —peridotita, dunita y eclogita— comparaes coles roques de la corteza, caracterizar por un porcentaxe de fierro y magnesiu enforma mayor, en desterciu del siliciu y del aluminiu.
El cuadru siguiente da una composición averada de los materiales del mantu en porcentaxe del so masa total (% ponderal). Nótese que la composición del mantu puede nun ser uniforme, siendo d'esperar un aumentu gradual de la proporción Fe/Mg cola fondura; envalórase que varie de 0,25 nel mantu cimeru a 0,6 nel mantu inferior.
Amás de les diferencies de composición, el mantu tamién presenta unes característiques físiques bien distintes de les de la corteza (y del núcleu). Nos puntos siguientes faise una caracterización de los principales parámetros físicos del mantu.
El material del que se compon el mantu puede presentase n'estáu sólidu o como una pasta mafoso, como resultáu de les elevaes primas. Sicasí, al contrariu de lo que pueda imaxinase, l'enclín n'árees d'alta presión ye que les roques calténganse sólides, pos asina ocupen menos espaciu físicu que los líquidos resultantes de la fusión. Amás d'eso, la constitución de los materiales de cada capa del mantu determina l'estáu físicu local. Asina, l'interior de la Tierra, incluyendo'l núcleu internu, tiende a ser sólidu porque, a pesar de les peraltes temperatures, ta suxetu a presiones tan alzaes que los átomos, al ser amaceraos, obliguen a que les fuerces de repulsión ente los átomos sían vencíes pola presión esterna. En resultancia, a pesar de la temperatura, la sustanza caltiense sólida.
Les temperatures del mantu varien ente los 600 °C (873 K) na zona de contactu cola corteza, hasta los 3.500 °C (3.873 K) na zona de contactu col núcleu, aprosimao. Esti aumentu de temperatura reflexo al empar la mayor dificultá de les capes fondes en perder calor por conducción a la superficie y la mayor capacidá endóxena de producir calor en fondura (pol aumentu de la desintegración radioactiva y por resfregón colos materiales fluyíos en movimientu nel núcleu esternu).
La mafa nel mantu cimeru (la astenosfera) varia ente 10 y 10 Pa*s, dependiendo de la fondura. Poro, el mantu cimeru muévese bien amodo, portándose simultáneamente como un sólidu y como un líquidu d'alta mafa. Ello esplica'l perlentu movimientu de les plaques tectóniques y los movimientos isostáticos de fundimientu y realzamiento ("rebound") de les plaques téctónicas cuando s'alteria'l so pesu (por casu, cola formación de mases de xelu y el so posterior destemple).
La densidá nesta rexón aumenta linealmente de 3,4 a 4,6 (nel mantu cimeru) y de 4,6 a 5,5 (nel mantu inferior). Nel mantu cimeru, la presencia de la astenosfera marca zones de fusión parcial. Aparentemente, nel mantu inferior nun asocede nengún cambéu de fase importante, a pesar de que se dan pequeños gradientes na velocidá d'espardimientu de les ondes sísmiques a los 1.230 km y 1.540 km de fondura. D'esta forma, créese que l'aumentu na velocidá de les ondes sísmiques tien d'asoceder principalmente como resultáu de la compactación d'un material de composición uniforme.
Propunxéronse dellos modelos que suxuren que'l mantu inferior contien más fierro que'l mantu cimeru. Nesti casu, la razón Fe/Mg variaría de 0,25 nel mantu cimeru a 0,6 nel mantu inferior. L'aumentu na masa atómico media aumentaría la densidá hasta los valores reparaos, ensin necesidá de recurrir a estructures moleculares complexes.
Estos modelos xeneraron munchos discutinios, pos si'l mantu inferior ye más trupu que'l superior sería difícil la esistencia de movimientos de conveición. Per otru llau, esistiendo una conveición xeneralizada nel mantu sería difícil caltener la heteroxeneidá de la composición química mientres grandes intervalos de tiempu. Sicasí, estes aparentes incoherencies pueden llimase si consideramos la esistencia de celdes de conveición independientes nel mantu.
Magar nun esisten diferencies marcaes nin discontinuidaes obvies nel interior del mantu, pero sí gradientes que reflexen l'aumentu de la presión y de la temperatura, ye común estremar el mantu en dos capes:
El mantu cimeru (o mantu esternu) empecipiar na discontinuidá de Mohorovičić, que ta a una fondura media de 6 km so la corteza oceánica y a una fondura media de 35,5 km so la corteza continental, anque puede algamar nésta última fondures cimeres a 400 km nes zones de subducción.
Les velocidaes de les ondes sísmiques midíes nesta capa son típicamente de 8,0 a 8,2 km/s, que son mayores que les rexistraes na corteza inferior (6,5 a 7,8 km/s). Los datos xeofísicos demuestren qu'ente 50 y 200 km (o más nes zones de subducción) de fondura asocede un amenorgamientu na velocidá de les ondes P (llonxitudinales) y una fuerte atenuación de les ondes S (tresversales), d'ende qu'esta rexón sía conocida como "zona de baxa velocidá".
Evidencies basaes en datos xeofísicos, xeolóxicos y petrolóxicos, y la comparanza con cuerpos estraterrestres, indiquen que la composición del mantu cimeru ye peridotítica. Les peridotitas son una familia de roques ultrabásicas, mayoritariamente compuestes por olivino magnésicu (aprox. un 80 %) y piroxeno (aprox. un 20 %). Anque son rares na superficie, les peridotitas aprucen en delles islles oceániques, en capes llevantaes pola oroxénesis y en rares kimberlites.
Esperiencies de fusión de peridotitas amuesen que la so fusión parcial puede aniciar los basaltos oceánicos nes condiciones de presión y temperatura esistente nel mantu cimeru. Esti procesu asocede probablemente na zona de baxa velocidá, lo qu'esplica l'amenorgamientu de les velocidaes sísmiques pola fusión parcial de los materiales.
Los estudios efectuaos en ofiolites y na litosfera oceánica demuestren que la formación de la corteza oceánica (colos sos escasos 5 km d'espesura media) efectuar a partir de la porción más superficial del mantu cimeru. El grau de fusión parcial tien d'algamar un 25 %, lo qu'emprobez a esta zona en componentes de temperatura de fusión baxa. Esisten pruebes indirectes de que'l mantu vuélvese menos aprobetáu en silicatos col aumentu de la fondura.
Les peridotitas del tipu granate-lherzolita (60 % olivino, 30 % orto y clinopiroxenos, y 10 % espinelas, granates y plagioclases), representen probablemente les peridotitas del mantu primitivu, que al sufrir fusión parcial, anicien magmes basálticos, dexando como borrafes harzburgites (80 % olivino, 20 % ortopiroxenos) y dunites (olivino). Teniendo en cuenta les relaciones de presión y temperatura, la conclusión ye qu'en fondures menores la mineraloxía ta apoderada pol complexu plagioclasa-lherzolita (que s'atopa frecuentemente en ofiolitas) y que, col aumentu de la presión, va pasar a apoderar el complexu espinela-lherzolita (que forma dacuando nódulos en basaltos alcalinos). En presiones mayores, la mineraloxía más estable ye la del complexu granate-lherzolita (que forma nódulos en kimberlitas).
El mantu internu (o mantu inferior) empecípiase cerca de los 670 km de fondura y estiéndese hasta la discontinuidá de Gutenberg, asitiada a 2.700-2.900 km de fondura, na transición al núcleu. El mantu inferior ta dixebráu de la astenosfera pola discontinuidá de Repetti, siendo pos una zona esencialmente sólida y de bien baxa plasticidad.
La densidá nesta rexón aumenta linealmente de 4,6 a 5,5. Aparentemente, nel mantu inferior nun asocede nengún cambéu de fase importante, a pesar de que se dan pequeños gradientes na velocidá d'espardimientu de les ondes sísmiques a los 1.230 km y 1.540 km de fondura. D'esta forma, créese que l'aumentu na velocidá de les ondes sísmiques tien d'asoceder principalmente como resultáu de la compactación d'un material de composición uniforme. Propunxéronse dellos modelos que suxuren que'l mantu inferior contien más fierro que'l mantu cimeru.
La temperatura varia de 1.000 °C a 3.000 °C, aumentando cola fondura y col calor producíu pola desintegración radioactiva y por conducción a partir del núcleu esternu (onde la producción de calor per resfregón qu'esperimenten los fluxos que xeneren el geomagnetismo ye grande) .
Por cuenta de les diferencies de temperatura ente la corteza terrestre y el núcleu esternu esiste la posibilidá térmica de formación d'una corriente convectiva que tome tol mantu. Sicasí, esta capacidá vese amenorgada pola bajísima plasticidad de los materiales del mantu inferior y pol gradual aumentu de la densidá (pola diferencia de composición y de la presión).
Sicasí, ello nun torgar que xuban en dirección a la superficie diapiros plutónicos aisllaos y que fragmentos de corteza más fría y trupa fundir nes zones de subducción, formando estenses zones de re-fusión de materiales de la corteza. La baxa plasticidad fuerza a estos movimientos a una estrema lentitú, faciéndolos durar centenares de miles, o inclusive millones, d'años.
Nes zones onde los diapiros persisten y avérense de la superficie, lo que lleva a la fusión de los materiales a midida que la presión mengua col ascensu, fórmense puntos calientes (del inglés, "hot spots") que dempués se traducen, na superficie, en formaciones intrusivas, en vulcanismu persistente o nun enanche de la corteza oceánica. Nes zones de subducción, la xubida de los materiales fundíos y l'efectu de la introducción d'enormes cantidaes d'agua nel mantu lleven al surdimientu d'arcos insulares (como les Antilles o Xapón) y de cadenes volcániques (como la Cordal de los Andes).
La conveición nel mantu terrestre ye un procesu teoría del caos caóticu de dinámica de fluyíos que paez determinar el movimientu de les plaques tectóniques y, per esa vía, a la deriva de los continentes. Nesti contestu convien tener presente que lu deriva de los continentes ye solu parte del procesu de desplazamientu de les plaques tectóniques, una y bones la rixidez d'estes y los fenómenos de xeneración de nueva corteza qu'asoceden a lo llargo de los rifts y de destrucción a lo llargo de les rexones de subducción, dan a ésti un calter bien complexu.
Per otru llau, el movimientu de la litosfera ta necesariamente desligado del de la astenosfera, lo que fai que les plaques mover con velocidaes relatives distintos sobre'l mantu. D'ende que los "hot-spots" puedan dar orixe a cadenes d'islles (como los archipiélagos de Hawaii y de les Azores, nos que cada islla o volcán marca la posición relativa del hot-spot en relación a la placa litosférica nun determináu tiempu).
Dada la complexidá de los fenómenos de conveición del mantu esisten grandes incertidumes na so modelación, almitiéndose inclusive qu'esistan distintes celdes convectivas en capes distintes del mantu, creando un sistema con múltiples capes ente'l núcleu y la corteza.
A pesar de qu'esiste un enclín xeneral d'aumentu de la mafa cola fondura, esta relación nun ye llineal y paez qu'esisten capes con una mafa enforma mayor que la esperada nel mantu cimeru y al pie de la zona de transición al núcleu esternu.
Por cuenta de la baxa mafa de la astenosfera, sería d'esperar que nun esistieren seísmo con hipocentros asitiaos a más de 300 km de fondura. Eso ye polo xeneral verdaderu, cuidao que los seísmos que se dan nes zones oceániques raramente tienen el so hipocentru per debaxo de los 25 km, y los seísmos nes zones continentales tienen el so focu a 30-35 km de fondura. Sicasí, nes zones de subducción, el gradiente geotérmico pue ser sustancialmente amenorgáu, lo qu'aumenta la rixidez del material del mantu nel so alredor. D'ende que yá se rexistraron nestes rexones seísmos con fondures focales de 400 km a 670 km, magar son casos bien raros.
La presión nes capes inferiores del mantu algama los ~140 GPa (1,4 Matm). A pesar d'estes xigantesques presiones, qu'aumenten cola fondura, piénsase que, aun así, ye posible que tol mantu se deforme como un fluyíu bien mafosu cuando se consideren llargos periodos de tiempu. La mafa del mantu cimeru varia ente 10 y 10 Pas, dependiendo de la fondura. D'ende que cualquier movimientu nel mantu tenga que ser necesariamente hiperlento.
Esta situación d'alta mafa oldea fuertemente cola fluidez del núcleu esternu, anque tea sometíu a una presión mayor. Tal contraste resulta la composición férrica del núcleu, que'l so puntu de fusión ye bien inferior al de los compuestos del fierro esistentes nel mantu. Asina, los compuestos del fierro del mantu inferior, a pesar de tar sometíos a una presión inferior, tán n'estáu sólidu (anque, si tomamos grandes escales de tiempu como referencia, actúen como un fluyíu d'una mafa estrema), ente que'l núcleu esternu, de fierro casi puru, ta n'estáu líquidu. El núcleu internu ta n'estáu sólidu daes les presiones estremes a les que ta sometíu.
Les implicaciones d'esta diferencia ente'l mantu y el núcleu esternu (y ente ésti y l'internu) son determinantes pa la vida na Tierra, pos d'equí que naz el campu magnético terrestre que funciona como un escudu electromagnéticu que protexe la vida na superficie terrestre de les radiaciones ionizantes del espaciu esterior y de los vientos solares.
La conocencia que se tien del mantu básase esencialmente n'estudios xeofísicos indirectos, cuantimás nel estudiu del espardimientu de les ondes sísmiques, y nel estudiu d'amueses de roques de gran fondura que son traíes escontra la superficie pola oroxenia o pol vulcanismu (ofiolitas, kimberlitas y xenolites). D'ende l'interés por llograr amueses directes del mantu, lo que s'intentó, en devanéu, col proyectu de perforación oceánica denomináu "proyectu Mohole", que pretendía faer una perforación qu'algamara la discontinuidá de Mohorovičić. La mayor profunidad alcanzada nesti proyectu, abandonáu pol so enorme costu en 1966 foi de 180 m sol suelu marín. En 2005 la tercera más fonda prospección algamó 1416 m sol fondu marín dende'l barcu de perforación JOIDES Resolution.
Una nueva tentativa llevar a cabu en 2007. Esta vegada usó'l navío xaponés "Chikyu" pa furar 7.000 m na corteza oceánica, cerca del triple de la fondura máxima alcanzada nos fondos oceánicos, coles mires de llograr materiales de la discontinuidá y de les capes del mantu cimeru asitiaes darréu debaxo.
En marzu de 2007 una espedición compuesta por una docena de científicos liderada pol profesor Roger C. Searle (Universidá de Durham, Reinu Xuníu) esquizó una rexón submarina d'unos 4000 metros de diámetru, allugada a 4900 metros de fondura nel océanu Atlánticu a mediu camín ente les mariñes d'África y Suramérica. La zona llamó l'atención de los científicos por creese que na mesma'l mantu terrestre alcuéntrase espuestu, nun esistiendo corteza detectable nesti particular llugar. Emplegando un robot esplorador empobináu por control remotu, van realizase perforaciones en tres zones distintes de la área espuesta del mantu. Les perforaciones taba previstu que tuvieren 4 cm de diámetru y 1 metro de fondura. La misión duró unos seis selmanes y tuvo compuesta por xeólogos y oceanógrafos del Centru Oceanográficu Nacional (NOC, nes sos sigles n'inglés) de la ciudá inglesa de Southampton. Viaxaron a bordu del buque "RRS James Cook", llamáu asina n'honor al célebre esplorador británicu del sieglu XVIII.
Pluma mantélica
Les plumes mantélicas o plumes del mantu (del inglés "mantle plumes") son columnes estreches de material proveniente del mantu que se supon qu'esisten so la corteza terrestre, produciendo puntos calientes y llugares con vulcanismu anómalu. La esistencia de plumes del mantu foi propuesta en 1971 pol xeofísicu estauxunidense William Jason Morgan pa esplicar l'apaición de puntos calientes. Les plumes propuestes por Morgan aniciar nel mantu inferior, anque dende entós propúnxose tamién la esistencia de plumes d'orixe menos fondu pa satisfaer la característiques de ciertos puntos calientes. Les observaciones sismolóxiques pa verificar la esistencia de les plumes del mantu ufiertaron resultaos non concluyentes. 
Palagonita
La palagonita ye un material de color amarellentáu a café que se forma productu de l'alteración de vidriu volcánicu. Ye un material heterogéneo que puede ser tresparente y isotrópico calificáu como xel o ser treslluciente, anisotrópico con partícules fibroses o granulares. La palagonitización ye'l procesu nel qu'un vidriu volcánicu convertir en palagonita. 
Pinealectomía
Pinealectomía ye un procedimientu quirúrxicu que consiste na extirpación de la glándula pineal.
El papel central de la glándula pineal nel procesu de la estacionalidad reproductiva ye puestu de manifiestu en diverses especies animales pola pinealectomía que produz como efectu llateral la perda de sincronía ente l'actividá reproductiva del suxetu cola dómina del añu.
Coles mesmes el procedimientu foi acomuñáu a l'apaición d'una desorganización histolóxica y la involución precoz del timu.
Sestetu (poesía)
El sestetu ye una estrofa de seis versos d'arte mayor d'esquema variable.
Alopias vulpes (foguina)
La foguina (Alopias vulpes) ye una especie d'elasmobranquiu lamniforme de la familia Alopiidae. La so estraordinaria cola mide casi tantu como'l restu del so cuerpu. El lóbulu inferior de la cola ye pequeñu, pero'l superior ye bien llargu, narquiáu y termináu en punta. Tien cinco pares d'abertures branquiales. 
Aliméntase, en solitariu o en grupu, de bálamos de pexes. Usa la cola a manera de llátigu que ximielga d'un llau a otru p'arrodiar o mancar a les sos preses. Cuando nada cerca de la superficie, dacuando balta col rau aves marines que vuelen baxu. La fema pare hasta 4 críes d'una sola vegada; produz más embriones, pero delles críes comen a les otres cuando inda tán dientro de la madre.
Nes agües d'Asturies apaez mui de ralo en ralo. Solamente apaez documentáu na obra de Barriuso nos cais de Tazones y Llastres, documentáu nesti últimu como ""gatu"".
CS1
CS1 ye una serie de controladores lóxicos programables de la empresa Omron. Ellos son de dos tipos CS1G y CS1H, onde CS1H ye'l más potente.
Hans Aschenborn
Hans Anton Aschenborn (Kiel, 1 de febreru de 1888 - ibídem, 10 d'abril de 1931) afamáu escritor y pintor faunísticu xermanu-sudafricano. 
Nacíu en Alemaña, emigró a lo que sería Namibia en 1909. En 1912 mercóse la granxa "Quickborn" y en 1913 cásase con Emma Bredow. Camudar a Sudáfrica en 1920 y tornaron a Alemaña en 1921.
Joseph Diescho
Joseph Diescho (Andara, Kavango (Namibia) , 10 d'abril de 1955) ye un escritor y analista políticu namibio.
Estudió derechu y ciencies polítiques na Fort Hare University en Sudáfrica. Mientres la so etapa d'estudiante, lluchó contra'l apartheid y foi encarceláu en Peddie y East London. 
Coles mesmes, trabayó nuna compañía minera de diamantes y collaboró na unión de trabayadores. A partir de 1984 foi becariu del programa Fulbright na Universidá de Columbia, onde se doctora en Ciencies Polítiques en 1992 cola tesis "The Role of Education in the Politics of Control in Namibia: 1948-1988, explored the relationship between politics and education in Namibia" ("El papel de la educación na política de control de Namibia: 1948-1988, estudiada la relación ente política y educación en Namibia").
Amás, foi comentarista del programa "South Africa Now" na televisión pública estaunidense y en 1997-8, foi fundador y presentador de "The Big Picture", un programa d'analís economicopolítico de SABC 2.
Anoeschka von Meck
Anoeschka von Meck (1967, Mariental) ye una escritora de namibia en afrikáans.
Vivió enforma tiempu en Henties Bay y establecióse en California en 1983 pa completar los sos estudios de secundaria. Estudió bioloxía marina y relixones comparaes en San Francisco. Más tarde, arqueoloxía y relixón na Universidá de Ciudá del Cabu y exiptoloxía na Universidá de Stellenbosch.
Na so obra, reflexa la sociedá de Namibia actual. 
Animación
La animación ye un procesu utilizáu por unu o más animadores pa dar la sensación de movimientu a imaxes o dibuxos o a otru tipu d'oxetos inanimaos (figures de plastilina, por casu). Considérase de normal una ilusión óptica. Esisten numberoses técniques pa realizar animación que van más allá de los familiares dibuxos animaos.
Los cuadros pueden xenerase dibuxando, pintando o fotografiando los minúsculos cambeos fechos repetidamente a un modelu de la realidá o a un gráficos 3D por computadora modelu tridimensional virtual; tamién ye posible animar oxetos de la realidá y actores. Ente los formatos d'archivu d'animación (o que soporten animación) atópense'l GIF, el SWF (animación Flash), etc. Les animaciones en GIF son guardaes imaxe per imaxe, pero esisten animaciones que nun se llogren asina, sinón que son interpretaes y "armaes" en tiempu real al executase (como les de formatu SWF).
Los dibuxos animaos créense dibuxando los fotogrames ún por ún, 24 d'ellos per cada segundu d'animación, siguiendo la técnica desenvuelta principalmente polos animadores en Disney a principios del sieglu XX. El procesu empieza col animador dibuxando cada fotograma en papel. Dempués el dibuxu realízase de nuevo con tinta y píntase en llámines de acetato. Finalmente'l dibuxu fotografíase con una cámara estática. Les fotografíes asítiense en secuencia pa dar la ilusión de movimientu. Esta práctica, sicasí, tuvo cayendo en desusu dende va dos décades, por cuenta de la apaición del ordenador y les facilidaes qu'ésti aprove pa la creación d'animación d'una manera más rápida y barata.
A la «animación en volume» conozse tamién colos términos «animación fotograma por fotograma», «animación cuadru por cuadru», «parada d'imaxe», «pasu de rabil» o «animación semeya a semeya». Nos últimos años tamién se popularizó'l so nome n'inglés: "stop motion". Nella nun s'animen dibuxos o imaxes planes sinón oxetos estáticos ya inmóviles asitiaos delantre d'una cámara. Consiste n'aparentar el movimientu de dichos oxetos prindando fotogrames: en cada fotograma movióse llixeramente l'oxetu y en cada nuevu cambéu de posición tien d'habese siempres empobinao l'oxetu nuna cierta dirección en relación al cambéu de posición y fotograma anteriores, guardando, na midida de lo posible, la mayor continuidá lóxica del movimientu que quier asonsañase. Más tarde, al reproducir los fotogrames unu detrás d'otru, como se fai de fechu con cualquier proyección cinematográfica llograda por aciu filmación real, la proyección en pantalla crea la ilusión óptica de que l'oxetu muéves por sigo mesmu. Puede animase d'esta miente cualquier oxetu tridimensional pero polo xeneral anímense moñecos (polo xeneral dotaos d'una cadarma metálica internu articuláu, como los moñecos de dinosaurios utilizaos nel documental de televisión "Dinosaurios"), marionetes, figures de plastilina (como los gatos de la serie italiana "Mio Mao") o otros materiales. Tamién suelen animase maquetes de modelos a escala (como los xigantescos vehículos cuadrúpedos AT-AT de "", qu'en realidá fueron realizaos por aciu modelos a escala, o'l robot ED-209 de "RoboCop").
Per otru llau l'animación en volume tien un realismu fotográficu dafechu ausente nun dibuxu animáu. Efectivamente nun dibuxu animáu la fondura de campu ye una simple ilusión óptica, realizada con mayor o menor verosimilitud, ente que na animación en volume la fondura de campu ye auténtica cuidao que se llogra por aciu filmación convencional. La única diferencia ye qu'el "stop motion" ye una filmación llograda manualmente, fotograma per fotograma, y non automáticamente y en tiempu real como ye'l casu nuna filmación convencional. Polo xeneral les animaciones que nun entren na categoría de dibuxu animáu, esto ye, que nun fueron dibuxaes nin pintaes, sinón que fueron creaes tomando imaxes de la realidá, son referíes como animaciones en volume o "stop motion". Tradicionalmente hai dos grandes grupos d'animaciones "stop motion": l'animación de plastilina (o cualquier material maleable), n'inglés "claymation", y les animaciones d'oxetos (más ríxidos).
La animación con retayos, más conocida n'inglés como "cut-out", ye la técnica en que s'usen figures recortaes, yá seya de papel o inclusive fotografíes. Los cuerpos de los personaxes construyense colos retayos de les sos partes. Moviendo y reemplazando les partes llógrense diverses poses, y asina se da vida al personaxe. Un exemplu bien claru d'esta técnica alcuéntrase nel videu musical "Live for the moment", de la banda Irlandesa Verona Riots, realizáu por Alberto Serrano y Nívola Uyá en 2014.
La plastimación, conocida n'inglés como "claymation", ye l'animación con magre, plastilina o cualesquier otru material maleable. Puede faese al estilu llibre», cuando nun hai una figura definida sinón que les figures van tresformándose nel progresu de l'animación (como lo faen los gatos Mio y Mao na serie italiana "Mio Mao"); o puede empobinase a personaxes, que caltienen una figura constante nel intre de la película.
La pixilación ye una variante del "stop motion", na que los oxetos animaos son persones y auténticos oxetos comunes (non modelos nin maquetes). Al igual qu'en cualesquier otra forma d'animación, estos oxetos son fotografiaos repitíes vegaes, y movíos llixeramente ente cada fotografía. Norman McLaren popularizó esta técnica, emplegada nel so famosu curtiu animáu "Neighbours" pero yá en 1908 l'aragonés Segundu de Chomón utilizaba na so obra "Hotel eléctricu" la mesma técnica p'animar oxetos. Ye llargamente utilizada nos videoclips.
L'animación "go motion" ye una variante de "stop motion". Inventáu por Phil Tippett pa la película de N 980 "" el "go motion" consiste en llograr cada fotograma Y Y mientres se solmena llixeramente l'o una parte del oxetu fotografiáu. L'efectu borrosu resultante sobre les partes en movimientu -el llamáu barríu de movimientu- aumenta d'esta miente la sensación de realismu na animación resultante. Nes filmaciones realizaes en tiempu real, cuando un oxetu ye más rápidu que la velocidá de obturación de la cámara, l'oxetu apaez borrosu en dellos fotogrames, a pesar de que la proyección de la película seya d'un realismu impecable, y este ye l'efectu buscáu pola técnica d'animación por "go motion".
La rotoscopia ye una técnica d'animación que recurre a una máquina llamada rotoscopio. El rotoscopio tien una placa de vidriu sobre la que pueden asitiase llámines tresparentes de acetato o bien papel. Debaxo, un proyeutor alluma'l fotograma d'una filmación realizada en tiempu real y en imaxe real. D'esta miente puédese calcar la contorna de los oxetos filmados. "Koko the Clown", del estudiu Fleischer taba animáu con rotoscopia. Especúlase qu'en "Blancanieves"" "de Walt Disney utilizóse rotoscopia, pero los artistes namái usaben modelos d'acción real como referencies, non se calcaba el material filmado. N'animación per ordenador la técnica análoga a la rotoscopia ye la técnica por captura de movimientu.
La animación per ordenador, tamién llamada animación dixital, animación informática o animación per ordenador, ye la técnica que consiste en crear imaxes en movimientu por aciu l'usu d'ordenadores o ordenadores. Cada vez más los gráficos creaos son en 3D, anque los gráficos en 2D inda se siguen usando llargamente pa conexones lentes y aplicaciones en tiempu real que precisen renderizar rápidu. Delles vegaes l'oxetivu de l'animación ye la computación en sí mesma, otres pue ser otru mediu, como una película. Los diseños ellaborar cola ayuda de programes de diseñu, modeláu y d'últimes renderizado. Na animación, sicasí, les imaxes nun se tomen sinón que se producen individualmente, y pollo nun tienen que cumplir necesariamente col estándar del cine. Una película d'animación tien siempres 24 fotogrames per segundu, pero non necesariamente toos esos fotogrames amuesen imaxes distintes: na animación, les imaxes suelen repitise en dellos fotogrames.
Con éses tenemos delles tases d'animación:
Hai que tener en cuenta que distintos elementos de la imaxe (un personaxe, otru personaxe, un oxetu móvil, un planu del fondu, otru planu del fondu) animar por separáu, y que por tantu dientro de la mesma escena puede haber elementos con distintes tases d'animación.
Puede considerase l'apurra de la tecnoloxía informática en dos campos: como ferramienta de creación y como mediu de representación.
Pa les animaciones dibuxaes o pintaes a mano hai programes qu'asisten a la creación de los cuadros entemedios. Trátase de programes que trabayen con cadarmes virtuales pa los personaxes. Sicasí, síguese tamién trabayando tradicionalmente, dibuxando a mano cada entemediu, una y bones la máquina nun entiende la simulación de tridimensionalidad nun dibuxu bidimensional, como'l celebru humanu. Cabo recordar que se precisa una gran cantidá d'éstos pa dar la sensación de movimientu. Nes animaciones feches con gráficos vectoriales y con modelos tridimensionales el programa mesmu calcula'l tresformamientu (interpola) d'una "pose" a otra.
Diversos formatos d'archivu dexen representar animación nun ordenador, y al traviés d'Internet. Ente los más conocíos tán SWF, GIF, MNG y SVG. L'archivu puede contener una secuencia de cuadros, como gráficos rasterizados (o la diferencia ente un cuadru y l'anterior), o puede contener la definición de trazos y les sos deformaciones nel tiempu, nun formatu vectorial. Hai formatos d'archivu específicos p'animaciones, y tamién s'utilicen formatos xenéricos que pueden contener diversos tipos de multimedios.
Virtualmente cualquier forma de producir imaxes, cualquier materia que pueda ser fotografiada, puede utilizase p'animar. Esisten munches técniques d'animación que namái fueron utilizaes por unos y que son desconocíes pal gran públicu. Ente éstes inclúyense: pintura sobre cristal, animación de sable, pantalla d'aguyes, pintura sobre celuloide, "tweening". Pero tamién ye posible reproducilo por ordenador.
Los festivales d'animación acueyen tantu llargumetraxes comerciales como curtiumetraxes de tolos tipos, y son el principal mediu d'espardimientu pa estos postreros. Los principales festivales d'animación del mundu son los siguientes:
Nel mundu hispanofalante los más relevantes son:
Unidá de discu duru
En informática, la unidá de discu duru o unidá de discu ríxidu (n'inglés: "Hard Disk Drive", HDD) ye'l dispositivu d'almacenamientu de datos qu'emplega un sistema de grabación magnética p'almacenar archivos dixitales. Componer d'unu o más platos o discos ríxidos, xuníos por un mesmu exa que xira a gran velocidá dientro d'una caxa metálica sellada. Sobre cada platu, y en caúna de les sos cares, asítiase un cabezal de llectura/escritura que llexa sobre una delgada llámina d'aire xenerada pola rotación de los discos. Ye memoria non volátil.
El primer discu duru foi inventáu por IBM, en 1956. A lo llargo de los años, menguaron los precios de los discos duros, coles mesmes que multiplicaron la so capacidá, siendo la principal opción de almacenamientu secundariu para ordenadores personales, dende la so apaición nos años 1960. Los discos duros caltuvieron la so posición dominante gracies a les constantes medríes na densidá de grabación, que se caltuvo al par de les necesidaes d'almacenamientu secundariu.
Los tamaños tamién variaron enforma, dende los primeros discos IBM hasta los formatos estandarizados anguaño: 3,5 pulgades los modelos para PC y servidores, y 2,5 pulgaes los modelos pa dispositivos portátiles. Toos comunicar cola computadora al traviés del controlador de discu, emplegando una interfaz estandarizada. Los más comunes hasta los años 2000 fueron IDE (tamién llamáu ARREYA o PATA), SCSI (xeneralmente usáu en servidores y estaciones de trabayu). Dende'l 2000 d'equí p'arriba foi masificándose l'usu de los SATA. Esiste amás FC (emplegáu puramente en servidores).
Pa poder utilizar un discu duru, un sistema operativu tien d'aplicar un formatu de baxu nivel que defina una o más particiones. La operación de formateo rique l'usu d'una fracción del espaciu disponible nel discu, que va depender del sistema d'archivos o formatu emplegáu. Amás, los fabricantes de discos duros, unidaes d'estáu sólidu y tarjeta flax miden la capacidá de los mesmos usando prefixos del Sistema Internacional, qu'empleguen múltiplos de potencies de 1000 según la normativa IEC y IEEE, en llugar de los prefixos binarios, qu'empleguen múltiplos de potencies de 1024, y son los usaos por sistemes operativos de Microsoft. Esto provoca qu'en dellos sistemes operativos seya representáu como múltiplos 1024 o como 1000, y por tantu esistan tracamundios, por casu un discu duru de 500 GB, en dellos sistemes operativos va ser representáu como 465 GiB (ye dicir gibibytes; 1 GiB = 1024 MiB) y n'otros como 500 GB.
El primer discu duru, apaecíu en 1956, foi'l Ramac I, presentáu col ordenador IBM 350: pesaba una tonelada y la so capacidá yera de 5 MB. Más grande qu'un frigoríficu actual, esti discu duru trabayaba inda con válvules de vacíu y riquía una consola separada pal so manexu.
El so gran méritu consistía nel que'l tiempu riquíu pal accesu yera relativamente constante ente delles posiciones de memoria, a diferencia de les cintes magnétiques, onde p'atopar una información dada, yera necesariu endolcar y desenrollar los carretes hasta atopar el datu buscáu, teniendo bien distintos tiempos d'accesu pa cada posición.
La tecnoloxía inicial aplicada a los discos duros yera relativamente simple. Consistía n'anubrir con material magnético un discu de metal que yera formateado en pistes concéntriques, que depués yeren estremaes en sectores. El cabezal magnéticu codificaba información al magnetizar diminutes secciones del discu duru, emplegando un códigu binariu de «ceros» y «unos». Los bits o díxitos binarios asina grabaos pueden permanecer intactos mientres años. Orixinalmente, cada bit tenía una disposición horizontal na superficie magnética del discu, pero depués afayóse cómo rexistrar la información d'una manera más compacta.
El méritu del francés Albert Fert y al alemán Peter Grünberg (dambos premiu Nobel de Física poles sos contribuciones nel campu del almacenamientu magnéticu) foi'l descubrimientu del fenómenu conocíu como magnetorresistencia xigante, que dexó construyir cabezales de llectura y grabación más sensibles, y amacerar más los bits na superficie del discu duru. D'estos descubrimientos, realizaos en forma independiente por estos investigadores, esprendióse una crecedera espectacular na capacidá d'almacenamientu nos discos duros, que s'alzó un 60 % añal na década de 1990.
En 1992, los discos duros de 3,5 pulgaes agospiaben 250 MB, ente que 10 años dempués superaren 40 GB (40 000 MB). Na actualidá, yá cuntamos nel usu cotidianu con discos duros de más de 5 TB, esto ye, 5000 GB (5 000 000 MB).
En 2001 foi llanzáu'l iPod, qu'emplegaba un discu duru qu'ufiertaba una capacidá alta pa la dómina. Al pie de la simplicidá, calidá y elegancia del dispositivu, este foi un factor clave pal so ésitu.
En 2005 los primeres teléfonos móviles qu'incluyíen discos duros fueron presentaos por Samsung y Nokia, anque nun tuvieron enforma ésitu una y bones les memories flax acabaron mover, debíu al aumentu de capacidá, mayor resistencia y menor consumu d'enerxía.
Dientro del discu atópense:
Dientro de la unidá de discu duru hai unu o dellos discos (d'aluminiu o cristal) concéntricos llamaos platos (de normal ente 2 y 4, anque pueden ser hasta 6 o 7 según el modelu), y que xiren toos al empar sobre'l mesmu exa, al que tán xuníos. El cabezal (dispositivu de llectura y escritura) ta formáu por un conxuntu de brazos paralelos a los platos, alliniaos verticalmente y que tamién se mueven de forma simultánea, en que la so punta tán les cabeces de llectura/escritura. Por norma xeneral hai una cabeza de llectura/escritura pa cada superficie de cada platu. Los cabezales pueden movese escontra l'interior o l'esterior de los platos, lo cual combináu cola rotación de los mesmos dexa que los cabezales puedan algamar cualquier posición de la superficie de los platos.
Cada platu tien dos “güeyos”, y ye necesaria una cabeza de llectura/escritura "pa cada cara". Si repara l'esquema "Cilindro-Cabeza-Sector", a la primer vista vense 4 brazos, unu pa cada platu. En realidá, cada unu de los brazos ye doble, y contién dos cabeces: una pa lleer la cara cimera del platu, y otra pa lleer la cara inferior. Por tanto, hai ocho cabeces pa lleer cuatro platos, anque por cuestiones comerciales, non siempres s'usen toles cares de los discos y esisten discos duros con un númberu impar de cabeces, o con cabeces evacuaes. Los cabezales de llectura/escritura nun toquen el discu, sinón que pasen mui cerca (hasta a 3 nanómetros), por cuenta de una perfina película d'aire que se forma ente los cabezales y los platos cuando los discos xiren (dellos discos inclúin un sistema que torga que los cabezales pasen percima de los platos hasta qu'algamen una velocidá de xiru que garantice la formación d'esta película). Si dalguna de les cabeces llega a tocar una superficie d'un platu, causaría munchos daños nél, rayándolo gravemente, por cuenta de lo rápidu que xiren los platos (unu de 7200 revoluciones per minutu mover a 129 km/h nel cantu d'un discu de 3,5 pulgaes).
Hai dellos conceutos pa referise a zones del discu:
El primer sistema de direccionamientu que s'usó foi'l Cilindru-Cabezal-Sector ("Cylinder-Head-Sector", CHS), yá que con estos trés valores puede asitiase un datu cualesquier del discu. Más palantre creóse otru sistema más senciellu, qu'anguaño s'usa: direccionamientu de bloques lóxicos ("Logical Block Addressing", LBA), que consiste n'estremar el discu enteru en "sectores" y asignar a cada unu un únicu númberu.
El más tempranu ""factor de forma"" de los discos duros, heredó les sos dimensiones de les disqueteras. Pueden ser montaos nos mesmos xasis y asina los discos duros con factor de forma, pasaron a llamase coloquialmente tipos FDD ""floppy-disk drives"" (n'inglés).
La compatibilidá del "factor de forma" continua siendo de 3½ pulgaes (8,89 cm) inclusive dempués de sacar otros tipos de disquetes con unes dimensiones más pequeñes.
Los principales fabricantes suspendieron la investigación de nuevos productos pa 1 pulgada (1,3 pulgaes) y 0,85 pulgaes en 2007, por cuenta de la cayida de precios de les memories flash, anque Samsung introdució nel 2008 col SpidPoint A1 otra unidá de 1,3 pulgaes.
Les característiques que se deben tener en cuenta nun discu duru son:
Otres característiques son:
Les unidaes de discos duros pueden tener distintos tipos de conexón o interfaces de datos cola placa base. Cada unidá de discu ríxidu puede tener una de les siguientes opciones:
Cuando se conecta indirectamente cola placa base (por casu: al traviés del puertu USB) denominar discu duru portátil o esternu.
La interfaz ARREYA ("Advanced Technology Attachment") o PATA ("Parallel ARREYA"), orixinalmente conocíu como IDE ("Integrated Device Electronics" o "Integrated Drive Electronics"), controla los dispositivos d'almacenamientu masivu de datos, como los discos duros y ATAPI ("Advanced Technology Attachment Packet Interface") o unidaes de discos ópticos como llectores o grabadores de CD y DVD.
Hasta'l 2004, aprosimao, foi l'estándar principal pol so versatilidad y asequibilidad.
Son planos, anchos y allargaos.
"Serial ARREYA" o SATA ye'l más novedosu de los estándares de conexón, utiliza un bus serie pa la tresmisión de datos.
Físicamente ye muncho más pequeñu y cómodu que los IDE, amás de dexar conexón en caliente ("hot plug").
Esisten tres versiones:
SATA 2 d'hasta 300 MB/s, el más estendíu na actualidá;
Les interfaces "Small Computer System Interface" (SCSI) son interfaces preparaes pa discos duros de gran capacidá d'almacenamientu y velocidá de rotación.
Preséntense baxu trés especificaciones:
SCSI Rápidu ("Fast SCSI") y #
SCSI Anchu-Rápidu ("Fast-Wide SCSI").
El so tiempu mediu d'accesu puede llegar a 7 milisegundos y la so velocidá de tresmisión secuencial d'información puede algamar teóricamente los 5 Mbit/s nos discos SCSI Estándares, los 10 Mbit/s nos discos SCSI Rabiones y los 20 Mbit/s nos discos SCSI Anchos-Rápidos (SCSI-2).
Un controlador SCSI puede remanar hasta 7 discos duros SCSI (o 7 periféricos SCSI) con conexión tipo margarita ("daisy chain"). A diferencia de los discos IDE, pueden trabayar asincrónicamente con relación al microprocesador, lo que fai posible una mayor velocidá de tresferencia.
"Serial Attached SCSI" (SAS) ye la interfaz de tresferencia de datos en serie, sucesor del SCSI paralelu, anque sigui utilizando comandos SCSI pa interaccionar colos dispositivos SAS. Aumenta la velocidá y dexa la conexón y desconexón en caliente. Una de les principales característiques ye qu'aumenta la velocidá de tresferencia al aumentar el númberu de dispositivos conectaos, esto ye, puede xestionar una tasa de tresferencia constante pa cada dispositivu conectáu, amás de terminar cola llimitación de 16 dispositivos esistente en SCSI, ye por ello que s'agora que la tecnoloxía SAS va dir reemplazando a la so predecesora SCSI.
Amás, el conector ye'l mesmu que na interfaz SATA y dexa utilizar estos discos duros, p'aplicaciones con menos necesidá de velocidá, aforrando costos. Poro, les unidaes SATA pueden ser utilizaes por controladores SAS pero non a la inversa, una controladora SATA nun reconoz discos SAS.
Un discu duru suel tener:
Por cuenta de la distancia desaxeradamente pequeña ente los cabezales y la superficie del discu, cualquier contaminación de los cabezales de llectura/escritura o les fontes puede dar llugar a un accidente nos cabezales, un fallu del discu nel que'l cabezal raya la superficie de la fonte, de cutiu moliendo la fina película magnética y causando la perda de datos. Estos accidentes pueden ser causaos por un fallu electrónicu, un repentín corte nel suministru eléctricu, golpes físicos, la gastadura, la escomiu o por cuenta de que los cabezales o les fontes seyan de probe fabricación.
La exa del sistema del discu duru depende de la presión del aire dientro de la cortil pa sostener los cabezales y el so correctu altor mientres el discu xira. Un discu duru rique un ciertu rangu de presiones d'aire pa funcionar correchamente. La conexón a la redolada esterior y la presión produzse al traviés d'un pequeñu furacu na cortil (cerca de 0,5 mm de diámetru) de normal con un filtru nel so interior (filtru de respiración, ver embaxo). Si la presión del aire ye demasiáu baxa, entós nun hai abondu impulsu pal cabezal, que s'avera demasiáu al discu, y dase el riesgu de fallos y perdes de datos. Son necesarios discos fabricaos especialmente pa operaciones de gran altitú, sobre 3.000 m. Hai que tener en cuenta que los aviones modernos tienen una cabina presurizada que la so presión interior equival de normal a una altitú de 2.600 m a lo más. Polo tanto los discos duros ordinarios pueden usase de manera segura nos vuelos. Los discos modernos inclúin sensores de temperatura y afáense a les condiciones de la redolada. Los furacos de ventilación pueden vese en tolos discos (de normal tienen una pegatina al so llau qu'alvierte al usuariu de nun cubrir el furacu). L'aire dientro del discu operativu ta en constante movimientu siendo barríu pola resfregón del platu. Esti aire pasa al traviés d'un filtru de recirculación interna pa quitar cualesquier contaminante que se quedara de la so fabricación, dalguna partícula o componente químicu que de dalguna forma entrara na cortil, y cualquier partícula xenerada nuna operación normal. Una mugor bien alta mientres un periodu llargu puede escomer los cabezales y los platos.
Pa los cabezales resistentes al magnetismu grandes (GMR) en particular, un incidente minoritariu por cuenta de la contaminación (que nun s'estena la superficie magnética del discu) llega a dar llugar a un sobrecalentamientu temporal nel cabezal, por cuenta del resfregón cola superficie del discu, y puede faer que los datos non puedan lleese mientres un periodu curtiu de tiempu hasta que la temperatura del cabezal estabilícese (tamién conocíu como “asperez térmica”, un problema qu'en parte puede ser tratáu col filtru electrónicu apropiáu de la señal de llectura).
Los componentes electrónicos del discu duru controlen el movimientu del accionador y la rotación del discu, y realiza llectures y escritures precisaes pol controlador de discu. El firmware de los discos modernos ye capaz de programar llectures y escritures de forma eficiente na superficie de los discos y de reasignar sectores que fallaren.
Los discos duros tamién precisen curiáu, siga les siguientes instrucciones pa evitar la perdida de datos y evitar que'l discu duru quede inservible:
Anguaño la nueva xeneración de discos duros utiliza la tecnoloxía de grabación perpendicular (PMR), que dexa mayor densidá d'almacenamientu. Tamién esisten discos llamaos "Ecolóxicos" (GP – Green Power), que faen un usu más eficiente de la enerxía.
Les unidaes d'estáu sólidu tienen el mesmu uso que los discos duros y empleguen les mesmes interfaces, pero nun tán formaes por discos mecánicos, sinón por memories de circuitos integraos p'almacenar la información. L'usu d'esta clase de dispositivos enantes llindábase a les supercomputadores, pol so eleváu preciu, anque agora son bien de más algamadizos pal mercáu domésticu.
La unidá d'estáu sólidu o SSD (acrónimo inglés de "Solid-State Drive") ye'l dispositivu d'almacenamientu de datos que puede tar construyíu con memoria non volátil o con memoria volátil. Les non volátiles son unidaes d'estáu sólidu que como dispositivos electrónicos, tán construyíos na actualidá con chips de memoria flash. Nun son discos, pero xueguen el mesmu papel a efectos prácticos apurriendo ventaja pero tamién inconvenientes tecnolóxicos como la corrupción de les celdes de memoria con cada escritura, lo qu'encurtia la vida útil d'estos dispositivos y aumenta el riesgu de corrupción de los datos. Sicasí, la industria ta empezando a acolumbrar nel mercáu la posibilidá de que nel futuru esi tipu de unidaes d'estáu sólidu termine sustituyendo al discu duru pa implementar el manexu de memories non volátiles nel campu de la inxeniería informática.
Esos soportes son bien rápidos una y bones nun tienen partes móviles o mecániques y peracaben menos enerxía. Toos esto fai-yos bien fiables y físicamente duraderos. Sicasí, el so costo por GB ye entá bien eleváu respectu al mesmu costu de GB nun formatu de tecnoloxía de HDD, siendo un índiz bien importante cuando falamos de les altes necesidaes d'almacenamientu que güei se miden n'orde de Terabytes.
A pesar d'ello, la industria apuesto per esta vía de solución tecnolóxica pal consumu domésticu anque s'hai de considerar qu'estos sistemes han de ser integraos correchamente tal que se ta realizando nel campu de l'alta computación. Xuníu al amenorgamientu progresivu de costos, quiciabes esa tecnoloxía percuerra'l camín d'aplicase como métodu xeneral d'archivos de datos informáticos energéticamente respetuosos col mediu natural si optimiza la so función lóxica dientro de los sistemes operativos actuales.
Les unidaes d'estáu sólidu fueron categorizadas repitíes vegaes como "discos", cuando ye totalmente incorrectu denominales asina, porque a diferencia de los sos predecesores, los sos datos nun s'almacenen sobre superficies cilíndriques nin platos. Esti tracamundiu trai davezu a creer, equivocadamente, que "SSD" significa "Solid State Disk", en vegada del correctu significáu: Solid State Drive, esto ye, unidá d'estáu sólidu o dispositivu d'estáu sólidu.
Les unidaes híbrides son aquelles que combinen les ventayes de les unidaes mecániques convencionales coles de les unidaes d'estáu sólidu. Consisten n'acoplar un conxuntu d'unidaes de memoria flash dientro de la unidá mecánica, utilizando la área d'estáu sólidu pal almacenamientu dinámicu de datos d'usu frecuente (determináu pol software de la unidá) y l'área mecánica pal almacenamientu masivu de datos. Con esto llogra un rendimientu cercanu al d'unidaes d'estáu sólidu a un costo sustancialmente menor. En 2012, Seagate ufiertó'l modelu "Momentus XT", con esta tecnoloxía.
Los recursos tecnolóxicos y el saber faer riquíos pal desenvolvimientu y la producción de discos modernos implica que dende 2007, más del 98 % de los discos duros del mundu son fabricaos por un conxuntu de grandes empreses: Seagate (qu'agora ye propietaria de Maxtor y Quantum), Western Dixital (propietaria de Hitachi, a la que de la mesma foi propietaria de l'antigua división de fabricación de discos de IBM) y Fujitsu, que sigue faciendo discos portátiles y discos de servidores, pero dexó de faer discos pa ordenadores d'escritoriu en 2001, y el restu vender a Western Dixital. Toshiba ye unu de los principales fabricantes de discos duros para portátiles de 2,5 pulgaes y 1,8 pulgaes. TrekStor ye un fabricante alemán qu'en 2009 tuvo problemes d'insolvencia, pero qu'anguaño sigue n'activu. ExcelStor ye un pequeñu fabricante chinu de discos duros.
Decenes de exfabricantes de discos duros terminaron coles sos empreses fundíes o cerraron les sos divisiones de discos duros, a midida que la capacidá de los dispositivos y la demanda de los productos aumentó, los beneficios yeren menores y el mercáu sufrió un significativu afitamientu a finales de los años 1980 y finales de los años 1990. La primer víctima nel mercáu de les PC foi Computer Memories Inc.; dempués d'un incidente con 20 MB defectuosos en discos en 1985, la reputación de CMI nunca se recuperó, y salieron del mercáu de los discos duros en 1987. Otru notable fracasu foi'l de MiniScribe, quien quebró en 1990: dempués afayóse que tenía en marcha un fraude y enchía el númberu de vientes mientres dellos años. Otres munches pequeñes compañíes (como Kalok, Microscience, LaPine, Areal, Priam y PrairieTek) tampoco sobrevivieron a la espulsión, y sumieren para 1993; Micropolis foi capaz d'aguantar hasta 1997, y JTS, un acabante llegar a escena, duró solamente unos años y sumió escontra 1999, anque dempués intentó fabricar discos duros en India.
La so vuelta a la fama deber a la creación d'un nuevu formatu de tamañu de 3” para portátiles.
Quantum ya Integral tamién investigaron el formatu de 3”, pero finalmente diéronse por vencíos. Rodime foi tamién un importante fabricante mientres la década de 1980, pero dexó de faer discos na década de 1990 metanes la reestructuración y agora concéntrase na tecnoloxía de la concesión de llicencies; tienen delles patentes rellacionaes col formatu de 3,5“.
Tresformador
Denominar tresformador a un dispositivu eléctricu que dexa aumentar o menguar la tensión nun circuitu eléctricu de corriente alterna, calteniendo la potencia. La potencia qu'ingresa al equipu, nel casu d'un tresformador ideal (esto ye, ensin perdes), ye igual a la que se llogra a la salida. Les máquines reales presenten un pequeñu porcentaxe de perdes, dependiendo del so diseñu y tamañu, ente otros factores.
El tresformador ye un dispositivu que convierte la enerxía eléctrica alterna d'un ciertu nivel de tensión, n'enerxía alterna d'otru nivel de tensión, basándose nel fenómenu de la inducción electromagnética. Ta constituyíu por dos bobines de material conductor, enduvellaes sobre un núcleu zarráu de material ferromagnético, pero aisllaes ente sigo eléctricamente. La única conexón ente les bobines constituyir el fluxu magnético común que s'establez nel núcleu. El núcleu, xeneralmente, ye fabricáu bien seya de fierro o de llámines apiladas de aceru eléctrico, aleación apropiao pa optimizar el fluxu magnético. Les bobines o enduvellaos denominar "primariu" y "secundariu" según correspuendan a la entrada o salida del sistema en cuestión, respectivamente. Tamién esisten tresformadores con más enduvellaos; nesti casu, puede esistir un enduvelláu "terciariu", de menor tensión que'l secundariu.
Esti elementu eléctricu basar nel fenómenu de la inducción electromagnética, yá que si aplicamos una fuerza electromotriz alterna nel enduvelláu primariu, por cuenta de la variación de la intensidá y sentíu de la corriente alterna, produzse la inducción d'un fluxu magnético variable nel núcleu de fierro.
Esti fluxu va aniciar, por inducción electromagnética, l'apaición d'una fuerza electromotriz nel enduvelláu secundariu. La tensión nel enduvelláu secundariu va depender directamente del númberu de espiras que tengan los enduvellaos y de la tensión del enduvelláu primariu.
La relación de tresformamientu indica l'aumentu o decremento que sufre'l valor de la tensión de salida con al respective de la tensión d'entrada, esto quier dicir, la relación ente la tensión de salida y la d'entrada.
La relación ente la fuerza electromotriz inductora (Ep), l'aplicada al enduvelláu primariu y la fuerza electromotriz inducida (Ye), la llograda nel secundariu, ye directamente proporcional al númberu de espiras de los enduvellaos primariu (Np) y secundariu (Ns) , según la ecuación:
La relación de tresformamientu (m) de la tensión ente'l bobinado primariu y el bobinado secundariu depende de los númberos de vueltes que tenga cada unu. Si'l númberu de vueltes del secundariu ye'l triple del primariu, nel secundariu va haber el triple de tensión.
Onde: (Vp) ye la tensión nel enduvelláu primariu o tensión d'entrada, (Vs) ye la tensión nel enduvelláu secundariu o tensión de salida, (Ip) ye la corriente nel enduvelláu primariu o corriente d'entrada, y (Is) ye la corriente nel enduvelláu secundariu o corriente de salida.
Esta particularidá utilizar na rede de tresporte d'enerxía eléctrica: al poder efectuar el tresporte a altes tensiones y pequeñes intensidaes, menguar les perdes pol efectu Joule y embrívese el costo d'el conductores.
Asina, si'l númberu de espiras (vueltes) del secundariu ye 100 vegaes mayor qu'el del primariu, al aplicar una tensión alterno de 230 voltios nel primariu, llógrense 23.000 voltios nel secundariu (una relación 100 vegaes cimera, como lo ye la relación de espiras). A la relación ente'l númberu de vueltes o espiras del primariu y les del secundariu llámase-y "relación de vueltes" del tresformador o "relación de tresformamientu".
Agora bien, como la potencia eléctrica aplicada nel primariu, en casu d'un tresformador ideal, ten de ser igual a la llograda nel secundariu:
El productu de la diferencia de potencial pola intensidá (potencia) ten de ser constante, colo que nel casu del exemplu, si la intensidá circulante pol primariu ye de 10 amperios, la del secundariu va ser de solu 0,1 amperios (una centésima parte).
El principiu de funcionamientu del tresformador tien les sos bases na teoría del electromagnetismu resumida nes ecuaciones de Maxwell.
La corriente de inrush o corriente transitoria de magnetización ye una corriente delles vegaes la corriente nominal que se produz al momentu de conectar el tresformador a la rede. Puede ser de 10 vegaes la corriente nominal hasta 100 vegaes en casos raros.
El fenómenu d'inducción electromagnética nel que se basa'l funcionamientu del tresformador foi afayáu por Michael Faraday en 1831, básase fundamentalmente en que cualquier variación de fluxu magnético que traviesa un circuitu zarráu xenera una corriente inducida, y en que la corriente inducida namái permanez mientres se produz el cambéu de fluxu magnético.
La primera "bobina d'inducción" foi inventada pol sacerdote Nicholas Joseph Callen na Universidá de Maynooth n'Irlanda en 1836. Callen foi unu de los primeros investigadores en dase cuenta de que cuantes más espiras hai nel secundariu, en relación col bobinado primariu, más grande ye l'aumentu de la tensión eléctrico.
Los científicos ya investigadores basaron los sos esfuerzos n'evolucionar les bobines d'inducción pa llograr mayores tensiones nes bateríes. En llugar de corriente alterna (CA), la so acción basar nun "do&break" mecanismu vibrador que regularmente atayaba'l fluxu de la corriente directa (DC) de les bateríes.
Ente la década de 1830 y la década de 1870, los esfuerzos pa construyir meyores bobines d'inducción, na so mayoría por ensayu y erru, reveló amodo los principios básicos d'el tresformadores. Un diseñu práctico y eficaz nun apaeció hasta la década de 1880, pero dientro d'un deceniu, el tresformador sería un papel decisivu na Guerra de les Corrientes”, y en que los sistemes de distribución de corriente alterna trunfaron sobre los sos homólogos de corriente continua, una posición dominante que caltienen dende entós.
En 1876, l'inxenieru rusu Pavel Yablochkov inventó un sistema de llume basáu nun conxuntu de bobines d'inducción nel cual el bobinado primariu conectar a una fonte de corriente alterna y los enduvellaos secundarios podíen conectase a delles llámpares d'arcu, del so propiu diseñu. Les bobines utilizaes nel sistema portábense como tresformadores primitivos. La patente alegó que'l sistema podría, “apurrir suministru por separáu a dellos puntos de llume con distintes intensidaes lluminoses procedentes d'una sola fonte d'enerxía eléctrica”.
En 1878, los inxenieros de la empresa Ganz n'Hungría asignaron parte de los sos recursos d'inxeniería pa la fabricación d'aparatos de llume eléctrico p'Austria y Hungría. En 1883, realizaron más de cincuenta instalaciones pa dichu fin. Ufiertaba un sistema que constaba de dos lámpares incandescentes y d'arcu, xeneradores y otros accesorios.
En 1882, Lucien Gaulard y John Dixon Gibbs espunxeron per primer vegada un dispositivu con un núcleu de fierro llamáu "xenerador secundariu" en Londres, depués vendieron la idea a la compañía estaunidense Westinghouse Electric. Tamién esti sistema foi espuestu en Turín, Italia en 1884, onde foi adoptáu pal sistema d'allumáu eléctricu.
Ente 1884 y 1885, los inxenieros húngaros Károly Zipernowsky, Ottó Bláthy y Miksa Déri, de la compañía Ganz, d'esi país, crearon en Budapest el modelu “ZBD” de tresformador de corriente alterna, basáu nun diseñu de Gaulard y Gibbs (Gaulard y Gibbs namái diseñaron un modelu de núcleu abiertu). Afayaron la fórmula matemática d'el tresformadores:
onde V ye la tensión nel secundariu y N ye'l númberu de espiras nel secundariu; V y N corresponder al primariu.
La so solicitú de patente fixo'l primer usu de la palabra "tresformador", que fuera acuñada por Bláthy Ottó.
En 1885, George Westinghouse mercó les patentes del ZBD y les de Gaulard y Gibbs. Él encamentó-y a William Stanley la construcción d'un tresformador de tipu ZBD pa usu comercial. Esti diseñu utilizar por primer vegada comercialmente en 1886.
El primer sistema comercial de corriente alterna con fines de distribución de la enerxía eléctrica qu'usaba tresformadores poner n'operación en 1886 en Great Barington, Massachussets, nos Estaos Xuníos d'América. Nesi mesmu añu, la electricidá tresmitir a 2.000 voltios en corriente alterna a una distancia de 30 kilómetros, nuna llinia construyida en Cerchi, Italia. A partir d'esta pequeña aplicación inicial, la industria eléctrico nel mundu percorrió en tal forma, que na actualidá ye factor de desenvolvimientu de los pueblos, formando parte importante nesta industria'l tresformador. 
L'aparatu qu'equí se describe ye una aplicación, ente tantes, derivada de la inicial bobina de Ruhmkorff o carrete de Ruhmkorff, que consistía en dos bobines concéntriques. A una bobina, llamada "primariu", aplicábase-y una corriente continua proveniente d'una batería, conmutada per mediu d'un ruptor movíu pol magnetismu xeneráu nun núcleu de fierro central pola mesma enerxía de la batería. El campu magnético asina creáu variaba al son de les interrupciones, y nel otru bobinado, llamáu "secundariu" y con munches más espiras, inducíase una corriente d'escasu valor pero con una fuerza eléctrico capaz de saltar ente les puntes d'un chispómetro conectáu a los sos estremos.
Tamién da orixe a les antigües bobines de ignición del automóvil Ford T, que tenía una per cada buxía, comandadas por un distribuidor que mandaba la corriente al traviés de caúna de les bobines na secuencia correcta.
Esisten munchos tipos de tresformadores, ente los cualos el tresformador trifásicu tien una importancia induldable. Esti tipu de tresformador ocúpase tantu en xeneración cerca de los xeneradores p'alzar la insuficiente tensión d'estos, según tamién en tresmisión por llinia de tresmisión y en distribución onde se tresporta la enerxía eléctrica a voltaxes menores escontra cases, comerciu ya industria. Toos el tresformadores dende la xeneradora hasta la entrada de los nuesos llares o industries son tresformadores trifásicos.
Un tresformador trifásicu consta de tres fases movíes en 120 graos, en sistemes equilibraos tienen igual magnitú. Una fase consiste nun polu positivu y negativu pol que circula una corriente alterna. Nun ye necesariu dicir qu'un tresformador nun funcionar con corriente continua, cuidao que por qu'esista un voltaxe V ten d'haber una variación del fluxu. V = N dΦ/dt onde N ye'l númberu de espiras del llau d'alta o baxa tensión del tresformador. El términu dΦ/dt ye una derivada del fluxu, o en términos simples la variación del fluxu magnético. Faraday demostró nel sieglu XIX que si s'avera un imán a una bobina moviendo l'imán o la bobina induzse una corriente y produz un voltaxe los cualos pueden faer trabayu como encender una bombilla. 
Les distintes formes de conexón de los bobinados trifásicos d'un tresformador, recibe'l nome de grupu de conexionado. Amás d'identificar les conexones de los bobinados primariu y secundariu (estrella, triángulu o zig-zag), el grupu de conexionado indica'l desfasaje ente les tensiones de llinia primaria y secundaria, de los sistemes trifásicos venceyaos pol tresformador. Los grupos de conexionado más comúnmente utilizaos na distribución d'enerxía eléctrica son Dy5 (primariu en triángulu, secundariu n'estrella, desfasaje 150 graos) y Dy11 (triángulu, estrella, 330 graos), Yy0 (estrella, estrella, 0 graos), Yd11 (estrella, triángulu, 330 graos), ente otros. El conceutu prácticu de grupu de conexionado adquier relevancia pa realizar una operación segura, mientres la puesta en paralelu de tresformadores.
El núcleu ta formáu por delles chapes o fueyes de metal (xeneralmente material ferromagnético) que tán apiladas una al pie de la otra, ensin soldar, similar a les fueyes d'un llibru. La función del núcleu ye caltener el fluxu magnético confináu dientro d'él y evitar qu'esti fluya pel aire favoreciendo les perdíes nel núcleu y amenorgando la eficiencia. La configuración por laminas del núcleu laminado realizar pa evitar les corrientes de Foucault, que son corrientes que circulen ente laminas, indeseadas pos favorecen les perdíes.
Les bobines son a cencielles alambres xeneralmente de cobre endolcáu nes piernes del núcleu. Según el númberu de espiras (vueltes) alredor d'una pierna va inducir un voltaxe mayor. Xuégase entós col númberu de vueltes nel primariu versus les del secundariu. Nun tresformador trifásicu'l númberu de vueltes del primariu y secundariu tendría de ser igual pa toles fases.
El cambiador de taps o derivaciones ye un dispositivu xeneralmente mecánicu que puede ser xiráu manualmente pa camudar la razón de tresformamientu nun tresformador, típicamente, son 5 pasos unu d'ellos ye neutral, los otros alterien la razón en más o menos el 5%. Por casu esto ayuda a xubir el voltaxe nel secundariu p'ameyorar un voltaxe bien baxu en dalguna barra del sistema.
Ye un dispositivu mecánicu que nivela l'aumentu de presión del tresformador que pueden faelo esplotar. Sicasí esisten dellos equipos qu'esploten a pesar de tener esti dispositivu. Esisten el relé de presión súbita pa presiones transitories y el relé de sobrepresión pa presiones más permanentes.
Contien les conexones eléctriques pal control, relés de protección eléctrica, señales de control de válvules de sobrepresión escontra dispositivos de protección.
Les bobines pueden ser conectaes de forma distinta en delta, estrella, o T.
Pueden faese tresformadores trifásicos de trés formes distintes:
Tresformador tipu núcleu.
Hai distintos tipos de ventilación nun tresformador. 
La ventilación puede ser por:
El refrigerante al interior del estante del tresformador ye de dellos tipos:
La nomenclatura que designa la ventilación ye del tipu XYXY, onde X indica'l tipu de refrigerante, y el Y la ventilación usada. Según esto esisten:
Son emplegaos por empreses de xeneración eléctrica nes subestaciones de la rede de tresporte d'enerxía eléctrica, col fin de menguar les perdes por efectu Joule. Por cuenta de la resistencia d'el conductores, convien tresportar la enerxía eléctrica a tensiones elevaes, lo qu'anicia la necesidá d'amenorgar nuevamente diches tensiones p'afaeles a les d'usu. La mayoría de los dispositivos electrónicos en llares faen usu de tresformadores reductores conectaos a un circuitu rectificador d'onda completa pa producir el nivel de tensión de corriente directa que precisen. Este ye'l casu de les fuentes d'alimentación d'equipos d'audiu, video y computación.
Apurre aislamientu galvánicu ente'l primariu y el secundariu, de manera que consigue una alimentación o señal "flotante". Suel tener una relación 1:1 ente les tensiones del primariu y secundariu. Utilízase principalmente como midida de protección, n'equipos que trabayen directamente cola tensión de rede y tamién p'acoplar señales procedentes de sensores alloñaos, n'equipos de electromedicina y onde se precisen tensiones flotantes.
Pueden tener una o delles bobines secundaries y apurren les tensiones necesaries pal funcionamientu del equipu. Dacuando incorpora un fusible que corta'l so circuitu primariu cuando'l tresformador algama una temperatura escesivo, evitando qu'ésti se quemar, cola emisión de fumos y gases que trai'l riesgu de quema. Estos fusibles nun suelen ser reemplazables, de cuenta qu'hai que sustituyir tol tresformador.
Tienen trés bobinados nel so primariu y trés nel so secundariu. Pueden adoptar forma d'estrella (Y) (con filo de neutru o non) o delta -triángulu- (Δ) y les combinaciones ente elles: Δ-Δ, Δ-Y, Y-Δ y Y-Y. Hai que tener en cuenta qu'entá con relaciones 1:1, al pasar de Δ a Y o viceversa, les tensiones de fase varien.
Ye un tipu especial de tresformador con respuesta bien rápida (baxa autoinducción) destináu a funcionar en réxime de pulsos. La so principal aplicación ye tresferir impulsos de mandu sobre elementos de control de potencia como SCR, triacs, etc. llogrando un aislamientu galvánicu ente les etapes de mandu y potencia.
Ye un casu particular de tresformador de pulsos. Emplegar nos televisiones con TRC (CRT) pa xenerar l'alta tensión y la corriente pa les bobines de deflexión horizontal. Suelen ser pequeños y económicos. Amás suel apurrir otres tensiones pal tubu (focu, filamentu, etc.). Amás de tener una respuesta en frecuencia más alta que munchu tresformadores, tien la característica de caltener distintos niveles de potencia de salida por cuenta de los sos distintos arreglos ente los sos bobinados secundarios.
El tresformador diferencial de variación llineal (LVDT según les sos sigles n'inglés) ye un tipu de tresformador eléctricu utilizáu pa midir desplazamientos llineales. El tresformador tien tres bobines dispuestes estremu con estremu alredor d'un tubu. La bobina central ye l'enduvelláu primariu y les esternes son los secundarios. Un centru ferromagnético de forma cilíndrica, suxetu al oxetu que la so posición deseya ser midida, esmucir con respectu a la exa del tubu.
Ye un tipu de tresformador de llinia qu'incorpora'l diodu rectificador p'apurrir la tensión continuo de MAT directamente al tubu. Llámase diodu estremáu porque ta formáu por dellos diodos más pequeños partíos pol bobinado y conectaos en serie, de cuenta que cada diodu namái tien que soportar una tensión inverso relativamente baxa. La salida del tresformador va directamente al ánodu del tubu, ensin diodu nin triplicador.
Esti tipu de tresformador emplegar p'afaer antenes y línea de tresmisión (tarxetes de rede, teléfonos, etc.) y yera imprescindible nos etapa de potencia amplificadores de válvules p'afaer l'alta impedancia de los tubos a la baxa de los altavoces.
Si asitiar nel secundariu una impedancia de valor Z, y llamamos n a Ns/Np, como Is=-Ip/n y Ye=Ep.n, la impedancia vista dende'l primariu va ser Ep/Ip = -Ye/n²Is = Z/n². Asina, consiguimos tresformar una impedancia de valor Z n'otra de Z/n². Asitiando'l tresformador al aviesu, lo que faemos ye alzar la impedancia nun factor n².
Ye un tipu especial de tresformador nel que'l núcleu encher cuando la tensión nel primariu entepasa'l so valor nominal. Entós, les variaciones de tensión nel secundariu queden llindaes. Tenía un llabor de protección de los equipos frente a fluctuaciones de la rede. Esti tipu de tresformador cayó en desusu col desenvolvimientu d'el reguladores de tensión electrónicu, por cuenta del so volume, pesu, preciu y baxa eficiencia enerxética.
Ye un tresformador que funciona como una híbrida. D'aplicación nos teléfonos, tarxetes de rede, etc.
Ye bien utilizáu como balun pa tresformar llinies equilibraes en non equilibraes y viceversa. La llinia permédiase conectando a masa tómalo entemedia del secundariu del tresformador.
Ta compuestu por un circuitu electrónicu qu'alza la frecuencia de la corriente eléctrica qu'alimenta al tresformador, d'esta manera ye posible amenorgar drásticamente el so tamañu. Tamién pueden formar parte de circuitos más complexos que caltienen la tensión de salida nun valor prefijado ensin importar la variación na entrada, llamaos fonte conmutada.
Son pequeños tresformadores de núcleu de fierro, que funcionen na banda de audiofrecuencias. Utilícense de cutiu como dispositivos d'acoplamientu en circuitos electrónicos pa comunicaciones, midíes y control.
Ente'l tresformadores con fines especiales, los más importantes son el tresformadores de midida pa instalar preseos, contadores y relés protectores en circuitos d'alta tensión o d'elevada corriente. El tresformadores de midida aisllen los circuitos de midida o de relés, dexando una mayor normalización na construcción de contadores, preseos y relés.
El primariu y el secundariu del tresformador tán conectaos en serie, constituyendo un bobinado únicu. Pesa menos y ye más baratu qu'un tresformador y pollo emplégase davezu pa convertir 220 V a 125 V y viceversa y n'otres aplicaciones similares. Tien l'inconveniente de nun apurrir aislamientu galvánicu ente'l primariu y el secundariu.
El núcleu consiste nun aníu, de normal de compuestos artificiales de ferrita, sobre'l que se bobinan el primariu y el secundariu. Son más avolumaos, pero'l fluxu magnético queda confináu nel núcleu, teniendo fluxos de dispersión bien amenorgaos y baxes perdes por corrientes de Foucault.
El núcleu ta formáu por una chapa de fierro de granu empobináu, endolcada sobre sí mesma, siempres nel mesmu sentíu, en llugar de les llámines de fierro duce separaes habituales. Presenta perdes bien amenorgaes pero ye caru. La chapa de fierro de granu empobináu pue ser tamién utilizada en tresformadores empobinaos (chapa en Y), amenorgando les sos perdes.
N'aplicaciones d'alta frecuencia empléguense bobinados sobre un carrete ensin núcleu o con un pequeñu cilindru de ferrita que s'introduz más o menos nel carrete, p'afaer el so inductancia.
Tán provistos de núcleos de ferrita estremaos en dos mitad que, como una concha, envolubren los bobinados. Eviten los fluxos de dispersión.
Pa ciertes aplicaciones apaecieron nel mercáu tresformadores que nun tán basaos nel fluxu magnético pa tresportar la enerxía ente'l primariu y el secundariu, sinón que s'empleguen vibraciones mecániques nun cristal piezoeléctrico. Tienen la ventaya de ser bien planos y funcionar bien a frecuencies elevaes. Usar en dellos convertidores de tensión p'alimentar les llámpares fluorescentes d'el monitores de led y TFT usaos en computación y en televisión.
Cantar
Una cantar ye una composición musical pa la voz humana, con lletra, y comúnmente acompañada por otros preseos musicales.
De normal ye interpretada por un únicu vocalista, pero tamién puede ser cantada por un dueto, tríu o más voces. La lletra de los cantares ye davezu de naturaleza poética y con rima, anque pueden ser versículos relixosos o prosa llibre. Esisten diversos tipos de cantares que pueden clasificase según distintos criterios. Una división típica ye ente cantar llírico, cantar folclóricu y cantar popular.
N'ocasiones, anque ye incorrectu, la palabra "cantar" ye usada coloquialmente pa referise a cualquier composición musical non bien estensa, incluyendo aquelles ensin cantar, de calter instrumental. Na música clásica europea y na música polo xeneral, «cantar» solo tien de ser usáu pa describir una composición pa la voz humana, salvu en delles esceiciones, como por casu los cantares ensin palabres del periodu románticu, pieces escrites por compositores como Mendelssohn o Chaikovsky que nun son pa voz humana, sinón pa dalgún preséu (de normal pianu), y aun así son consideraos cantares.
Tamién conocíu como cantar artísticu, son cantares del ámbitu de la música clásica que fueron creaes pa ser interpretaes d'alcuerdu a los atributos del cantante, xeneralmente con acompañamientu de pianu −anque puede tener otros tipos d'acompañamientu como orquesta o cuartetu de cuerdes− y escrites en partitura. Xeneralmente interprétense con un timbre llíricu qu'esixe un entrenamientu de la voz pa una lliteral execución aceptable. Les lletres de cutiu nun son escrites pol compositor sinón por un poeta o lletrista, en forma estrófica.
Les cantares folclóricos, tamién conocíes como cantares populares tradicionales, son coples de normal d'orixe anónimu (o son de dominiu públicu) que se tresmiten oralmente de xeneración en xeneración. Nun son el vehículu d'espresión d'una persona o artista individual sinón d'una comunidá. Traten frecuentemente d'aspeutos nacionales o identidá cultural. Los cantares folclóricos esisten en casi toles cultures, con traces usualmente distintes en caúna d'elles, y sirvieron d'inspiración n'ocasiones p'autores de música culta, cuantimás mientres el periodu nacionalista.
La cantar popular o cantar modernu ye'l tipu de cantar más escucháu nel mundu actual, y ye tresmitida al traviés de grabaciones y medios de comunicación a grandes audiencies por tol mundu. Tomó forma nes ciudaes europees y americanes nos sieglos XIX y XX, con orixe tantu nos cantares de la música erudita como nos cantares folclóricos de diverses cultures. La voz ye usualmente acompañada n'execución y grabación por un grupu musical. Nun son creaciones anónimes, tienen autores conocíos, que pueden grabar ya interpretar ellos mesmos los cantares o trabayar pa otros artistes que les incorporarán al so repertoriu. Con frecuencia, pero non siempres, los sos autores escriben les notes musicales o les trescriben dempués de ser grabaes y tienden a ser creaes en collaboración de too el grupu musical, anque'l testu del cantar ye usualmente escritu por una persona, d'ordinariu'l cantante principal. Los cantares populares de cutiu traten sobre individuos ya identidá cultural. Los cantantes xeneralmente nun tienen una educación vocal determinante, pero los más reconocíos suelen usar técniques vocales por demás estilizadas.
Los cantares populares casi siempres tienen una estructura bien definida. El cantar s'estructura davezu usando ente trés y cinco secciones musicales separaes, que dempués utilizar xuntes pa formar un cantar completu. Un analís estructural d'un típicu cantar popular, puede ser nesti orde:
Esta estructura mentada ye una forma bien común de cantar popular moderna. Esto inclúi cantares de pop, rock, "heavy metal" y prácticamente tolos xéneros de cantares populares, y tamién pieces de música clásica.
Esta senciella estructura puédese complejizar de munches maneres añediendo en llugar d'un solu estribillu dos estribillos, o en llugar d'acabar con una repetición del estribillu añedir una parte específica pal final. Dacuando llámase a esta parte coda. Puede haber un estribillu que s'alterna con otros versos que nun se repiten. La estructura nun tien de ser demasiáu complicada pa nun destruyir l'equilibriu ente repeticiones y alteraciones d'una tema. La ponte musical suel presentar una variación na harmonía musical y en munchos xéneros musicales, principalmente nel rock o'l heavy metal, suel incluyir un solu. Xeneralmente, esti solu sueli ser de guitarra eléctrica anque pue ser executáu por otros preseos musicales.
Sacante los dos últimes formes (thirty-two-chigre form y twelve chigre blues), y del canon y la fuga, nenguna de les demás son formes musicales, pero sería más apropiáu referise a elles como simples 'estilos' de cantares. Pela so parte, el canon y la fuga, pueden ser tantu vocales, como instrumentales, y tienen toles característiques d'una forma musical, poro, solo va ser correctu llamalos cantar, si la obra en cuestión tien una parte vocal. Si son puramente instrumentales, esti términu nun s'aplica a ellos, y entá nel primer casu, ye preferible llamalos fuga, o canon, según sía'l casu, primero que referise a ellos como cantar.
Motor de combustión interna
Un motor de combustión interna, motor a esplosión o motor a pistón, ye un tipu de máquina que llogra enerxía mecánica directamente de la enerxía química d'un combustible qu'ambura dientro de la cámara de combustión. El so nome deber a que dicha combustión produzse dientro de la mesma máquina, a diferencia de, por casu, la máquina de vapor.
La invención puede remontase a dos italianos: el padre Eugenio Barsanti, un sacerdote escolapiu, y Felice Matteucci, inxenieru hidráulicu y mecánicu, que yá en 1853 detallaron documentos d'operación y construcción y patentes pindies en dellos países europeos como Gran Bretaña, Francia, Italia y Alemaña.
Los primeros prototipos escarecíen de la fase de compresión; esto ye, la fase de succión terminaba prematuramente col zarru de la válvula d'almisión primero que'l pistón llegara a la metá, lo que provocaba que la chispa que xeneraba la combustión qu'emburria la carrera del pistón fuera débil. De resultes el funcionamientu d'estos primeros motores yera deficiente. Foi la fase de compresión la que dio una eficiencia significativa al motor de combustión interna, que llograría'l reemplazu definitivu de los motores a vapor ya impulsaría el desenvolvimientu de los automóviles, yá que llograba desenvolver una potencia igual o mayor en dimensiones considerablemente muncho más amenorgaes.
Les primeres aplicaciones práctiques de los motores de combustión interna fueron los motores fora de borda. Esto foi por cuenta de que la principal torga pa l'aplicación práctica del motor de combustión interna en vehículos terrestres yera'l fechu de que, a diferencia de la máquina de vapor, nun podía empezar dende paráu. Los motores marinos nun sufren esti problema, una y bones les hélices son llibres d'un significativu momentu d'inercia. 
El motor tal como lu conocemos güei foi desenvueltu pol alemán Nikolaus Otto, quien en 1886 patentó'l diseñu d'un motor de combustión interna a cuatro tiempos, 
Los motores Otto y los diésel tienen los mesmos elementos principales: (bloque, cigoñal, biela, pistón, culata, válvules) y otros específicos de cada unu, como la bomba inyectora d'alta presión nos diésel, o d'antiguo el carburador nos Otto.
Nos 4T ye bien frecuente designalos por aciu el so tipu de distribución: SV, OHV, SOHC, DOHC. Ye una referencia a la disposición del (o los) árbol de lleves.
La cámara de combustión ye un cilindru, polo xeneral fixu, cerráu nun estremu y dientro del cual esmuzse un pistón bien afechu al cilindru. La posición escontra dientro y pa escontra fora del pistón modifica'l volume qu'esiste ente la cara interior del pistón y les parés de la cámara. La cara esterior del pistón ta xunida por una biela al cigoñal, que convierte en movimientu rotatoriu'l movimientu llineal del pistón. 
Nos motores de dellos cilindros, el cigoñal tien una posición de partida, llamada espiga de cigoñal y conectada a cada exa, colo que la enerxía producida per cada cilindru aplicar al cigoñal nun puntu determináu de la rotación. Los cigoñales cunten con pesaos volantes y contrapesos que la so inercia amenorga la irregularidá del movimientu de la exa. Un motor alternativu puede tener de 1 a 28 cilindros.
El sistema d'alimentación de combustible d'un motor Otto consta d'un depósitu, una bomba de combustible y un dispositivu dosificador de combustible que vaporiza o atomiza'l combustible dende l'estáu líquidu, nes proporciones correctes pa poder ser quemáu. 
Llámase carburador al dispositivu qu'hasta agora venía siendo utilizáu con esti fin nos motores Otto. Agora los sistemes de inyección de combustible sustituyir por completu por motivos medioambientales. La so mayor precisión na dosificación de combustible inyectáu amenorga les emisiones de CO2, y asegura un amiestu más estable. Nos motores diésel se dosifica el combustible gasoil de manera non proporcional al aire qu'entra, sinón en función del mandu d'aceleración y el réxime motor (mecanismu de regulación) por aciu una bomba inyectora de combustible.
Nos motores de dellos cilindros el combustible vaporizado llevar a los cilindros al traviés d'un tubu ramificáu llamáu colector d'almisión. La mayor parte de los motores cunten con un colector d'escape o d'espulsión, que tresporta fora del vehículu y amortigua el ruiu de los gases producíos na combustión.
Cada cilindru toma'l combustible y espulsa los gases al traviés de válvules de cabezal o válvules esnidioses. Un muelle caltién cerraes les válvules hasta que s'abrir nel momentu fayadizu, al actuar les lleves d'un árbol de lleves rotatoriu movíu pol cigoñal, tando'l conxuntu coordináu por aciu la cadena o la correa de distribución. Hubo otros diversos sistemes de distribución, ente ellos la distribución por camisa corredera (sleeve-valve).
Los motores precisen una forma d'empecipiar la combustión del combustible dientro del cilindru. Nos motores Otto, el sistema d'encendíu consiste nun componente llamáu bobina d'encendíu, que ye un autu tresformador d'altu voltaxe al que ta conectáu un conmutador qu'ataya la corriente del primariu por que se induza un impulsu eléctricu d'altu voltaxe nel secundariu.
Dichu impulsu ta sincronizáu col tiempu de compresión de cada unu de los cilindros; l'impulsu llevar al cilindru correspondiente (aquel que ta en compresión nesi momentu) utilizando un distribuidor rotativu y unos cables que lleven la descarga d'altu voltaxe a la buxía. El dispositivu que produz l'encendíu del amiestu combustible/aire ye la buxía, que, instalada en cada cilindru, dispon d'electrodos dixebraos unes décimes de milímetru, l'impulsu eléctricu produz una chispa nel espaciu ente un electrodu y otru, qu'engafa'l combustible; hai buxíes con dellos electrodos, buxíes qu'usen el procesu de 'descarga de superficie' pa producir la chispa, y 'buxíes incandescentes ' (Glow-plug).
Si la bobina ta en mala traza se recalienta; eso produz perdes d'enerxía, amenorga la chispa de les buxíes y causa fallos nel sistema d'encendíu del automóvil. De los sistemes de xeneración d'electricidá nos motores, los magnetos dan un baxu voltaxe a poques rpm, aumentando'l voltaxe de la chispa al aumentar les rpm, mientres los sistemes con batería dan una bona chispa a baxes rpm, pero la intensidá de la chispa baxa al aumentar les rpm.
Cuidao que la combustión produz calor, tolos motores tienen de disponer de dalgún tipu de sistema de refrigeración. Dellos motores estacionarios d'automóviles y d'aviones, y los motores fueraborda, esfrecer con aire. Los cilindros de los motores qu'utilicen esti sistema cunten nel esterior con un conxuntu de llámines de metal qu'emiten el calor producíu dientro del cilindru. N'otros motores utilízase refrigeración per agua, lo qu'implica que los cilindros atópense dientro d'una carcasa llena d'agua que nos automóviles faise circular por aciu una bomba. L'agua esfrecer al pasar poles llámines d'un radiador. Ye importante que'l líquidu que s'usa pa esfrecer el motor nun seya agua común y corriente porque los motores de combustión trabayen regularmente a temperatures más altes que la temperatura de ebullición de l'agua. Esto provoca una alta presión nel sistema d'enfriamientu dando llugar a falles nos barafustes y sellos d'agua, según nel radiador; úsase un refrigerante, pos nun fierve a la mesma temperatura que l'agua, sinón a más alta temperatura, y que tampoco se conxela a temperatures bien baxes.
Otra razón pola cual débese usar un refrigerante ye qu'ésti nun produz sarro nin sedimentos que se xunten a les parés del motor y del radiador formando una capa aislante que menguaría la capacidá d'enfriamientu del sistema. Nos motores navales utilízase agua del mar pa la refrigeración.
Al contrariu que los motores y les turbinas de vapor, los motores de combustión interna nun producen un par de fuerces cuando arrinquen (vease Momentu de fuerza), lo qu'implica que tien de provocase'l movimientu del cigoñal por que pueda empecipiase el ciclu. Los motores de automoción utilicen un motor eléctricu (el motor d'arranque) conectáu al cigoñal por un embrague automáticu que se desacopla en cuanto arrinca'l motor. Per otru llau, dellos motores pequeños arrínquense a mano xirando'l cigoñal con una cadena o tirando d'una cuerda que s'endolca alredor del volante del cigoñal. 
Otros sistemes d'encendíu de motores son los iniciadores d'inercia, qu'aceleren el volante manualmente o con un motor eléctricu hasta que tien la velocidá abonda como pa mover el cigoñal. Ciertos motores grandes utilicen iniciadores esplosivos que, por aciu la esplosión d'un cartuchu mueven una turbina acoplada al motor y apurren l'osíxenu necesario p'alimentar les cámares de combustión nos primeros movimientos. Los iniciadores d'inercia y los esplosivos utilícense sobremanera p'arrincar motores d'aviones.
El motor convencional del tipu Otto ye un motor de tipu alternativu de cuatro tiempos (4T), anque en fora borda y vehículos de dos ruedes hasta una cierta cilindrada utilizóse enforma'l motor de dos tiempos (2T). El rendimientu térmicu de los motores Otto modernos vese llindáu por dellos factores, ente otros la perda d'enerxía pola resfregón, la refrigeración y falta de constancia nes condiciones de funcionamientu.
La termodinámica diznos que'l rendimientu d'un motor alternativu depende en primer aproximamientu del grau de compresión. Esta relación suel ser de 8 a 1 o 10 a 1 na mayoría de los motores Otto modernos. Pueden utilizase proporciones mayores, como de 12 a 1, aumentando asina la eficiencia del motor, pero esti diseñu rique l'usu de combustibles d'altu índiz de octano pa evitar el fenómenu de la detonación, que puede producir graves daños nel motor. La eficiencia o rendimientu mediu d'un bon motor Otto ye d'un 20 a un 25%: namái la cuarta parte de la enerxía calorífica tresformar n'enerxía mecánica.
Casi tolos motores d'esti tipu fabricar pal tresporte y tienen de trabayar suministrando distintes potencies en cada momentu. 
Funcionamientu (Figura 1)
1. Tiempu d'almisión - L'aire y el combustible entemecíos entren pola válvula d'almisión.
2. Tiempu de compresión Entemecer aire/combustible ye estruyida y encendida por aciu la buxía.
3. Tiempu de combustión - El combustible engáfase y el pistón ye emburriáu escontra baxo.
4. Tiempu d'escape - Los gases d'escape condúcense pa escontra fora al traviés de la válvula d'escape.
En teoría, el ciclu diésel difier del ciclu Otto en que la combustión tien llugar nesti postreru a volume constante en llugar de producise a una presión constante. La mayoría de los motores diésel son coles mesmes del ciclu de cuatro tiempos, salvo los de tamañu bien grande, ferroviarios o marinos, que son de dos tiempos. Les fases son distintes de les de los motores de gasolina.
Na primer carrera, la d'almisión, el pistón sale pa escontra fora, y absuérbese aire escontra la cámara de combustión. Na segunda carrera, la fase de compresión, en que'l pistón avérase. l'aire estruyir a una parte del so volume orixinal, lo cual fai que xuba la so temperatura hasta unos 850 °C. A la fin de la fase de compresión inyéctase'l combustible a gran presión por aciu la inyección de combustible colo que s'atomiza dientro de la cámara de combustión, produciéndose la inflamación por causa de la alta temperatura del aire. Na tercer fase, la fase de trabayu, los gases productu de la combustión emburrien el pistón pa escontra fora, tresmitiendo la fuerza llonxitudinal al cigoñal al traviés de la biela, tresformándose en fuerza de xiru par motor. La cuarta fase ye, al igual que nos motores Otto, la fase d'escape, cuando vuelve'l pistón escontra dientro.
Dellos motores diésel utilicen un sistema auxiliar de ignición pa encender el combustible al arrincar el motor y mientres algama la temperatura fayadizo. 
La eficiencia o rendimientu (proporción de la enerxía del combustible que se tresforma en trabayu y nun se pierde como calor) de los motores diésel dependen, de los mesmos factores que los motores Otto, ye dicir de les presiones (y por tantu de les temperatures) inicial y final de la fase de compresión. Polo tanto ye mayor que nos motores de gasolina, llegando a superar el 40%. nos grandes motores de dos tiempos de propulsión naval. Esti valor llograr con un grau de compresión de 20 a 1 aprosimao, contra 9 a 1 nos Otto. Por ello ye necesaria una mayor robustez, y los motores diésel son, polo xeneral, más pesaos que los motores Otto. Esta desventaxa compensar col mayor rendimientu y el fechu d'utilizar combustibles más baratos.
Los motores diésel grandes de 2T suelen ser motores lentos con velocidaes de cigoñal de 100 a 750 revoluciones per minutu (rpm o r/min) (grandes barcos), ente que los motores de 4T trabayen hasta 2.500 rpm (camiones y autobuses) y 5.000 rpm. (automóviles)
Con un diseñu fayadizu puede consiguise qu'un motor Otto o diésel funcione a dos tiempos, con un tiempu de potencia cada dos fases en llugar de cada cuatro fases. La eficiencia d'esti tipu de motores ye menor que la de los motores de cuatro tiempos, pero al precisar namái dos tiempos pa realizar un ciclu completu, producen más potencia qu'un motor cuatro tiempos del mesmu tamañu.
El principiu xeneral del motor de dos tiempos ye l'amenorgamientu de la duración de los periodos d'absorción de combustible y d'espulsión de gases a una parte mínima d'unu de los tiempos, en llugar de que cada operación rica un tiempu completu. El diseñu más simple de motor de dos tiempos utiliza, en llugar de válvules na culata, lumbreras, furos (que queden espuestos al dir xubiendo y baxando el pistón). Nos motores de dos tiempos, casi siempres lubricados añediendo aceite a la gasolina, l'amiestu de combustible y aire entra nel cilindru al traviés de la lumbrera d'almisión cuando'l pistón ta na posición más alloñada de la culata. El primer tiempu ye la compresión encendíu, na que s'empecipia la combustión de la carga d'amiestu enrite/combustible/aceite cuando'l pistón avanza hasta'l final del esi tiempu (PMS). Dempués, el pistón retirar na fase d'esplosión, abriendo'l furu d'espulsión y dexando que los gases salgan de la cámara. De los dos procedimientos pal 'barríu' dientro de los cilindros de los motores de dos tiempos, procesu pol cual entra la nueva carga y espúlsense al escape los gases procedentes de la combustión del amiestu de trabayu, demostróse (SAE) que'l llamáu: 'barríu en llazu' ('Loop scavenging' n'inglés) da siempres meyores resultaos que'l sistema llamáu: 'Unidireccional' ('Uniflow scavenging' n'inglés).
Escontra 1879 Nicolaus August Otto diseñó y construyó un motor con doble espansión, conceutu propuestu polos ingleses Jonathan Hornblower y Artur Woolf en 1781, primero que Watt llevara a la práctica la máquina de vapor. La primer espansión facer nel cilindru onde se realizó la combustión, y una segunda n'otru pistón, esti a baxa presión, coles mires de llograr l'aprovechamientu de la enerxía de los gases d'escape; inclusive se construyeron motores con triple espansión, como'l Troy, y el principiu usar en munchos motores marinos. En 1906 la empresa EHV aniciada en Connecticut, EEXX, fabricó un motor de combustión interna de tres cilindros y doble espansión que montaron nun automóvil. Al igual que'l motor construyíu por Otto, que'l so comprador devolver, el motor de EHV nun demostró na práctica les ventayes de menor consumu de combustible esperaes. N'España hai dos patentes concedíes de motores con un principiu similar, una de 1942 a Francisco Jimeno Cataneo (Nº OEPM 0156621) y otra de 1975 a Carlos Ubierna L.laciana (Nº OEPM 0433850), nel INTA construyóse un prototipu de motor d'aviación con cilindros n'estrella y un principiu asemeyáu, escurríu pol inxenieru J Ortuño García, patentes 0230551 y 0249247 y al que s'atribuyó un consumu bien baxu de combustible, ta espuestu nel Muséu del Aire en Cuatro Vientos, Madrid. L'añu 2009, la empresa británica ILMOR presentó nuna esposición internacional de motores en Stuttgart, un prototipu de motor de 5 tiempos, según una patente concedida n'EEXX a Gerhard Schmitz. Pa esti motor anunciaron un consumu específicu de 215 g/kWh, una relación de compresión efectiva de 14'5/1 y un pesu inferior en 20% a los motores convencionales equivalentes.
Na década de 1950, l'inxenieru alemán Félix Wankel completó'l desenvolvimientu d'un motor de combustión interna con un diseñu revolucionariu, anguaño conocíu como Motor Wankel. Utiliza un rotor triangular-lobular dientro d'una cámara ovalada, en llugar d'un pistón y un cilindru.
L'amiestu de combustible y aire ye absorbida al traviés d'un furu d'aspiración y queda atrapada ente una de les cares del rotor y la paré de la cámara. La rotación del rotor estrúi l'amiestu, que s'encender con una buxía. Los gases espúlsense al traviés d'un furu d'espulsión col movimientu del rotor. El ciclu tien llugar una vegada en caúna de les cares del rotor, produciendo tres fases de potencia en cada xiru.
El motor de Wankel ye compactu y llixeru en comparanza colos motores de pistones, polo que ganó importancia mientres la crisis del petroleu nes décades de 1970 y 1980. Amás, funciona casi ensin vibraciones y la so cencellez mecánica dexa una fabricación barata. Nun riquir muncha refrigeración, y el so centru de gravedá baxu aumenta la seguridá na conducción. Sicasí salvo dellos exemplos prácticos como dellos vehículos Mazda, tuvo problemes de durabilidad.
Una variante del motor d'encendíu con buxíes ye'l motor de carga estratificada, diseñáu p'amenorgar les emisiones ensin necesidá d'un sistema de re-circulación de los gases resultantes de la combustión y ensin utilizar un catalizador. La clave d'esti diseñu ye una cámara de combustión doble dientro de cada cilindru, con una antecámara que contién una amiestu rico de combustible y aire mientres la cámara principal contién una amiestu probe. La buxía enciende l'amiestu rico, que de la mesma enciende la de la cámara principal. La temperatura máximo que s'algamar ye abondo baxa como pa torgar la formación d'óxidos de nitróxenu, ente que la temperatura medio ye l'abonda pa llindar les emisiones de monóxidu de carbonu ya hidrocarburos.
Resistencia (dixebra)
Resistencia puede referise a:
Diodu
Un diodu ye un componente electrónicu de dos terminales que dexa la circulación de la corriente eléctrica al traviés d'él nun solu sentíu. Esti términu xeneralmente úsase pa referise al diodu semiconductor, el más común na actualidá; consta d'una pieza de cristal semiconductor conectada a dos terminales eléctricos. El "diodu de vacíu" (qu'anguaño yá nun s'usa, sacante para tecnoloxíes d'alta potencia) ye un tubu de vacíu con dos electrodos: una llámina como ánodu, y un cátodu.
De forma simplificada, la curva característica d'un diodu (I-V) consta de dos regiones: per debaxo de cierta diferencia de potencial, pórtase como un circuitu abiertu (nun conduz), y percima d'ella como un circuitu zarráu con una resistencia eléctrica bien pequeña. Por cuenta de esti comportamientu, suélse-yos denominar "rectificadores", yá que son dispositivos capaces de suprimir la parte negativa de cualquier señal, como pasu inicial pa convertir una corriente alterna en corriente continua. El so principiu de funcionamientu ta basáu nos esperimentos de Lee De Forest.
Los primeros diodos yeren válvules o tubos de vacíu, tamién llamaos válvules termoiónicas constituyíos por dos electrodos arrodiaos de vacíu nun tubu de cristal, con un aspeutu similar al de les llámpares incandescentes. L'inventu foi desenvueltu en 1904 por John Ambrose Fleming, emplegáu de la empresa Marconi, basándose n'observaciones realizaes por Thomas Alva Edison.
Al igual que les llámpares incandescentes, los tubos de vacíu tienen un filamentu (el cátodu) al traviés del cual circula la corriente, calecer por efectu Joule. El filamentu ta tratáu con óxidu de bariu, de cuenta que al calecer emiti electrones al vaciu circundante los cualos son conducíos electrostáticamente escontra una placa, curvada por un muelle doble, cargada positivamente (el ánodu), produciéndose asina la conducción. Evidentemente, si'l cátodu nun se calecer, nun va poder dexar electrones. Por esa razón, los circuitos qu'utilizaben válvules de vacíu riquíen un tiempu por que les válvules calecieren enantes de poder funcionar y les válvules quemar con muncha facilidá.
Anque'l diodu semiconductor d'estáu sólidu popularizóse enantes del diodu termoiónico, dambos desenvolviéronse coles mesmes.
En 1873 Frederick Guthrie afayó'l principiu d'operación de los diodos térmicos. Guhtrie afayó qu'un electroscopiu cargáu positivamente podría descargase al averase una pieza de metal caliente, ensin necesidá de qu'ésti lo tocara. Nun asocedía lo mesmo con un electroscopiu cargáu negativamente, reflexando esto que'l fluxu de corriente yera posible solamente nuna dirección.
Independientemente, el 13 de febreru de 1880 Thomas Edison re-afaya'l principiu. De la mesma, Edison investigaba por qué los filamentos de carbón de les bombilles quemábense a la fin del terminal positivu. Él construyera una bombilla con un filamentu adicional y una con una llámina metálica dientro de la llámpara, eléctricamente aisllada del filamentu. Cuando usó esti dispositivu, confirmó qu'una corriente fluia del filamentu incandescente al traviés del vacíu a la llámina metálica, pero esto namái asocedía cuando la llámina taba conectada positivamente.
Edison diseñó un circuitu que reemplaza la bombilla por un resistor con un voltímetru de DC. Edison llogró una patente pa esti inventu en 1884. Aparentemente nun tenía usu prácticu pa esa dómina. Polo cual, la patente yera probablemente pa precuru, en casu de que daquién atopara un usu al llamáu Efectu Edison.
Aprosimao 20 años dempués, John Ambrose Fleming (científicu asesor de Marconi Company y antiguu emplegáu de Edison) diose cuenta que l'efectu Edison podría usase como un radiu detector de precisión. Fleming patentó'l primer diodu termoiónico en Gran Bretaña'l 16 de payares de 1904.
En 1874 el científicu alemán Karl Ferdinand Braun afayó la naturaleza de conducir por una sola dirección de los cristales semiconductores. Braun patentó'l rectificador de cristal en 1899. Los rectificadores de óxidu de cobre y seleniu fueron desenvueltos p'aplicaciones d'alta potencia na década de los 1930.
El científicu indiu Jagdish Chandra Bose foi'l primeru n'usar un cristal semiconductor pa detectar ondes de radiu en 1894. El detector de cristal semiconductor foi desenvueltu nun dispositivu prácticu pa la recepción de señales inalámbriques por Greenleaf Whittier Pickard, quién inventó un detector de cristal de siliciu en 1903 y recibió una patente d'ello'l 20 de payares de 1906. Otros esperimentos probaron con gran variedá de sustances, de les cualos usóse llargamente'l mineral galena. Otres sustances ufiertaron un rendimientu llixeramente mayor, pero'l galena foi'l que más s'usó porque tenía la ventaya de ser baratu y bono de llograr. De primeres de la era del radiu, el detector de cristal semiconductor consistía d'un cable ajustable (el bien nomáu bigote de gatu) el cual podía movese manualmente al traviés del cristal p'asina llograr una señal óptima. Esti dispositivu problemáticu foi rápido superáu polos diodos termoiónicos, anque'l detector de cristal semiconductor volvió usase frecuentemente cola llegada de los económicos diodos de xermaniu na década de 1950.
Na dómina de la so invención, estos dispositivos fueron conocíos como rectificadores. En 1919, William Henry Eccles acuñó'l términu diodu del griegu "dia", que significa separáu, y "ode" (de ὅδος), que significa camín.
Los diodos termoiónicos son dispositivos de válvula termoiónica (tamién conocida como tubu de vacíu), que consisten nun arreglu d'electrodos empacados nun vidriu al vaciu. Los primeros modelos yeren bien paecíos a la llámpara incandescente.
Nos diodos de válvula termoiónica, una corriente al traviés del filamentu que se va a calecer calez indirectamente'l cátodu, otru electrodu internu tratáu con un amiestu de Bariu y óxidu de estroncio, que son óxidos alcalinotérreos; escuéyense estes sustances porque tienen una pequeña función de trabayu (delles válvules usen calentamientu directu, onde un filamentu de tungsteno actúa como calentador y como cátodu). El calentamientu causa emisión termoiónica d'electrones nel vacíu. En polarización directa, l'ánodu taba cargáu positivamente polo cual atraía electrones. Sicasí, los electrones nun yeren fácilmente tresportaos de la superficie del ánodu que nun taba caliente cuando la válvula termoiónica taba en polarización inversa. Amás, cualquier corriente nesti casu ye insignificante.
Na mayor parte del sieglu , los diodos de válvula termoiónica usar n'aplicaciones de señales análogues, rectificadores y potencia. Hasta'l día de güei, los diodos de válvula solamente úsense n'aplicaciones esclusives como rectificadores en guitarres eléctriques, amplificadores d'audiu, según equipu especializáu d'alta tensión.
Un diodu semiconductor modernu ta fechu de cristal semiconductor como'l siliciu con impureces nél pa crear una rexón que contenga portadores de carga negativa (electrones), llamada semiconductor de tipu n, y una rexón nel otru llau que contenga portadores de carga positiva (buecos), llamada semiconductor tipu p. Les terminales del diodu xunir a cada rexón. La llende dientro del cristal d'estos dos rexones, llamáu una unión PN, ye onde la importancia del diodu toma'l so llugar. El cristal conduz una corriente d'electrones del llau n (llamáu cátodu), pero non na dirección opuesta; esto ye, cuando una corriente convencional flúi del ánodu al cátodu (opuestu al fluxu de los electrones).
Al xunir dambos cristales, manifiéstase un espardimientu d'electrones del cristal n al p (J). Al establecese una corriente d'espardimientu, apaecen cargues fixes nuna zona a entrambos llaos de la unión, zona que recibe'l nome de rexón d'escosamientu.
A midida que progresa'l procesu d'espardimientu, la rexón d'escosamientu va amontando'l so anchor afondando nos cristales a entrambos llaos de la unión. Sicasí, l'acumuladura d'iones positivos na zona n y d'iones negativos na zona p, crea un campu eléctrico (Y) que va actuar sobre los electrones llibres de la zona n con una determinada fuerza de desplazamientu, que se va oponer a la corriente d'electrones y va terminar deteniéndolos.
Esti campu eléctrico ye equivalente a dicir qu'apaez una diferencia de tensión ente les zones p y n. Esta diferencia de potencial (V) ye de 0,7 V nel casu del siliciu y 0,3 V pa los cristales de xermaniu.
Cuando se somete al diodu a una diferencia de tensión esterno, dizse que'l diodu ta polarizado, pudiendo ser la polarización directa o inversa.
Nesti casu, la batería mengua la barrera de potencial de la zona de carga espacial, dexando'l pasu de la corriente d'electrones al traviés de la unión; esto ye, el diodu polarizado directamente conduz la electricidá.
Por que un diodu tea polarizado directamente, tien de conectase'l polu positivu de la batería al ánodu del diodu y el polu negativu al cátodu. Nestes condiciones podemos reparar que:
D'esta miente, cola batería dexando electrones llibres a la zona n y atrayendo electrones de valencia de la zona p, apaez al traviés del diodu una corriente eléctrica constante hasta'l final.
Nesti casu, el polu negativu de la batería conectar a la zona p y el polu positivu a la zona n, lo que fai aumentar la zona de carga espacial, y la tensión en dicha zona hasta que s'algamar el valor de la tensión de la batería, tal que s'esplica de siguío:
Nesta situación, el diodu nun tendría de conducir la corriente; sicasí, debíu al efeuto de la temperatura van formase pares electrón-buecu (ver semiconductor) a entrambos llaos de la unión produciendo una pequeña corriente (del orde de 1 μA) denominada corriente inversa de saturación. Amás, esiste tamién una denominada corriente superficial de fugues la cual, como'l so propiu nome indica, conduz una pequeña corriente pola superficie del diodu; yá que na superficie, los átomos de siliciu nun tán arrodiaos d'abondos átomos pa realizar los cuatro enllaces covalentes necesarios pa llograr estabilidá. Esto fai que los átomos de la superficie del diodu, tantu de la zona n como de la p, tengan buecos nel so orbital de valencia colo que los electrones circulen ensin dificultá al traviés d'ellos. Sicasí, al igual que la corriente inversa de saturación, la corriente superficial de fuga ye despreciable.
Teóricamente, al polarizar inversamente'l diodu, este va conducir la corriente inversa de saturación; na realidá, a partir d'un determináu valor de la tensión, nel diodu "normal" o de "unión abrupta" la rotura débese al efeuto ábanu; sicasí hai otru tipu de diodos, como los Zener, nos que la rotura puede debese a dos efectos:
Pa tensiones inverses ente 4 y 6 V la rotura d'estos diodos especiales, como los Zener, puede producise por dambos efectos.
El modelu matemáticu más emplegáu ye'l de Shockley (n'honor a William Bradford Shockley) que dexa averar el comportamientu del diodu na mayoría de les aplicaciones. La ecuación qu'amiesta la intensidá de corriente y la diferencia de potencial ye:
El Voltaxe térmicu "V" ye aprosimao 25.85mV en 300K, una temperatura cercano a la temperatura ambiente, bien usada nos programes de simulación de circuitos. Pa cada temperatura esiste una constante conocida definida por:
Onde k ye la constante de Boltzmann, "T" ye la temperatura absoluto de la unión pn, y "q" ye la magnitú de la carga d'un electrón (la carga elemental).
La "ecuación de diodu ideal de Shockley" o la "llei de diodu" derivar d'asumir que solo los procesos que-y dan corriente al diodu son pol fluxu (debíu al campu eléctrico), espardimientu, y la recombinación térmica. Tamién asume que la corriente de recombinación na rexón d'escosamientu ye insignificante. Esto significa que la ecuación de Shockley nun tien en cuenta los procesos rellacionaos cola rexón de rotura ya inducción por fotones. Adicionalmente, nun describe la estabilización de la curva I-V en polarización activa por cuenta de la resistencia interna.
So voltaxes negativos, la esponencial na ecuación del diodu ye insignificante. y la corriente ye una constante negativa del valor d'I. La rexón de rotura nun ta modelada na ecuación de diodu de Shockley.
Pa voltaxes grandes, na rexón de polarización directa, puede esaniciase el 1 de la ecuación, quedando como resultáu:
Con oxetu d'evitar l'usu d'esponenciales, n'ocasiones empleguen modelos más simples entá, que modelen les zones de funcionamientu del diodu por tramos rectos; son los llamaos modelos de continua o de Ram-señal. El más simple de toos ye'l "diodu ideal".
Esisten dellos tipos de diodos, que pueden diferir nel so aspeutu físicu, impureces, usu d'electrodos, que tienen característiques eléctriques particulares usaos pa una aplicación especial nun circuitu. El funcionamientu d'estos diodos ye encontáu por principios de la mecánica cuántica y teoría de bandes.
Los diodos normales, que operen como se describía más arriba, fáense xeneralmente de siliciu dopado o xermaniu. Antes del desenvolvimientu d'estos diodos rectificadores de siliciu, usábase'l óxidu cuproso y el seleniu: la so baxa eficiencia dio-y una cayida de tensión bien alto (dende 1,4 a 1,7V) y riquíen d'una gran disipación de calor muncho más grande qu'un diodu de siliciu. La gran mayoría de los diodos pn alcuéntrase en circuitos integraos CMOS, qu'inclúin dos diodos por pin y munchos otros diodos internos.
Transistor
El transistor ye un dispositivu electrónicu semiconductor utilizáu p'apurrir una señal de salida en respuesta a una señal d'entrada.Cumple funciones de amplificador, oscilador, conmutador o rectificador. El términu «transistor» ye la contracción en inglés de "transfer resistor" («resistor de tresferencia»). Anguaño atópense prácticamente en tolos aparatos electrónicos d'usu diariu: radios, televisiónes, reproductores d'audiu y video, reloj de cuarzu, computadores, llámpares fluorescentes, tomógrafo, teléfonos celulares, ente otros.
El transistor bipolar foi inventáu nos Llaboratorios Bell de Estaos Xuníos n'avientu de 1947 por John Bardeen, Walter Houser Brattain y William Bradford Shockley, quien fueron galardonaos col Premiu Nobel de Física en 1956. Foi'l sustitutu de la válvula termoiónica de tres electrodos, o triodu.
El transistor d'efectu riolo foi patentáu primero que'l transistor BJT (en 1930), pero nun se disponía de la tecnoloxía necesaria pa fabricalos masivamente. 
Ye por ello que de primeres s'usaron transistores bipolares y depués los denominaos transistores d'efectu de campu (FET). Nos postreros, la corriente ente'l surtidor o fonte (source) y el drenaxe (drain) controlar por aciu el campu eléctrico establecíu na canal. A lo último, apaeció'l MOSFET (transistor FET de tipu Metal-Óxidu-Semiconductor). Los MOSFET dexaron un diseñu desaxeradamente compactu, necesariu pa los circuitos altamente integraos (CI).
Güei la mayoría de los circuitos construyir con tecnoloxía CMOS. La tecnoloxía CMOS (Complementary MOS ó MOS Complementariu) ye un diseñu con dos distintos MOSFET (MOSFET de canal n y p), que se complementen mutuamente y peracaben bien poca corriente nun funcionamientu ensin carga.
El transistor consta d'un sustrato (usualmente siliciu) y trés partes dopadas artificialmente (contaminaes con materiales específicos en cantidaes específiques) que formen dos uniones bipolares, l'emisor qu'emite Portador de carga portadores, el colector que los recibe o gueta y la tercera, que ta entrepolada ente los dos primeres, modula el pasu de dichos portadores (base). A diferencia de les válvules, el transistor ye un dispositivu controláu por corriente y del que se llogra corriente amplificada. Nel diseñu de circuitos a los transistores considérase-yos un elementu activu, a diferencia de los resistores, condensadores y inductores que son elementos pasivos. El so funcionamientu namái puede esplicase por aciu mecánica cuántica.
De manera simplificada, la corriente que circula pol "colector" ye función amplificada de la que s'inyecta nel "emisor", pero'l transistor namái gradúa la corriente que circula al traviés de sigo mesmu, si dende una fonte de corriente continua aliméntase la "base" por que circule la carga pol "colector", según el tipu de circuitu que s'utilice. El factor d'amplificación o ganancia llográu ente corriente de colector y corriente de base, denominar Beta del transistor. Otros parámetros a tener en cuenta y que son particulares de cada tipu de transistor son: Tensiones de rotura de Colector Emisor, de Base Emisor, de Colector Base, Potencia Máxima, disipación de calor, frecuencia de trabayu, y delles tables onde se grafican los distintos parámetros tales como corriente de base, tensión Colector Emisor, tensión Base Emisor, corriente d'Emisor, etc. Los trés tipos d'esquemes(configuraciones) básicos pa usu analóxicu de los transistores son emisor común, colector común y base común.
Modelos posteriores al transistor descritu, el transistor bipolar (transistores FET, MOSFET, JFET, CMOS, VMOS, etc.) nun utilicen la corriente que s'inyecta nel terminal de "base" pa modular la corriente d'emisor o colector, sinón la tensión presente nel terminal de puerta o rexa de control (graduador) y gradúa la conductancia de la canal ente los terminales de Fonte y Drenaxe. Cuando la conductancia ye nula y la canal alcuéntrase esgañáu, por efectu de la tensión aplicao ente Compuerta y Fonte, ye'l campu eléctrico presente na canal el responsable d'impulsar los electrones dende la fonte al drenaxe. D'esta miente, la corriente de salida na carga conectada al Drenaxe (D) va ser función amplificada de la Tensión presente ente la Compuerta (Gate) y Fonte (Source). El so funcionamientu ye análogu al del triodu, cola salvedá que nel triodu los equivalentes a Compuerta, Drenador y Fonte son Rexa (o Alluna Control), Placa y Cátodu.
Los transistores d'efectu de campu son los que dexaron la integración a gran escala disponible anguaño; pa tener una idea averada pueden fabricase dellos cientos de miles de transistores interconectaos, por centímetru cuadráu y en delles capes superpuestes.
Llamáu tamién «transistor de punta de contactu», foi'l primer transistor capaz de llograr ganancia, inventáu en 1947 por John Bardeen y Walter Brattain. Consta d'una base de xermaniu, semiconductor aquel día meyor conocíu que la combinación cobre-óxidu de cobre, sobre la que se sofiten, bien xuntes, dos puntes metáliques que constitúin l'emisor y el colector. La corriente de base ye capaz de modular la resistencia que se ve» nel colector, d'ende'l nome de "transfer resistor". Basar n'efectos de superficie, pocu conocíos nel so día. Ye malo de fabricar (les puntes afaíense a mano), fráxil (un golpe podía mover les puntes) y ruidosu. Sicasí convivió col transistor d'unión (W. Shockley, 1948) por cuenta del so mayor anchu de banda. Na actualidá sumió.
El transistor d'unión bipolar (o BJT, poles sos sigles del inglés "bipolar junction transistor") fabrícase sobre un monocristal de material semiconductor como'l xermaniu, el siliciu o'l arseniuro de galio, que les sos cualidaes son entemedies ente les d'un conductor eléctricu y les d'un aislante. Sobre'l sustrato de cristal contaminar en forma bien controlada tres zones socesives, N-P-N o P-N-P, dando llugar a dos uniones PN.
Les zones N (nes qu'abonden portadores de carga Negativa) llógrense contaminando'l sustrato con átomos d'elementos "donantes" d'electrones, como'l arsénicu o'l fósforu; ente que les zones P (onde se xeneren portadores de carga Positiva o «buecos») llógrense contaminando con átomos "aceptadores" d'electrones, como'l indiu, el aluminiu o'l galio.
El trés zones contaminaes, dan como resultáu transistores PNP o NPN, onde la lletra entemedia siempres correspuende a la rexón de la base, y les otres dos al emisor y al colector que, magar son del mesmu tipu y de signu contrariu a la base, tienen distinta contaminación ente elles (polo xeneral, l'emisor ta muncho más contamináu que'l colector).
El mecanismu que representa'l comportamientu semiconductor va depender de diches contaminaciones, de la xeometría acomuñada y del tipu de tecnoloxía de contaminación (espardimientu gaseosu, epitaxial, etc.) y del comportamientu cuánticu de la unión.
El transistor d'efectu de campu d'unión (JFET), foi'l primer transistor d'efectu de campu na práctica. Formar una barra de material semiconductor de siliciu de tipu N o P. Nos terminales de la barra establez un contactu óhmico, tenemos asina un transistor d'efectu de campu tipu N de la forma más básica. Si espublícense dos rexones P nuna barra de material N y conéctense externamente ente sigo, va producise una puerta. A unu d'estos contactos llamarémos-y surtidor y al otru drenador. Aplicando tensión positiva ente'l drenador y el surtidor y conectando la puerta al surtidor, vamos establecer una corriente, a la que vamos llamar corriente de drenador con polarización cero. Con un potencial negativu de puerta al que llamamos tensión de estrangulamiento, cesa la conducción na canal.
El transistor d'efectu de campu, o FET poles sos sigles n'inglés, que controla la corriente en función d'una tensión; tienen alta impedancia d'entrada.
Los fototransistores son sensibles a la radiación electromagnético en frecuencies cercanes a la de la lluz visible; por cuenta de esto'l so fluxu de corriente puede ser reguláu per mediu de la lluz incidente. Un fototransistor ye, n'esencia, lo mesmo qu'un transistor normal, namái que puede trabayar de 2 maneres distintes:
Col desenvolvimientu tecnolóxicu y evolución de la electrónica, la capacidá de los dispositivos semiconductores pa soportar cada vegada mayores niveles de tensión y corriente dexó'l so usu n'aplicaciones de potencia. Ye según anguaño los transistores son emplegaos en conversores estáticos de potencia, controles pa motores y llaves d'alta potencia (principalmente inversores), anque'l so principal usu ta basáu na amplificación de corriente dientro d'un circuitu zarráu.
Los primeres BJT facer a partir de xermaniu (Gue). Siliciu (Si) los tipos anguaño predominen pero ciertes versiones de microondes avanzáu y d'altu rendimientu agora empleguen el semiconductor compuestu de arseniuro de galio de material (GaAs) y el siliciu-germanio aleación de semiconductores (SiGe). Individual material del elementu semiconductor (Gue y Si) descríbese como elemental.
El comportamientu del transistor puede vese como dos diodos (Modelu de Ebers-Moll), unu ente base y emisor, polarizado en directu y otru diodu ente base y colector, polarizado n'inversu. Esto quier dicir qu'ente base y emisor vamos tener una tensión igual a la tensión directo d'un diodu, ye dicir 0,6 a 0,8 V pa un transistor de siliciu y unos 0,4 pal xermaniu.
Lo interesante del dispositivu ye que nel colector vamos tener una corriente proporcional a la corriente de base:
I = β I, esto ye, ganancia de corriente cuando β>1. Pa transistores normales de señal, β varia ente 100 y 300.
Entós, esisten tres configuraciones pal amplificador:
La señal aplicar a la base del transistor y estrayer pol colector. L'emisor conectar a les mases tantu de la señal d'entrada como a la de salida. Nesta configuración tiense ganancia tantu de tensión como de corriente.
En casu de tener resistencia d'emisor, R > 50 Ω, y pa frecuencies baxes, la ganancia en tensión avérase abondo bien pola siguiente espresión:
formula_1 ; y la impedancia de salida, por R
Como la base ta conectada al emisor por un diodu en directu, ente ellos podemos suponer una tensión constante, V. Tamién vamos suponer que β ye constante. Entós tenemos que la tensión d'emisor ye: formula_2
Y la corriente d'emisor: formula_3.
La corriente d'emisor ye igual a la de colector más la de base: formula_4. Estenando formula_5
La tensión de salida, que ye la de colector calcúlase como: formula_6
Como β » 1, puede averase: formula_7 y, entós, formula_8
Que podemos escribir como formula_9
Vemos que la parte formula_10 ye constante (nun depende de la señal d'entrada), y la parte formula_11 danos la señal de salida. El signu negativu indica que la señal de salida ta desfasada 180º al respective de la d'entrada.
Finalmente, la ganancia queda: formula_12
La corriente d'entrada, formula_13, qu'averamos por formula_14.
Suponiendo que V»V, podemos escribir:formula_15
y la impedancia d'entrada: formula_16
Pa tener en cuenta la influencia de frecuencia tienen d'utilizase modelos de transistor más ellaboraos. Ye bien frecuente usar el modelu en pi.
La señal aplicar al emisor del transistor y estrayer pol colector. La base conectar a les mases tantu de la señal d'entrada como a la de salida. Nesta configuración tiense ganancia namái de tensión. La impedancia d'entrada ye baxa y la ganancia de corriente daqué menor qu'unu, por cuenta de que parte de la corriente d'emisor sale pola base. Si añedimos una resistencia d'emisor, que puede ser la mesma impedancia de salida de la fonte de señal, un analís similar al realizáu nel casu d'emisor común, danos la ganancia averada siguiente: formula_17.
La señal aplicar a la base del transistor y estrayer pol emisor. El colector conectar a les mases tantu de la señal d'entrada como a la de salida. Nesta configuración tiense ganancia de corriente, pero non de tensión que ye llixeramente inferior a la unidá. La impedancia d'entrada ye alta, aprosimao β+1 vegaes la impedancia de carga. Amás, la impedancia de salida ye baxa, aprosimao β vegaes menor que la de la fonte de señal.
Antes de l'apaición del transistor los inxenieros utilizaben elementos activos llamaos válvules termoiónicas. Les válvules tienen característiques eléctriques similares a la de los transistores d'efectu riolo (FET): la corriente que los traviesa depende de la tensión nel borne de comandu, llamáu rejilla. Les razones poles que'l transistor reemplazó a la válvula termoiónica son delles:
Como exemplu de toos estos inconvenientes puede citase al primer ordenador dixital, llamada ENIAC. Yera un equipu que pesaba más de treinta tonelaes y consumía 200 quilovatios, suficientes p'alimentar una pequeña ciudá. Tenía alredor de 18 000 válvules, de les cualos dalgunes quemar acaldía, precisando una loxística y una organización importantes.
Cuando'l transistor bipolar foi inventáu en 1947, foi consideráu una revolución. Pequeñu, rápido, fiable, poco costosu, sobriu nes sos necesidaes d'enerxía, reemplazó progresivamente a la válvula termoiónica mientres la década de 1950, pero non del tou. N'efectu, mientres los años 1960, dellos fabricantes siguieron utilizando válvules termoiónicas n'equipos de radiu de gama alta, como Collins y Drake; depués el transistor movió a la válvula de los tresmisores pero non del tou d'el amplificadores de radiofrecuencia. Otros fabricantes, d'equipu d'audiu esta vegada, como Fender, siguieron utilizando válvules n'amplificadores d'audiu pa guitarres. Les razones de la supervivencia de les válvules termoiónicas son delles:
Cuestionóse l'orixe del transistor, por ser una parte esencial pa la creación de cualquier artefactu tecnolóxicu. Ello ye que na cultura popular, créese que s'utilizó Inxeniería inversa en tecnoloxía alienígena pa llograr desenvolvelo. El Incidente ovni de Roswell causó conmoción nos años 40, y popularmente, créese que los llaboratorios AT&T utilizaron restos de naves estraterrestres pa desenvolver un aparatu como'l transistor.
Sinfonía
Una sinfonía ye un tipu de composición musical pa la orquesta (anque anguaño ye común atopar sinfoníes pa pocos preseos), estremada en cuatro movimientos, cada unu con un tiempu y estructura distinta. Son famoses les sinfoníes de Haydn, Mozart y Beethoven nel periodu clásicu. La forma de la sinfonía varió col tiempu ente'l periodu clásicu, el románticu y el sieglu XX, por casu, les contemporanees de Arthur Honegger son de 3 movimientos.
El tamañu de la orquesta necesaria pa interpretar una sinfonía, polo xeneral, creció col tiempu: mientres una orquesta de cámara con un par de docenes de preseos ye abondu pa interpretar una sinfonía de Haydn, una de Gustav Mahler puede riquir dellos centenares d'intérpretes.
La sinfonía probablemente algamó'l so maduror con Beethoven. Les sos sinfoníes solíen tener un primer movimientu "Allegro" de forma sonata, un movimientu lentu (dacuando en forma de tema y variaciones), un movimientu con ritmu ternariu (usualmente un scherzo, enantes lo común yera un minué y tríu), pa rematar con otru movimientu rápidu (rondó). (Esisten sinfoníes con un últimu movimientu escritu como forma sonata).
Hai una llarga llista de compositores qu'encetaron el xéneru sinfónicu. D'ente ellos destaquen unos cuantos que'l so valor caracterizar por ufiertar un ciclu sinfónicu completu d'alta calidá, coherente cola so llinia vital y nel que, anque puedan destacar delles sinfoníes, tol ciclu ye d'elevada calidá. El compositores que frecuentaron con más fortuna'l xéneru fueron:
Inductor
Un inductor, bobina o reactor ye un componente pasivu d'un circuitu eléctricu que, debíu al fenómenu de la autoinducción, almacena enerxía en forma de campu magnético. 
Un inductor ta constituyíu de normal por una bobina de conductor, típicamente alambre o filo de cobre esmaltáu. Esisten inductores con nucleu d'aire o con nucleu fechu de material ferroso (por casu, aceru magnético), p'amontar la so capacidá de magnetismu.
Los inductores tamién pueden tar construyíos en circuitos integraos, usando'l mesmu procesu utilizáu pa realizar microprocesadores. Nestos casos úsase, comúnmente, el aluminiu como material conductor. Sicasí, ye raru que se construyan inductores dientro de los circuitos integraos; ye muncho más prácticu usar un circuitu llamáu "xirador" que, por aciu un amplificador operacional, fai qu'un condensador pórtese como si fora un inductor.
El inductor consta de les siguientes partes:
Tamién pueden fabricase pequeños inductores, que s'usen para frecuencies bien altes, con un conductor pasando al traviés d'un cilindru de ferrita o granosu.
Sía una bobina o solenoide de llargor "l", sección "S" y de un númberu de espiras "N", pol que circula una corriente eléctrica i("t").
Aplicando la Llei de Biot-Savart que rellaciona la inducción magnética, B("t"), cola causa que la produz, esto ye, la corriente i("t") que circula pol solenoide, llógrase que'l fluxu magnético Φ("t") que toma ye igual a: 
Si'l fluxu magnético ye variable nel tiempu, xenerar en cada espira, según la Llei de Faraday, una "fuerza electromotriz (f.y.m.)" de autoinducción que, según la Llei de Lenz, tiende a oponese a la causa que la produz, esto ye, a la variación de la corriente eléctrica que xenera dichu fluxu magnético. Por esta razón suel llamase "fuerza contraelectromotriz". Ésta tien el valor:
A la espresión formula_3 denominar "Coeficiente d'autoinducción", "L", el cuál rellaciona la variación de corriente cola f.y.m. inducida y, como puede vese, depende de la xeometría de la bobina y del nucleu na que ta enduvellada. Midir en Henrios.
La bobina almacena enerxía eléctrica en forma de campu magnético cuando aumenta la intensidá de corriente, devolviéndola cuando ésta mengua. Matemáticamente puédese "demostrar" que la enerxía formula_4, almacenada por una bobina con inductancia formula_5, que ye percorrida por una corriente d'intensidá formula_6, vien dada por:
De la formulación física de la bobina estrayer la espresión:
Suponiendo una bobina ideal, (figura 1), ensin perdes de carga, aplicando la segunda Llei de Kirchhoff, tiense que:
Esto ye, en toa bobina eléctrica dientro d'un circuitu produzse nella una cayida de tensión:
Estenando la intensidá:
Si nel intre "t" = 0, la bobina ta cargada con una corriente "I", ésta puédese sustituise por una bobina descargada y una fonte d'intensidá de valor i(0) = "I" en paralelu.
La corriente pola bobina y por tanto'l fluxu nun pueden variar de sópitu yá que si non la tensión formula_12 tendría de faese infinita. Por eso al abrir un circuitu onde se tope conectada una bobina, siempres va saltar un arcu de corriente ente los bornes del interruptor que da salida a la corriente que descarga la bobina.
Cuando'l inductor nun ye ideal porque tien una resistencia interna en serie, la tensión aplicao ye igual a la suma de la cayida de tensión sobre la resistencia interna más la fuerza contra-electromotriz autoinducida.
En corriente alterna, una bobina ideal ufierta una resistencia al pasu de la corriente eléctrica que recibe'l nome de reactancia inductiva, formula_13, que'l so valor vien dáu pol productu de la pulsación (formula_14) pola inductancia, "L":
Si la pulsación ta en radianes per segundu (rad/s) y la inductancia en henrios (H) la reactancia va resultar en ohmios.
Acordies con la llei de Ohm va circular una corriente alterna que se va ver retrasada 90º (formula_16) al respective de la tensión aplicao.
Al igual que les resistencies, les bobines pueden acomuñar en serie (figura 2), paralelu (figura 3) o de forma mista. Nestos casos, y siempres que nun esista acoplamientu magnéticu, la inductancia equivalente pa l'asociación en serie va venir dada por:
Pa l'asociación en paralelu tenemos:
Pa l'asociación mista va venir# de forma análoga que coles resistencies.
Si ríquese una mayor comprensión del comportamientu reactivu d'un inductor, ye conveniente entós 
analizar refechamente la "Llei de Lenz" y comprobar d'esta forma cómo s'anicia una reactancia de tipu inductiva, que naz por cuenta de una oposición que-y presenta'l inductor o bobina a la variación de fluxu magnético.
Una bobina ideal en corriente continua pórtase como un cortucircuitu (conductor ideal), yá que al ser i("t") constante, esto ye, nun varia col tiempu, nun hai autoinducción de nenguna f.y.m.
Una bobina real en réxime permanente pórtase como una resistencia que'l so valor formula_20 (figura 6a) va ser el del so enduvelláu.
En réxime transitoriu, esto ye, al conectar o desconectar un circuitu con bobina, asoceden fenómenos electromagnéticos qu'inciden sobre la corriente (ver circuitos serie RL y RC).
Al conectar una CA senoidal v("t") a una bobina va apaecer una corriente i("t"), tamién senoidal, esto ye, variable, polo que, como se comentó más arriba, va apaecer una fuerza contraelectromotriz, -y("t"), que'l so valor absolutu puede demostrara que ye igual al de v("t"). Por tanto, cuando la corriente i("t") aumenta, y ("t") mengua pa enzancar dichu aumentu; análogamente, cuando i("t") mengua, y("t") aumenta pa oponese a dicha amenorgamientu. Esto puede apreciase na diagrama de la figura 4. Ente 0º y 90º la curva i("t") ye negativa, menguando dende'l so valor máximu negativu hasta cero, reparándose que y("t") va aumentando hasta algamar el so máximu negativu. Ente 90º y 180º, la corriente aumenta dende cero hasta'l so valor máximu positivu, mientres y("t") mengua hasta ser cero. Dende 180º hasta los 360º el razonamientu ye similar al anterior.
Cuidao que la tensión aplicao, v("t") ye igual a -y("t"), o lo que ye lo mesmo, ta desfasada 180º respectu de y("t"), resulta que la corriente i("t") queda retrasada 90º respectu de la tensión aplicao. Consideremos poro, una bobina "L", como la de la figura 1, a la que s'aplica una tensión alterno de valor:
Acordies con la llei de Ohm va circular una corriente alterna, retrasada 90º (formula_16) al respective de la tensión aplicao (figura 5), de valor:
onde formula_24. Si representa'l valor eficaz de la corriente llograda en forma polar:
Y operando matemáticamente:
Poro, nos circuitos de CA, una bobina ideal puede asimilase a una magnitú complexa ensin parte real y parte imaxinaria positiva:
Na bobina real, va haber que tener en cuenta la resistencia de la so bobinado, R, pudiendo ser el so circuitu equivalente o modelu, el qu'apaez na figura 6b) o 6c) dependiendo del tipu de bobina o frecuencia de funcionamientu, anque p'analises más precisos pueden utilizase modelos más complexos que los anteriores.
Esaminemos el comportamientu prácticu d'un inductor cuando s'ataya'l circuitu que lu alimenta. Nel dibuxu de derecha apaez un inductor que se carga al traviés una resistencia y un interruptor. El condensador dibuxáu en puntiáu representa les capacitancias parásites del inductor. Ta dibuxáu separáu del inductor, pero en realidá forma parte d'él, porque representa les capacidaes parásites de les vueltes del enduvelláu ente elles mesmes. Tou inductor tien capacidaes parásites, inclusive los enduvellaos especialmente concebíos pa embriviles como l'enduvelláu en "nial d'abeyes".
A un ciertu momentu formula_28 el interruptor ábrese. Si miramos la definición de inductancia:
vemos que, por que la corriente que traviesa'l inductor deténgase instantáneamente, seria necesariu l'apaición d'una tensión infinito, y eso nun puede asoceder. Por esa razon la corriente sigue circulando al traviés de les capacidaes parásites de la bobina. De primeres, l'únicu camín que tien ye al traviés les capacidaes parásites. La corriente sigue circulando al traviés la capacidá parásita, cargando negativamente el puntu altu del condensador nel dibuxu. 
Atopamos con un circuitu LC que va bazcuyar a una pulsación:
onde formula_31 ye'l valor equivalente de les capacidaes parásites. Si los aislamientos del enduvelláu son abondo resistentes a les altes tensiones, y si el interruptor ataya bien el circuitu, la oscilación va siguir con una amplitú que se amortiguará por cuenta de les perdes dieléctriques y resistivas de les capacidaes parásites y del conductor del inductor. Si amás, el inductor tien un núcleu ferromagnético, va haber tamién perdes nel núcleu.
Hai que ver que la tensión máximo (conocida como "sobretensión") de la oscilación puede ser bien grande, una y bones el máximu de la tensión correspuende al momentu nel cual tola enerxía almacenada na bobina \scriptstyle
Condensador eléctricu
Un condensador eléctricu (tamién conocíu frecuentemente col anglicismu capacitor, proveniente del nome equivalente n'inglés) ye un dispositivu pasivu, utilizáu en electricidá y electrónica, capaz d'almacenar enerxía sofitando un campu eléctrico. Ta formáu por un par de superficies conductores, xeneralmente en forma de llámines o "plaques", en situación de influencia total (esto ye, que toles llínees de campu eléctricu que parten d'una van parar a la otra) dixebraes por un material dieléctricu o pol vacíu. Les plaques, sometíes a una diferencia de potencial, adquieren una determinada carga eléctrica, positiva nuna d'elles y negativa na otra, siendo nula la variación de carga total.
Anque dende'l puntu de vista físicu un condensador nun almacena carga nin corriente eléctrica, sinón a cencielles enerxía mecánica llatente; al ser introducíu nun circuitu portar na práctica como un elementu "capaz" d'almacenar la enerxía eléctrica que recibe mientres el periodu de carga, la mesma enerxía que vence dempués mientres el periodu de descarga.
En dellos paises púnxose de moda l'usu del anglicismu "capacitor" pa designar al condensador. Esti usu, sicasí, nun ye aceptáu pola Real Academia de la Llingua, y por tantu nun puede ser consideráu Español correctu. 
La carga almacenada nuna de les plaques ye proporcional a la diferencia de potencial ente esta placa y l'otra, siendo la constante de proporcionalidad la llamada capacidá o capacitancia. Nel Sistema internacional d'unidaes midir en Faradios (F), siendo 1 faradiu la capacidá d'un condensador nel que, sometíes les sos armadures a una d.d.p. de 1 voltiu, estes adquieren una carga eléctrica de 1 culombiu.
La capacidá de 1 faradiu ye muncho más grande que la de la mayoría de los condensadores, polo que na práctica suelse indicar la capacidá en micro- µF = 10, nano- nF = 10 o picu- pF = 10 -faradios. Los condensadores llograos a partir de supercondensadores (EDLC) son la esceición. Tán fechos de carbón activáu pa consiguir una gran área relativa y tienen una separación molecular ente les "plaques". Asina se consiguen capacidaes del orde de cientos o miles de faradios. Unu d'estos condensadores incorporar nel reló Kinetic de Seiko, con una capacidá de 1/3 de faradiu, faciendo innecesaria la pila. Tamién se ta utilizando nos prototipos de automóviles eléctricos.
El valor de la capacidá d'un condensador vien definíu pola siguiente fórmula:
Carga eléctrica almacenada na placa 1.
Nótese que na definición de capacidá ye indiferente que se considere la carga de la placa positiva o la de la negativa, yá que
anque por conveniu suelse considerar la carga de la placa positiva.
En cuanto al aspeutu constructivu, tantu la forma de les plaques o armadures como la naturaleza del material dieléctrico son por demás variables. Esisten condensadores formaos por plaques, usualmente de aluminiu, dixebraes por aire, materiales cerámicos, mica, poliéster, papel o por una capa de óxidu d'aluminiu llográu per mediu de la electrólisis.
Cuando aumenta la diferencia de potencial ente los sos terminales, el condensador almacena carga eléctrica por cuenta de la presencia d'un campu eléctrico nel so interior; cuando esta mengua, el condensador devuelve dicha carga al circuitu. Matemáticamente puede llograse que la enerxía formula_6, almacenada por un condensador con capacidá formula_2, que ye conectáu a una diferencia de potencial formula_4, vien dada por:
Fórmula pa cualesquier valores de tensión inicial y tensión final:
formula_9
Onde formula_10 
ye la carga inicial.
formula_11 ye la carga final.
formula_12 ye la tensión inicial.
formula_13 ye la tensión final.
Esti fechu ye aprovecháu pa la fabricación de memories, nes que s'aprovecha la capacidá qu'apaez ente la puerta y la canal de los transistores MOS p'aforrar componentes.
Al conectar un condensador nun circuitu, la corriente empieza a circular pol mesmu. Al empar, el condensador va atropando carga ente les sos plaques. Cuando'l condensador alcuéntrase totalmente cargáu, dexa de circular corriente pol circuitu. Si quita la fonte y asítiase el condensador y la resistencia en paralelu, la carga empieza a fluyir d'una de les plaques del condensador a la otra al traviés de la resistencia, hasta que la carga ye nula nos dos plaques. Nesti casu, la corriente va circular en sentíu contrariu al que circulaba mientres el condensador taba cargándose.
En CA, un condensador ideal ufierta una resistencia al pasu de la electricidá que recibe'l nome de reactancia capacitiva, "X", que'l so valor vien dáu pola inversa del productu de la pulsación (formula_18) pola capacidá, C:
Si la pulsación espresar en radianes per segundu (rad/s) y la capacidá en faradios (F), la reactancia va resultar en ohmios.
Acordies con la llei de Ohm, la corriente alterna que circule pol condensador va adelantrase 90º (formula_20) al respective de la tensión aplicao.
Los condensadores pueden acomuñar en serie, paralelu o de forma mista. Nestos casos, la capacidá equivalente resulta ser pa l'asociación en serie:
y pa l'asociación en paralelu:
Esto ye, el sumatorio de toles capacidaes de los condensadores conectaos en paralelu.
Ye fácil demostrar estos dos espresiones, pa la primera solo hai que tener en cuenta que la carga almacenada nes plaques ye la mesma en dambos condensadores (tiense qu'inducir la mesma cantidá de carga ente les plaques y por tantu camuda la diferencia de potencial pa caltener la capacitancia de cada unu), y per otru llau na asociación en "paralelu", tiense que la diferencia de potencial ente dambes plaques tien que ser la mesma (debíu a la manera nel que tán conectaos), asina que va camudar la cantidá de carga. Como esta alcuéntrase nel numberador (formula_21) la suma de capacidaes va ser a cencielles la suma alxebraica.
Tamién vale recordar que'l cálculu de la capacidá equivalente en paralelu ye similar al cálculu de la resistencia de dos dispositivos en serie, y la capacidá o capacitancia en serie calcular de forma similar a la resistencia en paralelu.
Un condensador variable ye aquel nel cual pueda camudase el valor de la so capacidá. Nel casu d'un condensador planu, la capacidá puede espresase pola siguiente ecuación:
Pa tener condensador variable hai que faer qu'a lo menos una de los trés últimes espresiones camuden de valor. D'esta miente, puede tenese un condensador nel qu'una de les plaques seya móvil, polo tanto varia d y la capacidá va depender d'esi desplazamientu, lo cual podría ser utilizáu, por casu, como sensor de desplazamientu.
El condensador ideal (figura 1) puede definise a partir de la siguiente ecuación diferencial:
onde "C" ye la capacidá, o("t") ye la función diferencia de potencial aplicada a los sos terminales y i("t") la corriente resultante que circula. 
Un condensador real en CC (DC n'inglés) pórtase prácticamente como unu ideal, esto ye, como un circuitu abiertu. Esto ye asina en réxime permanente yá que en réxime transitoriu, esto ye, al conectar o desconectar un circuitu con condensador, asoceden fenómenos eléctricos transitorios qu'inciden sobre la d.d.p. nos sos bornes (ver circuitos serie RL y RC).
Al conectar una CA sinusoidal v("t") a un condensador va circular una corriente i("t"), tamién sinusoidal, que lo cargará, aniciando nos sos bornes una cayida de tensión, -v("t"), que'l so valor absolutu puede demostrase que ye igual al de v("t"). Tou lo anterior, una vegada algamáu'l réxime estacionariu. Al dicir que pol condensador «circula» una corriente, tien de puntualizase que, en realidá, tala corriente nunca traviesa la so dieléctricu. Lo qu'asocede ye que'l condensador cárgase y descarga al ritmu de la frecuencia de v("t"), polo que la corriente circula externamente ente les sos armadures. Esto fai referencia a la corriente de conducción pero, nel interior del dieléctricu podemos falar de la corriente de desplazamientu.
El fenómenu físicu del comportamientu del condensador en CA puede reparase na figura 2. Ente los 0º y los 90º i("t") va menguando dende'l so valor máximu positivu a midida que aumenta la so tensión de carga v("t"), aportando a nula cuando algama'l valor máximu negativu a los 90º, cuidao que la suma de tensiones ye cero (v("t")+ v("t") = 0) nesi momentu. Ente los 90º y los 180º v("t") mengua, y el condensador empieza a descargase, menguando polo tanto v("t"). Nos 180º el condensador ta dafechu descargáu, algamando i("t") el so valor máximu negativu. De los 180º a los 360º el razonamientu ye similar al anterior.
De too lo anterior deduzse que la corriente queda adelantrada 90º respectu de la tensión aplicao. Considerando, poro, un condensador C, como'l de la figura 1, al que s'aplica una tensión alterno de valor:
Acordies con la llei de Ohm va circular una corriente alterna, adelantrada 90º (formula_20) al respective de la tensión aplicao (figura 4), de valor:
onde formula_29. Si representa'l valor eficaz de la corriente llograda en forma polar:
Poro, nos circuitos de CA, un condensador ideal puede asimilase a una magnitú complexa ensin parte real y parte imaxinaria negativa:
formula_32
Nel condensador real, va haber que tener en cuenta la resistencia de perdes del so dieléctricu, "R", pudiendo ser el so circuitu equivalente, o modelu, el qu'apaez na figura 4a) o 4b) dependiendo del tipu de condensador y de la frecuencia a la que se trabaye, anque p'analises más precisos pueden utilizase modelos más complexos que los anteriores.
Los condensadores suelen usase para:
Corriente llétrica
La corriente eléctrica o intensidá eléctrica ye'l fluxu de carga eléctrica por unidá de tiempu que percuerre un material. Deber al movimientu de les cargues (de normal electrones) nel interior del material. Nel Sistema Internacional d'Unidaes espresar en C/s (culombios sobre segundu), unidá que se denomina amperiu. Una corriente eléctrica, cuidao que se trata d'un movimientu de cargues, produz un campu magnético, un fenómenu que puede aprovechase nel electroimán.
El preséu usáu pa midir la intensidá de la corriente eléctrica ye'l galvanómetru que, cubicáu n'amperios, llámase amperímetro, asitiáu en serie col conductor que la so intensidá deseyar midir.
Históricamente, la corriente eléctrica definióse como un fluxu de cargues positives y afitóse el sentíu convencional de circulación de la corriente, como un fluxu de cargues dende'l polu positivu al negativu. Sicasí darréu reparóse, gracies al efectu Hall, que nos metales el portadores de carga son negativos, electrones, que flúin en sentíu contrariu al convencional.
A última hora, el sentíu convencional y el real son ciertos en cuantes que los electrones como protones flúin dende'l polu negativu hasta llegar al positivu (sentíu real), cosa que nun contradiz que dichu movimientu empecípiase al llau del polu positivu onde'l primer electrón vese atraíu por dichu polu creando un buecu pa ser cubiertu por otru electrón del siguiente átomu y asina sucesivamente hasta llegar al polu negativu (sentíu convencional) ye dicir la corriente eléctrica ye'l pasu d'electrones dende'l polu negativu al positivu empezando dicha progresión nel polu positivu.
Nel sieglu XVIII cuando se fixeron los primeros esperimentos con electricidá, namái se disponía de carga eléctrica xenerada por frotamiento (electricidá estática) o por inducción. Llogróse (per primer vegada, en 1800) tener un movimientu constante de carga cuando'l físicu italianu Alessandro Volta inventó la primer pila eléctrica.
Un material conductor tien gran cantidá d'electrones llibres, polo que ye posible'l pasu de la electricidá al traviés del mesmu. Los electrones llibres, anque esisten nel material, non puede dicise que pertenezan a dalgún átomu determináu. 
Una corriente d'electricidá esiste nun llugar cuando una carga neta tresportar dende esi llugar a otru en dicha rexón. Supongamos que la carga muévese al traviés d'un alambre. Si la carga "q" trespórtase al traviés d'una sección tresversal dada del alambre, nun tiempu "t", entós la intensidá de corriente "I", al traviés del alambre ye:
Equí "q" ta dada en culombios, "t" en segundos, y "I" en amperios. Polo cual, la equivalencia ye:
Una característica de los electrones llibres ye que, inclusive ensin aplica-yos un campu eléctrico dende fuera, muévense al traviés del oxetu de forma aleatoria por cuenta de la enerxía calórica. Nel casu de que nun aplicaren nengún campu eléctrico, cumplen cola riegla de que la media d'estos movimientos aleatorios dientro del oxetu ye igual a cero. Esto ye: dáu un planu irreal trazáu al traviés del oxetu, si sumamos les cargues (electrones) que traviesen dichu planu nun sentíu, y sustraemos les cargues que la percuerren en sentíu inversu, estes cantidaes anúlense.
Cuando s'aplica una fonte de tensión esterno (como, por casu, una batería) a los estremos d'un material conductor, ta aplicándose un campu eléctrico sobre los electrones llibres. Esti campu provoca'l movimientu de los mesmos en dirección al terminal positivu del material (los electrones son atraíos [tomaos] pol terminal positivu y refugaos [inyectaos] pol negativu). Esto ye, los electrones llibres son el portadores de la corriente eléctrica nos materiales conductores. 
Si la intensidá ye constante nel tiempu, dizse que la corriente ye continua; en casu contrariu, llámase variable. Si nun se produz almacenamientu nin amenorgamientu de carga en nengún puntu del conductor, la corriente ye estacionaria.
Pa llograr una corriente de 1 amperiu, ye necesariu que 1 culombiu de carga eléctrica per segundu tea travesando un planu imaxinariu trazáu nel material conductor.
El valor "I" de la intensidá instantánea va ser:
Si la intensidá permanez constante, y nesi casu se denota "I", utilizando medríes finitos de tiempu puede definise como:
Según la llei de Ohm, la intensidá de la corriente ye igual a la tensión (o voltaxe) estremáu pola resistencia qu'oponen los cuerpos:
Faciendo referencia a la potencia, la intensidá equival al raigañu cuadráu de la potencia estremada pola resistencia. Nun circuitu que contenga dellos xeneradores y receptores, la intensidá ye igual a:
onde formula_3 ye'l sumatorio de les fuerces electromotrices del circuitu, formula_4 ye la suma de toes la fuerces contraelectromotrices, formula_5 ye la resistencia equivalente del circuitu, formula_6 ye la suma de les resistencies internes de los xeneradores y formula_7 ye'l sumatorio de les resistencies internes d'el receptores.
Intensidá de corriente nun elementu de volume:
formula_8 , onde atopamos n como'l númberu de cargues portadores por unidá de volume dV; q refiriéndose a la carga del portador; v la velocidá del portador y finalmente dS como la área de la sección del elementu de volume de conductor.
La corriente eléctrica ye'l fluxu de portadores de carga eléctrica, de normal al traviés d'un cable metálicu o cualesquier otru conductor eléctricu, por cuenta de la diferencia de potencial creada por un xenerador de corriente. La ecuación que la describe en electromagnetismu ye:
Onde formula_10 ye la densidá de corriente de conducción, formula_11 ye'l vector perpendicular al diferencial de superficie, formula_12 ye'l vector unitariu normal a la superficie, y formula_13 ye'l diferencial de superficie.
La carga eléctrica puede movese cuando tea nun oxetu y ésti ye movíu, como'l electróforo. Un oxetu cárgase o se descarga eléctricamente cuando hai movimientu de carga nel so interior.
Denominar corriente continua o corriente directa(CC n'español, n'inglés DC, de "Direct Current") al fluxu de cargues eléctriques que nun camuda de sentíu col tiempu. La corriente eléctrica al traviés d'un material establecer ente dos puntos de distintu potencial. Cuando hai corriente continua, los terminales de mayor y menor potencial nun s'intercambien ente sigo. Ye errónea la identificación de la corriente continua cola corriente constante (nenguna ser, nin siquier la suministrada por una batería). Ye continua toa corriente que'l so sentíu de circulación ye siempres el mesmu, independientemente del so valor absolutu.
El so descubrimientu remontar a la invención de la primera pila voltaica per parte del conde y científicu italianu Alessandro Volta. Nun foi hasta los trabayos de Edison sobre la xeneración d'electricidá, nes acabadures del sieglu XIX, cuando la corriente continua empezó a emplegase pa la tresmisión de la enerxía eléctrica. Yá nel sieglu XX esti usu decayó en favor de la corriente alterna, que presenta menores perdes na tresmisión a llargues distancies, magar se caltién na conexón de redes eléctriques de distintes frecuencies y na tresmisión al traviés de cables submarinos.
Dende 2008 ta estendiéndose l'usu de xeneradores de corriente continua a partir de célules fotoeléctriques que dexen aprovechar la enerxía solar.
Cuando ye necesariu disponer de corriente continua pal funcionamientu d'aparatos electrónicos, puede tresformase la corriente alterna de la rede de suministru eléctricu por aciu un procesu, denomináu rectificación, que se realiza con unos dispositivos llamaos rectificadores, basaos nel empléu de diodos semiconductores o tiristores (d'antiguo, tamién de tubos de vacíu).
Denominar corriente alterna (simbolizada CA n'español y AC n'inglés, de "alternating current") a la corriente eléctrica na que la magnitú y dirección varien cíclicamente. La forma d'onda de la corriente alterna más comúnmente utilizada ye la d'una onda sinoidal. Nel usu coloquial, "corriente alterna" referir a la forma na cual la electricidá llega a los llares y a les empreses. 
El sistema usáu anguaño foi escurríu fundamentalmente por Nikola Tesla, y la distribución de la corriente alterna foi comercializada por George Westinghouse. Otros que contribuyeron al desenvolvimientu y meyora d'esti sistema fueron Lucien Gaulard, John Gibbs y Oliver Shallenger ente los años 1881 y 1889. La corriente alterna superó les llimitaciones qu'apaecíen al emplegar la corriente continua (CC), que constitúi un sistema ineficiente pa la distribución d'enerxía a gran escala por cuenta de problemes na tresmisión de potencia. 
La razón del ampliu usu de la corriente alterna, qu'embrive los problemes de trasmisión de potencia, vien determinada pola so facilidá de tresformamientu, cualidá de la qu'escarez la corriente continua. La enerxía eléctrica tresmitida vien dada pol productu de la tensión, la intensidá y el tiempu. Cuidao que la sección d'el conductores de les llinies de tresporte d'enerxía eléctrica depende de la intensidá, puédese, por aciu un tresformador, modificar el voltaxe hasta altos valores (alta tensión), menguando n'igual proporción la intensidá de corriente. Esto dexa qu'el conductores seyan de menor sección y, por tanto, de menor costo; amás, embrive les perdes por efectu Joule, que dependen del cuadráu de la intensidá. Una vegada nel puntu de consumu o nes sos cercaníes, el voltaxe puede ser de nuevu amenorgáu pa dexar el so usu industrial o domésticu de forma cómoda y segura.
Les frecuencies emplegaes nes redes de distribución son 50 y 60 Hz. El valor .
Denominar corriente trifásica al conxuntu de trés corrientes alternes d'igual frecuencia, amplitú y valor eficaz que presenten una diferencia de fase ente elles de 120°, y tán daes nun orde determináu. Caúna de les corrientes que formen el sistema designar col nome de fase.
La xeneración trifásica d'enerxía eléctrica ye más común que la monofásica y apurre un usu más eficiente d'el conductores. L'usu d'electricidá en forma trifásica ye mayoritaria pa tresportar y distribuyir enerxía eléctrica y pal so usu industrial, incluyendo'l accionamiento de motores. Les corrientes trifásiques xenerar por aciu alternadores dotaos de tres bobines o grupos de bobines, arrollaes nun sistema de tres electroimanes equidistantes angularmente ente sigo. 
El conductores de los trés electroimanes pueden conectase n'estrella o en triángulu. Na disposición n'estrella cada bobina conectar a una fase nun estremu y a un conductor común nel otru, denomináu "neutru". Si'l sistema ta equilibráu, la suma de les corrientes de llinia ye nula, colo que'l tresporte puede ser efectuáu usando solamente tres cables. Na disposición en triángulu o delta cada bobina conectar ente dos filos de fase, de forma que un estremu de cada bobina ta conectáu con otru estremu d'otra bobina.
El sistema trifásicu presenta una serie de ventayes tales como la economía de les sos llinies de tresporte d'enerxía (filos más finos que nuna llinia monofásica equivalente) y d'el tresformadores utilizaos, según el so eleváu rendimientu d'el receptores, especialmente motores, a los que la llinia trifásica alimenta con potencia constante y non pulsiada, como nel casu de la llinia monofásica.
Tesla foi l'inventor qu'afayó'l principiu del campu magnético rotatoriu en 1882, que ye la base de la maquinaria de corriente alterna. Él inventó'l sistema de motores y xeneradores de corriente alterna polifásica que da enerxía al planeta.
Denominar corriente monofásica a la que se llogra de tomar una fase de la corriente trifásica y un cable neutru. N'España y demás países qu'utilicen valores similares pa la xeneración y trasmisión d'enerxía eléctrica, esti tipu de corriente facilita una tensión de 230 voltios, lo que la fai apoderada por que puedan funcionar afechiscamente la mayoría d'electrodomésticos y lluminaries qu'hai nes viviendes.
Dende'l centru de tresformamientu más cercanu hasta les viviendes dispónense cuatro filos: un neutru (N) y tres fases (R, S y T). Si la tensión ente dos fases cualesquier (tensión de llinia) ye de 400 voltios, ente una fase y el neutru ye de 230 voltios. En cada vivienda entra'l neutru y una de les fases, conectándose delles viviendes a caúna de les fases y al neutru; esto llámase corriente monofásica. Si nuna vivienda hai instalaos aparatos de potencia eléctrica alta (aire acondicionáu, motores, etc., o si ye un taller o una empresa industrial) davezu suminístrase-yos directamente corriente trifásica qu'ufierta una tensión de 400 voltios.
Denominar corriente eléctrica estacionaria, a la corriente eléctrica que se produz nun conductor de forma que la densidá de carga ρ de cada puntu del conductor ye constante, ye dicir que se cumple que:
Impresión
La impresión ye'l procesu y resultancia de reproducir testos y imaxe, típicamente con tinta sobre papel. Anguaño ye posible imprimir sobre gran diversidá de materiales, siendo necesariu utilizar distintos sistemes d'impresión en cada casu. Puede realizase de tantu de forma artesanal, doméstica, comercial o industrial a gran escala, y ye una parte esencial de la edición de llibros y toa clase de publicaciones impreses.
Los sistemes d'impresión son bien variaos, según les sos resultancies. Podemos estremar grandes grupos con necesidaes, procesos y resultancies bien distintes: los artísticos y artesanales (de tirada amenorgada), los dixitales (pa usos domésticos y comerciales a pequeña escala), y los industriales (para grandes cantidaes: diarios, revistes, llibros, afiches, envases, etiquetes y demás oxetos polo xeneral de producción masiva).
Los métodos d'impresión artísticos son aquellos en que se graba manualmente una imaxe sobre una superficie ríxida, que dempués va agospiar tinta y va ser tresferida por presión a otra superficie como papel o tela, dexando asina faer de manera mecánica múltiples copies de la mesma.
Entender por impresión dixital toa aquella en que s'imprime directamente en papel (yá seya por inyección, láser o otru procedimientu) dende un archivu informáticu, en contraposición a los otros sistemes (tipografía, ófset...), qu'utilicen por casu planches metáliques. Ye anguaño'l sistema más habitual en pequeña tirada.
Foi documentada per primer vegada en China na Dinastía Tang, anque como un métodu pa imprimir estampaos na ropa; los exemplos más antiguos qu'entá sobreviven en China daten d'antes del añu 220, y d'Exiptu nos sieglos VI o VII.
Na Dinastía Tang, un escritor chinu llamáu Fenzhi mentó per primer vegada nel so llibru "Yuan xian san ji" que la impresión xilográfica usar pa imprimir escritures budistes mientres los años de Zhenguan (627-649 d. C.). La obra impresa china más antigua de la que se tien constancia ye una impresión xilográfica d'escritures budistes del periodu Wu Zetian (684-705), afayáu en Tubofan (provincia de Sinkiang) en 1906. Foi robáu polos invasores xaponeses, y anguaño alcuéntrase en poder del Muséu de Caligrafía en Tokio (Xapón). El llibru impresu más antiguu documentado qu'entá perdura, una copia del "Sutra del Diamante" (testu budista), ta fecháu en 848, pero una recién escavación nuna pagoda coreana pue desenterrar un testu budista inclusive más antiguu fecháu ente 750-751. Na historiografía moderna china, la impresión ta considerada como una de los cuatro grandes invenciones de la China antigua.
Un monumentu conmemorativo al tronu de 1023, dinastía Song del norte china, documentaba que'l gobiernu central nesi tiempu usaba fueyes de bronce pa imprimir el papel moneda y tamién bloques de bronce pa imprimir los númberos y los calteres na moneda, anguaño podemos atopar estes solombres nun papel moneda Song. Más tarde na dinastía Jin, la xente usó la mesma técnica pero más desenvuelta pa imprimir papel moneda y documentos oficiales formales, l'exemplu típicu d'esti tipu d'impresión tipográfica con bloques de bronce ye un "cheque" impresu de la dinastía Jin del añu 1216.
La imprenta de tipo móviles, predecesora de los actuales sistemes d'impresión foi inventada Johannes Gutenberg escontra 1450.
Más tarde apaeció la litografía, un sistema d'impresión desenvueltu por Aloys Senefelder quien, sabiendo que l'agua y l'aceite se repelen naturalmente, utilizó una piedra caliar y una barra de cera pa realizar una impresión, colo que revolucionó les artes gráfiques dexando la impresión d'imaxes de gran calidá. L'actual sistema d'impresión ófset deriva de la litografía.
Flamencu
El flamencu ye un estilu de danza propiu de Andalucía. Les sos principales facetes son el cante, el toque y el baille, cuntando tamién coles sos propies tradiciones y normes. Tal que lo conocemos anguaño data del sieglu XVIII, y esiste discutiniu sobre'l so orixe, yá que anque esisten distintes opiniones y aguaes, nenguna d'elles pudo ser comprobada de forma histórica. Anque'l diccionariu de la RAE acomuñar especialmente a la etnia xitana, ye más que perceptible la fusión de les distintes cultures que coincidieron na Andalucía de la dómina. De toles hipótesis sobre'l so orixe, la tesis más estendida ye la qu'espón l'orixe moriscu, solo qu'el mestizaje cultural que daquella se dio n'Andalucía: naturales, musulmanes, xitanos, castellanos y xudíos; favoreció la so creación. Ello ye que yá esistía na rexón d'Andalucía'l so xerme muncho primero de que los xitanos llegaren, teniendo tamién en cuenta qu'había xitanos n'otres rexones d'España y d'Europa, pero'l flamencu foi namá cultiváu polos que s'atopaben n'Andalucía.
En payares de 2010 la Unesco declarar Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá a iniciativa de les comunidaes autónomes d'Andalucía, Estremadura y Murcia. Amás ye Patrimoniu Cultural Inmaterial Etnolóxicu Andaluz y ta inscritu nel Inventariu Xeneral de Bienes Muebles de la Rexón de Murcia establecíu pola Dirección Xeneral de Belles Artes y Bienes Culturales.
La so popularidá en Hispanoamérica foi tal qu'en Costa Rica, El Salvador, Guatemala, México, Panamá, Venezuela y Puertu Ricu surdieron diverses agrupaciones y academies. El so gran espardimientu y estudiu en Chile dexó inclusive l'apaición de conocíes figures nacionales como los guitarristes Carlos Ledermann y Carlos Pacheco Torres, que imparte una cátedra de guitarra flamenca nel Conservatorio Cimera de Música Rafael Orozco de Córdoba. En Xapón ye tan popular que se diz que nesi país hai más academies de flamencu que n'España.
La palabra "flamencu", referida al xéneru artísticu que se conoz so esi nome, remontar a mediaos del sieglu XIX. Nun hai certidume de la so etimoloxía, polo que se plantegaron delles hipótesis:
Nun se tien certidume del motivu pol que los xitanos yeren llamaos "flamencos", sicasí hai numberoses noticies qu'apunten escontra un orixe jergal, asitiando al términu "flamencu" dientro del léxicu propiu de la germanía. Esta teoría sostien que "flamencu" deriva de "flamancia",
palabra que provien de "flama" y que en germanía referir al temperamentu fogosu de los xitanos. Nel mesmu sentíu'l diccionariu de la Real Academia Española diz que "flamencu" significa coloquialmente "chulu o faltante", siendo un exemplu d'ello la llocución "ponese flamencu". Nun significáu similar, el términu "flamencu" ye usáu como sinónimu de "cuchiellu" y de "griesca" o "algazara" por Juan Ignacio González del Castillo, nel so sainete "El soldáu fanfarrón" (ca. 1785). Sicasí, Serafín Estébanez Calderón que nos sos "Escenes andaluces" (1847) apurre les primeres descripciones de situaciones flamenques, nun utilizó esi nome pa calificales.
Según el diccionariu de la RAE, el "cante jondo" ye "el más xenuinu cante andaluz, de fondu sentimientu". Esti diccionariu recueye como equivalentes les llocuciones "cante jondo" o "cante fondu", lo que respuende por que'l términu "jondo" nun ye más que la forma dialectal andaluza de la palabra "fondu", cola so característica aspiración de la h proveniente de f inicial. Sicasí Máximu José Kahn llegó a sostener que'l términu "jondo" vien de la llocución hebrea "jom-tob" o "yom-tob", desinencia de dalgunos cantares sinagogales. Según García Matos y Hipólito Rossy, non tou cante flamencu ye cante jondo. Manuel de Falla consideraba que'l cante jondo yera'l cante antiguu, ente que'l cante flamencu yera'l modernu.
L'estilu flamencu foise configurando mientres el sieglu XIX, sobre'l sustrato de la música y la danza tradicionales d'Andalucía, que los sos oríxenes son antiguos y diversos. Sicasí'l flamencu nun ye'l folclore d'Andalucía (compuestu por seguidillas, sevillanes, fandangos, verdiales, trovos, el chacarrá, el vito...), sinón un xéneru artísticu fundamentalmente escénicu.
En nengún momentu de la so hestoria'l flamencu pasó de ser una música interpretada por minoríes, con mayor o menor espardimientu. El surdimientu d'el cantaores profesionales y el tresformamientu de los cantares populares per parte de los xitanos, fixeron qu'el so estilu alloñárase considerablemente de les tonaes tradicionales. El flamencu somete lo popular a una estilización tan grande que lo lleva escontra lo culto, pero ensin perder el so sabor popular.
Aun así el flamencu considérase un curiosu turísticu de primer orde para Andalucía, tantu como espectáculu como arte pal so estudiu inclusive como doctoráu o espertu universitariu. Tamién s'apurren premios a la investigación en flamencu.
Créese que'l xéneru flamencu surdió a finales del sieglu XVIII en ciudaes y villes agraries de la Baja Andalucía, destacando'l barriu de Triana (Sevilla), anque prácticamente nun hai datos relativos a eses feches y les manifestaciones d'esta dómina son más propies de la escuela bolera que del flamencu. Esisten hipótesis qu'apunten a la influencia nel flamencu de tipos de baille provenientes del subcontinente indiu -llugar d'orixe del pueblu xitanu- como ye'l casu de la danza del kathak.
En 1783 Carlos III promulgó una pragmática que regulaba la situación social de los xitanos. Esto foi un fechu trascendental na hestoria de los xitanos españoles que, tres sieglos de marxinación y persecuciones, vieron cómo la so situación xurídica ameyoraba sustancialmente.
Tres la Guerra d'Independencia Española (1808-1812) desenvolver na conciencia española un sentimientu d'arguyu racial, que contrapone al ilustráu francesáu la fuerza telúrico del mayo, arquetipu del individualismu, la gracia y el casticismu. Nesi ambiente trunfa la moda cañí, pos el casticismu ve nel xitanu un modelu ideal d'esi individualismu. La eclosión de les escueles taurines de Ronda y Sevilla, la puxanza del bandolerismo y la fascinación polo andaluz manifestada polos viaxeros románticos europeos, fueron conformando'l costumismu andaluz, que trunfó na corte madrilana.
Los cafés cantantes yeren locales nocherniegos onde'l espectadores podíen beber copes al empar qu'esfrutaben d'espectáculos musicales. Nellos frecuentemente producíense falcatrúes de too tipu, polo que la mayoría de la población vivía de llombu a ellos.
Según publicó nes sos memories el cantaor Fernando de Triana, yá en 1842 esistía un café cantante en Sevilla, que se volvió a inaugurar en 1847 sol nome de Los Llombardos, como la ópera de Verdi. Sicasí, entós daquella los distintos cantes ya intérpretes taben bastante desconectaos ente sigo. En 1881 Silverio Franconetti, cantaor d'estensu repertoriu y grandes dotes artístiques, abrió en Sevilla'l primer café cantante flamencu. Nel café de Silverio el cantaores taben nun ambiente bien competitivo, pos al propiu Silverio gustába-y retar en públicu a los meyores cantaores que pasaben pol so café.
La moda de los cafés cantantes dexó'l surdimientu del cantaor profesional y sirvió de crisol onde se configuró l'arte flamenco. Nellos los non-xitanos aprendíen cantar de los xitanos, ente que estos reinterpretaban al so estilu cantar folclóricos andaluces, ampliándose'l repertoriu. Coles mesmes, el gustu del públicu contribuyó a configurar el xéneru flamencu, unificándose la so técnica y la so temática.
El , definíu pola Real Academia Española como la "afición a'l costumes flamenques o enfarrucaes", ye un caxón de xastre conceptual onde caben el cante flamencu y l'afición a los toros, ente otros elementos castizos españoles. Esti costumes fueron fuertemente atacaes pola xeneración del 98, siendo tolos sos miembros "antiflamenquistas", sacante los hermanos Machado, pos Manuel y Antonio, al ser sevillanos y fíos del folclorista Demófilo, teníen una visión más complexa del asuntu.
El paladín del antiflamenquismo foi l'escritor madrilanu Eugenio Noel, quien na so mocedá fuera un casticista militante. Noel atribuyó al flamencu y la tauromaquia l'orixe de los males d'España. Al so entender, l'ausencia d'estes manifestaciones culturales nos modernos estaos europeos paecía traducise nun mayor desenvolvimientu económicu y social. Estes considerancies fixeron que s'estableciera mientres décades un resquiebru insalvable ente'l flamencu y la mayor parte de la intelectualidá.
Ente 1920 y 1955 los espectáculos flamencos pasaron a ser celebraos en places de toros y teatros, sol nome de "Ópera flamenca". Esta denominación yera una estratexa económica d'el promotores, pos la ópera solo tributaba'l 3 % ente que los espectáculos de variedaes pagaben un 10 %. Nesta dómina los espectáculos flamencos estender por toa España y per les principales ciudaes del mundu. El gran ésitu social y comercial algamáu pol flamencu nesta dómina esanició de los escenarios dalgunos de los palos más antiguos y sobrios, en favor d'aires más llixeros, como les cantiñas, los cantes d'ida y vuelta y, sobremanera, los fandangos, de los que se crearon munches versiones personales. La crítica purista atacó esa livianización de cantar, según l'usu del falsete y el vulgar estilu .
Na llínea del purismu, Federico García Lorca y Manuel de Falla tuvieron la idea de convocar un concursu de cante jondo en Granada en 1922. Dambos artistes concebíen el flamencu como folclore, non como xéneru artísticu escénicu. Por ello sentíen esmolición pos creíen que'l trunfu masivu del flamencu acabaría colos sos raigaños más puros y fondes. Pa remedialo entamaron un concursu de cante jondo en que solo podíen participar aficionaos. Quedaron escluyíos cantar festeros, como les cantiñas, que Falla y Lorca nun consideraben jondos sinón flamencos. El xuráu foi presidíu por Antonio Chacón, que daquella yera primer figura del cante. El ganadores fueron "La Tiñaces", un cantaor profesional retiráu de Morón de la Frontera, y Manuel Ortega, un neñu sevillanu d'ocho año que pasaría a la hestoria del flamencu como Manolo Cascoxu. El concursu resultó un fracasu debíu l'escasu ecu que tuvo y porque Lorca y Falla nun supieron entender el calter profesional que daquella yá tenía'l flamencu, enfotándose en baldre en buscar una pureza que nunca esistió, nun arte que se caracterizaba pola mezcolanza y l'innovación personal de los sos ceadores. Al marxe d'esi fracasu, cola xeneración del 27, que los sos miembros más eminentes yeren andaluces y por tanto conocedores de primera mano del xéneru, empezó la reconocencia al flamencu polos intelectuales.
Yá naquella dómina esisten grabaciones flamenques rellacionaes cola Navidá, que pueden estremase en dos grupos: el villancicu tradicional aflamencado y cantes flamencos qu'afaen les sos lletres a la temática navidiega. Estos cantes caltuviéronse hasta los nuesos díes, siendo espacialmente representativa la Zambombu Xerezanu, declarada Bien d'Interés Cultural Inmaterial pola Xunta d'Andalucía n'avientu de 2015.
Tres la Guerra Civil Española, mientres la posguerra y los primeros años del Franquismu, mirar con rocea al mundu del flamencu, pos les autoridaes nun teníen claro que dichu xéneru contribuyera a la conciencia nacional. Sicasí'l réxime llueu acabó adoptando'l flamencu como una de les manifestaciones culturales españoles por antonomasia.
D'últimes, el periodu de la Ópera Flamenca foi una dómina abierta a la creatividá y que conformó definitivamente la mayor parte del repertoriu flamencu. Foi la Edá d'Oru d'esti xéneru, con figures como Antonio Chacón, Manuel Vallina, Manuel Torre, La Neña de los Peñes, Pepe Marchena y Manolo Cascoxu.
A partir de la década de 1950 empezaron a publicar abondosos estudios antropolóxicos y musicolóxicos sobre'l flamencu. En 1954 Hispavox publicó la primera "Antoloxía del Cante Flamencu", grabación sonora que foi un gran revulsivo na so dómina, apoderada pol cante orquestado y, arriendes d'ello, mistificado. En 1955 l'intelectual arxentín Anselmo González Climent, publicó un ensayu llamáu "Flamencología", que'l so títulu bautizó al "conxuntu de conocencies, técniques, etc., sobre'l cante y el baille flamencos". Esti llibru dignificó l'estudiu del flamencu al aplica-y la metodoloxía académica propia de la musicoloxía y sirvió de base a los posteriores estudios sobre dichu xéneru.
De resultes, en 1956 entamóse l'I Concursu Nacional de Cante Jondo de Córdoba y en 1958 fundar en Xerez de la Frontera la primera Cátedra de Flamencología, la más antigua institución académica dedicada al estudiu, la investigación, caltenimientu, promoción y defensa del arte flamenco. Coles mesmes, en 1963 el poeta cordobés Ricardo Molina y el cantaor sevillanu Antonio Mairena publicaron alalimón "Mundu y Formes del Cante Flamencu", convertida n'obra de referencia obligada. Con un llinguaxe senciellu, el llibru describe la variedá de palos y estilos, y narra la hestoria del cante, defendiendo que'l flamencu foi obra esclusiva de los xitanos, que lo caltuvieron n'intimidá hasta que fixeron d'él el so oficiu. Coles mesmes el llibru estrema ente'l cante grande (puramente xitanu) y el cante chicu (aflamencamiento de les tonaes folclóriques andaluces y coloniales). Poro, la obra de Molina y Mairena introdució na flamencología la "tesis gitanista" y el "neojondismo" como llínees d'investigación.
Mientres enforma tiempu los postulaos mairenistas tuviéronse prácticamente por incuestionables, hasta qu'atoparon respuesta n'otru autores qu'ellaboraron la "tesis andalucista", que defendía que'l flamencu yera un productu genuinamente andaluz, pos se desenvolviera íntegramente nesta rexón y porque los sos palos básicos derivaben del folclore d'Andalucía. Coles mesmes calteníen que los xitanos andaluces contribuyeren determinantemente na so formación, poniendo de manifiestu la escepcionalidá del flamencu ente les músiques y dances xitanes d'otres partes d'España y Europa. La unificación de la tesis gitanista y l'andalucista acabó por ser la más aceptada anguaño. En resume, ente los años 1950 y 1970, el flamencu pasó de ser un meru espectáculu pa convertise amás n'oxetu d'estudiu.
El flamencu convertir n'unu de los símbolos de la identidá nacional española mientres el franquismu, una y bones el réxime supo apoderase d'un folclore tradicionalmente acomuñáu con Andalucía pa promover la unidá nacional y atraer al turismu, constituyendo lo que se denominó como "nacional-flamenquismo". D'ende que'l flamencu fuera vistu por enforma tiempu como un elementu reaccionariu o retrógradu. A mediaos de los 60 y hasta la transición empezaron a apaecer cantaores que s'oponíen al réxime col usu de lletres reivindicatives. Ente estos puédense cuntar: José Menese y el lletrista Francisco Moreno Galván, Enrique Morente, Manuel Gerena, El Lebrijano, El Cabreru, Lole y Manuel, el Piki o Luis Marín, ente munchos otros. 
En contraposición a esti conservadorismu col que s'acomuñar mientres el franquismu, el flamencu sufrió l'influxu de la fola d'activismu que ximelgó tamién la universidá contra la represión del réxime cuando los universitarios entraron en contactu con esti arte nos recitales que se faíen, por casu, nel Colexu Mayor de San Juan Evanxelista: “aficionaos y profesionales del flamencu arreyáronse realizando actuaciones de calter manifiestamente políticu. Foi una suerte de flamencu protesta cargáu de contestación, que supunxo censura y represión pa los activistes flamencos”. 
Conforme trescurrió la transición política, les reivindicaciones fuéronse desenchiendo a midida que el flamencu ensertóse dientro de los fluxos del arte globalizáu. Coles mesmes, esti arte foise institucionalizando hasta llegar al puntu de que la Xunta d'Andalucía atribuyir en 2007 “la competencia esclusiva en materia de conocencia, caltenimientu, investigación, formación, promoción y espardimientu”.
Na década de 1970, n'España alendaben aires de cambéu social y políticu, y la sociedá española yá taba bastante influyida por diversu estilos musicales veníos del restu d'Europa y de los Estaos Xuníos. Coles mesmes esistíen numberosos cantaores qu'habíen crecíu escuchando a Antonio Mairena, Pepe Marchena y Manolo Cascoxu. La combinación de dambos factores desaguó nun períodu revolucionariu llamáu Fusión Flamenca.
La cantante Rocío Xuráu internacionalizó el flamencu a principios de la década de los 70, sustituyendo la bata de cola por vistíos de nueche. La so faceta nos "Fandangos d'Huelva" y nes Allegríes foi reconocida a nivel internacional pola so perfecta tesitura de voz nestos xéneros. Solía dir acompañada nos sos conciertos polos guitarristes Enrique de Melchor y Tomatito, non solo a nivel nacional sinón en países como Colombia, Venezuela y Puertu Ricu.
El representante musical José Antonio Pulpón foi un personaxe decisivu nesa fusión, pos encamentó al cantaor Aguyetes a collaborar col grupu sevillanu de rock andaluz Smash, la pareya más revolucionaria dende Antonio Chacón y Ramón Montoya, empecipiando un nuevu camín pal flamencu. Coles mesmes favoreció la unión artística ente'l virtuosu guitarrista algecireño Paco de Lucía y el llargu cantaor isleño Camarón de la Isla, quien dieron un impulsu creativu al flamencu que supondría la so definitiva rotura col conservadorismu de Mairena. Cuando dambos artistes entamaron les sos carreres en solitariu, Camarón convertir nun cantaor míticu pol so arte y la so personalidá, con lexón de siguidores, ente que Paco de Lucía reconfiguró tol mundu musical del flamencu, abrir a nueves influencies, como la música brasileña, árabe y jazz ya introduciendo nuevos preseos musicales como'l caxón peruanu, la flauta trevesera, etc.
Otros intérpretes destacaos nesti procesu de renovación formal del flamencu fueron Juan Peña El Lebrijano, quien maridó el flamencu cola música andalusí, y Enrique Morente, quien a lo llargo de la so dilatada carrera artística hai basculado ente'l purismu de les sos primeres grabaciones y el mestizaje col rock, o la trianera Remedio Amaya, cultivadora d'un estilu de tangos estremeños únicu, y cuña pureza na so cante facer tar nesti selectu grupu d'artistes consagraos.
En 2011 dar a conocer esti estilu na India gracies a María del Mar Fernández, qu'actúa nel videoclip de presentación de la película "Namá se vive una vegada", titulada "Señorita". El filme foi vistu por más de 73 millones d'espectadores.
Nos años 1980 surdió una nueva xeneración d'artistes flamencos que yá recibieron la influencia de Camarón, Paco de Lucía, Morente, etc. Estos artistes teníen un mayor interés pola música popular urbana que naquellos años taba anovando'l panorama musical español, yera la dómina de la Movida madrilana. Ente ellos destaquen Pata Negra, que fundieron el flamencu col blues y el rock, Ketama, d'inspiración pop y Música de Cuba cubana y Ray Heredia, ceador d'un universu musical propiu onde'l flamencu ocupa un llugar central.
A finales d'esa década y mientres tola siguiente la fonográfica Nuevos Medios llanzó a munchos músicos so la etiqueta Nuevu Flamencu, abusándose de la etiqueta "flamencu" con fines puramente comerciales. Asina, esta denominación arrexuntó a músicos bien distintos ente sigo, tanto intérpretes de flamencu orquestado, como músicos de rock, pop o música cubana que la so única vinculación col flamencu ye la paecencia de la so técnica vocal cola d'el cantaores, los sos oríxenes familiares o la so procedencia xitana; exemplos d'estos casos pueden ser Rosario Flores, fía de Lola Flores, o la reconocida cantante Malú, sobrina de Paco de Lucía y fía de Pepe de Lucía, que magar simpatizar col flamencu y caltenelo na so discografía siguió col so estilu personal y caltúvose na industria musical polos sos propios méritos. Otra manera, salar de cualquier estructura flamenca clásica, sumiendo tou rastru del compás, maneres tonales y de les estructures melódiques propies de los palos.
Sicasí, el fechu de que munchos de los intérpretes d'esa nueva música sían amás reconocíos cantaores, casu de José Mercé, El Cigala y otros, favoreció etiquetar como flamencu tou lo qu'ellos interpreten, anque'l xéneru de los sos cantares difiera abondo del flamencu clásicu. Sicasí, otros artistes contemporaneos, como los grupos O'Funkillo y Güeyos de Bruxu, siguiendo la sienda de Diego Carrasco, empleguen estilos musicales non flamencos pero respetando'l compás o estructura métrica de ciertos palos tradicionales. Coles mesmes esisten cantaores enciclopédicos como Arcánxel, Miguel Poveda, Mayte Martín, Marina Heredia, Estrella Morente o Manuel Lombo que, ensin arrenunciar a los beneficios artísticu y económicu de la fusión y del nuevu flamencu, caltienen nes sos interpretaciones un mayor pesu de lo flamenco concebíu nel sentíu más clásicu del términu, lo que supon un significativu regresu a los oríxenes. 
La implicación de los poderes públicos españoles na promoción del flamencu ye acaldía mayor. Nesti sentíu esiste la Axencia Andaluza pal Desenvolvimientu del Flamencu, dependiente de la Conseyería de Cultura de la Xunta d'Andalucía y anguaño constrúyese en Xerez de la Frontera la "Ciudá del Flamencu", que va allugar el "Centru Nacional d'Arte Flamenco", dependiente del Ministeriu de Cultura y que va pretender enriar y ordenar les iniciatives sobre dichu arte. Asina mesmu, la comunidá autónoma andaluza ta estudiando incorporalo nos sos planes formativos obligatorios.
Otru aspeutu a destacar ye la paulatina incorporación de la muyer al mundu flamencu. Tres una dómina en qu'a les grandes voces femenines namá se-yos dexaba canta en priváu, ta surdiendo una nueva xeneración d'artistes qu'arropaes por otres veteranes "de pesu" tán ganándose los escenarios.
Según la Real Academia Española, denominar "cante" a la "acción o efectu de cantar cualesquier cantar andaluz", definiendo "cante flamencu" como "el cantar andaluz axitanáu" y el cante jondo como "el cantar más xenuino andaluz, de fondu sentimientu". Al intérprete de cante flamencu llámase-y "cantaor" en cuenta de cantante, cola perda de la d'intervocálica característica del dialectu andaluz.
El galardón más importante del cante flamencu ye probablemente la Llave d'Oru del Cante, que foi concedida en cinco causes a: El Nitri, Manuel Vallina, Antonio Mairena, Camarón de la Isla y Fosforito.
La postura y la técnica de los guitarristes flamencos, llamaos "tocaores", difier de la usada polos intérpretes de guitarra clásica. Mientres el guitarrista clásicu sofita la guitarra sobre la so pierna esquierda de forma inclinada, el guitarrista flamencu suel cruciar les piernes y sofitala sobre la que s'atopa más elevada, asitiando'l mástil nuna posición casi horizontal con respectu al suelu. Los tocaores modernos suelen utilizar guitarres clásiques, anque esiste un preséu específicu pa esti xéneru llamáu guitarra flamenca. Ésta ye menos pesada, y la so caxa ye más estrecha que la de la guitarra clásica, polo que la so sonoridá ye menor y nun clisa al cantaor. Polo xeneral suel faese de madera de ciprés, col mangu de cedru y la tapa de abetu. El ciprés da-y una sonoridá brillosa bien afecha pa les característiques del flamencu. D'antiguo tamién s'usaba'l palu santu de Ríu o de la India, siendo'l primeru de más calidá, pero anguaño ta en desusu por cuenta de la so escasez. El palu santu otorgaba a les guitarres una amplitú de soníu especialmente afecha pal toque solista. Na actualidá, el clavijero más utilizáu ye'l de metal, una y bones el de madera plantega problemes de afinación.
Los principales guitarreros fueron Antonio de Torres Xuráu (Almería, 1817-1892) consideráu'l "Padre" de la guitarra, Manuel Ramírez de Galarreta, el Gran Ramírez (Madrid, 1864-1920), y los sos discípulos Santos Hernández (Madrid, 1873-1943), que construyó delles guitarres pal maestru Sabicas, Domingo Esteso y Modestu Borregueru. Coles mesmes destaquen los Hermanos Conde, Faustino (1913-1988), Mariano (1916-1989) y Julio (1918-1996), sobrinos de Domingo Esteso, que los sos fíos y herederos siguen la saga.
Los tocaores usen la técnica del alzapúa, el picáu, el arrascamientu y el trémolo, ente otres. Unu de los primeros toques que se considera flamencu como ye la "rondeña", foi la primer composición rexistrada pa guitarra solista, por Julián Arques (María, Almería, 1832 - Antequera, Málaga, 1882) en Barcelona nel añu 1860. L'arrascamientu puede ser realizáu con 5, 4 o 3 deos, esti postreru inventáu por Sabicas. L'empléu del pulgar ye tamién característicu nel toque flamencu. Los guitarristes sofiten el pulgar na tapa harmónica de la guitarra y el furabollos y mediu sobre la cuerda cimera a la que tán tocando, llogrando asina una mayor potencia y sonoridá que'l guitarrista clásicu. Tamién se sofita'l deu mediu nel golpeador de la guitarra pa consiguir más precisión y fuerza a la de pulsiar la cuerda. Coles mesmes l'usu del golpeador como elementu de percusión dota de gran fuerza a la interpretación guitarrística flamenca. Denominar "falseta" a la frase melódica o floreo que s'entrepola ente les sucesiones d'acordes destinaes a acompañar la copla. Coles mesmes fálase de tocar o acompañar penriba (usando la digitación del acorde el mio mayor) y por mediu (la mayor), con independencia de que se tresportara o non cola cejilla.
L'acompañamientu y el toque solista de los guitarristes flamencos básase tantu nel sistema harmónicu modal como nel tonal, anque lo más frecuente ye una combinación de dambos. Dalgunos cantes flamencos interprétense "a palu secu" (a capella), ensin acompañamientu de guitarra.
Según el tipu d'interpretación falar de:
El baille flamencu puede acompañar distintos palos. La so realización ye similar a un exerciciu físicu moderáu, y tien probaos efectos na salú físico y emocional (denomináu "flamencoterapia")
Los estudios de guitarra flamenca en centros educativos oficiales empecipiar n'España en 1988 de la mano del gran concertista y maestru granadín Manuel Cano Tamayo, que llogró una plaza de catedráticu eméritu nel Conservatorio Cimera de Música Rafael Orozco de Córdoba.
Esisten conservatorios especializaos en flamencu a lo llargo de too el país, anque principalmente na rexón d'Andalucía, como'l mentáu Conservatorio de Córdoba, el Conservatorio Cimeru de Música de Murcia o la Escola Cimera de Música de Catalunya, ente otros. Fora d'España, un casu singular constituyir el Conservatorio de Róterdam, nos Países Baxos, qu'ufierta estudios reglaos de guitarra flamenca so la dirección del maestru Paco Peña dende 1985, dellos años primero qu'esistieren n'España.
Conozse como "palu" a "caúna de les variedaes tradicionales del cante flamencu". Cada palu tien el so propiu nome, unes característiques musicales úniques que se llamen "claves" o "maneres", una progresión harmónica determinada y unos esquemes rítmicos llamaos "compás". Los palos pueden clasificase siguiendo dellos criterios: según sía'l so compás, el so "jondura", el so calter seriu o festero, el so orixe xeográficu, etc.
El fandangu, que nel sieglu XVII yera'l cante y baille más estendíu por toa España, col tiempu acabó xenerando variantes locales y comarcales, especialmente na provincia d'Huelva. Na Alta Andalucía y zones estremeres los fandangos acompañar cola bandola, preséu col que s'acompañaba siguiendo un compás regular que dexaba'l baille y de que'l so nome deriva l'estilu "abandolao". D'esta miente surdieron los fandangos de Lucena, los zánganos de Ponte Genil, les malagueñes primitives, les rondeñas, les jaberas, los jabegotes, los verdiales, el chacarrá, la granaína, el taranto y la taranta. Por causa de la espansión de les sevillanes na Baxa Andalucía, el fandangu foi perdiendo'l so papel de soporte del baille, lo que dexó un mayor llucimientu y llibertá del cantaor, xenerándose nel sieglu XX ensame de fandangos de creación personal. Coles mesmes, miles de llabradores andaluces, especialmente de les provincies d'Andalucía Oriental, emigraron a los xacimientos mineros murcianos, onde los tarantos y les tarantas evolucionaron. La Tarante de Llinares, evolucionó escontra la minera de la Unión, la cartagenera y la levantica. Na dómina de los cafés cantantes, dalgunos d'estos cantes, se desligaron del baille y adquiriéronse un compás llibre, que dexaba'l llucimientu de los intérpretes. El gran impulsor d'esti procesu foi Antonio Chacón, quien desenvolvió versiones preciosistas de malagueñes, granaínas y cantes mineros.
La estilización del romance y de los pliegos de cordel dio llugar al . La estracción de los romances de cuartetes o de tres verso significativos dio llugar a les tonás primitives, a la caña y al polu, que comparten métrica y melodía pero que difieren na so execución. L'acompañamientu de la guitarra dio-yos un compás que les fixo bailladeres. Créese qu'el so orixe tuvo en Ronda, ciudá de la Alta Andalucía cercana a la Baja Andalucía y bien rellacionada con ella, y que dende ellí llegaron al arrabalde sevillanu de Triana, con gran tradición de corríos, onde se tresformaron na soleá. De la interpretación festiva de corríos y asoleyares surdieron en Triana los jaleos, que viaxaron a Estremadura y que en Xerez y Utrera derivaron na bulería, dende onde s'espublizaron por tola Baxa Andalucía, xenerando variantes locales.
Nos grandes puertos andaluces de Cádiz, Málaga y Sevilla desenvolviéronse los tangos y los tientos, que tienen una gran influencia de la música negra americana. Asimimo en Cádiz xeneróse'l grupu de les cantiñas que'l so palu central ye la allegría.
Delles tonaes populares andaluces, como los pregonos, les añaes y llabradores cantares de tría, tienen la mesma métrica de les seguidillas flamenques. A partir d'ellos pudo surdir la llixera y la serrana, que ye una interpretación virtuosista y melismática de la llixera; ello ye que tradicionalmente interprétense xuntes. Esti grupu de palos tamién pertenez la alboreá y l'antigua playera, que se trescaló de la melodía de les tonás dando llugar a la siguiriya, qu'incorporó acompañamientu de guitarra.
Alboreá | Allegríes | Bambera | Bandolá | Bulerías | Cabales | Campanilleros | Cantiña | Caña | Cascoxos | Carcelera | Cartagenera | Chufla | Colombiana | Copla andaluza | Corríos | Debla | Fantasía | Fandangu | Fandanguillo | Farruca | Galeres | Garrotín | Granaína | Guajira | Jabegote | Jabera | Jota flamenca | Llixera | Malagueña | Mariana | Martinete | Media | Media Granaína | Milonga | Mineres | Mirabrás | Murciana | Añada | Petenera | Polu | Romance | Romeres | Rondeña | Rumba | Saeta | Seguiriya o Siguiriya | Serranes | Sevillana | Soleá | Tangu | Tanguillo | Taranta o Taranto | Tientos | Toná | Trillera | Verdiales | Vidalita | Zambra | Zapateado | Zorongo
Los palos pueden estremase en cinco grupo dende'l puntu de vista de la métrica, dependiendo de la so compás:
Atendiendo a la métrica de les coples los palos pueden estremase en trés grandes grupos, los qu'usen:
Cantar que deriven de:
Atendiendo a la so procedencia xeográfica pueden estremase en:
Cantar "a palu secu" (a capella, ensin acompañamientu de guitarra) son les carceleres, la debla, el martinete, los pregones, la saeta, les tonás y les trilleras. El restu suel acompañase con guitarra.
Estremar por ser un palu antroxador, con un ritmu rápido y doblao y que s'empresta más qu'otros al aurio y les palmes. Suel ser el baille col que remata la xordia flamenca, onde formando un semicírculu, el bailladores, ún per ún de normal, salen al centru a baillar una parte de la pieza musical.
Grupu de cantes de gran influencia nes malagueñes y les granaínas, y ente los que s'atopen cantes propios de Murcia.
Adolfo Salazar recueye que la voz espresiva "ole", con que s'anima a los "cantaores" y "bailladores" andaluces, puede proceder del verbu hebréu "oleh" que significa "tirar escontra riba", poniendo de manifiestu que los derviches giróvagos de Túnez tamién dancien dando vueltes al son de repitíos "ole" o "joleh". N'este mesmu sentíu paez apuntar l'usu del vocablu "arza", que ye la forma dialectal andaluza de pronunciar la voz imperativa "alza", cola característica igualación andaluza de la /l/ y la /r/ implosivas. Ye frecuente l'empléu indiscrimináu de les voces "arza" y "ole" a la de "auriar" a "cantaores" y "bailladores" flamencos, polo que podríen interpretase como voces sinónimas. Pero la más evidencia del orixe d'esta palabra puede ser del caló: "Olá", que significa "Venga". Coles mesmes, n'Andalucía conozse como aurio al güeyo de la caza, esto ye, l'acción de güeyar, que ye "estornar la caza con voces, tiros, golpes o ruiu, por que se "llevante"".
Al marxe del orixe y significáu de la espresión "ole", esiste un tipu de cantar popular andaluza asina llamada pola característica repetición de dicha palabra.Falla inspirar nesti tipu de cantar en dellos pasaxes del segundu actu de la so ópera "La vida curtia".
Según el diccionariu de la RAE (¡1956!) el "duende" n'Andalucía ye un "encantu misteriosu ya inefable", un carisma que los xitanos denominen duende. Federico García Lorca, na so conferencia "" confirma esa inefabilidad del duende definiéndolo coles siguientes palabres de Goethe: "Poder misteriosu que toos sienten y que nengún filósofu esplica". Nel imaxinariu flamencu, el duende va más allá de la técnica y de la inspiración, en palabres de Lorca "Pa buscar al duende nun hai mapa nin exerciciu". Cuando un artista flamencu esperimenta la llegada d'esti misteriosu encantu, empléguense les espresiones "tener duende" o cantar, tocar o baillar "con duende".
Al pie de les enantes citaes, esisten otres munches palabres y espresiones característiques del xéneru flamencu, como "cuadru flamencu","tablao flamencu", "xordia flamenca", "terciu", "aflamencar", "aflamencamiento", "flamencología"...
Imaxes d'un tablao de flamencu.
Cristal
En física del estáu sólidu y química, un cristal ye un sólidu que presenta un patrón de difracción non difusu y bien definíu. 
La palabra provién del griegu "krystallos". Primeramente'l nome provenía de "kryos" que significa fríu, aludiendo a la formación del xelu a partir de l'agua. Darréu'l nome camudó de connotación al referise más bien a la tresparencia, polo que los griegos dieron el nome "krystallos" al cuarzu, creyendo primeramente que se trataba d'una variedá de xelu que non se licuaba a temperatura ambiente.
La mayoría de los cristales naturales formar a partir de la cristalización de gases a presión na paré interior de cuévanos predresos llamaes geodes. La calidá, tamañu, color y forma de los cristales dependen de la presión y composición de gases en felicidaes geodes (burbuyes) y de la temperatura y otres condiciones del magma onde se formen.
Anque'l vidriu suelse confundir con un tipu de cristal, en realidá nun tener les propiedaes moleculares necesaries pa ser consideráu como tal. El vidriu, a diferencia d'un cristal, ye amorfu. Los cristales estremar de los sólidos amorfos, non solo pola so xeometría regular, sinón tamién pola anisotropía de les sos propiedaes (nun son les mesmes en toles direcciones) y pola esistencia d'elementos de simetría. Los cristales tán formaos pola unión de partícules dispuestes de forma regular siguiendo un esquema determináu que se reproduz, en forma y orientación, en tol cristal y que crea una rede tridimensional.
Nun cristal, los átomos ya iones atópense entamaos de forma simétrica en redes elementales, que se repiten indefinidamente formando una estructura cristalina. Estes partícules pueden ser átomos xuníos por enllaces covalentes (diamante y metales) o iones xuníos por electrovalencia (cloruru de sodiu). N'otres palabres, los cristales podríen considerase molécules colosales, que tienen tales propiedaes, a pesar del so tamañu macroscópico. Poro, un cristal suel tener la mesma forma de la estructura cristalina que la conforma, nun siendo que fuera erosionado o tullíu de dalguna manera.
Del estudiu de la estructura, composición, formación y propiedaes de los cristales ocupa la cristalografía.
Aparte del vidriu y les sustances amorfes, que la so estructura nun apaez ordenada sinón corrida, tola materia sólido atopar n'estáu cristalín. Polo xeneral, presentar en forma d'agregáu de pequeños cristales (o policristalinos) como nel xelu, les roques bien dures, los lladriyos, el formigón, los plásticos, los metales bien proporcionales, los güesos, etc., o mal cristalizaos como les fibres de madera corríes.
Tamién pueden constituyir cristales únicos de dimensiones minúscules como l'azucre o'l sal, les piedres precioses y la mayoría de los minerales, de los cualos dalgunos utilizar en tecnoloxía moderna poles sos sofisticaes aplicaciones, como'l cuarzu de los osciladores o los semiconductores de los dispositivos electrónicos.
Dellos líquidos anisótropos, denominaos dacuando ""cristales líquidos"", han de considerase en realidá como "cuerpos mesomorfos", esto ye, estaos de la materia entemediu ente l'estáu amorfu y l'estáu cristalín. 
Los cristales líquidos usar en pantalles (displays) d'aparatos electrónicos. El so diseñu más corriente consta de dos lámines de vidriu metalizado qu'empareden una fina película de sustanza mesomorfa. L'aplicación d'una tensión eléctrico a la película provoca una intensa turbulencia que porta un espardimientu local de la lluz, cola cual la zona cargada vuélvese opaca. Al sumir la escitación, el cristal líquidu recupera'l so tresparencia. 
Les propiedaes de los cristales, como'l so puntu de fusión, densidá y durez tán determinaes pol tipu de fuerces que caltienen xuníes a les partícules. Clasificar en: iónicu, covalente, molecular o metálicu.
Los cristales iónicos tienen dos característiques importantes: tán formaos d'enllaces cargaos y los aniones y cationes suelen ser de distintu tamañu. Son duros y al empar argayadizos. La fuerza que los caltién xuníos ye electrostática. Exemplos: KCl, CsCl, ZnS y CF. La mayoría de los cristales iónicos tienen puntos de fusión altos, lo cual reflexa la gran fuerza de cohesión que caltién xuntos a los iones. La so estabilidá depende en parte de la so enerxía reticular; cuanto mayor seya esta enerxía, más estable va ser el compuestu.
Los átomos de los cristales covalentes caltiénense xuníos nuna rede tridimensional namái por enllaces covalentes. El grafitu y el diamante, alótropos del carbonu, son bonos exemplos. Por cuenta de los sos enllaces covalentes fuertes en tres dimensiones, el diamante presenta una durez particular y un eleváu puntu de fusión. El cuarzu ye otru exemplu de cristal covalente. La distribución de los átomos de siliciu nel cuarzu ye asemeyáu a la del carbonu nel diamante, pero nel cuarzu hai un átomu d'osíxenu ente cada par d'átomos de siliciu.
Nun cristal molecular, los puntos reticulares tán ocupaos por molécules que se caltienen xuníes por fuerces de van der Waals y/o d'enllaces d'hidróxenu. El dióxidu d'azufre (SO) sólidu ye un exemplu d'un cristal molecular al igual que los cristales d'I, P y S. Con esceición del xelu, los cristales moleculares suelen empaquetarse tan xuntos como la so forma y tamañu dexar. Por cuenta de que les fuerces de van der Waals y los enllaces d'hidróxenu son más débiles que los enllaces iónicos o covalentes, los cristales moleculares suelen ser argayadizos y la mayoría funden a temperatures menores de 100 °C.
La estructura de los cristales metálicos ye más simple porque cada puntu reticular del cristal ta ocupáu por un átomu del mesmu metal. Los cristales metálicos polo regular tienen una estructura cúbica centrada nel cuerpu o nes cares; tamién pueden ser hexagonales de empaquetamiento compactu, polo que suelen ser bien trupos. Les sos propiedaes varien d'alcuerdu a la especie y van dende blandios a duros y de puntos de fusión baxos a altos, pero toos polo xeneral son bonos conductores de calor y electricidá.
La clasificación principal de los cristales efectuar con arreglu al so "simetría". Un oxetu tien simetría si puede efectuase con él dalguna operación tal que la dexe idénticu a sigo mesmu.
Solamente dellos elementos de simetría presentar nos cristales. Estos elementos son: centru de simetría, exes secundaries, exes ternaries, exes cuaternaries, exes senaries, exes d'inversión cuaternarios, exes d'inversión senarios y planu de simetría. Un cristal ye invariante con relación a una exa d'orde "Q", si'l conxuntu de les propiedaes del cristal son les mesmes a lo llargo de dos direcciones, que se deducen una d'otra por una rotación d'un ángulu "2N/Q" radianes en redol a esa exa. Polo que, de resultes del so triple periodicidad, demuéstrase que'l mediu cristalín namái puede tener exes d'orde 2,3,4 ó 6; les exes de simetría quinarios nun s'atopen nos cristales, porque l'ángulu del pentágonu, 108°, nun ye divisor de 360°. 
Son munchos los métodos esistentes pa determinar la simetría y l'estructura d'un cristalsobremanera'l goniómetro ópticu y el microscopiu polarizante y sobremanera la difracción de rayos X.
Hai treinta y dos combinaciones d'elementos de simetría, que se presenten nos cristales. Estes combinaciones llámense-yos les "treinta y dos clases de cristales".
Si tener en cuenta los elementos de simetría, pueden estremase "siete sistemes cristalinos", que tomen el nome d'una figura xeométrica elemental. Como son:
Les diverses formes d'un mesmu cristal pueden venir de dislocaciones, polos vértices o poles arestes, de la forma típica. Estos cambeos pueden interpretase a partir de la conocencia de la estructura reticular d'un cristal.
El conxuntu de cares esternes que llinda un cristal constitúi una forma cristalina. Estes cares dedúcense unes d'otres por acción de les operaciones de simetría del cristal.
Les relaciones qu'esisten ente los fenómenos físicos y la simetría conocer dende va tiempu, pero fueron concretaes a del S.XIX, por Pierre Curie, que les espresó en forma de principios que suelen llamase "lleis de Curie". Polo xeneral puede considerase qu'un fenómenu físicu traduz una relación de causa a efectu. Curie plantegó en principiu que la dismetría que s'atopa nos efectos debe preexistir nes causes, pero que, otra manera, los efectos pueden ser más simétricos que les causes.
A partir d'estes considerancies ye posible demostrar que ciertes simetríes cristalines son incompatibles cola esistencia de ciertes propiedaes físiques. Por casu, un cristal nun puede tar dotáu de poder "rotatoriu" si ye superponible a la so imaxe nun espeyu; de la mesma un cristal ye "piroeléctrico", esto ye, tien una polarización eléctrica bonal, namái si pertenez a unu ente diez de los 32 grupos cristalográficos.
A partir d'un razonamientu qu'afecta a eses considerancies de simetría, Curie afayó la "piezoelectricidad", esto ye, la presencia d'una polarización eléctrica cuando s'aplica una presión. Esi efectu, quesobremanera, nun puede apaecer nos cristales que tienen un centru de simetría, foi oxetu d'un gran númberu d'aplicaciones (osciladores, relóes de cuarzu, cabezales de fonocaptores, micrófonos, sonars, etc.).
Enciclopedia
Una enciclopedia ye una obra de referencia que busca compendiar el conocencia. La enciclopedia axunta casi siempres de forma alfabética, temática y escasamente contién datos especializaos o esvalixaos que nun podríen ser topaos con facilidá y que presenten un importante serviciu a la cultura moderna.
La noción más moderna d'enciclopedia de propósitu xeneral y d'amplia distribución data de la dómina de Ephraim Chambers y la so "Cyclopaedia". Depués asocederíen-y Denis Diderot y los enciclopedistes del sieglu XVIII que s'inspiraron na "Cyclopaedia" de Chambers. El mayor afitáu del periodu de la Ilustración del sieglu XVIII ye la "Encyclopédie" compilada por un grupu d'escritores y homes de ciencia franceses. De manera dafechu consciente, estos homes taben dando'l llombu tantu a la relixón como a la metafísica como fontes de conocencia, viendo na ciencia pura una nueva fuerza motriz intelectual. Axuntaron nuna vasta obra toos les conocencies científiques de la dómina, non como un meru rexistru alfabéticu, sinón como un relatu de la manera científica d'enfrentase al mundu.
Esti escritores esperaben forxar un poderosu preséu pa lluchar contra'l oscurantismo de les autoridaes polítiques y relixoses. La mayoría de les figures culturales y científiques de la dómina collaboraron nesa empresa, destacando D'Alembert, Diderot y Voltaire.
Les principales enciclopedies modernes son:
Ente les temátiques destaquen: "Enciclopedia Cattolica", "New Catholic Encyclopaedia", "Encyclopaedia Xudaica", "Encyclopedie de l’Islam", "Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft", "Enciclopedia de la Vida " y "Enciclopedia del Derechu.
Col advenimiento de la informática surdieron les enciclopedies multimedia qu'añeden a la tradicional información testual y pictórica elementos audiovisuales. Exemplos d'éstes son "Enciclopedia Británica", "Encarta", "Enciclonet" y "Wikipedia", que pueden consultase per mediu de discos ópticos o en Internet.
Los artículos enciclopédicos presenten una serie de característiques que los estremen d'otros formatos testuales:
Los conteníos (entraes o artículos) d'una enciclopedia, independientemente de la tema que traten, cumplen siempres una serie de requisitos:
En Sumeria, mientres el cuartu mileniu enantes de Cristu, redactóse un glosariu temáticu o por temes como un primer intentu d'ordenar o catalogar la conocencia del mundu y 600 años dempués rexístrase un intentu similar en Ebla siguiendo un orde convencional de signos; estos primeros intentos denominar llistes léxiques.
Nel Exiptu antiguu atópense igualmente unes llistes temátiques que pueden considerase como protoenciclopedias. La "Onomástica del Ramesseum", redactada escontra'l 1750 e.C. ye una llista de palabres arrexuntaes por categoríes. Otra obra del mesmu xéneru, pero muncho más desenvuelta, ye la "Onomástica de Amenofis", realizada escontra'l 1100. Cuenta con 610 elementos entamaos de manera temática y, según l'antropólogu Jack Goody, contendría más de 2000 informaciones distintes cola ambición de crear «un catálogu sistemáticu del universu». Esti alloñáu ancestru del diccionariu enciclopédicu tendría'l cometíu «non d'enseñar a escribir a los neños, sinón de proponer un programa de instrucción de la humanidá fundáu sobre la organización del mundu».
El filósofu griegu Platón (428-348 e.C.) realizó un resume de les conocencies de la so dómina n'unu de los sos diálogos, el "Timeo": Astronomía, Cosmogonía, Física y Medicina. Esta obra puede ser considerada una "enciclopedia metódica". El so discípulu Aristóteles (384-322) produció una llarga cantidá de trataos sobre gran variedá de temes con un espíritu verdaderamente enciclopédicu y ensin equivalentes nel mundu antiguu (Poética, Retórica, Lóxica, Política, Física, Psicoloxía, Bioloxía, Ética...). Sicasí, los sos esfuerzos nun fueron espublizaos sinón 275 años dempués del so fallecimientu, escontra l'añu : «La perdida o alteración parcial d'esti enorme corpus, enciclopédicu nel sentíu más puru del términu, y la so recuperación progresiva gracies en primer llugar al Islam, influyó sobre la hestoria de les enciclopedies n'Occidente mientres dos milenios». Perdióse prácticamente tola obra d'escritores enciclopédicos como Demócrito y Posidonio.
Ente los romanos el primeru n'intentar compendiar el saber antiguo foi Varrón (116-27 e.C.), que les sos "Antiquitatum rerum humanarum et divinarum libri XLI" nun perduraron sinón como fragmentos y estractos n'otru autores y enciclopedistes posteriores. Pa esti autor el camín al saber yera la etimoloxía, como lo foi pal bien posterior visigodu San Isidoru, probablemente'l postreru en sirvise d'esta perdida obra de Varrón pa la so propia enciclopedia, les "Etimoloxíes". Pa Varrón el términu "verbum" (« palabra») venía de "veritas" (« verdá»), lo que legitimaba esi procedimientu. Compuesta esta obra de 41 llibros, 25 taben consagraos a los asuntos humanos y el restu a los divinos de los dioses paganos. Esta obra, sumida, dexó sicasí enforma conocencia al traviés de les sos cites y diverses refundiciones medievales.
Escontra l'empiezu del primer sieglu de nuesa yera, Aulo Cornelio Celso redactó una enciclopedia en 26 llibros, "De Artibus", que cubría materies d'Agricultura, Guerra, Retórica, Filosofía, Derechu y Medicina, magar foi esti últimu dominiu'l más particularmente desenvueltu, precisamente la única sección de la obra que llegó hasta nós, siquier en parte.
Posterior y una de les primeres obres enciclopédiques que sobrevivieron a los tiempos modernos ye la "Naturalis Hestoria" de Pliniu'l Vieyu, escritor romanu del sieglu I d. C. Compiló una obra de 37 capítulos que tomen la hestoria natural del arte y l'arquitectura, la medicina, la xeografía, la xeoloxía y tolos aspeutos del mundu que lu arrodiaba. Declaró nel so prólogu qu'había compilado venti mil fechos a partir de dos mil títulos de doscientos autores distintos, y amestó qu'otros munchos proveníen de la so propia esperiencia. El trabayu foi publicáu alredor de 77 a 79 d. C., pero probablemente nunca terminó de correxir la obra primero que finara investigando la erupción del Vesubio en 
Nos sos "Nueches átiques" (II sieglu d. C.), Aulo Gelio diserta sobre numberoses materies de lliteratura, artes, filosofía, hestoria, derechu, xeometría, medicina, ciencies naturales, meteoroloxía y xeografía, anque con un espíritu más ensayístico y eruditu que sistemáticu y enciclopédicu.
Per otra parte, el "Polyhistor" (tamién llamáu "Les maravíes del mundu"), obra del escritor romanu Solino, del sieglu III o IV d. C. presenta los intereses del mundu por rexones. Anque la obra perdióse, numberosos elementos d'ella, como nel casu de Varrón, fueron recoyíos nes enciclopedies medievales.
Nonio Marcelo redactó, a empiezos del sieglu IV, el "De compendiosa doctrina", una compilación o epítome de trataos sobre la llingua y diverses técniques, iguada y ordenada en forma alfabética.
Escontra fines del sieglu IV, el gramáticu Servio redactó un bien abondosu comentariu a la obra de Virxiliu que puede lleese tamién como un vastu repertoriu temáticu o como una enciclopedia entamada según l'orde del testu del poeta.
Marcianu Capella, abogáu que vivía n'Arxelia, foi autor del "De nuptiis Philologiae et Mercurii" ("Bodes de Filoloxía y Mercuriu"), redactáu ente 410 y 429. Esti manual en forma de narración alegórica sintetiza en 9 llibros les conocencies de la dómina: Filoloxía, Gramática, Dialéctica, Retórica, Xeometría, Aritmética, Astronomía y Harmonía. Foi bien popular en dómina carolinxa, y va sirvir de referencia pa entamar los estudios medievales na enseñanza básica (el "Trivium") y cimeru (el "Quadrivium"). Foi lleíu inclusive nel Renacimientu ya inspiró n'especial a Copérnico. Rabano Mauro redactó escontra 842 el so "De rerum naturis", llamáu tamién "D'Universu" en veinte llibros, resumiendo y reordenando la obra de Isidoru de Sevilla.
Años dempués creáronse otres obres que yeren escoyetes o epítomes (resumes) de conocencies xenerales. Unu de los repertorios más tempranos, conocíos y famosos, destináu a salvar les conocencies esenciales de la cultura grecolatina clásica, ye'l tituláu "Etimoloxíes" compuestu pol escritor visigodu San Isidoru y redactáu ente 627-630.Depués escribiéronse, ente otros, los siguientes:
Dempués del desenvolvimientu de la Revolución francesa, publicáronse estos llibros:
Nel sieglu XVI cuando s'imprimen los verdaderos documentos de referencia gracies a la llegada de la imprenta a América empecipien la distribución nel nuevu continente. Una de les primeres enciclopedies d'esta dómina foi la "Hestoria xeneral de les coses de la Nueva España" de frai Bernardino de Sahagún. Tiense tamién la "Biblioteca Hispanoamérica Septentorial" de José Mariano Beristáin.
Obres españoles importantes sobre América Llatina fueron el "Diccionariu Enciclopédicu Hispanu Americanu" en 28 volúmenes (1883-1910) y la "Enciclopedia universal ilustrada européu-americana" de Editorial Espasa-Calpe, en 70 volúmenes (1908-1930).
Obres enciclopédiques importantes de los países d'América son:
Col tiempu derivóse la incorporación de conteníu en Almacenamientu vital dixital. El proyectu Gutenberg incentivó na escoyeta de datos antiguos.
El primera sitiu web enciclopédicu foi Interpedia, creáu n'ochobre de 1993 por Rick Gates. Les enciclopedies electróniques revisaes por espertos n'español más estenses son: Enciclonet, de la editorial Micronet, n'edición continua, y la so versión en DVD-ROM: Enciclopedia Universal Micronet, publicada en Madrid dende 1995, anguaño na so 23.ª edición, con más de 185 000 artículos.
Otros sitios web enciclopédicos son Knol de Google y la Stanford Encyclopedia of Philosophy. Un elementu críticu na evolución de les enciclopedies virtuales foi la inclusión de conteníu abierto, empecipiada por GNUpedia y siguida pola so bifurcación Nupedia so la empresa Bomis. Tiempu dempués, desenvolviéronse les ediciones wiki con Wikipedia y Wikia.
Adicionalmente, ellaboróse "software" con conteníu enciclopédico, y exemplos d'ello son la Microsoft Encarta y la versión suite de la Enciclopedia Británica.
Nanoteunoloxía
La nanoteunoloxía ye la manipulación de la materia a escala nanométrica. La más temprana y espublizada descripción de la nanoteunoloxía referir a la meta teunolóxica particular de manipoliar en forma precisa los átomos y molécules pa la fabricación de productos a macroescala, agora tamién referida como nanoteunoloxía molecular. Subsecuentemente una descripción más xeneralizada de la nanoteunoloxía foi establecida pola Iniciativa Nanoteunolóxica Nacional, la que define la nanoteunoloxía como la manipulación de la materia con siquier una dimensión del tamañu d'ente 1 a 100 nanómetros. Esta definición reflexa'l fechu de que los efectos mecánica cuántica son importantes a esta escala del dominiu cuánticu y, asina, la definición camudó dende una meta teunolóxica particular a una categoría d'investigación incluyendo tolos tipos d'investigación y teunoloxíes que tienen que ver coles propiedaes especiales de la materia qu'asoceden so ciertu estragal de tamañu. Ye común l'usu de la forma plural de "nanoteunoloxías" según "teunoloxíes de nanoescala" pa referise al ampliu rangu d'investigaciones y aplicaciones que'l so tema de mancomún ye'l so tamañu. Por cuenta de la variedá de potenciales aplicaciones (incluyendo aplicaciones industriales y militares), los gobiernos invirtieron miles de millones de dólares n'investigación de la nanoteunoloxía. Al traviés de la so Iniciativa Nanoteunolóxica Nacional, Estaos Xuníos invirtió 3,7 mil millones de dólares. La Unión Europea invirtió 1,2 mil millones y Xapón 750 millones de dólares.
Nano ye un prefixu griegu qu'indica una midida (10 = 0,000 000 001), non un oxetu; de manera que la nanoteunoloxía caracterizar por ser un campu esencialmente multidisciplinar, y cohesionado puramente pola escala de la materia cola que trabaya.
La nanoteunoloxía definida pol tamañu ye naturalmente un campu bien amplio, qu'inclúi distintes disciplines de la ciencia tan diverses como la ciencia de superficies, química orgánica, bioloxía molecular, física de los semiconductores, microfabricación, etc. Les investigaciones y aplicaciones acomuñaes son igualmente diverses, diendo dende estensiones de la física de los dispositivos a nuevos aproximamientos dafechu nueves basaes nel autoensamblaje molecular, dende'l desenvolvimientu de nuevos materiales con dimensiones na nanoescalas al control directu de la materia a escala atómica.
Anguaño los científicos tán aldericando'l futuru de les implicaciones de la nanoteunoloxía. La nanoteunoloxía puede ser capaz de crear nuevos materiales y dispositivos con un vastu algame d'aplicaciones, tales como na medicina, electrónica, biomateriales y la producción d'enerxía. Per otra parte, la nanoteunoloxía fai surdir les mesmes esmoliciones que cualesquier nueva teunoloxía, incluyendo esmoliciones alrodiu de la tosicidá y l'impactu ambiental de los nanomateriales, y los sos potenciales efectos na economía global, según especulaciones alrodiu de dellos escenarios apocalípticos. Estes esmoliciones llevaron al bancia ente dellos grupos de defensa y gobiernos sobre si ríquense regulaciones especiales pa la nanoteunoloxía.
La nanoteunoloxía entiende l'estudiu, diseñu, creación, síntesis, manipulación y aplicación de materiales, aparatos y sistemes funcionales al traviés del control de la materia a nanoescala, y l'esplotación de fenómenos y propiedaes de la materia a nanoescala. 
Cuando se manipolia la materia a escala tan minúscula, presenta fenómenos y propiedaes totalmente nueves. Poro, los científicos utilicen la nanoteunoloxía pa crear materiales, aparatos y sistemes novedosos y pocu costosos con propiedaes úniques.
El ganador del premiu Nobel de Física de 1965, Richard Feynman, foi'l primeru en faer referencia a les posibilidaes de la nanociencia y la nanoteunoloxía nun discursu que dio nel Caltech (Institutu Tecnolóxicu de California) el 29 d'avientu de 1959, tituláu "No fondero hai espaciu de sobra" ("There's Plenty of Room at the Bottom"), nel que describe la posibilidá de la síntesis vía la manipulación directa de los átomos. El términu "nanoteunoloxía" foi usáu per primer vegada por Norio Taniguchi nel añu 1974, anque esto nun ye llargamente conocíu.
Inspiráu nos conceutos de Feynman, en forma independiente K. Eric Drexler usó'l términu "nanoteunoloxía" nel so llibru del añu 1986 "" (n'inglés: Engines of Creation: The Coming Yera of Nanotechnology), nel que propunxo la idea d'un "ensamblador" a nanoescala que sería capaz de construyir una copia de sigo mesmu y d'otros elementos de complexidá arbitraria con un nivel de control atómicu. Tamién nel añu 1986, Drexler co-fundó The Foresight Institute (en castellán: L'Institutu d'Estudios Prospectivos), col cual yá nun tien relación, p'ayudar a aumentar la conciencia y comprensión pública de los conceutos de la nanoteunoloxía y les sos implicaciones.
Asina, el surdimientu de la nanoteunoloxía como un campu na década de 1980 asocedió pola converxencia del trabayu teóricu y públicu de Drexler, quien desenvolvió y popularizó un marcu conceptual pa la nanoteunoloxía, y les meyores esperimentales d'alta visibilidá qu'atraxeron atención adicional a amplia escala a los prospeutos del control atómicu de la materia.
Por casu, la invención del microscopiu d'efectu túnel nel añu 1981 apurrió una visualización ensin precedentes de los átomos y enllaces individuales, y foi usáu exitosamente pa manipoliar átomos individuales nel añu 1989. Los desarrolladores del microscopiu Gerd Binnig y Heinrich Rohrer del IBM Zurich Research Laboratory (en castellán: Llaboratoriu d'Investigación Zurich IBM) recibieron un Premiu Nobel en Física nel añu 1986. Binnig, Quate y Gerber tamién inventaron el microscopiu de fuerza atómico análogu esi añu.
Los fullerenos fueron afayaos nel añu 1985 por Harry Kroto, Richard Smalley y Robert Curl, quien en xunto ganaron el Premiu Nobel de Química del añu 1996. Primeramente'l C nun foi descritu como nanoteunoloxía; el términu foi utilizáu en relación col trabayu posterior colos tubos de grafeno rellacionaos (llamaos nanotubos de carbonu y delles vegaes tamién tubos bucky) lo que suxuría aplicaciones potenciales pa dispositivos y electrónica de nano escala.
A principios de la década de 2000, el campu collechó un amontáu interés científicu, políticu y comercial que llevó tantu al discutiniu como al progresu. Los discutinios surdieron en relación a les definiciones y potenciales implicaciones de les nanoteunoloxías, ejemplificado pol informe de la Royal Society alrodiu de la nanoteunoloxía. Los desafíos surdieron de la factibilidad de les aplicaciones imaxinaes polos proponentes de la nanoteunoloxía molecular, que remató nun alderique públicu ente Drexler y Smalley nel añu 2001 y l'añu 2003.
Mentanto, la comercialización de los productos basaos nes meyores de les teunoloxíes a nanoescala empezaron a surdir. Estos productos tán llindaos a aplicaciones a granel de los nanomateriales y nun arreyen el control atómicu de la materia. Dellos exemplos inclúin a la plataforma Nano Silver qu'utiliza nanopartículas de plata como un axente antibacterial, los protectores cortiles tresparentes basaos en nanopartícules y de los nanotubos de carbonu pa teles resistentes a los llurdios.
Los gobiernos mover a la promoción y el financiamiento de la investigación en nanoteunoloxía, empezando por Estaos Xuníos cola so Iniciativa Nanoteunolóxica Nacional, que formalizó la definición de la nanoteunoloxía basada nel tamañu y que creó un fondu de financiamiento pa la investigación de la nanoescala.
Pa mediaos de la década del 2000 nueva y sería atención científica empezó a floriar. Proyectos remanecieron pa producir una fueya de ruta pa la nanoteunoloxía que se centraba na manipulación atómica precisa de la materia y qu'alderica les capacidaes, metes y aplicaciones esistentes y proxectaes.
Otres persones d'esta área fueron Rosalind Franklin, James Dewey Watson y Francis Crick quien propunxeron qu'el ADN yera la molécula principal que xugaba un papel clave na regulación de tolos procesos del organismu, revelando la importancia de les molécules como determinantes nos procesos de la vida.
Pero estes conocencies fueron más allá, yá que con esto púdose modificar la estructura de les molécules, como ye'l casu de los polímeros o plásticos qu'anguaño atopamos nos nuesos llares. Pero hai que dicir qu'a esti tipu de molécules puede consideráse-yos “grandes”.
Anguaño la medicina tien más interés na investigación nel mundu microscópicu, yá que nél atópense posiblemente les alteraciones estructurales que provoquen les enfermedaes, y nun hai que dicir de les cañes de la medicina que salieron más beneficiaes como ye la microbioloxía, inmunoloxía, fisioloxía; surdieron tamién nueves ciencies como la Inxeniería Xenética, que xeneró polémiques sobre les repercusiones de procesos como la clonación o la euxenesia.
El desenvolvimientu de la nanociencia y la nanoteunoloxía en América Llatina ye relativamente recién, en comparanza a lo qu'asocedió a nivel global. Países como Méxicu, Costa Rica, Arxentina, Venezuela, Colombia, Brasil y Chile contribúin a nivel mundial con trabayos d'investigación en distintes árees de la nanociencia y la nanoteunoloxía. Amás, dalgunos d'estos países cunten tamién con programes educativos a nivel licenciatura, maestría, posgrado y especialización na área.
La nanoteunoloxía ye la inxeniería de sistemes funcionales a escala molecular. Esto cubre tantu l'actual trabayu como conceutos que son más avanzaos. Nel so sentíu orixinal, la nanoteunoloxía referir a l'habilidá proxectada pa construyir elementos dende lo más pequeño lo más grande, usando técniques y ferramientes, qu'anguaño tán siendo desenvueltes, pa construyir productos completos d'altu desempeñu.
Un nanómetro (nm) ye'l mil millonésima parte, o 10, d'un metro. Por comparanza, los típicos Llargor d'enllaz llargos d'enllaces carbonu-carbonu, o l'espaciu ente estos átomos nuna molécula, tán alredor de los y la doble hélice d'un ADN tien un diámetru d'alredor de 2 nm. Per otra parte, la forma de vida célular más pequeña, la bacteria del xéneru Mycoplasma, tienen alredor de 200 nm de llargu. Por convención, la nanoteunoloxía ye midida nel rangu d'escala d'ente d'alcuerdu a la definición usada pola Iniciativa Nanoteunolóxica Nacional n'Estaos Xuníos. La llende inferior ta dáu pol tamañu de los átomos (el hidróxenu tien los átomos más pequeños, que tienen un diámetru averáu d'un cuartu de nm) cuidao que la nanoteunoloxía tien de fabricar los sos dispositivos a partir d'átomos y molécules. La llende cimera ye más o menos arbitrariu pero alcuéntrase alredor del tamañu en que fenómenos que nun pueden ser reparaos n'estructures más grandes empiecen a ser aparentes y pueden ser usaos nel nanodispositivo. Estos nuevos fenómenos faen que la nanoteunoloxía seya distinta de los dispositivos que son puramente versiones miniaturizadas d'un dispositivu macroscópico equivalente; tales dispositivos atopar a una escala más grande y cayen so la descripción de microteunoloxía.
Pa poner la escala n'otru contestu, el tamañu comparativu d'un nanómetro a un metro ye lo mesmo qu'el d'una roca al tamañu de la Tierra. Otra forma de ponelo: un nanómetro ye la cantidá en que la barba d'un home promediu crez nel tiempu al qu'a este -y toma llevanta l'afaitadora a la so cara.
Úsense dos aproximaciones a la nanoteunoloxía. Nel aproximamientu "dende'l fondu escontra riba", los materiales y dispositivos son construyíos a partir de componentes moleculares que se ensamblan por sigo mesmos químicamente polos principios del reconocencia molecular. Nel aproximamientu "dende enriba escontra baxo", los nano-oxetos son construyíos a partir d'entidaes más grandes son un control a nivel atómicu.
Dellos fenómenos vuélvense pronunciaos a midida de que'l tamañu del sistema mengua. Estos inclúin efectos mecánicos estadísticos, según efectos mecánicos cuánticos, por casu l'efectu del tamañu del Cuanto” onde les propiedaes electróniques de los sólidos son alteriaes con grandes amenorgamientos nel tamañu de la partícula. Esti efectu nun se ponen en xuegu al dir dende les dimensiones macro a les dimensiones micro. Sicasí, los efectos cuánticos pueden convertise en significantes cuando'l tamañu del nanómetro ye alcanzáu, de normal en distancies de 100 nanómetros o menos, l'asina llamáu dominiu cuánticu. Adicionalmente, una variedá de propiedaes físiques (mecániques, eléctriques, óptiques, etc.) camuden cuando se-yos compara colos sistemes macroscópicos. Un exemplu ye l'aumentu na proporción de la área superficial al volume alteriando les propiedaes mecániques, termales y catalítiques de los materiales. L'espardimientu y reacciones a nivel de nano escala, los materiales de les nanoestructuras y de los nanodispositivos con rápidu tresporte d'iones xeneralmente son conocíes como nanoiónicas. Les propiedaes "mecániques" de los nanosistemas son d'interés na investigación de la nanomecánica. L'actividá catalítica de los nanomateriales tamién abren potenciales riesgos na so interacción colos biomateriales.
Los materiales amenorgaos a la nanoescala pueden amosar propiedaes distintes cuando se-yos compara coles qu'ellos esiben a macroescala, dexando aplicaciones úniques. Por casu, les sustances opaques pueden convertise en tresparentes (cobre); materiales estables pueden convertise en combustible (aluminiu); materiales insolubles pueden convertise en solubles (oru). Un material tal como l'oru, que ye químicamente inerte a escala normales, puede sirvir como un potente catalizador químicu a nanoescalas. La mayor parte de la fascinación cola nanoteunoloxía surde d'estos fenómenos cuánticos y de superficie que la materia esibe a nanoescala.
La química sintética moderna algamó'l puntu onde ye posible preparar pequeñes molécules pa casi cualquier estructura. Estos métodos son usáu anguaño pa fabricar una amplia variedá de químicos preseos tales como farmacéuticos o polímeros comerciales. Esta habilidá fai surdir la entruga d'estender esta clase de control al siguiente nivel más grande, buscando métodos pa ensamblar estes molécules úniques en estructures o ensamblaxes supramoleculares consistentes de munches molécules dispuestes nuna forma bien definida.
Estos aproximamientos utilicen lo conceutos d'autu-ensamblaxe molecular y/o química supramolecular pa disponer en forma automática les sos propies estructures en dalgún ordenamientu útil al traviés d'un aproximamientu dende'l fondu escontra riba. El conceutu de reconocencia molecular ye especialmente importante: les molécules pueden ser diseñaes de tal forma de qu'una configuración o ordenamientu específicu seya favorecida por cuenta de les fuerces intermoleculares non covalentes. Les riegles d'emparejamiento de bases de Watson–Crick son una resultancia directa d'esto, rustió como la especificidá d'una enzima siendo apuntada a un únicu sustrato o'l plegamiento de la proteína en sí mesma. Asina, dos o más componentes pueden ser diseñáu pa complementariedá y atracción mutua de tala forma que elles construyan un tou más complexu y útil.
L'aproximamientos dende'l fondu escontra riba tendría de ser capaces de producir dispositivos en paralelu y ser muncho más barates que los métodos dende enriba escontra baxo, pero potencialmente podríen ser devasaes a midida de que'l tamañu y la complexidá del ensamblaxe deseyáu aumente. La estructures más esitoses riquen arreglos d'átomos complexos y termodinámicamente pocu probables. Sicasí, esisten munchos exemplos de autoensamblaje basaos na reconocencia molecular na bioloxía, unu de los más notables ye'l pareo de base de Watson–Crick y les interacciones enzima-substrato. El desafíu pa la nanoteunoloxía ye si estos principios pueden ser usaos pa llograr nueves construcciones adicionales a les naturales yá esistentes.
La nanoteunoloxía molecular, delles vegaes llamada fabricación molecular, describe nanosistemas manufacturados (máquines a nanoescala) operando a escala molecular. La nanoteunoloxía molecular ta acomuñada especialmente col ensamblador molecular, una máquina que puede producir una estructura o dispositivu deseyáu átomu per átomu usando los principios de la mecanosíntesis. La fabricación nel contestu de los nanosistemas granibles nun ta rellacionáu a, y tendría de ser claramente estremáu de, les teunoloxíes convencionales usaes pa la fabricación de nanomateriales tales como nanotubos y nanopartículas de carbonu.
Cuando'l términu "nanoteunoloxía" foi acuñáu en forma independiente y popularizáu por Eric Drexler (quien nesi momentu nun sabía d'un usu anterior realizáu por Norio Taniguchi) pa referise a una teunoloxía futura de fabricación basáu en sistemes de máquina moleculares. La premisa yera que l'analoxíes biolóxiques a escala molecular de los componentes de máquines tradicionales demostraben que les máquines moleculares yeren posibles: esisten incontables exemplos na bioloxía, sábese que sofisticaes máquines biolóxiques optimizaes estocásticamente pueden ser producíes.
Espérase que los desenvolvimientos na nanoteunoloxía van faer posible la so construcción por dalgún otru mediu, quiciabes usando principios de biomimesis. Sicasí, Drexler y otru investigadores propunxeron qu'una nanoteunoloxía avanzáu, anque quiciabes primeramente implementada por medios biomiméticos, finalmente podría tar basada nos principios de la inxeniería mecánica, esto ye, una teunoloxía de fabricación basada na funcionalidad mecánica d'estos componentes (tales como engranajes, rodamientos, motores y miembros estructurales) que dexaríen un ensamblaxe programable y posicional a una especificación atómica. La física y el desempeñu ingenieril de diseños d'exemplu fueron analizaos nel llibru de Drexler llamáu "Nanosistemas".
Polo xeneral ye bien difícil ensamblar dispositivos a escala atómica, yá que unu tien qu'asitiar átomos sobre otros átomos de grosez y tamañu comparables. Otra visión, espresada por Carlo Montemagno, ye que los futuros nanosistemas van ser híbridos de la teunoloxía del xil y de máquines moleculares biolóxiques. Richard Smalley argumenta que la mecanosíntesis ye imposible por cuenta de les dificultaes na manipulación mecánica de molécules individuales.
Esto llevó a un intercambiu de cartes ente la publicación Chemical & Engineering News de la ACS nel añu 2003. Anque la bioloxía claramente demuestra que los sistemes de máquines moleculares son posibles, les máquines moleculares non biolóxiques anguaño tán solo na so infancia. Los líderes na investigación de les máquines moleculares non biolóxiques son Alex Zettl y el so colegues que trabayen nel Lawrence Berkeley National Laboratory y na UC Berkeley. Ellos construyeron siquier tres dispositivos moleculares distintos que los sos movimientos son controlaos dende l'escritoriu camudando'l voltaxe: un nanomotor de nanotubos, un actuador, y un oscilador de relaxación nanoelectromecánico. Ver nanomotor de nanotubo de carbonu para más exemplos.
Un esperimentu qu'indica qu'un ensamblaxe molecular posicional ye posible foi desenvueltu por Ho y Lee na Universidá Cornell nel añu 1999. Ellos usaron un microscopiu d'efectu túnel pa mover una molécula de monóxidu de carbonu (CO) escontra un átomu individual de fierro (Fe) allugáu nun cristal planu de plata, y enllazar químicamente el CO cola Fe aplicando un voltaxe.
Estos subcampos busquen antemanar lo que les invenciones nanoteunolóxicas podríen algamar o intenten proponer una axenda qu'ordene un camín pol cual la investigación pueda progresar. De cutiu estos tomen una visión d'una gran escala de la nanoteunoloxía, con más énfasis nes sos implicancias sociales que nos detalles de como tales invenciones podríen realmente ser creaes.
Esisten dellos importantes desenvolvimientos modernos. El microscopiu de fuerza atómico (n'inglés: Atomic Force Microscope, AFM) y el microscopiu d'efectu túnel (n'inglés: Scanning Tunneling Microscope, STM) son versiones tempranes de les sondes de barríu que llanzaron la nanoteunoloxía. Esisten otros tipos de microscopiu de sonda de barríu. Anque conceptualmente similares a los microscopios confocales de barríu desenvueltos por Marvin Minsky nel añu 1961 y al microscopiu acústicu de barríu (n'inglés: Scanning Acoustic Microscope, SAM) desenvueltu por Calvin Quate y acomuñaos na década de 1970, los microscopios de sonda de barríu más nuevos tienen una muncho más altu resolvimientu, cuidao que ellos nun tán llindaos pola llargor d'onda del soníu o la lluz.
La punta d'una sonda de barríu tamién puede ser usada pa manipoliar nanoestructuras (un procesu conocíu como ensamblaxe posicional). La metodoloxía de barríu empobináu a la característica suxurida por Rostislav Lapshin paez ser una forma prometedora d'implementar estes nanomanipulaciones en manera automática. Sicasí, esto ye entá un procesu lentu por cuenta de la baxa velocidá de barríu del microscopiu.
Delles técniques de nanolitografía tales como la litografía óptica, la nanolitografía dip-pen de litografía de rayos X, la litografía de fexe d'electrones o litografía de nanoimpresión tamién fueron desenvueltes. La litografía ye una técnica de fabricación dende enriba escontra baxo onde'l material en brutu ye amenorgáu en tamañu hasta llograr un patrón a nanoescala.
Otru grupu de técniques nanoteunolóxicas inclúin a aquelles usaes pa la fabricación de nanotubos y nanoalambres, aquelles usaes na fabricación de semiconductores tales como la litografía ultravioleta fonda, la litografía de fexe d'electrones, maquinado de fexe d'iones enfocáu, la litografía de nanoimpresión, la deposición de capa atómica y deposición molecular de vapor , y amás incluyendo les técniques de autoensamblaje molecular tales como aquelles qu'empleguen copolímeros di-bloque. El precursores d'estes técniques son anteriores a la era de la nanoteunoloxía, y son estensiones nel desenvolvimientu de les meyores científiques más que técniques que fueron escurríes namái col propósitu de crear nanoteunoloxía y que fueron la resultancia de la investigación nanoteunolóxica.
L'acercamientu de riba escontra baxu antemana nanodispositivos que tienen de ser construyíos pieza per pieza n'etapes, de la mesma forma que son fabricaos el restu de les coses. La microscopia de sonda de barríu ye una importante técnica tantu pa la caracterización como pa la síntesis de nanomateriales. Los microscopios de fuerza atómico y los microscopios d'efectu túnel de barríu pueden ser usaos pa esaminar les superficies y pa mover los átomos nelles. Al diseñar distintes puntes pa estos microscopios, ellos pueden ser usaos pa tallar estructures na superficies y p'ayudar a emponer les estructures autoensambladas. Al utilizar, por casu, l'acercamientu de barríu empobináu a les característiques, los átomos o molécules pueden ser movíos na superficie coles técniques del microscopiu de sonda de barríu. Anguaño, ye caru y demorosu pa ser utilizaos na producción en masa pero son bien afeches pa la esperimentación nun llaboratoriu.
En contraste, les técniques de baxo escontra riba constrúin o fai crecer estructures más grandes átomu per átomu o molécula per molécula. Estes técniques inclúin síntesis química, autoensamblaje y ensamblaxe posicional. La interferometría de polarización dual ye una ferramienta fayadizo pa la caracterización de películes delgaes autoensambladas. Otra variación del acercamientu dende embaxo escontra riba ye la crecedera epitaxial por fexes moleculares (n'inglés: Molecular Beam Epitaxy, MBE). El investigadores de los Bell Telephone Laboratories tales como John R. Arthur, Alfred Y. Cho y Art C. Gossard desenvolvieron ya implementaron el MBE como una ferramienta d'investigación escontra finales de la década de 1960 y la década de 1970. Les amueses feches pol MBE fueron claves pal descubrimientu del efectu Hall cuánticu fraccionariu pol cual el premiu Nobel en Física del añu 1998 foi otorgáu. El MBE dexa a los científicos disponer capes precises atómicamente, y nel procesu, construyir complexes estructures. Importante pa la investigaciones en semiconductores, la MBE tamién ye usada llargamente pa faer amueses y dispositivos pal apocayá emerxente campu de la espintrónica.
Dellos países en víes de desenvolvimientu yá destinen importantes recursos a la investigación en nanoteunoloxía. La nanomedicina ye una de les árees que más puede contribuyir a la meyora sostenible del Tercer Mundu, apurriendo nuevos métodos de diagnósticu y cribaje d'enfermedaes, meyores sistemes pa l'alministración de fármacos y ferramientes pa la monitorización de dellos parámetros biolóxicos.
Dellos xigantes del mundu informáticu como IBM, Hewlett-Packard ("'HP")' NEC y Intel tán invirtiendo millones de dólares al añu na tema. Los gobiernos del llamáu Primer Mundu tamién se tomaron la tema bien en serio, col claru lideralgu del gobiernu estaunidense, que dedica cientos millones de dólares al so "National Nanotechnology Initiative".
En España, los científicos falen de "“nanopresupuestos”". Pero l'interés crez, yá que hubo dellos congresos sobre la tema: en Sevilla, na Fundación San Telmo, sobre oportunidaes d'inversión, y en Madrid, con una xunta ente responsables de centros de nanoteunoloxía de Francia, Alemaña y Reinu Xuníu na Universidá Autónoma de Madrid.
Les industries tradicionales van poder beneficiase de la nanoteunoloxía p'ameyorar la so competitividá en sectores habituales, como testil, alimentación, calzáu, automoción, construcción y salú. Lo que se pretende ye que les empreses pertenecientes a sectores tradicionales incorporen y apliquen la nanoteunoloxía nos sos procesos col fin de contribuyir a la sostenibilidá del empléu. Anguaño la cifra n'usu cotidianu ye del 0.2 %. Cola ayuda de programes d'accesu a la nanoteunoloxía prevese qu'en 2014 seya del 17 % nel usu y la producción manufacturera.
La característica fundamental de nanoteunoloxía ye que constitúi un ensamblaxe interdisciplinar de dellos campos de les ciencies naturales que tán altamente especializaos. Poro, los físicos xueguen un importante rol non solo na construcción del microscopiu usáu pa investigar tales fenómenos sinón tamién sobre toos les lleis de la mecánica cuántica. Algamar la estructura del material deseyáu y les configuraciones de ciertos átomos faen xugar a la química un papel importante. En medicina, el desenvolvimientu específicu empobináu a nanopartículas promete ayuda al tratamientu de ciertes enfermedaes. Equí, la ciencia algamó un puntu nel que les fronteres que dixebren les distintes disciplines empezaron a esleise, y ye precisamente por esa razón pola que la nanoteunoloxía tamién se refier a ser una teunoloxía converxente.
Una posible llista de ciencies arreyaes sería la siguiente:
La nanoteunoloxía avanzada, dacuando tamién llamada fabricación molecular, ye un términu dáu al conceutu de inxeniería de nanosistemas (máquines a escala nanométrica) operando a escala molecular. Basar en que los productos manufacturados realizar a partir d'átomos. Les propiedaes d'estos productos dependen de cómo tean esos átomos dispuestos. Asina por casu, si reasitiamos los átomos del grafitu (compuestu por carbonu, principalmente) de la mina del lápiz podemos faer diamantes (carbonu puro cristalizáu). Si reasitiamos los átomos del sable (compuesta básicamente por xil) y amestamos dellos elementos extras fáense los chips d'un ordenador.
A partir de los incontables exemplos atopaos na bioloxía sábese que miles de millones d'años de retroalimentación evolucionada puede producir máquines biolóxiques sofisticaes y estocásticamente optimizaes. Tiense la esperanza que los desenvolvimientos en nanoteunoloxía van faer posible la so construcción al traviés de dellos significaos más curtios, quiciabes usando principios biomiméticos. Sicasí, K. Eric Drexler y otru investigadores propunxeron que la nanoteunoloxía avanzada, anque quiciabes primeramente implementada al traviés de principios miméticos, finalmente podría tar basada nos principios de la inxeniería mecánica.
Determinar un conxuntu de caminos a siguir pal desenvolvimientu de la nanoteunoloxía molecular ye un oxetivu pal proyectu sobre'l mapa de la teunoloxía lideráu por Institutu Memorial Battelle (el xefe de dellos llaboratorios nacionales d'EEXX) y del Foresigth Institute. Esi mapa tendría de tar completáu a finales de 2006.
Según un informe d'un grupu d'investigadores de la Universidá de Toronto, en Canadá, los quince aplicaciones más prometedores de la nanoteunoloxía son:
Una de les aplicaciones de la nanoteunoloxía nel campu d'envases p'alimentación ye l'aplicación de materiales aditivados con nanoarcilles, qu'ameyoren les propiedaes mecániques, térmiques, barrera a los gases, ente otres; de los materiales de envasado. Nel casu de meyora de la barrera a los gases, les nanoarcillas crean un percorríu trabancosu pal espardimientu de les molécules gaseoses, lo cual dexa consiguir una barrera similar con espesures inferiores, amenorgando asina los costos acomuñaos a los materiales.
Los procesos d'incorporación de les nanopartículas pueden realizase por aciu extrusión o por recubrimientu, y los parámetros a controlar nel procesu de aditivación de los materiales son: la dispersión nanopartículas, la interacción de les nanopartículas cola matriz, los agregamientos que puedan tener llugar ente les nanopartículas y la cantidá de nanopartículas incorporada.
Riegu
El riego consiste n'apurrir agua al suelu por que los vexetales tengan el suministru d'agua que precisen favoreciendo asina la so crecedera. Utilizar na agricultura y en xardinería.
La agricultura de riego consiste nel suministru de les necesaries cantidaes d'agua a los cultivos por aciu diversos métodos artificiales de riego. Esti tipu d'agricultura rique inversiones de capital y una cuidada infraestructura hídrica: canales, acequia, asperxadores, banzáu, etc., qu'esixe, de la mesma, un desenvolvimientu técnicu avanzáu. Ente los cultivos habituales de regadío destaquen los frutales, el arroz, el algodón, les hortolizes y la remolacha.
Los sistemes de riego pueden incluyir los siguientes equipos ya infraestructura:
A partir d'eses infraestructures, los métodos más comunes de riego son:
El métodu principal d'entrega d'agua al campu (para cerca del 95 % de los proyectos en tol mundu) ye'l riego por hinchente o de riegu. Otros sistemes empleguen asperxadores y riego de pinga. Anque seyan técniques relativamente nueves, que riquen una inversión inicial más grande y manexu más intensivu que'l riego de superficie, el riego por asperxadura y el de pinga suponen una meyora importante na eficiencia del usu de l'agua, y amenorguen los problemes rellacionaos col riego.
Constrúyense canales polos que se lleva l'agua y canaletos que lu distribúin peles zones agrícoles. Nos sos puntos terminales, los canaletos lleguen a les arquetes, que tienen un portiellu, que al tar abiertu dexa la salida de l'agua.
Esta antigua manera de regar, por aciu canales polos que se lleva l'agua y canaletos que lu distribúin peles zones agrícoles, va cayendo en desusu nel mundu desarrolláu, fomentándose poles alministraciones públiques el cambéu a otros sistemes.
Anguaño, utilízase'l riego por asperxadura o'l gota a gota, trataos con sistemes informatizados que regulen la cuantía, mugor ambiente y fertilización del suelu. El sistema gota a gota ye bien apoderáu pa los llugares onde hai escasez d'agua.
Pa enllantar un sistema eficiente de riego tienen de ser consideraes curioso les relaciones "Agua-llanta" y "Enagua-suelu".
Tamién esiste'l riego testil exudante, creáu na década de los 80 pol enólogu francés René Petit, quien concluyó que los actuales sistemes de riego presentaben series llimitaciones ya inconvenientes por cuenta del so diseñu y que yeren acutaos pol material usáu na so fabricación. Creó entós, un tubu testil y porosu onde l'agua aplicar al suelu al traviés de los poros de la paré del tubu testil, formando una llinia continua y uniforme de mugor en toa'l llargor del tubu porosu.
Característiques del sistema de riego:
Una manera moderna de regar, ye l'usu de los métodos de riego por pinga y microaspersión (riego alcontráu), que consiste na aplicación de l'agua al suelu en forma alcontrada, esto ye, namái se mueya una zona acutada del volume radicular. Estos métodos son apoderaos pa zones onde l'agua ye escasa, yá que la so aplicación facer en pequeñes dosis y de manera frecuente, consiguiendo con esto un meyor control de l'aplicación de l'agua y dellos otros beneficios agronómicos. Pela contra, ye'l sistema que rique mayor inversión inicial.
El riego alcontráu empezar a ensayar n'Alemaña en 1860 y n'Estaos Xuníos en 1918, por aciu tuberíes poroses o furaes soterraes. El sistema resultó caru pol tipu de tuberíes que s'emplegaben y presentaba problemes de obstrucción, porque los raigaños de les plantes acababen taponando les salíes.
Puede afirmase que'l riego alcontráu tal como se conoz na actualidá, empezó n'Inglaterra, dempués de la Segunda Guerra Mundial, en invernaderos, pebidales y xardinería, utilizándose microtubos como emisores.
Sicasí, ye na década de los sesenta, n'Israel, cuando s'empecipia la so espansión, tres el perfeccionamiento de les técniques de extrusión ya inyección de los plásticos, Medina (1979).
Asina, Israel foi unu de los países pioneros de la investigación y desenvolvimientu d'esti tipu de riegos pa los sos zones grebes, semiáridas y desérticas. Simultáneamente investigar n'Italia, Inglaterra, Francia y Estaos Xuníos, llegándose a bones resultancies, saltando de la etapa esperimental a la fase d'espansión agrícola, Rodríguez (1982).
El riego alcontráu supon una meyora tecnolóxica importante, que va contribuyir por tanto, a una mayor productividá. Implica un cambéu fondu dientro de los sistemes d'aplicación d'agua al suelu que va incidir tamién nes práctiques culturales a realizar, hasta'l puntu que puede considerase como una nueva técnica de producción agrícola.
Principalmente les sos característiques son:
L'agua de riego llograr de: ríos, llagos o corrientes continues d'agua natural, de pozos (que llogren l'agua de acuiferos soterraños), d'estaciones depuradores d'agües residuales, y por procesos de desalinización de l'agua del mar y, en menor midida, de llagos salaos, que tienen el riesgu de salinizar les tierres. Distribuyir por acequies o por tuberíes a presión.
Tamién puede ser llograda de banzaos o balses qu'atropen les corrientes discontinues d'agua procedente de l'agua (especialmente de les ramblas) y de tresvases d'agua procedente d'otres cuenques.
Nos sistemes más tradicionales, dende les corrientes l'agua alzar hasta l'altor de los campos por aciu una noria, rueda con unos recipientes colgaos, denominaos cangilón, qu'arrama l'agua nuna acequia más elevada. Tamién se fai asina nos pozos, y la noria mover por tracción de sangre (pollín, mula, camellu...).
Anguaño pa los mecanismos d'elevación de l'agua nes zones desenvueltes utilícense otros sistemes de bombéu que consisten, de primeres, en furar la tierra con sondeos de pequeñu diámetru, 60, 70 y hasta 80 cm, abiertos con medios mecánicos. Los pozos tradicionales escavaos a mano tienen diámetros mayores, dende 1,20 m hasta 5 o 6 m, o, en casos escepcionales, entá mayores. Algamada'l agua soterraño, introducir pol sondéu una tubería de diámetru daqué menor en que'l so estremu inferior va una bomba que queda somorguiada na agua.
La bomba puede utilizar enerxía eólica o enerxía solar fotovoltaica. Estes enerxíes anovables son bien útiles ellí onde nun ye posible aportar a la rede xeneral d'electricidá o bien supon un preciu prohibitivu. El so costu ye xeneralmente más económicu por cuenta de los sos menores costos d'operación y caltenimientu, y presenten un menor impactu ambiental que los sistemes de bombéu alimentaos por aciu motores de combustión interna.
Coles bombes eléctriques pueden algamar acuíferos más fondos que colos pozos tradicionales, nos que ye difícil y peligrosu pasar de los 20 m. Furóse hasta más de 1000 m p'agricultura.
Los sistemes de riego y drenaxe remanen les fontes d'agua con cuenta de promover la producción agrícola. Los impactos dependen del tipu de riego, de la fonte de l'agua (superficial o soterraña), de la so forma d'almacenamientu, de los sistemes de tresporte y distribución, y de los métodos d'entrega o aplicación nel campu.
Dende fai enforma tiempu, utilizóse l'agua superficial (principalmente los ríos) para riego, y, en dellos países, dende fai miles d'años; inda constitúi una de les principales inversiones del sector públicu. Los proyectos de riego en gran escala, qu'utilicen el agua soterraño, son un fenómenu recién, a partir de los últimos trenta años. Atópense principalmente nes grandes cuenques aluviales de Pakistán, India y China, onde s'utilicen pozos entubados p'aprovechar l'agua freático, conjuntamente, colos sistemes de riego qu'empleguen l'agua superficial.
Los potenciales impactos ambientales negativos de la mayoría de los grandes proyectos de riego inclúin la saturación y salinización de los suelos; la mayor incidencia de les enfermedaes tresmitíes o rellacionaes cola agua; el reasentamiento o cambeos nos estilos de vida de les poblaciones locales; l'aumentu na cantidá de plagues y enfermedaes agrícoles, por cuenta de la eliminación de la morrina qu'asocede mientres la temporada seca; y la creación d'un microclima más húmedu. La espansión y intensificación de la agricultura que facilita'l riego puede causar mayor erosión; contaminar l'agua superficial y soterraño colos biocidas agrícoles; amenorgar la calidá de l'agua; y, aumentar los niveles d'alimentos na agua de riego y drenaxe, produciendo'l florecimientu de les alges, la proliferación de les maleces acuátiques y la eutrofización de les canales de riego y víes acuátiques, agües embaxo. Asina, ríquense mayores cantidaes de productos químicos agrícoles pa controlar el creciente númberu de plagues y enfermedaes de los cultivos.
Los grandes proyectos de riego que represan y esvien les agües de los ríos, tienen el potencial de causar importantes trestornos ambientales como resultáu de los cambeos na hidroloxía y limnoloxía de les cuenques de los ríos.
Al amenorgar el caudal del ríu, camúdase l'usu de la tierra y l'ecoloxía de la zona aluvial; se trastorna la pesca nel ríu y nel esteru; y déxase la invasión de l'agua salao al ríu y a l'agua soterraño de les tierres aledañas. La esviadura y perda d'agua debíu al riego amenorga'l caudal que llega a los usuarios, agües embaxo, incluyendo les municipalidaes, les industries y el llabradores. L'amenorgamientu del fluxu básico del ríu mengua tamién la dilución de les agües sirvíes municipales ya industriales que s'introducen, agües embaxo, causando contaminación y peligros pa la salú. El deterioru na calidá de l'agua, por cuenta de un proyectu de riego, puede volvela inservible pa los otros usuarios, perxudicar les especies acuátiques, y, por cuenta del so altu conteníu d'alimentos, provocar la crecedera de maleces acuátiques que van apexar les víes fluviales, con consecuencies ambientales pa la salú y el saléu.
Los potenciales impactos ambientales negativos directos del usu de l'agua freático para riego surden del usu escesivu d'estes fontes (retirando cantidaes mayores que la tasa de recuperación). Esto baxa'l nivel de l'agua freático, causa fundimientu de la tierra, mengua la calidá de l'agua y dexa la intrusión de l'agua salao (nes árees costaneras).
Hai dellos factores ambientales esternos qu'inflúin nos proyectos de riego. L'usu de la tierra, agües enriba, va afectar la calidá de l'agua qu'ingresa a la área de riego, especialmente'l so conteníu de sedimentu (erosión causada pola agricultura) y composición química, (contaminantes agrícoles ya industriales). Al utilizar l'agua que deposita'l sedimentu nos terrenes, mientres el tiempu, o, a cencielles, al utilizar l'agua que trai un altu conteníu de sedimentu, puede alzase el nivel de la tierra a tal puntu que se torgar el riego.
Los impactos positivos obvios del riego provienen de la mayor producción d'alimentos. Amás, la concentración y intensificación de la producción nun área más pequeña puede protexer los montes y tierres monteses, por que nun se conviertan en terrenes agrícoles. Si esiste una cobertoria vexetal mayor mientres la mayor parte del añu, o si prepara la tierra (p.ej. nivelar y contornarla), amenórgase la erosión de los suelos. Hai dellos beneficios pa la salú, por cuenta de la meyor hixene y l'amenorgamientu na incidencia de ciertes enfermedaes. Los proyectos de riego pueden moderar los hinchentes, agües embaxo.
La saturación y salinización de los suelos son problemes comunes col riego superficial. A nivel mundial, envaloróse que, cada añu, el riego saca de la producción una cantidá de terrén que ye igual a la porción qu'entra en serviciu baxu riego, debíu al deterioru del suelu, principalmente, la salinización. La saturación ye causada, principalmente, pol drenaxe desaparente y el riego escesivu, y nun grau menor, por fugues de les canales y acequias. El riego exacerba los problemes del salín, que, naturalmente, son más agudos nes árees grebes y semiáridas, onde la evaporación superficial ye más rápida y los suelos, más salinos. La saturación concentra los sales absorbíos de los niveles más baxos del perfil del suelu, na zona de arraigamiento de les plantes. La alcalinización (acumuladura de sodiu nos suelos) ye una forma, especialmente perxudicial, de salinización que ye malo de correxir. Anque los suelos de les zones grebes y semiáridas tienen un enclín natural de sufrir salinización, munchos de los problemes rellacionaos col suelu podríen ser atenuaos si instálense sistemes fayadizos de drenaxe. El drenaxe soterrañu ye l'elementu críticu pa los proyectos de riego y, bien de cutiu, planiar y remanar mal. L'usu del riego por asperxadura o por pinga, amenorga'l problema de la saturación porque l'agua aplícase más precisamente, y puede llindase les cantidaes.
El trestornu social causaos polos grandes sistemes de riego que cubren árees vastes son inevitables. La xente local pue ser movida pol sistema de riego, y enfrenta los problemes clásicos del reasentamiento: puede amenorgase'l so nivel de vida, podríen presentase mayores problemes de la salú, conflictos sociales, y deterioru de los recursos naturales de la área de reasentamiento. La xente que permanez na área, probablemente, va tener que camudar les sos práctiques d'usu de la tierra y modelos agrícoles. Les persones que se treslladen a la área, tamién van tener qu'afaese a les nueves condiciones. De cutiu, la xente local atopa que tien menor accesu a los recursos d'agua, tierra y vexetación, como resultáu de la implementación del sistema de riego. Les demandes contradictories, con al respective de los recursos acuáticos, y les desigualdaes na so distribución pueden asoceder, fácilmente, tantu na área del sistema de riego, como agües embaxo. Toos estos factores –les práctiques agrícoles cambiantes, y la mayor densidá de la población– pueden tener un efectu fondu tocantes a los modelos sociales tradicionales.
La introducción del sistema de riego acomuñar con un aumentu, dacuando estraordinariu, nes enfermedaes rellacionaes cola agua. Les enfermedaes que se venceyen, más frecuentemente, col riego son esquistosomiasis, malaria y oncocerciasis, que los sos vectores abonden nes agües de riego. Otros riesgos pa la salú que se rellacionen col riego inclúin los que tán venceyaos al mayor usu de agroquímicos, el deterioru de la calidá de l'agua, y la mayor presión de la población na área.
La reutilización d'agües negres para riego puede tresmitir les enfermedaes contaxoses (principalmente les enfermedaes helmínticas y, nun grau menor, les enfermedad bacterianes y virales). Los grupos que tán espuestos al riesgu son el trabayadores agrícoles, el consumidores de los vexetales (y la carne) de los campos regaos con agües sirvíes, y la redoma. El riego por asperxadura representa un riesgu adicional, por cuenta del espardimientu de los patóxenos pel aire. Los riesgos varien, según el grau de tratamientu que recibieron les agües sirvíes, enantes de ser reutilizaes.
L'usu ineficaz de l'agua (esto ye, el riego escesivu) non solamente desperdicia el recursu que podría sirvir pa otros usos y p'ayudar a evitar los impactos ambientales, agües embaxo, sinón que tamién causa'l deterioru, por aciu saturación, salinización y lixiviación, y amenorga la productividá de los cultivos. La optimización del usu de l'agua, por tanto, tien de ser la esmolición principal de too sistema de riego.
Hai grandes árees de tierra baxu riego que dexaron de producir debíu al deterioru del suelu. Puede ser conveniente y, poques gracies, beneficiosu pal mediu ambiente, invertir na restauración d'estes tierres, primero qu'aumentar la área de baxu riego.
Robó
Un robot ye una entidá virtual o mecánica artificial. Na práctica, esto ye polo xeneral un sistema electromecánicu que, pola so apariencia o los sos movimientos, ufierta la sensación de tener un propósitu propiu.
La independencia creada nos sos movimientos fai que les sos acciones seyan la razón d'un estudiu razonable y fondo na área de la ciencia y tecnoloxía.
Llimpieza y caltenimientu del llar son cada vegada más comunes nos llares. Sicasí, esiste una cierta ansiedá sobre l'impactu económicu de l'automatización y l'amenaza del armamentu robóticu, una ansiedá que se ve reflexada na semeya de cutiu perversa y malváu de robots presentes n'obres de la cultura popular. Comparaos colos sos colegues de ficción, los robots reales siguen siendo llindaos.
El gran públicu conoció la palabra robot al traviés de la obra R.O.R. (Robots Universales Rossum) del dramaturgu checu Karel Čapek, que s'estrenó en 1921. La palabra escribíase como "robotnik". 
Sicasí, nun foi esti autor Čapek quien inventó la palabra. Nuna curtia carta escrita a la editorial del Diccionariu Oxford, atribúi al so hermanu Josef la creación del términu. Nun artículu publicáu na revista checa "Lidové noviny" en 1933, esplicó que orixinalmente quixo llamar "laboři" (del llatín "llabor", trabayu). Sicasí, nun-y gustaba la palabra y pidió conseyu al so hermanu Josef, que-y suxurió "roboti". La palabra "robota" significa lliteralmente trabayu o llabor y figuradamente "trabayu duru" en checu y munches llingües eslaves. Tradicionalmente robota yera'l periodu de trabayu qu'un siervu tenía d'otorgar al so señor, xeneralmente 6 meses del añu. La servidume prohibir en 1848 en Bohemia, polo que cuando Čapek escribió "R.O.R.", l'usu del términu "robota" yá s'estendiera a dellos tipos de trabayu, pero'l significáu obsoleto de "servidume" siguiría reconociéndose.
La palabra robótica, usada pa describir esti campu d'estudiu, foi acuñada pol escritor de ciencia ficción Isaac Asimov.
La robótica concentra 3 árees d'estudiu: la mecatrónica, la física y les matemátiques como ciencies básiques.
Nel sieglu IV enantes de Cristu, el matemáticu griegu Arquitas de Tarento construyó una ave mecánica que funcionaba con vapor y al que llamó «El palombu». Tamién l'inxenieru Herón d'Alexandría (10-70 d. C.) creó numberosos dispositivos automáticos que los usuarios podíen modificar, y describió máquines aicionaes por presión d'aire, vapor y agua. Pela so parte, l'estudiosu chinu El so Sung llevantó una torre de reló en 1088 con figures mecániques que daben les campanaes de les hores. 
Al Jazarí (1136–1206), un inventor musulmán de la dinastía Artuqid, diseñó y construyó una serie de máquines automatizadas, ente los qu'había preseos de cocina, autómates musicales que funcionaben con agua, y en 1206 los primeros robots humanoides programables. Les máquines teníen l'aspeutu de cuatro músicos a bordu d'un bote nun llagu, entreteniendo a los invitaos nes fiestes reales. El so mecanismu tenía un tambor programable con clavíes que topetaben con pequeñes palanques que remanaben preseos de percusión. Podíen camudase los ritmos y patrones que tocaba'l tamboriteru moviendo les clavíes.
Tambien aparecio la palabra autonoma nel conocíu llibru cazadores de solombres: los origenes, angel mecanico, principe mecanico y princesa mecanica.
L'artesanu xaponés Hisashige Tanaka (1799–1881), conocíu como'l «Edison xaponés», creó una serie de xuguetes mecánicos desaxeradamente complexos, dalgunos de los cualos sirvíen té, disparaben fleches retiraes d'un carcaj ya inclusive trazaben un "kanji" (calteres utilizaos na escritura xaponés).
Per otra parte, dende la xeneralización del usu de la tecnoloxía en procesos de producción cola Revolución Industrial intentóse la construcción de dispositivos automáticos qu'ayudaren o sustituyeren al home. Ente ellos destacaron los Jaquemarts, moñecos de dos o más posiciones que cuten campanes remanaos por mecanismos de reloxería china y xaponesa. 
Robots forníos con una sola rueda fueron utilizaos pa llevar a cabo investigaciones sobre conducta, saléu y entamo de ruta. Cuando tuvieron llistos pa intentar nuevamente colos robots caminantes, empezaron con pequeños hexápodos y otros tipos de robots de múltiples pates. Estos robots asonsañaben insectos y artrópodos en funciones y forma. Como se fixo notar enantes, l'enclín dirixir escontra esi tipu de cuerpos qu'ufierten gran flexibilidá y probaron adaptabilidá a cualquier ambiente. Con más de 4 piernes, estos robots son estáticamente estables lo que fai que'l trabayar con ellos seya más senciellu. Namá apocayá fixéronse progresos escontra los robots con locomoción bípeda.
Nel sentíu común d'un autómata, el mayor robot nel mundu tendría que ser el "Maeslantkering", una barrera pa nubes del Plan Delta nos Países Baxos construyida nos años 1990, que ciérrase automáticamente cuando ye necesariu. Sicasí, esta estructura nun satisfai los requerimientos de movilidá o xeneralidá.
En 2002 Honda y Sony, empezaron a vender comercialmente robots humanoides como «mascotes». Los robots con forma de perru o de culiebra atópense, sicasí, nuna fase de producción bien amplia, l'exemplu más vultable foi Aibo de Sony.
Na actualidá, los robots comerciales ya industriales son llargamente utilizaos, y realicen xeres de forma más esacta o más barata que los humanos. Tamién se-yos utiliza en trabayos demasiáu puercos, peligrosos o aburribles pa los humanos. Los robots son bien utilizaos en plantes de manufactura, montaxe y embalaxe, en tresporte, n'esploraciones na Tierra y nel espaciu, ciruxía, armamentu, investigación en llaboratorios y na producción en masa de bienes industriales o de consumu.
Otres aplicaciones inclúin la llimpieza de borrafes tóxiques, minería, busca y rescate de persones y localización de mines terrestres.
Esiste una gran esperanza, especialmente en Xapón, de que'l cuidu del llar pa la población d'edá avanzada pueda ser desempeñáu por robot.
Los robots paecen tar abaratándose y amenorgando el so tamañu, un enclín rellacionáu cola miniaturización de los componentes electrónicos que s'utilicen pa controlalos. Amás, munchos robots son diseñaos en simuladores muncho primero de construyise y de que interactúen con ambientes físicos reales. Un bon exemplu d'esto ye l'equipu "Spiritual Machine", un equipu de 5 robots desenvueltu totalmente nun ambiente virtual pa xugar al fútbol na lliga mundial de la "F.I.R.A."
Apocayá llogróse una gran meyora nos robots dedicaos a la medicina, con dos compañíes en particular, "Computer Motion" y "Intuitive Surgical", que recibieron l'aprobación regulatoria n'América del Norte, Europa y Asia por que los sos robots seyan utilizaos en procedimientos de ciruxía invasiva mínima. Dende la compra de Computer Motion (ceador del robot Zeus) por Intuitive Surgical, desenvolviéronse yá trés modelos de robot Da Vinci por esta postrera. Na actualidá, esisten más de 2.300 robots quirúrxicos Da Vinci nel mundu, con aplicaciones n'Uroloxía, Xinecoloxía, Ciruxía xeneral, Ciruxía Pediátrica, Ciruxía Torácica, Ciruxía Cardiaca y ORL.
Tamién l'automatización de llaboratorios ye una área en crecedera. Equí, los robots son utilizaos pa tresportar amueses biolóxiques o químiques ente preseos tales como incubadores, manejadores de líquidos y llectores. Otros llugares onde los robots tán reemplazando a los humanos son la esploración del fondu oceánicu y esploración espacial. Pa eses xeres suelse recurrir a robots de tipu artrópodu.
En fases iniciales de desenvolvimientu hai robots alaos esperimentales y otros exemplos qu'esploten el biomimetismo. Espérase que los asina llamaos nanomotores y cables intelixentes simplifiquen drásticamente el poder de locomoción, ente que la estabilización en vuelu paez ser ameyorada substancialmente por xiroscopios desaxeradamente pequeños.
Con cuenta de protexer a aquellos que ponen la so vida en peligru, los robots de seguridá y defensa aptos pal combate pueden realizar numberoses misiones p'ayudar a los profesionales de la seguridá pública y del exércitu.
Esisten distintos tipos y clases de robots, ente ellos con forma humana, d'animales, de plantes o inclusive d'elementos arquitectónicos pero toos estremar poles sos capacidaes y clasifíquense en 4 formes:
Nésta última puede clasificase según la so morfoloxía en: Robots angulares o antropomórficos, robots cilíndricos, robots esféricos o polares, robots tipu SCARA, robots paralelos, robots cartesianos, ente otros.
El robot de fabricación más común ye'l brazu robóticu. Un brazu robóticu típicu componer de siete segmentos metálicos, xuníos por seis articulaciones. L'ordenador controla'l robot xirando motores individuales conectaos a cada pasu conxunta (unos brazos más grandes utilicen la hidráulica o neumática). A diferencia de los motores de corriente, los motores de camín pueden movese en medríes esactes (echa una güeyada a Anaheim Automation pa saber cómo). Esto dexa que l'ordenador pueda mover el brazu de manera bien precisa, repitiendo esactamente'l mesmu movimientu una y otra vez. El robot utiliza sensores de movimientu pa faer que se mueva cola cantidá xusta.
Un robot industrial con seis articulaciones aseméyase enforma a un brazu humanu - tien l'equivalente d'un costazu, un coldu y la muñeca a. Típicamente, el costazu ta montáu nuna estructura de base estacionaria en llugar d'a un cuerpu móvil. Esti tipu de robot tien seis graos de llibertá, lo que significa que puede pivotar en seis formes distintos. Un brazu humanu, en comparanza, tien siete graos de llibertá.
El trabayu del so brazu ye mover la mano d'un llugar a otru. De la mesma, el trabayu del brazu robóticu ye mover un efector final d'un llugar a otru. Puede fornise brazos robóticos con tou tipu de efectores d'estremu, que tán afechos a una aplicación particular. Un efector final común ye una versión simplificada de la mano, que puede captar y tresportar oxetos distintos. Les manos robótiques de cutiu incorporaron sensores de presión que-y dicen al ordenador que tan duru'l robot ta suxetando un oxetu en particular. Esto evita que'l robot caya o se ruempa lo que lleva. Otros efectores finales inclúin sopletes, los exercicios y les pintures en aerosol.
Los robots industriales tán diseñaos pa faer esactamente lo mesmo, nun ambiente controláu, una y otra vez. Por casu, un robot podría cerrar les tapes de frascos de mantequilla que salen d'una llinia de montaxe. Pa enseñar a un robot cómo faer el so trabayu, el programador empón el brazu al traviés de los movimientos utilizando un controlador de mano (Teachpendant). El robot almacena la secuencia esacta de los movimientos na so memoria, y facer una y otra vez cada vegada qu'una nueva unidá vien pela llinia de montaxe. 
Esisten distintes técniques pa programar robots industriales. Ente elles atopen les técniques de programación xestual y les de programación testual. Na programación xestual un operario empón al robot, manualmente o por aciu controles remotos, enseñándo-y la xera qu'este tien de realizar. El robot va almacenando los pasos a siguir y depués puede repitilos de manera autónoma. Na programación testual, sicasí, realícense primero los cálculos de les posiciones y trayectories que'l robot debe percuerre y, con esta información, créanse les instrucciones del programa que'l robot tendrá d'executar. Una vegada tresferíu'l programa al robot, este puede empezar a realizar la xera de manera autónoma.
La mayoría de los robots industriales trabayen en cadenes de montaxe d'automóviles, poniendo los coches xuntos. Los robots pueden faer esti trabayu más eficientemente que los seres humanos gracies a la so precisión, que-yos dexa por casu furar siempres nel mesmu llugar o apertar siempres los torniellos cola mesma cantidá de fuerza, ensin importar les hores que trabaye (cosa que nun asocede colos humanos). Los robots de fabricación son tamién bien importantes na industria informático, yá que se precisa una mano increíblemente precisa p'armar un pequeñu microchip.
Munches mitoloxíes antigües traten la idea de los humanos artificiales.
Na mitoloxía clásica, dizse que Cadmo semó dientes de dragón que se convertíen en soldaos, y Galatea, la estatua de Pigmalión, cobró vida. Tamién el dios griegu de los ferreros, Hefesto (Vulcano pa los romanos) creó sirvientes mecánicos intelixentes, otros fechos d'oru ya inclusive meses que podíen movese por sigo mesmes.
Dalgunos d'estos autómates ayuden al dios a forxar l'armadura d'Aquiles, según la Ilíada 
Anque, poques gracies, nun se describe a eses máquines como "robots" o como "androides", son seya que non dispositivos mecánicos d'apariencia humana.
Una lleenda hebrea fala del Golem, una estatua animada pola maxa cabalística. Pela so parte, les lleendes de los Inuit describen al Tupilaq (o Tupilak), qu'un magu puede crear pa cazar y asesinar a un enemigu. Sicasí, emplegar un Tupilaq pa esti fin puede ser una espada de doble filu, una y bones la víctima puede detener l'ataque del Tupilaq y reprogramarlo con maxa por que busque y destruya al so ceador.
Yá en 1817, nun cuentu de Hoffmann llamáu "L'home de sable", apaez una muyer que paecía una muñeca mecánica, y na obra de Edward S. Ellis de 1865 "L'Home de Vapor de les Praderíes" esprésase la fascinación americana pola industrialización.
Como s'indicaba más arriba, la primer obra n'utilizar la palabra "robot" foi la obra teatral R.O.R. de Čapek,(escrita en collaboración col so hermanu Josef en 1920; representada per primer vegada en 1921; escenificada en Nueva York en 1922. La edición en inglés publicar en 1923).
La obra empieza nuna fábrica que constrúi persones artificiales llamaes robots, pero tán más cerca del conceutu modernu d'androide o clon, nel sentíu de que se trata de criatures que pueden confundise con humanos. Pueden pensar por sigo mesmos, anque paecen felices de sirvir. En cuestión ta si los robos tán siendo esplotaos, según les consecuencies pol so tratamientu.
L'autor más prolíficu d'hestories sobre robots foi Isaac Asimov (1920-1992), qu'asitió los robots y la so interacción cola sociedá nel centru de munchos de los sos llibros. Esti autor consideró seriamente la serie ideal d'instrucciones que tendría de dase a los robots p'amenorgar el peligru qu'éstos representaben pa los humanos. Asina llegó a formular los sos Tres Ley de la Robótica: Nengún robot va causar dañu a un ser humanu o va dexar, col so inacción, qu'un ser humanu sufra dañu; tou robot va obedecer les ordes que-y dean los seres humanos, nun siendo que eses ordes entren en conflictu cola primer llei; y tou robot tien de protexer la so propia esistencia, siempres qu'esa protección non ente en conflictu cola primera o la segunda llei. 
Esos trés lleis introducir por primer vegada nel so relatu curtiu de 1942 "Círculu Viciosu", anque fueren esbozaes en dellos testos anteriores. Más tarde, Asimov añedió la llei de Cero: "Nengún robot va causar dañu a la humanidá nin va dexar, cola so inacción que la humanidá sufra dañu". El restu de les lleis modificar p'afaese a esti agregu.
Según el Oxford English Dictionary, el principiu del relatu curtiu "¡Mentirosu!" de 1941 contién el primer usu rexistráu de la palabra robótica. L'autor nun foi consciente d'esto nun principiu, y asumió que la palabra yá esistía pola so analoxía con mecánica, hidráulica y otros términos similares que se refieren a cañes aplicaes de la conocencia.
tonu económico y filosófico empecipiáu por R.O.R. sería desenvueltu más tarde pola película "Metrópolis", y les populares "Blade Runner" (1982) o "The Terminator" (1984).
Esisten munches películes sobre robots, ente les cualos cabo destacar:
En televisión, esisten series bien populares como "Robot Wars" y "BattleBots". Na serie "Futurama", de Matt Groening, los robots tienen una identidá propia, como ciudadanos. Tamién, na serie "Almost Human" apaecen robots-policías con conciencia propia, llamaos DRN, que funcionen con un programa d'alma sintética”.
Esiste la esmolición de que los robots puedan mover o competir colos humanos. Les lleis o riegles que pudieren o tuvieren de ser aplicaes a los robots o otros entes autónomos” en cooperación o competencia con humanos si dalgún día llógrase algamar la tecnoloxía abonda como pa faelos intelixentes y conscientes de sigo mesmos, aguiyaron les investigaciones macroeconómiques d'esti tipu de competencia, notablemente construyíu por Alessandro Acquisti basándose nun trabayu anterior de John von Neumann. 
Anguaño, nun ye posible aplicar les Tres ley de la robótica, cuidao que los robots nun tienen capacidá pa entender el so significáu, evaluar les situaciones de riesgu tanto pa los humanos como para ellos mesmos o resolver los conflictos que podríen dase ente estes lleis.
Entender y aplicar lo enantes espuesto riquiría verdadera intelixencia y consciencia del mediu circundante, lo mesmo que de sí mesmu, per parte del robot, daqué qu'a pesar de les grandes meyores tecnolóxiques de la era moderna nun s'algamó.
Munches grandes empreses, como Intel, Sony, Xeneral Motors, Dell, implementaron nes sos llinies de producción unidad robótiques pa desempeñar xeres que polo xeneral desempeñaren trabayadores de carne y güesu en dómines anteriores.
Esto causó una axilización nos procesos realizaos, según un mayor aforru de recursos, al disponer de máquines que pueden desempeñar les funciones de cierta cantidá d'emplegaos a un costo relativamente menor y con un grau mayor d'eficiencia, ameyorando notablemente'l rendimientu xeneral y les ganancies de la empresa, según la calidá de los productos ufiertaos.
Pero, per otru llau, amenó y caltuvo moliciones ente diversos grupos pol so impactu na tasa d'empleos disponibles, según la so repercusión directa nes persones movíes. Dicha discutiniu tomó l'aspeutu de la seguridá, llamando l'atención de casos como l'asocedíu en Jackson, Míchigan, el 21 de xunetu de 1984 onde un robot entartalló a un trabayador contra una barra de protección na qu'aparentemente foi la primer muerte rellacionada con un robot nos EE. UU.
Por cuenta de esto haise llamáu l'atención sobre la ética nel diseñu y construcción de los robots, según la necesidá de cuntar con lineamientos claros de seguridá que garanticen una correcta interacción ente humanos y máquines.
L'empléu de robots pa llabores de manufactura pudiera entá abaratar costos, yá que a diferencia d'un operario humanu nun acarretaría pagu de sueldos/salarios nin reivindicaciones llaborales. Sicasí, por tratase d'una máquina riquiría de serviciu técnicu (caltenimientu y arreglu), lo cual trai un gastu monetariu.
El relator especial de la ONU sobre execuciones estraxudiciales, sumarias o arbitraries, Christof Heyns, ta tratando de detener la creación y l'esparcimientu de los robots autónomos letales (LLAR), conocíos tamién como robots asesinos, escontra otros países de manera xeneral. Heyns realizó un informe nel que se menta de manera bien significativa la necesidá de realizar una lexislación o protocolu mundial que describa'l compromisu serio y significativo de poner una llende al desenvolvimientu d'esta tecnoloxía que, probablemente nun futuru non bien alloñáu, a los robots confiérase-yos el poder y el permisu pa matar a los seres humanos.
Coles mesmes, mentó que, mientres los drones sigan teniendo a un ser humanu como'l so controlador que-yos dirixa a quién matar y a quien non, tamién sería bien probable que los robots asesinos, por cuenta de la so programación centrada nel ataque contra los seres humanos y a la destrucción de los mesmos, pue ser un grave peligru. Nel so informe plantega la so idea sobre les esmoliciones de les posibles consecuencies del usu de los LLAR, y ye que, según Heyns, los robots podríen desequilibrar la balanza ente la guerra y la paz, y non solo eso: tienen una estructura que-yos dexa tener un llargu algame cuando son utilizaos.
El relator propunxo que'l desenvolvimientu d'esta tecnoloxía nun dexaría nada bonu pa naide, quiciabes pa les grandes potencies que tienen entamáu una guerra o l'aprovechamientu de dellos recursos. Pero la cuestión equí ye la programación que pueden tener estos robots, porque ¿va ser posible qu'un robot pueda estremar ente los combatientes y los civiles?
Pa rematar el so informe, menta que, a pesar de qu'el so implementación sería inaceptable, tamién sería bien importante que s'ellaboren una serie de riegles que dexen un manexu nel desenvolvimientu d'esta tecnoloxía que nun beneficiaría pa nada a la sociedá, y sicasí taría representando un grave problema pa tol mundu, porque si los robots pudieren tomar por sigo mesmos delles decisiones, taríamos nun gran riesgu que nun se debe dexar o a lo menos llograr controlar el manexu d'estos robots.
"Asina que seique ye necesariu formalizar d'una vegada por toes nes restricciones del usu y la construcción d'esta tecnoloxía, según tener la capacidá moral y ética de realizar robots en beneficiu de la sociedá, que contribuyan en tou momentu colos seres humanos. Esta tecnoloxía va abrir camín a un futuru prometedor onde resplanda paz y una bona interacción ente robots y humanos. Namá pido a les grandes potencies que nun tengan en mente destruyir esti formosu planeta que nos dotó de muncha vida y felicidá a toos nós y sobremanera a les futures xeneraciones." 
Estadística
La estadística ye una ciencia formal y una ferramienta qu'estudia l'usu y los analises provenientes d'una amuesa representativa de datos, busca esplicar les correlaciones y dependencies d'un fenómenu físicu o natural, d'escurrimientu en forma aleatoria o condicional. 
Sicasí, la estadística ye más qu'eso, esto ye, ye la ferramienta fundamental que dexa llevar a cabu'l procesu rellacionáu de la estadística cola investigación científica.
Ye tresversal a una amplia variedá de disciplines, dende la física hasta les ciencies sociales, dende les ciencies de la salú hasta'l control calidable. 
Usar pa tomar de decisiones n'árees de negocios o instituciones gubernamentales.
La estadística estremar en dos grandes árees:
Dambes cañes (descriptiva y inferencial) entienden la estadística aplicada. La estadística inferencial, pela so parte, estremar n'estadística paramétrica y estadística non paramétrica.
Hai tamién una disciplina llamada estadística matemática, la que se refier a les bases teóriques de la materia. 
La palabra estadístiques» tamién se refier a la resultancia d'aplicar un algoritmu estadísticu a un conxuntu de datos, como en estadístiques económiques, estadístiques criminales, ente otros.
El términu alemán "Statistik", introducíu orixinalmente por Gottfried Achenwall en 1749, referir al analís de datos del Estáu, esto ye, la ciencia del Estáu» (o más bien, de la ciudá-estáu). Tamién se llamó "aritmética política" acordies con la traducción lliteral del inglés. Nun foi hasta'l sieglu XIX cuando'l términu "estadística" adquirió'l significáu de recoyer y clasificar datos. Esti conceutu foi introducíu pol militar británicu "sir" John Sinclair (1754-1835).
Nel so orixe, poro, la estadística tuvo acomuñada a los Estaos o ciudaes llibres, pa ser utilizaos pol gobiernu y cuerpos alministrativos (de cutiu centralizaos). La colección de datos alrodiu d'estaos y localidaes sigue llargamente al traviés de los servicios d'estadística nacionales ya internacionales. En particular, los censos empezaron a suministrar información regular alrodiu de la población de cada país. Con éses los datos estadísticos referíense orixinalmente a los datos demográficos d'una ciudá o Estáu determinaos. Y ye por ello que na clasificación decimal de Melvil Dewey, emplegada nes biblioteques, toles obres sobre estadística atópense allugaes al llau de les obres d'o sobre la demografía.
Yá s'utilizaben representaciones gráfiques y otres midíes en pieles, roques, palos de madera y parés de cueves pa controlar el númberu de persones, animales o ciertes mercancíes. Escontra l'añu 3000 e.C. los babilonios usaben yá pequeños envases moldiaos de magre p'arrexuntar datos sobre la producción agrícola y de los xéneros vendíos o camudaos. Los exipcios analizaben los datos de la población y la renta del país muncho primero de construyir les pirámides nel sieglu XI e.C. Los llibros bíblicos de "Númberos" y "Cróniques" inclúin en dalgunes partes trabayos d'estadística. El primeru contién dos censos de la población de la Tierra d'Israel y el segundu describe'l bienestar material de les diverses tribus xudíes. En China esistíen rexistros numbéricos similares con anterioridá al añu 2000 e.C. Los antiguos griegos realizaben censos que la so información utilizar escontra'l 594 e.C. pa cobrar impuestos.
Na Edá Antigua la estadística consistía n'ellaborar censos (de población y tierres). El so oxetivu yera facilitar la xestión de los llabores tributarios, llograr datos sobre'l númberu de persones que podríen sirvir nel exércitu o establecer reparties de tierres o otros bienes.
Mientres la Edá Media la estadística nun presentó grandes meyores, pero destaca'l trabayu de Isidoru de Sevilla, quien arrexuntó y clasifico datos de diversa naturaleza que los sos resultancies fueron publicaos na obra "Originum sive Etymologiarum".
Na Edá Moderna siguir col llogru de censos. 
Los métodos estadísticu-matemáticos remanecieron dende la teoría de probabilidá, que data dende la correspondencia ente Pascal y Pierre de Fermat (1654). Christian Huygens (1657) da'l primer tratamientu científicu que se conoz a la materia. El "Ars coniectandi" (póstumu, 1713) de Jakob Bernoulli y la "Doctrina de posibilidaes" (1718) de Abraham de Moivre estudiaron la materia como una caña de les matemátiques. Na era moderna, el trabayu de Kolmogórov foi una pilastra na formulación del modelu fundamental de la Teoría de Probabilidaes, que ye usáu al traviés de la estadística.
La teoría d'erros puede remontase a la "Ópera miscellánea" (póstuma, 1722) de Roger Cotes y al trabayu preparáu por Thomas Simpson en 1755 (impresu en 1756) el cual aplica per primer vegada la teoría del discutiniu d'erros d'observación. La reimpresión (1757) d'esti trabayu inclúi'l axoma de qu'erros positivos y negativos son igualmente probables y qu'hai unes ciertes llendes asignables dientro de los cualos atópense tolos erros; descríbense erros continuos y una curva de probabilidá.
Pierre-Simon Laplace (1774) fai'l primer intentu de deducir una riegla pa la combinación d'observaciones dende los principios de la teoría de probabilidaes. Laplace representó la Llei de probabilidaes d'erros por aciu una curva y dedució una fórmula pa la media de tres observaciones. Tamién, en 1871, llogra la fórmula pa la llei de facilidá del erru (términu introducíu por Lagrange, 1744) pero con ecuaciones inmanejables. Daniel Bernoulli (1778) introduz el principiu del máximu productu de les probabilidaes d'un sistema d'erros concurrentes.
El métodu de mínimos cuadraos, que foi usáu pa embrivir los erros en medición, foi publicáu independientemente por Adrien-Marie Legendre (1805), Robert Adrain (1808), y Carl Friedrich Gauss (1809). Gauss usara'l métodu na so famosa predicción de la localización del planeta nanu Ceres en 1801. Pruebes adicionales fueron escrites por Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), James Ivory (1825, 1826), Hagen (1837), Friedrich Bessel (1838), W. F. Donkin (1844, 1856), John Herschel (1850) y Morgan Crofton (1870). Otros contribuidores fueron Ellis (1844), Augustus De Morgan (1864), Glaisher (1872) y Giovanni Schiaparelli (1875). La fórmula de Peters pa formula_1, el probable erru d'una observación simple ye bien conocíu.
El sieglu XIX inclúi autores como Laplace, Montés Lacroix (1816), Littrow (1833), Richard Dedekind (1860), Helmert (1872), Hermann Laurent (1873), Liagre y Didion. Augustus De Morgan y George Boole ameyoraron la presentación de la teoría. Adolphe Quetelet (1796-1874), foi otru importante fundador de la estadística y quien introdució la noción del home promediu» "(l’homme moyen)" como un mediu d'entender los fenómenos sociales complexos tales como tases de criminalidad, tases de matrimoniu o .
El campu moderno de la estadística remanecer a los principios del sieglu XX dirixida pola obra de Francis Galton y Karl Pearson, quien tresformaron la estadística a convertise nuna disciplina matemática rigorosa usada por analís, non solamente na ciencia sinón na manufactura y la política. Les contribuciones de Galton inclúin los conceutos de esviación típica, correlación, analís de la regresión y l'aplicación d'estos métodos al estudiu de la variedá de característiques –l'altor, el pesu, la llongura de les pestañes de güeyu– ente otros. Pearson desenvolvió'l Coeficiente de correlación de Pearson, definió como un momentu-productu, el métodu de momentos por caber les distribuciones a les amueses y la distribuciones de Pearson, ente otres coses. Galton y Pearson fundáronse "Biometrika" como la so primer revista de la estadística matemática y la bioestadística (entós daquella conocida como la biomentría). Pearson tamién fundó'l primer departamentu d'estadística en University College de Londres.
Mientres el sieglu XX, la creación de preseos precisos p'asuntos de salú pública (epidemioloxía, bioestadística, etc.) y propósitos económicos y sociales (tasa de desempléu, econometría, etc.) precisó de meyores sustanciales nes práctiques estadístiques.
]]
La segunda fola de los años 1910 y 1920 empecipióse William Gosset, y rematóse na obra de Ronald Fisher, quién escribió los llibros de testu que diben definir la disciplina académica n'universidaes en toos llaos del mundu. Les sos publicaciones más importantes fueron el so papel de 1918 "The Correlation between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance", lo cual yera'l primeru n'usar el términu estadísticu varianza, la so obra clásica de 1925 "Statistical Methods for Research Workers" y el so 1935 "The Design of Experiments", onde desenvolvió los modelos rigorosos de diseñu esperimental. Anició'l conceutu de suficiencia y la información de Fisher. Nel so llibru de 1930 "The Genetical Theory of Natural Selection" aplicó la estadística a dellos conceutos na bioloxía como'l Principiu de Fisher (sobre'l ratio de sexu), el Fisherian runaway, un conceutu na selección sexual sobre una realimentación positiva efectu topáu na evolución.
Güei l'usu de la estadística estendióse más allá de los sos oríxenes como un serviciu al Estáu o al gobiernu. Persones y organizaciones usen la estadística pa entender datos y tomar decisiones en ciencies naturales y sociales, medicina, negocios y otres árees. La estadística ye entendida xeneralmente non como un sub-área de les matemátiques sinón como una ciencia distinta «aliada». Munches universidáes tienen departamentos académicos de matemátiques y estadística xebradamente. La estadística enseñar en departamentos tan diversos como psicoloxía, educación y salú pública.
Al aplicar la estadística a un problema científicu, industrial o social, empezar con un procesu o población a ser estudiáu. Esta pue ser la población d'un país, de granos cristalizaos nuna roca o de bienes manufacturados por una fábrica en particular mientres un periodu dáu. Tamién podría ser un procesu reparáu en dellos intres y los datos recoyíos d'esta manera constitúin una serie de tiempu.
Por razones práctiques, en llugar de compilar datos d'una población entera, usualmente estúdiase un subconxuntu escoyíu de la población, llamáu amuesa. Datos alrodiu de l'amuesa son recoyíos de manera observacional o esperimental. Los datos son entós analizaos estadísticamente lo cual sigue dos propósitos: descripción y inferencia.
El conceutu de correlación ye particularmente pervalible. Analises estadísticos d'un conxuntu de datos puede revelar que dos variables (esto ye, dos propiedaes de la población so considerancia) tienden a variar conjuntamente, como si hubiera una conexón ente elles. Por casu, un estudiu del ingresu añal y l'edá de muerte podría resultar en que persones probes tienden a tener vides más curties que persones de mayor ingresu. Los dos variables dizse que tán correlacionadas. Sicasí, non puede inferise darréu la esistencia d'una relación de causalidá ente los dos variables. El fenómenu correlacionado podría ser la causa d'una tercera, primeramente non considerada, llamada variable confusora.
Si l'amuesa ye representativa de la población, inferencias y conclusiones feches na amuesa pueden ser estendíes a la población completa. Un problema mayor ye'l de determinar qué representativa ye l'amuesa estrayida. La estadística ufierta midíes pa envalorar y correxir por aleatoriedad na amuesa y nel procesu de recueya de los datos, según métodos pa diseñar esperimentos robustos como primer midida, ver diseñu esperimental.
El conceutu matemáticu fundamental emplegáu pa entender la aleatoriedad ye'l de probabilidá. La estadística matemática (tamién llamada teoría estadística) ye la caña de les matemátiques aplicaes qu'usa la teoría de probabilidaes y el analís matemáticu pa esaminar les bases teóriques de la estadística.
L'usu de cualquier métodu estadísticu ye válidu solo cuando'l sistema o población so considerancia satisfai los supuestos matemáticos del métodu. El mal usu de la estadística puede producir serios erros na descripción ya interpretación, lo cual podría llegar a afectar polítiques sociales, la práctica médica y la calidá d'estructures tales como pontes y plantes de reacción nuclear.
Inclusive cuando la estadística ye correchamente aplicada, les resultancies pueden ser difíciles d'interpretar por un inespertu. Por casu, el significáu estadísticu d'un enclín nos datos, que mide'l grau al cual l'enclín puede ser causada por una variación aleatoria na amuesa, puede nun tar acordies col sentíu intuitivu. El conxuntu d'habilidaes estadístiques básiques (y l'escepticismu) qu'una persona precisa pa remanar información nel día ente día refierse como «cultura estadística».
Un oxetivu común pa un proyectu d'investigación estadística ye investigar la causalidá, y en particular estrayer una conclusión nel efectu que dellos cambeos nos valores de predictores o variables independientes tienen sobre una respuesta o variables dependientes. Hai dos grandes tipos d'estudios estadísticos pa estudiar causalidá: estudios esperimentales y observacionales. En dambos tipos d'estudios, l'efectu de les diferencies d'una variable independiente (o variables) nel comportamientu d'una variable dependiente ye reparáu. La diferencia ente los dos tipos ye la forma en que l'estudiu ye conducíu. Cada unu d'ellos pue ser bien efectivu.
Hai cuatro tipos de midíes o escales de midida n'estadística: niveles de midida (nominal, ordinal, intervalo y razón). Tienen distintos graos d'usu na investigación estadística. Les midíes de razón, onde un valor cero y distancies ente distintes midíes son definíes, dan la mayor flexibilidá en métodos estadísticos que pueden ser usaos p'analizar los datos. Les midíes d'intervalu tienen distancies interpretables ente midíes, pero un valor cero ensin significáu (como les midíes de coeficiente intelectual o temperatura en graos Celsius). Les midíes ordinales tienen imprecises diferencies ente valores consecutivos, pero un orde interpretable pa los sos valores. Les midíes nominales nun tienen nengún rangu interpretable ente los sos valores.
La escala de midida nominal, puede considerase la escala de nivel más baxu. Trátase d'arrexuntar oxetos en clases. La escala ordinal, pela so parte, recurre a la propiedá de «orde» de los númberos. La escala d'intervalos iguales ta caracterizada por una unidá de midida común y constante. Ye importante destacar que'l puntu cero nes escales d'intervalos iguales ye arbitrariu, y nun reflexa en nengún momentu ausencia de la magnitú que tamos midiendo. Esta escala, amás de tener les característiques de la escala ordinal, dexa determinar la magnitú de los intervalos (distancia) ente tolos elementos de la escala. La escala de coeficientes o Razones ye'l nivel de midida más eleváu y estrémase de les escales d'intervalos iguales namái por tener un puntu cero propiu como orixe; ye dicir que'l valor cero d'esta escala significa ausencia de la magnitú que tamos midiendo. Si repara una falta total de propiedá, disponer d'una unidá de midida pal efectu. A iguales diferencies ente los númberos asignaos correspuenden iguales diferencies nel grau d'atributu presente nel oxetu d'estudiu.
Dalgunos tests y procedimientos pa investigación d'observaciones bien conocíos son:
Dellos campos d'investigación usen la estadística tan estensamente que tienen terminoloxía especializada. Estes disciplines inclúin:
La estadística ye una ferramienta básico en negocios y producción. Usar pa entender la variabilidá de sistemes de midida, control de procesos (como en control estadísticu de procesos o SPC (CEP)), pa compilar datos y pa tomar decisiones. Nestes aplicaciones ye una ferramienta clave y probablemente la única ferramienta disponible.
El rápidu y sosteníu medría nel poder de cálculu de la computación dende la segunda metá del sieglu XX tuvo un sustancial impactu na práctica de la ciencia estadística. Vieyos modelos estadísticos fueron casi siempres de la clase de los modelos llineales. Agora, complexos computadores xuntu con apropiaos algoritmos numbéricos causaron un renacer del interés en modelos non llineales (especialmente redes neuronales y árboles de decisión) y la creación de nuevos tipos tales como modelos llineales xeneralizaos y modelos multinivel.
La medría nel poder computacional tamién llevó a la crecedera en popularidá de métodos intensivos computacionalmente basaos en remuestreo, tales como tests de permutación y de bootstrap, mientres técniques como'l muestreo de Gibbs fixeron los métodos bayesianos más accesibles. La revolución en computadores tien implicaciones nel futuru de la estadística, con un nuevu énfasis n'estadístiques esperimentales» y «empíriques». Un gran númberu de paquetes estadísticos ta agora disponible pa'l investigadores. Los sistemes dinámicos y teoría del caos, dende va una década, empezaron a interesar na comunidá hispana, pos na anglosaxona d'Estaos Xuníos taba yá establecida la conducta caótica en sistemes dinámicos non llineales» con 350 llibros pa 1997 y empezaben dellos trabayos nos campos de les ciencies sociales y n'aplicaciones de la física. Tamién se taba contemplando'l so usu n'analítica.
Hai una percepción xeneral de que la conocencia estadística ye intencional y frecuentemente mal usáu, atopando maneres d'interpretar los datos que seyan favorables al presentador. Un dichu famosu, al paecer de Benjamin Disraeli, ye: «Hai tres tipos de mentires: mentires pequeñes, mentires grandes y estadístiques». El popular llibru "How to lie with statistics" ("Cómo mentir coles estadístiques" na edición española) de Darrell Huff alderica munchos casos de mal usu de la estadística, con énfasis en gráfiques malintencionaes. Al escoyer (o refugar o modificar) una cierta amuesa, les resultancies pueden ser manipoliaos; por casu, por aciu la eliminación selectiva de valores atípicos ("outliers"). Este puede ser la resultancia de fraudes o sesgos intencionales per parte del investigador (Darrel Huff). Lawrence Lowell (decanu de la Universidá de Harvard) escribió en 1909 que les estadístiques, «como dellos pasteles, son bones si sábese quién les fixo y tase seguro de los ingredientes».
Dellos estudios contradicen resultancies llograes primeramente y la población empieza a duldar na veracidá de tales estudios. Podría lleese qu'un estudiu diz (por casu) que «faer X amenorga la presión sanguínea», siguíu por un estudiu que diz que «faer X nun afecta la presión sanguínea», siguíu por otru que diz que «faer X amonta la presión sanguínea». De cutiu los estudios fáense siguiendo distintes metodoloxíes, o estudios n'amueses pequeñes que prometen resultancies maraviyoses que nun son obtenibles n'estudios de mayor tamañu. Sicasí, munchu llectores nun noten tales diferencies, y los medios de comunicación simplifiquen la información alredor del estudiu y la rocea del públicu empieza a crecer.
Sicasí, les crítiques más fuertes vienen del fechu que l'aproximamientu de pruebes d'hipótesis, llargamente usada en munchos casos riquíos por llei o reglamentación, obliga a una hipótesis a ser «favorecida» (la hipótesis nula) y puede tamién esaxerar la importancia de pequeñes diferencies n'estudios grandes. Una diferencia que ye altamente significativa pue ser de nenguna significancia práctica.
Nos campos de la psicoloxía y la medicina, especialmente con al respective de l'aprobación de nueves melecines pola Food and Drug Administration, crítiques del aproximamientu de prueba d'hipótesis amontáronse nos años recién. Una respuesta foi un gran énfasis nel p-valor en cuenta de a cencielles reportar si la hipótesis foi refugada al nivel de significancia formula_2 dáu. De nuevu, sicasí, esto resume la evidencia pa un efectu pero non el tamañu del efectu. Una posibilidá ye reportar intervalo d'enfotu, cuidao que estos indiquen el tamañu del efectu y l'incertidume. Esto ayuda a interpretar les resultancies, como l'intervalu d'enfotu pa un formula_2 dáu indicando simultáneamente la significancia estadística y l'efectu de tamañu.
El p-valor y los intervalos d'enfotu son basaos nos mesmos cálculos fundamentales como aquellos pa les correspondientes pruebes d'hipótesis. Les resultancies son presentaos nun formatu más detalláu, en llugar del «sigo o non» de les pruebes d'hipótesis y cola mesma metodoloxía estadística.
Otru tipu d'aproximamientu ye l'usu de métodos bayesianos. Esti aproximamientu foi, sicasí, tamién criticada.
El fuerte deséu de que les melecines bones seyan aprobaos y que les melecines peligroses o de poco usu seyan refugaos crea tensiones y conflictos (erros tipu I ya II nel llinguaxe de pruebes d'hipótesis).
Samba
El términu samba puede referise a los siguientes artículos:
Madera
La madera ye un material ortótropo, con distinta elasticidá según la dirección de deformación, atopáu como principal conteníu del tueru d'un árbol. Los árboles caracterizar por tener tueros que crecen añu tres d'añu, formando aníos concéntricos correspondientes a la distinta crecedera de la biomasa según les estaciones, y que tán compuestos por fibra de celulosa xuníes con lignina. Les plantes que nun producen madera son conocíes como herbal.
Una vegada cortada y seca, la madera utilizar pa distintes finalidaes y distintes árees:
Analizando un tueru dende l'esterior hasta'l centru atópense distintes estructures con distinta función y característiques.
Les característiques de la madera varien según la especie del árbol orixe ya inclusive dientro de la mesma especie poles condiciones del llugar de crecedera. Aun así hai delles característiques cualitatives comunes a casi toles maderes.
La madera ye un material anisótropo en munches de les sos característiques, por casu na so resistencia o elasticidá.
Si a la exa coincidente col llargor del tueru nomámoslu como axial y a la exa que pasa pel centru del tueru (migollu vexetal) y sale perpendicular a la corteza llamámoslu tresversal, podemos dicir que la resistencia de la madera na exa axial ye de 20 a 200 vegaes mayor que na exa tresversal.
La madera ye un material ortótropo yá que el so elasticidá depende de la dirección de deformación.
La polaridá de la madera fai-y allegáu con otros productos polares como agua, barnices, pegamentos con base d'agua, etc.
La densidá de la madera varia notablemente ente especies. Una vegada seques, hai especies qu'apenes algamen los 300 kg/m³ (Cecropia adenopus) ente qu'otres pueden llegar a superar los 1200 kg/m³ (Schinopsis balansae). Sicasí la densidá habitual de la mayoría d'especies atopar ente los 500 y los 800 kg/m³ (pesu secu). La densidá tamién puede variar significativamente nuna mesma especie, o inclusive nun mesmu árbol, en función del altor del fuste y de la distancia al centru del tueru.
En composición media constituyir d'un 50 % de carbonu (C), un 42 % de osíxenu (O), un 6 % de hidróxenu (H) y el 2 % restante de nitróxenu (N) y otros elementos.
Los componentes principales de la madera son la celulosa, un polisacárido que constitúi alredor de la metá del material total, la lignina (aprosimao un 25 %), que ye un polímeru resultante de la unión de dellos ácidos y alcoholes fenilpropílicos y qu'apurre durez y protección, y la hemicelulosa (alredor d'un 25 %) que la so función ye actuar como unión de les fibres. Esisten otros componentes minoritarios como resines, ceres, grases y otres sustances.
La celulosa ye un polisacárido estructural formáu por glucosa que forma parte de la paré de les célules vexetales. La so fórmula empírica ye (CHO), col valor mínimu de n = 200. 
Les sos funciones son les de sirvir de cadarma a la planta y la de da-y una protección vexetal. Ye bien resistente a los axentes químicos, insoluble en casi tolos disolventes y amás inalterable al aire seco, la so temperatura d'estelláu a presión d'un chigre ye aprosimao d'unos 232,2 °C.
La celulosa ye un polisacárido estructural nes plantes yá que forma parte de los texíos de sosten. La paré d'una célula vexetal moza contién aprosimao un 40 % de celulosa; la madera un 50 %, ente que l'exemplu más puru de celulosa ye'l algodón con un porcentaxe mayor al 90 %.
A pesar de que ta formada por glucoses, la mayoría de los animales nun pueden utilizar la celulosa como fonte d'enerxía, yá que nun cunten cola enzima necesaria pa romper los enllaces β-1,4-glucosídicos; sicasí, ye importante incluyila na dieta humana (fibra dietética) porque al entemecese coles heces, facilita la dixestión y defecación, según previen los malos gases.
Nel intestín de los rumiantes, d'otros herbívoros y de termites esisten microorganismos, munchos metanógenos, que tienen una enzima llamada celulasa que ruempe l'enllaz β-1,4-glucosídico y al hidrolizarse la molécula de celulosa queden disponibles les glucoses como fonte d'enerxía.
Hai microorganismos (bacteries y hongos) que viven llibres y tamién son capaces de hidrolizar la celulosa. Tienen una gran importancia ecolóxica, pos reciclen materiales celulósicos como papel, cartón y madera. D'ente ellos, ye de destacar l'hongu "Trichoderma reesei", capaz de producir cuatro tipos de celulasas: les 1,4-β-D-glucancelobiohirolasas CBH i y CBH II y les endo-1,4-β-D-glucanasa EG I y EG II. Por aciu técniques biotecnológicas prodúcense eses enzimes que pueden usase nel recicláu de papel, menguando'l costu económicu y la contaminación.
La madera llega y ye escorteyada y estellada, y echada a la caldera d'atroxu y dellí a una clasificación de llavadura onde s'escueye y blanquia, más tarde ensúgase y azacana. Les demasíes van a silos que dempués s'usarán pa dar enerxía.
Según el fin del papel utilícense distintos métodos de llogru de la magaya pa la so fabricación:
Nel procesu Kraft, o pulpeo Kraft, tratar con solución de sulfuru sódicu y hidróxidu sódicu en relación 1:3 mientres 2-6 h a temperatures de 160-170 °C. Dempués, en ebullición, añedir sulfatu sódicu que darréu pasa a sulfuru sódicu y esaníciase.
Dixerir con solución de bisulfito cálcicu con dióxidu d'azufre llibre, y les ligninas tresformar en lignosulfonatos solubles.
La lignina ye un polímeru presente nes parés celulares d'organismos del reinu Plantae y tamién nes Dinophytes del reinu Chromalveolata. La palabra lignina provién del términu llatinu "lignum", que significa ‘madera’; asina, a les plantes que contienen gran cantidá de lignina denominar maderices. La lignina encargar d'engrosar el tarmu.
Según la so durez, la madera clasificar en:
L'edificiu más antiguu de madera de pies ye Hōryū-ji (Templu de la Llei Floreciente) en Xapón, y tien unos 1400 años. Anque s'atoparon estructures de madera per tol globu dende'l Neolíticu.
La madera usóse como material en pavimentos de madera dende tiempos antiguos, por cuenta del so ductilidad y aislamientu, pero nun ye hasta'l sieglu XVII cuando s'estiende al traviés d'Europa. Exemplos inclúin la tarima, la tarima flotante y el parqué.
Llograr a partir de pequeñes forgaxes o serrín, encoladas a presión nuna proporción de 85% forgaxes y 15% cola principalmente. Fabricar de distintos tipos en función del tamañu de les sos partícules, de la so distribución por tol tableru, según pol adesivu emplegáu pa la so fabricación. Polo xeneral empléguense maderes blandies más que dures por facilidá de trabayar con elles, yá que ye más fácil prensar blandu que duru.
Los tremaos son materiales estables y de consistencia uniforme, tienen superficies totalmente llises y resulten aptos como bases pa enchapados. Esiste una amplia gama d'estos tableros que van dende los de base de madera, papel o laminados plásticos. La mayoría de los tableros tremaos son relativamente fráxiles y presenten menor resistencia a la tracción que los contrachapaos por cuenta de que los otros tienen capes superpuestes perpendicularmente de chapa qu'ufierten más aguantadera.
Estos tableros vense afectaos pol escesu de mugor, presentando dilatación na so grosez, dilatación que nun se recupera col ensugáu. Sicasí fabríquense modelos con dalguna resistencia a condiciones de mugor.
Amás hai distintos tipos de tremáu:
Material de trés capes fabricáu a base de forgaxes de gran tamañu, asitiaes en direcciones tresversales, asemeyando l'efectu estructural del contrachapáu. Ye conocíu por unu de los sos nome comerciales Aspenite.
Fabricar con cares de madera escoyida, laminados plásticos o melamínicos. Pa da-y acabáu a los cantares d'estes llámines comercialícense cubrecantos que vienen col mesmu acabáu de les cares.
Tien una placa núcleu formada por partícules grandes que van dispuestes ente dos capes de partícules más fines d'alta densidá. La so superficie ye más nidia y encamentada pa recibir pintures.
Realizar a partir de partícules de tamañu asemeyáu distribuyíes de manera uniforme. La so superficie ye relativamente basta. Ye recomendable pa enchapar pero non pa pintar directamente sobre él.
Un tableru o llámina de madera macizo ye relativamente inestable y va esperimentar movimientos de contracción y dilatación, de mayor manera nel sentíu de les fibres de la madera, por esta razón ye probable que sufra aburuyes. Pa compensar esti efectu los contrachapaos constrúyense pegando les capes coles fibres transversalmente una sobre la otra, alternamente. La mayoría de los contrachapaos tán formaos por un númberu impar de capes pa formar una construcción equilibrada. Les capes esteriores d'un tableru denominar cares y la calidá d'éstes califíccase por un códigu de lletres qu'utiliza l'A como la de meyor calidá, la B como entemedia y la C como la de menor calidá. La cara de meyor calidá d'un tableru conozse como «cara anterior» y la de menor como «cara posterior» o aviesu. Per otra parte la capa central denominar «alma». Esto fai p'aumentar la resistencia del tableru o de la pieza que se tea faciendo.
Los tableros de fibres construyir a partir de maderes que fueron amenorgaes a los sos elementos fibrosos básicos y darréu reconstituyíes pa formar un material estable y homoxéneo. Fabricar de distinta densidá en función de la presión aplicada y el aglutinante emplegáu na so fabricación.
Pueden estremase en dos tipos principales, los d'alta densidá, qu'utilicen los aglutinantes presentes na mesma madera, que de la mesma s'estremen en duros y semiduros, y los de densidá media, que se sirven d'axentes químicos ayenos a la madera como aglutinante de les fibres.
Estremar en dellos tipos:
Atopamos dos tipos d'estos tableros, los de baxa densidá (DB) que bazcuyen ente 6 mm y 12 mm y utilícense como recubrimientos y pa paneles de control, y los d'alta densidá (DA), que s'utilicen pa revestimientos d'interiores.
Trátase d'un tableru que tien dambes cares llises y que se fabrica por aciu un procesu secu. Les fibres se encolan gracies a un adesivu de resina sintética. Estos tableros pueden trabayase como si tratar de madera macizo. Constitúin una base escelente pa enchapados y reciben bien les pintures. Fabricar en groseces ente 3 mm y 32 mm.
Al manipoliar la contorna de les llámines que s'han de prensar, pueden llograse bien variaes configuraciones y aspeutos bien curiosos. Dalgunes o toles llámines constituyentes pueden ser tiñíes antes de xuniles, de manera que se llogren aspeutos o colores bien llamativos.
El deterioru de la madera ye un procesu qu'alteria les característiques d'ésta. N'amplios términos, pue ser atribuyida a dos causes primaries: 
Na mayoría de los casos, el deterioru de la madera ye una serie continua, onde les acciones de degradación son unu o más axentes qu'alterien les característiques de la madera al grau riquíu por qu'otros axentes ataquen. La familiaridá del inspector colos axentes de deterioru ye una de les ayudes más importantes pa la inspección eficaz. Con esta conocencia, la inspección puede averase con una visión cuidadosa de los procesos implicaos nel dañu y los factores que favorecen o inhiben el so desenvolvimientu.
La madera ye notablemente resistente al dañu biolóxicu, pero esiste un númberu d'organismos que tienen la capacidá d'utilizar la madera d'una manera qu'alteria les sos característiques. Los organismos qu'ataquen la madera inclúin: bacteries, hongos, insectos y furadores marinos. Dalgunos d'estos organismos utilicen la madera como fonte d'alimentu, ente qu'otros utilizar pal abrigu.
Los axentes bióticos riquen ciertes condiciones pa la supervivencia. Estos requisitos inclúin mugor, osíxenu disponible, temperatures convenientes, y una fonte fayadiza d'alimentu, que xeneralmente ye la madera. Anque'l grau de dependencia d'estos organismos varien ente distintos requerimientos, cada unu d'estos tienen de tar presente por qu'asoceda el deterioru. Cuando cualquier organismu estrayer de la madera, ésta asegúrase de los ataques bióticos.
Anque munchos usuarios de la madera falen de la pudrición seca, el términu ye engañosu cuidao que la madera tien de contener agua por qu'asocedan los ataques biolóxicos. El conteníu d'agua na madera ye un factor determinante ya importante de los tipos d'organismos presentes que degraden la madera.
Xeneralmente, la madera sol puntu de saturación de la fibra nun s'estropia, anque dellos hongos ya insectos especializaos pueden atacar la madera nos niveles de mugor muncho más baxu.
El mugor na madera respuende a dellos propósitos nel procesu de la pudrición. Hongos ya insectos riquen de munchos procesos metabólicos. Los hongos, tamién apurren un mediu d'espardimientu por que les enzimes degraden la estructura de la madera. Cuando l'agua entra na madera, la microestructura encher hasta algamar el puntu de saturación de la fibra (sobre un 30% del conteníu de mugor na madera). Nesti puntu, l'agua llibre nos cuévanos de les célules de la madera, l'hongu puede empezar a degradala. La hinchadura acomuñada cola agua créese que fai a la celulosa más accesible a les enzimes de los hongos, aumentando la velocidá de pudrición de la madera. Amás, la repitida adherencia de l'agua, el secañu o la continua esposición col mugor pueden dar a llugar a una lixiviación de los estractos tóxicos y de dellos preservantes de la madera, amenorgando la resistencia al dañu.
de les bacteries anaeróbicas, tolos organismos riquen del osíxenu pa la so respiración. Mientres se quiten d'osíxenu puede paecese una estratexa lóxica pal control de la decadencia de la madera, cuidao que la mayoría de los hongos pueden sobrevivir en niveles bien baxos d'osíxenu. Una esceición ta en somorguiar totalmente la madera n'agua. N'ambientes marinos, puede envolubrase en plásticu o en formigón de cuenta que los furadores marinos nun puedan intercambiar los nutrientes nin el cola agua de mar circundante. En munchos casos, la madera ensin tratar va aparrar n'agua duce, pero permanez la implicación submarina onde ta ausente l'osíxenu.
organismos espolleta nun rangu óptimo de temperatura de 21 °C a 30 °C; sicasí, son capaces de sobrevivir sobre una considerable gama de temperatura. En temperatures so 0 °C el metabolismu de la mayoría de los organismos retárdase. Ente que la temperatura xuba percima de cero grado, ellos empiecen nuevamente a atacar la madera, pero l'actividá retárdase rápido ente que la temperatura averar a 32 °C.
En temperatures sobre 32 °C, la crecedera de la mayoría de los organismos torna, anque un ciertu númberu d'especies siga desaxeradamente tolerante a espolletar hasta 40 °C. La mayoría de los organismos muerren a la esposición enllargada sobre esti nivel, y xeneralmente acéptase qu'en 75 minutos d'esposición a la temperatura de 65,6 °C tolos hongos que tán establecíos na madera aparren.
ser l'alimentu de los axentes bióticos que la ataquen polo que nun se puede quitar d'él pa combatilos.
Les bacteries son pequeños organismos unicelulares que tán ente los más comunes de la Tierra. Demostróse apocayá que tienen relación cola infección de la madera ensin tratar espuesta n'ambientes bien húmedos, causando aumentu de la permeabilidá y allandiadura na superficie de la madera.
La desintegración bacteriana ye de normal un procesu desaxeradamente lentu, pero puede aportar a seriu en situaciones onde la madera ensin tratar ta somorguiada por llargos periodos. Munches bacteries son, tamién, capaces de degradar los preservantes pudiendo modificar la madera tratada d'una manera tal qu'ésta apuerte a más susceptible químicamente a organismos dañibles. La escayencia bacteriana nun paez ser un peligru significativu na madera tratada a presión, usada típicamente pa la construcción.
Los hongos son organismos qu'utilicen la madera como fonte d'alimentu. Crecen na madera como una rede microscópica al traviés de los furacos o directamente enfusando la paré celular de la madera. Les hifes producen les enzimes que degraden la celulosa, hemicelulosa, o lignina qu'absuerbe'l material degradáu pa terminar el procesu de desintegración.
Una vegada que l'hongu llogra una abonda cantidá d'enerxía de la madera, produz un cuerpu granible sexual o asexual pa distribuyir les espores reproductives que pueden invadir otres madera. Los cuerpos granibles varien de les espores unicelulares producíes a la fin de les hifas pa ellaborar cuerpos granibles perennes que producen millones d'espores. Estes espores son dixebraes estensamente pol vientu, los insectos, y otros medios que pueden ser atopaos na mayoría de les superficies espuestes. Consecuentemente, toles estructures de madera tán conforme al ataque de los hongos cuando'l mugor y otros requisitos fayadizos a la crecedera de los hongos tean presentes.
El moho y l'hongu del llurdiu azul o llurdiu de albura ("blue stain") colonicen bien rápido la madera una vegada qu'ésta se corta y continua la so crecedera mientres el conteníu de mugor sigue siendo óptimo (sobre aprosimao 25 per cientu pa les maderes blandes). L'efectu primariu d'estos hongos ye enllordiar o descolorar la madera. Considérense hongos inofensivos y son de consecuencia práctica sobremanera onde la madera utilizar poles sos calidaes estétiques. El moho infecta la superficie de la madera, causando los defectos que pueden quitar xeneralmente con cepillo cepillando,aplicando cloru esleíu n'agua, agua osixenada o woodbrite solamente la esmolición seria la decoloración producida na madera pola aplicación de los productos enantes mentaos. El moho y l'hongu del llurdiu utilicen el conteníu de la célula de la madera pal alimentu y nun degrada la paré celular polo cual la resistencia estructural de la mesma nun se ve afectada.
La pudrición na madera ye causada de normal pol hongu de la pudrición. Esti hongu arrexuntar en trés amplies clases basaes na forma del ataque y de l'apariencia del material podre. Los trés tipos d'hongu de la pudrición son: l'hongu de la pudrición parda, l'hongu de la pudrición blanca, y l'hongu de la pudrición nidia.
Los insectos tán ente los organismos más comunes na Tierra, y munches de les sos especies tienen la capacidá d'utilizar la madera p'abrigu o alimentu. De los 26 ordes d'insectos, 6 causen dañu a la madera. Termites (Isoptera), escarabayos (Coleoptera), abeyes, aviespes y les formigues (himenópteros) son les causes primaries de la mayoría de la destrucción na madera.
L'ataque del insectu rescampla, xeneralmente, por apaición de túneles o cuévanos na madera, que contienen de cutiu polvu o aserrín (fieces del insectu) de madera. La presencia de polvu al pie de la madera o aserrín sobre la superficie de la madera son amueses d'un ataque.
Esisten 2000 especies de termites que se distribúin n'árees onde'l promediu añal de temperatura ye de 10 °C o cimeru. En dellos casos, les termites enllarguen la so progresión en climes más frescos viviendo n'estructures templaes feches pol home. Ataquen la mayoría de les especies de madera. Les termites son insectos sociales, entamaos nuna serie de clases que realicen funciones específiques. El líder de la colonia ye una reina que'l so únicu propósitu ye poner güevos. La reina ye protexida polos soldaos y ye fortalecida y alimentada poles obreres, que tamién constrúin el nial y causen el dañu a la madera. Como toles criatures, les termites tienen ciertos requisitos, incluyendo la madera d'un altu conteníu de mugor, una fonte conveniente d'alimentu, un altu nivel de dióxidu de carbonu, y l'osíxenu. Les colonies de termites estiéndense en cantidá d'hasta un millón o más.
termites de la madera húmedo son comunes nel Pacíficu noroeste, anque un grupu ye atopáu nel sudoeste más grebu. La especie de la madera húmedo más común atopar a lo llargo de la mariña Pacífica dende'l norte de California hasta la Columbia Británica. Como termites soterrañes, les especies de la madera húmedo precisen madera que tea bien moyada, y el so ataque acomúñase de cutiu col dañu. Estos insectos son un problema pa la madera de construcción recién cortada, postes pa usu xeneral, y cualesquier madera ensin tratar que tea en contactu cola tierra. Los túneles fechos poles termita de la madera húmedo son abondo grandes, como la especie soterraña, tienden a evitar la madera de branu más dura. Los túneles contienen de cutiu pequeñes cantidaes d'aserrín, sicasí l'aspeutu de la madera ye daqué más llimpio que les que son atacaes pola especie soterraña. L'ataque de la termita de la madera húmedo puede prevenise o detener quitando la fonte de mugor o usando la madera tratada con preservante nes situaciones que rique'l contactu cola tierra.
termites de la madera seco (Kalotermitidae) estremar de les termites soterrañes de la madera húmedo pola so capacidá d'atacar la madera que ta desaxeradamente seca (5 a 6 per cientu de conteníu de mugor). Como resultancia, l'ataque de les termites de la madera seco nun ye a pieces que tengan que estár en contactu cola tierra y tamién tán llueñe de fontes visibles de mugor. Los daños na madera por estos insectos son llargos túneles llisos que tán llibres d'aserrín o de restos. Amás, nun hai variación de los ataques ente la madera de primavera y la madera de branu. Les termites de la madera seco llimpien con frecuencia'l nial mazcando les superficies del túnel, cutiendo y echando pa escontra fora los restos, nel cual la madera infectada atrópase embaxo. Anque los túneles se resellan, la presencia de restos debaxo de l'abertura ye una bona señal d'ataque. Polo xeneral, los recímanos d'infecciones atopar nuna área xeográfica, y la prevención plantega una cierta dificultá. Mientres una infección asocede, l'usu de la sulfatamientu estructural xeneralizóse por ser eficaz. Afortunadamente, la termita de la madera seco se confina nuna rexón xeográfica relativamente pequeña.
Los escarabayos (coleópteros) representen l'orde más grande d'insectos que causen dañu substancial a la madera. Munchos escarabayos ataquen solamente a árboles vivos o corten la madera fresco, pero son combatíos fácilmente yá que los sos daños pueden ser atopaos mientres la inspección. Les canesbes de munchos d'estos escarabayos reciben el nome de foroñu o quera.
formigues carpinteres difieren de los insectos primeramente descritos, yá que utilicen la madera como abelugo más bien que como alimentu. Son insectos sociales con una organización complexa que xira alredor de la reina. Pa sostener a la colonia y p'alzar los sos mozos les formigues carpinteres obreres tienen de cubrir grandes distancies dende'l so nial pa llograr l'alimentu, que puede consistir en secreciones d'insectos y fontes azucaradas. Como la colonia crez de la reina orixinal nunos 100 000 miembros, les obreres engranden gradualmente'l so nial, causando serios daños internos na madera.
Como les formigues, les abeyes carpinteres utilicen la madera solamente pal abelugu y pa criar a los sos mozos. Nesti procesu, faen un túnel a lo llargo de les fibres de les maderes coníferes, creando galeríes de 13 a 46 cm de llongura por 0,8 a 1 cm d'anchu. Les abeyes carpinteres paecen notablemente similares a los babarones pero estrémense llevemente na coloración. Nun son comunes, pero cuando asocede la infección, los daños pueden ser serios.
Los adultos d'esta especie faen un túnel na madera y ponen los sos güevos en célules individuales que son abastecíes con alimentu pa canesbes crecientes. Los adultos remanecen y pueden reinfectar la madera. Estos insectos tamién s'atoparon atacando la madera tratada con arsenical inorgánicos nes retenciones sobre la tierra.
Gran variedá de moluscos y crustáceos ataquen a la madera de barcos, pontones, muelles, pontes, etc. Son conocíos como furadores marinos.
Cuando les subestructuras de la madera tán asitiaes n'agües salaes, el dañu severu puede asoceder pol ataque de los furadores marinos. Los furadores marinos que causen el dañu na madera, clasificar en tres grupos basaos sobre la so morfoloxía y patrón d'ataque a la madera: polas, viermes de barcu y "Limnoria".
Son moluscos, que s'abeluguen na madera y peneren l'alimentu de l'agua circundante. Empiecen la vida como minúscules canesbes de llibre natación que s'instalen eventualmente sobre una superficie favorable de la madera hasta establecese permanentemente. Los polas crecen aprosimao 64 mm de llargu y dexa un furacu d'entrada na superficie de la madera de cerca de 6 mm de diámetru. Ente que los polas viven na madera, la superficie eventualmente debilítase y tiende a rompese so l'acción de la fola. El dañu internu ye xeneralmente identificable pola característica forma de pera. Eventualmente, la área de la madera mengua al puntu onde ésti falla. L'ataque puede prevenise col usu de creosotados na madera; sicasí, otros organismos que degraden la madera n'ambientes tropicales son resistentes a la creosota asina que se riquir un tratamientu dual con creosota y un arsénicu inorgánico flotante. En roques d'agües templaes, la lluriga de los polas tamién causen dañu a les estructures de formigón.
Los viermes de barcu o chancies son llargos, los moluscos causen dañu internu na madera ente que dexen solamente un furacu pequeñu na superficie como evidencia del so ataque. Como los polas, los viermes de barcu empiecen la vida como pequeños canesbes nadando llibremente, dempués empiecen la so vida sedentaria habitando na madera. Nel sieglu XVII'l capitanes de barcos esplotaron esta porción del ciclu vital saleando los sos barcos de madera infectada n'agua duce onde los viermes de barcu atrapaos morríen pola falta de sal.
Ente que los viermes de barcu establecer na madera, coles tapes de les sos cabeces empiecen a rallar la madera, faciendo un túnel con una característica capa blanca. El vierme de barcu engranda gradualmente'l túnel dientro de la madera, pero'l furacu inicial engranda raramente más allá de 15 mm de diámetru. Pa la seguridá de la so lluriga na madera, los viermes de barcu estienden un par de sifones plumosos na agua circundante. Estos sifones funcionen como intercambiadores d'alimentu, osíxenu y borrafes. Ante cualquier amuesa de peligru los sifones son contraíos y el furacu superficial ye cubiertu por una plataforma endurecida que protexe l'organismu contra l'ataque. La protección de la plataforma dexa que'l vierme de barcu sobreviva na madera fuera de l'agua por 7 a 10 díes. El tamañu pequeñu del furacu superficial y la presencia de la plataforma, fai la detección visual del ataque internu del vierme de barcu difícil, pero les meyores na detección acústica ameyoraron les perspectives de detectar infecciones primero qu'asoceda el dañu sustancial.
Los "Limnoria" son crustáceos móviles que s'estremen de los viermes de barcu y de los polas na so habilidá de movese d'un tramu de madera a otros mientres el so ciclu de vida. Hai 20 especies de "Limnoria" qu'ataquen la madera n'agües marines, pero solamente 3 causen daños importantes. Dos d'estes especies son capaces d'atacar solamente la madera ensin tratamientu, pero la otra especie ataca inclusive la madera tratada con creosota. En dellos casos, los especímenes d'esta especie retiráronse de la madera creosotada y el preservante pudo estrumise lliteralmente de los sos cuerpos, con tou eso siguen atacando la madera.
Los "Limnoria" estropien la madera cola so lluriga de pequeñu diámetru (30 mm), que fai un túnel cerca de la superficie. Anque'l dañu ye mínimu, el retiru siguíu de madera debilitada pola acción de la fola, espón a la madera nuevo al ataque. Eventualmente, la área de madera amenórgase al puntu onde la estructura falla o tien de ser sustituyida. Una amuesa clásica del ataque de los "Limnoria" ye de forma de reló de sable qu'ataca seriamente'l cachu tomáu sobre la zona de marea; sicasí, l'ataque puede y estiéndese a la llinia de fango, si l'osíxenu y les condiciones de salín son convenientes.
Anque'l deterioru de la madera vese tradicionalmente como procesu biolóxicu, la madera puédese tamién degradar polos axentes físicos y químicos. Los axentes son xeneralmente d'actuar lentu, pero pueden aportar a absolutamente serios en localizaciones específiques. Los axentes físicos inclúin abrasión mecánica o impactu, lluz ultravioleta, subproductos de escomiu del metal, y acedus o bases fuertes. El dañu polos axentes físicos puede confundise por ataque biótico, pero la falta d'amueses visibles de los hongos, insectos, o furadores marinos, más l'aspeutu xeneral de la madera, puede alvertir al inspector pola naturaleza del dañu. Anque destructivu nos sos derechos propios, los axentes físicos pueden tamién estropiar el tratamientu de preservación, y esponer a la madera ensin tratar al ataque de los axentes bióticos.
Los daños mecánicos son probablemente l'axente físicu más significativu del deterioru de la ponte de madera. Ye causáu por un númberu de factores y, considerablemente dellos nos sos efectos sobre la estructura. Los daños mecánicos más comunes ye la abrasión debida a los vehículos, que produz superficies gastaes o estropiaes y amenorga la sección de la madera. Los exemplos obvios d'esti dañu asoceden na área de la cubierta de la ponte onde la abrasión produz la degradación de la superficie. Un dañu mecánicu más severu pue ser causáu pola esposición al llargu plazu a les sobrecargues del vehículu, a les instalaciones de fundación, a cataclismos o a témpanos de xelu na corriente d'una canal.
Ye'l deterioru más visible na madera, resulta de l'acción ultravioleta del sol que químicamente degrada la lignina cerca de la superficie de la madera. La degradación ultravioleta típicamente fai a les maderes clares escurecer y a les maderes escures tornase más escures, pero estos daños enfusen solamente a una pequeña fondura debaxo de la superficie.
La degradación de la madera polos subproductos debíos al escomiu del metal frecuentemente pásase por altu como una causa de deterioru d'una estructura. Esti tipu de degradación puede ser revelador en delles situaciones, particularmente n'ambientes marinos onde les celdes galvániques polos metales y l'agua salao que se formen aceleren l'escomiu. La degradación empieza cuando'l mugor na madera reacciona col fierro nun mecanismu d'unión, llanzando iones férricos alternadamente, deteriorando la paré celular de la madera.
Ente que progresa l'escomiu'l mecanismu d'unión convertir nuna pila electrolítica con un estremu ácidu (ánodu) y un estremu alcalín (cátodu). Anque les condiciones del cátodu nun son severes, l'acidez del ánodu causa la hidrólisis de la celulosa y amenorga seriamente la resistencia de la madera na zona afectada. La madera atacada d'esta manera ye de cutiu escura y preséntase nidia. En munches especies de maderes, la decoloración tamién asocede onde'l metal entra en contactu col corazón d'ésta.
Amás del deterioru causáu pol escomiu, les altes condiciones de mugor acomuñaes a esti dañu pueden favorecer primeramente'l desenvolvimientu del hongu de la pudrición. Como progresa l'escomiu, la tosicidá de los iones del metal y el pH baxu na madera, esanicia eventualmente los hongos de la zona afectada, anque la pudrición puede siguir a una cierta distancia del mecanismu d'unión. L'efectu del escomiu del metal na madera puede ser llindáu usando uniones galvanizaes o d'un material que nun seya metálicu.
En casos aisllaos, la presencia d'ácidos o bases fuertes puede causar dañu substancial a la madera. Les bases fuertes ataquen la hemicelulosa y la lignina, dexando la madera d'un color blancu descolorado. Los ácidos fuertes ataquen la celulosa y la hemicelulosa, causando perdes de pesu y de resistencia. La madera estropiada pol ácidu ye de color escuru y el so aspeutu ye similar a la de la madera estropiada pol fueu. Los fuertes productos químicos nun van entrar en contactu de normal con, por casu, una ponte de madera nun siendo qu'asocedan derrames accidentales.
Teoría de conxuntos
La teoría de conxuntos ye una caña de les matemátiques qu'estudia les propiedaes y relaciones de los conxuntos: colecciones astractes d'oxetos, consideraes como oxetos en sí mesmes. Los conxuntos y les sos operaciones más elementales son una ferramienta básico na formulación de cualquier teoría matemática. 
Sicasí, la teoría de los conxuntos ye lo suficientemente rica como pa construyir el restu d'oxetos y estructures d'interés en matemátiques: númberos, funciones, figures xeométriques...; y xuntu cola lóxica dexa estudiar los fundamentos d'aquella. Na actualidá acéptase que'l conxuntu d'axomes de la teoría de Zermelo-Fraenkel ye abonda pa desenvolver tola matemática. 
Amás, la mesma teoría de conxuntos ye oxetu d'estudiu "per se", non yá como ferramienta auxiliar. Nesta disciplina ye habitual que se presenten casos de propiedaes indemostrables o contradictories, como la hipótesis del continuu o la esistencia d'un cardinal inaccesible. Por esta razón, los sos razonamientos y técniques sofitar en gran midida na lóxica.
El desenvolvimientu históricu de la teoría de conxuntos atribuyir a Georg Cantor, qu'empezó a investigar cuestiones conjuntistas «pures» del infinitu na segunda metá del sieglu XIX, precedíu por delles idees de Bernhard Bolzano ya influyíu por Richard Dedekind. El descubrimientu de les paradoxes de la teoría cantoriana, de conxuntos, formalizada por Gottlob Frege, favoreció los trabayos de Bertrand Russell, Ernst Zermelo, Abraham Fraenkel y otros a principios del sieglu XX.
La teoría de conxuntos más elemental ye una de les ferramientes básiques del llinguaxe matemáticu. Daos unos "elementos", unos oxetos matemáticos como númberos o polígonos por casu, puede imaxinase una colección determinada d'estos oxetos, un conxuntu. Cada unu d'estos elementos pertenecen al conxuntu, y esta noción de pertenencia ye la relación relativa a conxuntos más básica. Los mesmos conxuntos pueden imaxinase de la mesma como elementos d'otros conxuntos. La pertenencia d'un elementu a un conxuntu indícase como . 
Una relación ente conxuntos derivada de la relación de pertenencia ye la relación d'inclusión. Una subcolección d'elementos d'un conxuntu dáu ye un subconxuntu de , ya indícase como .
Esisten unes operaciones básiques que dexen manipoliar los conxuntos y los sos elementos, similares a les operaciones aritmétiques, constituyendo la álxebra de conxuntos:
La teoría informal de conxuntos apela a la intuición pa determinar cómo se porten los conxuntos. Sicasí, ye senciellu plantegar cuestiones alrodiu de les propiedaes d'estos que lleven a contradicción si razonar d'esta manera, como la famosa paradoxa de Russell. Históricamente ésta foi una de les razones pal desenvolvimientu de les "teoríes axomátiques de conxuntos", siendo otra l'interés en determinar esactamente qué enunciaos alrodiu de los conxuntos precisen que s'asuma'l polémicu axoma d'elección pa ser demostraos.
Les teoríes axomátiques de conxuntos son colecciones precises d'axomes escoyíos pa poder derivar toles propiedaes de los conxuntos col suficiente rigor matemático. Dellos exemplos conocíos son:
Númberu complexu
Los númberos complexos son una estensión de los númberos reales y formen el mínimu cuerpu alxebraicamente zarráu que los contién. El conxuntu de los númberos complexos desígnase cola notación formula_1, siendo formula_2 el conxuntu de los númberos reales que cumplen que formula_3 (formula_2 ta puramente conteníu en formula_1). Los númberos complexos incluyen tolos raigaños de los polinomios, a diferencia de los reales. Tou númberu complexu puede representase como la suma d'un númberu real y un númberu imaxinariu (que ye un múltiplu real de la unidá imaxinaria, que s'indica cola lletra i), o en forma polar.
Los númberos complexos son la ferramienta de trabayu de la álxebra, analís, lo mesmo que de cañes de les matemátiques puru y aplicáu como variable complexa, ecuaciones diferenciales, facilitar el cálculu d'integrales, n'aerodinámica, hidrodinámica y electromagnetismu ente otres de gran importancia. Amás los númberos complexos utilícense per auquiera en matemátiques, en munchos campos de la física (notoriamente na mecánica cuántica) y en inxeniería, especialmente na electrónica y les telecomunicaciones, pola so utilidá pa representar les ondes electromagnétiques y la corriente eléctrica.
En matemátiques, estos númberos constituyen un cuerpu y, polo xeneral, considérense como puntos del planu: el planu complexu. Esti cuerpu contien a los númberos reales y los imaxinarios puros. Una propiedá importante que carauteriza a los númberos complexos ye'l teorema fundamental de la álxebra — pero que se demuestra entá nun cursu de variable complexa —, qu'afirma que cualquier ecuación alxebraica de grau "n" tien exautamente n soluciones complexes. Los análogos del cálculu diferencial y integral con númberos complexos reciben el nome de variable complexa o analís complexu.
El primeru n'usar los númberos complexos foi'l matemáticu italianu Girolamo Cardano (1501–1576) que los usó na fórmula pa resolver les ecuaciones cúbiques. El términu “númberu complexu” foi introducíu pol gran matemáticu alemán Carl Friedrich Gauss (1777–1855) que'l so trabayu foi d'importancia básica en álxebra, teoría de los númberos, ecuaciones diferenciales, xeometría diferencial, xeometría non euclidea, analís complexu, analís numbéricu y mecánica teórica, tamién abrió'l camín pal usu xeneral y sistemático de los númberos complexos.
== Definición define cada númberu complexu "z" como un par ordenáu de númberos reales: "z" = ("a", "b"). De la mesma el primer elementu "a" defínese como parte real de "z", se denota formula_6; el segundu elementu "b" defínese como parte imaxinaria de "z", se denota formula_7. Depués nel conxuntu ℂ de los númberos complexos, defínense tres operaciones y la relación d'igualdá:
A partir d'estes operaciones podemos deducir otres como les siguientes:
El númberu formula_14 llámase númberu complexu real y como ente'l conxuntu d'estos y el conxuntu ℝ de los númberos reales establezse un isomorfismu , asúmese que tou númberu real ye un númberu complexu. El númberu complexu formula_15 llámase númberu imaxinariu puru. Como
formula_16 dizse qu'un númberu complexu ye la suma d'un númberu real con un númberu imaxinariu puru. . 
Los númberos complexos formen un cuerpu, el cuerpu complexu, representáu por C (o más apropiadamente pol caráuter unicode ℂ ). Si identificamos el númberu real "a" col complexu ("a", 0), el cuerpu de los númberos reales R apaez como un subcuerpu de C. Entá más, C forma un espaciu vectorial de dimensión 2 sobre los reales. Los complexos nun pueden ser ordenaos como, por casu, los númberos reales, polo que C nun puede convertise de nenguna manera nun cuerpu ordenáu.
Defínese un númberu complexu especial, sobremanera na álxebra, de suma relevancia, el númberu "i" ( "j" en física), llamáu unidá imaxinaria, definíu como : 
Que satisfai la siguiente igualdá:
D'onde resulta:
Tomando en cuenta que formula_20, cabo la identificación 
El valor absolutu, "módulu" o "magnitú" d'un númberu complexu "z" vien dau pola siguiente espresión:
Si pensamos nes coordenaes cartesianes del númberu complexu "z" como dalgún puntu nel planu; podemos ver, pol teorema de Pitágoras, que'l valor absolutu d'un númberu complexu coincide cola distancia euclidea dende l'orixe del planu a dichu puntu.
Si'l complexu ta escritu en forma esponencial "z" = "r y", entós |"z"| = "r". Puede espresase en forma trigonométrica como "z" = "r (cosφ + isenφ)", onde cosφ + isenφ = "y" ye la conocida fórmula d'Euler. 
Podemos comprobar con facilidá estos cuatro importantes propiedaes del valor absolutu
pa cualquier complexu "z" y "w".
Por definición, la función distancia queda como sigue "d"("z", "w") = |"z" - "w"| y nos apurre un espaciu métricu colos complexos gracies al que puede falase de llendes y continuidá. La suma, la resta, la multiplicación y la división de complexos son operaciones continues. Si nun se diz lo contrario, asúmese qu'ésta ye la métrica usada nos númberos complexos.
El "argumentu principal" o "fase" d'un númberu complexu xenéricu formula_26 (siendo x=Re(z) y y=Im(z)) vien dáu pola siguiente espresión:
onde arreyen2(y,x) ye la función arcutanxente definida pa los cuatro cuadrantes:
O tamién: formula_29 Siendo:
la función signu.
L'argumentu tien periodicidá 2π, colo que formula_31 siendo formula_32 cualquier númberu enteru. L'ángulu Arg "z" ye'l valor principal de arg "z" que verifica les condiciones -π < Arg "z" <= π descrites antes.
Sía'l númberu complexu "z" = "(x,y)" representáu pol vector OM d'orixe (0,0) y el so estremu ye'l puntu M(x,y). L'ángulu formula_33 formáu pol vector OM cola exa OX llámase Argumentu del númberu complexu "z", denotado formula_34 non determináu unívocamente sinón que satisfai la igualdá:
El "conxugáu" d'un complexu "z" (denotado como formula_37 ó formula_38) ye un nuevu númberu complexu, definíu asina:
Con esti númberu cumplen les propiedaes:
Esta última fórmula ye'l métodu escoyíu pa calcular l'inversu d'un númberu complexu si vien dáu en coordenaes rectangulares.
Un númberu complexu representar en forma binomial como: 
La parte real del númberu complexu y la parte imaxinaria, pueden espresase de delles maneres, como s'amuesa de siguío:
Nesta representación, formula_50 ye'l módulu del númberu complexu y l'ángulu formula_51 ye'l argumentu del númberu complexu.
Estenamos "a" y "b" nes espresiones anteriores y, utilizando la representación binomial:
Sacamos factor común "r":
Frecuentemente, esta espresión embrívese convenientemente de la siguiente manera:
la cual solo contién les abreviatures de les razones trigonométriques cosenu, la unidá imaxinaria y la razón senu del argumentu respectivamente.
Según esta espresión, puede reparase que pa definir un númberu complexu tantu d'esta forma como cola representación binomial ríquense dos parámetros, que pueden ser parte real ya imaxinaria o bien módulu y argumentu, respectivamente.
Según la Fórmula de Euler, vemos que:
Sicasí, l'ángulu formula_58 nun ta unívocamente determináu por "z", pueden esistir infinitos númberos complexos que tienen el mesmu valor representáu nel planu, que s'estremen pol númberu de revoluciones, yá seyan de sentíu antihorario (positives) o horariu (negatives) les cualos represéntense por númberos enteros formula_59, como implica la fórmula de Euler:
Por esto, xeneralmente acutamos formula_58 al intervalu [-π, π) y a ésti formula_58 acutáu llamar "argumentu principal" de "z" y escribimos φ=Arg("z"). Con esti conveniu, les coordenaes taríen unívocamente determinaes por "z".
La multiplicación de númberos complexos ye especialmente senciella cola notación polar:
División:
Potenciación:
El conceutu de planu complexu dexa interpretar geométricamente los númberos complexos. La suma de númberos complexos puede rellacionase cola suma con vectores, y la multiplicación de númberos complexos puede espresase a cencielles usando coordenaes polares, onde la magnitú del productu ye'l productu de les magnitúes de los términos, y l'ángulu contáu dende la exa real del productu ye la suma de los ángulos de los términos.
Les diagrames de Argand úsense frecuentemente p'amosar les posiciones de los polos y los ceros d'una función nel planu complexu.
L'analís complexu, la teoría de les funciones complexes, ye una de les árees más riques de la matemática, qu'atopa aplicación en munches otres árees de la matemática según en física, electrónica y munchos otros campos.
Geométricamente, les operaciones alxebraiques con complexos podemos entender como sigue. Pa sumar dos complexos "z" ="a" + "ib" y "z" = "a" + "ib", podemos pensar nello como la suma de dos vectores del planu "x"-"y" apuntando dende l'orixe al puntu ("a", "b") y ("a","b"), respectivamente. Si treslladamos (movemos) el segundu vector, ensin camudar la so dirección, colo qu'el so puntu d'aplicación coincide col puntu final del primer vector; el segundu vector asina allugáu va apuntar al complexu "z" + "z".
Siguiendo con esta idea, pa multiplicar dos complexos "z" y "z", primero midimos l'ángulu que formen en sentíu contrariu a les aguyes del reló cola exa positiva de les "x" y sumamos dambos ángulos: l'ángulu resultante correspuende col del vector que representa al complexu productu "z" · "z". El llargor d'esti vector productu vien dada pola multiplicación de los llargores de los vectores orixinales. La multiplicación por un númberu complexu fixu pue ser vista como'l tresformamientu del vector que rota y camuda el so tamañu simultáneamente.
Multiplicar cualquier complexu por "i" correspuende con una rotación de 90º en dirección contraria a les aguyes del reló. Coles mesmes el que (-1) · (-1) = +1 pue ser entendíu geométricamente como la combinación de dos rotaciones de 180º (i al cuadráu = -1), dando como resultáu un cambéu de signu al completar una vuelta.
Nel aníu de les matrices de segundu orde sobre'l campu de númberos reales, puede topase un subconxuntu que ye isomorfu al campu de los númberos complexos. Pos, establezse una correspondencia ente cada númberu complexu a+bi cola matriz
De tal manera llógrase una correspondencia biunívoca. 
El conxuntu ℂ cola adición de númberos complexos y considerando como esguilares , númberos reales, puede definise un espaciu vectorial ℂ con esguilares reales. Esto ye:
La primer referencia conocida a raigaños cuadraos de númberos negativos provién del trabayu de los matemáticos griegos, como Herón d'Alexandría nel sieglu I enantes de Cristu, como resultáu d'una imposible sección d'una pirámide. Los complexos fixéronse más patentes nel Sieglu XVI, cuando la busca de fórmules que dieren los raigaños esactos de los polinomios de graos 2 y 3 fueron atopaes por matemáticos italianos como Tartaglia, Cardano. Anque namái taben interesaos nos raigaños reales d'esti tipu d'ecuaciones, atopar cola necesidá de trepar con raigaños de númberos negativos. El términu "imaxinariu" pa estes cantidaes foi acuñáu por Descartes nel Sieglu XVII y ta en desusu. La esistencia de númberos complexos nun foi dafechu aceptada hasta la más embaxo mentada interpretación xeométrica que describióse por Wessel en 1799, redescubierta dellos años dempués y popularizada por Gauss. La implementación más formal, con pares de númberos reales foi dada nel Sieglu XIX.
Un "raigañu" o "cero" del polinomiu "p" ye un complexu "z" tal que "p"("z")=0;
Una resultancia importante d'esta definición ye que toles ecuaciones polinómicas (alxebraiques) de grau "n" tienen esactamente "n" soluciones nel "cuerpu de los númberos complexos", esto ye, tien esactamente "n" complexos "z" que cumplen la igualdá "p"("z")=0, cuntaos coles sos respectives multiplicidaes. Tamién se cumple que si "z" ye un raigañu entós el so conxugáu tamién ye una "raigañu" del polinomiu "p". A esto conocer como Teorema Fundamental de la Álxebra, y demuestra que los complexos son un cuerpu algebraicamente zarráu; por esto los matemáticos consideren a los númberos complexos unos númberos más "naturales" que los númberos reales a la de resolver ecuaciones.
Al estudiu de les funciones de variable complexa conocer como'l Analís complexu. Tien una gran cantidá d'usos como ferramienta de matemátiques aplicaes según n'otres cañes de les matemátiques. L'analís complexu aprove delles importantes ferramientes pa la demostración de teoremas inclusive en teoría de númberos; ente que les funciones reales de variable real, precisen d'un planu cartesianu pa ser representaes; les funciones de variable complexa precisen un espaciu de cuatro dimensiones, lo que les fai especialmente difíciles de representar. Suélense utilizar ilustraciones coloriaes nun espaciu de tres dimensiones pa suxurir la cuarta coordenada o animaciones en 3D pa representar los cuatro.
En ecuaciones diferenciales, cuando s'estudien les soluciones de les ecuaciones diferenciales llineales con coeficientes constantes, ye habitual atopar primero los raigaños (polo xeneral complexes) formula_75 del polinomiu característicu, lo que dexa espresar la solución xeneral del sistema en términos de funciones de base de la forma: formula_76.
Munchos oxetos fractales, como'l conxuntu de Mandelbrot, pueden llograse a partir de propiedaes de converxencia d'una sucesión de númberos complexos. L'analís del dominiu de converxencia revela que dichos conxuntos pueden tener una enorme complexidá autosimilar.
Los númberos complexos usar en inxeniería electrónica y n'otros campos pa una descripción fayadiza de les señales periódiques variables "(ver Analís de Fourier)". Nuna espresión del tipu formula_77 podemos pensar en formula_78 como la amplitú y en formula_79 como la fase d'una onda sinusoidal d'una frecuencia dada. Cuando representamos una corriente o un voltaxe de corriente alterna (y por tantu con comportamientu sinusoidal) como la parte real d'una función de variable complexa de la forma formula_80 onde ω representa la frecuencia angular y el númberu complexu "z" danos la fase y l'amplitú, el tratamientu de toles fórmules que rixen les resistencies, capacidaes y inductores pueden ser unificaes introduciendo resistencies imaxinaries pa los dos últimes (ver redes eléctriques). Inxenieros eléctricos y físicos usen la lletra "j" pa la unidá imaxinaria en cuenta de "i" que ta típicamente destinada a la intensidá de corriente.
El campu complexo ye igualmente importante en mecánica cuántica que la so matemática subxacente utiliza Espacios de Hilbert de dimensión infinita sobre C (ℂ).
Na relatividá especial y la relatividá xeneral, delles fórmules pa la métrica del espaciu-tiempu son muncho más simples si tomamos el tiempu como una variable imaxinaria.
Xiblata
Denominar flauta a un tipu de preséu musical de vientu. Pola cencellez de la so construcción, pue que seya unu de los preseos más antiguos, pos con diverses formes alcuéntrase en toles cultures.
Consta d'un tubu, xeneralmente de madera o metal (pero tamién de güesu, marfil, cristal, porzolana, plásticos o resines, etc.), con una serie de furos y una boquilla, nel cantu del cual (bisel) produzse'l soníu: l'aire puede llegar directamente de los llabios del ejecutante (como na flauta traversa o trevesera, el bansuri de la India o'l shakuhachi xaponés), o introduciéndose enantes nuna canal enfocada al bisel (como na flauta duce). En delles cultures tamién esisten flautes que se toquen al traviés de la ñariz.
Abriendo o cerrando los furos del cuerpu (tubu) del preséu camuda la llargor del aire vibrante dientro del tubu, definiendo asina l'altor del soníu. Los furos tapar en dellos casos directamente cola yema de los deos, n'otres con llaves. Nel so sentíu más elemental, pa producir una escala ascendente afayar secuencialmente los furacos del preséu, dende'l más alloñáu de la boquilla (o elementu productor del soníu) hasta'l más cercanu; pa llograr soníos d'octaves cimeres pueden utilizase harmónicos, en dellos casos cola ayuda de digitaciones cruciaes (néstes la organización de los deos de tapar/desatapar furacos puede paecer tar dispuesta de manera arbitraria).
A pesar de que puede tar construyida en madera o metal, la flauta catalógase dientro de la familia de vientu de madera, una y bones l'esquema de producción de soníu caltiense inalteráu; nos preseos de vientu de madera, produzse'l soníu por aciu la vibración d'una o delles cañes o secciones del preséu (nel casu de la flauta, el bisel de la embocadura, o na "boca" de les flautes duces), ente que nos preseos de vientu de metal, son los llabios los que cimblen pa producir soníos, tipo trompeta.
El soníu de la flauta traversa yera acomuñáu con dioses. "Una nota d'ésta ye capaz d'aselar al mundu", foi una de les frases más escuchaes mientres la Edá Media.
La flauta ye'l preséu más antiguu que se conoz. Ello ye que el preséu musical más antiguu descubiertu hasta agora ye una flauta de güesu con aprosimao 43.000 años d'antigüedá, atopáu nuna cueva nel sur d'Alemaña.
N'Israel usaben dellos preseos de la familia de les flautes, como'l ougob (citáu na Biblia), una flauta simple (ugabo tedil) y el cuernu de carneru (schofar).
En Grecia taba'l aulos, una flauta de doble caña con furacos, cercanu a un oboe. 
Les flautes más comunes yeren la flauta traversa (una precursora bastante simple del traverso barrocu y de la flauta Boehm actual), el whistle [una flauta asemeyada a la duce, bien usada na música celta y l'anglosaxona, con un soníu sibilante (ello ye que whistle significa xiblatu, xiblar)] , les flautes de cuernu (básicamente, cuernos, pero con furacos y bisel) y les flautes duces, les más importantes, con gran protagonismu hasta la llegada, más palantre, de la orquesta, yá que nésta búsquense preseos más sonoros.
Na Península Ibérica tamién esistía la ajabeba, una flauta árabe, paecida al nay exipciu.
Los whistle yeren unos preseos bien similares a les flautes duces, con 6 furos de normal (con unu pal pulgar) y fechos de metal, de normal estañu ( bastante ye qu'atópense tamién como tin whistle)
Les flautes duces yeren les más comunes y numberoses (unes 140 según Crane, un investigador). Había dellos tipos: sopranino, sopranu, contraltu, tenor, baxu y contrabaxu, n'orde de tesitura descendente. Taben feches de diversos materiales, como güesu, madera, caña, cerámica... La estructura más habitual ye un tubu d'una sola pieza, cilíndricu o llixeramente cónicu, con embocadura, ventana (la ranura na cabeza) 7 furos pa los deos (l'últimu doble) y otru pal pulgar.
Éstes son una evolución d'unos modelos tamién medievales, pero más primitivos, con 6 furos y ensin el del pulgar. Suponse qu'estos cambeos fueron realizaos p'ameyorar el tonu y el rangu, pero créese qu'esto non se consiguió. Lo que sí se llogró foi ameyorar el soníu'l la octava aguda, anidiándolo).
Anguaño caltiénense bien pocos especímenes de flautes duces medievales enteres, la mayoría de les poques qu'hai tán estazaes. Un datu interesáu ye que munches flautes duces taben feches de madera d'árboles frutales (boxes, cirolar...).
Los preseos consideraos flautes duces tán representaos en munches ilustraciones y grabaos dende'l sieglu XI (por casu nes Cantigues de Santa María, d'Alfonso X, , anque éstos nun son bien fiables, yá que podríen representar otru tipu de flautes similares, pero créese que son duces, yá que de xuru éstes pudieron ser reintroducíes n'Europa occidental (principalmente Alemaña) dende l'Imperiu Bizantín.
Anguaño hai 2 flautes descubiertes con un valor organográfico incalculable: la flauta de "Dordrecht", atopada na localidá homónima (Holanda), flauta duce sopranu con un diapasón bien alto, mesmu de la renacencia (la3 460Hz, l'actual ye 440Hz), y la flauta de "Würzburg", afayada en Würzburg, Alemaña, anque namái s'atopó'l terciu inferior. Posiblemente tuviera l'estremu parcialmente zarráu, una traza de preseos marroquinos y d'Oriente Próximu, que la dotaría d'una sonoridá distinta a la de les flautes totalmente cilíndriques. Ye sorprendente les paecencies qu'esisten ente estos dos especímenes, reparaos nes reconstrucciones que se llevaron a cabu.
El galoubet ye una flauta de picu cilíndrica usada en dellos países europeos. namái tenía tres orificios (unu inferior) pa la so execución cola manzorga, mientres se toca'l tamborín cola mano derecha.
A finales de la Edá media yá surde un antecesor cercanu al traverso barrocu, ganando popularidá gracies a el so tubu anchu, que dexaba que la octava grave fora más bono de tocar y que'l rexistru agudu tuviera menos llindáu.
Estos preseos (especialmente la flauta de picu) fueron usaos nel medioevo na música profana: el whistle na música celta, la flauta traversa nuna música profana más culta y formal (como demuestra la ilustración de les Cantigues de Santa María), y la flauta de picu principalmente polos xuglares y trovadores. D'esto ye de lo que se tienen más datos ya ilustraciones. Por casu, Folgore da San Gimignano, un poeta, nun testu escribe:
Un investigador comenta que Folgore referir al desenvolvimientu de nuevos preseos de vientu, qu'escasamente se vieron n'Italia enantes, y que taben siendo tocaos nesi momentu por músicos llegaos del norte, y por otros que los emulaben. 
Esiste tamién un testu francés del sieglu XIII, rellacionáu cola lleenda de Tristán (caballeru de la mesa redonda):
En sa main a pris un flagueil... Na so mano coyó una chirimía*...
Simetría
La simetría (del griegu σύν "con" y μέτρον "midida") ye una traza característica de formes xeométriques, sistemes, ecuaciones y otros oxetos materiales, o entidaes astractes, rellacionada cola so invariancia so ciertos tresformamientos, movimientos o intercambios.
En condiciones formales, un oxetu ye "simétricu" no que concierne a una operación matemática dada si la resultancia d'aplicar esa operación o tresformamientu al oxetu, la resultancia ye un oxetu indistinguible nel so aspeutu del oxetu orixinal. Dos oxetos son simétricos unu al otru no que concierne a un grupu dáu d'operaciones si unu ye llográu d'otru por delles operaciones (y viceversa). Na xeometría 2D les clases principales de simetría d'interés son les que concernen a les isometríes d'un espaciu euclídeo: traslaciones, rotaciones, cavilgues y reflexones que s'esmucen. Amás de simetríes xeométriques esisten simetríes astractes rellacionaes con operaciones astractes como la permutación de partes d'un oxetu.
La simetría tamién s'atopa n'organismos vivos. 
Cuando falamos d'oxetos físicos o elementos xeométricos el conceutu de simetría ta acomuñáu a tresformamientos xeométricos tales como les rotaciones, les reflexones o les traslaciones. Dos simetríes sencielles son la simetría axial y la simetría central. Asina se diz qu'un oxetu presenta:
Dellos tipos de simetría que combinen dos o más de los anteriores tipos son:
Simetría helicoidal de "n"-eje *#
Simetría helicoidal que nun se repite
En dibuxu esisten cinco simetríes importantes que son simetría de traslación, rotación, ampliación, billateral, abatimientu.
En física el conceutu de simetría puede formulase nuna forma non xeométrica. Si "K" ye un conxuntu d'oxetos matemáticos del mesmu tipu (funciones, formes xeométriques, ecuaciones, ...) que representen delles propiedaes d'un sistema físicu y "G" ye un grupu de tresformamientos qu'actúa sobre "K" de tal manera que:
Dizse qu'un elementu de "k" presenta simetría si:
Asina por casu varies ley de caltenimientu de la física son consecuencia de la esistencia de simetríes astractes del lagrangiano, tal como amuesa'l teorema de Noether. Nesi casu "K" representaría'l conxuntu de lagrangianos almitibles, "k" el lagrangiano del sistema baxu estudiu y G puede representar traslaciones espaciales (caltenimientu del momentu llineal), traslaciones temporales (caltenimientu de la enerxía), rotaciones (caltenimientu del momentu angular) o otru tipu de simetríes astractes (caltenimientu de la carga eléctrica, el númberu leptónico, la paridá, etc.)
Estos dos exemplos anteriores son casos del teorema de Noether, una resultancia xeneral qu'establez que si esiste un grupu uniparamétrico de simetría "G" pal lagrangiano tal que:
Entós la cantidá esguilar:
\right\rangle = v_1p_1 + ... + v_Np_N
Siendo "v" el campu vectorial que xeneral el grupu uniparamétrico de tresformamientos de simetría, y "p" los momentos conxugaos de les coordenaes xeneralizaes de posición.
En química la simetría xeométrica de les molécules ye importante, particularmente en química orgánica. Amás propiedaes como la so momentu dipolar y les transiciones espectroscópicas dexaes (basaes en riegles de selección como la riegla de Laporte) pueden predicise o ser esplicaes a partir de la simetría de la molécula.
Simetría en bioloxía ye la equilibrada distribución nel cuerpu de los organismos d'aquelles partes qu'apaecen duplicaes. Los planes corporales de la mayoría d'organismos pluricelulares esiben dalguna forma de simetría, bien seya simetría radial o simetría billateral. Una pequeña minoría nun presenta nengún tipu de simetría (son asimétricos). 
La simetría radial ye la simetría definida per una exa heteropolar (distintu nos sos dos estremos). L'estremu que contién la boca llámase llau oral, y el so opuestu llau aboral o abactinal.
Sobre esti eje, establécense planos principales de simetría; dos perpendiculares que definen les posiciones "per-radiales". Les estructures n'otros planos (bisectrices de los "per-radiales") queden en posiciones "inter-radiales". La zona ente los "per-radiales" y los "inter-radiales" ye la zona "ad-radial"
La mayoría d'especies animales tien simetría billateral y pertenez por tantu al grupu Bilateria, anque hai especies como los corpuspíns y les estrelles de mar que presenten simetría radial secundaria (les fases de desenvolvimientu tempranes y los bárabos tienen simetría billateral que darréu se pierde nel adultu).
La simetría billateral dexa la definición d'una exa corporal na dirección del movimientu, lo que favorez la formación d'un sistema nerviosu centralizáu y la cefalización.
En música clásica, esisten composiciones nes que podemos atopar distribuciones de les notes xeneraes por aciu simetría billateral, traslación o xiros de media vuelta. Dellos exemplos de composiciones, son: el "Preludiu" de Johann Sebastian Bach, la "Sonata en G mayor" de Domenico Scarlatti, "Lotosblume" de Robert Schumann, o "Die Meiestersinger" de Richard Wagner.
Nel contestu de la electrónica de radiofrecuencia, falar d'una alimentación simétrico d'AC cuando nengún d'el conductores ta a la masa. Cuando unu d'el conductores ta a la masa y l'otru esperimenta les variaciones de tensión, dizse que l'alimentación ye asimétrica.
Esisten importantes aplicaciones tecnolóxiques basaes na alimentación simétrico, una y bones l'alimentación simétrico tien la gran ventaya de que la perda de potencia na llinia de tresmisión ye un orde de magnitú menor que l'alimentación asimétrico por cable coaxial.
Simetría en estadística
Simetría en xuegos y puzles
Simetría en lliteratura
Simetría moral
Simetría en física
Ecuación
Una ecuación ye una igualdá matemática ente dos espresiones alxebraiques, denominaes "miembros", nes qu'apaecen valores conocíos o "datos", y desconocíos o "incógnites", rellacionaos por aciu operaciones matemátiques. Los valores conocíos pueden ser númberos, coeficientes o constantes; y tamién variables que la so magnitú pueda ser establecida al traviés de les restantes ecuaciones d'un "sistema", o bien por aciu otros procesos. Les incógnites, representaes xeneralmente por lletres, constitúin los valores que pretende topase. Por casu, na ecuación:
la variable formula_1 representa la incógnita, ente que'l coeficiente 3 y los númberos 1 y 9 son constantes conocíes. La igualdá plantegada por una ecuación va ser cierta o falsa dependiendo de los valores numbéricos que tomen les incógnites; puede afirmase entós qu'una ecuación ye una "igualdá condicional", na que solo ciertos valores de les variables (incógnites) facer cierta.
Llámase "solución" d'una ecuación a cualquier valor individual de felicidaes variables que la satisfaiga. Pal casu dáu, la solución ye:
Resolver una ecuación ye atopar la so "dominio solución", que ye'l conxuntu de valores de les incógnites pa los cualos la igualdá cumplir. Polo xeneral, los problemes matemáticos pueden espresase en forma d'una o más ecuaciones; sicasí non toles ecuaciones tienen solución, yá que ye posible que nun esista nengún valor de la incógnita que faiga cierta una igualdá dada. Nesi casu, el conxuntu de soluciones de la ecuación va ser vacíu y dizse que la ecuación nun ye resoluble. De la mesma, puede tener un únicu valor, o dellos, o inclusive infinitos valores, siendo cada unu d'ellos una solución "particular" de la ecuación. Si cualquier valor de la incógnita fai cumplir la igualdá (esto ye, nun esiste nengún valor pal cual nun se cumpla) la ecuación ye en realidá una identidá.
La ciencia utiliza ecuaciones pa enunciar de forma precisa lleis; estes ecuaciones espresen relaciones ente variables. Asina, en física, la ecuación de la dinámica de Newton rellaciona les variables fuerza F, aceleración a y masa m: F = ma. Los valores que son solución de la ecuación anterior cumplen la primer llei de la mecánica de Newton. Por casu, si considérase una masa m = 1 kg y una aceleración a = 1 m/s, la única solución de la ecuación ye F = 1 kg·m/s = 1 Newton, que ye l'únicu valor pa la fuerza dexada pola llei.
Les ecuaciones pueden clasificase según el tipu d'operaciones necesaries pa definiles y según el conxuntu de númberos sobre'l que se busca la solución. Ente los tipos más frecuentes tán:
Dada una aplicación y un elementu del conxuntu , resolver una ecuación consiste n'atopar tolos elementos que verifiquen la espresión: . Al elementu llámase-y incógnita. Una solución de la ecuación ye cualquier elementu que verifique .
L'estudiu de les ecuaciones depende de les característiques de los conxuntos y l'aplicación; por casu, nel casu de les ecuaciones diferenciales, los elementos del conxuntu son funciones y l'aplicación tien d'incluyir dalguna de les derivaes del argumentu. Nes ecuaciones matriciales, la incógnita ye una matriz. 
La definición que se dio inclúi les ecuaciones de la forma . «» denota la suma de funciones, entós ye un grupu. Basta definir l'aplicación , con l'inversu de con al respective de la suma, pa tresformar la ecuación en .
Dada la ecuación , el conxuntu de soluciones de la ecuación vien dáu por , onde ye la imaxe inversa de . Si ye'l conxuntu vacíu, la ecuación nun ye soluble; si tien solo un elementu, la ecuación va tener solución única; y si tien más d'un elementu, toos ellos van ser soluciones de la ecuación.
Na teoría de ecuaciones diferenciales, nun se trata solo de pescudar la espresión esplícita de les soluciones, sinón determinar si una ecuación determinada tien solución y esta ye única. Otru casu nos que s'investiga la esistencia y unicidá de soluciones ye nos sistemes d'ecuaciones llineales.
Una ecuación diofántica ye aquella que la so solución solo puede ser un númberu enteru, esto ye, nesti casu . Una ecuación funcional ye aquella na que dalgunes de les constantes y variables qu'intervienen nun son realmente númberos sinón funciones; y si na ecuación apaez dalgún operador diferencial llámase ecuación diferencial. Cuando ye un cuerpu y un polinomiu, tiense una ecuación alxebraica polinómica.
Nun sistema d'ecuaciones llineales, el conxuntu ye un conxuntu de vectores reales y la función ye un operador llineal.
En munchos casos, por casu nes ecuaciones diferenciales, una de les cuestiones más importantes ye determinar si esiste dalguna solución, ye dicir demostrar que'l conxuntu de soluciones nun ye'l conxuntu vacíu. Unu de los métodos más corrientes pa llogralo consiste n'aprovechar que'l conxuntu tien dalguna topoloxía. Nun ye l'únicu: nos sistemes d'ecuaciones reales, recurrir a técniques alxebraiques pa pescudar si estos sistemes tienen solución. Sicasí, la álxebra escarez de recursos p'asegurar la esistencia de soluciones nes ecuaciones alxebraiques: p'asegurar que toa ecuación alxebraica con coeficientes complexos tien una solución, hai que recurrir al analís complexu y, poro, a la topoloxía.
El axoma fundamental de les ecuaciones ye 
Dos ecuaciones son equivalentes si les sos soluciones son les mesmes. Esto da llugar a les siguientes implicaciones.
Otros dos operaciones respeten la igualdá pero pueden alteriar el conxuntu de soluciones:
Amás, una igualdá ye una relación d'equivalencia, colo cual cumplir les siguientes propiedaes.
Exemplu: 
Exemplu: Si , entós . Si , entós . 
Exemplu: Si y , entós . Si , y , entós .
Una ecuación alxebraica, polinómica o polinomial ye una igualdá ente dos polinomios. Por casu:
Llámase ecuación alxebraica con una incógnita la ecuación que s'amenorga a lo que sigue
onde ye un númberu enteru positivu; , , , ..., , denominar "coeficientes" o "parámetros" de la ecuación y tómense daos; nómase incógnita y ye buscada. El númberu positivu llámase "grau" de la ecuación Pa definir un númberu alxebraicu considérense como coeficientes, númberos racionales.
Realizando una mesma serie de tresformamientos en dambos miembros d'una ecuación, puede consiguise qu'unu d'ellos amenórguese a cero. Si amás ordenar los términos según los esponentes a los que s'atopen alzaes les incógnites, de mayor a menor, llógrase una espresión denominada "forma canónica" de la ecuación. Frecuentemente suel estudiase les ecuaciones polinómicas a partir de la so forma canónica, ye dicir aquella que'l so primer miembru ye un polinomiu y que'l so segundu miembru ye cero.
Nel exemplu dáu, sumando y restando en dambos miembros, y depués ordenando, llogramos:
Denominar "grau" d'una ecuación polinomial al mayor esponente al que s'atopen alzaes les incógnites. Por casu 
Ye una ecuación de tercer grau porque la variable alcuéntrase elevada "al cubu" nel mayor de los casos.
Les ecuaciones polinómicas de grau d'una sola variable sobre los númberos reales o complexos, pueden resolvese pol métodu de los radicales cuando (yá que nesos casos el grupu de Galois acomuñáu a los raigaños de la ecuación ye soluble). La solución de la ecuación de segundu grau ye conocida dende l'antigüedá; les ecuaciones de tercer y cuartu grau conocer dende los sieglos XV y XVI, y usen el métodu de radicales. La solución de la ecuación de quintu grau nun puede faese por aciu el métodu de radicales, anque puede escribise en términos de la función theta de Jacobi.
Dizse qu'una ecuación alxebraica ye de primer grau cuando la incógnita (equí representada pola lletra ) ta alzada a la potencia 1 (grau = 1), ye dicir qu'el so esponente ye 1. 
Les ecuaciones de primer grau tienen la forma canónica: 
onde y tán nun conxuntu numbéricu (, ) con distintu de cero.
La so solución ye senciella: . Esixe'l resolvimientu, la esistencia d'inversos multiplicativos.
Dada la ecuación: 
Primero arrexuntar tolos monomios qu'inclúin la incógnita n'unu de los miembros de la ecuación, de normal nel esquierdu; y tolos términos independientes (los que nun tienen o la incógnita del problema) nel otru miembru. Esto puede faese teniendo en cuenta que:
En términos coloquiales, dizse que: "si un términu ta sumando" (como nel miembru de la derecha) "pasa al otru llau restando" ( a la izquierda); y "si ta restando" (como'l de la esquierda), "pasa al otru llau sumando" ( a la derecha)
La ecuación va quedar entós asina:
El siguiente pasu ye convertir la ecuación n'otra equivalente más simple y curtia. Si efectúase la simplificación del primer miembru:
Y simplificar el segundu miembru:
La ecuación simplificada va ser:
Agora ye cuando se llega al oxetivu final: que la incógnita quede aisllada nun miembru de la igualdá. Pa lo cual recuérdase que:
En términos coloquiales: "Pa estenar la , si un númberu tar multiplicando" (Ej: ) "y nun hai nengún otru términu sumando o restando nesi mesmu miembru, pásase dichu númberu al otru llau estremando" () "ensin camudar el so signu". Y "si un númberu tar estremando" (Ej: ), entós "pasar al otru llau multiplicando" () "ensin camudar el so signu".
Al pasar el estremando al otru llau, lo que tamos faciendo en realidá ye estremar dambos miembros ente . Entós, nel miembru onde taba'l llogramos , que s'anula quedando solo la (dicimos qu'el que multiplicaba "sume" del primer miembru). Nel otru llau, sicasí, el qu'amestamos estremando nun puede anulase (dicimos que "apaez" estremando como si hubiera "pasáu" d'un llau a otru cola operación "convertida" na so inversa).
Volviendo al exemplu, debemos entós "pasar" el númberu al otru miembru y, como taba multiplicando, va facer estremando, ensin camudar de signu:
L'exerciciu ta teóricamente resueltu, yá que tenemos una igualdá na que equival al númberu . Sicasí, tenemos de simplificar.
Puede resolvese la fracción (numberador estremáu ente denominador) si la resultancia fuera esactu; pero como nesti casu ye decimal () simplificar y esa ye la solución:
Pongamos el siguiente problema: el númberu de banzones que tengo, más trés, ye igual al doble de los banzones que tengo, menos dos. ¿Cuántos banzones tengo? El primer pasu pa resolver esti problema ye espresar l'enunciáu como una ecuación:
Onde ye la incógnita: ¿cuántos banzones tengo?
La ecuación podría lleese asina: "El númberu de banzones que tengo, más trés que me dan, ye igual al doble de los mios banzones, quitar dos".
L'enunciáu ta espresáu, pero nun podemos ver claramente cuál ye'l valor de ; pa ello sigue esti procedimientu: Primero pásense tolos términos que dependen de al primer miembru y los términos independientes al segundu. Pa ello tenemos en cuenta que cualquier términu que se camuda de miembru camuda tamién de signu. Asina llogramos:
Que, simplificáu, resulta:
Esta espresión llévanos a una riegla bien importante de la álxebra, que diz que si modificamos igualmente dambos miembros d'una ecuación, la resultancia ye'l mesmu. Esto significa que podemos sumar, restar, multiplicar, estremar, alzar y aniciar los dos miembros de la ecuación pol mesmu númberu, ensin qu'esta sufra cambeos. Nesti casu, si multiplicamos dambos miembros por vamos llograr:
El problema ta resueltu.
Les ecuaciones polinómicas de segundu grau tienen la forma canónica
Onde ye'l coeficiente del "términu cuadrático" (aquel en que la incógnita ta alzada a la potencia 2), ye'l coeficiente del "términu llineal" (el que tien la incógnita ensin esponentes, esto ye que ta alzada a la potencia 1), y ye'l "términu independiente" (el que nun depende de la variable, esto ye que ta compuestu solo por constantes o númberos)
Cuando esta ecuación plantégase sobre siempres se tienen dos soluciones:
Obviamente la condición por que la ecuación tenga solución sobre los númberos reales ríquese que y por que tenga soluciones sobre los númberos racionales ríquese .
Una ecuación alxebraica en contién solo espresiones alxebraiques, como polinomios, espresiones racionales, radicales y otres. Una ecuación d'esti tipu llámase ecuación condicional si hai númberos nos dominios de les espresiones que nun seyan soluciones; por casu, ye condicional porque'l númberu (y otros) nun ye una solución. Si tou númberu de los dominios de les espresiones d'una ecuación alxebraica ye una solución, la ecuación llámase identidá.
Yá nel sieglu XVI e.C. los exipcios resolvíen problemes cotidianos que teníen que ver cola repartición de cebera, de colleches y de materiales que yeren equivalentes a resolver ecuaciones alxebraiques simples de primer grau; como la notación alxebraica nun esistía usaben un métodu iterativu averáu llamáu'l «métodu de la falsa posición».
Los matemáticos chinos de principios de nuesa yera escribieron el llibru "L'arte del cálculu" nel que plantegaron diversos métodos pa resolver ecuaciones alxebraiques de primeru y segundu grau, según sistemes de dos ecuaciones con dos incógnites. 
El matemáticu griegu Diofanto d'Alexandría publicó la so Aritmética nel sieglu III tratando les ecuaciones de primer y segundu grau; foi unu de los primeres n'utilizar símbolos pa representar les ecuaciones. Tamién plantegó les ecuaciones con soluciones enteres, llamaes nel so honor ecuaciones diofánticas.
Pasada la edá escura” medieval, l'estudiu de les ecuaciones alxebraiques esperimenta un gran impulsu. Nel sieglu XV taben a la orde del día los desafíos matemáticos públicos, con premios al vencedor; asina, un desafíu famosu enfrentó a dos matemáticos a resolver ecuaciones de tercer grau, el vencedor foi Niccolò Fontana Tartaglia, espertu alxebrista.
Sobre mediaos del sieglu XVI los matemáticos italianos Girolamo Cardano y Rafael Bombelli afayaron que pa poder resolver toles ecuaciones de segundu, terceru y cuartu grau l'usu de los númberos imaxinarios yera indispensable. Cardano, enemigu acérrimo de Tartaglia, tamién topó métodos de resolvimientu d'ecuaciones de cuartu grau. 
Nel mesmu sieglu'l matemáticu francés René Refugues popularizó la notación alxebraica moderna, na cual les constantes tán representaes poles primeres lletres del alfabetu, , , , … y les variables o incógnites poles postreres, , , . 
Nesta dómina enúnciense problemes d'ecuaciones que solo fueron resueltos anguaño, dalgunos que solo apocayá se resolvieron; ente ellos tenemos el últimu teorema de Fermat, unu de los teoremas más famosos de la matemática, que nun foi demostráu hasta 1995 por Andrew Wiles y Richard Taylor.
Nel sieglu XVII Newton y Leibniz publiquen los primeros métodos de resolvimientu de les ecuaciones diferenciales qu'apaecen nos problemes de la dinámica. Probablemente'l primer llibru sobre estes ecuaciones foi “Sobre les construcciones d'ecuaciones diferenciales de primer grau” de Gabriele Manfredi (1707). Mientres el sieglu XVIII matemáticos pernomaos como Leonhard Euler, Daniel Bernoulli, Joseph Lagrange y Pierre Simon Laplace publiquen resultaos sobre ecuaciones diferenciales ordinaries y ecuaciones en derivaes parciales.
A pesar de tolos esfuerzos de les dómines anteriores, les ecuaciones alxebraiques de quintu grau y superiores aguantar a ser resueltes; solo consiguióse en casos particulares, pero nun s'atopaba una solución xeneral. A principios del sieglu XIX Niels Henrik Abel demostró qu'hai ecuaciones non resolubles; en particular amosó que nun esiste una fórmula xeneral pa resolver la ecuación de quintu grau; darréu Évariste Galois demostró, utilizando la so teoría de grupos, que lo mesmo puede afirmase de toa ecuación de grau igual o superior a cinco.
Mientres el sieglu XIX les ciencies físiques utilicen na so formulación ecuaciones diferenciales en derivaes parciales y/o ecuaciones integrales, como ye'l casu de la electrodinámica de James Clerk Maxwell, la mecánica hamiltoniana o la mecánica de fluyíos. L'usu habitual d'estes ecuaciones y de los métodos de solución lleva a la creación d'una nueva especialidá, la física matemática. 
Yá nel sieglu XX la Física Matemática sigui ampliando'l so campu d'acción; Schrödinger, Pauli y Dirac formulen ecuaciones diferenciales con funciones complexes pa la mecánica cuántica. Einstein utiliza ecuaciones tensoriales pal so Relatividá Xeneral. Les ecuaciones diferenciales tienen tamién un ampliu campu d'aplicación en teoría económica.
Por cuenta de que la mayoría d'ecuaciones que se presenten na práctica son bien difíciles o inclusive imposibles de resolver analíticamente, ye habitual utilizar métodos numbéricos p'atopar raigaños averaos. El desenvolvimientu de la informática fai posible anguaño resolver en tiempos razonables ecuaciones de miles ya inclusive millones de variables usando algoritmos numbéricos.
Analís numbéricu
El analís numbéricu o cálculu numbéricu ye la caña de les matemátiques qu'encargada de diseñar algoritmos para, al traviés de númberos y riegles matemátiques simples, asemeyar procesos matemáticos más complexos aplicaos a procesos del mundu real.
L'analís numbéricu cobra especial importancia cola llegada d'el ordenadores. Los ordenadores son útiles pa cálculos matemáticos desaxeradamente complexos, pero n'última instancia operen con númberos binarios y operaciones matemátiques simples.
Dende esti puntu de vista, l'analís numbéricu va apurrir tol "andamiaxe" necesariu pa llevar a cabu toos aquellos procedimientos matemáticos susceptibles d'espresase algorítmicamente, basándose n'algoritmos que dexen el so simulación o cálculu en procesos más senciellos emplegando númberos.
Definíu l'erru, xuntu col erru almitible, pasamos al conceutu d'estabilidá de los algoritmos. Munches de les operaciones matemátiques pueden llevase alantre al traviés de la xeneración d'una serie de númberos que de la mesma alimenten de nuevu l'algoritmu (feedback). Esto apurre un poder de cálculu y refinamientu perimportante a la máquina qu'a midida que va completando un ciclu va llegando a la solución. El problema asocede en determinar hasta cuándo tendrá de siguir col ciclu, o si tamos alloñar de la solución del problema.
Finalmente, otru conceutu paralelu al analís numbéricu ye'l de la representación, tantu de los númberos como d'otros conceutos matemáticos como los vectores, polinomios, etc. Por casu, pa la representación n'ordenadores de númberos reales, emplégase'l conceutu de coma flotante que falta enforma del emplegáu pola matemática convencional.
Polo xeneral, estos métodos aplíquense cuando se precisa un valor numbéricu como solución a un problema matemáticu, y los procedimientos "esactos" o "analíticos" (manipulaciones alxebraiques, teoría de ecuaciones diferenciales, métodos de integración, etc.) son incapaces de dar una respuesta. Por cuenta de ello, son procedimientos d'usu frecuente por físicos y inxenieros, y que'l so desenvolvimientu ver favorecíu pola necesidá d'éstos de llograr soluciones, anque la precisión nun seya completa. Tien De recordase que la física esperimental, por casu, nunca refundia valores esactos sinón intervalos que engloban la gran mayoría de resultancies esperimentales llograos, yá que nun ye habitual que dos midíes del mesmu fenómenu refundien valores esactamente iguales.
Los problemes d'esta disciplina pueden estremase en dos grupos fundamentales: 
Coles mesmes, esiste una subclasificación d'estos dos grandes estremaos en tres categoríes de problemes, atendiendo a la so naturaleza o motivación pal empléu del cálculu numbéricu:
Unu de los problemes más senciellos ye la evaluación d'una función nun puntu dáu. Pa polinomios, unu de los métodos más utilizaos ye'l algoritmu de Horner, yá que amenorga'l númberu d'operaciones a realizar. Polo xeneral, ye importante envalorar y controlar los erros d'arredondio que se producen pol usu de l'aritmética de puntu flotante.
La regresión ye tamién similar, pero tien en cuenta que los datos son imprecisos. Daos dellos puntos, y una midida del valor de la función nos mesmos (con un erru por cuenta de la midida), queremos determinar la función desconocida. El métodu de los mínimos cuadraos ye una forma popular de consiguilo.
Otru problema fundamental ye calcular la solución d'una ecuación o sistema d'ecuaciones dáu. Estrémense dos casos dependiendo de si la ecuación o sistema d'ecuaciones ye o non llineal. Por casu, la ecuación formula_1 ye llineal ente que la ecuación de segundu grau formula_2 nun lo ye.
Enforma esfuerzu púnxose nel desenvolvimientu de métodos pal resolvimientu de sistemes d'ecuaciones llineales. Métodos directos, i.y., métodos qu'utilicen dalguna factorización de la matriz son el métodu de eliminación de Gauss, la descomposición LU, la descomposición de Cholesky pa matrices simétriques (o hermíticas) definíes positives, y la descomposición QR. Métodos iterativos como'l métodu de Jacobi, el métodu de Gauss-Seidel, el métodu de los aproximamientos socesivos y el métodu del gradiente conxugáu utilícense frecuentemente pa grandes sistemes.
Na resolvimientu numbéricu d'ecuaciones non llineales dalgunos de los métodos más conocíos son los métodos de biseición, de la secante y de la falsa posición. Si la función ye amás derivable y la derivada conozse, el métodu de Newton ye bien utilizáu. Esti métodu ye un métodu de iteración de puntu fixu. La linealización ye otra técnica pa resolver ecuaciones non llineales.
Les ecuaciones alxebraiques polinomiales tienen una gran cantidá de métodos numbéricos pa numberar :
Bastantes problemes importantes pueden ser espresaos en términos de descomposición espectral (el cálculu de los vectores y valores propios d'una matriz) o de descomposición en valores singulares. Por casu, el analís de componentes principales utiliza la descomposición en vectores y valores propios.
Los problemes de optimización busquen el puntu pal cual una función dada algama'l so máximu o mínimu. De cutiu, el puntu tamién satisfai cierta restricción.
Exemplos de, problemes de optimización son la programación llineal en que tanto la función oxetivu como les restricciones son llineales. Un métodu famosu de programación llineal ye'l métodu simplex.
El métodu de los multiplicadores de Lagrange puede usase p'amenorgar los problemes de optimización con restricciones a problemes ensin restricciones.
La integración numbérica, tamién conocida como cuadradura numbérica, busca calcular el valor d'una integral definida. Métodos populares utilicen dalguna de les fórmules de Newton–Cotes (como la riegla del rectángulu o la riegla de Simpson) o de cuadradura gaussiana. Estos métodos basar nuna estratexa de "estrema y vas vencer", estremando l'intervalu d'integración en subintervalos y calculando la integral como la suma de les integrales en cada subintervalo, pudiéndose ameyorar darréu'l valor de la integral llográu por aciu el métodu de Romberg. Pal cálculu de integrales múltiples estos métodos riquen demasiáu esfuerzu computacional, siendo útil el métodu de Monte Carlo.
L'analís numbéricu tamién puede calcular soluciones averaes de ecuaciones diferenciales, bien ecuaciones diferenciales ordinaries, bien ecuaciones en derivaes parciales. Los métodos utilizaos suelen basase en discretizar la ecuación correspondiente. Ye útil ver la derivación numbérica.
Pal resolvimientu d'ecuaciones diferenciales ordinaries los métodos más utilizaos son el métodu de Euler y los métodos de Runge-Kutta.
Les ecuaciones en derivaes parciales resuélvense primero discretizando la ecuación, llevándola a un subespacio de dimensión finita. Esto puede faese por aciu un métodu de los elementos finitos.
Atletismu
El atletismu ye consideráu'l deporte cola forma entamada más antigua. Abarca numberoses disciplines arrexuntaes en carreres, saltos, llanzamientos, pruebes combinaes y marcha. 
L'atletismu procede del griegu atletes, que vien definise como “aquella persona que compite nuna prueba determinada por un premiu”, ensin escaecer tampoco que dicha palabra griega, del vocablu aethos ye sinónimu de “esfuerzu”.
Ye l'arte de superar el rendimientu de los adversarios en velocidá o en resistencia llamáu tamién fondu, en distancia o en grandes altores. 
El númberu de pruebes, y les mentalidaes, yá seyan individuales o en grupos, varió col tiempu. 
L'atletismu ye unu de los pocos deportes practicaos universalmente, yá seya ente aficionaos o en competiciones de tolos niveles. La simplicidá y los pocos medios necesarios pa la so práctica espliquen esti ésitu.
Dientro del atletismu atopamos diverses modalidaes de pruebes. Asina, tán les carreres a cuerpu (velocidá, media distancia, fondu, saltu de valles, campu al traviés, relevos…), los saltos de llargor o altor, los llanzamientos (pesu, jabalina, martiellu…), la marcha atlética, y les pruebes combinaes. Estes postreres tamién se conocen como decatlón y, como'l so propiu nome indica, componer de diez pruebes: trés de llanzamientu, trés de saltos y cuatro de carreres.
Los Xuegos Olímpicos son l'eventu internacional más prestixosu y vistu por tol planeta. Celébrense cada cuatro años dende 1896 y l'atletismu ye la disciplina más importante nellos. Dende 1982, l'Asociación Internacional de Federaciones d'Atletismu (IAAF), l'organismu responsable de la regulación de la disciplina, flexibilizó les sos normes p'acabar col periodu amateur de la disciplina. El primer Campeonatu Mundial d'Atletismu entamar en 1983 y tienen llugar cada dos años dende 1991.
Les carreres dientro del atletismu clasificar en:
Estes son les carreres más curties. En pistes techadas cuérrense sobre alloñes de 50 y 60 m y al campu sobre alloñes de 100, 200 y 400m. Nestes carreres, l'atleta agachar nel puntu de partida, y al soníu del disparu d'un xuez llanzar a la pista y cuerre a máxima velocidá hasta la llinia de llegada, lo fundamental ye una salida rápida. Los atletes algamen la tracción aparcando los pies contra unos bloques individuales de metal o plásticu llamáu estribos, diseñaos fundamentalmente pa suxetar al corredor y tán asitiaos xusto detrás del puntu de partida. 
Estes pruebes son carreres d'atletismu nes que los deportistes tienen de superar una serie de diez abarganes de madera y metal. Les carreres de valles más conocíes, pa homes y muyeres, son los 110 m valles, que se cuerren coles llamaes valles altes; los 200 m (con valles entemedies) y los 400 m, con valles baxes. 
Media Alloña Aquelles 
carreres que cubren ente 600 y 3.000 m conócense como carreres d'atletismu de media distancia. Les más conocíes son les de 800m, 1.500m y 3.000m. Sicasí nun ye una modalidá olímpica nin s'apuesta nos campeonatos del mundu.
Les carreres mayores a 3.000m considérense pruebes de llarga distancia. Ente les carreres más difíciles de llarga distancia tán los maratones y les de campu al traviés. Estes postreres realicen sobre un terrén tosco y natural. 
Les carreres de campu al traviés de normal son de 14,5 km. En contraste, la carrera de maratón invariablemente realízase nun circuitu de 41 km. 947 m. La carrera de maratón convertir nun socesu popular a partir de los 70. 
Les de relevos son carreres n'equipos de cuatro componentes nes qu'un corredor percuerre una distancia establecida, depués pasa al siguiente corredor un tubu ríxidu llamáu testigu y asina sucesivamente hasta que se completa la distancia total de la carrera. Vale esclariar que'l pase del testigu tien de realizase dientro d'una zona establecida de 18m de llargu. 
Les carreres de marcha realícense de normal sobre trayectos que bazcuyen ente 1.500 m y 50 km. y son principalmente populares n'Europa y Estaos Xuníos. La riegla fundamental d'esti tipu de corríes ye que'l talón del pie delanteru tien de permanecer en contactu col suelu hasta que la punta del pie de tras dexe de faer contactu col mesmu.
Correr, caminar, llanzar y saltar son movimientos naturales nel home y, ello ye que'l conceutu d'atletismu remontar a tiempos bien alloñaos, como lo confirmen delles pintures rupestres del Paleolíticu Inferior (6000 e.C.-5500 e.C.) al Neolíticu que demuestren rivalidá ente dellos corredores, saltadores y llanzadores. Les fontes fáense más precises en Exiptu nel sieglu XV enantes de nuesa yera, cola referencia escrita más antigua, referida a la carrera a cuerpu, topada na tumba de Amenhotep II (1438-1412 e.C.)Na mesma dómina, la civilización minoica (Creta), tamién practicaba les carreres, según el llanzamientu de jabalina y de discu.
Los primeros alcuentros en Grecia llevar a cabu nel sieglu VIII a. C. Nellos destacaba la prueba llamada "stadion", que yera una carrera pedestre de 197,27 metros, equivalentes a 200 vegaes el pie de Heracles. Esta ye la prueba más antigua de la que se tien rexistru, anque se supon que se practicaba con anterioridá. Poco tiempu dempués apaecieron más pruebes, como'l doble "stadion" o "duálico", la carrera de mediu fondu o "hípicu" y la carrera de fondu o "dólico". Toes estes pruebes son múltiplos de la distancia del "stadion."
El pentatlón, que combina la carrera, el saltu, los llanzamientos y la llucha, ye otra disciplina del atletismu introducida nel programa olímpicu enantes del final del sieglu VIII e.C.
Amás de los Xuegos Olímpicos, esistieron otros alcuentros deportivos en distintos polis griegues, que fueron clisaos polos primeres. Non menos de 38 ciudaes griegues celebraron los sos propios xuegos olímpicos (llamaos "isolímpicos" pa estremalos de los celebraos en Olimpia) y 33 llevaben a cabu Xuegos Píticos.
La civilización romana practicó l'atletismu en dos versiones distintos a partir del añu 186 e.C. La primera ye d'inspiración etrusca ("cursores"), ente que la segunda ye una adaptación de les disciplines griegues ("athletae").El Estadiu de Domicianu foi construyíu nel añu 86 y dedicóse al atletismu na so variante griega.
Irlanda entamó ente los años 632 y 1169 xuegos qu'incluyíen pruebes desconocíes pa los griegos, como'l saltu con piértiga, llanzamientu de martiellu y una forma de cross-country. Estes disciplines introducir en Escocia nel sieglu IV y modificáronse hasta tresformase nos Xuegos del monte.
Esisten fontes que nos informen de que yá se realizaben carreres en Inglaterra dende'l sieglu XI.L'entusiasmu yera tal que les autoridaes locales acutaron un espaciu dedicáu solo a estos concursos en 1154 en Lord.Nes hestories de Havelock el danés en 1275 figura la descripción d'un llanzador de piedres. Per otra parte, según el historiadores, el rei Enrique II d'Inglaterra fixo construyir campos de deportes nes cercaníes de Londrespa la práctica de llanzar el martiellu, la barra y picar y tamién pa xuegos de pelota. Coles mesmes, la mocedá de Londres desafiar en llargues carreres al traviés de la ciudá.
En 1365, el rei Eduardo III promulgó la primera d'una serie de lleis pa prohibir prácticamente toles actividaes deportives, sacante'l tiru con arcu que pudo siguise practicando por razones militares.Les carreres y los saltos figuraben na llista de los deportes prohibíos.Sicasí les competiciones siguieron, como lo demuestra la renovación de les prohibiciones, polo que Enrique VIII finalmente dexó les carreres a cuerpu en Londres en 1510.
Enrique VIII fomentó la práctica d'exerciciu diariu, ente que los teóricos de la dómina, como Thomas Elyot, concedieron muncha importancia a los deportes nos planes d'estudios. Nel sieglu XVI, describir por primer vegada xuntes atlétiques nos Xuegos de Cotswold (Cotswold Games), una especie de mitin deportivu» entamáu en Gloucestershire ya inspiráu directamente nos héroes de la antigua Grecia.
La competición atlética desenvolvióse abondo nel Reinu Xuníu nel sieglu XVII. Los deportes más populares yeren entós el llanzamientu de martiellu, el saltu d'altor, el saltu de llargor y la carrera a cuerpu. Cola apaición del puritanismu, la Ilesia anglicana quixo abolir el deporte, alegando que les competiciones d'atletismu realizaes por toa Inglaterra terminaben, polo xeneral, n'engarradielles y enfiles. En reacción al puritanismu, el rei Jacobo I afaló a los sos súbditos a que practicaren deporte dempués de los oficios del domingu pela tarde.Tamién promovio'l deporte por aciu la publicación del "Book of Sports".
Los primeros corredores profesionales apaecieron n'Inglaterra a finales del sieglu XVII. Esti corredores yeren ambulantes y midíense a'l campeones locales en concursos remunerados.
En España, el Korrikolaris, vieno siendo practicáu dende la Edá Media. Ye una carrera a cuerpu de llarga distancia, realizada ente dos corredores.
Nel restu del mundu, una de les carreres medievales más antigües fuera de les islles britániques yera la que se celebraba en Roma a mediaos del sieglu XV. El programa reproducía'l de los atletes griegos y los atletes pertenecíen a la griega, esto ye, desnudos.La Olimpiada de la República foi una competición deportiva celebrada en 1796, 1797 y 1798 en París.
La prueba reina d'esti intentu de rehabilitación de los Xuegos Olímpicos yera una carrera a cuerpu. Esti eventu marcó la transición ente'l deporte del Antiguu Réxime y el deporte moderno, como lo demuestra l'usu del sistema métricu nel deporte per primer vegada. Amás, per primer vegada tamién nel deporte, les carreres fueron cronometraes utilizando dos relóes marinos de guerra.
La primer xunta d'atletismu modernu n'Inglaterra celebrar en 1825 en Newmarket Road, cerca de Londres.Siguíen faltando numberoses pruebes, pero so la influencia de les pruebes de la Lord's Cricket Ground apostaes dende 1826 y d'Alifaz en Irlanda (1829), el programa foise espandiendo.Les primeres 100 yardes con torgues apostar nel Colexu Eton en 1837.En 1849, l'exércitu británicu creó competiciones pal arsenal de Londres en Woolwich. En 1850 ufiertóse una corneta de plata como premiu al ganador del mayor númberu de pruebes. El capitán Wilmot ganó la edición de 1850, y esi mesmu añu creóse la primer pista d'atletismu n'Inglaterra. El Exeter College de Oxford celebró la so primer xunta en 1850, qu'en 1856 convertir na primer competición de la Universidá d'Oxford.La primer competición d'atletismu ente Oxford y Cambridge celebrar en 1864.En 1866 crear n'Inglaterra la primer versión d'una federación nacional d'atletismu. Escluyir d'ella automáticamente a tolos deportistes profesionales y tamién a los obreros y artesanos con cuenta de solo pudieren pertenecer a ella los "gentlemen."Les carreres profesionales realizar al marxe d'estes ríxides pruebes y, sicasí, axuntaben a un numberosu públicu. P'abrir l'atletismu a les clases sociales menos favorecíes crear en 1886 la Amateur Athletic Association.
En Francia, les carreres a cuerpu tuvieron premios n'especie a partir de 1853.A mediaos de 1880, y d'acordies cola visión social del deporte n'Inglaterra, George St. Clair y Ernest Demay llanzaron una campaña de «purificación» del atletismu francés y consiguieron la prohibición d'estes carreres profesionales. En respuesta, crear en París la Unión de Sociedaes Profesionales d'Atletismu.La Unión de Sociedaes Franceses de Deportes Atléticos, federación polideportiva fundada'l 20 de payares de 1887 polos Clubes parisinos Racing Club de Francia y Stade Francés, sobremanera fixo fincapié na so voluntá de lluchar contra la profesionalización del deporte. El USFSA, que ye'l responsable de la renovación de los Xuegos Olímpicos, impunxo esta visión como modelu de competición mientres enforma tiempu. En 1888 entamó'l primer campeonatu de Francia d'atletismu con cuatro pruebes nel programa: 100 m, 400 m, 1.500 m y 120 m valles. René Cavally ganó dos títulos en 1888 sobre 100 y 400 m.
Nel restu del mundu, los Estaos Xuníos fueron un importante centru de desenvolvimientu del atletismu. El Olympic Club en San Francisco fundar en 1860,y el New York Athletic Club fundar en 1868.L'Asociación Atlética Intercolegial fundar en 1876, y foi quien entamó la primer competición en suelu americanu.Alemaña viose influyida en 1874 por un grupu d'estudiantes d'inglés de la Universidá de Dresde qu'importó les pruebes ingleses.
Alemaña entamó'l so primer campeonatu nacional en 1891. El campeonatu australianu celebrar en 1893,dempués d'entamar en Sydney un "Inter Colonial Meet" el 31 de mayu de 1890.
En Bélxica, el primer campeonatu nacional apostáu en 1889 llindar a dos pruebes: los 100 metros y la milla.
Colos entamos del cronometraxe eléctricu en 1892 n'Inglaterra y la renovación de los Xuegos Olímpicos, l'atletismu entró na era moderna.
Ente que'l deporte amateur foise entamando adulces, apostar en dambos llaos del Atlánticu munches carreres profesionales. Alcuentros históricos qu'enfrentaron a los meyores clubes norteamericanos y británicos del sieglu XIX. Per otra parte, inspiraos na prueba del steeplechase, establecer en ciertes carreres d'Atletismu apuestes de pronósticos sobre carreres, apostaes principalmente en pistes de yerba de dalgunos hipódromos.A imaxe de los grandes duelos de boxéu, el promotores norteamericanos contrataron a los meyores atletes del momentu con cuenta de desafiar a otru campeones n'alcuentros de frente y remunerados.
El barón Pierre de Coubertin foi l'arquiteutu de la creación de los Xuegos Olímpicos modernos que la so primer edición celebrar en 1896 n'Atenes, onde, poques gracies, l'atletismu figuró ente les pruebes. Trató entós, ente otres coses, de poner fin a la práctica del dineru nel deporte, especialmente n'atletismu, en favor del espectáculu deportivu» amateur. Acabante crear en 1912, la Federación Internacional d'Atletismu, establez na so Constitución el principiu del amateurismo, a imaxe del credo del Comité Olímpicu Internacional que protexe la pureza de la competición amateur sobre la carrera profesional.
EL norteamericanu Jim Thorpe foi unu de los primeres atletes sancionaos por violar la norma de amateurismo. Poco dempués de ganar dos títulos olímpicos nos Xuegos de 1912, foi descalificáu pa tola vida y viose obligáu a devolver les sos medayes por recibir remuneración d'un equipu de béisbol local. Otru atleta topáu culpable de amateurismo marrón, el francés Jules Ladoumègue tamién foi descalificáu pa tola vida pola Federación francesa, que fixo d'él un exemplu, en respuesta al creciente poder del deporte profesional en Francia. El fútbol convertir en profesional n'este mesmu periodu. La reacción del públicu francés foi inequívoca: boicotió l'atletismu, que s'enfrentó entós a una grave crisis en Francia mientres los años 1930.
Mientres más de mediu sieglu, el amateurismo siguió siendo la norma fundamental d'atletismu competitivu. Munchos especialistes nun duldar depués n'abandonar les sos disciplines pa xunise a equipos profesionales, como clubes de fútbol americanu o de béisbol de los Estaos Xuníos, o a equipos de rugby n'Europa.
En 1982, la IAAF abandonó'l conceutu tradicional del amateurismo tomando conciencia del tiempu y los recursos necesarios pa formar y caltener a los deportistes d'élite.A partir de 1985 destínense fondos específicamente pa la formación del atleta.
Anguaño, los atletes son trabayadores freelance. Los sos principales ingresos provienen en parte de los honorarios percibíos nes diverses xuntes, en función de les sos resultancies. Los ingresos adicionales provienen de patrocinadores y mecenes, y varien dependiendo de la popularidá del deportista. Per otra parte, dellos atletes reciben una remuneración del so club. Asina, en Estaos Xuníos, la Santa Mónica Track Club tien como norma compensar a dalgunos de los sos titulares, como por casu Carl Lewis. La remuneración d'un atleta d'élite ye aleatoria y depende del estáu de forma y del rendimientu. Apocayá creáronse verdaderos «conxuntos» de carreres qu'integren a los meyores atletes y entrenadores; como por exemplos el sistema de xestión de los fondistas africanos o la estructura de la HSI, una verdadera multinacional de les carreres de velocidá de los Estaos Xuníos.
Mientres la primer metá del sieglu XX, la práctica del atletismu foi esencialmente prerrogativa de los Estaos Xuníos y les naciones d'Europa occidental como'l Reinu Xuníu, Francia o los países nórdicos destacaron nes pruebes de resistencia. Dende 1930, los atletes afro-americanos sobresalieron sobre los europeos nes carreres de velocidá, como Eddie Tolan, el primer home de color campeón olímpicu nos 100 m nel añu 1932. Dempués de la Segunda Guerra Mundial, dellos atletes veníos de les colonies europees llegaron a destacar nel so nuevu país d'adopción, ente que delles naciones del hemisferiu sur remanecieron a nivel mundial, como por casu Nueva Zelanda. En 1950, los países comunistes inverten nos deportes olímpicos pa reafitar la so esistencia y demostrar la so poder. El mundu del deporte ye entós bipolar y esisten dos bloques rivales: los países occidentales y los países del Bloque del Este. Los años 1960 y 1970 caracterizar pol surdimientu de les naciones del Caribe, como los velocistes de Xamaica, pero sobremanera pola llegada d'el corredores del África negra y de África del Norte na media y llarga distancia. L'etíope Abebe Bikila ye'l pioneru, al convertise nel primer africanu en ganar el maratón olímpicu (en 1960), ente que Francia allinia yá a corredores de fondu orixinarios de los países del Magreb dende los años 1920. Alain Mimoun ganó'l maratón cuatro años primero que Bikila.
Dende los años 1980, l'atletismu faise cada vegada más universal y sigue la evolución geopolítica mundial. El númberu de federaciones nacionales y el númberu de llicencies aumenta significativamente nos países en víes de desenvolvimientu. Otra manera, la práctica de la competición deportiva enllancar nos países desenvueltos, en parte por cuenta del so nivel d'esixencia en términos d'entrenamientu, y tamién pola creciente diversidá de la ufierta deportiva y d'ociu. Anguaño, l'atletismu ye'l deporte competitivo más universal. Apocayá, los atletes de naciones con poblaciones pequeñes llegaron al visu del deporte. Mientres los Campeonatos del Mundu de 2003, Kim Collins, esprínter de Saint Kitts y Nevis ganó la prueba de los 100 m. En términos más xenerales, l'ésitu de la mayoría de los atletes de la zona del Caribe deber a qu'estudien n'universidaes d'Estaos Xuníos qu'ufierten meyores condiciones de formación que los sos países d'orixe.
Dende mediaos de 1990, dellos atletes, na so mayoría africanos, optaron pola expatriación y el cambéu de nacionalidá. Asina, en 1995, el corredor de 800 m Wilson Kipketer puede considerase como un precursor, al escoyer la nacionalidá danesa. El COI prohibió-y competir nos Xuegos Olímpicos de 1996, pero más tarde l'ex kenyanu foi asonsañáu por dellos de los sos compatriotes. En 2003, Stephen Cherono se nacionalizó en Qatar y agora llámase Saif Saaeed Shaheen. Otru exemplu, el medallista olímpicu Bernard Lagat escoyó en 2005, pa siguir la so carrera, la ciudadanía norteamericana. Esta fuga de talentos, xustificada polos atletes pola falta de reconocencia nos sos países d'orixe, ye sobremanera una manera d'entrar en codalosos contratos coles federaciones o patrocinadores.Na actualidá, estaos del Golfu Pérsicu, como Qatar o Baḥréin, ufierten unes bones condiciones financieres a los sos nuevos ciudadanos y prometen a los atletes nuevos financiar la so educación y garantizar el so futuru.
El términu "atletismu" toma una variedá d'actividaes arrexuntaes en dos categoríes principales: l'atletismu al campu y en pista cubierta, qu'entienden: carreres, saltos, llanzamientos, pruebes combinaes, y pruebes fora del estadiu como la marcha atlética, maratón, cross y otres carreres en ruta de distancies variables.
De toles actividaes deportives, les carreres de velocidá son les más practicaes, y nos Xuegos Olímpicos fueron incluyíes dende'l so empiezu. Consisten en percorrer un curtiu espaciu (dende 100 m hasta 400 m) nel menor tiempu posible.
Los 100 m ye la carrera más curtia nel calendariu d'actividaes al campu. Ye tamién una de les más antigües yá que s'atoparon nicios d'esta carrera nel sieglu XV a. C, si basamos en Homero y los poetes griegos. La distancia orixinal empecipiada polos británicu foi de 110 yardes (100,52 m) y dempués 100 yardes (91,44 m,) hasta que'l metro convertir na norma oficial. A principios de sieglu, el periodista George Prade definió los 100 m como «l'aristocracia en movimientu».Según él, ye necesariu pocu entrenamientu pa llograr bones resultancies, una y bones la velocidá ye innata nel atleta. Colos años, los 100 m sustituyeron al maratón como prueba reina del atletismu pol aumentu del númberu de competidores y l'interés qu'amenó ente'l espectadores.
La carrera de 200 m actual ye similar al llargor del estadiu na Antigua Grecia.(«Stadion» lliteralmente significa'l llargor del estadiu). D'ella deriva la milla inglesa y nel so orixe corríase sobre 220 yardes. Mientres enforma tiempu executada en llinia recta, los 200 m con curva en pista de 400 m fueron oficialmente reconocíos en 1958.Los especialistes d'esta prueba tienen de combinar la velocidá básica d'un velocista de 100 m con una capacidá d'aceleración envalorada en 130-140 m.
Los 400 m tien el so orixe nel doble estadiu (384 m), prueba realizada na antigüedá. Corrida nel Reinu Xuníu como un cuartu de milla (440 m), la prueba considérase como de velocidá y resistencia, na midida na que esixe, amás de fuerza físico, resistencia a la fatiga y al dolor, y una xestión óptima del ritmu de carrera. Los atletes que cuerren los 400 m de llargor estremar en dos categoríes, los velocistes puros, coles característiques de los de 200 metros y los de resistencia, con característiques d'el corredores de 800 m. Anguaño, la gran mayoría de los especialistes tienen una morfoloxía similar a la de los atletes de distancies curties.
Les carreres de media distancia llámense asina porque s'apuesten en distancies entemedies ente les de velocidá y les de fondu (de 800 a 3000 m). De toles pruebes reconocíes pola IAAF, solo les de 800 m y les de 1500 m figuren nel programa de los Xuegos Olímpicos o Campeonato del Mundu.
Los 800 m fueron orixinalmente les 880 yardes o media milla (804,67 m).Ye la prueba más importante ente la velocidá enllargada de les pruebes de velocidá pura y la resistencia de les pruebes de fondu. Los atletes realicen el primer cuartu de vuelta na so propia cai como nos 400 m, enantes de reintegrarse a la cuerda dempués de 100 m de carrera. Los competidores tienen de demostrar, amás de la so capacidá física, una táctica d'anticipación y habilidá.
Los 1500 m, creación puramente continental, nació escontra 1890 en Francia. Rique nos competidores d'una cierta resistencia, un sentíu tácticu de la carrera y una capacidá de reacción y resistencia na última vuelta. La milla británica (1609,32 m) ta cercana a los (1500 m) y ye hasta la fecha la única disciplina reconocida pola IAAF, definida por un llargor non métrica. Otres carreres de media distancia son los 1000 m, los 2000 m) y los 3000 m.
Les carreres de fondu son pruebes que la so alloña ye cimera a 3000 metros. D'invención británica, los 5000 m ye una adaptación de los trés milles (4828 m) y los 10 000 m, seis milles (9656 m). Los primeros esperimentos de les pruebes de resistencia tuvieron llugar escontra 1740 en Londres, cuando un atleta corrió la distancia de 17,300 m nuna hora. Estes pruebes realizar na so totalidá na pista del estadiu d'atletismu. La resistencia a la fatiga y el dolor, acomuñada con una bona aceleración final son cualidaes necesaries pa los fondistas.
Estes carreres tienen como puntu común que se realicen fora del estadiu d'atletismu, xeneralmente per carreteres o ente les cais de ciudaes y pueblos.
La maratón nun figuraba nel programa de los Xuegos Olímpicos Antiguos, pero la so lleenda señala a les diverses hestories de la mitoloxía griega, como la hestoria del soldáu Filípides, que corrió la distancia ente'l riolo de batalla hasta la ciudá de Atenes, a onde llevó la noticia de la victoria. En 1895, el francés Michel Bréal convenció al so amigu Pierre de Coubertin p'aprovechase del mitu y afaelo a los Xuegos Olímpicos modernos. Asina, nos primeros Xuegos de 1896, venticuatro competidores axuntar en Maratón. El pastor griegu Spiridon Louis convertir nel primer ganador d'esta nueva prueba. Nos Xuegos de Londres en 1908, la familia real británica quixo que la carrera empezara nel Castillo de Windsor y que rematara frente al palcu real del Estadiu Olímpicu. El trayectu midía precisamente 42,195 kilómetros y darréu convirtióse na distancia del maratón oficial. Esta carrera de resistencia apostar por camín duru, sobremanera poles cais y nun percorríu llanu.
Delles competiciones desenvuélvense sobre alloñes entemedies, como los 21,195 kilómetros de la mediu maratón. El ultrafondo designa la carrera a cuerpu de gran distancia, esto ye, toles distancies cimeres a los 42,195 km de la maratón. Aplicar a carreres en solitariu y a les carreres o («raids») siguientes: 6 hores, 12 hores, 24 hores, 6 díes, ultra-trail, raids por etapes, 100 kilómetros y carreres por etapes.
El campu al traviés, ye una carrera de fondu apostada nun terrén variáu. Anque esta prueba nun ye olímpica na actualidá, si dir en tres Juegos olímpicos dende hasta , y compitióse en dos modalidaes: individual y por equipos. La distancia va de 3 a 15 km, según grupos d'edá y sexu. La primer carrera d'esti tipu celebrar en Ville d'Avray en 1898, ente los equipos de Francia ya Inglaterra. Otres disciplines como les carreres na naturaleza realizar en montes, montes, desiertos o en cualesquier mediu ambiente natural.
Les carreres de torgues, a diferencia de la mayoría de les disciplines atlétiques, nun tienen raigaños nel deporte antiguo. En realidá, son una invención moderna atribuyida nuevamente a los británicos, quien s'inspiraron nes carreres de torgues de la hípica. La hestoria de les primeres pruebes oficiales de los 110 metros con valles ta nes carreres de 120 yardes (109,72 metros) con diez obstáculos de 3 pies y 6 pulgaes (1,06 m), que ye l'altor qu'inda s'utiliza güei. Los 110 metros abarganes, como los 100 metros abarganes, el so equivalente femenín, ye una prueba de velocidá que consta de diez abarganes qu'hai que saltar a una distancia de 9,14 m pa los homes y 8,50 m pa les muyeres.
Los 400 metros abarganes, disciplina relativamente nueva, presentar en Oxford escontra 1860, na forma d'unes 440 yardes. De siguío desenvolvióse en Francia, ente que los británicos y los estaunidenses refalgar mientres munchos años. Los 400 metros abarganes ye una de les pruebes más técniques del atletismu, yá que rique la capacidá física d'un velocista y l'atención al ritmu de carrera, y en particular el númberu de pasos realizaos ente los diez torgues.
Los 3000 m torgues combinen la resistencia col saltu de les valles. Tamién fueron concebíos nun apueste ente los estudiantes, en referencia al deporte ecuestre británicu bien popular a finales del sieglu XIX.Los atletes tienen que percorrer na pista una distancia de 3000 m, y tamién devasar distintes barreres como les valles y la ría. Apocayá, los 3000 m torgues abrir a la participación de les muyeres y la prueba apaeció per primer vegada nel programa olímpicu en 2008.
Les carreres de relevos tienen el so orixe nes sociedaes antigües, onde la velocidá y resistencia d'el corredores pa tresmitir mensaxes d'una ciudá a otra yeren bien importantes.Pero nos Estaos Xuníos la disciplina adquirió popularidá nuna carrera benéfica entamada polos bomberos de Nueva York.Los 4×100 m y 4×400 m consten de cuatro atletes por equipu. L'oxetivu ye cubrir la distancia lo más rápido posible de la que se garantiza la tresmisión d'un cilindru de madera o metal llamao testigu. Los especialistes nestes carreres tienen de combinar la capacidá física del atleta col sentíu de l'anticipación y la coordinación pa la entrega. Los dos carreres de relevos na so forma actual fixeron la so primer apaición olímpica en 1912. El Ekiden ye una forma de maratón a seis, desenvueltu na década de 1980, de primeres en Xapón.
La marcha atlética ye una prueba d'orixe británicu que data del sieglu XIX. Ente 1775 y 1800 celebráronse marches de seis díes, amenando un gran entusiasmu popular. El primer campeonatu de marcha tuvo llugar en 1866 sobre siete milles, y 1908 marca l'entamu d'esta disciplina nel programa de los Xuegos Olímpicos sobre 3500 m. La marcha atlética ye una disciplina deportiva na que se debe siempres caminar, nunca correr; esto ye, siquier un pie tien de tar costantemente en contactu col suelu (a güeyu), ente que la pierna de sofitu tien de tar recta (non doblar pola rodía) desque'l pie toca'l suelu hasta que la mesma pase pola vertical del bustu. Les distancies a cuerpu establécense anguaño sobre 20 km y 50 km.
El saltu con piértiga remontar a les antigües sociedaes griegues, pero desenvolvióse a la fin del sieglu XVIII en Alemaña mientres les competiciones de ximnasia. Escontra 1850, los miembros del Club de Cricket de Ulverston en Reinu Xuníu decidieron establecer la prueba de «saltu con garrocha». El saltu con piértiga consiste en devasar cola ayuda d'una piértiga una barra tresversal, ensin faela cayer, dempués d'una carrera d'impulsu d'unos trenta metros. Mientres los sieglos, la técnica de saltu y los materiales ameyoraron enforma. Les piértigues de bambú utilizaes nos xuegos de 1900 sustituyir por piértigues de fibra de vidriu en 1956, y dempués poles de fibra de carbonu que son les que s'utilicen na actualidá. La prueba tuvo incluyida nos primeros Xuegos Olímpicos en 1896 y nun foi incluyida nel calendariu pa les muyeres hasta los Xuegos de Sydney nel añu 2000.
El saltu de llargor esiste en toles competiciones dende l'Antigüedá. Atopamos les buelgues d'esti eventu nos Tailtean Games célticos del sieglu IX. Los griegos incluyir yá nel programa de los antiguos Xuegos. La disciplina desenvolver nos países anglosaxones a mediaos del sieglu XIX. El saltu de llargor consiste en saltar dende lo más próximo a una «plancha de salida», dempués d'una carrera d'impulsu.
El triple saltu ye una variante del saltu de llargor. Tamién nacíu en suelu irlandés, la prueba desenvolver n'América. Como'l so nome indica, el triple saltu ye llevar a cabu una serie de tres saltos dempués del impulsu: en primer llugar sobre un pie, depués un segundu saltu, siempres nes mesmes condiciones que'l primeru, y complétase como nel llargor.
El saltu d'altor ye d'orixe celta y xermánicu. Dende enantes de 1470 conócense concursos d'altor y trescríbense nos añales de la ciudá d'Augsburg. Incorporar a la competición per primer vegada en 1840 y quedó reguláu en 1865. La riegla ye, dempués de tomar impulsu, saltar una barra horizontal lo más alto posible y ensin baltala. Tomar d'impulsu realizar nun solu pie.La técnica de saltu desenvolvióse enforma mientres el sieglu XX. La "tisoria" y el "rodiellu" fueron bien utilizaos polos atletes hasta la llegada en 1968 del estilu Fosbury, utilizáu por tolos saltadores na actualidá.
El llanzamientu tien llugar na zona entendida al interior d'un ovalo. El Discóbolu de Mirón simbolizáu pola so famosa escultura del llanzador de discu nel Pentatlón, lléganos dende tempranu como hestoria real de los llanzamientos de l'antigüedá. El principiu mesmu de llanzar inspirar nel xestu ancestral del cazador.
El llanzamientu de pesu tien el so orixe na mitoloxía griega, onde Homero describe a los llanzadores de piedres. El primer eventu oficial apostar nos Estaos Xuníos en 1876. El pesu que se llanza ye de 16 llibres (7,257 kilogramos), tomando como referencia la bala de cañón, y la técnica de llanzamientu evolucionó ente la posición fixa, al llanzamientu con toma d'impulsu. La idea ye llanzar la bola lo más llueñe posible d'un círculu que tien una llinia asitiada na área de llanzamientu que nun puede ser devasada pol llanzador.
El llanzamientu de discu ye la prueba atlética meyor descrita polos griegos. Les técniques pal llanzamientu y los distintos discos esplicar na "Ilíada". El "solos" yera un discu con un furu pol que pasaba una cuerda, ente que el "diskos" yera planu, fechu de piedra o bronce. La disciplina desenvolver nos Estaos Xuníos a la fin del sieglu XIX. En 1907, el pesu del discu masculín afitar en 2 kg y un diámetru de 22 cm.
Atopáronse rastros de llanzamientu de martiellu nes antigües lleendes celtes que daten de 829 a. C, y mientres la Edá Media, onde'l verdaderu martiellu de ferreru sustituyó a los artes rústicos de l'Antigüedá. Al igual qu'otres disciplines de llanzamientu, el martiellu evolucionó a lo llargo de los sieglos, tantu na forma como nel pesu. Anguaño, pa los homes, la bola d'aceru pesa 7,257 kilogramos (16 llibres) y ta conectada a un cable d'aceru con un mangu. Autorizaes a competir solo a partir de 1995, les muyeres llancen un martiellu de 4 kg.
La jabalina,ferramienta de caza utilizada poles civilizaciones antigües, y tamién una arma usada por munchos exércitos de l'antigüedá, ta nel orixe de la disciplina de llanzamientu de jabalina. Hércules considérase que foi unu de los primeres llanzadores de jabalina. La prueba figuraba nel programa de los Xuegos Olímpicos Antiguos. Escontra 1780, los escandinavos adoptaron y desenvolvieron la disciplina. La jabalina, inclusive, convertir nun símbolu de la independencia nacional en Finlandia. Les marques fueron aumentáu de manera constante mientres los sieglos, tantu ye asina que la jabalina foi rediseñada delles vegaes na década de 1980 pa controlar la seguridá y amenorgar el tiempu de vuelu. A pesar d'estes midíes, los incidentes siguen produciéndose anguaño. En 2007, los atletes Roman Šebrle y Salim Sdiri fueron algamaos por fuerza por una jabalina mientres les xuntes.
Les pruebes combinaes riquen toles cualidaes necesaries pa la práctica d'atletismu. Dende la Antigua Grecia, apostáronse competiciones multidisciplinarias pa compensar al home más completu.
El decatlón nació nel sieglu XIX en dellos países europeos primero qu'el irlandeses esportaren la idea a los Estaos Xuníos. Esperimentar con un campeonatu, n'inglés «all around championship», que constaba de diez pruebes socesives d'atletismu. Avery Brundage, futuru presidente del Comité Olímpicu Internacional, ganó tres veces el concursu nacional d'Estaos Xuníos. Apostáu en dos díes, el decatlóncomponer de cuatro carreres (100 m, 400 m, 110 m valles y 1500 m), tres saltos (llargor, altor y piértiga), según tres llanzamientos (pesu, discu y jabalina). Cada actuación convertir en puntos nuna escala y la suma d'estos puntos determina la clasificación.
Les primeres pruebes combinaes de muyeres celebrar por primer vegada en 1928 so la forma de pentatlón. Añediéronse dos pruebes adicionales a principios de los años 1980, dando nacencia al heptatlón. Esti postreru componer de tres carreres (100 m valles, 200 m y 800 m), dos saltos (llargor y altor) y dos llanzamientos (jabalina y pesu).
L'estadiu d'atletismu tien que cumplir con ciertes normes pa oficializar les competiciones y les resultancies que nella tienen llugar. Toles instalaciones tán regulaes pola IAAF (dimensiones, pindia y diseñu). Les competiciones d'atletismu al campu desenvuélvense n'estadios que tienen una pista oval de 400 metros de llargu. Esta distancia evolucionó a lo llargo de los años. Nos Xuegos de 1896 la pista yera de 333,33 m; nos Xuegos de 1900 en París de 500 metros y de 536,45 m (un terciu de milla) en St. Louis en 1904. En 1912 la distancia yera de 383 m; depués de nuevu fueron 500 m nos Xuegos Olímpicos de 1924.
La pista d'atletismu consta de dos llinies rectes paraleles y dos curves idéntiques, y tien de tener ente 6 y 8 «carriles» de 1,22 m d'anchu, y un foso adaptable a la carrera de 3000 m torgues (la ría).En sala, el llargor de la pista ye de 200 metros y la curva puede aumentar hasta 18 graos a lo más. El númberu de «carriles» tien de tar ente 4 y 6. Precísase una pista en llinia recta que tea asitiada nel centru de la sala. La testura de la pista d'atletismu evolucionó a lo llargo de los años, siendo de primeres de tierra, más tarde de verde a empiezos del sieglu, y dempués de ceniza, una clase de magre. Los años 1960 caracterizar pola apaición de les superficies sintétiques. En 1967, la empresa 3M creó les primeres pistes de poliuretano. El tartán apaeció per primer vegada nos Xuegos Olímpicos de 1968 en Méxicu. El color coloráu de la pista escoyer pola so resistencia a los rayos UV (ultravioleta del sol).
Les árees de llanzamientos componer d'una zona d'impulsu delimitada per un círculu realizáu con una banda de fierro, que'l so diámetru varia según la disciplina (2.135 m nel peso y esmartiello y 2,50 m pal discu), y que'l so revestimiento pue ser de formigón o asfaltu.El llanzamientu de jabalina realizar nuna pista similar a la pista sintética. El so llargor mínimu ye de 36 metros y l'anchor de 4 m. Los atletes nun tienen de triar la llinia o'l círculu de llanzamientu sol riesgu de ver el so llanzamientu invalidáu polos xueces. Los sectores de cayida son de yerba xeneralmente por que el elementu llanzáu pueda dexar una buelga con cuenta de midir la distancia. Ta delimitada per llinies blanques que formen un ciertu ángulu (29° pa la jabalina y 34°9 pa los otros elementos que se llancen). Les zones de saltos tán feches de material sintético. El saltu de llargor y el triple saltu tienen una pista de 40 m de llargu y 1,22 m d'anchu, y termina nun foso de recepción de (9 m de llargu y 2,75 m d'anchu) rellenu de sable finu. Planchar de salida tán fixes al suelu y cúbrense con plastilina pa comprobar si un atleta trió nella al saltar. La zona de saltu d'altor mide 20×20 m col fin d'instalar el saltador. A lo último, el saltu con piértiga tien un corredor d'impulsu de 40 m de llargu y 1,22 m d'anchu, acabáu nun bancu de cayida.
Una competencia d'atletismu rique, pol so eleváu númberu de pruebes, un material importante.Pa les carreres (de 60 a 400 m) ye obligatoriu la presencia de taco de salida, si ye posible conectaos con un sistema de control de salíes en falsu. Dexen un mayor impulsu y salíes ensin deslizamientos. Amás, los postes de partida tendrán d'indicar les cais atribuyíes a los atletes. P'aprobar les marques, la IAAF rique la presencia d'un anemómetru pa midir y rexistrar la velocidá del vientu,y un sistema de cronometraxe dafechu automáticu a la centésima de segundu.
Pal saltu d'altor y el saltu con piértiga son necesaries colchonetes de recepción y postes colos sos soportes correspondientes. Les barres pueden ser de madera, metal o fibra de vidriu. Tienen de montase siempres tacos fitos a los montantes móviles de los saltadores. Los distintos tipos d'elementos pa llanzar —pesos, discos, martiellos y jabalinas— tendrán de respetar puramente'l pesu y les dimensiones acordies con distintes edaes y sexos.El «testigu» utilizáu nes carreres de relevos nun tendrá d'entepasar de 50 gramos y 30 cm. Tienen d'utilizase paneles pa informar a los atletes y espectadores de les marques alcanzaes.
La vestimienta típica d'un atleta componer d'un maillot, un "short" y zapatielles de carreres. Les utilizaes por un velocista nun tienen talón nin arcu llantar, y cunten con 11 crampones que nun tienen d'entepasar los 9 mm de llargor.
Una prueba d'atletismu ta integrada por diversu xueces encargaos de garantizar el bon funcionamientu de les pruebes y la validez de les marques, velando pola aplicación coherente de la normativa internacional.
Pa les carreres, el xuez-árbitru coordina al xuráu por que se respeten les distintes riegles de les competiciones. El xuez de salida ye responsable d'asegurar el correctu entamu de les carreres, especialmente nel allugamientu de los atletes o nel allugamientu na salida.Tamién xixila cualesquier Glosariu d'Atletismu salida en falsu, espulsando al atleta cuando faiga la falta. Los comisarios de carrera tienen d'echar# voz de al xuez cualquier interferencia al reglamentu mientres el desenvolvimientu de les carreres, especialmente nos casos d'invasión de la cai próxima nes carreres de velocidá, mal franquéu de torgues, emburriones, o mal trespasu del «testigu».Los xueces de meta determinen la clasificación de los atletes en cruciando la llinia cola primer parte del cuerpu (costazu o torso). El xuráu de la carrera ye secundáu polos cronometrador oficiales que necesariamente tienen que tener una ferramienta pa la midida automática a una centésima de segundu y un anemómetru.
Los concursos de saltos y de llanzamientu tamién son supervisaos pol árbitru. Ta asistíu siquier por cinco xueces responsables de verificar la marca y la validez de la prueba y de la midida al centímetru de la marca del atleta. Una prueba ye válida cuando'l xuez llevanta una bandera blanca, inválida si ye una bandera colorada. A la fin de les pruebes, el xuez va establecer una clasificación definitiva y va acompañar a'l ganadores al podiu.
La IAAF promulgó normes estrictes y rigoroses nes competiciones pa garantizar una competencia lleal nes pruebes. Nuna competición oficial, el primer atleta tien de tar rexistráu y apuntando na secretaría pa recibir el so dosal. Cuenta con una zona de calentamientu» pa esi fin y tien de presentase na zona de llamada» a una hora establecida. De siguío, tien de dirixise a la parte de les pruebes colos otros competidores. Los atletes tienen de llevar los sos equipamientos reglamentarios reconocíos pola so federación. Estos equipamientos nun tienen de ser ofensivos y nun tienen d'enzancar el ser vistos polos xueces. Un atleta tien la oportunidá de participar descalzu o llevar calzáu n'unu o en dambos pies.
Nes carreres de velocidá, los atletes cuerren na cai» que se-yos asigna d'un estremu a otru de la prueba y tendrán de salir obligatoriamente de los tacos de salida, onde un xuez de salida da les ordes de salida siguientes: «a los sos puestos» y ¿«llistos»?, enantes d'efectuar el disparu de pistola cuando'l corredores tán inmóviles.Los competidores nun tienen de camudar de «cai» nin interferir na llinia interior, especialmente nes curves.
A partir de los 800 metros, los atletes empiecen nuna posición de pies, ensin la segunda orde. Mientres la carrera, nun tienen d'atrabancar nin emburriar. Pa los relevos, los atletes tendrán de respetar les zones de tresmisión marcaes na pista y llevar el testigu hasta la llinia de meta. Nes carreres de torgues, el corredores tendrán de pasar percima de les valles y non al aviesu de forma apostada.
Nel saltu d'altor y saltu con piértiga, los montantes de la barra tienen de tar fixos, y l'orde de los competidores rique un sortéu. Cada concursante tien una llende de tiempu y dispon de tres intentos por altor pa devasala. La clasificación realízase considerando l'altor final alcanzada. Nel saltu de llargor y triple saltu, tolos atletes tienen tamién tres intentos, de siguío, los ocho meyores puestos tienen otros trés intentos adicionales. El saltu ye validáu polos xueces si'l saltador nun muerde» la llinia nel so intentu y sale del foso de recepción per delantre de la buelga dexada nel sable.
Nes competiciones internacionales, un atleta ye un representante d'una federación. Nel casu de cambéu de nacionalidá o de doble nacionalidá, nun puede representar al so nuevu país mientres siquier tres años a partir de la fecha na que representó per últimu vegada a la primer federación. Un atleta puede ser sometíu a un control antidopaje a la fin d'una prueba. Nel casu d'un relevu, tolos miembros tienen de sometese al control. Les amueses unviar a un llaboratoriu acreditáu pola AMA. La homologación d'una marca y de un récord ta suxeta a la presencia de les resultancies del exame d'estes amueses nel espediente. Más palantre, si un atleta almite utilizar sustances prohibíes mientres el periodu en que s'estableciera'l récord, esti retirar de les tables de récord. El competidor tien derechu a apelar. L'apelación tien de ser presentada por un representante del atleta o pol atleta mesmu.
En 1912, darréu dempués de los Xuegos d'Estocolmo nació la Asociación Internacional de Federaciones d'Atletismu; axuntaba entós a 17 miembros de la "Asociación Internacional de Federaciones d'Atletismu". La IAAF dio en l'afitamientu del deporte en tol mundu y al establecimientu de normes estrictes que garantizaren la regularidá de les pruebes. Tamién asegura la validación de los récords mundiales y l'organización de competiciones internacionales. Dende 1999, el senegalés Lamine Diack ye'l presidente d'esta institución que la so see ta allugada en Mónaco.
La IAAF estremar en seis regiones continentales (África, Asia, Europa, Oceanía, América Central y el norte d'América del Sur) rexíes pola so propia institución. La Asociación Europea d'Atletismu crear en 1970 y agora consta de 50 miembros. Un total de 212 federaciones nacionales tán afiliaes a la IAAF.
Estes competiciones internacionales celébrense cada cuatro años. Componer de los Xuegos Olímpicos, los Campeonato del Mundu y los campeonatos continentales, y son entamaos por IAAF, el COI o la federación continental (por casu, la Federación Europea d'atletismu). Solo trés atletes per país pueden competir. Pa escoyer a los meyores atletes, munchos países aplicaron el sistema de mínimos, establecíos según un programa de marques.
La principal competición d'atletismu celebra cada cuatro años mientres los Xuegos Olímpicos. L'atletismu ye consideráu'l deporte «rei» de los Xuegos Olímpicos. tuvo presente a partir de 1896 mientres la renacencia de los Xuegos Olímpicos debíos a la iniciativa del Barón Pierre de Coubertin. Tamién ye unu de los cinco deportes que figuraron siempres nos Xuegos Olímpicos, y ye el qu'inclúi'l mayor númberu de pruebes. Doce títulos otorgaos nos primeros xuegos anovaos, el total de les pruebes programaes nos Xuegos Olímpicos de Beijing en 2008 alzar a 47. A les muyeres dexóse-yos competir per primer vegada nos Xuegos de 1928, y foi en contra de la voluntá de Coubertin. Les competiciones suélense realizar nel Estadiu Olímpicu, onde tienen llugar les ceremonies d'apertura y zarru.
Mientres enforma tiempu desprovistos de l'atención mundial que consideraba siempres a la competición olímpica como l'acontecimientu supremu del atletismu mundial, l'atletismu dedicó'l so gran impulsu a celebrar el so primera Campeonato del Mundu de Helsinki en xunetu de 1983, una idea de la so entós presidente Primu Nebiolo. Esti acontecimientu apurre un campeón del mundu en cada disciplina. Dende 1991 convertir nuna competición biañal. Al marxe d'esti eventu, el campu al traviés tien el so propiu campeonatu del mundu celebráu añalmente mientres l'iviernu. La prueba na forma d'un cross llargu y un cross curtiu, reconoz a los meyores atletes individuales y al meyor equipu. 
El Campeonatu Mundial d'Atletismu en Pista Cubierta tamién tien llugar cada dos años, alternando cola competición celebrada al campu. Una primer edición celebrar en 1985 en París, col nome de "Xuegos mundiales indoor," pero'l títulu oficial de Campeonatos del Mundu en sala dar por primer vegada en 1987 en Indianápolis. Amás, nel 2014 celebróse la primer edición del Campeonatu Mundial de Carreres de Relevos en Nasáu, Les Bahames.
Les federaciones continentales entamen los sos propios campeonatos pa compensar a los sos meyores atletes. Los Campeonato d'Europa entámense cada cuatro años pola Asociación Europea d'Atletismu ente'l ciclu olímpicu. La primer edición tuvo llugar en 1934 en Turín y la postrera celebrar en 2010 en Barcelona. Dende 1966, el campeonatu de pista cubierta entámase cada dos años. Les otres asociaciones tamién entamen la so propia competición al campu, como'l campeonatu d'África o'l campeonatu d'Asia. Los Campeonatos del Mundu y/o europeos de cross, de marcha, de mediu maratón y de maratón tienen como oxetivu la clasificación por equipos.
Amás de los Xuegos Olímpicos, los Campeonato del Mundu, los Campeonato d'Europa y los campeonatos nacionales, l'atletismu tamién se practica en forma de xuntes internacionales llamaes «meetings». Basar en compañíes públiques o en patrocinadores privaos, y funcionen por aciu un programa nel que s'amenorguen delles pruebes. Los atletes participantes son convidaos polos organizadores. Les xuntesentamar a nivel internacional, nacional y rexonal, y utilicen el sistema de premios y primes según el rendimientu. Esisten numberoses xuntes atlétiques y tán ordenaes por niveles, dependiendo del prestíu de la competición.
El circuitu de la Lliga de Diamante ye, ensin dulda, la serie de xuntes más prestixosa, porque axunta a los meyores atletes del añu y gocia d'una importante cobertoria mediática (retresmisión televisiva abierta) y premios importantes. Dende 2010, la prueba consiste de 14 xuntes alredor del mundu. Los deportistes que llogren atropar el mayor númberu de puntos en toes estes xuntes faen acreedores al "Troféu de diamante" más un premiu n'efectivu.
Otres xuntes, amás de la Lliga de Diamante, son el IAAF World Challenge, que tien llugar dende'l mes de mayu hasta setiembre de cada añu y consiste nun día de competencia en quince distintos partes del mundu con premios n'efectivu en caúna d'elles pa los distintos eventos; tamién esisten campeonatos d'eventos combinaos, maratones, xuntes en pista cubierta, y circuitos de marcha atlética.
Cada país tien los sos propios campeonatos pa determinar los meyores atletes en cada disciplina. Los campeonatos nacionales tamién sirven como prueba de calificación pa futures competiciones internacionales. Nos Estaos Xuníos, la «O. S. trials» ve competir a los meyores atletes estaunidenses. Na velocidá, el sistema de selección suel ser implacable, una y bones delles finales tán al mesmu nivel que les finales mundiales.
Tamién s'entamen concursos por equipos, de cutiu denominar «Copa». Estos inclúin la Copa Continental de la IAAF, qu'axunta a los equipos de los continentes, la Copa mundial de maratón o la Copa del mundu de marcha. A nivel continental, la Copa d'Europa d'Atletismu en Pista ye una prueba por equipos qu'axunta a los ocho meyores equipos del continente dende 1965. Apostada en dos xornaes, reconoz a les meyores naciones europees tocantes a marques femenines y masculines y dexa, a lo último reflexar el valor deportivu real d'un país. La Copa d'Europa celebra cada añu dende 1993, y ye entamada pola EAA.
Los alcuentros internacionales» son enfrentamientos ente los equipos nacionales nun programa atléticu prácticamente completu. Estes pruebes fueron les grandes competiciones dende'l periodu posterior a la guerra hasta la primer edición de los Campeonato del Mundu, especialmente mientres los años non olímpicos. Les xuntes ente los equipos de los Estaos Xuníos y la Unión Soviética yeren consideraes de cutiu como'l gran eventu de la temporada d'atletismu. Otres competiciones internacionales, los Xuegos de la Commonwealth, los Xuegos Mediterráneos, o Xuegos de la Francofonía deriven de cutiu d'organizaciones históriques o polítiques. Les Universiades, los Goodwill Games (agora cayíos en desusu) son competiciones multideportivas entamaes siguiendo'l modelu de los Xuegos Olímpicos.
En 2000, el llibru publicáu pol diariu deportivu francés "L'Équipe", "100 campeones nun sieglu de deporte",establecía una clasificación de los 100 atletes del sieglu, na que l'atletismu yera'l deporte más representáu. Per otra parte, en 1999, la IAAF noma a'l campeones d'atletismu del sieglu XX.Ente los homes, l'estaunidense Carl Lewis superó al so compatriota Jesse Owens, ente que la neerlandesa Fanny Blankers-Koen foi premiada ente les muyeres. El 2012 esa mesma institución crea'l Salón de la Fama del Atletismu Salón de la Fama.
Ente los velocistes, el norteamericanu Carl Lewis ye, ensin dulda, l'atleta que marcó la disciplina pola amplitú de la so palmarés. Colos sos nueve títulos olímpicos (ente ellos cuatro en saltu de llargor) y ocho campeonatos del mundu, llogró caltener el so dominiu mientres casi dos décades.Jesse Owens aseguróse un llugar na hestoria del deporte col llogru de cuatro títulos olímpicos nos Xuegos de 1936. Otros velocistes de sonadía son Ray Ewry, Alvin Kraenzlein, Jim Hines, Tommy Smith, Valeriy Borzov, Pietro Mennea y más apocayá, Butch Reynolds, Frankie Fredericks, Donovan Bailey, Maurice Greene, Michael Johnson y Usain Bolt
Los "finlandeses voladores", nomatu dau a ente otros atletes a Paavo Nurmi, Ville Ritola o Hannes Kolehmainen reinaron nes carreres de llarga y media distancia na primer metá del sieglu XX. El checoslovacu Emil Zátopek entró na lleenda axudicándose los 5000 m, los 10 000 m, y el maratón nos Xuegos de 1952. Otres lleendes en resistencia son los etíopes Abebe Bikila y Haile Gebrselassie, el neozelandés Peter Snell, l'australianu Herb Elliott, los británicos Sebastian Coe y Steve Ovett, el francés Jules Ladoumègue, el kenyanu Kipchoge Keino, l'otru finlandés Lasse Virén, los marroquinos Saïd Aouita y Hicham El Guerrouj o l'americanu Mal Whitfield.
Nos concursos, munchos atletes adquirieron finalmente la condición de «lleenda» del atletismu. Pueden citase a los soviéticos Valery Brumel y Viktor Sanyeyev y los estaunidenses Al Oerter, Bob Beamon y Dick Fosbury. Más apocayá, Jonathan Edwards Lars Riedel, Javier Sotomayor, Mike Powell, Ivan Pedroso, Jan Zelezny, Serguéi Bubka y Alberto Juantorena apoderaron cada unu la so especialidá. N'otres pruebes, atopar ente los grandes nomes de la hestoria del deporte los decatletas Jim Thorpe y Daley Thompson y los marchadores Vladimir Golubnichy y Robert Korzeniowski.
Güei día, l'etíope Kenenisa Bekele, sucesor de Gebrselassie, apodera'l fondu mundial. L'americanu Jeremy Wariner reina nos 400 metros, averándose adulces a les marques de Michael Johnson. Dende 2008, el jamaicano Usain Bolt tien un rendimientu escepcional na velocidá. Nos Xuegos Olímpicos de Beijing, ganó los 100 m, 200 m y relevos 4×100 m, en cada casu pa establecer un nuevu récord mundial.
Dende la so primer apaición nos Xuegos Olímpicos en 1928, l'atletismu tamién forxó a lo llargo de les décades les sos lleendes femenines. Les carreres rápides consagraron a la neerlandesa Fanny Blankers-Koen, la única muyer que ganó cuatro medayes d'oru nuna olimpiada, l'australiana Betty Cuthbert, la polaca Irena Szewińska, el alemanes orientales Marita Koch y Marlies Göhr, la francesa Marie-Jose Perec, l'australiana Cathy Freeman, la mexicana Ana Guevara y el ex velocista xamaicana Merlene Ottey. Pueden citase a les atletes norteamericanes Wilma Rudolph, Evelyn Ashford, Valerie Brisco-Hooks, Gwen Torrence, Gail Devers, o Florencia Griffith-Joyner que con unes grandes marques siguen so barruntu de dopaxe.
Ente les «fondistas», los grandes nomes son Jarmila Kratochvílová, Tatyana Kazankina, Ana Fidelia Quirot, María Mutola, Gabriela Szabo, Doina Melinte, Joan Benoit, Ingrid Kristiansen, Hassiba Boulmerka, Svetlana Masterkova, Kelly Holmes y Derartu Tulu, por nomar solo dalgunes. La británica Paula Radcliffe colecciona primeros puestos na pista enantes de convertise na gran líder del maratón.
Nos concursos, la norteamericana Jackie Joyner-Kersee apodera les pruebes de heptatlón y saltu de llargor, ganando un total de tres títulos olímpicos y cuatro títulos mundiales. El so principal rival foi l'alemana Heike Drechsler. Ulrike Meyfarth, Stefka Kostadinova, Inessa Kravets y Trine Hattestad tamién llevaron a la so disciplina al más altu nivel.
Anguaño, l'atletismu femenín ta apoderáu principalmente por cuatro atletes: la sueca Carolina Klüft en heptatlón que nun conoció la derrota nun gran campeonatu, la pertiguista rusa Yelena Isinbáyeva que sigue los pasos de Sergei Bubka. Per otra parte, les etíopes Tirunesh Dibaba y Meseret Defar.
L'atletismu femenín, definitivamente ocupó'l so llugar dende'l final de la guerra de 1939-1945.Sicasí, la práctica d'esti deporte poles muyeres remontar a les civilizaciones antigües onde nel Antiguu Exiptu dellos competidores enfrentar nes pruebes de peses y llanzamientos, o nes escenes de carreres que se describen na mitoloxía griega. Escontra'l 1350 a.C, Hippodome esposa de Pélops creó xuegos puramente pa les muyeres, llamaos los Xuegos de Hera. Tamién s'entamaben competiciones y carreres cada cuatro años. Nel sieglu XVI en Alemaña entamábense pruebes deportives femenines abiertes a mozos pregueros en Markt Groningen. Cola reglamentación del atletismu, les primeres xuntes enfrentando a muyeres apaecen a la fin del sieglu XIX. Realizar nes universidaes estaunidenses competiciones ente los estudiantes, a imaxe de les moces del Vassar College de Nueva York de 1895. Los atletes estaunidenses participen nes competiciones nacionales universitaries dende 1903. El 25 de payares de 1903 en Francia, cerca de 2500 obreros del testil participen na carrera de les Midinettes», prueba que diba de París a Nanterre en carrera o a la marcha. Sobre una distancia de 12 km, la modista Jeanne Cheminel imponer en 1h 10.Les muyeres finlandeses fueron almitíes a los campeonatos nacionales en 1913.
N'ausencia de los homes, movilizaos mientres la Guerra Mundial, la emancipación del deporte femenino aceleróse. Asina, los acontecimientos deportivos inter-fábriques celebrar en Francia y nel Reinu Xuníu. La Federación de Sociedaes Deportives Femenines de Francia fundóse'l 18 de xineru de 1918, basada en particular nos clubes deportivos femeninos fundaos enantes de la Gran Guerra como Femina Sport (1912), que yá practicaba l'atletismu. Alice Milliatconvertir en presidenta de la FSFSF. Ante la negativa del barón Pierre de Coubertin y del Comité Olímpicu Internacional a dar cabida a les muyeres nel atletismu, Milliat decidió la creación en 1921 de los primeres Xuegos mundiales femeninos, integraos por cinco naciones europees en Montecarlo. Depués los Xuegos femeninos de París en 1922 y en Gotemburgu en 1926. N'agostu de 1922, nel Congresu de la Federación deportiva femenina internacional (fundáu en 1921), llegó l'aprobación de los primeres 38 récords mundiales d'atletismu femenín. Los primeros años 1920 correspuenden igualmente a les primeres pruebes nacionales ya internacionales femenines n'otres naciones europees.
En 1928, la IAAF acepta la realidá d'atletismu de la muyer cola decisión d'integrar delles pruebes mientres los Xuegos d'Ámsterdam. Na carrera de 800 m, la llegada de dellos competidores escosos provocó ciertu discutiniu y nun foi prueba femenina hasta 1960.Un periodista alemán de la dómina afirmó: «Creemos que les muyeres nun tienen de correr en distancies tan grandes […] casi tolos competidores taben escosos. Nun foi prestosu».Esta visión de la carrera foi entá cuestionada pol COI en 1952que consideraba qu'estes muyeres esbarrumbárense más pola decepción que pol escosamientu real. Nos Xuegos de Los Angeles de 1984, con ocasión de la integración de la maratón nel programa olímpicu femenín, la llegada de la suiza Gabriela Andersen-Schiess causó'l mesmu discutiniu qu'en 1928. Totalmente deshidratada, concluyó los últimos metros taramellándose y cayéndose na llinia de meta,en contraste cola victoria de Joan Benoit en meyor tiempu que Emil Zátopek nos Helsinki en 1952
El contingente d'atletes femenines siguió creciendo nos Xuegos Olímpicos y nos Campeonato del Mundu y les diferencies de programes ente homes y muyeres amenorgóse nos últimos años. La piértiga y el llanzamientu de martiellu introducir nos xuegos Olímpicos de Sydney 2000. Nos Xuegos Olímpicos 2008, apaecieron nel programa los 3000 m torgues femeninos.
La progresión nes marques deportives mientres los sieglos foi debida en parte a les innovaciones nel material y tamién a la evolución técnica de cada prueba.
A la fin del sieglu XVIII, un xeneral d'Estaos Xuníos inventó'l « crouch start», una técnica consistente n'empecipiar una carrera en cliques. Tom Burke, primer campeón olímpicu de los 100 metros na hestoria, utilizó esti nuevu métodu. Nos Xuegos de 1900, l'estaunidense Alvin Kraenzlein anovó por aciu l'amenorgamientu del númberu de pasos ente les valles. Na década de 1920, los Estaos Xuníos presentaron una nueva técnica de saltu de llargor, el « hitch kick» que consiste na realización de batíes nel aire mientres el saltu.Nel llanzamientu de pesu, l'estaunidense Parry O'Brien inventó la técnica de llanzar por aciu la rotación de 180 °. Darréu dempués de la Segunda Guerra Mundial, el entrenadores soviéticos desenvolvieron distintes técniques pa saltar. Valeri Brumel foi unu de los primeres atletes n'esperimentar cola técnica de rodiellu ventral», que de momentu sustituyó a la de «tisoria». Unos años más tarde, la disciplina foi revolucionada una vegada más cola llegada del «Fosbury flop», del nome del americanu Dick Fosbury que ganó'l saltu d'altor de los Xuegos de Méxicu en 1968 cola técnica del saltu dorsal».
Cola apaición del profesionalismo de primeres del sieglu XX, los métodos d'entrenamientu siguieron ameyorando considerablemente. Nos Estaos Xuníos, la preparación física de los velocistes desenvolver dende les primeres competiciones nacionales. La técnica consiste n'executar l'entrenamientu a ritmu de competición. Na década de 1920, el fondista de Finlandia Paavo Nurmi inventó un métodu d'entrenamientu variáu y basáu en rigoroses sesiones de resistencia y velocidá cronometraes.Inspiráu nel exemplu de Finlandia, l'entrenador suecu Kid Holmer desenvolvió'l fartlek sistema nel que'l deportista ye llibre de crear pa sigo mesmu un entrenamientu que s'afaiga la so propia individualidá. Holmer estableció un verdaderu campu d'entrenamientu asitiáu en plena naturaleza sueca compuestu por un percorríu altamente selectivu con llombes y torgues (tueros de los árboles, el ríu...) Na década de 1950, la técnica d'entrenamientu por intervalu, el entrenamientu fraccionáu, foi desenvueltu por médicu en Alemaña. Esti esixente sistema benefició na posguerra a los atletes de la Europa del Este, incluyíu al Checu Emil Zátopek, corredor que ganó delles medayes nos Xuegos Olímpicos. La RDA, gracies a una política de detección temprana, entrenamientu d'altu nivel, y a la investigación en biomecánica o fisioloxía, produció velocistes d'altu nivel. Coles mesmes, el jogging crear en Nueva Zelanda, según un programa intensivu basáu na resistencia. Esti métodu foi utilizáu, ente otros, pol fondista Peter Snell na década de 1960. En Melbourne, l'australianu Herb Elliott, retoma los métodos suecos del ante-guerra nun campu d'entrenamientu dedicáu al atletismu.
Los récords del mundu d'atletismu masculín son reconocíos oficialmente pola IAAF dende 1912. Antes d'esa fecha, les marques de los atletes yeren establecíes ensin nenguna garantía de cumplimientu d'una normativa unificada, y ensin reglamentos específicos pa cada prueba. La primer llista de récords publicar por primer vegada en 1914 y ta integrada por 53 récords de carreres a cuerpu, 30 récords de marcha y 12 récords de concursos. En 1936, les resultancies de les muyeres tresmítense de la mesma pola IAAF. Estos rexíense enantes pola FSFI, una federación de muyeres autónoma. Dende 1987, la Federación Internacional d'Atletismu tien en cuenta les pruebes apostaes en sala. Na actualidá, casi una cincuentena de pruebes atlétiques (incluyendo 22 pa les muyeres) tán reconocíes a nivel mundial, continental o nacional. Les pruebes que nun son reconocíes considérense como «meyores marques».
L'aprobación, denominada técnicamente homologación, d'un récord ta suxeta al cumplimientu d'una serie de normes. Esti rexistru tien de ser establecíu mientres una xunta o un eventu inscritu nel calendariu previstu y respetar les riegles de la Federación Internacional. Les carreres cronometrar de forma electrónica y el vientu que pueden favorecer o oponese a'l corredores teniéndose en cuenta pa la so validez. La llende de vientu ye de 2 m positivos (esto ye, na dirección de la carrera) per segundu. Tamién se riquir pa la so homologación la realización d'un control antidopaje darréu a la realización de la marca. La demanda de homologación va realizase dientro de los trenta díes siguientes a la celebración de la prueba pola federación miembru de la IAAF en representación del país onde s'estableció la marca.
El organizadores de les xuntes utilicen de cutiu lo que se llama una llebre» nes carreres de fondu. Estos atletes tienen de dar a la carrera un ritmu abondu y cumplir colos tiempos de camín primeramente definíos, pa dexar a'l campeones bater el so récord. Nesti casu, les llebres» reciben bonos de rendimientu. En 1997, nuna xunta en Roma, el kenyanu William Tanui ganó la suma de 15 000 dólares por participar nel récord mundial de la milla como una llebre».
Los récords mundiales camudaron considerablemente mientres el sieglu XX, especialmente nos años 1920 y na década de 1950. Coles meyores tecnolóxiques, la evolución de los materiales, la meyora de los métodos de formación, y cola ayuda del dopaxe, el rendimientu deportivu aumentó, sobremanera dende 1970. Dende va dellos años, los nuevos récords mundiales nel atletismu son menos numberosos a pesar de la meyora de los métodos d'entrenamientu y de los métodos de reclutamiento de los atletes. Según los estudios, les llendes fisiolóxiques de la especie humana seríen algamaos nuna xeneración, esto ye nel 2027. Asina, dellos récords mundiales como los 100 m femeninos en poder de la estaunidense Florence Griffith-Joyner dende 1988 (10 s 49) paecen güei día inalcanzables. Ente los homes, les llendes de la capacidá fisiolóxica humana taríen alredor de 9 s 67.
En 2009, mientres la final de 100 metros del Campeonatu del Mundu de Berlín, el jamaicano Usain Bolt tocó cola mano esta barrera, estableciendo un nuevu récord mundial, con un tiempu de 9 s 58, con un vientu favorable pequeñu
El dopaxe nel atletismu ye un fenómenu antiguu. El primer casu rexistráu data de principios del sieglu XX na maratón olímpicu de 1904, onde l'estaunidense Thomas J. Hicks beneficiar d'una inyección de estricnina puesta pol so entrenador nun desfallecimientu mientres la carrera. Esta práctica nun amenó nenguna indignación y dempués l'usu de droges nel deporte taba bien considerada. En 1941 en Basilea, l'estrañu comportamientu de trés corredores dempués d'un cross punxo de relieve'l problema de tomar d'anfetamines p'ameyorar l'esfuerzu y la resistencia.Nos Xuegos de Londres de 1948, l'entusiasmu y el nerviosismu de Emil Zátopek dempués de la so llegada victoriosa nos 10 000 m fixo pensar a los espertos en tomar d'esa sustanza. Na década de 1950, los rumores indicaben un dopaxe entamáu con esteroides anabólicos de los atletes soviéticos, y depués de los estaunidensesAmás, el fondista finlandés Lasse Virén foi oxetu de rumores no tocante a la autotransfusión, técnica utilizada p'ameyorar la oxixenación del organismu.
Los años 1970 y 1980 tán marcaos pol dopaxe d'Estáu, especialmente'l de los deportistes de la Alemaña Oriental. Mientres esti periodu, les muyeres atletes de la RDA apoderaron el mundu del atletismu. Los barruntos de dopaxe qu'esisten sofitar nes declaraciones de los pocos atletes que siguieron con ésitos dempués de pasase a Occidente, como Renate Neufeld en 1977. Dende la cayida del Muriu de Berlín, numberosos velocistes denunciaron esti dopaxe institucionalizáu. Asina, Inés Geipel pidió nel 2005 a la federación alemana que retirara los sos récords y les sos marques. Amás, munches atletes xermániques víctimes de «embaranzu d'Estáu», va unos años espresáronse abiertamente. Al igual que les ximnastes, estes atletes seríen inducíes a quedar embarazaes p'aprovechar les ventayes de los efectos fisiolóxicos rellacionaos col embaranzu.El corredores de llarga distancia tamién dieron positivu mientres esti periodu, incluyendo los maratonianos sospechosos de tomar esteroides. En 1993, los esteroides fueron consideraos polos espertos como la causa de la muerte de los atletes Detlef Gerstenberg y Uwe Beyer. Dende 1990, el dopaxe institucionalizáu na República Democrática Alemana quedó demostráu, y les marques de dellos atletes fueron puestes en discutiniu.
El dopaxe ta consideráu dende entós como una trampa y castígase como tal. Poner en marcha controles antidopaje pa tratar de detener un fenómenu que l'atletismu nacional ya internacional considera como un azote tantu pa la imaxe de les distintes disciplines como pa la salú de los atletes. La IAAF participa multiplicando los controles y el siguimientu de los atletes. Tamién ta xuntada al códigu de la Axencia mundial antidopaje.
Dellos atletes d'altu nivel viéronse implicaos en casos de dopaxe. Un exemplu paradigmáticu foi'l velocista canadiense Ben Johnson, dempués d'una victoria y un récord mundial nos 100 m nos Xuegos Olímpicos de 1988 en Seúl, viose desaposiáu del so títulu y el so récord por dopaxe. Dempués de la so suspensión, dio positivu de nuevu en 1993 y, finalmente, foi suspendíu pa tola vida. En 2004 afayóse l'escándalu de los llaboratorios farmacéuticos Balco. Mientres años, apurría a los deportistes sustances prohibíes, incluyendo THG, un esteroide anabólico indetectable. Tres la investigación, Víctor Conte, el direutor del llaboratoriu, dio los nomes de grandes campeonos, como Tim Montgomery, Dwain Chambers o Marion Jones. Esta postrera termina n'ochobre de 2007 con dellos años de barruntos y rumores al almitir recurrir al dopaxe. Foi sentenciada a seis meses de prisión en xineru de 2008 por perxuriu. Otres figures destacaes nel atletismu fueron tamién sancionaos pola IAAF nos últimos años por dopaxe. Puede citase el casu del velocista campeón olímpicu y mundial Justin Gatlin quien dio positivu n'abril de 2006 por esteroides y foi suspendíu ocho años.o'l d'el corredores de fondu Hezekiél Sepeng y Süreyya Ayhan.
Otru exemplu ye Rashid Ramzi, quien fixo un doblete históricu nel Mundial de Helsinki al ganar l'oru nos 800 y nos 1500 metros y, nuevamente ganar l'oru nos 1500 metros nos Xuegos de Pequín, dio positivu para EPO CERA nel test de dopaxe. En payares de 2009 foi quitáu de la so medaya.
Los beneficios económicos del deporte básense principalmente nos grandes eventos entamaos pola IAAF. Los Campeonatu del mundu d'atletismu atraen a espectadores y telespectadores de too el mundu, y coles mesmes, a munchu patrocinadores. Nos Campeonatos del Mundu de 2003 entamaos en París, otra competición tenía llugar detrás de los escenarios, la de les principales empreses d'equipamientu deportivu del mundu. Aprovechando l'atención xenerada pol eventu, los trés marques principales del el sector (Nike Reebok y Puma) aprofien el patrociniu de los atletes con mayor audiencia pa promover la visibilidá de los sos productos y ganar cuota de mercáu, especialmente nel ámbitu de les playeros nel públicu nuevu. La Federación jamaicana d'atletismu tuvo nesta ocasión una asociación especial cola marca alemana Puma.
Unos grandes campeonatos d'atletismu dexen güei día que la ciudá organizadora reciba importantes beneficios económicos, al traviés de la vienta d'entraes, patrocinadores y de los derechos de televisión. Per otra parte, representa pa la ciudá sede una arribación económica venceyada a la industria del turismu.Les xuntes d'atletismu tamién atraen a'l patrocinadores, como na Xunta de Gaz de France de Saint-Denis, onde'l beneficiu financieru del principal patrocinador foi de 200 000 € en 2007. El patrocinadores de la maratón de París tienen de pagar pela so parte 400 000 €.
La estética de la disciplina inspiró a la escuela griega que los sos escultores realizaron numberoses representaciones d'atletes en plenu esfuerzu. En lliteratura, los griegos tamién dedicaron munchos poemes y obres de teatru a los atletes. El poeta Píndaro, principalmente ufiertaba odes a'l vencedores Olímpicos. El sofista Hipias de Élide, Aristóteles, Eratóstenes y Flegonte Tralles, inclusive consagraben tiempu a completar les llistes de vencedores olímpicos, yá incompletes nel sieglu IV e.C.
Numberosos testos punxeron de relieve la tema del atletismu. L'escritor José María de Heredia emponderó al corredor n'unu de los sos poemes. Nel sieglu XX, autores como Henry de Montherlant ("Les Olympiques", 1924), Raymond Boisset ("À vos marques !", 1949) y Yves Gibeau ("La Ligne droite", 1956), introducieron l'atletismu na lliteratura francesa.
Nel campu del cine, pueden citase dos películes importantes cola tema principal del atletismu. "Olympia " de Leni Riefenstahl sobre los Xuegos Olímpicos de 1936 y "Carros de fueu," de Hugh Hudson, que narra de manera romántica, les aventures del inglés Harold Abrahams y del escocés Eric Liddell enantes y mientres los Xuegos Olímpicos de 1924 en París. Munches otres películes traten la tema del atletismu, como "Jim Thorpe, el cayente d'un campeón" (1951), onde Burt Lancaster representa Jim Thorpe, "Prefontaine " (1997) y "Without Limits" (1998), sobre la vida de Steve Prefontaine, corredor de fondu americanu. Otros títulos: "En busca d'un milagru" (2005) y "Berlin '36" (2009).
El "Espeyu del atletismu" foi'l periódicu de referencia del atletismu en Francia. Cercanu al partíu comunista francés, el periódicu foi creáu a principios de los años 1960 y cuntaba ente los sos columnistes a vieyes glories del deporte como Jules Ladoumègue. Anguaño, el "Athletics magacín" ye parte de los postreros medios de comunicación escritos especializaos na disciplina. Nos Estaos Xuníos, la revista "Track & Field News" ye la referencia na materia, y se autoproclama la "Biblia del deporte."
Los principales eventos d'atletismu pueden ser vistos polos espectadores en directu o en diferíu de casi tolos países y territorios del mundu y xeneren altos índices d'audiencia. La retresmisión de los Campeonatu Mundial d'Atletismu de 2003 de París (Saint-Denis) foi siguida por millones d'espectadores, incluyendo 5,4 millones en Francia, pa una población d'aprosimao 60 millones de persones. La presencia na final de Carolina Klüft y de Christian Olsson aumentó l'interés en Suecia con 45 hores d'emisión y 2,2 millones d'espectadores pa una población de nueve millones d'habitantes. Alemaña (83 millones d'habitantes) rexistró una audiencia máxima de 4,4 millones d'espectadores.
Mientres los Campeonatos d'Europa d'atletismu en Múnich, Suecia tuvo más de 1,8 millones d'espectadores viendo la tresmisión por 3,1 millones d'espectadores franceses y 5,9 millones d'espectadores alemanes.
Ye normal que les carreres realizar nel sentíu contrariu al xiru del reló. Esto seique débase a que la pierna dominante (la más fuerte, xeneralmente la derecha) realiza pasos más llargos.
Aeronave
Una aeronave ye cualquier vehículu capaz de salear pel aire, o, polo xeneral, pola atmósfera d'un planeta. Según la OACI, aeronave ye «toa máquina que puede movese na atmósfera por reaición del aire que nun seyan les reaiciones del mesmu escontra la superficie de la tierra». 
Esisten dos tipos d'aeronave:
La sustentación puede xenerase por nales fixes (aeronaves de nales fixes) o rotatories (aeronaves de nales rotatories).
Ecuación diferencial
Una ecuación diferencial ye una ecuación na qu'intervienen derivades d'una o más funciones desconocíes. Dependiendo del númberu de variables independientes respectu de les que se deriva, les ecuaciones diferenciales estremar en:
Un tercer tipu d'ecuación diferencial, usualmente non consideráu nos cursos introductorios del cálculu, son les ecuaciones diferenciales estocásticas que sirven pa definir exemplos de procesos estocásticos.
Una ecuación diferencial ye una ecuación qu'inclúi espresiones o términos qu'arreyen a una función matemática incógnita y les sos derivaes. Dellos exemplos d'ecuaciones diferenciales son:
A la variable dependiente tamién se-y llama función incógnita (desconocida). La resolvimientu d'ecuaciones diferenciales ye un tipu de problema matemáticu que consiste en buscar una función que cumpla una determinada ecuación diferencial. Puede llevase a cabu por aciu un métodu específicu pa la ecuación diferencial en cuestión o por aciu una tresformada (como, por casu, la tresformada de Laplace).
L'orde de la derivada más alta nuna ecuación diferencial denominar "orde de la ecuación". Exemplos: 
Ye la potencia de la derivada de mayor orde qu'apaez na ecuación, siempres y cuando la ecuación tea en forma polinómica, de nun ser asina se considera que nun tien grau.
Dizse qu'una ecuación ye llineal si tien la forma formula_13, esto ye:
Les ecuaciones diferenciales son bien utilizaes en toles cañes de la inxeniería pal modeláu de fenómenos físicos. El so usu ye común tantu en ciencies aplicaes, como en ciencies fundamentales (física, química, bioloxía) o matemátices, como en economía.
Onde M ye la matriz que describe la masa de la estructura, C ye la matriz que describe'l amortiguamientu de la estructura, K ye la matriz de rixidez que describe la rixidez de la estructura, x ye vector de desplazamientos [nodales] de la estructura, P ye'l vector de fuerces (nodales equivalentes), y "t" indica tiempu. Esta ye una ecuación de segundu orde por cuenta de que tiense el desplazamientu "x" y el so primera y segunda derivada con respectu al tiempu.
onde formula_20 ye'l tiempu y formula_21 ye la coordenada del puntu sobre la cuerda y formula_22 una constante que correspuende a la velocidá d'espardimientu de dicha onda. A esta ecuación llámase-y ecuación d'onda.
Nun esiste un procedimientu xeneral pa resolver ecuaciones diferenciales non llineales. Sicasí, dellos casos particulares de non linealidad sí pueden ser resueltos. Son d'interés el casu semilineal y el casu cuasilineal.
Una ecuación diferencial ordinaria d'orde "n" llámase cuasilineal si ye "llineal" na derivada d'orde "n". Más específicamente, si la ecuación diferencial ordinaria pa la función formula_23 puede escribise na forma:
Dizse que dicha ecuación ye cuasilineal si formula_24 ye una función allegada, esto ye, formula_25.
Una ecuación diferencial ordinaria d'orde "n" llámase semilineal si puede escribise como suma d'una función "llineal" de la derivada d'orde "n" más una función cualesquier del restu de derivaes. Formalmente, si la ecuación diferencial ordinaria pa la función formula_23 puede escribise na forma:
Dizse que dicha ecuación ye semilineal si formula_27 ye una función llineal.
Una solución d'una ecuación diferencial ye una función que al reemplazar a la función incógnita, en cada casu coles derivaciones correspondientes, verifica la ecuación, esto ye, convertir nuna identidá. Hai tres tipos de soluciones:
Ye un fexe de curves. Tien un orde de infinitud d'alcuerdu a la so cantidá de constantes (una constante correspuende a una familia a cencielles infinita, dos constantes a una familia doblemente infinita, etc). En casu de que la ecuación seya llineal, la solución xeneral llógrase como combinación llineal de les soluciones (tantes como l'orde de la ecuación) de la ecuación homoxénea (que resulta de faer el términu non dependiente de formula_28 nin de les sos derivaes igual a 0) más una solución particular de la ecuación completa.
En dellos casos ye posible resolver por métodos elmentales del cálculu. Sicasí, n'otros casos, la solución analítica rique técniques de variable complexa o más sofisticaes como asocede coles integrales:
nun puede estructurase por aciu un númberu finito de funciones elementales.
Analís matemáticu
El analís ye una caña de la ciencia matemática qu'estudia los númberos reales, los complexos y construcciones derivaes a partir d'ellos, según les funciones ente esos conxuntos y construcciones derivaes. Empezar a desenvolver a partir del entamu de la formulación rigorosa del cálculu y estudia conceutos como la continuidá, la integración y la diferenciabilidad de diverses formes.
Una de les diferencies ente'l álxebra y l'analís ye que nesti segundu recurre a construcciones qu'arreyen sucesiones d'un númberu infinitu d'elementos, ente qu'álxebra usualmente ye finitista.
Matemáticos griegos como Eudoxo de Cnidos y Arquímedes fixeron un usu informal de los conceutos de llende y converxencia cuando usaron el métodu refechu pa calcular la área y volume de rexones y sólidos. Ello ye que el númberu π foi averáu usando'l métodu refechu.
Na India del sieglu XII'l matemáticu Bhaskara concibió elementos del cálculu diferencial, según el conceutu de lo qu'agora conocemos como'l Teorema de Rolle.
Nel sieglu XIV, l'analís matemáticu aniciar con Madhava, nel Sur d'Asia, quien desenvolvió idees fundamentales como la espansión de series infinites, les series de potencies, series de Taylor, y la aproximamientu racional de series infinites. Amás desenvolvió les series de Taylor de funciones trigonométriques —senu, cosenu, tanxente—, y envaloró la magnitú de los erros de cálculu atayando estes series. Tamién desenvolvió fracciones continues infinites, integración término a términu, y les serie de potencies de pi. Los sos discípulos de la Escuela de Kerala siguieron el so trabayu hasta'l sieglu XVI.
L'analís n'Europa aniciar nel sieglu sieglu XVII, nel que Newton y Leibniz inventen el cálculu. Agora sabemos que Newton desenvolvió'l cálculu infinitesimal unos diez años primero que Leibniz. Esti postreru facer en 1675 y publicó la so obra en 1684, aprosimao veinte años primero que Newton decidir a faer lo propio colos sos trabayos. Newton comunicara la novedá solamente a dellos pocos colegues sos y de nada valieron les instigaciones de Halley por que Newton publicara los sos trabayos más tempranamente. Esta actitú sirvió de base pa crear un desagradable discutiniu pol padrinazgo de la idea; discutiniu que podría ser evitada si otru gran matemáticu, Fermat, nun tuviera tamién la inesplicable costume de nun faer públicos los sos trabayos. Nuna carta de Fermat a Roberval, fechada'l 22 d'ochobre de 1636, tópense claramente descritos tanto la xeometría analítica como l'analís matemáticu. En dichu sieglu y nel sieglu XVIII, ciertes temes sobre l'analís como'l cálculu de variaciones, les ecuaciones diferenciales y ecuaciones en derivaes parciales, el analís de Fourier y les funciones xeneradores fueron desenvueltes principalmente pa un trabayu d'aplicación. Les técniques del Cálculu fueron aplicaes con ésitu nel aproximamientu de problemes discretos por aciu los continuos. 
A tou lo llargo del sieglu XVIII la definición del conceutu de función tuvo suxeta a bancia ente los matemáticos. Nel sieglu XIX, Cauchy foi'l primeru qu'estableció'l cálculu sobre unos firmes fundamentos lóxicos por aciu l'usu del conceutu de sucesión de Cauchy. Tamién empecipió la teoría formal del Analís complexu. Poisson, Liouville, Fourier y otros, estudiaron ecuaciones en derivaes parciales y el Analís harmónicu. 
Mediáu dichu sieglu, Riemann introduz la so teoría de la integración. Nel postreru terciu del sieglu XIX Weierstrass lleva a la aritmetización del analís, yá que pensaba que'l razonamientu xeométricu yera engañosu por naturaleza, ya introduz la definición ε-δ de llende. 
Entós los matemáticos empezaron a preguntar si nun taríen asumiendo la esistencia de ciertu continuu de númberos reales ensin probar la so esistencia. Dedekind entós constrúi los númberos reales por aciu les cortadures de Dedekind. Sobre la mesma dómina, los intentos de refinar los teoremas d'integración de Riemann llevaron escontra l'estudiu del tamañu» de los Conxuntu de discontinuidá conxuntos de discontinuidá de funciones reales.
Tamién, funciones «bisarmes» (funciones continues niundes, funciones continues pero non diferenciables en nengún puntu, Curva qu'enllena l'espaciu, Curva de Peano) empezaron a surdir. Nesti contestu Jordan desenvolvió la so teoría de Teoría de la midida midida, Cantor facer colo qu'agora se llama teoría de conxuntos, y Baire prueba'l Teorema de la categoría de Baire. A principios del sieglu XX, el cálculu formalízase usando la teoría de conxuntos. Lebesgue resuelve'l problema de la midida, y Hilbert introduz los espacios de Hilbert pa resolver ecuaciones integrales. La idea d'espacios vectoriales normados tuvo n'acurres, y nos años 1920 Banach crea'l Analís funcional.
Aldericóse enforma cuántes y qué cañes compondríen l'analís, yá que a midida que la disciplina desenvuélvese diverses cañes que primeramente yeren independientes acaben formando parte d'un mesmu cuerpu y n'ocasiones paecen remanecer cañes independientes. L'analís matemáticu inclúi los siguientes campos:
Sistema de coordenaes
En xeometría, un sistema de coordenaes ye un sistema qu'utiliza unu o más númberos ("coordenaes") pa determinar unívocamente la posición d'un puntu o d'otru oxetu xeométricu. L'orde en que s'escriben les coordenaes ye significativu y dacuando identificar pola so posición nuna tupla ordenada; tamién-y les puede representar con lletres, como por casu «la coordenada-"x"». L'estudiu de los sistemes de coordenaes ye oxetu de la xeometría analítica, dexa formular los problemes xeométricos de forma "numbérica". 
Un exemplu corriente ye'l sistema qu'asigna llargor y llatitú p'alcontrar coordenaes xeográfiques. En física, un sistema de coordenaes pa describir puntos nel espaciu recibe'l nome de sistema de referencia.
Nun espaciu euclideu un sistema de coordenaes cartesianes definir por dos o tres eje ortogonales igualmente esguilaos, dependiendo de si ye un sistema bidimensional o tridimensional (análogamente en formula_1 pueden definise sistemes "n"-dimensionales). El valor de caúna de les coordenaes d'un puntu (A) ye igual a la proyección ortogonal del vector de posición de dichu puntu (formula_2) sobre una exa determinada: 
Cada unu de les exes ta definíu por un vector direutor y pol orixe de coordenaes. Por casu, la exa "x" ta definíu pol orixe de coordenaes ("O") y un vector (formula_3) tal que:
El valor de la coordenada "x" d'un puntu ye igual a la proyección ortogonal del vector de posición de dichu puntu sobre la exa "x".
El sistema de coordenaes polares ye un sistema de coordenaes bidimensional nel cual cada puntu o posición del planu determinar por un ángulu y una distancia.
El sistema de coordenaes cilíndriques formula_6 usar pa representar los puntos d'un espaciu euclideu tridimensional. Resulta especialmente útil en problemes con simetría axial. Esti sistema de coordenaes ye una xeneralización del sistema de coordenaes polares del planu euclideu, al que s'añedir una tercer exa de referencia ortogonal a los otros dos. La primer coordenada ye la distancia esistente ente la exa Z y el puntu, la segunda ye l'ángulu que formen la exa X y la recta que pasa por dambos puntos, ente que la tercera ye la coordenada "z" que determina l'altor del cilindru.
Al igual que les coordenaes cilíndriques, el sistema de coordenaes esfériques usar n'espacios euclídianos tridimensionales. Esti sistema de coordenaes esfériques ta formáu por trés exes mutuamente ortogonales que se corten nel orixe. La primer coordenada ye la distancia ente l'orixe y el puntu, siendo les otres dos los ángulos que ye necesariu xirar p'algamar la posición del puntu.
Esti tipu de coordenaes cartográfiques, subtipo de les coordenaes esfériques, usar pa definir puntos sobre una superficie esférica. Hai dellos tipos de coordenaes xeográfiques. El sistema más clásicu y conocíu ye'l qu'emplega la llatitú y la llargor, que pueden amosara nos siguientes formatos:
Tamién puede definise les coordenaes d'un puntu de la superficie de la Tierra, utilizando una proyección cartográfica. El sistema de coordenaes cartográfiques proxectaes más habitual ye'l sistema de coordenaes UTM.
Un sistema de coordenaes curvillinios ye la forma más xeneral de parametrizar o etiquetar los puntos d'un espaciu localmente euclideu o variedá diferenciable (globalmente l'espaciu puede ser euclideu pero non necesariamente). Si tenemos un espaciu localmente euclideu "M" de dimensión "m", podemos construyir un sistema de coordenaes curvilliniu local en redol a un puntu "p" siempres a partir de cualesquier difeomorfismo que cumpla:
Pa cualquier puntu "q" cercanu a "p" defínense les sos coordenaes curvillinies:
Si l'espaciu llocalmente euclideu tien la estructura de variedá de Riemann pueden clasificase a ciertos sistemes de coordenaes curvillinies en sistema de coordenaes ortogonales y cuando ye sistema de coordenaes ortonormales. Les coordenaes cilíndriques y les coordenaes esfériques son casos particulares de sistemes de coordenaes ortogonales sobre l'espaciu euclideu formula_9.
Un sistema de coordenaes curvillinies llámase ortogonal cuando'l tensor métricu espresáu neses coordenaes tien una forma diagonal. Cuando eso asocede munches de les fórmules del cálculu vectorial diferencial pueden escribise de forma particularmente simple neses coordenaes, pudiéndose aprovechar esi fechu cuando esiste por casu simetría axial, esférica o d'otru tipu fácilmente representable neses coordenaes curvillinies ortogonales.
Les coordenaes esféricu y cilíndricu son casos particulares de coordenaes curvillinies ortogonales.
Nel resolvimientu de problemes físicos y matemáticos ye común la estratexa del cambéu de coordenaes. N'esencia un cambéu de coordenaes supon camudar les variables de les qu'a depende'l problema, a otres coordenaes distintes nes que'l problema puede tener una forma equivalente pero más simple, que dexa atopar la solución con mayor facilidá.
Más formalmente un cambéu de coordenaes puede representase por un difeomorfismo o aplicación biyectiva y diferenciable (con inversa tamién diferenciable) ente dos conxuntos de formula_1, equí llamaos formula_11 y formula_12:
Esti cambéu de variable dexa por casu reescribir integrales de la siguiente manera:
Pa tresformar o reescribir ecuaciones diferenciales en términos de les nueves coordenaes úsense les lleis de tresformamientu tensorial:
El orixe de coordenaes ye'l puntu de referencia d'un sistema de coordenaes. Nesti puntu, el valor de toles coordenaes del sistema ye nulu. Sicasí, en dellos sistemes de coordenaes nun ye necesariu establecer nules toles coordenaes. Por casu, nun sistema de coordenaes esfériques ye abonda con establecer el radiu nulu (formula_16), siendo indiferentes los valores de llatitú y llargor.
Tren
Un tren ta compuestu por una serie de vagones o coches, acoplaos ente si y arremolcaos por una llocomotora, o bien por coches autopropulsados. Xeneralmente circulen sobre carriles permanentes pal tresporte de mercancíes o pasaxeros d'un llugar a otru. Sicasí, tamién esisten trenes de carretera. El ferrocarril puede dir por carriles (trenes convencionales) o otres víes destinar y diseñar pa la levitación magnética 
(maglev, "magnetic levitation" n'inglés). Pueden tener una o delles llocomotores, pudiendo tar acoplaes en cabeza o en configuración "push pull" (una en cabeza y otra en cola) y vagones, o ser automotores, y nesi casu los coches (toos o dalgunos o solo unu) son autopropulsados. Varia entós la manera de propulsión de los trenes, principalmente según el so usu.
Según el R.I.T.O. (Reglamentu Internu Técnicu Operativu): «a los efectos de la circulación poles sección de bloquéu, denominar tren a toa locomotora sola o acoplada, autovíes, coches-motores y tou aquello que se-y apurra una Orde de Partida».
Puede quedar entós la clasificación de los trenes en dos categoríes xenerales: los impulsaos por un motor y aquellos d'impulsu electromagnéticu, qu'entá s'atopa en fase esperimental. Anque esta catalogación varia según les circunstancies y la tecnoloxía emplegada na motorización del tren, una y bones el tren pasó por munches facetes de meyora na hestoria mundial, como se va ver de siguío, ya inclusive tuvo una gran influencia nel desenvolvimientu de munches sociedaes alredor del globu, el so usu ya importancia varia según la dómina en que s'asitia l'analís. El tren formó parte esencial de munches naciones y presentáu una gran ventaya en cuestión de industrialización, en comparanza con países que lu tuvieron o se vieron ensin esti mediu de tresporte incluyíu na so hestoria.
El ferrocarril, ye ensin dala dulda, una de les formes de tresporte, más importantes, significatives, y vitales, debíu al impactu que tuvo a lo llargo de la hestoria de la humanidá, dende la so más primitiva ya inicial versión nos tiempos de la so invención, hasta la revolución industrial, ayudando asina a poder tresportar ensames de personapoya
Esta palabra o'l so equivalente, de fascinante etimoloxía, ye casi la mesma n'inglés, francés, holandés, español, portugués o italianu. Les llingües alemán y escandinavu dieron "zug", "tåg" y "tog", emparentaes col verbu inglés "to tug", que tien el sentíu d'abasnar. Güei definiríamos el tren como un vehículu, múltiple, movíu per medios mecánicos que circula por una vía ferrial especialmente realizada pa él.
Posible orixe 
Trátase d'aquel vehículu que tenía'l so camín marcáu poles rodaes sobre les que circulaba. Los carros fueron escavando riegos paralelos nes cais de Ur. Los habitantes dieron cuenta bien llueu de qu'estes rodades, cuando yeren fondes, calteníen a los vehículos empuestos y nun estropiaben, al circular, les cases al pie de les que pasaben, nes estreches cais de les ciudaes que regaben el Tigris y el Éufrates. Más palantre cubriéronse con lloses les cais polvorientas o enllamorgaes, dexando, deliberadamente, los riegos necesarios por que los carros siguieren un camín fixu. Nun hai qu'escaecer que la carreta de cuatro ruedes yera entós una invención recién, y que la so exa traseru nun yera orientable.
El ferrocarril foi productu de la Revolución Industrial surdida n'Inglaterra mientres los sieglos XVIII y XIX.
Una locomotora, a la que se-y amestaron vagones pal tresporte humanu y de carga, son básicamente les partes qu'hasta la fecha constitúin un tren.
Les motos o trenes fueron suxetos de les meyores tecnolóxiques y exemplu d'ello ye'l tren bala del Xapón.
El constructor de la primer locomotora (25 de xunetu de 1814), que derivaría más tarde nun ferrocarril, foi Richard Trevithick.
El destín inicial de la locomotora foi'l so usu nes mines carboníferes, en que la so primer demostración llogróse abasnar una carga de cuarenta tonelaes, a una velocidá de 6 km/h.
En 1823, el Parlamentu inglés aprobó l'acta qu'aseguraba a George Stephenson la titularidá d'un proyectu, que la so finalidá yera xunir los pueblos de Stockton y Darlington por aciu una vía ferrial.
Nel sieglu XIX, empezaron a afayase en numberosos países europeos les muertes del Imperiu Romanu, col descubrimientu de ciudaes perfectamente trazaes coles sos fortificaciones, arrogantes cases de campu con una especie de calefacción central y agua corriente, carreteres bien pavimentadas y tamién caminos de piedra habilitaos pa la circulación de carretes con cargues pesaes. Unu d'estos caminos foi atopáu nes Islles Britániques, precisamente onde s'alzaría depués la estación de ferrocarril de Abbeydore, na frontera de Inglaterra con Gales.
Aquella foi la dómina del vehículu empuestu, pero non del camín provistu de carriles. La idea d'ésti debió de surdir cuando nes víes de fondes rodaes, asitiáronse, tou a lo llargo, tueros d'árbol partíos pola metá pa evitar que les ruedes de les carretes fundir na folla. Estos fueron los primeros carriles. Ensin dulda, tal sistema estender poles contornes onde llovía enforma y arralecía la piedra. La esencia mesma del camín de carriles ye la esistencia de rebordes nel camín o nes ruedes. Los caminos de piedra teníen el reborde de la rodada. Pero, ¿cuándo apaeció la rueda de pestaña sobre carril planu?
Na so forma primitiva esta rueda paecía un carrete y los tueros d'árbol a escuadra (abetos o alerces) clavaos sobre otros tueros más curtios formando ángulos rectos constituyíen la vía: carriles montaos sobre travieses. Hubo inclusive rudimentaries aguyes. Nun se sabe quién instaló la primer vía, pero nel sieglu XVI usábense yá nes mines d'oru de Transilvania, y dellos exemplares d'aquelles víes primitives y de los vehículos, que sobre elles circulaben, sobrevivieron al pasu del tiempu.
En dellos trataos del sieglu XVI hai ilustraciones representando "aquellos ferrocarriles" y carriles de madera. El más conocíu ye quiciabes "De Re Metallica", de Georgius Agrícola (Georg Bauer), publicáu en 1556. El dibuxu d'una d'estes víes, nuna mina de Alsacia, alcuéntrase tamién na "Cosmographica Universalis" (1550) de Sebastián Münster. Ye probable qu'antes de diches feches, tales víes usar nes mines d'Europa del Este y del Tirol.
Con éses según les nueses actuales conocencies, paez que la idea de faer un camín especial pa carruajes tener un mesopotamio, y que l'empléu de la rueda de pestaña sobre carril deber a un alemán desconocíu. Les vagonetas usaes nes mines llamar n'alemán "funde" (perros). Nel sieglu XVIII hubo dos sistemes rivales: el de la rueda de pestaña sobre carril ordinariu (la forma actual) y el de les ruedes ordinaries sobre carril con reborde o con un riegu. Esti postreru, formáu por barres de fierro fundíu en forma de "L" y sofitaes en piedres, daba una vía dura, pero útil, cuando les cargues nun yeren escesives. Mientres tol sieglu construyéronse numberosos ferrocarriles mineros en toa Europa, sobremanera en Gales y nel noroeste de Inglaterra, onde la minería espolletaba. Nel llibru de Charles Edward Llee, la evolución de los ferrocarriles, que termina nel momentu que empiecen casi toles obres consagraes a la tema, atópense munchos detalles d'aquella dómina.
Mientres el sieglu XVII, n'Europa, sobremanera nel noroeste de Inglaterra, realizáronse obres pa sostener les arcaiques mines. Estes atopábense xeneralmente debaxo de les llombes y les víes de vagonetas baxaben hasta'l ríu o canal más cercana, onde los barcos recoyíen el carbón. Pa xubir a la llomba, el/los caballu/s tiraben de les vagonetas y al baxar les rimaes pol so propiu pesu, los animales diben nel vehículu de cola. En County Durham, Inglaterra, caltiense'l primer viaductu ferroviariu del mundu, el Causey Arch en Tanfield, construyíu en 1727.
Son aquellos trenes que solo tresporten pasaxeros dientro d'un determináu territoriu o ciudá.
Denominar asina a los sistemes ferroviarios de tresporte masivu de pasaxeros soterrañu o eleváu y en dellos casos parcialmente na superficie y por carril tipo trinchera, qu'operen nes grandes ciudaes pa xunir diverses zones del so términu municipal y la so contorna más próxima, con alta capacidá y frecuencia, y separaos d'otros sistemes de tresporte con paso a desnivel.
Trenes de curtia distancia
Los TAV (trenes d'alta velocidá) xeneralmente son trenes, que como'l so nome indica, circulen a velocidaes cimeres a 200-250 km/h per llinies diseñaes pa esti fin. Una de les primeres llinies d'esta clase de trenes inaugurar en Xapón en 1964, la llamada "Nuevu Tokaido", que xunía Tokio y Osaka; el so tren algamaba una velocidá de 240 km/h.
En Francia'l TGV ye unu de los trenes que n'abril de 2007 llogró un récord mundial de velocidá: 574,8 km/h. Sicasí, el récord mundial de trenes tener el xaponés Maglev, de levitación magnética, que n'avientu de 2003 consiguió una velocidá máxima de 581 km/h. Otru tren d'alta velocidá en Francia ye'l AGV (Automotriz a Gran Velocidá) muncho más modernu. En Xapón, amás del Maglev, tán los Shinkansen qu'algamen velocidaes de más de 300 km/h.
N'España'l AVE (Alta Velocidá Española) algama velocidaes cimeres a 300 km/h. El so primer serviciu foi ente Madrid y Sevilla en 1992.
N'Italia los ETR o "Pendolinos" son trenes capacitaos pa bascular o "pendular" a altes velocidaes en curves zarraes de víes tradicionales. Un precedente de los "pendolino"s puede atopase nel Talgo español.
El tren llixeru ye un tren de la familia de los tranvíes, en ciertos casos de pisu altu con estaciones con plataformes, que circula en segmentos parcial o totalmente segregaos del tránsitu vehicular, con carriles reservaos, víes apartaes y en dellos casos por túneles o na superficie del centru de la ciudá.
Los trenes actuales suelen dir propulsados por motores eléctricos, por sistemes diésel-eléctricos o hidráulicos, o por motor diésel directu. Dellos trenes híbridos incorporen tantu motorización eléctrica como diésel-eléctrica.
A mediaos del sieglu XX espublizóse la errónea idea según la cual los trenes (y collos el ferrocarril) yeren un sistema de tresporte "obsoleto" que llueu sería reemplazáu pol automóvil y pol avión. La refutación de tales idees quedó de manifiestu na primer crisis de la enerxía de los años 70: un tren tradicional puede tresportar con mayor velocidá y seguridá según con menos gastos enerxéticos a más xente que dellos automóviles o que dellos autobuses (el menor gastu enerxéticu esplícase fácilmente: un tren con solo un sistema de tracción motriz puede tresportar la carga de dellos camiones o buses qu'utilicen —cada unu— tracciones por separáu). Tocantes a la competencia col tráficu aéreu, la mesma casi nun esiste si de curties y medianes distancies (hasta aprosimao 1000 km) tratar al amontase la velocidá de los trenes y al habese congestionado peligrosamente l'espaciu aéreu (principalmente na Europa Occidental, Estaos Xuníos, Xapón y les sos axacencies).
En Suiza propúnxose un sistema llamáu "Swissmetro", una especie de trenes de cercaníes "alloñaes". Trátase de trenes d'Alta Velocidá que circularíen por dos túneles paralelos (día y torna) cola particularidá de que l'aire dientro d'ellos circularía a una velocidá asemeyada a la de los trenes (tamién con ida y torna), lo qu'esaniciaría la esfregadura, con gran aforru d'enerxía. Nun principiu pensóse en poner trenes de levitación magnética, pero depués camudóse a trenes d'alta velocidá normales por que pudieren circular trenes internacionales poles mesmes víes.
Les propuestes "futuristes" (que ye posible realizar nun futuru próximu) inclúin trenes que les sos llocomotores son movíes por potentes motores de célula d'hidróxenu en llugar de los conocíos motores diésel. Sheldon Weinbaum y Bruce Logan son dalgunos de los principales investigadores y diseñadores de grandes motores qu'utilizaríen el hidróxenu como combustible de los motores de les nueves locomotores; Logan lleva la propuesta ecolóxica al llogru del hidróxenu a partir de la electrólisis inducida por aciu bacteries en borrafes biodegradables.
Frank Randak, reparando les grandes conxestiones de tránsitu automotor que se producen nes rutes (principalmente nes autopistes), propón un sistema llamáu AVT ("Advanced Vehicle Transport" / Tresporte Vehicular Avanzáu) que consistiría en grandes y rápidos trenes que llevaríen a gran cantidá d'automóviles colos sos pasaxeros (d'una manera asemeyada al sistema yá probáu con eficaces resultancies nel túnel so la Canal de La Mancha). Esti sistema AVT substituiría en gran midida a les autopistes, especialmente nos tramos interurbanos nos cualos esisten grandes atascos o enforma riesgu d'accidentes de tránsitu.
Robert Pullam propón un ultramodernu y atélite sistema al cual denomina Tubular Rail o TRI. Nésti prescindiríase de los sistemes de carriles, que son onerosos de construyir y caltener; nel so llugar los carriles seríen suplantaos por estructures espaciadas y alzaes al traviés de les cualos circularíen velozmente trenes. Tales trenes taríen en parte del so percorríu prácticamente "volando" unes decenes de metros. Considérase que'l Tubular Rail o "riel" tubular podría tener dellos niveles, de cuenta que por ésti podríen circular al empar anque en paralelu varios rápidos trenes.
El ITC ye otra propuesta de tren eleváu. Los sos principales característiques son l'usu d'una tecnoloxía MAGLEV y, especialmente, la esistencia de paneles fotovoltaicos en tol tramu del so percorríu. Les grandes estensiones de paneles fotovoltaicos dexaríen producir enerxía eléctrica adicional en llugar de solo consumila.
Los proyectos de aerotrén que paecieron ser archivaos nos 1980 reactiváronse particularmente coles propuestes de Yasuaki Kohama.
Muncho más inverosímil y cola tecnoloxía actual totalmente imposible ye tou proyectu de tren gravitacional ("" que nun tien de confundir se col ""), sistema que se basa na hipotética construcción de prolongadísimos túneles soterraños con tramos a gran fondura. Tales hipotéticos túneles taríen "al vaciu" pa evitar el resfregón que frenaría l'aceleración inicial provocada utilizando la fuerza de gravedá natural del planeta.
Logaritmu
En analís matemáticu, usualmente, el llogaritmu d'un númberu real positivu —nuna base de llogaritmu determinada— ye'l esponente al cual hai qu'alzar la base pa llograr dichu númberu. Por casu, el llogaritmu de 1000 en base 10 ye 3, porque 1000 ye igual a 10 a la potencia 3: 1000 = 10 = 10×10×10.
De la mesma manera que la operación opuesta de la suma ye la resta y la de la multiplicación la división, el cálculu de llogaritmos ye la operación inversa a la exponenciación de la base del llogaritmu.
Pa representar la operación de llogaritmu nuna determinada base escríbese l'abreviatura log y como subíndice la base y dempués el númberu resultante del que deseyamos topar el llogaritmu. Por casu, 3=243 depués log243=5. Cuando se sobrentiende la base, puede omitise.
Los llogaritmos fueron introducíos por John Napier a principios del sieglu XVII como un mediu de simplificación de los cálculos. Estos fueron prontamente adoptaos por científicos, inxenieros, banqueros y otros pa realizar operaciones fácil y rápido, usando regles de cálculu y tables de llogaritmos. Estos dispositivos basar nel fechu más importante — por identidaes logarítmiques — que'l llogaritmu d'un productu ye la suma de los llogaritmos de los factores:
La noción actual de los llogaritmos vien de Leonhard Euler, quien conectó estos cola función esponencial nel sieglu XVIII.
Si los númberos a y b son positivos, b la base distinta a 1 y a 0. va dicise que'l llogaritmu d'a na base b ye h si cumplir que 
Esíxese que la base de llogaritmos seya un númberu positivu distintu de 1. Usualmente consideróse como base, 10: aniciando los llogaritmos decimales o vulgares. O bien la base, el númberu y: xenerando los llogaritmos naturales o neperianos.
que se llee llogaritmu natural d'a, nesti casu la base de los llogaritmos ye'l númberu irracional trascendente y que ye la llende de 
cuando "n" tiende a infinitu.
Dáu un númberu real (argumentu "x"), la función llogaritmu asígna-y l'esponente "n" (o potencia) a la qu'un númberu fixu "b" (base) haber d'alzar pa llograr dichu argumentu. Ye la función inversa de "b a la potencia n". Esta función escríbese como: "n" = log "x", lo que dexa llograr "n". 
Por que la definición seya válida, non toles bases y númberos son posibles. La base "b" tien que ser positiva y distinta de 1, depués "b"> 0 y "b" ≠ 1, "x" tien que ser un númberu positivu "x" > 0 y "n" puede ser cualquier númberu real ("n" ∈ R).
Asina, na espresión 10 = 100, el llogaritmu de 100 en base 10 ye 2, y escríbese como log 100 = 2.
Los llogaritmos, independientemente de la base escoyida, cumplen una serie de propiedaes comunes que los caractericen. Asina, llogaritmu de la so base ye siempres 1; log "b" = 1 yá que "b" = "b". El llogaritmu de 1 ye cero (independientemente de la base); log 1=0 yá que "b" = 1.
Si'l númberu real "a" alcuéntrase dientro del intervalu 0 <  "a" < 1 entós log "a" da un valor negativu o se diz que ye un llogaritmu negativu. Rescampla, yá que si llogaritmu de 1 ye cero, entós valores reales menores qu'unu van ser negativos por ser la función logarítmica puramente creciente y que'l so imaxe d'una función percorríu ye (-∞, +∞). Tamién usando la identidá logarítmica log("x/y")=log "x" - log "y"; cuidao que "a" pertenez al intervalu 0 <  "a" < 1, el so inversu "a" va ser mayor qu'unu, colo que log("a")=log(1/"a") = log 1 - log("a")= -log("a"). 
Los númberos negativos nun tienen llogaritmu nel cuerpu de los reales R, yá que sía'l que quier l'esponente "n", va tenese siempres que "b" va ser mayor que cero, "b" > 0; arriendes d'ello, nun hai nengún valor real de "n" que pueda satisfaer "b" = "x" cuando x seya menor que 0. Sicasí, esta torga puede salvase, ampliando'l dominiu de definición al cuerpu de los númberos complexos C, pudiendo calcular llogaritmos de númberos negativos usando'l llogaritmu complexu o recurriendo a la fórmula de Euler.
Les potencies consecutives d'una base formen una progresión xeométrica y la de los esponentes una progresión aritmética. Por casu, les potencies de 2 son 1,2,4,8,16,32,64..., etc. y los sos esponentes van ser 0, 1, 2, 3, 4..., etc. yá que 2 = 1, 2 = 2, 2 = 4, 2 = 8, y 2 = 16, etc. depués log 1 = 0, log 2 = 1, log 4 = 2, log 8 = 3 y log 16 = 4, etc.
Nesta parte destácase la capacidá operativa del usu de llogaritmos nel sentíu d'operaciones coligadas; por aciu llogaritmos, una operación convertir n'otra operación de menor nivel. Por casu, un productu de n factores amenorgar a una adición de n sumandos.Etc.
Verdaderamente, les siguientes proposiciones funcionen como identidaes pa los valores del so dominiu de definición. Sicasí, l'ésitu de la invención y usu de los llogaritmos, xustamente, anició en poder convertir productos en sumes; cocientes en restes; potencia en productu y raigañu de grau "n" nun cociente. Esti fechu dexa dicir que, nel so momentu, l'usu de llogaritmos produció un cambéu revolucionariu nos cálculos, emplegaos na astronomía, saléu y matemática financiera aplicada a la banca y los negocios colaterales. 
Los llogaritmos caltienen ciertes identidaes aritmétiques bien útiles a la de realizar cálculos:
En realidá la cuarta y quinta identidá son equivalentes, ensin más que faer:
Ente los llogaritmos más utilizaos alcuéntrase'l llogaritmu natural, que la so base ye y, base 10 (llogaritmu común), base 2 (llogaritmu binariu), o en base indefinida (llogaritmu indefiníu). La elección d'un determináu númberu como base de los llogaritmos nun ye crucial, yá que toos son proporcionales ente sigo. Ye útil la siguiente fórmula que define al "llogaritmu de x en base b" (suponiendo que "b", "x", y "k" son númberos reales positivos y que tanto "b" como "k" son distintos de 1):
na que "k" ye cualquier base válida. Si faemos "k"="x", vamos llograr:
formula_14 si formula_15 
formula_16 
El llogaritmu más llargamente utilizáu ye'l natural, yá que tien ensame d'aplicaciones en física, matemátiques, inxeniería y en ciencies polo xeneral. Tamién ye bastante utilizáu'l llogaritmu decimal, que s'indica como formula_17, en ciencies que faen usu de les matemátiques, como la química na midida de l'acidez (denominada pH) y en física en magnitúes como la midida de la lluminosidá (candela), de intensidá de soníu (dB), de la enerxía d'un terremotu (escala sismolóxica de Richter), etc. N'informática usa'l llogaritmu en base 2 la mayoría de vegaes.
Un estudiu más fondu de los llogaritmos rique'l conceutu de "función". Un exemplu ye la función que produz la "x"-ésima potencia de "b" pa cualquier númberu real "x", onde la base (o raigañu) "b" ye un númberu fixu. Esta función escríbese como 
Pa garantizar la definición de llogaritmos, ye necesariu demostrar que pa la ecuación esponencial
esiste una única solución "x" , asumiendo que formula_18 y que "b" nun ye solución de la ecuación formula_19. Una demostración d'esti fechu rique del teorema del valor entemediu del cálculu elemental. Esti teorema establez qu'una función continua que produz dos valores "m" y "n" tamién produz cualquier valor que s'atope ente "m" y "n". Una función ye "continua" si esta nun salta», esto ye, si'l so gráficu puede ser escritu ensin llevantar el lápiz del papel.
Esta propiedá puede demostrase que se cumple pa la función "f"("x") = "b". Cuidao que "f" toma arbitrariamente valores grandes positivos y valores pequeños positivos, cualquier númberu que s'atopa ente "f"("x") y "f"("x") pa un fayadizu "x" y "x". Poro, el teorema del valor entemediu asegura que la ecuación "f"("x") = "y" tien una solución. Entá más, hai namái una solución pa esta ecuación, cuidao que la función "f" ye puramente creciente (pa ), o puramente decreciente (pa ).
La única solución "x" ye'l llogaritmu de "y" na base "b", log("y"). La función qu'asigna a cada "y" el so llogaritmu llámase "función logaritmo" o "función logarítmica" (o "llogaritmu" a seques).
La fórmula pal llogaritmu d'una potencia diz en particular que pa cualquier númberu "x", :formula_20
En llinguaxe llanu, tomando la potencia de "b" y depués el llogaritmu vuelve llograse "x". De manera contraria, dáu un númberu positivu "y", la fórmula :formula_21
diz que tomando primero'l llogaritmu y dempués exponenciando vuelve llograse "y". Asina, los dos maneres posibles de combinar (o componer) llogaritmos y esponenciales vuelve dar el númberu orixinal. Poro, el llogaritmu en base "b" ye la "función inversa" de .
Les funciones inverses tán íntimamente rellacionaes coles funciones orixinales. Los sos Gráfica d'una función gráficos correspuéndense l'unu col otru por aciu l'intercambiu de les coordenaes "x" y "y" (o por reflexón sobre la llinia diagonal "x" = "y"), como s'amuesa na figura de la derecha: un puntu ("t", "o" = "b") sobre'l gráficu de "f" apurre un puntu ("o", "t" = log"o") sobre'l gráficu del llogaritmu y viceversa. 
De resultes, log("x") tiende a + infinitu (faise más grande que cualquier númberu dáu) si "x" avera a + infinitu, siempres que "b" seya mayor que 1. Nesi casu, log("x") ye un función creciente. Pa , log("x") tiende a menos infinitu en llugar d'a infinitu. Cuando "x" averar a cero, log("x") tiende a menos infinitu pa (a más infinitu cuando , respectivamente). Sía que non, y pa tou valor apropiáu de la base b, la gráfica de la función logarítmica curtia a la exa de les ascises nel puntu (1,0).
Les propiedaes analítiques de les funciones pasen a les sos inverses. Asina, como "f"("x") = "b" ye una función continua y diferenciable, tamién lo será log("y"). Toscamente falando, una función continua ye diferenciable si'l so gráficu nun tien «trazos apuntiaos». Entá más, como la derivada de "f"("x") evaluada en ln("b")"b" poles propiedaes de la función esponencial, la riegla de la cadena implica que la derivada de log("x") ye dada por
Esto ye, la pindia de la tanxente que toca'l gráficu del llogaritmu en nel puntu ye igual a . En particular, la derivada de ln("x") ye 1/"x", lo qu'implica que la integral indefinida de 1/"x" ye .La derivada con un argumentu funcional xeneralizáu "f"("x") ye {\text{d}x} \ln(f(x)) = \frac{f'(x)}{f(x)}.
El cociente del miembru derechu ye denomináu derivada logarítmica de "f". Calcular "f'"("x") per mediu de la derivada de ln("f"("x")) conozse como diferenciación logarítmica. La integral indefinida del llogaritmu natural ln("x") ye:
El llogaritmu natural de "t" concuerda cola integral de 1/"x" "dx" dende 1 a "t":
N'otres palabres, ln("t") ye igual a la área ente la exa "x" y el gráficu de la función 1/"x", percorríu dende "x" = 1 a "x" = "t" (figura a la derecha). Esto ye una consecuencia del teorema fundamental del cálculu y del fechu de que la derivada de ln("x") seya 1/"x". El miembru de la derecha d'esta ecuación puede sirvir con una definición pal llogaritmu natural. Les fórmules del productu y potencies de llogaritmu pueden ser llograes d'esta definición. Por casu, la fórmula del productu ln("el to") = ln("t") + ln("o") deduzse como:
La igualdá (1) descompon la integral en dos partes, ente que la igualdá (2) ye un cambéu de variable ("w" = "x"/"t"). Na ilustración de baxo, la descomposición correspuende a estremar la área nes partes azul y mariella. Reescalando la área azul de la esquierda verticalmente por aciu el factor "t" y contrayendo esta pol mesmu factor horizontalmente nun se camuda'l so tamañu. Moviéndola apropiadamente, la área de la gráfica afacer a la función "f"("x") = 1/"x" de nuevu. Poro, la área azul del términu esquierdu, que ye la integral de "f"("x") dende "t" a "el to" ye la mesma que la de la integral dende "1" a "o". Esto xustifica la igualdá (2) con otra demostración xeométrica más.
La fórmula de la potencia ln("t") = "r" ln("t") puede ser llograda de manera similar:
La segunda igualdá usa los cambeos de variable (integración per sustitución), "w" := "x".
La suma sobre los inversos de los númberos naturales, :formula_25
ye llamada serie harmónica. Ta estrechamente venceyada al llogaritmu natural: cuando "n" tiende a infinitu, la diferencia, :formula_26
converxi (i.y., avérase arbitrariamente cerca) a un númberu conocíu como constante de Euler-Mascheroni. Esta relación ayuda a analizar el rendimientu d'algoritmos, como quicksort.
El llogaritmu ye un exemplu de función trascendente y dende un puntu de vista teóricu, el teorema de Gelfond-Schneider afirma que los llogaritmos suelen tomar valores «difíciles» . La declaración formal basar na noción de númberos alxebraicos, qu'inclúi a tolos númberos racionales, pero tamién númberos tales como el raigañu cuadráu de 2 o :formula_27
Númberos complexos que nun son alxebraicos son llamaos trescendentes; por casu, π y "y" son dos d'esos númberos. Casi tolos númberos complexos son trascendentes. Usando estes nociones, el teorema de Gelfond–Scheider declara que daos dos númberos alxebraicos "a" y "b", log("a") ye, o un númberu trascendente, o un númberu racional "p" / "q" (y nesi casu "a" = "b", de manera que, de mano, "a" y "b" taben estrechamente rellacionaos).
Los llogaritmos son fáciles de calcular en dellos casos, tales como log(1,000) = 3. Polo xeneral, los llogaritmos pueden ser calculaos usando series de potencies o la media aritméticu-xeométrica, o ser llograos d'una tabla de llogaritmos precalculada qu'apurre una precisión fita.
El métodu de Newton, un métodu iterativu pa resolver ecuaciones aprosimao, pue ser usáu tamién pa calcular el llogaritmu, porque la so función inversa, la función esponencial, pue ser calculada eficientemente. Usando tables de referencies, métodos como CORDIC pueden ser usaos pa calcular logaritmo si la úniques operaciones disponibles son la adición y el desplazamientu de bits. Entá más, el algoritmu del llogaritmu binariu calcula lb("x") recursivamente basáu na repetición cuadrática de "x", aprovechando la relación
Pa cualquier númberu real "z" que satisfaiga , la siguiente serie de potencies cumplir:
Esta ye una manera rápida de dicir que ln("z") pue ser averáu a un valor más y más precisu por aciu les siguientes espresiones:
Por casu, con el tercer aproximamientu llogra 0.4167, que ye alredor de 0.011 mayor que . Esta serie avera ln("z") con precisión arbitraria, siempres que'l númberu de sumandos seya lo suficientemente grande. En cálculu elemental, ln("z") ye por tanto, el "llende" de la serie. Esta ye la serie de Taylor del llogaritmu natural en "z" = 1. La serie de Taylor de ln "z" apurre un particular aproximamientu útil de ln(1+"z") cuando "z" ye pequeñu, "|z| « 1", cuidao que
Por casu, con "z" = 0.1 el primer orde d'aproximamientu da ln(1.1) ≈ 0.1, que ye menor del 5% del valor correctu 0.0953.
Otra serie ta basada na función argumentu de tanxente hiperbólica:
pa cualquier númberu real "z" > 0. Usando la notación sumatorio esta tamién puede ser escrita como :formula_33
Esta serie puede llograse de la serie de Taylor anterior. Converxe más rápidu que la serie de Taylor, especialmente si "z" ye cercanu a 1. Por casu, pa "z" = 1.5, los trés primeros términos de la segunda serie averen ln(1.5) con un erru de la redolada de 3×10. La rápida converxencia pa "z" cercanu a 1 pue ser tomada como una ventaya de la siguiente manera.: da un aproximamientu de baxa exactitú y calculando
el llogaritmu de "z" ye:
Cuando meyor ye l'aproximamientu inicial "y", más cerca ta "A" de 1, asina que'l so llogaritmu puede ser calculáu eficientemente. "A" puede ser calculáu usando la serie esponencial, que converxe rápido siempres
que "y" nun seya demasiáu grande. Calculando'l llogaritmu d'un "z" mayor, pue ser amenorgáu a valores más pequeños que "z" por aciu la escritura , asina que .
Un métodu íntimamente rellacionáu pue ser utilizáu pa calcular el llogaritmu d'enteros. De la serie anterior, deduzse que:
Si'l llogaritmu d'un enteru grande "n" ye conocíu, entós esta serie llogra una rápida serie converxente pa log("n"+1).
La media aritméticu-xeométrica da aproximamientos con gran precisión del llogaritmu natural. ln("x") ye averáu con una precisión de 2 (o "p" bits precisos) por aciu la siguiente fórmula (dada por Carl Friedrich Gauss):
Equí "M" denota la media aritméticu-xeométrica. Puede llograse por aciu el cálculu repitíu de la media (media aritmética) y del raigañu cuadráu del productu de dos númberos (media xeométrica). Entá más, "m" ye escoyíu tal que
Dambes, media aritméticu-xeométrica y les constantes π y ln(2) pueden ser calculaes por aciu series converxentes bien rápides.
Ye posible estender el conceutu de "llogaritmu" más allá de los reales positivos.
Para enteros "b" y "x", el númberu formula_39 ye irracional (nun puede representase como'l cociente de dos enteros) si "b" o "x" tienen un factor primu que l'otru nun tien.
El llogaritmu natural d'un númberu real positivu ta bien definíu y ye un númberu real. Sicasí, xeneralizar el llogaritmu natural a númberos reales negativos solo puede faese introduciendo númberos complexos.
Sicasí, al igual qu'asocede'l llogaritmu de númberos complexos la elección de llogaritmu d'un númberu negativu nun ye única, anque la elección fecha ye la más frecuentemente usada pa estender el llogaritmu a númberos reales negativos.
El llogaritmu natural d'un númberu complexu "z" ye otru númberu complexu "b" = ln("z") que seya solución de la ecuación:
La ecuación anterior nun tien solución única. Ello ye que tien un númberu infinitu de soluciones, anque toes elles son fáciles d'atopar. Dáu un númberu complexu "z" escritu en forma polar, una solución posible de la ecuación ye "b":
Puede comprobase qu'esta nun ye la única solución, sinón que pa cualquier valor formula_40 resulta que'l númberu complexu "b", definíu de siguío, tamién ye solución:
De fechu cada valor particular de "k" define una superficie de Riemann.
Un llogaritmu en base imaxinaria ye un llogaritmu que tien como base "i" (la "unidá imaxinaria"). Esti tipu de llogaritmos puede resolvese fácilmente cola fórmula:
Álxebra llinial
El álxebra llineal ye una caña de les matemátiques qu'estudia conceutos tales como vectores, matrices, sistemes d'ecuaciones llineales y nel so enfoque de manera más formal, espacios vectoriales y los sos tresformamientos llineales.
Ye una área activa que tien conexones con munches árees dientro y fora de les matemátiques, como'l analís funcional, les ecuaciones diferenciales, la investigación d'operaciones, les gráfiques por ordenador, la inxeniería, etc.
La hestoria de la álxebra llineal moderna remontar a 1843, cuando William Rowan Hamilton (de quien provién l'usu del términu "vector") creó los cuaterniones; y a 1844, cuando Hermann Grassmann publicó'l so llibru "Die lineare Ausdehnungslehre" ("La teoría llineal d'estensión").
De manera más formal, la álxebra llineal estudia conxuntos denominaos espacios vectoriales, que consten d'un conxuntu de vectores y un conxuntu d'esguilares (que tien estructura de campu, con una operación de suma de vectores y otra de productu ente esguilares y vectores que satisfaen ciertes propiedaes (por casu, que la suma ye conmutativa) (métodos cuantitativos).
Estudia tamién tresformamientos llineales, que son funciones ente espacios vectoriales que satisfaen les condiciones de linealidad:
A diferencia del exemplu desenvueltu na sección anterior, los vectores non necesariamente son "n"-adas d'esguilares, sinón que pueden ser elementos d'un conxuntu cualesquier (ello ye que a partir de too conxuntu puede construyise un espaciu vectorial sobre un "campu" fixu).
Finalmente, la álxebra llineal estudia tamién les propiedaes qu'apaecen cuando s'impon estructura adicional sobre los espacios vectoriales, siendo una de les más frecuentes la esistencia d'un productu internu (una especie de productu ente dos vectores) que dexa introducir nociones como llargor de vectores y ángulu ente un par de los mesmos.
Dientro de los espacios vectoriales de dimensión finita, son d'ampliu usu los trés tipos siguientes d'espacios vectoriales:
Esti espaciu vectorial ta formáu pol conxuntu de vectores de n dimensiones (ye dicir con n númberu de componentes). Podemos atopar un exemplu d'ellos nos vectores R, que son famosos por representar les coordenaes cartesianes: (2,3), (3,4)...
La matriz ye un arreglu rectangular de númberos, símbolos o espresiones, que les sos dimensiones son descrites nes cantidaes de files (usualmente "m") poles de columnes ("n") que tienen. Los arreglos matriciales son particularmente estudiaos pol álxebra llineal y son bastantes usaos nes ciencies ya inxeniería.
Un exemplu espaciu vectorial ta dáu por tolos polinomios que'l so grau ye menor o igual a 2 con coeficientes reales sobre una variable "x".
Exemplos de tales polinomios son:
La suma de dos polinomios que'l so grau nun entepasa a 2 ye otru polinomiu que'l so grau nun entepasa a 2:
El campu d'esguilares ye naturalmente'l de los númberos reales, y ye posible multiplicar un númberu por un polinomiu:
onde la resultancia nuevamente ye un polinomiu (esto ye, un vector).
Un exemplu de tresformamientu llineal ye l'operador derivada "D", qu'asigna a cada polinomiu la resultancia de derivalo:
L'operador derivada satisfai les condiciones de linealidad, y anque ye posible demostralo con rigor, a cencielles ilustrar con un exemplu la primer condición de linealidad:
y per otru llau:
Cualquier espaciu vectorial tien una representación en coordenaes similar a formula_2, lo cual llógrase por aciu la elección d'una base (álxebra) (esto ye, un conxuntu especial de vectores), y unu de les temes recurrentes na álxebra llineal ye la elección de bases apropiaes por que los vectores de coordenaes y les matrices que representen los tresformamientos llineales tengan formes sencielles o propiedaes específiques.
Cuidao que la álxebra llineal ye una teoría esitosa, los sos métodos desenvolviéronse per otres árees de la matemática: na teoría de módulos, que remplaza al cuerpu n'esguilar por un aníu; nel álxebra multilineal, unu trepa con 'múltiples variables' nun problema de mapeo llineal, nel que cada númberu de les distintes variables dirixir al conceutu de tensor; na teoría del espectru d'el operadores de control de matrices de dimensión infinita, aplicando'l analís matemáticu nuna teoría que nun ye puramente alxebraica. En toos estos casos les dificultaes técniques son muncho más grandes.
Carne
La carne ye'l texíu animal, principalmente muscular, que se consume como alimentu.Trátase d'una clasificación coloquial y comercial que namái s'aplica a animales terrestres —de normal vertebraos: mamíferos, aves y reptiles—, pos, a pesar de que podría aplicase a los animales marinos, estos entren n'otra categoría, la de "pexe", especialmente los pexes —los crustáceos, moluscos y otros grupos suelen recibir el nome de "mariscu"—. Más allá del so clasificación biolóxica, otros animales, como los mamíferos marinos, consideráronse dacuando "carne" y dacuando "pexe".
Dende'l puntu de vista nutricional, la carne ye una fonte habitual de proteínes, grases y minerales na dieta humana. De tolos alimentos que se llogren de los animales y plantes, la carne ye'l que mayores valoraciones y apreciaciones algama nos mercaos y, paradójicamente, tamién ye unu de los alimentos más evitaos y que más polémiques amena.Los animales que s'alimenten puramente de carne llámense carnívoros, n'oposición a los herbívoros. Les plantes que s'alimenten d'insectos y otros animales llámense igualmente "carnívores" (a pesar del so entomofagia). Los que comen carne de preses mataes por ellos mesmos denominar depredadores y los que la llogren d'animales yá muertos denominar carroñeros.
La mayor parte del consumu de carne de los seres humanos provién de mamíferos, la qu'usamos como alimento nun ye más qu'un pequeñu porcentaxe de les 3.000 especies animales qu'esisten.Consúmese sobremanera carne d'animales ungulaos, adomaos p'aprovir alimentu. Les especies de abasto básiques pal consumu son el ganáu ovín, bovín, porcín y les aves de corrolada, ente que les especies complementaries son el ganáu caprino, equín y la caza (mayor y menor). La industria cárnica ye la industria d'alimentación que mayor volume de vientes mueve.El consumu de carne ta creciendo de forma global d'acordies cola medría de la población mundial, siendo los países en víes de desenvolvimientu los que tienen un mayor "ratio" de crecedera, lo qu'implica que nunos años precisarán soluciones pa satisfaer la creciente demanda d'esti alimentu.
Gracies a la gran cantidá de proteínes que tien, comer carne ye saludable, yá que llogra nutrir los texíos musculares, y al celebru. Llogrando asina ser un componente xenerador de llonxevidá nos humanos, amás de xenerar un aumentu nel conteo d'espermatozoides nos homes, causando una mayor potencia sexual.
Ye común pa los seres humanos l'alimentación a base de carne na dieta, según pa otres especies animales, y inclusive pa unes poques especies vexetales. L'alimentación de los primeres homínidos ("Australopitecus" y "Homo habilis") ye oxetu d'estudiu y alderique, anque paez que la carne de pequeños animales o proveniente del carroñeo formaría parte de la so dieta, como asocede con dellos monos antropomorfos (chimpancés). El dominiu del fueu, unu de les traces principales del procesu de hominización suelse esplicar en relación al tresformamientu culinaria de los alimentos, especialmente de la carne. Dalgunes de les especulaciones antropolóxiques más famoses tienen esta tema en particular ("Lo crudo y lo cocío", de Claude Lévi-Strauss). El "Homo neanderthalensis" y los primeres representantes de la especie humana "Homo sapiens", como'l home de Cro-Magnon, sometíos a les coxuntures climátiques de les glaciaciones n'Europa y Asia, tuvieron necesariamente un comportamientu depredador y una elevada proporción de carne na so dieta.
El Neolíticu fixo que la dieta de les comunidaes agrícoles fixérase más dependiente de les especies vexetales, ente que la dieta carnívora dexó de depender de la caza y pasó a faelo de la doma de ciertos animales (como "Bos primigenius" fai 7000 años en Macedonia, Creta y Anatolia) y a los llabores de ganadería de les sociedaes pastoriles. La carne y el so consumu solíase llindar a ocasiones especiales, festives, y foi bien frecuentemente acomuñáu poles cultures antigües a distintes formes de ritual relixosu, como la hecatombe griega (gran sacrificiu de cien buey, del griegu ἑκατόν, "hekatón", «cien» y βοῦς, "boũs", «güe»), la pascua xudía, o la matanza del gochu practicada en munches sociedaes. Mientres la dómina del Imperiu romanu consumíase frecuentemente la carne de gochu adomáu, oveya y cabra, orixinaria fundamentalmente de les actividaes de llendo. La evolución cultural de distintos modelos de consumu de carne y d'especies consideraes consumibles, prohibíes (alimento tabú) o sagraes en distintes civilizaciones, como les vaques na India, ye unu de les temes principales de la antropoloxía cultural, que busca tantu les esplicaciones simbóliques daes poles mesmes cultures o relixones como la lóxica económico y social, n'equilibriu col mediu ambiente (la sostenibilidá ecolóxica de la ganadería comprométese cuando la presión demográfica supera les llendes naturales).
Mientres la Edá Media en Europa, la carne de los animales yera un bien reserváu a les clases más altes de la sociedá. Yera frecuente'l consumu de carne d'aves y gochu, dexando los grandes animales al cuidu y serviciu de l'agricultura. Les preparaciones en salazón, según les marinadas en vinagre yeren habituales pa caltener el mayor tiempu posible les carnes. La Ilesia Católica estableció delles riegles d'ayunu parcial mientres la Cuaresma (la fiesta previa ye'l antroxu o "carnestolendas") y otres relixones como'l islamismu (según el xudaísmu) prohibieron el consumu de carne de gochu imponiendo amás riegles avera del sacrificiu de los animales destinaos al consumu humanu. La convivencia de los trés relixones monoteístes en delles zones, como la Península Ibérica mientres la Edá Media, tuvo unu de los sos puntos de discrepancia nel consumu de carne, sometíu a distintos tabúes alimentarios y rituales de sacrificiu, qu'obligaben a dixebrar les carniceríes en cristianes, xudíes y musulmanes. En particular, la prohibición del consumu de gochu pa xudíos y musulmanes faía-yos oxetu de burlles polos cristianos cuando yeren estos los dominantes, llegándose a utilizar n'España y Portugal dende finales de la Edá Media'l conceutu de marranu pa designar a los judeoconversos.
En Inglaterra preferir dende antiguu la carne de vacunu, asina lo indica'l llamatu de los "beefeaters" dáu a'l guardianes de la Torre de Londres que vien dicir que yeren sirvientes reales con una bona dieta (comedores de carne de vacunu), dalgunes de les recetes como la sopa de rabu de güe indiquen esa preferencia dende antiguu nes sociedaes medievales ingleses. Na Edá Media (sieglu XIII) establezse l'oficiu de carniceru nes ciudaes europees. Nel "Ménagier de Paris" publicáu en 1393 faise mención al comerciu de la carne ente distintes villes europees.
El caltenimientu de la carne na dómina preindustrial yera bien deficiente y produció la necesidá d'amazcarar la podrizu con tou tipu d'aliños y especias. Dende la Baxa Edá Media, Europa demandaba cantidaes abondes de pimienta como pa xustificar un comerciu a llarga distancia con Asia, lo que foi una de les razones que llevaron a les Cruzaes. A finales de la Edá Media, el torgamientu de la ruta del Mediterraneu oriental pol Imperiu Turcu, aguiyó la Yera de los descubrimientos que llevó a'l portugueses a circunnavegar África y a los castellanos a entamar la espedición de Cristóbal Colón. El descubrimientu d'América traxo la posibilidá de disponer de nueves especias pal caltenimientu de la carne, como'l pimentón proveniente del pimientu.
La colonización europea d'América a partir del sieglu XVI supunxo un intercambiu d'especies ganaderes, sobremanera dende Europa a América, yá que a la inversa namái foi significativa la introducción del pavu, al contrariu de lo qu'asocedió na agricultura, qu'hubo un intercambiu más equilibráu. Los grandes animales herbívoros escastárense n'América miles d'años enantes, al poco de la llegada del ser humanu. L'ausencia d'una ganadería de carne, más allá de pequeños animales, aducióse como una de les causes de la antropofaxa ritual precolombina (l'antropofaxa o la necrofaxa apaeció en munches otres cultures de distintu nivel de desenvolvimientu social y ámbitu xeográficu, y la so esplicación antropolóxica y pesu na dieta ye bien diversu). La ganadería de camélidos andinos (llapada, vicuña y guanacu) nun s'estendió a Europa. La espansión de les especies introducíes polos españoles, fundamentalmente la oveya, comparóse col descensu paralelu de la población humana indíxena, qu'algamó proporciones catastrófiques. La ganadería bovina foi especialmente importante pola facilidá que suponía'l so simple suelta en vastes zones de camperes, como la Pampa arxentina,Asemeyaos paisaxes ganaderos crear nel sieglu XIX nel Oeste de los Estaos Xuníos y n'Australia. En cada unu d'ellos creóse toa una cultura nel so tornu, que na so primer dómina centrar nes pieles y la llana, y trataba la carne como un subproductu prácticamente non aprovechable, dada la imposibilidá de caltenimientu y tresporte a los mercaos consumidores, que paradójicamente escarecíen de tal bayura.
En "El Quixote" tratar en numberoses ocasiones del prestíu de la carne, que'l probe fidalgu consumía problemáticamente.
El gustu pol consumu de carne, y los pocos remilgos qu'había que faer pa ello, produció refranes como 
Tocantes a les cifres cuantitatives, na España del Antiguu Réxime yera convencional considerar una ración diaria abonda la media llibra de carne» (230 gramos, ente que de pan considerábase abondu una llibra), lo que nun quería dicir que tola población pudiera aportar diariamente al so consumu, nin que fuera carne de primera calidá (los más probes namái algamaben a mercar coraes y réfugos). La forma de preparación (enllargaes cocciones nes "olles", que dalgunos faen derivar d'el costume xudía de dexala amodo cociendo mientres tola nueche del vienres y la mañana del sábadu pa nun encender fueu en "shabat") faíen más o menos comestibles les carnes de reses bien vieyos, anque namái fora en caldos, como la sopa boba o "gallofa" que los conventos partíen gratuitamente. El costume de meter un güesu nel caldu, que se reutilizaba día tres día, ya inclusive se compartía ente la vecindá enllargar hasta los años de la fame» de la posguerra civil española (1940), y yá taba descrita en "El lazarillo de Tormes". La predilección poles distintes formes de cocíu, sirvíu colos sos «trés vuelcos» (sopa, verdura y carne), qu'acomuña nes sos distintes variaciones rexonales (escudella, fabada, etc.) tou tipu de carne y tou tipu de llegumes y verduras, tamién llegó al refraneru:
En bromatoloxía, la carne ye'l productu llográu dempués de sacrificar a un animal nel mataderu y esaniciar les coraes en condiciones d'hixene fayadices tantu del procesu como del animal. L'analís de la carne y los productos cárnicos ye una importante actividá na industria cárnica y en particular dientro del dominiu de analís d'alimentos, debíu quiciabes a que ye un alimentu importante y relativamente caru dientro de la dieta. La caracterización de la carne por aciu el analís químicu ye d'importancia pa'l compradores de carne na industria de procesamientu d'alimentos y ye igualmente oxetu d'una estensa normativa de control na mayoría de los países. L'analís de los cárnicos ye vital na industria de procesamientu d'alimentos pal control calidable, la garantía, la caracterización nutricional y el Etiquetáu d'alimentos etiquetáu del productu.
La carne tien una composición química bastante complexa y variable en función d'un gran númberu de factores tantu estrínsecos como intrínsecos. La conocencia detallada de la so composición y la manera en qu'estos componentes vense afectaos poles condiciones de manipulación, procesamientu y almacenamientu van determinar finalmente'l so valor nutricional, la durabilidad y el grau d'aceptación per parte del consumidor. Químicamente, tantu la carne fresco como aquella procesada industrialmente, caracterícense realizando analís de conteníu microbiano y cola midida d'atributos físicos como la testura y el color, los constituyentes principales de la mugor, el nivel de proteínes con al respective de la grasa y les cenices (material inorgánico). Nel casu de carnes crudes de abasto, realícense otres midíes como'l pH y el color. Dambes constitúin indicadores de la calidá de la carne. La carne suelse analizar pa indicar niveles de frescura o determinar si ta rancia, con "tests" qu'indiquen el valor de peróxidos y de acedu thiobarbitúricu (denomináu como "test de númberu TBA"). Estos miden el estáu oxidativo de la grasa rancio, ente que les pruebes que pescuden los niveles de ácidos grasos miden l'estáu de hidrólisis de la grasa rancio. Les carnes suelen tener un rangu de conteníu graso que varia dende un 1 % hasta un 15 %, xeneralmente almacenada nel texíu adiposo.
La mayor parte del conteníu de la carne ye d'orixe proteicu, xeneralmente coláxenu o elastina. El coláxenu romper en gelatina cuando se cocina al calor n'ambientes húmedos; per otra parte, la elastina caltiense inalterada al ser cocinada.El conteníu proteico partir ente la actina y la miosina, dambes responsables de les contracciones musculares.
El sabor de les carnes tien cerca de 1.000 compuestos químicos identificaos nos constituyentes volátiles de la carne de vaca (res), tenral, pollu, gochu y corderu.Estos volátiles tán descritos como compuestos químicos orgánicos tales como hidrato de carbonu, alcoholes, aldehídos, ésteres, furanos, piridines, pirazines, pirroles, oxacines y otros compuestos que s'enconten xeneralmente nel átomu de azufre y nos elementos halóxenos. Creyer na comunidá científica que los sabores y arumes de la carne provienen predominantemente de los compuestos acíclicos azufraos y de los compuestos heterocíclicos que contienen nitróxenu, osíxenu o azufre.Sicasí esisten diferencies al respective de la cantidá de los compuestos según la especie animal de que se trate.
El sabor de la carne almacenada o curada estudióse con detalle pola industria cárnica, pudiendo comprobar que dalgunos nitritos esistentes na carne reaccionen coles fibres amazcarando los sabores naturales. Sobremanera si cura la carne por aciu afumáu.Ente que les carnes curaes o puestes en salazón caltienen el so sabor (cecina, Carne-de-sol, etc.). Les técniques pa midir los sabores de la carne son prácticamente les mesmes, y nun dependen de la especie analizada.Sicasí unu de los "facilitadores" del sabor y testura nesti alimentu ye'l so conteníu graso.
La carne contién vitamines y minerales de vital importancia pa la crecedera y el desenvolvimientu, según pal correctu funcionamientu del organismu, especialmente les vitamines B, sobremanera la B12, y minerales como'l cinc, el yodu, el seleniu y el fósforu.
El color ye unu de los indicativos qu'empleguen el consumidores a la d'escoyer la carne. Les carnes d'aves suelen tener, por riegla xeneral, un color más claru que les de mamíferos, que suelen ser más escures y de color más acoloratáu. La razón d'esta diferencia ye'l tipu de fibra muscular que la componen, poro, ye distinta nes aves y nos grandes mamíferos, por cuenta de la mayor intensidá del trabayu que soporta la musculatura d'estos postreros. Esisten básicamente dos tipos de fibres musculares, les pertenecientes a los músculos que desenvuelven un trabayu esplosivu (fibres blanques) y aquelles que desenvuelven un trabayu lento y repetitivo (fibres coloraes). Los músculos de fibra blanca atópense mayoritariamente n'aves, que precisen rápidos movimientos, ente que los grandes mamíferos tienen músculos de fibra colorada necesarios pa soportar grandes esfuerzos. El color coloráu de la carne débese fundamentalmente a la mioglobina; esti color dio llugar a una clasificación "non científica" (non nutricional) de les carnes en blanques (más clares) y coloraes (más escures). El color final de la carne depende tamién del so procesamientu, almacenamientu y cocináu. La tonalidá suel variar escontra'l marrón si espónse la pieza al aire mientres dalgún tiempu, debíu en parte a los procesos d'oxidación de la mioglobina.
Esisten munches variedaes de carnes procedentes de munches localidaes, puede dicise que la mayoría del consumu mundial de carne vien de animales adomaos p'abastecer de materia primo la industria cárnica. Una pequeña proporción vien de la caza. Non siempres foi asina, yá que na antigüedá (muncho primero de la revolución industrial) la mayoría de la carne consumida polos humanos venía de la caza, siendo la ganadería y el llendo un elementu menor.
Una de les primeres races doméstiques que pudieron abastecer al home de les sos necesidaes cárnicas pudo ser el uro ("Bos primigenius") que s'estendió a lo llargo de Eurasia. Nel sieglu XVII, dellos ganaderos d'Europa empezaron a escoyer diverses races bovines p'ameyorar ciertes cualidaes como la so lleche, la capacidá y resistencia ante'l trabayu agrícola, la calidá de la carne, etc. D'esta forma esisten anguaño races como la francesa Charolesa y Limousin, la italiana Chianina (de tamañu inmensu), el ingleses de Hereford y Shorthorn. En Estaos Xuníos esisten races autóctones qu'apurren una carne con sebu entrevetado (n'inglés denominar 'marbling') y que suelen venir de animales sacrificaos a la edá de 15 a 24 meses, esti tipu de carne ye considerada de bona calidá pol consumidor mediu estaunidense. En Xapón esisten races como la "wagyu" de carne entrevetada (de la rexón de Kōbe), dalgunes d'estes carnes cortar en finos filetes de 1,5 a 2 mm y ellabórense platos como'l "sukiyaki" y el "shabu shabu".
Tocantes a el caltenimientu, por que la carne seya bona tien que tar fresca y apertada, con bastante grasa blanca. El color de la carne depende de la mioglobina, de manera que en condiciones normales el color de la carne tien que ser coloráu púrpura. Si'l vacunu ye de mayor edá, el color va ser más escuru.
N'ocasiones, al poner en contacto dos superficies de corte apréciase que la carne toma un color castañu escuru, pero esto nun afecta la calidá de la carne.
El color de la grasa indica la edá del animal. Asina, si ye blanca, quier dicir que la carne pertenez a un res nuevu, y, si ye amarellentada, a un animal de mayor edá.
Al respective del caltenimientu, la carne de xata puede permanecer nel frigoríficu hasta 14 díes. Amás, ye meyor consumila dempués d'un tiempu de reposu. De normal, cuando se merca la carne yá tuvo dichu periodu de reposu.
Según datos proporcionaos pol Departamentu d'Agricultura de los Estaos Xuníos, la producción mundial de carne de vacunu caltúvose estable nel quinqueniu 2010-2014 con valores ente 58 y 59 millones de tonelaes métriques.
Les cifres presentaes na tabla de siguío son en forgares estaunidenses valor FOB.
Puede apreciase que mientres el cuatrieniu 2011-2014 Estaos Xuníos foi'l mayor esportador del mundu. Dientro de Suramérica, Arxentina y Brasil fueron los únicos países que completaron el llistáu de los diez mayores esportadores.
Les cifres presentaes na tabla de siguío son en dólares estaunidenses valor FOB.
Completaron el llistáu Xapón, Países Baxos, Francia, Reinu Xuníu, México, Canadá y Chile.
La carne de corderu ye bien aceptada nes diverses cultures de la tierra; posiblemente fuera la oveya ("Ovis aries") unu de los primeres animales en ser adomaos pol home (tres el perru y el uro) y ye bien valorada pola producción de llana (casi un 10 % de les races producir) y lleche (emplegada na ellaboración quesu). Les especies de corderos fueron escoyíes igualmente p'apurrir diversos subproductos como pue ser la lleche o la llana, amás de xenerar ciertes característiques como la cola grasienta, bien apreciada culinariamente en delles partes. L'ovín ta bien rellacionáu coles actividaes de llendo de les sociedaes nómades. En 1996, los principales productores de carne d'oveya per orde d'importancia son: China, Australia y Irán.La carne de cabra ye baxa en grases y resulta popular naquelles zones onde ye importante'l llendo.
Según datos proporcionaos pola Organización de les Naciones Xuníes pa l'Alimentación y l'Agricultura, la producción mundial de carne d'ovinos rondó los 8,33 y 8,59 millones de tonelaes mientres el llustru 2009-2013.Mientres el bienio 2010-2011 hubo una leve amenorga que depués foi revertida nos años posteriores 2012-2013. 
Nueva Zelanda foi la única nación que supero añu tres d'añu per un cómodu marxe a lo demás esportadores mundiales. Uruguai foi l'únicu país suramericanu que s'allugo dientro de los diez principales esportadores mundiales.
Completaron el llistáu China, Alemaña, Bélxica, Países Baxos, Italia, Xapón y Malaisia.
Los gochos son descendientes del xabalín selvaxe euroasiático ("Sus scrofa"). Si la carne de vaca foi la predilección de munchos habitantes d'Europa y América, la carne de gochu ye la que más porcentaxe de población alimentó nel restu del mundu, en dellos países como Gastronomía de China China la palabra "gochu" ye entendida como un significáu xenéricu de "carne". La so ganadería tien delles ventayes: ye relativamente pequeñu, ye omnívoru, tien un ratio de crecedera bastante bonu comparáu con otros animales y consúmese casi toles partes del so organismu. Dedicar n'esclusiva a la producción de carne. Otres desventaxes cayen sobre'l consumu de la so carne: tresmite enfermedaes procedentes de parásitos y tien un porcentaxe de conteníu graso relativamente alto (desventayosu na nutrición moderna). Los principales productores de carne de porcín por orde d'importancia son: China, Estaos Xuníos y Brasil (datos de 1996).
Ente la carne d'ave (denominada dacuando como volatería) alcuéntrase les de corrolada como pue ser la de pita ("Gallus gallus", el so cuidu apurre tamién güevos); el patu que se consume en dos etapes: nel güevu granáu tal que lu faen en Filipines nel balut, o nun adultu de 6 a 16 selmanes; pavu que pueden curiase exemplares nun rangu de 6-9 kg pal consumu humanu ente 12 y 18 selmanes ente que en Estaos Xuníos llégase estender el periodu hasta 32 selmanes p'adquirir exemplares inmensos; el gansu, falpayar, perdiz, palombu, etc. toos ellos animales adomaos que producen amás güevos. Gran parte de les variedaes esistentes de pites tán afeches y escoyíes p'apurrir grandes rendimientos na crecedera. Por riegla xeneral considérense carnes blanques, anque hai esceiciones (como la carne d'avestruz). Les pites derivaron por selección a races d'alta velocidá de crecedera coles mires de satisfaer la demanda de carne. Por riegla xeneral una ave ye capaz d'algamar la edá propia del so sacrificiu nunes poques selmanes, el tiempu depende del tipu d'ave y dientro del tipu esisten races «más tempranes» qu'otres.
En distintes cultures el tipu de consumu de carne varia enforma, el conceutu habitual ye relativu y ta rellacionáu coles costumes culinaries del llugar, la disponibilidad del animal, les tradiciones sociolóxiques, etc. Na cocina occidental nun se realicen ciertes preparaciones por ser "poco habituales" o por ser una práctica yá abandonada, o bien alcontrada de ciertes árees:
La carne de caza ye un casu distintu del de les carnes procedentes d'animales criaos en granxes. La carne d'animales confinaos (o con un grau acutáu de llibertá) tien cualidaes bien distintes de les de les carnes 'industriales'. Estes carnes de caza son bien apreciaes y peracábense especialmente en seronda. En munchos restoráns d'Europa celebra la llegada de la estación serondiega ufiertando platos de caza. En países como Estaos Xuníos, como la carne procedente de la caza nun ye inspeccionada, el so consumu ta vetáu poles autoridaes alimentarias. Yera tradición de los indios nativos de Norteamérica la caza del bisonte.
Les carnes de caza tienen menor conteníu graso que les d'animales de corrolada o adomaos. Los motivos son evidentes, una y bones dambos tipos d'animales lleven dietes y estilos de vida bien distintes. Esta característica fai que precisen menos tiempu pa cocinase (la grasa ye un mal conductor del calor) y que presenten un aspeutu más 'secu' cuando se faen a la barbacoa. La caza tien un sabor característico que dacuando s'intenta asonsañar n'otres carnes. Esti sabor quitar nes cocines del sieglu XVIII por aciu un curáu escesivu de la carne: dexábase colgada mientres dacuando una selmana hasta'l puntu de llegar casi a la descomposición, a esti procesu denominábase-y "mortificación" o "faisandage" (del faisán) y tenía dos finalidaes: la de faer más tienra la carne y amenorgar el sabor a 'caza' (non apreciáu na dómina). N'otres ocasiones emplegaba la carne de la caza en platos más ellaboraos, de cuenta que s'amazcarara'l sabor, tal que puede ser l'afumáu o los marinados.
La carne de caza suelse categorizar como "de caza mayor" y "de caza menor". Esta diferenciación depende fundamentalmente del tamañu de la pieza. Asina, la caza mayor correspuende a animales como'l xabalín y el venado, y la caza menor a la llebre, el coneyu, el coríu selvaxe, la falpayar y la perdiz. En dellos casos ye costume'l consumu d'aves de pequeñu tamañu, como los paxarinos fritos en España (anguaño'l so consumu nun ye llegal).
Antes de la muerte los texíos comestibles d'un animal sanu pueden considerase maneres yá que s'atopen protexíos de la contaminación bacteriana pola piel esterna, que funciona como una cubierta casi perfecta contra l'agresión microbiana. Amás, el tracto intestinal sirvi como barrera efectiva que frena la inmensa masa de microorganismos que contién. De normal, cualesquier microorganismu qu'enfusara estes barreres sería destruyíu rápido poles defenses naturales del organismu vivu. Tres la muerte, sicasí, estos mecanismos queden bloquiaos o cesen la so actividá y de esta forma los texíos espuestos convertir en texíos altamente perecederos. Los texíos animales queden espuestos a gran númberu de microbios que traviesen la piel o'l tracto intestinal ensin una barrera que-yos frene. La superficie esterna de la piel, o'l cueru, ta intensamente contaminada por una amplia variedá de microorganismos. Cuando'l carniceru clava'l cuchiellu pa realizar la separación de les cortes, apaecen les primeres víes d'entrada pa los contaminantes y los axentes patóxenos. Amás, ye posible que dalgún de los microorganismos del tracto intestinal atopen el so camín escontra la superficie de la canal mientres les operaciones de formáu, entemeciendo'l so conteníu col de la carne (esta operación tien de realizase con sumu cuidu pa evitar posibles contaminaciones na carne). Ye posible qu'asoceda, sicasí, dalguna contaminación mientres la corte del pescuezu, y ye posible que dalgunos d'estos microorganismos puedan llegar a los texíos musculares pola riega circulatoriu darréu enantes de la muerte. Toes estes operaciones tendríen de ser realizaes por personal cualificáu, al envís de caltener los niveles calidable riquíos. A pesar d'ello, gran parte del personal nun tien formación dalguna. La forma de sacrificar al animal afecta a la calidá final de la carne, tendría de sacrificase 'd'una vegada' ensin xenerar estrés nel animal por que nun esista nos texíos el acedu láctico característicu de los tayos coloraos escuros, aun así por cuenta de la baxa cualificación del personal y al insuficiente caltenimientu de les máquines de despiece, ye frecuente que los reses sufran una muerte lento y dolioso.
Tres la muerte les canales (denominaes tamién carcases) son esfrecíes y Clasificación de la carne clasificaes para dempués entrar nes cadenes de distribución y procesáu alimentarios. Esti conxuntu de procesos ye'l que tresforma'l músculu del animal en carne. Hai que tener en cuenta l'apaición del rigor mortis (xeneralmente tres unos trés hores tres el sacrificiu, anque nel gochu y el corderu asocede nuna hora), un fenómenu que tirante la carne y l'apocayá prestosa pal so consumu. Por esta razón introduzse un tiempu d'espera d'unes 48 hores (dacuando 72) nun ambiente esfrecíu por que esi fenómenu suma. Mientres esti tiempu la carne cuélgase "pámpana abaxo" por que les fibres musculares espurrir pol so propiu pesu y se drene el sangre. El despiezado y la corte dexen a un gran númberu de microorganismos contaminar les superficies, dacuando realízase en llugares llimpios. El destín y capacidá d'estos microorganismos d'afectar a la salú d'el consumidores depende en gran midida del usu final que se faiga de la carne: les carnes sirvíes crudes son más susceptibles d'afectar, les cocinaes a temperatures de 80 °C menos. La carne fresco y esfrecío tien un altu conteníu d'agua con un valor d'aw de 0,99 aprosimao. Esti ambiente ye bien afechu pa la crecedera de microorganismos; si dexar ensin envoltura protectora al osíxenu va favorecese la crecedera de microorganismos contaminantes. Les carnes cortaes según l'estilu xudíu (carnes kosher) o musulmán (carnes halal) riquen un curtiu periodu de salazón (na sal kosher mientres 30 a 60 minutos).
La mayoría de la carne anguaño pasa un intervalu mediu ente 4 y 10 díes desque se sacrifica l'animal hasta que llega al mercáu pa ser comercializáu. La refrigeración tres el sacrificiu crea un mediu selectivu que dexa la crecedera namái d'aquellos microorganismos capaces de desenvolvese a temperatures cercanes a la conxelación. El envasado al vaciu de la carne con membrana impermeable al osíxenu constitúi una segunda llimitación sobre'l mediu ambiente qu'arrodia la carne y dexa la crecedera d'un menor númberu de microorganismos mientres la distribución hasta'l consumidor. El curáu, el afumáu, el cocináu, el escabechado y la fermentadura son otros procedimientos qu'inflúin na naturaleza de la microflora alterante final de la carne enllargando la so fecha de caducidá. Les carnes tres el sacrificiu precisen d'un periodu de curáu que fai que los sabores distribúyanse gracies a reacciones enzimáticas y ameyoren propiedaes organolépticas como pue ser la tenrura de la carne. Los métodos de curáu pueden ser realizaos en medios controlaos de calter húmedu o pela cueta secos. En mediu húmedu introducir en embalaxes de plásticu especial sometíos al vaciu, permaneciendo nel so interior mientres seis selmanes (métodu cryovac), esti métodu fai qu'apaeza un mal golor cuando s'abrir l'envoltoriu, el mal golor sume nunos minutos de ventilación. Los métodos de curáu en secu faen que se colgar les carnes nun ambiente controláu en refrigeración y mugor mientres un periodu de seis selmanes, les carnes curaes por esti métodu pueden perder casi ente un 5 % y un 20 % del so pesu, pudiendo amás adquirir sabor ensin deseyar.
Munches de les carnes procesaes se piquen finamente (emplegando pa ello una máquina picadora como la tajadera) y entemécense con distintes especies para finalmente "embutirse" (tresformase en diversos embutíos) en contenedores de plásticu o tripes. Nes diverses gastronomíes esisten preparaciones diverses de los productos cárnicos, una de les más famoses son les salchiches nel casu d'Alemaña y los países del norte d'Europa, los salami italianos y rumanos o los chorizos de les matances del gochu realizaes na península Ibérica.
Esiste una categorización de la carne puramente culinaria que nun obedez a una razón científica clara y que tien en cuenta'l color de la carne. Esta clasificación ye:
El términu "carne colorao" o "carne blanco" ye una definición culinaria que menta'l color (colloráu o rosado, según blancu) de delles carnes n'estáu crudu. El color de la carne débese principalmente a un pigmentu coloráu denomináu mioglobina. Esta clasificación ta suxeta a numberoses esceiciones.
El consumu de carne amena dacuando polémiques sociales. Delles persones opten por evitar el so consumu, yá seya por razones filosófiques, médiques, étiques o otres, y son conocíes como vexetarianos y veganos.
Una postura filosófica, el sensocentrismo, considera que los animales, como seres sentientes (que sienten), merecen considerancia moral, polo que cualquier forma d'esplotación de los animales ye una forma de crueldá y pollo inmoral. El eslogan "la carne ye un asesinatu" representa esta planteamiendo moral.
Otres persones, tamién dende postures de defensa de los derechos de los animales, tán en contra de los sacrificios o de les condiciones estremes nes que se críen o se sacrifiquen los animales que sirven pal consumu humanu. Dalgunos niéguense a comer ciertos tipos de carnes trataes siguiendo un procesu industrial típicu de la agricultura intensiva, concenciaos poles condiciones que sufren los animales nes llamaes granja factoría.
N'ocasiones subyacen razones medioambientales, una y bones los animales formen parte d'una cadena alimenticia que contamina y modifica el mediu ambiente, promueve l'agricultura non orgánica, provoca un altu consumu d'agua, etc.
Tamién s'evita comer carne dacuando por motivos nutricionales y de salú (nestos casos l'apurra proteicu consiguir por aciu otros productos d'orixe vexetal). En delles ocasiones el consumu de carne acutar a solo un tipu determináu. Por casu, les relixones islámica y judáica prohiben la carne de gochu, delles relixones de la India nun dexen el sacrificiu de vaces y el jainismo torga'l consumu de carne polo xeneral. Estos grupos sociales alimentar nel so llugar de alimentos análogos a la carne, qu'asonsañen dalgunes de les propiedaes nutritives y organolépticas y apurren proteínes a les sos dietes. Dichos sucedaneos son ellaboraos por riegla xeneral con proteína de soya (tempeh) o gluten de trigu (seitan). L'islam y el xudaísmu imponen amás que'l sacrificiu de ciertos animales seya acorde con normes rituales bien estrictes y seya lleváu a cabu por un personal cualificáu.
De similar forma, otres religión adopten el consumu de carne como un símbolu del actu sexual y por esta razón someter a riegles d'astinencia, bien seya mientres un periodu determináu (los vienres d'astinencia mientres la cuaresma cristiana y mientres el Miércoles de Ceniza y el Vienres Santu) o pa tola vida. En dellos casos el consumu de carne ye un tabú. Otra manera, n'otros entemécense intencionadamente los conceutos de carne y sexu, como asocede cola cadena de restoranes Hooters. Esisten estudios que rellacionen el consumu de carne cola visión intrínseca del varón (yá que reflexa les actitúes d'un cazador) frente a la visión más femenina (y vexetariana). Per otra parte, la carne vieno significando 'actividá' frente a la 'inactividá' de los vexetales (tal que lo indica'l verbu: "vegetar").
El significáu de la carne foi, sicasí, en cultures antigües, un "actu d'ufierta divina". Asina, na Grecia clásica realizábense ufriendes animales a los dioses como la hecatombe, un ritu de sacrificiu de casi 100 gües.
Realizáronse estudios avera del impactu qu'esiste ente'l consumu de carne, les dosis mínimes que tienen de tenese en cuenta, los tipos de carne más consumíos, l'efectu que puede faer en diversos grupos de la población: infantes, persones mayores, deportistes, etc. y esisten delles conclusiones contundentes, ente que per otra parte esisten discutinios que permanecen inda n'alderique. Lo que naide dulda ye que la carne tien un gran valor nutritivu, apurriendo macronutrientes como les proteínes y los ácidos grasos, y micronutrientes como minerales (fierro principalmente), vitamines, etc. El conteníu medio (en pesu) de la carne bazcuya ente un 70 % de agua, un 20 % de proteína, un 7 % de grasa y 1 % de minerales, claro que les variaciones van depender del tipu d'animal, de la raza y del so réxime alimentario.
Dende'l puntu de vista nutricional la carne ye un gran apurra de proteínes (20 % del so pesu) y aminoácidos esenciales, siendo amás responsable de reactivar el metabolismu del cuerpu humanu. Cien gramos de carne colorao apurren 20,7 g de proteínes y la mesma cantidá de carne blanco apurre 21,9 g de proteínes. La carne apurre bien pocos carbohidratos y contién bien poca fibra. La ventaya d'una dieta qu'incluya la carne al respective de la puramente vexetariana ye fundamentalmente la mayor facilidá p'apurrir la cantidá y variedá necesaria de aminoácidos esenciales. El conteníu de grases de la carne depende en gran midida de les especies d'animales según de la corte escoyíu, la forma en que l'animal fuera curiáu mientres la fase de crecedera, los alimentos ufiertaos mientres esa fase y los métodos de cocináu o emplegaos na so corte y despiece pola carnicería. Dende finales del sieglu XX desenvolvióse una importante investigación na área de les "carnes light" con baxu conteníu graso, investigando les condiciones de cría y alimentación, por qu'incluyan menos conteníu de grasa. Cabo pensar que la grasa na carne tien dos efectos, per un sitiu ye un realzador de los sabores y por otru ye un mediu de tresporte de les vitamines liposolubles qu'esisten na carne. La carne tien pocu conteníu de hidrato de carbonu (xeneralmente en forma de glucóxenu), anque puede dicise qu'el so conteníu ye especialmente alzáu na carne de caballu. Dende'l puntu de vista nutricional la carne apurre otros compuestos nitrosos distintos de les proteínes, tal que puede ser la creatina.
Dende'l puntu de vista de los micronutrientes les carnes coloraes son una fonte importante de fierro (los demás minerales nun suponen más de 1 % del pesu de la carne) y suelen contener vitamina B12 (casi ausente nos alimentos vexetales, pos la vitamina B12 ye producida por microorganismos del suelu que viven en simbiosis colos raigaños de les plantes) y vitamina A (si consúmese'l fégadu). La cantidá de vitamines na carne vese amenorgada en gran midida cuando se cocina, y l'amenorgamientu va ser mayor cuanto más tiempu cocínese, o cuanto mayor seya la temperatura. Delles carnes como la del corderu o la oveya son riques en acedu fólico. Apurrir nutricionales de la carne van depender en gran midida de la raza y de l'alimentación a la que se-y sometió mientres la so cría. Son munchos los nutricionistas qu'aconseyen comer moderadamente carne, incluyendo nes raciones de los platos verdures variaes y fibra no que se denomina una dieta equilibrada. Demostróse que'l consumu de carne mientres les comíes aumenta l'absorción de fierro n'alimentos vexetales de dos a cuatro veces. Esti efectu de meyoramientu ye conocíu col nome de “factor de la carne.”
La grasa animal tien un conteníu relativamente alto de grases enchíes y colesterol, el consumu de dambos compuestos ta rellacionáu con dellos problemes na salú, incluyendo dalgunes cardiopatíes y arteriosclerosis. Sobre l'apaición ya incidencia del cáncer de colon, esisten estudios que rellacionen el consumu cola apaición d'esti cáncer na rexón del colon, encontáu nel consumu de grases y n'especial de la carne. La incidencia d'estes enfermedaes foi camudando los vezos de consumu de dellos países, asina por casu n'Estaos Xuníos un informe amuesa como nel periodu ente 1970-1974 y 1990-1994 el consumu de carne de vaca baxó un 21 %, ente que'l consumu de carne de pollu xubió un 90 %.
La demanda del consumu esperimentada a finales del sieglu XX fixo que s'emplegaren hormones de crecedera p'aumentar la producción de carne de delles especies (encontaes na estimulación de la somatropina). Sicasí puede dicise que nun esisten pruebes concluyentes alrodiu de la tosicidá d'estes práctiques, anque cabo pensar que los estudios realizaos n'Estaos Xuníos nieguen la esistencia de peligru pa la salú, los estudios realizaos en Europa indiquen lo contrario, d'esta forma Autoridá Europea de Seguridá Alimentaria (Yuropean Food Safety Authority -EFSA-) afirmó lo contrario en 2002.
L'apaición d'enfermedaes como la encefalitis esponxiforme de Kreufeld-Jacob (denomináu tamién el mal de les vaques lloques) fixo que la imaxe avera del consumu de bovinos empezar a camudar a partir de la década de 1990. Munchos productos basaos en carne camudaron la so composición pa evitar baxos índices de vienta, un exemplu claro ye'l casu de los productos alimenticios basaos en estractos de carne: el casu bovril ye un exemplu de productu modificáu nel so conteníu (evitando carne de bovín) pa caltener cuotes de mercáu. Otros casos como'l de la gripe aviar asocedíos en 1997 afectaron al consumu de carnes procedentes de ciertes aves, sobremanera en ciertes partes d'Asia.
Les carnes de gochu si son pocu cocinaes (o a baxes temperatures) pueden llegar a tresmitir enfermedaes basaes en parásitos como ye la cisticercosis y la triquinosis. En delles ocasiones, mientres el procesu industrial la carne de pollu llegar a contaminar de la bacteria de "Salmonella enterica". La carne picao puede contaminase mientres la so manipulación cola bacteria de (esaniciaes a una temperatura de 69 °C). Dende 1985 en EE. UU. y darréu nel restu del mundu haise irradiación d'alimentos irradiáu la carne al envís d'esaniciar o menguar poblaciones bacterianes (sobremanera la y. coli procedente de material fecal).
Por riegla xeneral les carnes al ser cocinaes xeneren una serie de compuestos químicos canceríxenos como pueden ser los hidratos de carbonu arumosu policíclicos (p. ex. benzopireno) qu'apaecen nos materiales orgánicos (incluyida la grasa y la madera) cuando se calecer y tán a puntu d'amburar, d'esta forma ellaborando una parrillada sobre un cachu de madera amburando con fumu, deposítense esti tipu d'hidratos de carbonu policíclicos na superficie de la carne, les carnes cocinaes en fueos "ensin fumu" nun tener esti tipu de carbohidratos. Otru compuestu canceríxenu qu'apaez mientres el cocináu son les aminas heterocíclicas que se formen a altes temperatures colos compuestos aminoácidos de la carne (creatina y creatinina), esti compuestu apaez nes carnes espuestes con gran superficie a una fonte calorífica intensa, hai más concentración del mesmu nes carnes "bien feches" y menos nes "casi crudes", comprobóse amás que les marinadas acedes previes al cocináu por aciu calor radiante amenorguen l'apaición d'esta amina. Les nitrosamines apaecen cuando los nitritos (emplegaos como conservantes menguando l'apaición del botulismu) reaccionen colos aminoácidos de la carne, la reacción asocede nel estómagu y nes sartenes bien calientes, esta nitrosamina conozse como un axente dañible de ADN anque se desconocen los sos efectos sobre l'apaición de cáncer, por esta razón aconséyase cocinar pocu les carnes curaes en salazón (xamón, pastrami, etc.).
La carne esperimenta delles reacciones químiques cuando ye cocinada; estes reacciones modifiquen los sabores y golores de la carne, dependiendo de la forma de cocináu estes cualidaes pueden realzase o apangar. La carne cuando se cocina esponer a una fonte de calor qu'alza la so temperatura. Ente les reacciones más comunes ta'l cuayamientu de la proteína responsable de la contracción muscular, la miosina, que coagula a los 50 °C, lo que fai que la carne adquiera firmeza, coles mesmes lliberen molécules d'agua y esta ye la causante de los zusmios iniciales qu'esprende la carne al ser cocinada. Al algamar la temperatura de 60 °C otres proteínes empiecen a coagular y la carne va poniéndose cada vegada más firme, cuando s'algamar una temperatura nel intervalu de 60 °C y 65 °C la carne llibera munchos zusmios y encueye apreciablemente. Estos cambeos prodúcense por cuenta de la desnaturalización del coláxenu nes célules. La carne pierde la sesta parte del so volume y les célules se densifican. Por riegla xeneral la carne suelse sirvir a esta temperatura (correspuende a la midida de nel so puntu). Si siguir col cocináu la carne va ensugándose hasta que se llega a los 70 °C, temperatura na que'l coláxenu eslleir en gelatina y fai que la carne seya más tienra (esta temperatura algamar coles barbacoes). A una temperatura de 70 °C la gran mayoría de les bacteries muérrense, d'esta forma puede dicise que ye la forma más segura de sirvir la carne.
La forma ideal de cocinar carne ye aquella qu'embrive les perdes de mugor mientres el procesu, maximizando el procesu de desnaturalización del coláxenu y la so posterior disolución. Esto supon cocinar la carne rápido hasta la temperatura de 60 °C y algamáu esti puntu darréu amodo hasta los 70 °C. Dellos cocineros consiguen esta precisión por aciu observación y control de los mandos del fueu. Otros empleguen diversos termómetros. Sicasí, nun hai forma ideal de cocinar cualquier carne, el métodu tien de ser convenientemente afechu al tipu de carne de que se trate. Cocinar carne controlando la temperatura ye difícil por cuenta de que la 'fechura' non se homogeneiza por igual a lo llargo de tola carne, por riegla xeneral la superficie ta a muncha temperatura ente que l'interior ta crudu. Esisten munchos métodos pa preparar carne controlando la temperatura en tol volume de la carne, los más emplegaos realizar en dos etapes (rápido-lentu) controlando que l'interior quede fechu, dacuando arródiase la carne d'otru alimentu en forma de tires (lardeado).
Munchos cocineros menten que l'habilidá de cocinar carne de forma apropiada consiste en saber cuándo s'hai de parar el so cocináu. Esisten numberoses formes averaes en función de la grosez de la carne, minutos de cocináu en función del pesu, etc. Pero la forma esacta depende del conteníu graso: la grasa ye peor conductora del calor que les fibres musculoses, y estes peores que los güesos. Depende de la superficie de carne espuesto y de cómo ye tratada. De tala forma que puede dicise que nun hai fórmula única que determine l'acabáu de la carne, quedando na esperiencia del cocineru.
Na mayoría de les cultures la carne ye cocida enantes de ser consumida, anque esisten platos populares qu'inclúin la carne crudo como por casu steak tartar y el carpaccio. Les carnes ufierten diversos aspeutos dependiendo del corte y en delles ocasiones estes cortes non yá dependen del tipu d'animal sinón de la cultura culinaria d'un país. Aconséyase comer la carne por aciu diverses preparaciones de calor: asáu, a la parrilla, barbacoa, estofado, etc. Pal cocináu de la carne ye aconseyable algamar la temperatura de 70 °C nel puntu más interior de la masa a lo menos mientres un periodu de 2 minutos enantes de ser sirvíu. La carne de vaca pocu fecha provocó numberosos biltos de salmonelosis ya infección per contaminación de clostridium perfringens y Y. Coli, estes operaciones de contaminación evitar con una correcta manipulación y cocináu. Les carnes preparaes al caricote o en barbacoa tienen una graduación (denominada "fechura") que depende de los gustos del comensal: cada fechura tien una temperatura propio. La carne d'aves ta por riegla xeneral bien espuesta a contaminación, y esto ye por cuenta de que en la so superficie según nel cuévanu abdominal de les mesmes pueden esistir colonies de bacteries.
Ente les formes más habituales de cocináu atopen les carnes asaes, que pueden faese d'una pieza en barbacoa o en cachos como pueden ser los Köfte o los kebab, pueden faese preparaciones como les albóndiges, los mititei rumanos, los interiores de les empanades o les hamburgueses. Pueden participar en mueyos como los Ragù de la cocina napolitana, los gravy ingleses, dalgunos de los currys Gastronomía de la India indios, los sancochos Venezolanos o los dolmades de la cocina turca. Les sos preparaciones suelen ser típiques en formes de aspics, embutíos (salchiches, salame, etc.), salazones (xamón, Cecina, pastrami, afumaos, Skerpikjøt, etc.), marinados, patés (Pastel de carne pastel de carne), etc. En delles ocasiones preséntase enlatada como'l spam o'l corned beef. Delles preparaciones son exótiques como'l curanto chilenu, el chili con carne (llegumes con carne) o'l fricasee.
Les carnes son un productu bien perecederu ya inestable y tienen de ser Técniques de caltenimientu de los alimentos almacenaes n'ambientes esfrecíos (lo ideal ye que tean ente los -1 °C y los 2 °C), les carnes envasadas n'embalaxes al vaciu esfrecíes tienen de permanecer almacenaes nel so interior hasta minutos enantes del so cocináu, si ruempe l'envoltoriu la so vida media amenorgar a unos díes. Nun hai qu'envolubrar la carne con bolses de plásticu yá que aumenta la posibilidá de crecedera bacteriana, polo que nun tien de ser envolubrada la carne so nengún criteriu hasta que nun se comercialice y llegue al consumidor final. La carne tien de tar dixebrada y fora de contactu con otros alimentos pa evitar contaminaciones cruciaes. La carne picao ten de ser comida a les poques hores de ser procesada, el so estáu facer fácilmente oxidable teniendo amás muncha superficie pa ser atacada por microorganismos. La carne picao envasada al vaciu aguanta unos díes más.
Dalgunos de los efectos organolépticos cuando la carne ta fora de los sos periodu de consumu son los golores y sabores rancios procedentes de les primeres reacciones químiques debíes a la oxidación de los ácidos grasos (en combinación cola lluz). Esta oxidación nun ye venenosa pero fai que la carne nun seya apetecedora pal consumidor yá que modifica'l color y el golor de la mesma. Les grases ensin encher son les primeres en ponese rancies, ye por esta razón pola que les carnes con un conteníu mayor nesti tipu de grases tien de comercializase enantes. Tien de ponese la carne nel refrixerador na zona más escura y fría posible.
Pal conxeláu de carnes aconséyase que se realice lo "más rápidu posible", el conxeláu lentu fai crecer cristales de xelu nes fibres musculares faciendo que se ruempa la estructura de la pieza y modifíquense les propiedaes de tenrura y testura que teníen enantes. La temperatura ideal pal conxeláu de carnes ye -45 °C, la duración de la carne so estes condiciones depende de la especie, pero como riegla xeneral una carne bien conxelada puede durar unos seis meses enantes de ser preparada.
La técnica d'ensugar la carne cruda utilizando'l sol como deshidratante ye una técnica y costume primitiva usada por munches cultures, en distintes dómines y partes del mundu. Trátase a cencielles d'un métodu primitivu que consiste en dexar ensugar la carne de los animales adomaos y/o de delles especies al traviés de la deshidratación; esiste evidencia arqueolóxica de qu'el Home de Neandertal ensugaba en cueves la carne de mamut.
El métodu consiste en dir camudando la carne de posición pa facilitar la evaporación, inclusive en ciertes ocasiones puede llegar a realizase pequeñes perforaciones col fin d'entainar l'ensugáu/madurecíu o pa una meyor penetración cuando s'utiliza sal.
La perda de volume y de pesu puede xubir de 40 a 50% ya inclusive más; por ello, estos beneficios fixeron qu'esti seya unu de los principales alimentos d'elección pa viaxeros, esploradores, pueblos cazadores, llabradores de monte, pastores y nómades, inclusive como fonte d'alimentu pa los exércitos (el famosu ""kuivaliha"" de los soldaos finlandeses o ""shit on a shingle"" de los soldaos estaunidenses, dambos productos utilizaos mientres la Segunda Guerra Mundial).
El métodu del "ensugáu al sol", "ensugáu al aire" o "ensugáu al vientu" ye'l más primitivu; en rexones de América del Sur y en función de la gran disponibilidad de la sal dio'l saláu siendo esta técnica muncho más eficiente; darréu y más evolucionáu aportó l'afumáu en fríu, inclusive l'agregáu de yerbes arumoses, especies y/o condimentos como pimienta, ajíes molíos, nuez moscada, etc. amontando y ameyorando el sabor de la carne deshidratada.
Foi la necesidá de caltener la carne por llargos periodos de tiempu por cuenta de la falta de tecnoloxía y ferramientes de refrigeración necesaries. Primeramente, foi producíu en forma individual o artesanal, darréu la producción foi desenvuelta por carniceros pa llegar finalmente a la industria.
Ensin necesidá d'una llavadura previa, munches vegaes deshuesada y ensin grasa, fileteada, deshebrada en cachos o a cencielles nun solu cuerpu, una vegada disecada podía tresportase fácilmente o almacenase por llargos periodos de tiempu.
Col intre de los sieglos, estos productos resultaron ser ingredientes importantes na gastronomía de munches rexones del mundu onde inda se les consume. Col curáu ameyoráronse les técniques surdiendo asina los xamones, chacinados, embutíos y la industrialización de la producción en ambientes controlaos de lluz, temperatura y mugor al traviés de saladeros con técniques como la liofilización. 
La técnica del "saláu" puede realizase "por salmoria" (que ye'l más común pa los pexes) y "en secu" (que s'utiliza más comúnmente pa la carne). La diferencia mora básicamente na técnica de preparación anque se llogra prácticamente la mesma resultancia: carne seco o deshidratada.
La cantidá de carne consumida en cada país depende en gran midida de les condiciones sociales, económiques y polítiques, creencies relixoses, influencia xeográfica, etc. El consumu de carne nel mundu va creciendo a midida que va creciendo la población mundial, consumiéndose cada vegada más carne per cabeza. Esti efectu, por casu, puede vese al esaminar la composición de les recetes del sieglu XIX onde la carne emplegar en "pequeñes cantidaes" pa dar sabor a los platos, cola esceición de les recetes de l'alta sociedá. El consumu mundial de carne en 2004 distribuyir de la siguiente forma: el gochu algamó'l 38 %, el consumu d'aves el 30 % y el de xata un 25 %, siendo'l d'óvidos aprosimao un 7 %. Esti consumu fai que se considerara qu'una persona que vive nun país desenvueltu consumiera cerca de 30 quilos de carne per añu. L'aumentu de consumu de carne yá lo previo l'escritor Upton Sinclair na novela de 1906 titulada "La Xungla" ("The Jungle"), na cual describe un mundu onde la industria cárnica tendría una relevancia bien importante na economía de los países desenvueltos.
El consumu de carne suel ser alzáu nos países productores y ye mayor el d'animales de campera qu'el d'aves de corrolada. Cada añu crez la población mundial a un ritmu de 73 millones de persones y prevese que la demanda de consumu de carne doblar nel periodu que va dende 1995 a 2020. La forma de satisfaer la demanda mundial ye qu'el llabradores produzan un 40 % más granu nel 2020. La medría d'área de cultivu espérase que creza tan solo un quinta parte más ente 1995 y 2020, espérase que la medría na demanda seya mayor nos países en víes de desenvolvimientu. Nos países desenvueltos mientres la década de 1990 la demanda de carne creció casi tres veces más que nos países en víes de desenvolvimientu. Envalórase que la crecedera de la demanda va ser mayor nel Este d'Asia, siguíu de Llatinoamérica.
Los habitantes de los países desenvueltos peracaben de media una tercer parte de la producción de carne y una tercer parte de la producción de la lleche y de los sos derivaos, pero esta situación ta camudando rápido. La cantidá de carne consumida nos países en víes de desenvolvimientu creció a finales del sieglu XX trés vegaes con respectu al consumu nos países desenvueltos. Prepárase la denominada revolución de la ganadería na que la producción gobernar pola demanda. Según les previsiones, nel añu 2020 la repartición del consumu de carne mundial nos países en víes de desenvolvimientu va espandir del 52 % al 63 %. Les previsiones pal añu 2020 faen pensar que los países en víes de desenvolvimientu van consumir 107 millones de tonelaes métriques (mtm) más de carne y 177 mmt más de lleche de los que se consumió nel periodu 1996/1998, lo que va obligar a los países desenvueltos a producir una medría de 19 mtm de carne y 32 mtm de lleche. La medría de la masa ganadero va riquir una medría na producción de ceberes de cerca de 300 mtn nel añu 2020. Los países esperen qu'esista un cambéu na dieta mundial de tala forma que seya posible frenar esta tarrecible demanda, máxime cuando la estabilidá de los precios de les ceberes pueda comprometer esta crecedera.
Dende un puntu de vista nutricional, la carne ye, magar non la única, una de les mayores fontes de proteínes (unu de los trés macronutrientes de la dieta humana) qu'esisten. Los discutinios nutricionales esistentes sobre la posible capacidá o incapacidá de construyir una dieta sana basada en carne fai que se plantegen otres posibilidaes de futuru.
Una d'elles plantégase caltener la ingesta de proteínes que se consideren afeches pa una dieta sana por aciu el cambéu de costumes culinaries. Una posibilidá ye l'adecuación escontra la entomofagia (ingesta d'insectos) y otra la conversión progresiva de la carne nun alimentu funcional que tenga amenorgaos niveles de grasa y colesterol.
La comunidá científica empecipió delles llinies d'investigación destinaes a atenuar dellos efectos nocivos de la carne. Por casu, ta investigándose cómo reemplazar casi'l 100 % de la grasa de la carne por grases vexetales más sanes (concretamente aceite d'oliva);añedir soya como fonte d'aminoácidos más digestibles;l'usu d'estractos naturales procedentes de les fueyes de té verde p'amenorgar la oxidación lípida, causante del golor a ranciu;el control del sodiu pa evitar daños nos hipertensos (la carne ye relativamente baxa en conteníu de NaCl, pero los sos derivaos non tantu); la adición d'ácidos grasos omega-3 —yá esisten estudios de salchichón ellaboráu con estos ácidos grasos—;la adición de fibra, etc.
Otres investigaciones dirixir a la ellaboración y comercialización de la carne in vitro, ensin la intervención animal directa, gracies al cultivu de texíos n'ambientes controlaos. Esisten patentes sobre'l so cultivu n'Europa dende 1999, emplegaes principalmente na producción de salchiches. Otros estudios centráronse en llograr la crecedera de carne de pexe (principalmente de "Carassius auratus"), llegando a porcentaxes de crecedera del 20 % a lo más. Sicasí la meyora d'esti procesu precisa del resolvimientu de dellos problemes técnicos como'l soporte necesariu pa xenerar grandes cantidaes, la vascularización, etc. La investigación dientro d'esta área ta rellacionada cola denominada técnica de biorreactor. La carne in vitro tien la ventaya d'ufiertar al consumidor una carne colos ingredientes "controlaos" (esto ye, controlando'l conteníu de proteínes y ácidos grasos, según el de vitamines y sales minerales), control sobre les enfermedaes, la eficiencia, embrivir l'usu d'animales, etc. Queda la incógnita alrodiu de l'aceptación final del consumidor.
Comida
La comida ye'l conxuntu de sustances alimenticiu que se peracaben en distintos momentos del día o nueche. Una vegada inxeríes por un organismu vivu, aproven d'elementos pal so nutrición y dexen la so caltenimientu. Sicasí, el consumu de les sustances que componen una comida tamién se realiza con fines fruitivos o gratificantes. Los seres humanos realicen delles comíes al día, y el númberu y conteníu de caúna d'éstes depende d'un conxuntu de factores tales como los ambientales (xeográficos, estacionales, etc.) y los sociales 
El réxime más espublizáu de les ingestas diaries d'alimentos ye'l siguiente:
A estes ingestas pueden amestase otres:
El conteníu de les comíes tamién ye variable. Asina, por casu, el conteníu del almuerzu puede bazcuyar ente namái una taza de café y tómalo d'alimentos en mayor cantidá y calidá como pue ser lleche, fervinchos, zusmiu de fruta, fruta, panificados, pexes, fiambres, güevos, etc.
Nes comíes principales suelse utilizar esta nomenclatura:
Anque fai referencia a tou cuanto inxer un organismu vivu pal so nutrición y caltenimientu, suel denominase comida específicamente a los alimentos sólidos, acutando'l términu "bébora" pa los líquidos. Anque dacuando pa faer referencia a sopes y caldos usen dambos términos al ser inxeríos por aciu cuyar, lo más común ye usar el términu tomar.
Tocantes a la producción industrial de comida o alimentos, la industria alimentaria usa numberoses Técniques de caltenimientu de los alimentos técniques de caltenimientu, como pueden ser la conxelación, los encurtidos y el almíbar, ente otres.
La forma de consiguir los alimentos (los ingredientes necesarios pa la comida), la forma de preparar, la forma de sirvilos, la forma de compartilos y la forma d'inxerilos (acompañaos o non d'otros alimentos, combinaos en númberu infinitu de formes) son distintes tamién pa cada sociedá particular, pa cada grupo humanu, pa cada clase social, pa cada país y pa cada continente.
A la cantidá d'enerxía qu'un humanu tien de consumir diariamente llámase-y tasa metabólica basal y distintes comíes dexen algamar tala tasa de la que s'adquieren vitamines y minerales.
Reló
Denominar reló al instrumento capaz de midir el tiempu natural (díes, años, fases llunares, etc.) en unidad convencionales (hores, minutos o segundos). Fundamentalmente dexa conocer la hora actual, anque puede tener otres funciones, como midir la duración d'un socesu o activar una señal en cierta hora específica.
Los relóes utilizar dende l'antigüedá y a midida que foi evolucionando la tecnoloxía de la so fabricación fueron apaeciendo nuevos modelos con mayor precisión, meyores prestaciones y presentación y menor costu de fabricación. Ye unu de los preseos más populares, yá que prácticamente munches persones disponen d'unu o dellos relóes, principalmente de pulsera, de manera que en munchos llares puede haber dellos relóes, munchos electrodomésticos incorporar en forma de relóes dixitales y en cada computadora hai un reló.
El reló, amás de la so función práctica, convirtióse nun oxetu de xoyería, símbolu de distinción y valoración.
La mayor precisión consiguida hasta agora ye la del postreru reló atómicu desenvueltu pola Oficina Nacional de Normalización (NIST) de los Estaos Xuníos, el NIST-F1, puestu en marcha en 1999, ye tan esactu que tien un marxe d'erru de solo un segundu cada 30 millones d'años.
Los antiguos conocieron delles especies de relóes. Vitruvio fala del reló d'agua o clepsidra, el d'aire, el de sol y d'otres especies que nos son desconocíes.
Los exipcios midíen cola clepsidra los movimientos del Sol. D'igual mediu valíase'l pernomáu astrónomu pa les sos observaciones. Les clepsidres y los relóes de sol fueron inventaos en Exiptu en tiempos de los Ptolomeos; les clepsidres fueron dempués perfeccionaes por Escipión Nasica o según otros por Ctesibio (discípulu d'el oradores romanos midíen con elles la duración de los sos discursos.)
Créese que los grandes relóes de peses y ruedes fueron inventaos n'Occidente pol monxu benedictín Gerberto (papa, col nome de Montés II, escontra finales del sieglu X) anque yá con dalguna anterioridá conocer nel Imperiu bizantín.
Según otres fontes, el primer reló de que fala la hestoria construyíu sobre principios de mecánica ye'l de Richard de Wallingford, abá de San Albanu, que vivió n'Inglaterra escontra 1326, pos al paecer la invención de Gerberto (dempués Montesa II) nun yera más qu'un reló de sol. El segundu ye'l que Santiago Dondis mandó construyir en Padua escontra 1344 y nel cual según refieren víase'l cursu del sol y de los planetes. El terceru foi'l qu'había nel Louvre de París, mandáu traer de Alemaña pol rei Carlos V de Francia. L'antepasáu directu d'estos preseos podría ser el complexu mecanismu de Anticitera, datáu ente 150 y 100 e.C.
N'España, la noticia más antigua de la instalación d'un reló de torre data de 1378, cuando se recueyen nun documentu les condiciones establecíes ente'l cabildru de la catedral de Valencia y Juan Alemany, maestru de relóes procedente d'Alemaña, pa realizar un reló d'esfera grande p'allugalo nel antiguu campanariu. Dientro de los relóes mecánicos consideraos los más antiguos del país alcuéntrase'l reló «"seny de -yos hores"» que foi instaláu na catedral de Barcelona en 1393; el del campanariu de la ilesia de San Miguel de la villa de Cuéllar (Segovia) que foi iguáu nel añu 1395 y finalmente na catedral de Sevilla otru en 1396, que la so inauguración tuvo llugar el 22 de xunetu de 1400 en presencia del rei Enrique III de Castiella.
El primeru qu'imaxinó construyir relóes de bolsu foi Pedro Bell de Núremberg; el so aspeutu valió-yos el nome de «güevos de Núremberg». En 1647, Christiaan Huygens aplicó a los relóes de torre o de paré'l pendilexu, que'l so descubrimientu deber a Galiléu. El mesmu físicu aplicó en 1665 el muelle d'espiral a los relóes de bolsu. En 1647, el xinebrín Gruet, residente en Londres, aplicó al reló la cadeniella d'aceru que sirve pa tresmitir el movimientu del tambor al conu, sustituyendo a les cuerdes de vihuela emplegaes hasta entós. Dos años dempués inventáronse los relóes de repetición.
Hai una gran variedá de tipos distintos de relóes. Anguaño los relóes personales son na so mayoría mecánicu y electrónicu, yá seyan analóxicos o dixitales, funcionen con una pequeña pila eléctrica que por aciu impulsos fai xirar les aguyes (relóes analóxicos) o marca los númberos (relóes dixitales).
Esisten gran cantidá de relóes mecánicos pa usu personal (de pulsera o de bolsu) o xeneral (relóes de paré y antoxana). 
Los relóes mecánicos envalórense y valoren más que los electrónicos a pesar de la so menor exactitú y mayor preciu; yá que son consideraos polos espertos como obres d'arte mecánicu.
Anguaño esisten una gran cantidá de compañíes reloxeres, fabricantes de relóes mecánicos, tantu personales como fixos, países como Alemaña, Suiza, Xapón, China, Reinu Xuníu, Estaos Xuníos y Rusia, alluguen importantes compañíes del sector.
Nel formatu analóxicu esiste una escala fixa y dos aguyereties que xiren a velocidá constante; l'aguya más curtia y ancha indica les hores, y tarda doce hores en completar una vuelta completa, l'aguya más delgada y llarga, el minuteru, indica los minutos y tarda una hora en completar una vuelta completa a la esfera del reló. Puede esistir una tercer aguya na mesma exa o con una exa distinta que señala los segundos y tarda un minutu en dar una vuelta completa.
Nos relóes dixitales, hai dos grupos de dos díxitos cada unu, dixebraos pol signu de dos puntos (:), los dos primeros indiquen la hora en formatu de 24 hores de 0 a 23 o en formatu de 12 hores de 1 a 12; el segundu grupu de díxitos indica los minutos nun rangu de 0 a 59, en dellos casos puede esistir un tercer grupu de dos díxitos qu'indica los segundos nun rangu de 0 a 59 segundos.
De primeres, namái los llevaben les muyeres, hasta la Primer Guerra Mundial (1914-1918), en que se fixeron populares ente los homes de les trincheres.
Los relóes de pulsera vienen toos con dos correes ajustables que s'asitien en dalguna de les muñeques pa la so llectura. Son de tipu analóxicu y dixital. Anque la carátula de la mayoría d'ellos ye xeneralmente redonda, tamién esisten de carátula cuadrada, hexagonal y hasta pentagonales.
Nos relóes analóxicos (de variable continua) la hora indicar na carátula por aciu dos o trés manecillas: una curtia pa la hora, una llarga pa los minutos y, opcionalmente, una tercer manecilla tamién llarga que marca los segundos. Nos relóes dixitales (de variable discreta) lléese la hora directamente en númberos sobre la pantalla. Tamién esisten relóes mistos, esto ye, analóxicos y dixitales na mesma carátula.
Los relóes calendarios son relóes mecánicos o dixitales que marquen l'añu a valir, el mes, el día de la selmana, la hora, los minutos ya inclusive los segundos.
Los cronógrafos son relóes bien precisos (de normal hasta les milésimes de segundu) utilizaos pa midir intervalos de tiempu, por casu en pruebes deportives o n'esperimentos científicos.
N'alta reloxería referir a preseos de precisión certificaos pol COSC (control oficial suizu de cronometría).
Antes d'inventase los relóes personales de pulsera y de bolsu inventáronse relóes bien grandes de mecanismos complicaos y pesaos que s'asitiaben a lo cimero de les torres y campanarios de los pueblos y ciudaes por que los ciudadanos tuvieren conocencia de la hora del día. A estos relóes conectábase-yos a una campana grande y sonoro y ye la que diba indicando con un toque peculiar les hores y cuartos d'hora cuando se diben cumpliendo. A lo llargo de los años hai relóes d'esti tipu que se fixeron bien famosos, como'l "Gran Reló de Westminster" asitiáu na Torre d'Isabel del palaciu del Parlamentu británicu o l'asitiáu na Puerta del Sol de Madrid.
Los relóes figuraron mientres sieglos como pieces importantes nel amoblamientu de salones, pa lo cual construyíense con diverses formes decoratives. Prescindiendo del reló de sable, que vien usándose dende les civilizaciones griega y romana pa midir ralos curtios y prefijados, los relóes fueron usaos en cantidá bien pequeña hasta finales del sieglu XIII o mediaos del sieglu XIV, dómina na cual inventóse'l motor de resorte o muelle real, espublizándose l'usu del reló mueble nel sieglu XVI.
D'esta dómina caltienen dellos exemplares bien interesaos nos Museos del Louvre, Berlín y Viena, que tienen la forma esterior d'un edificiu coronáu con una pequeña cúpula onde se topa'l timbre o campana de les hores.
Los relóes de bolsu inventar en Francia a mediaos del sieglu XV, pocu dempués d'aplicase a la reloxería'l muelle espiral. De primeres teníen forma cilíndrica, variando enforma y con raros caprichos, y dende l'empiezu del sieglu XVI construyir en Núremberg con mapa y en forma ovoidea, d'onde deriva'l nome de "güevos de Núremberg", creyéndose inventaos nesta ciudá alemana ya italiana.
El reló nuclear podría ser útil pa delles comunicaciones confidenciales y pal estudiu de teoríes fundamentales de la física. Coles mesmes podría añedir precisión al sistema d'allugamientu global (GPS pola so sigla n'inglés), que se sofita agora en relóes atómicos. La precisión estrema d'esti reló, cien veces cimeru a la de los actuales relóes atómicos, provién del núcleu d'un solu ion de torio.
Otros tipos de relóes según la so forma o empléu son:
El reló con esfera tradicional suel cuntar con manecillas pa la hora, minuteru (pa los minutos) y segunderu (pa los segundos)y l'horariu (pa la hora). Amás, puede cuntar adicionalmente con espertador o calendariu
Un reló electrónicu ye un reló nel que la base de tiempos ye electrónica o electromecánica, al igual que la división de frecuencia. La exactitú del reló depende de la base de tiempos, que puede consistir nun oscilador o nun adaptador que, a partir d'una referencia, xenera una señal periódica.
El divisor de frecuencia ye un circuitu dixital formáu por una sucesión de contadores hasta llograr una frecuencia de 1 Hz, que dexa amosar segundos. Si quier amosase décimes, la división detener al llegar a los 10 Hz. Esta frecuencia pasa al módulu de presentación, que puede ser de calter electrónicu o mecánicu, onde otros divisores van dixebrando los segundos, minutos y hores pa presentales por aciu dalgún tipu de pantalla.
Los relóes mecánicos escarecen na mayoría de los casos de componentes electrónicos; esti tipu de relóes cunten con un sistema mecánicu fabricáu xeneralmente en metal, onde la fuerza motriz necesaria pa poner en marcha la maquinaria ye apurrida por un muelle motor o per mediu de peses conectaes por cadenes o cables.
Na cultura popular ye común referise a la carga del muelle motor como "dar cuerda", sicasí esti términu ye erróneu, y solo ye aplicable a los relóes de peses, onde lliteralmente se-y da cuerda a un cilindru dientro del reló por que de esa manera siga'l descensu de la pesa que da vida al mesmu. Dientro d'un muelle motor alcuéntrase una banda o cinta de aceru templáu que, al endolcase, xenera una fuerza de torción usada pol reló pa mover el mecanismu, bien seya la marcha o la sonería. Per mediu d'un tren de engranajes amenórgase la fuerza y aumenta la velocidá, rematando nuna rueda dentada de manera especial, llamada rueda d'escape, que conecta con una pieza llamada Ancora. Esta pieza ye la encargada de convertir el movimientu rotatoriu de los engranajes nun desplazamientu llateral d'esquierda a derecha que se tresmite a un volante o a un pendilexu p'aprovi-yos la enerxía abonda pa bazcuyar. Ye'l contactu ente estos dos pieces, rueda d'escape y Ancora el que produz el famosu tic-tac. Finalmente, el pendilexu o'l volante marquen el pasu del tiempu y conózse-yos col nome de órganu regulador. El reló usa les sos oscilaciones o alternances constantes pa determinar el pasu del tiempu: cuanto más precisu sía'l mecanismu, menos variaciones va haber na periodicidad de les oscilaciones.
Cabo resaltar que, anque los relóes de pulsera, qu'usen volantes como órganu regulador, llograron niveles d'exactitú sorprendentes; el pendilexu y la so oscilación periódica regular siguen siendo'l patrón de midida del tiempu o órganu regulador más esactu nos relóes mecánicos.
De normal el númberu de engranajes o ruedes que tien un reló mecánicu ye consecuencia directa del tiempu envaloráu nel que'l muelle o la pesa aprovirá-y enerxía abonda pa funcionar; asina, si un reló mecánicu, por casu un espertador, ta construyíu p'almacenar 24 hores de marcha, el númberu de ruedes va ser xeneralmente de cinco, dende'l engranaje del muelle hasta la rueda d'escape; per otru llau, si tratar d'un reló de paré, onde la reserva de marcha ta diseñada pa durar 192 hores (ocho díes), entós va añedise una rueda extra xusto dempués del muelle motor para d'esta forma aumentar la velocidá del mecanismu d'escape en relación a la velocidá de rotación del muelle motor, espandiendo asina l'autonomía de funcionamientu del mecanismu, anque nestos casos riquir de muelles más poderosos, pa compensar la perda de fuerza causada pol aumentu na relación de los engranajes; finalmente, la hora amuésase siempres en formatu analóxicu, per mediu de manecillas, qu'usen el xiru de los engranajes internos, usualmente la rueda primera pa los relóes de 1 día, y la rueda segunda pa los de 8 díes, pa convertir el movimientu del tren de engranajes, controláu pol sistema d'escape, n'indicaciones comprensibles pa les persones, quien realicen la llectura de la hora afitándose na posición de les manecillas frente a una escala horaria fixa nel frente del reló.
Cabo resaltar, que'l minuteru nel reló mecánicu, a diferencia del horariu, nun tener un tren de engranajes independiente qu'afaiga la relación pa marcar la hora, ésti alcuéntrase fixu a la rueda que usualmente engrana col muelle motor, dicha rueda tien una exa que sobre sale, en frente de la maquinaria, y que ye de fechu la exa conocida como “cañón”, onde se conecta'l minuteru, polo tanto esta rueda xira una vegada cada 60 minutos esactamente, el cañón horariu realiza un amenorgamientu de velocidá, usando un pequeñu tren de engranajes allugáu na parte frontera del reló xustu ente'l minuteru y l'horariu, la relación ente dambos seria entós de 1/12, onde per cada vuelta de la manecilla horaria, la minutera debió xirar 12 vegaes, esti mecanismu tamién s'atopa en tolos relóes electrónicos con llectura analóxica.
El tipu de base de tiempos utilizada ye tan importante que suel dar nome al tipu de reló. Les más habituales son:
El reló mecánicu basar nun pulsiador que puede ser de 1 Hz o submúltiplu. Polo xeneral esti pulsiador yera un mecanismu d'escape mecánicu nel cual la enerxía almacenada nun muelle yera lliberada de manera constante y lenta. El soníu de tic-tac del reló correspuende a esti sistema d'escape que ye'l responsable de xenerar la base de tiempu del reló y brinda movimientu al segunderu; tanto'l minuteru como l'horariu son movíos por aciu trenes de engranajes que tresformen la relación del segunderu en 1/60 pal minuteru y de ésti 1/60 pal horariu( ver imaxe).
Un reló dixital consta d'un oscilador, xeneralmente de cuarzu el cuál por aciu divisor de frecuencia, a semeyanza de los trenes de engranajes, xenera les señales de 1 Hz, 1/60 Hz y 1/3600 Hz pal segunderu, minuteru y horariu respectivamente. Nesti casu los distintos pulsos eléctricos pasen a 3 contadores en cascada que se correspuenden na pantalla a los segundos, minutos y hores respectivamente. Esti contadores tán acoplaos pa dexar la secuencia necesaria de conteo y de señalización ente un contador y otru, a saber 0 al 59 pa los segundos y los minutos y 0 a 24 o 1 a 12 pa les hores, según el diseñu particular o la configuración en modelos que dexen dambes.
Midida
El términu "midida" puede referise a los siguientes artículos:
Semiconductor
Semiconductor ye un elementu que se porta como un conductor o como un aislante dependiendo de diversos factores, como por casu el campu eléctrico o magnéticu, la presión, la radiación que-y incide, o la temperatura del ambiente nel que s'atope. Los elementos químicos semiconductores de la tabla periódica indicar na tabla axunta.
L'elementu semiconductor más usáu ye'l siliciu, el segundu'l xermaniu, anque idénticu comportamientu presenten les combinaciones d'elementos de los grupos 12 y 13 colos de los grupos 16 y 15 respectivamente (GaAs, PIn, AsGaAl, TeCd, SeCd y SCd). Darréu empezóse a emplegar tamién el azufre. La característica común a toos ellos ye que son tetravalentes, teniendo'l siliciu una configuración electrónica s²p².
Ye un cristal de siliciu o xermaniu que forma una estructura tetraédrica similar a la del carbonu por aciu enllaces covalentes ente los sos átomos, na figura representaos nel planu por simplicidá. Cuando'l cristal atopar a temperatura ambiente dellos electrones pueden absorber la enerxía necesaria pa saltar a la banda de conducción dexando'l correspondiente buecu d'electrón buecu na banda de valencia (1). Les enerxíes riquíes, a temperatura ambiente, son de 1,12 eV y 0,67 eV pal siliciu y el xermaniu respectivamente.
Obviamente el procesu inversu tamién se produz, de cuenta que los electrones pueden "cayer", dende l'estáu enerxéticu correspondiente a la banda de conducción, a un buecu na banda de valencia lliberando enerxía. A esti fenómenu denominar recombinación. Asocede que, a una determinada temperatura, les velocidaes de creación de pares y-h, y de recombinación iguálense, de cuenta que la concentración global d'electrones y buecos permanez constante. Siendo "n" la concentración d'electrones (cargues negativas) y "p" la concentración de buecos (cargues positivas), cumplir que:
siendo n la concentración intrínseca del semiconductor, función esclusiva de la temperatura y del tipu d'elementu. 
Exemplos de valores de n a temperatura ambiente (27 ºC):
Los electrones y los buecos reciben el nome de portadores. Nos semiconductores, dambos tipos de portadores contribúin al pasu de la corriente eléctrica. Si sométese'l cristal a una diferencia de potencial producen dos corrientes eléctriques. Per un sitiu la debida al movimientu de los electrones llibres de la banda de conducción, y por otru, la debida al desplazamientu de los electrones na banda de valencia, que van tender a "saltar" a los buecos próximos (2), aniciando una corriente de buecos con 4 capes ideales y na dirección contraria al campu eléctrico que la so velocidá y magnitú ye bien inferior a la de la banda de conducción.
Si a un semiconductor intrínsecu, como l'anterior, añedir un pequeñu porcentaxe de impureces, esto ye, elementos trivalentes o pentavalentes, el semiconductor denominar estrínsecu, y dizse que ta dopado. Evidentemente, les impureces tendrán de formar parte de la estructura cristalina sustituyendo al correspondiente átomu de siliciu. Anguaño llográronse añedir impureces d'una parte por cada 10 millones, llogrando con ello un cambéu del material.
Un Semiconductor tipu N llógrase llevando a cabu un procesu de dopado añediendo un ciertu tipu d'átomos al semiconductor pa poder aumentar el númberu de portador de carga portadores de carga llibres (nesti casu negativos o "electrones").
Cuando s'añedir el material dopante, apurre los sos electrones más sele venceyaos a los átomos del semiconductor. Esti tipu d'axente dopante ye tamién conocíu como "material donante", yá que da dalgunos de los sos electrones.
El propósitu del dopaxe tipu n ye'l de producir bayura d'electrones portadores nel material. P'ayudar a entender cómo se produz el dopaxe tipu n considérese'l casu del siliciu (Si). Los átomos del siliciu tienen una valencia atómica de cuatro, polo que se forma un enllaz covalente con cada unu de los átomos de siliciu axacente. Si un átomu con cinco electrones de valencia, tales como los del grupu 15 de la tabla periódica (ej. fósforu (P), arsénicu (As) o antimoniu (Sb)), incorporar a la rede cristalina nel llugar d'un átomu de siliciu, entós esi átomu va tener cuatro enllaces covalentes y un electrón ensin enllazar. Esti electrón extra da como resultáu la formación de "electrones llibres", el númberu d'electrones nel material supera llargamente'l númberu de buecos, nesi casu los electrones son los "portadores mayoritarios" y los buecos son los "portadores minoritarios". Por causa de que los átomos con cinco electrones de valencia tienen un electrón extra que "dar", son llamaos átomos apurridores. Nótese que cada electrón llibre nel semiconductor nunca ta llueñe d'un ion dopante positivu inmóvil, y el material dopado tipu N xeneralmente tien una carga eléctrica neta final de cero.
Un Semiconductor tipu P llógrase llevando a cabu un procesu de dopado, añediendo un ciertu tipu d'átomos al semiconductor pa poder aumentar el númberu de portadores de carga llibres (nesti casu positivos o "buecos").
Cuando s'añedir el material dopante llibera los electrones más sele venceyaos de los átomos del semiconductor. Esti axente dopante ye tamién conocíu como "material aceptor" y los átomos del semiconductor que perdieron un electrón son conocíos como buecu d'electrón buecos.
El propósitu del dopaxe tipu P ye'l de crear bayura de buecos. Nel casu del siliciu, un átomu tetravalente (típicamente del grupu 14 de la tabla periódica) xúnese-y un átomu con tres electrones de valencia, tales como los del grupu 13 de la tabla periódica (ej. Al, Ga, B, In), ya incorpórase a la rede cristalina nel llugar d'un átomu de siliciu, entós esi átomu va tener trés enllaces covalentes y un buecu producíu que se va alcuéntrase en condición d'aceptar un electrón llibre. 
Asina los dopantes crean los "buecos". Sicasí, cuando cada buecu movióse pola rede, un protón del átomu asitiáu na posición del buecu vese "espuestu" y en curtiu vese equilibráu como una cierta carga positiva. Cuando un númberu abondu de aceptores son añedíos, los buecos superen llargamente la escitación térmica de los electrones. Asina, los buecos son los "portadores mayoritarios", ente que los electrones son los "portadores minoritarios" nos materiales tipu P. Los diamantes azules (tipu IIb), que contienen impureces de boro (B), son un exemplu d'un semiconductor tipu P que se produz de manera natural.
Rugbi
El rugby , rugbi o fútbol "rugby" ye un deporte de contactu n'equipu nacíu en Inglaterra, onde tomó esi nome a partir de les riegles del fútbol ellaboraes nel colexu de la ciudá de Rugby ("Rugby School") nel sieglu XIX. 
El "rugby" ye practicáu a nivel internacional en tolos continentes, anque ye bien popular principalmente nes naciones que conformen les islles britániques (Escocia, Gales, Inglaterra, Irlanda y Irlanda del Norte), según en paises como Australia, Fiyi, Nueva Zelanda, Papúa Nueva Guinea, Samoa, Sudáfrica y Tonga), Arxentina y en Francia.
N'otros países tien variaos graos de popularidá y competitividá internacional. En África tamién ye popular, por influencia inglesa, en Namibia, Kenia y Zimbabue, y por influencia francesa en Túnez, Costa de Marfil, Madagascar y Marruecos. En América practicar principalmente en Arxentina -participante del Rugby Championship-, onde tien gran enraigono y que la so selección llogró importantes llogros internacionales; coles mesmes tien cierta popularidá n'otros países americanos, como Canadá, Uruguái, Colombia, Estaos Xuníos, Paraguái y Chile. En Asia, l'equipu más destacáu ye'l de Xapón. Nel restu d'Europa, destácase Italia, que participa nel Tornéu de los Seis Naciones. Igualmente ta espublizáu n'otros países del continente européu, sobremanera en Portugal, Rugby n'España y en países del Este européu, como Rumania, Xeorxa o Rusia. En Oceanía, por influencia australiana y neozelandesa, el "rugby" ye un deporte bien popular en Fiyi, Tonga y Samoa, trubiecu de xugadores destacaos nel ámbitu internacional.
A nivel internacional, el rugby ye reguláu por World Rugby, asociación federativa que cunta con 118 miembros (plenos y asociaos). Depués de participar en cuatro ediciones de los Xuegos Olímpicos a empiezos del sieglu XX, el rugby foi reincorporáu a los deportes olímpicos a partir de Ríu 2016 na so modalidá de "rugby 7".
Dende los oríxenes mesmos del "rugby" y el fútbol actual, a mediaos del sieglu XIX, definiéronse como'l álter ego del otru: fuerza contra habilidá; xuegu llimpiu contra xuegu deslleal, etc. Un antiguu dichu británicu diz que ""el fútbol ye un xuegu de caballeros xugáu por villanos y el rugby ye un xuegu de villanos xugáu por caballeros"". Nel rugby ye característicu'l respetu a les riegles que tienen de practicar tantu'l xugadores como'l públicu, y les decisiones del árbitru escasamente son aldericaes polos xugadores. Amás, foméntase la sociabilidá, dándose xeneralmente ente compañeros d'equipos y oponentes una cordial xunta dempués de los partíos, denominada "tercer tiempu", xuntu colos árbitros, entrenadores y parte del públicu, pa falar avera del partíu. Esti apellativu fíxose estensivu a los mediu de comunicación medios onde s'analiza esti deporte.
Esisten considerables diferencies terminolóxiques usaes nel rugby nos países de fala hispana según trátese de los países d'América o de España.
El rugby modernu, al igual que'l fútbol moderno, ye una evolución directa del "fútbol medieval británicu", tamién llamáu n'español "fútbol d'antroxu" (n'inglés "mob football", equivalente a "fútbol multitudinario"), un xuegu de pelota violentu y reiteradamente prohibíu, de riegles por demás variables, que se practicaba popularmente nes islles britániques mientres el medievu européu, nel que s'usaben tanto les manos como los pies, según la fuerza pa detener a los competidores.
La tradición atribúi la invención del rugby a William Webb Ellis, un estudiante de teoloxía del Colexu de Rugby y el troféu que s'apurre a'l ganadores de la Copa del Mundu de Rugby lleva'l so nome. El fechu ye recordáu nuna llábana mural de la "public school" de Rugby.
Les "Lleis del Xuegu de Rugby" son dictaes por World Rugby ("International Rugby Board" o IRB hasta 2014). El so cuerpu central son les 22 lleis que regulen el xuegu: el terrén, la pelota, númberu de xugadores, vestimienta, tiempu, oficiales, manera de xugar, ventaya, manera de marcar, xuegu puercu, "offside" (fora de xuegu) y "on side" (en xuegu), pase forward (pase adelantráu o "avant"), salíes, pelota al suelu ensin tackle ("placaje"), tackle ("placaje"): portador de la pelota baltáu, "ruck", "maul", "mark", "touch" y "line-out", "scrum" ("melé"), penales y "free kicks" y "tries" (ensayos).
Les "Lleis del Xuegu de Rugby" tamién tán integraes por un Prólogu, una llista de definiciones de los términos utilizaos nes riegles, un apartáu de variaciones pa menores de 19 años, otru apartáu pa ""seven a side"" (variante de siete xugadores por bandu), señales de los árbitros, y un estractu de la Regulación 12, sobre vestimienta d'el xugadores. La publicación oficial de World Rugby, coles mesmes, ta acompañada d'un Documentu del Xuegu», complementariu de les lleis, que "cubre los principios básicos del Rugby".
En 2008, la IRB aprobó 13 cambeos sustanciales, les "Esperimental Law Variations" (Variaciones Esperimentales de les Lleis), conocíes pola so sigla n'inglés, ELV al reglamentu, y que fueron puestes en práctica en tolos torneos oficiales del mundu a partir del 1 d'agostu de 2008. En 2009, la IRB incorporó 10 de les 13 ELV a les Lleis del Xuegu, dexando ensin efectu les otres trés.
N'español esisten dos traducciones del reglamentu:
Nel rugby enfréntense dos equipos de quince xugadores cada equipu (anque hai una variación pa un xuegu de siete). El campu de xuegu tien forma rectangular y ye de verde (anque pue ser de sable, tierra, nieve o verde artificial). Les sos midíes son d'un máximu de 100 metros de llargu y 70 d'anchu. Al campu de xuegu sumir dos árees, la zona d'anotación (o "in-goal"), en cada unu de los estremos, de non más de 22 metros caúna, destinada a sofitar la pelota pa llograr el "try" o "ensayu", principal anotación del xuegu.
Nos dos estremos del campu, nel centru de la "llinia d'anotación", atópense instalaos dos postes separaos ente sigo por 5,6 metros y xuníos por un travesal asitiáu a 3 metros d'altor. Los postes tienen de tener un mínimu de 3,4 metros d'altu, lo que-y da al conxuntu de los trés palos una forma de H.
La pelota o balón ye de forma ovalada, ta construyida con cuatro gajos de cueru o material sintético paecencia y pesa daqué menos de mediu quilu. Los partíos, na modalidá de quince xugadores, duren ochenta minutos, estremaos en dos tiempos iguales (setenta minutos pa les categoríes xuveniles menores de 19 años).
Un campu de xuegu de rugby ye rectangular, y nun tien d'entepasar de 100 m de llongura por 70 d'anchu. Les llinies llaterales (denominaes "llínees de "touch"") del campu de xuegu nun formen parte d'este. De siguío de cada unu de los llaos menores del rectángulu hai una zona d'anotación (o d'ensayu), denominada "in-goal"", con un llargor d'ente 10 y 22 m. Ente'l campu de xuegu y estes zones d'anotación hai una llinia continua, denominada "llinia de "goal"" (de marca, o d'anotación, o de gol), que ye parte de les postreres y en que'l so centru allugar los postes de gol. Estos postes verticales tán dixebraos ente sigo por una distancia de 5,6 m y xuníos a 3 m d'altor por un travesal. L'altor de los postes depende del gustu del equipu local, anque seya que non tien de devasar los 3,4 metros. El conxuntu del campu de xuegu y les árees de gol denominar "área de xuegu". L'área de xuegu, les llinia ensin incluyir nella (les llinies de "touch" y les llinies llateral y final que llinden el "in-goal", denominaes llinies de "touch in-goal" y llinies de pelota muerta respectivamente), y una área perimetral de 5 m d'anchu alredor del conxuntu anterior, denominar "terrén de xuegu".
En metá del campu, paralela a les llinies de gol, allúgase una llinia continua denominada "llinia de metá de cancha". Nel centru d'esta, una llinia perpendicular marca'l centru del campu. A 10 m a cada llau de la llinia de metá de campu esiste una llinia discontinua paralela, que utilízase como referencia pa les salíes, una y bones el balón tien de superar dicha llinia pa considerase en xuegu. De cada llau hai otra llinia continua ente dambes llinies de banda, paralela a la llinia de gol y a 22 m d'esta escontra'l centru del campu. L'espaciu delimitado per esta llinia y la de gol (escluyendo a esta) denominar "les 22". Ente dambes llinies de banda, a 5 m de la llinies de gol y paraleles a esta hai llinies discontinues. Finalmente, hai llinies discontinues ente les anteriores, paraleles a les llinies llaterales, a los 5 y 15 m d'estes. Estes llinies señalen les llendes pa la posición del xugador más avanzáu y más retrasáu nos saques de banda.
L'oxetivu fundamental consiste en llograr una mayor cantidá de puntos que l'adversariu. Los puntos pueden llograse de la siguiente manera:
Un xugador, siempres que s'atope en xuegu ("on side") puede:
Una de les riegles fundamentales del rugby ye'l placaje (llamáu "tackle" nel reglamentu publicáu pola IRB), reguláu na llei 15:
Por que el placaje o "tackle" seya válidu, l'atacante tien de ser baltáu tomándolo per debaxo de la llinia de los costazos.
Mientres el desenvolvimientu del xuegu, y de resultes de les riegles del xuegu que dexen el choque de contactu ente'l xugadores, prodúcense agrupaciones bonales d'el xugadores coles mires de caltener o recuperar una pelota que quedó nel suelu. Denominar "formaciones abiertes" o "rucks" y les sos riegles analícense más embaxo.
El xuegu empecipiar con un puntapié de salida, que tien d'efectuase de sobrepique, realizáu dende'l centru del campu. Toos el xugadores del equipu qu'efectúa la salida tienen d'allugase por detrás de la pelota hasta qu'esta fuera patiscada, y los rivales a diez metros de distancia. El balón tien de superar la distancia de diez metros ensin salir del campu y botar o ser atrapáu dientro d'él. El xuegu xeneral empezó, y va siguir hasta que se produza una interrupción. El xuegu atáyase cuando la pelota quedó “muerta”: la pelota salió de les llendes de la área de xuegu, marcóse un tanto, producióse una anulada, producióse una infracción ensin ventaya pal equipu non infractor, un xugador pidió una marca ("mark"), o se produció otra interrupción nel xuegu.
El xiblatu del árbitru marca los puntapiés de salida (non los de reinicio) y les pelotes muertes. L'árbitru fai sonar el so xiblatu tamién pa indicar que detuvo la cuenta del tiempu, por casu por que un xugador mancáu seya atendíu o pa dar indicaciones al capitán d'un equipu, y que la reinició.
Cuando'l tiempu escósase, el xuegu sigue hasta que se produxera una pelota muerta, sacantes esto fuera de resultes d'una infracción castigada con penal, y nesi casu tendrá de siguir sol mesmu principiu. El reinicio del xuegu nel segundu tiempu produzse tamién con un puntapié de salida, a cargu del equipu que nun efectuó'l del empiezu del partíu.
Si foi introducida al "in goal" polos atacantes, el defensores van efectuar un puntapié de reinicio na llinia de 22 metros (o en cualquier llugar detrás d'ella), nun siendo que los atacantes patiscaren la pelota y esta saliera ensin botar nel campu de xuegu, y nesi casu el defensores van poder escoyer ente una salida de 22 metros o un "scrum" nel puntu onde la pelota foi patiscada;
Cuando'l balón, o'l xugador que lu lleva, salen del campu pela llinia de "touch", el xuegu reiniciar por aciu un saque de banda llamáu "line out" que tien de refundiase rectu y superando la llinia allugada a cinco metros riolo adientro del "touch" ente dos fileres de xugadores, una de cada equipu y separaes por una distancia d'un metro. El xugadores tienen de saltar pa llograr la pelota, pudiendo ser impulsaos y sosteníos polos sos compañeru. El llanzamientu correspuénde-y al equipu que nun la unvió fuera, sacantes fuera consecuencia d'un penal, y nesi casu tien de llanzar l'equipu que patiscó. L'equipu que llanza la pelota decide tamién cuántos xugadores va haber na filera (de 2 a 14), ente que l'otru equipu puede tener menos pero non más. Tolos demás xugadores, sacante'l llanzador, un opuestu al llanzador del equipu rival, y un receptor per cada equipu, tienen d'alloñar diez metros escontra'l so campu de la llinia perpendicular al "touch" por onde se va refundiar la pelota.
La posición na que se va efectuar el tiru nun ye necesariamente aquella en que'l balón crució la llinia de "touch". Si'l balón foi patiscáu por un xugador per delantre de la so llinia de 22 metros, o por detrás d'ella cuando ye l'equipu defensor introducir na so zona de 22 metros, entós el llanzamientu tien d'efectuase en llinia col llugar dende onde se patiscó. Sía que non, l'equipu que tien de reponer la pelota en xuegu puede decidir efectuar un tiru rápidu” en cualquier llugar ente la so llinia de "goal" y la llinia en que tien de formase'l "line out"; pero pa ello tienen de cumplise ciertes condiciones: que s'utilice'l mesmu balón que salió del campu, que nun fuera tocáu por naide sacante'l xugador que llanza (y eventualmente pol xugador rival que salió fora del campu col balón), y que nun haya principiado la formación del "line out". Nel tiru rápido nun se riquir que'l balón seya refundiáu paralelamente a les llinies de "goal": puede unviase oblicuamente escontra la llinia de "goal" del llanzador, pero tien de superar la llinia de cinco metros paralela al "touch".
La pelota nun tien de refundiar se intencionalmente coles manos al "touch". Esta acción ye considerada xuegu puercu y castigada con un penal.
El scrum o la melé, una de les formaciones más reconocibles del rugby, ye una puya frente por frente, d'un grupu de cada equipu formáu por un máximu d'ocho y un mínimu de cinco xugadores en tres línea, que s'enfrenten agazapaos y garraos ente sigo, pa empezar a emburriar col fin de llograr el balón que foi llanzáu metanes ellos y ensin tocalo cola mano. El grupu que llograra'l balón, tien de sacalo ensin tocalo cola mano por detrás de la formación, onde lo tomará un xugador (usualmente, pero non siempres, el "mediu melé" o "mediu scrum") y va siguir el xuegu.
Tantu nel llanzáu ("line out") como nel "scrum" (la melé), el sentíu de les riegles ye qu'esista disputa pola pelota. Esa ye la diferencia coles infracciones mayores, que se penalicen con una patada de castigu (tiru a los postes, tiru fuera o puesta en xuegu), na que l'equipu infractor nun puede intervenir.
Los "rucks" y los "mauls" son les formaciones grupales de llucha pola pelota que formen dambos equipos mientres el desenvolvimientu del xuegu. La diferencia ente dambos finca en si la pelota alcuéntrase en poder d'unu d'el xugadores ("maul"), o si atopar nel suelu ("ruck").
El maul (llei 17) ye una formación esencialmente ofensiva. Produzse cuando un xugador que lleva la pelota ye garráu por unu o más defensores, y hai unu o más compañeros del portador de la pelota garraos a este, toos ellos sobre los sos pies (a lo menos tienen de ser dos atacantes y un defensor). Les sos riegles son complexes, pero básicamente nun tien de dexar de movese escontra la meta y colos defensores reculando; si ye deteníu mientres cinco segundos, dalgún xugador atacante tien d'abandonar el maul cola pelota o pasala; en casu contrariu, l'acción del forno atacante ye castigada con un scrum a favor del defensor. Con un maul puede realizase un try.
Na reglamentación vixente hasta agostu de 2008, esta formación non podía derrumbar, por ser consideráu xuegu peligrosu, sancionándose nesi casu con penal. Ente'l 1 d'agostu de 2008 y el 1 de xunu de 2009, poner en vigencia trece Variaciones Esperimentales Reglamentaries (ELVs), ente les que s'incluyó una que dexaba derrumbar el maul. Sicasí, depués de ser esaminaes mientres la temporada 2008/2009 la IRB decidió nun confirmar esta variación, volviendo tar prohibíu baltar el maul a partir del 1 de xunu de 2009.
El ruck (llei 16) ye una formación más empobinada a la disputa de la pelota, pero cuando ye executada en serie, tamién se convierte nuna ferramienta ofensivo. El ruck formar cola pelota nel suelu y con siquier un xugador de cada equipu topetando y puxando pola pelota, pero davezu son dellos. El ruck formar el xugadores parar y engarráu colos sos contrincantes, que deben "ruquear" la pelota, esto ye tratar de llograla, solamente utilizando los pies. El ruck suel formase cuando un xugador cola pelota ye baltáu; los sos compañeros vienen entós a protexer la posesión del balón, pasando un pie percima d'ésti, tomando asina posesión de la pelota y obligando al equipu contrariu a pasar dafechu penriba del xugador baltáu y correr a'l xugadores contrarios pa tomar la posición de la pelota. Non puede entrase lateralmente a esta formación yá que seria sancionáu con un penal.
Cuando se formen un ruck o un maul, fórmense tamién dos llinies imaxinaries de fora de xuegu. Estes llínees, paraleles a les de gol, pasen por detrás del pie más retrasáu del postreru xugador de cada bandu nel ruck o maul y van d'una llinia llateral a otra llinia llateral. Cualquier xugador que tea delantre de la so respectiva llinia de fora de xuegu y nun forme parte del ruck o maul considérase fora de xuegu y puede ser penalizáu si intervien directa o indirectamente nel xuegu. Al ruck y al maul solo puede ingresase dende tras de diches llinies imaxinaries.
El fora de xuegu ("offside") ye la infracción más común mientres un alcuentru. Si la penalización otorgar a una distancia razonable pal espatexador del equipu non infractor, este puede decidir por patiscar escontra los postes pa llograr tres puntos. L'equipu infractor tien qu'allugase a 10 m de distancia del equipu que patisca y nun puede faer nengún movimientu nin ruiu, nin siquier llevantar los brazos. Si la falta ye convertida (tresformada), el xuegu reiniciar na llinia de centru con un saque del equipu que cometió la infracción. Otra manera, si la penalización nun ye convertida (tresformada), de normal reiníciase l'alcuentru dende los 22 m con una patada de botepronto ("drop") del equipu que cometió la infracción; esta patada llámase "salida de 22 metros". Otres penalizaciones frecuentes inclúin xuegu peligrosu, interferencia, nun soltar el balón nel suelu, y llanzase sobre un ruck (montonera nel suelu). L'equipu al que se-y otorga la falta (espatexador) puede reiniciar el xuegu con un pequeñu toque col pie (pasando la marca) pa empecipiar una xugada o con una patada a la llinia de banda ("touch") pa llograr un saque de banda. Nesti saque de banda, l'equipu que patiscó'l balón tien el derechu de llanzar el balón nuevamente nel line-out. Pa infracciones menores (tales como adelantrar el pie nel scrum), otorgar un tiru llibre o "free kick". A diferencia del golpe de castigu ("penal"), esti nun puede patiscase directamente a los postes pa ganar puntos. Amás, l'equipu infractor puede cargar escontra'l balón una vegada l'espatexador fixera dalgún movimientu pa patiscar el balón.
El rugby caracterizóse por una evolución dinámica de les lleis del xuegu. Regularmente introdúcense cambeos que tienen por intención entainar el xuegu, faelo más curiosu pa'l espectadores y más seguru pa'l xugadores, y amenorgar los marxes d'erru nos fallos arbitrales: el rugby foi'l primer deporte colectivo n'adoptar la revisión en video de les situaciones de mal resolvimientu, realizada per un cuartu árbitru a instancies del árbitru principal. Polo xeneral, los cambeos suelen probase primero nun ámbitu acutáu (nos últimos años, la Universidá de Stellenbosch en Sudáfrica, pa depués estendese a un ámbitu mayor (por casu, dalgún tornéu rexonal importante), pa depués xeneralizase como “variaciones esperimentales”. La IRB analiza depués la resultancia d'esti procesu, y finalmente incorpórense como lleis permanentes les variaciones esperimentales que s'evaluaren positivamente.
En 2008 la IRB aprobó una serie de cambeos sustanciales al reglamentu conocíes pola so sigla n'inglés, ELV (Esperimental Law Variations), o Variaciones Reglamentaries Esperimentales, que se punxeron en práctica en tolos torneos oficiales del mundu ente'l 1 d'agostu de 2008 y el 1 de xunu de 2009. Tres de ser evaluaes globalmente mientres la temporada 2008/2009, el IRB decidió confirmar 10 de les 13 variaciones ya incorporales definitivamente a les Lleis del Xuegu, con esceición de les ELV 2, 3 y 6, que dexaben baltar el "maul" y decidir llibremente la cantidá de xugadores a asitiar nel "line out" (saque de llateral).
Los cambeos veníen estudiándose dende 2004 y empezaron a implementase esperimentalmente en 2006 na universidá sudafricana de Stellenbosch, polo que son referíes tamién como les "Riegles de Stellenbosch". De les munches variaciones propuestes y ensayaes, la IRB decidió finalmente esperimentar en tol mundu trelce regles nueves. D'elles, 10 fueren finalmente incluyíes nes Lleis del Xuegu en 2009.
El 15 de mayu de 2012 la IRB sancionó once nueves variaciones esperimentales xenerales, a ser puestes en práctica a partir del 1º de setiembre de 2012 nos torneos del hemisferiu norte, y del 1 de xineru de 2013 nos del hemisferiu sur, y una puramente pa la variante "seven a side" vixente a partir del 1 de xunu de 2012.
Pa la temporada 2013-2014 producióse un cambéu no referente a la entrada al "scrum" (llei 20.1 "Formación d'un Scrum"), qu'empezó a aplicase al entamu de temporada en cada hemisferiu. La variaciòn consiste en reemplazar el tiempu entemediu de la secuencia d'entrada de tres tiempos ("cuclillas, tocar, yá") por "tomase", de cuenta qu'el xugadores de les primeres lìneas tean efectivamente garraes ente sigo y cola primer llinia oponente, de manera d'apurrir mayor estabilidá a la formación enantes de la introducciòn de la pelota.
El rugby ye un deporte d'intensu contactu físicu. Sicasí, les riegles nun dexen l'usu de nenguna protección ríxida, pos estes podríen causar mancadures a'l xugadores. Solo déxense protecciones acolchaes d'hasta 5 mm d'espesura en delles zones del cuerpu; estes protecciones tienen de ser aprobaes pol IRB. De normal empléguense un protector bucal de material siliconado; una camiseta elástica (usada per debaxo de la camiseta del equipu) con protecciones pa costazos y pescuezu, y dacuando tamién pa esternón, costielles, reñones, columna vertebral y bíceps; un casquete blandu, destináu mayormente a amenorgar l'efectu de los golpes nes oreyes; y unes calces curties o medianes de contención. Déxase l'usu d'otres protecciones non ríxides y d'espesura mínima pa prevenir mancadures, como rodilleras o tobilleras, o en dellos casos l'usu de suspensorios pa protexer los xenitales d'impactos dañibles.
La versión d'esti deporte más conocida ye la del rugby xugáu por equipos de quince xugadores, anque nun ye la única. Ye lo que se conoz nel mundu anglosaxón como "rugby union", en referencia a la federación ("Union") de clubes que se rixen por unes mesmes normes y que, tradicionalmente, fueren universitarios o aficionaos. Un partíu dura 80 minutos, estremáu en dos partes de 40 minutos, con un descansu de 15 minutos ente cada tiempu.
Sigue'l modelu propuestu por William Webb Ellis. Per cada equipu xueguen un total de 15 xugadores estremaos en dos grupos: "forwards" o delanteros y "backs" o trés cuartos. Les denominaciones de los puestos, al igual que'l restu de la terminoloxía de xuegu, varia considerablemente ente España y los demás países hispanofalantes.
El xugadores del 1 al 8 ("forwards") formen el "pack", la "delantera" o "paquete" pa realizar el scrum (la melé):
"Primer llinia": el xugadores qu'intenten llevar la pelota al so llau y que tán nel choque; la so función nos scrums ye caltener el scrum estable, les pilastres (númberos 1 y 3) suelen ser los más fuertes y pesaos d'ente toos el xugadores
"Segunda llinia": xeneralmente los xugadores más altos del equipu y que se faen cargu d'emburriar nos scrums, tamién suelen ser los encargaos de ganar la pelota nos saques dende'l llateral. ("touche", "line-out")
"Tercer llinia": el xugadores que caltienen la formación equilibrada por que nun se desarme cometiendo una falta.
"Llinia de trés cuartos o "backs"": Nos distintos países, esti xugadores reciben distintos nomes acordies con la so propia tradición. Asina, n'Australia y Nueva Zelandia l'apertura (nº 10) y el primer centru (nº 12) denominar "first" y "second five eights", respectivamente.
Dende'l sieglu XIX esiste en Inglaterra una variante que les sos riegles difieren en parte y na que xueguen equipos de 13 xugadores; éstos fueron profesionales prácticamente dende la implantación d'esa modalidá. A esi xuegu llamar "rugby league", en referencia al campeonatu de lliga en que s'enfrentaben los clubes que remuneraban a los sos xugadores. D'Inglaterra pasó a dellos países de la esfera cultural y d'influencia británica (Australia, Nueva Zelanda), según a Francia.
Rugby League Football o Rugby a 13 ye un deporte d'equipu xugáu por dos equipos de 13 xugadores, con 4 nel bancu (reserves). L'oxetivu fundamental, como nel rugby d'a 15, consiste en sofitar un balón ovaláu nel suelu coles manos sobre o tres la llinia d'ensayu. Esto denominar ensayu y tien un valor, en Rugby League de 4 puntos. Tres l'ensayu, l'equipu anotador tien el derechu de patiscar el balón escontra la portería adversaria, y si consigue pasalo (tresformamientu) ente los dos palos verticales y percima del travesal, anota 2 puntos más. Tamién pueden consiguise puntos tirando a palos tres un penalti, consistente en tirar a palos mientres el xuegu abiertu dexando primeramente botar el balón nel suelu. En dambos casos el so valor ye de 1 puntu. L'equipu adversariu intenta torgar al equipu d'ataque realizar esti gol atrabancando al xugador cola pelota.
N'árees d'Inglaterra onde'l Rugby a 13 predomina - Yorkshire y el Noroeste - l'usu del términu rugby refierse, polo xeneral, al rugby a 13, a diferencia de la mayor parte del país, onde esti términu referir al Rugby Union o Rugby a 15. N'árees d'Australia y Nueva Zelanda onde predomina'l Rugby a 13, el xuegu ye comúnmente conocíu como League o fútbol. En Francia, el xuegu ye llamáu'l Rugby à Treize, que significa Rugby a trelce en francés. N'Arxentina (únicu país de fala hispana en practicalo) el nome adoptáu foi Rugby 13.
El Rugby a 13 foi xugáu de primeres por una facción que se biforcó de la Federación Inglesa de Rugby (RFU) conocíu como la Unión del Norte. Cuando se producieron tamién dixebres similares nes federaciones de Rugby afiliaes a la RFU n'Australia y Nueva Zelanda, en 1907 y 1908 formaron asociaciones conocíes como Rugby Leagues y usaron les riegles de la Unión del Norte modificaes. La Unión del Norte más tarde camudó'l so nome al Rugby Football League. Asina, el xuegu fíxose conocíu como'l Rugby League.
El formatu de rugby de 7 ("seven-a-side") xuégase de normal en torneos curtios (d'un día o una fin de selmana). Utilízase'l mesmu riolo que na modalidá de 15 homes, pero con solu 7 xugadores per equipu. Les variaciones respecto de les riegles del xuegu de quince son:
El rugby ye un deporte nel que tradicionalmente diose gran importancia a los valores morales. Les normes oficiales del xuegu tán integraes polo que se denomina "Documentu del Xuegu", empobináu a garantizar la conducta ética de tolos arreyaos nel xuegu, "tanto dientro como fuera del campu". Una amuesa de la importancia de los valores éticos nel rugby ye la disposición referida al espíritu del xuegu que ta incluyida nel Documentu:
Dende temprana edá a'l xugadores de rugby enséñense-yos una serie de cualidaes positives, como son el compañerismu, la honestidá, el respetu, la disciplina, la llealtá, el sacrificiu y l'altruísmu.
A diferencia d'otros deportes d'equipu, nel rugby el xugadores nun suelen aldericar a los árbitros les sos decisiones, nin traten d'engañar pa sacar partíu de les sos decisiones. Los tantos son necesariamente consecuencia del esfuerzu de toos, polo que nun se producen les celebraciones individuales, tres la consecución d'un try (ensayu) o una conversión (tresformamientu), que se producen n'otros deportes.
A la fin del partíu'l xugadores de dambos equipos confraternizan xuntos nel llamáu «tercer tiempu», nel que beben y comen xuntos por invitación del equipu local.
Nel marcu del zarru de la World Rugby Conference and Exhibition que se celebró en Londres el día 19 de payares de 2014, la IRB, l'asociación madre del rugby mundial, presentó a la lluz el so nuevu programa de cambéu de marca, y pasó oficialmente a llamase World Rugby.
Nel corazón de la marca hai un allugamientu distintu, espresáu visualmente al traviés d'un logo más modernu y progresista qu'encarna la misión de World Rugby pa faer crecer el xuegu en tol mundu, calteniendo un venceyu col patrimoniu de la organización al traviés de la so combinación de colores azul y verde.
Esta nueva denominación ye más inclusiva, yá que World Rugby toma los fanes, xugadores aficionaos, xugadores profesionales, árbitros y toos aquellos que d'una o otra manera tán rellacionaos al esti deporte, xuníos so los mesmos valores y convida a nuevos públicos en tol mundu.
El presidente de World Rugby, Bernard Lapasset, dixo: «El rugby creció enforma nos últimos cuatro años, algamando una participación global de 6,6 millones de xugadores, impulsáu pol ésitu comercial del Rugby World Cup, les estratexes de desenvolvimientu de World Rugby y les sos inversiones récord, la fortaleza de les Uniones y el regresu del rugby al Programa Olímpicu».
L'anunciu foi realizáu nel zarru d'una esitosa World Rugby Conference and Exhibition, qu'axuntó a más de 700 delegaos de 60 países mientres más de dos díes nos que participaron de talleres que convidaron a la reflexón y charres que cubrieron les temes más importantes del rugby actual: el bienestar de xugador, la integridá pal futuru de la Copa del Mundu de Rugby y la realización d'un escepcional eventu de Seven en Ríu 2016.
Polo xeneral, y a diferencia d'otros deportes, les selecciones nacionales de rugby tienen unos llamatos afeutivos polos que son conocíos los sos equipos. Les de los diez primeros equipos según la clasificación del IRB a finales d'ochobre de 2007 son:
El rugby foi incluyíu como deporte olímpico a iniciativa del Barón Pierre de Coubertin, impulsor de les Olimpiaes modernes, quien fuera árbitru de la final de 1892, ente Stade Français y Racing Club de France. Tuvo presente nos Xuegos Olímpicos de París 1900, Londres 1908, Amberes 1920 y París 1924. Les causes de la so esclusión fueron la mínima cantidá de países participantes (solo 3 en 1924), el debú de les muyeres nos Xuegos Olímpicos d'Ámsterdam 1928, y el mayor énfasis del COI nos deportes individuales.
Teoría de la relatividá especial
La Teoría de la relatividá especial, tamién llamada Teoría de la relatividá acutada, ye una teoría de la física publicada en 1905 por Albert Einstein. Surde de la observación de que la velocidá de la lluz nel vacíu ye igual en tolos sistemes de referencia inerciales y de llograr toles consecuencies del principiu de relatividá de Galiléu, según el cual cualquier esperimentu realizáu, nun sistema de referencia inercial, va desenvolver de manera idéntica en cualesquier otru sistema inercial.
La Teoría de la relatividá especial estableció nueves ecuaciones que faciliten pasar d'un sistema de referencia inercial a otru. Les ecuaciones correspondientes conducen a fenómenos que topeten col sentíu común, siendo unu de los más estelantes y más famosos la llamada paradoxa de los ximielgos.
La relatividá especial tuvo tamién un impactu na filosofía, esaniciando toa posibilidá d'esistencia d'un tiempu y de un espaciu absolutu nel conxuntu del universu.
A finales del sieglu XIX los físicos pensaben que la mecánica clásica de Newton, basada na llamada relatividá de Galiléu (orixe de les ecuaciones matemátiques conocíes como tresformamientos de Galiléu), describía los conceutos de velocidá y fuerza pa toos el observadores (o sistemes de referencia). Sicasí, Hendrik Lorentz y un pocu enantes Woldemar Voigt comprobaren que les ecuaciones de Maxwell, que gobiernen el electromagnetismu, nun se portaben de baxu tresformamientos de Galiléu cuando'l sistema de referencia inercial varia (por casu, cuando se considera'l mesmu problema físicu dende'l puntu de vista de dos observadores que se mueven unu respectu del otru). En particular les ecuaciones de Maxwell paecíen riquir que la velocidá de la lluz yera constante (razón pola que s'interpretó qu'esa velocidá referir a la velocidá de la lluz respectu al éter). Sicasí, el esperimentu de Michelson y Morley sirvió pa confirmar que la velocidá de la lluz permanecía constante, independientemente del sistema de referencia nel cual midíase, contrariamente a lo esperao d'aplicar los tresformamientos de Galiléu. Por tantu la hipótesis del éter quedaba refugada y abríase un problema teóricu grave acomuñáu a los tresformamientos de Galiléu. Hendrik Lorentz yá atopara que los tresformamientos correctos que garantizaben la invariancia nun yeren les de tresformamientos de Galiléu, sinón les qu'anguaño se conocen como tresformamientos de Lorentz.
Mientres años los tresformamientos de Lorentz y los trabayos de Poincaré sobre la tema, quedaron inexplicaos hasta que Albert Einstein, un físicu desconocíu hasta 1905, sería capaz de da-yos una interpretación considerando'l calter relativu del tiempu y el espaciu. Einstein tamién fuera influyíu pol físicu y filósofu Ernst Mach. Einstein lleó a Ernst Mach cuando yera estudiante y yá yera siguidor so en 1902, cuando vivía en Zurich y axuntábase regularmente colos sos amigos Conrad Habicht y Maurice Solovine. Einstein aportunó por que'l grupu lleera los dos llibros que Mach publicara hasta esa fecha: "El desenvolvimientu de la mecánica" (títulu orixinal, "Die Mechanik in ihrer Entwicklung", Leipzig, 1883) y "L'analís de les sensaciones" ("Die Analyse der Empfindungen und das Verhältnis des Physischen zum Psychischen", Jena, 1886). Einstein siempres creyó que Mach tuviera nel camín correctu p'afayar la relatividá en parte de los sos trabayos de mocedá, y que la única razón pola que nun lo fixo foi porque la dómina nun foi l'aparente. L'artículu de 1905 de Einstein, tituláu "Zur Elektrodynamik bewegter Körper", camudó radicalmente la percepción del espaciu y el tiempu que se tenía nesi entós. Nesi artículu Einstein introducía lo qu'agora conocemos como Teoría de la Relatividá Especial. Esta teoría basar nel principiu de relatividá y na constancia de la velocidá de la lluz en cualquier sistema de referencia inercial. D'ello Einstein dedució les ecuaciones de Lorentz. Tamién reescribió les relaciones del momentu y de la enerxía cinética por que éstes tamién se caltuvieren invariantes.
La teoría dexó establecer la equivalencia ente masa y enerxía y una nueva definición del espaciu-tiempu. D'ella deriváronse predicciones y surdieron intereses. Como exemplos, un observador atribúi a un cuerpu en movimientu un llargor más curtiu que la que tien el cuerpu en reposu y la duración de los eventos qu'afecten al cuerpu en movimientu son más llargos con respectu al mesmu eventu midíu por un observador nel sistema de referencia del cuerpu en reposu.
En 1912, Wilhelm Wien, premiu Nobel de Física de 1911, propunxo a Lorentz y a Einstein pa esti galardón pola teoría de la relatividá, espresando Einstein nun recibió'l premiu Nobel pola relatividá especial pos el comité, en principiu, nun otorgaba'l premiu a teoríes pures. El Nobel nun llegó hasta 1921, y foi pol so trabayu sobre'l efectu fotoeléctricu.
La fuerza del argumentu de Einstein ta na forma en que se deducen d'ella resultancies sorprendentes y plausibles a partir de dos simples hipótesis y cómo estes predicciones confirmar les observaciones esperimentales. Matemáticamente l'ambos postulaos tomaos en xunto implicaben que cualquier llei física tenía de ser invariante al respective de un tresformamientu de Lorentz, esto ye, en tolos sistemes inerciales la forma matemática de les ecuaciones tenía de ser forminvariante de Lorentz.
Cuando s'apliquen estos dos principios a les ecuaciones de Maxwell vese qu'estes namái son invariantes so les tresformamientos de Lorentz, eso implica que l'intervalu de tiempu ente dos sucesos o la distancia ente dos puntos tienen de ser relativos al observador. Esto ye, non toos el observadores van midir el mesmu intervalu de tiempu ente dos sucesos o'l mesmu llargor pa un mesmu oxetu. Esi calter non absolutu, sinón relativu del espaciu y el tiempu, que ye una consecuencia de riquir que les midíes tomaes por distintos observadores dexen invariantes les ecuaciones de Maxwell ye la fonte de toos les resultancies sorprendentes de la teoría de la relatividá. Cuando s'esaminen les lleis de Newton y otres lleis del movimientu de la mecánica clásica apréciase qu'estes tienen de ser modificaes pa ser tamién invariantes según los mesmos tresformamientos que les ecuaciones de Maxwell.
Henri Poincaré, matemáticu francés, suxurió a finales del sieglu XIX que'l principiu de relatividá establecíu dende Galiléu (la invariancia galileana) caltener pa toles lleis de la naturaleza. Joseph Larmor y Hendrik Lorentz afayaron que les ecuaciones de Maxwell, la piedra angular del electromagnetismu, yeren invariantes solo por una variación nel tiempu y una cierta unidá llonxitudinal, lo que produció muncho tracamundiu nos físicos, que naquel tiempu taben tratando d'argumentar les bases de la teoría del éter, la hipotética sustanza sutil qu'enllenaba'l vacíu y na que se tresmitía la lluz. El problema ye qu'esti éter yera incompatible col principiu de relatividá.
Na so publicación de 1905 en electrodinámica, Henri Poincaré y Albert Einstein esplicaron que, colos tresformamientos fechos por Lorentz, esti principiu calteníase perfectamente invariable. La contribución de Einstein foi l'alzar esti axoma a principiu y proponer les tresformaes de Lorentz como primer principiu. Amás refugó la noción de tiempu absolutu y riquió que la velocidá de la lluz nel vacíu seya la mesma pa toos el observadores, ensin importar si éstos movíense o non. Esto yera fundamental pa les ecuaciones de Maxwell, una y bones éstes precisen d'una invarianza xeneral de la velocidá de la lluz nel vacíu.
La teoría de la relatividá especial amás busca formular toles lleis físiques de forma que tengan validez pa toos el observadores inerciales. Polo que cualquier llei física tendría de tener una forma matemática invariante so unes tresformamientos de Lorentz.
Como se mentó, los físicos de la dómina atoparen una inconsistencia ente la completa descripción del electromagnetismu realizada por Maxwell y la mecánica clásica. Pa ellos, la lluz yera una onda electromagnética tresversal que se movía por un sistema de referencia privilexáu, al cual denominar éter.
Hendrik Antoon Lorentz trabayó en resolver esti problema y foi desenvolviendo unos tresformamientos pa les cualos les ecuaciones de Maxwell quedaben invariantes y ensin necesidá d'utilizar esi hipotéticu éter. La propuesta de Lorentz de 1899, conocida como la "Teoría electrónica de Lorentz", nun escluyía —sicasí— al éter. Na mesma, Lorentz proponía que la interacción eléctrica ente dos cuerpos cargaos realizar por mediu d'unos corpúsculos a los que llamaba electrones y que s'atopaben xuntaos a la masa en cada unu de los cuerpos. Estos electrones interactuaben ente sigo por aciu l'éter, que yera contraíu polos electrones acorde a tresformamientos específicos, mientres estos atopábense en movimientu relativu al mesmu. Estos tresformamientos conocer agora como tresformamientos de Lorentz. La formulación actual foi trabayu de Poincaré, que presentar d'una manera más consistente en 1905.
Tiense un sistema S de coordenaes formula_1 y un sistema S' de coordenaes formula_2, d'equí les ecuaciones que describen el tresformamientu d'un sistema a otru son:
onde :
ye'l llamáu factor de Lorentz y formula_4 ye la velocidá de la lluz nel vacíu.
Contrariu a la nuesa conocencia actual, naquel momentu esto yera una completa revolución, por cuenta de que plantegábase una ecuación pa tresformar al tiempu, cosa que pa la dómina yera imposible. Na mecánica clásica, el tiempu yera un invariante. Y por que les mesmes lleis puedan aplicase en cualquier sistema de referencia llógrase otru tipu de invariante a grandes velocidaes (agora llamaes relativistes), la velocidá de la lluz.
Directamente de los postulaos espuestos enriba, y de xacíu de los tresformamientos de Lorentz, deduzse'l fechu de que nun se puede dicir con sentíu absolutu que dos acontecimientos asocedieren al mesmu tiempu en distintos lugar. Si dos sucesos asoceden simultáneamente en llugares separaos espacialmente dende'l puntu de vista d'un observador, cualesquier otru observador inercial que se mueva respectu al primeru les presencia n'intres distintos.
Matemáticamente, esto puede comprobase na primer ecuación de les tresformamientos de Lorentz:
Dos eventos simultáneos verifiquen formula_5, pero si asocedieron en llugares distintos (con formula_6), otru observador con movimientu relativu llogra formula_7. Namá nel casu formula_5 y formula_9 (sucesos simultáneos "nel mesmu puntu") nun asocede esto.
El conceutu de simultaneidá puede definise como sigue. Daos dos eventos puntuales "Y" y "Y", qu'asocede respectivamente n'intres de tiempu "t" y "t", y en puntos del espaciu "P" = ("x", "y", "z") y "P" = ("x", "y", "z"), toles teoríes físiques almiten qu'estos namái pueden dase una, de tres posibilidaes mutuamente escluyentes:
Dáu un eventu cualesquier, el conxuntu d'eventos puede estremase según esos trés categoríes anteriores. Esto ye, toles teoríes físiques dexen afitáu un eventu, clasificar a los demás eventos: en (1) pasáu, (2) futuru y (3) restu d'eventos (nin pasaos nin futuros). En mecánica clásica esta última categoría ta formada polos socesu llamaos simultáneos, y en mecánica relativista eventos ensin rellacionar causalmente col primer eventu. Sicasí, la mecánica clásica y la mecánica relativista difieren na manera concreta en qu'esa división ente pasáu, futuru y otros puede faese y en si dichu calter ye absolutu o relativu de dicha partición.
Como se dixo primeramente, el tiempu nesta teoría dexa de ser absolutu como se proponía na mecánica clásica. Esto ye, el tiempu pa toos el observadores del fenómenu dexa de ser el mesmu. Si tenemos un observador inmóvil faciendo una midida del tiempu d'un acontecimientu y otru que se mueva a velocidaes relativistes, los dos relóes nun van tener la mesma midida de tiempu.
Por aciu la tresformamientu de Lorentz nuevamente llegamos a comprobar esto. Asítiase un reló amestáu al sistema S y otru al S', lo que nos indica que formula_10. Tiense los tresformamientos y les sos inverses en términos de la diferencia de coordenaes:
y \right)
Si estenamos les primeres ecuaciones llogramos
De lo que llogramos que los eventos que se realicen nel sistema en movimientu S' van ser más llargos que los del S. La relación ente dambos ye esa formula_15. Esti fenómenu conocer como dilatación del tiempu.
Si dizse qu'el tiempu varia a velocidáes relativistes, la llargor tamién lo fai. Un exemplu sería si tenemos a dos observadores primeramente inmóviles, éstos miden un vehículu nel cual solo unu d'ellos "va viaxar" a grandes velocidaes, dambos van llograr la mesma resultancia. Unu d'ellos entra al vehículu y cuando adquiera l'abonda velocidá mide'l vehículu llogrando la resultancia esperada, pero si'l qu'esta inmóvil vuelve midir, va llograr un valor menor. Esto debe a que'l llargor tamién se contrai.
Volviendo a les ecuaciones de Lorentz, estenando agora a x y condicionando a formula_16 llógrase:
de lo cual podemos ver que va esistir un amenorgamientu debíu al cociente. Estos efectos solo pueden trate a grandes velocidaes, polo qu'en la nuesa vida cotidiana les conclusiones llograes a partir d'estos cálculos nun tienen enforma sentíu.
Un bon exemplu d'estes contracciones y dilataciones foi propuestu por Einstein na so paradoxa de los ximielgos.
La composición de velocidaes ye'l cambéu na velocidá d'un cuerpu al ser midida en distintos sistemes de referencia inerciales. Na física pre-relativista calcular por aciu
onde "v"′ ye la velocidá del cuerpu con respectu al sistema "S"′, "o" la velocidá cola qu'esti sistema alloñar del sistema "en reposu" "S", y "v" ye la velocidá del cuerpu midida en "S".
Sicasí, por cuenta de los cambeos del espaciu y el tiempu, esta relación nun ye válida en Relatividá Especial. Por aciu les tresformaes de Lorentz puede llograse la fórmula correcta:
Al reparar con curiáu esta fórmula nótase que si tomamos pal cuerpu una velocidá nel sistema "S" igual a la de la lluz (el casu d'un fotón, por casu), la so velocidá en "S"′ sigue siendo "v"′="c", como s'espera debíu al segundu postuláu. Amás, si les velocidaes son bien pequeñes en comparanza cola lluz, llógrase qu'esta fórmula averar a l'anterior dada por Galiléu.
El conceutu de masa na teoría de la relatividá especial tien dos bifurcaciones: la masa invariante y la masa relativista aparente. La masa relativista aparente ye la masa aparente que va depender del observador y puede amontase dependiendo de la so velocidá, ente que la invariante ye independiente del observador y invariante.
Matemáticamente tenemos que: formula_17 onde formula_18 ye la masa relativista aparente, formula_19 ye la invariante y formula_20 ye'l factor de Lorentz. Notemos que si la velocidá relativa del factor de Lorentz ye bien baxa, la masa relativo tien el mesmu valor que la masa invariante pero si ésta ye comparable cola velocidá de la lluz esiste una variación ente dambes. Conforme la velocidá se vaya averando a la velocidá de la lluz, la masa relativista va tender a infinitu.
Al esistir una variación na masa relativista aparente, la cantidá de movimientu d'un cuerpu tamién tien de ser redefinida. Según Newton, la cantidá de movimientu ta definida por formula_21 onde formula_19 yera la masa del cuerpu. Como esta masa yá nun ye invariante, la nuesa nueva "cantidá de movimientu relativista" tien el factor de Lorentz incluyíu asina:
Les sos consecuencies vamos ver con más detenimiento na sección posterior de fuerza.
La relatividá especial postula una ecuación pa la enerxía, que inexplicablemente aportó a la ecuación más famosa del planeta, "Y" = "mc". A esta ecuación tamién la conoz como la equivalencia ente masa y enerxía. Na relatividá, la enerxía y el momentu d'una partícula tán rellacionaos por aciu la ecuación:
atopando asina la enerxía cinética de la mecánica de Newton. Lo que nos indica qu'esa mecánica nun yera más qu'un casu particular de l'actual relatividá. El primer términu d'esti aproximamientu ye lo que se conoz como la enerxía en reposu (enerxía potencial), ésta ye la cantidá d'enerxía que puede midir un observador en reposu acordies con postular por Einstein. Esta enerxía en reposu nun causaba conflictu con establecer enantes por Newton, porque ésta ye constante y amás persiste la enerxía en movimientu. Einstein describir d'esta manera: 
En mecánica newtoniana la fuerza non relativista puede llograse a cencielles como la derivada temporal del momentu llineal:
Pero contrariamente postula la mecánica newtoniana, equí'l momentu nun ye a cencielles la masa en reposu pola velocidá. Polo que la ecuación formula_23 yá nun ye válida en relatividá. Si introducimos la definición correcta del momentu llineal, usando la masa aparente relativista entós llogramos la espresión relativista correcta:
m\frac {d\gamma}{dt}\mathbf{v} + \gamma m\frac {d\mathbf{v}}{dt} 
onde formula_24 ye la masa relativista aparente. Calculando la fuerza anterior reparar el fechu que la fuerza podría nun tener necesariamente la dirección de la aceleración, como se deduz desenvolviendo la ecuación anterior:
Introduciendo les :
Esisten dos casos particulares de movimientu d'una partícula onde la fuerza ye siempres paralela a l'aceleración, que son el movimientu rectilliniu uniformemente aceleráu y el movimientu circular uniforme; nel primer casu'l factor de proporcionalidad ye formula_25 y el en segundu formula_26
La relatividá especial usa tensores y cuadrivectores pa representar un espaciu pseudo-euclídeo. Esti espaciu, sicasí, ye similar al espaciu euclídeo tridimensional en munchos aspeutos y ye relativamente fácil trabayar nél. El tensor métricu que da la distancia elemental ("ds") nun espaciu euclídeo defínese como:
onde formula_27 son diferenciales de los trés coordenaes cartesianes espaciales. Na xeometría de la relatividá especial, añedir una cuarta dimensión imaxinaria dada pol productu "ict", onde "t" ye'l tiempu, "c" la velocidá de la lluz y "i" la unidá imaxinaria: quedando l'intervalu relativista, en forma diferencial, como:
El factor imaxinariu introducir p'amosar el calter pseudoeuclídeo de la xeometría espaciu-tiemporal. Si amenorguen les dimensiones espaciales a 2, puede faese una representación física nun espaciu tridimensional, 
Puede vese que les xeodésices con midida cero formen un conu dual definíu pola ecuación
La ecuación anterior ye la de círculu con formula_28. Si estiéndese lo anterior a los trés dimensiones espaciales, les xeodésiques nules son esferes concéntriques, con radiu = alloña = c por tiempu.
Esti doble conu de distancies nules representa'l "horizonte de visión" d'un puntu nel espaciu. Esto ye, cuando se mira a les estrelles y dizse: "La estrella de la que toi recibiendo lluz tien X años", ta viéndose al traviés d'esa llinia de visión: una xeodésica de distancia nula. Ta viéndose un socesu a formula_29 metros, y formula_30 segundos nel pasáu. Por esta razón, el doble conu ye tamién conocíu como conu de lluz (El puntu inferior de la esquierda de la diagrama inferior representa la estrella, l'orixe representa l'observador y la llinia representa la xeodésica nula, el "horizonte de visión" o "conu de lluz"). Ye importante notar que namái los puntos interiores al conu de lluz d'un eventu pueden tar en relación causal con esi eventu.
Previu a esta teoría, el conceutu de causalidá taba determináu: "pa una causa esiste un efectu". Enantes, gracies a los postulaos de Laplace, creíase que pa tou acontecimientu tenía de llograse una resultancia que podía predicise. La revolución nesti conceutu ye que se "crea" un "conu de lluz" de posibilidaes (Vease gráficu axuntu).
Reparar esti conu de lluz y agora un acontecimientu nel conu de lluz del pasáu non necesariamente conduznos a un solu efectu nel conu de lluz futuru. Desligando asina la causa y l'efectu. L'observador que s'asitia nel vértiz del conu yá nun puede indicar qué causa del conu del pasáu va provocar l'efectu nel conu del futuru.
Asumiendo'l principiu de causalidá y ingnorando ciertes posibilidaes rellacionaes col movimientu superlumínico, llogramos que nenguna partícula de masa positivo en reposu puede viaxar más rápidu que la lluz. En particular, la enerxía "Y" necesaria p'acelerar rectilíneamente una partícula dende'l reposu a una cierta velocidá "v" vienen rellacionaes pola ecuación:
Equí puede trate claramente que pa cualquier valor finito de "Y" va cumplise que "v" < "c". Otra manera de ver esta imposibilidá ye usar el principiu de causalidá, y aplicalo al movimientu más rápidu qu'el de la lluz. Imaxínese un cuerpu qu'esperimenta una fuerza mientres una cantidá infinita de tiempu. Tenemos entós que pa un moviento rectilliniu:
Esto ye, la "inercia efectiva", entendida como resistencia qu'esperimenta opón el cuerpu a ser aceleráu, taría aumentando indefinidamente a midida que "V" averar a "c".
Per otra parte, esta conclusión depende críticamente de l'asunción de causalidá. Asina en mecánica cuántica esta asunción nun se considera, polo que delles partícules virtuales nun tán suxetes a esa restricción. Amás esisten propuestes teóriques que postulen la esistencia de partícules hipotétiques que podríen viaxar más rápidu que la lluz, los taquiones, naturalmente neses teoríes nun s'asume'l principiu de causalidá na forma plantegada equí.
La relatividá especial a pesar de poder ser descrita con facilidá per mediu de la mecánica clásica y ser de bon entendimientu, tien una complexa matemática pel mediu. Equí descríbese a la relatividá especial na forma de la covariancia de Lorentz. La posición d'un eventu nel espaciu-tiempu ta dáu por un vector contravariante cuatridimensional, los sos componentes son:
esto ye que formula_31, formula_32, formula_33 y formula_34. Los superíndices d'esta sección describen contravarianza y non esponente nun siendo que seya un cuadráu o se diga lo contrario. Los superíndices son índices covariantes que tienen un rangu de cero a trés como un gradiente del espaciu tiempu del campu φ:
Reconociendo la naturaleza cuatridimensional del espaciu-tiempu, puede empezar a emplegar la métrica de Minkowski, η, dada nos componentes (válidos pa cualquier sistema de referencia) asina:
Depués reconozse que los tresformamientos co-ordenaes ente los sistemes de referencia inerciales tán daes pol tensor de tresformamientu de Lorentz Λ. Pal casu especial de movimientu al traviés de la exa x, tiense:
que ye a cencielles la matriz d'un boost (como una rotación) ente les coordenaes "x" y "t". Onde μ' indica la fila y ν la columna. Tamién β y γ tán definíos como:
Más xeneralmente, un tresformamientu d'un sistema inercial (ignorando la tresllación pa simplificalo) a otru tien de satisfaer:
onde hai un sumatorio implícita de formula_35 y formula_36 de cero a trés nel llau derechu, acordies col Conveniu de sumación de Einstein. El grupu de Poincaré ye'l grupu más xeneral de tresformamientos que caltienen la métrica de Minkowski y ésta ye la simetría física subxacente a la relatividá especial.
Toles propiedaes físiques cuantitatives son daes por tensores. Asina pa tresformar d'un sistema a otru, úsase la bien conocida llei de tresformamientu tensorial
onde formula_37 ye la matriz inversa de formula_38. Pa reparar como esto ye útil, tresformamos la posición d'un eventu d'un sistema de coordenaes "S" a unu "S"', calcúlase 
que son los tresformamientos de Lorentz daes enantes. Toes los tresformamientos de tensores siguen la mesma riegla. El cuadráu de la diferencia del llargor de la posición del vector formula_39 construyíu usando 
ye un invariante. Ser invariante significa que toma'l mesmu valor en tolos sistemes inerciales porque ye un esguilar (tensor de rangu 0), y asina Λ nun apaez nesti tresformamientu trivial. Nótase que cuando l'elementu llinia formula_40 ye negativu formula_41 ye'l diferencial del tiempu propiu, ente que cuando formula_42 ye positivu, formula_43 ye'l diferencial de la distancia propia.
El principal valor d'espresar les ecuaciones de la física en forma tensorial ye qu'éstes son depués manifestaciones invariantes so los grupos de Poincaré, asina que nun tenemos que faer cálculos aburribles o especiales pa confirmar esi fechu. Tamién al construyir tales ecuaciones atopamos usualmente qu'ecuaciones previes que nun tienen relación, ello ye que tán conectaes cercanamente al ser parte de la mesma ecuación tensorial.
Agora podemos definir igualmente la velocidá y la aceleración por aciu simples lleis de tresformamientu. La velocidá nel espaciu-tiempu "O" ta dada por ecuación|
Reconociendo esto, podemos convertir buscando una llei sobre les composiciones de velocidaes nun simple tao alrodiu de tresformamientos de velocidaes de cuatro dimensiones d'una partícula d'un sistema a otru. "O" tamién tien una forma invariante:
Asina la cuadrivelocidad tien una magnitú de "c". Esta ye una espresión del fechu que nun hai tal cosa como la coordenada en reposu en relatividá: siquier, si tase siempres moviéndose al traviés del tiempu. Pa la cuadriaceleración, ésta vien dada por formula_45. Dáu esto, estremando la ecuación pa "τ" produz
formula_46
asina en relatividá, l'aceleración y la velocidá nel espaciu-tiempu son ortogonales.
El momentu llineal y la enerxía combinar nun cuadrivector covariante:
onde "m" ye la masa invariante.
La magnitú invariante del cuadrimomento ye:
Reparar que la enerxía en reposu ye un invariante independiente. Una enerxía en reposu puede calculase pa partícules y sistemes en movimientu, por traslación d'un sistema en que'l momentu ye cero. La enerxía en reposu ta rellacionada cola masa acordies con la ecuación enantes aldericada:
Nótese que la masa d'un sistema de midida nel so sistema de centru pel momento (onde'l momentu total ye cero) ta dáu pola enerxía total del sistema nesi marcu de referencia. Nun tendría de ser igual a la suma de mases individuales del sistema midíu n'otros sistemes.
Al usar la tercera llei de Newton, dambes fuerzes tienen de tar definíes como la tasa de cambéu del momentum respectu coles mesmes coordenáu. Esto ye, riquir de les fuerces definíes enantes. Desafortunadamente, nun hai un tensor en cuatro dimensiones que contenga les componentes d'un vector de fuerza en tres dimensiones ente los sos componentes.
Si una partícula nun ta viaxando a "c", puede tresformase nuna fuerza de tres dimensiones del sistema de referencia de la partícula en movimientu ente'l observadores d'esti sistema. A éstos soler llamar fuerza de cuatro dimensiones. Ye la tasa de cambéu del anterior vector de cuatro dimensiones d'energía momento con respectu al tiempu propiu. La versión covariante d'esta fuerza ye:
-{\text{d} Y}/{\text{d} \tau} \\ {\text{d} p_x}/{\text{d} \tau} \\ {\text{d} p_y}/{\text{d} \tau} \\ {\text{d} p_z}/{\text{d} \tau} \end{pmatrix} 
onde formula_47 ye'l tiempu propiu.
Nel sistema en reposu del oxetu, la componente del tiempu d'esta fuerza ye cero nun siendo que la masa invariante del oxetu esti camudando, nesi casu la tasa de cambéu ye negativa y ye "c" vegaes. Polo xeneral, piénsase que les componentes de la fuerza de cuatro dimensiones nun son iguales a les componentes de la fuerza de trés porque ésta de trés ta definida pola tasa de cambéu del momentu con respectu al tiempu coordenáu, asina formula_48; ente que la fuerza en cuatro dimensiones ta definida pola tasa de cambéu del momentu respecto al tiempu propiu, asina formula_48.
Nun mediu continuu, la "densidá de fuerza" en tres dimensiones combinada cola "densidá de potencia" forma un vector de cuatro dimensiones covariante. La parte espacial ye la resultancia d'estremar la fuerza en pequeñes célules (nel espaciu tridimensional) pol volume de la célula. El componente del tiempu ye negativu de la potencia tresferida a la célula estremada pal volume de la célula.
Investigaciones teóriques nel electromagnetismu clásicu indicaron el camín p'afayar la espardimientu d'onda. Les ecuaciones xeneralizando los efectos electromagnéticos atoparon que la velocidá d'espardimientu finita de los campos Y y B rique comportamientos claros en partícules cargaes. L'estudiu xeneral de cargues en movimientu forma un potencial de Liénard-Wiechert, que ye un pasu al traviés de la relatividá especial.
La tresformamientu de Lorentz del campu eléctrico d'una carga en movimientu por un observador en reposu nun sistema de referencia resulta na apaición d'un términu matemáticu comúnmente llamáu campu magnético. Al contrariu, el campu magnético xeneráu poles cargues en movimientu sume y conviértese nun campu electrostático nun sistema de referencia móvil. Les ecuaciones de Maxwell son entós a cencielles axustes empíricos a los efectos de la relatividá especial nun modelu clásicu del universu. Como los campos eléctricu y magnéticu son dependientes de los sistemes de referencia y asina enxareyaos, nel asina llamáu campu electromagnético. La relatividá especial aprove les riegles de tresformamientu de cómo los campos electromagnéticos nun sistema inercial apaecen n'otru sistema inercial.
Les ecuaciones de Maxwell na forma tridimensional son de por sí consistentes col conteníu físico de la relatividá especial. Pero tenemos de reescribiles pa faeles invariantes. La densidá de carga formula_50 y la densidá de corriente formula_51 son unificaes nel conceutu de vector cuatridimensional:
La llei de caltenimientu de la carga vuélvese:
El campu eléctrico formula_52 y la inducción magnética formula_53 son agora unificaes nun tensor de campu electromagnético (de rangu 2, antisimétrico covariante):
La densidá de la fuerza de Lorentz formula_54 exercida na materia pel campu electromagnéticu ye:
La llei de Faraday d'inducción y la llei de Gauss pal magnetismu combinar na forma:
A pesar de que se ven munches ecuaciones, éstes puédense amenorgar a solu cuatro ecuaciones independientes. Usando la antisimetría del campu electromagnético puede amenorgase a la identidá o redundar en toles ecuaciones sacante les que λ, μ, ν = 1,2,3 o 2,3,0 o 3,0,1 o 0,1,2.
Esiste ciertu tracamundiu sobre les llendes de la teoría especial de la relatividá. Por casu, con frecuencia en testos de divulgación repitir que dientro d'esta teoría namái pueden tratase sistemes de referencia inerciales, nos cualos la métrica toma la forma canónica. Sicasí, como diversos autores encargar de demostrar la teoría puede tratar igualmente sistemes de referencia non inerciales.
Obviamente el tratamientu de sistemes non inerciales na teoría de la relatividá especial resulta más complicáu qu'el de los sistemes inerciales.
Einstein y otru autores consideraron enantes del desenvolvimientu de la relatividá xeneral casi puramente sistemes de coordenaes rellacionaos por tresformamientos de Lorentz, razón pola cual piénsase qu'esta teoría ye namái aplicable a sistemes inerciales.
Anguaño considérase como relatividá xeneral l'estudiu del espaciu-tiempu deformado per campos gravitatorios, dexando l'estudiu de los sistemes de referencia aceleraos n'espacios planos dientro de la relatividá especial. Igualmente la relatividá xeneral ye una de les teoríes más relevantes pa la construcción de modelos cosmolóxicos sobre'l orixe del universu.
La teoría xeneral de la relatividá foi introducida históricamente en conexón col principiu d'equivalencia y l'intentu d'esplicar la identidá ente la masa inercial y la masa gravitatorio. Nesta teoría usábense explícitamente sistemes de coordenaes ensin rellacionar ente sigo por tresformamientos de Lorentz o similares, colo cual claramente nel resolvimientu de munchos problemes faía patente l'usu de sistemes de referencia non inerciales. Estos fechos conducieron al tracamundiu en munchos testos de divulgación de que los sistemes non inerciales riquen del desenvolvimientu de la teoría xeneral de la relatividá.
Mecánica cuántica
La mecánica cuántica describe, nel so visión más ortodoxa, cómo en cualquier sistema físicu –y por tanto, en tol universu– esiste una diversa multiplicidá d'estaos, que siendo descritos por aciu ecuaciones matemátiques polos físicos, son denominaos estaos cuánticos. D'esta forma la mecánica cuántica puede esplicar la esistencia del átomu y revelar los misterios de la estructura atómica, tal como güei son entendíos; fenómenos que nun puede esplicar debidamente la física clásica o más puramente la mecánica clásica.
De forma específica, considérase tamién mecánica cuántica, a la parte d'ella mesma que nun incorpora la relatividá nel so formalismu, tan solo como añedíu por aciu la teoría de perturbaciones. La parte de la mecánica cuántica que sí incorpora elementos relativistes de manera formal y con diversos problemes, ye la mecánica cuántica relativista o yá, de forma más esacta y potente, la teoría cuántica de campos (qu'inclúi de la mesma a la electrodinámica cuántica, cromodinámica cuántica y teoría electrodébil dientro del modelo estándar) y más xeneralmente, la teoría cuántica de campos n'espaciu-tiempu curvu. La única interacción que nun se pudo cuantificar foi la interacción gravitatoria.
La mecánica cuántica ye'l fundamentu de los estudios del átomu, el so núcleu y les partícules elementales (siendo necesariu l'enfoque relativista). Tamién en teoría de la información, criptografía y química.
La mecánica cuántica ye, cronológicamente, la postrera de les grandes cañes de la física. Formular a principios del sieglu XX, casi coles mesmes que la teoría de la relatividá, anque'l gruesu de la mecánica cuántica desenvolver a partir de 1920 (siendo la teoría de la relatividá especial de 1905 y la teoría xeneral de la relatividá de 1915).
Amás al advenimiento de la mecánica cuántica esistíen diversos problemes non resueltos nel electrodinámica clásica. El primeru d'estos problemes yera la emisión de radiación de cualquier oxetu n'equilibriu, llamada radiación térmico, que ye la que provién de la vibración microscópica de les partícules que la componen. Usando les ecuaciones de la electrodinámica clásica, la enerxía qu'emitía esta radiación térmico tendía al infinitu si suman toles frecuencies qu'emitía l'oxetu, con ilóxica resultancia pa los físicos. Tamién la nun podía ser esplicada pol electromagnetismu clásicu, y la noción de que l'electrón fuera o bien una partícula clásica puntual o bien un pulgu de dimensiones finitas resultaben igualmente problemátiques.
El problema de la radiación electromagnético foi unu de los primeros problemes resueltos nel senu de la mecánica cuántica. Ye nel senu de la mecánica estadística onde surden les idees cuántiques en 1900. Al físicu alemán Max Planck asocedióse-y un artificiu matemáticu: si nel procesu aritméticu sustituyíase la integral d'eses frecuencies por una suma non continua, dexar de llograr infinitu como resultancia, colo que s'esaniciaba'l problema; amás, la resultancia llograda concordaba colo que dempués yera midíu.
Foi Max Planck quien entós enunció la hipótesis de que la radiación electromagnético ye absorbida y emitida pola materia en forma de «cuantos» de lluz o fotones d'enerxía por aciu una constante estadística, que se denominó constante de Planck. La so hestoria ye inherente al sieglu XX, una y bones la primer formulación "cuántica" d'un fenómenu foi dada a conocer pol mesmu Planck el 14 d'avientu de 1900 nuna sesión de la Sociedá Física de la Academia de Ciencies de Berlín.
La idea de Planck quedaría munchos años namái como hipótesis si Albert Einstein nun la retomara, proponiendo que la lluz, en ciertes circunstancies, pórtase como partícules d'enerxía independientes (los cuantos de lluz o fotones). Foi Albert Einstein quien completó en 1905 les correspondientes lleis de movimientu nel so teoría especial de la relatividá, demostrando qu'el electromagnetismu yera una teoría esencialmente non mecánica. Remataba asina lo que se dio en llamar física clásica, esto ye, la física non-cuántica.
Usó esti puntu de vista llamáu por él «heurísticu», pa desenvolver el so teoría del efectu fotoeléctricu, publicando esta hipótesis en 1905, lo que-y valió'l de 1921. Esta hipótesis foi aplicada tamién pa proponer una teoría sobre'l calor específico, esto ye, la que resuelve cuál ye la cantidá de calor necesario p'aumentar nuna unidá la temperatura de la unidá de masa d'un cuerpu.
El siguiente pasu importante dar escontra 1925, cuando Louis De Broglie propunxo que cada partícula material tien una llargor d'onda acomuñada, inversamente proporcional a la so masa, y dada pola so velocidá. Poco tiempu dempués Erwin Schrödinger formuló una ecuación de movimientu pa les ondes de materia», que la so esistencia propunxera De Broglie y dellos esperimentos suxuríen que yeren reales.
La mecánica cuántica introduz una serie de fechos contraintuitivos que nun apaecíen nos paradigmes físicos anteriores; con ella afayar que'l mundu atómicu nun se porta como esperaríamos. Los conceutos d'incertidume o cuantización son introducíos per primer vegada equí. Amás la mecánica cuántica ye la teoría científica qu'apurrió les predicciones esperimentales más esactes hasta'l momentu, a pesar de tar suxeta a les probabilidaes.
El segundu problema importante que la mecánica cuántica resolvió al traviés del modelu de Bohr, foi'l de la estabilidá de los átomos. Acordies con la teoría clásica un electrón orbitando alredor d'un núcleu cargáu positivamente tendría d'emitir enerxía electromagnética perdiendo asina velocidá hasta cayer sobre'l núcleu. La evidencia empírica yera qu'esto nun asocedía, y sería la mecánica cuántica quien resolvería esti fechu primeru por aciu postulaos ad hoc formulaos por Bohr y más tarde por aciu modelos como'l modelu atómicu de Schrödinger basaos en supuestos más xenerales. De siguío esplícase'l fracasu del modelu clásicu.
En mecánica clásica, un átomu d'hidróxenu ye un tipu de problema de los dos cuerpos en que'l protón sería'l primer cuerpu que tien más del 99% de la masa del sistema y l'electrón ye'l segundu cuerpu que ye muncho más llixeru. Pa resolver el problema de los dos cuerpos ye conveniente faer la descripción del sistema, asitiando l'orixe del sistema de referencia nel centru de masa de la partícula de mayor masa, esta descripción ye correcta considerando como masa de la otra partícula la masa amenorgada que vien dada por
Siendo formula_1 la masa del protón y formula_2 la masa del electrón. Nesi casu'l problema del átomu d'hidróxenu paez almitir una solución simple na que l'electrón mover n'órbites elíptiques alredor del núcleu atómicu. Sicasí, esiste un problema cola solución clásica, acordies con les predicciones de electromagnetismu una partícula eléctrica que sigue un movimientu aceleráu, como asocedería al describir una elipse tendría d'emitir radiación electromagnético, y por tantu perder enerxía cinética, la cantidá d'enerxía radiada sería de fechu:
Esi procesu acabaría col colapsu del átomu sobre'l núcleu nun tiempu bien curtiu daes les grandes aceleraciones esistentes. A partir de los datos de la ecuación anterior el tiempu de colapsu sería de 10 s, esto ye, acordies con la física clásica los átomos d'hidróxenu nun seríen estables y nun podríen esistir más d'una cienmillonésima de segundu.
Esa incompatibilidá ente les predicciones del modelu clásicu y la realidá reparada llevó a buscar un modelu qu'esplicara fenomenológicamente l'átomu. El modelu atómicu de Bohr yera un modelu fenomenológico qu'esplicaba satisfactoriamente dellos datos, como l'orde de magnitú del radiu atómicu y los espectros d'absorción del átomu, pero nun esplicaba cómo yera posible que l'electrón nun emitiera radiación perdiendo enerxía. La busca d'un modelu más fayadizu llevó a la formulación del modelu atómicu de Schrödinger nel cual puede probase qu'el valor esperáu de la acelaración ye nulu, y sobre esa base puede dicise que la enerxía electromagnética emitida tendría de ser tamién nula. Sicasí, la representación cuántica de Schrödinger ye malo d'entender en términos intuitivos.
La teoría cuántica foi desenvuelta na so forma básica a lo llargo de la primer metá del sieglu XX. El fechu de que la enerxía intercambiar de forma discreta poner de relieve por fechos esperimentales como los siguientes, inesplicables coles ferramientes teóriques anteriores de la mecánica clásica o la electrodinámica:
El desenvolvimientu formal de la teoría foi obra de los esfuerzos conxuntos de dellos físicos y matemáticos de la dómina como Schrödinger, Heisenberg, Einstein, Dirac, Bohr y Von Neumann ente otros (la llista ye llarga). Dalgunos de los aspeutos fundamentales de la teoría tán siendo entá estudiaos viviegamente. La mecánica cuántica foi tamién adoptada como la teoría subxacente a munchos campos de la física y la química, incluyendo la física de la materia entestada, la química cuántica y la física de partícules.
La rexón d'orixe de la mecánica cuántica puede alcontrase na Europa central, en Alemaña y Austria, y nel contestu históricu del primer terciu del sieglu XX.
Los camientos más importantes d'esta teoría son les siguientes:
Pa describir la teoría de forma xeneral ye necesariu un tratamientu matemáticu rigorosu, pero aceptando una de los trés interpretaciones de la mecánica cuántica (d'equí p'arriba la Interpretación de Copenhague), el marcu reláxase. La mecánica cuántica describe l'estáu instantáneu d'un sistema (estáu cuánticu) con una función d'onda que codifica la distribución de probabilidá de toles propiedaes medibles, o observables. Dellos observables posibles sobre un sistema dáu son la enerxía, posición, momentu y momentu angular. La mecánica cuántica nun asigna valores definíos a los observables, sinón que fai predicciones sobre les sos distribuciones de probabilidá. Les propiedaes ondulatories de la materia son esplicaes pola interferencia de les funciones d'onda.
Estes funciones d'onda pueden variar col intre del tiempu. Esta evolución ye determinista si sobre'l sistema nun se realiza nenguna midida anque esta evolución ye estocástica y produzse por aciu colapsu de la función d'onda cuando se realiza una midida sobre'l sistema (Postuláu IV de la MC). Por casu, una partícula moviéndose ensin interferencia nel espaciu vacíu pue ser descrita por aciu una función d'onda que ye un paquete d'ondes centráu alredor de dalguna posición media. Según pasa'l tiempu, el centru del paquete puede treslladase, camudar, de cuenta que la partícula paez tar alcontrada más precisamente n'otru llugar. La evolución temporal determinista de les funciones d'onda ye descrita pola Ecuación de Schrödinger.
Delles funciones d'onda describen estaos físicos con distribuciones de probabilidá que son constantes nel tiempu, estos estaos llámense estacionarios, son estaos propios del operador hamiltoniano y tienen enerxía bien definida. Munchos sistemes que yeren trataos dinámicamente en mecánica clásica son descritos por aciu tales funciones d'onda estátiques. Por casu, un electrón nun átomu ensin escitar dibúxase clásicamente como una partícula qu'arrodia'l núcleu, ente que en mecánica cuántica ye descritu per una nube de probabilidá estática qu'arrodia al núcleu.
Cuando se realiza una midida nun observable del sistema, la función d'ondes convertir nuna del conxuntu de les funciones llamaes funciones propies o estaos propios del observable en cuestión. Esti procesu ye conocíu como colapsu de la función d'onda. Les probabilidaes relatives d'esi colapsu sobre dalgunu de los estaos propios posibles son descrites pola función d'onda instantánea xustu enantes del amenorgamientu. Considerando l'exemplu anterior sobre la partícula nel vacíu, si mide la posición de la mesma, va llograse un valor impredicible "x". Polo xeneral, ye imposible predicir con precisión qué valor de "x" va llograse, anque ye probable que se llogre unu cercanu al centru del paquete d'ondes, onde l'amplitú de la función d'onda ye grande. Dempués de que se fixo la midida, la función d'onda de la partícula colapsa y amenórgase a una que tea bien concentrada en redol a la posición reparada "x".
La ecuación de Schrödinger ye en parte determinista nel sentíu de que, dada una función d'onda a un tiempu inicial dáu, la ecuación suministra una predicción concreta de qué función vamos tener en cualquier tiempu posterior. Mientres una midida, el eigen-tao al cual colapsa la función ye probabilista y nesti aspeutu ye non determinista. Asina que la naturaleza probabilista de la mecánica cuántica naz del actu de la midida.
Na formulación matemática rigorosa, desenvuelta por Dirac y von Neumann, los estaos posibles d'un sistema cuánticu tán representaos por vectores unitarios (llamaos "estaos") que pertenecen a un Espaciu de Hilbert complexu xebrable (llamáu'l "espaciu d'estaos"). Qué tipu d'espaciu de Hilbert ye necesariu en cada casu depende del sistema; por casu, l'espaciu d'estaos pa los estaos de posición y momentu ye l'espaciu de funciones de cuadráu integrable formula_3, ente que la descripción d'un sistema ensin traslación pero con un espín formula_4 ye l'espaciu formula_5. La evolución temporal d'un estáu cuánticu queda descrita pola ecuación de Schrödinger, na qu'el hamiltoniano, l'operador correspondiente a la enerxía total del sistema, tien un papel central.
Cada magnitú observable queda representada por un operador llineal hermítico definíu sobre un dominiu trupu del espaciu d'estaos. Cada estáu propiu d'un observable correspuende a un eigenvector del operador, y el valor propiu o eigenvalor asociáu correspuende al valor del observable naquel estáu propiu. El espectru d'un operador pue ser continuu o discretu. La midida d'un observable representáu por un operador con espectru discretu namái puede tomar un conxuntu numerable de posibles valores, ente qu'el operadores con espectru continuu presenten midíes posibles n'intervalos reales completos. Mientres una midida, la probabilidá de qu'un sistema colapse a unu de los eigenestados vien dada pol cuadráu del valor absolutu del productu interior ente l'estáu propiu o autu-tao (que podemos conocer teóricamente enantes de midir) y el vector tao del sistema enantes de la midida. Podemos asina atopar la distribución de probabilidá d'un observable nun estáu dáu computando la descomposición espectral del operador correspondiente. El principiu d'incertidume de Heisenberg representar pola aseveración de qu'el operadores correspondientes a ciertos observables non conmutan.
El mundu modernu de la física fúndase notablemente en dos teoríes principales, la relatividá xeneral y la mecánica cuántica, anque dambes teoríes usen principios aparentemente incompatibles. Los postulaos que definen la teoría de la relatividá de Einstein y la teoría del quántum tán sofitaos por rigorosa y repitida evidencia empírica. Sicasí, dambes aguantar a ser incorporaes dientro d'un mesmu modelu coherente. Dende mediaos del sieglu XX, apaecieron teoríes cuántiques relativistes del campu electromagnético (electrodinámica cuántica) y les fuerces nucleares (modelu electrodébil, cromodinámica cuántica), pero hasta la fecha (2018) nun se tien una teoría cuántica relativista del campu gravitatorio que seya dafechu consistente y válida pa campos gravitatorios intensos (esisten aproximamientos en espacios asintóticamente planos). Toles teoríes cuántiques relativistes consistentes usen los métodos de la teoría cuántica de campos.
Na so forma ordinaria, la teoría cuántica abandona dalgunos de los supuestos básicos de la teoría de la relatividá, como por casu el principiu de localidá usáu na descripción relativista de la causalidá. El mesmu Einstein había consideráu absurda la violación del principiu de localidá a la que paecía emponer la mecánica cuántica. La postura de Einstein foi postular que la mecánica cuántica magar yera consistente yera incompleta. Pa xustificar el so argumentu y el so refugu a la falta de localidá y la falta de determinismu, Einstein y dellos de los sos collaboradores postularon la llamada paradoxa de Einstein-Podolsky-Rosen (EPR), que demuestra que midir l'estáu d'una partícula puede instantáneamente camudar l'estáu del so sociu enllazáu, anque los dos partícules pueden tar a una distancia arbitrariamente grande. Modernamente la paradóxica resultancia de la paradoxa EPR sábese ye una consecuencia perfectamente consistente del llamáu entrelazamiento cuánticu. Ye un fechu conocíu que magar la esistencia del entrelazamiento cuánticu efectivamente viola'l principiu de localidá, sicasí nun viola la causalidá definíu en términos d'información, cuidao que nun hai tresferencia posible d'información. Magar nel so tiempu, paecía que la paradoxa EPR suponía una dificultá empírica pa mecánica cuántica, y Einstein consideró que la mecánica cuántica na interpretación de Copenhague podría ser refugada por esperimentu, décades más tarde los esperimentos de Alain Aspect (1981) revelaron que efectivamente la evidencia esperimental parace apuntar en contra del principiu de localidá. Y por tanto, la resultancia paradóxica que Einstein refugaba como "ensin sentíu" paez ser lo qu'asocede precisamente nel mundu real.
Afigura
plasma puede referise a:
Amás, puede facer referencia a:
Llíquidu
El líquidu ye un estáu d'agregamientu de la materia en forma de fluyíu altamente incompresible lo que significa que la so volume ye, abondo averáu, nun rangu grande de presión. Ye l'únicu estáu con un volume definíu, pero non con forma fixa. Un líquidu ta formáu por pequeñu partícules vibrantes de la materia, como los átomos y les molécules, xuníes por enllaces intermoleculares. El agua ye, el líquidu más común na Tierra y el más abondosu. Como un gas, un líquidu ye capaz de fluyir y tomar la forma d'un recipiente. A diferencia d'un gas, un líquidu nun s'esvalixa pa enllenar cada espaciu d'un contenedor, y caltién una densidá bastante constante. Una característica distintiva del estáu líquidu ye la tensión superficial, dando llugar a fenómenos humectantes.
L'estáu líquidu ye un estáu d'agregamientu de la materia entemedio ente l'estáu sólidu y l'estáu de gas. Les molécules de los líquidos nun tán tan próximes como les de los sólidos, pero tán menos separaes que les de los gases. Les molécules nel estáu líquidu ocupen posiciones al azar que varien col tiempu. Les distancies íntermoleculares son constantes dientro d'un estrechu marxe. En dellos líquidos, les molécules tienen una orientación preferente, lo que fai que'l líquidu presente propiedaes anisótropas (propiedaes, como'l índiz de refraición, que varien según la dirección dientro del material).
Los líquidos presenten tensión superficial y capilaridad, xeneralmente se dilaten cuando s'amonta la so temperatura y pierden volume cuando s'esfrecen, anque sometíos a compresión el so volume ye bien pocu variable a diferencia de lo qu'asocede con otros fluyíos como los gases. Los oxetos somorguiaos en dalgún líquidu tán suxetos a un fenómenu conocíu como flotabilidad.
La so forma ye esférica si sobre él nun actúa nenguna fuerza esterna. Por casu, una gota d'agua en cayida llibre toma la forma esférica.
Como fluyíu suxetu a encomalo de la gravedá, la forma d'un líquidu queda definida pol so contenedor. Nun líquidu en reposu suxetu a la gravedá en cualquier puntu del so senu esiste una presión d'igual magnitú escontra tolos llaos, tal como establez el principiu de Pascal. Si un líquidu alcuéntrase en reposu, la presión hidrostática en cualquier puntu del mesmu vien dada por:
Onde formula_1 ye la densidá del líquidu, formula_2 ye la gravedá (9,8 m/s) y formula_3 ye la distancia del puntu consideráu a la superficie llibre del líquidu en reposu. Nun fluyíu en movimientu la presión non necesariamente ye isótropa, porque a la presión hidrostática sumir la presión hidrodinámica que depende de la velocidá del fluyíu en cada puntu.
En condiciones apropiaes de temperatura y presión, la mayoría de les sustances pueden esistir n'estáu líquidu. Cuando un líquidu devasa'l so puntu de ebullición camuda'l so estáu a gaseosu, y cuando algama'l so puntu de conxelación camuda a sólidu. Anque a presión atmosférica, sicasí, dellos sólidos se subliman al calecer; esto ye, pasen directamente d'el estáu sólidu al estáu gaseosu (vease evaporación). La densidá de los líquidos suel ser daqué menor que la densidá de la mesma sustanza n'estáu sólidu. Delles sustances, como l'agua, son más trupes n'estáu líquidu.
Per mediu de la destilación fraccionada, los líquidos pueden dixebrase d'ente sigo al evaporarse cada unu al algamar los sos respectivos puntos de ebullición. La cohesión ente les molécules d'un líquidu nun ye lo suficientemente fuerte polo que les molécules superficiales puédense evaporar.
Los líquidos caracterícense porque les fuerces internes del mesmu nun dependen de la deformación total, anque usualmente sí dependen de la velocidá de deformación, esto ye lo qu'estrema a los sólidos deformables de los líquidos. Los fluyíos reales caracterizar por tener una resistencia a fluyir llamada mafa (que tamién ta presente nos sólidos viscoelásticos). Eso significa que na práctica pa caltener la velocidá nun líquidu ye necesariu aplicar una fuerza o presión, y si dicha fuerza cesa'l movimientu del fluyíu cesa eventualmente tres un tiempu finito.
La mafa d'un líquidu crez al aumentar el so masa molar y mengua al crecer la temperatura. La mafa tamién ta rellacionada cola complexidá de les molécules que constitúin el líquidu: ye baxa nos gases inertes licuados y alta nos aceites pesaos. Ye una propiedá característica de too fluyíu (líquidos o gases).
La mafa ye una midida de la resistencia al desplazamientu d'un fluyíu cuando esiste una diferencia de presión. Cuando un líquidu o un gas flúin suponse la esistencia d'una capa estacionaria, de líquidu o gas, xuntada sobre la superficie del material al traviés del cual preséntase'l fluxu. La segunda capa raspia cola xuntada superficialmente y ésta segunda con una tercera y asina sucesivamente. Esta fregadura ente les capes socesives ye'l responsable de la oposición al fluxu, esto ye, el responsable de la mafa.
La mafa midir en poises, siendo un poise la mafa d'un líquidu nel que pa esmucir una capa d'un centímetru cuadráu de área a la velocidá de 1 cm/s al respective de otra estacionaria asitiáu a 1 cm de distancia fora necesaria la fuerza d'una dina.
La mafa suel escayer nos líquidos al aumentar la temperatura, anque dellos pocos líquidos presenten un aumentu de mafa cuando se calecer. Pa los gases la mafa aumenta al aumentar la temperatura.
La mafa d'un líquidu determinar por mediu d'un viscosímetro ente los cualos el más utilizáu ye'l de Ostwald. Esti utilizar pa determinar mafa relativa, esto ye, que conociendo la mafa d'un líquidu patrón, xeneralmente agua, llógrase la mafa del líquidu problema a partir de la ecuación:
La fluidez ye una característica de los líquidos o gases que-yos confier l'habilidá de poder pasar por cualesquier furu o furacu por más pequeñu que sía, siempres que tea a un mesmu o inferior nivel del recipiente nel que s'atopen (el líquidu ), a diferencia del restante tao d'agregamientu conocíu como sólidu.
La fluidez deber a qu'un fluyíu puede adquirir una deformación arbitrariamente grande ensin necesidá d'exercer una tensión mecánico, cuidao que nos líquidos la tensión mecánico o presión nel senu del fluyíu depende esencialmente de la velocidá de la deformación non de la deformación en sí mesma (a diferencia de los sólidos que tienen "memoria de forma" y esperimenten tensiones tantu más grandes cuanto más s'alloñar de la forma orixinal, esto ye, nun sólidu la tensión ta rellacionada primordialmente col grau de deformación)
Presión d'un vapor n'equilibriu cola so forma líquida, la llamada presión de vapor, solo depende de la temperatura; el so valor a una temperatura dao ye una propiedá característica de tolos líquidos.
Tamién lo son el puntu de ebullición, el punto de solidificación y el calor de vaporización (esencialmente, el calor necesario pa tresformar en vapor una determinada cantidá de líquidu).
En ciertes condiciones, un líquidu puede calecer percima del so puntu de ebullición; los líquidos nesi estáu denominar supercalentados. Tamién ye posible esfrecer un líquidu per debaxo del so puntu de conxelación y entós denominar líquidu superenfriado.
Los líquidos nun tienen forma fixa pero sí volume. Tienen variabilidá de forma y característiques bien particulares que son:
Imperiu Gupta
El Imperiu Gupta foi unu de los mayores imperios políticos y militares de la hestoria de la India. Foi gobernáu pola dinastía Gupta ente'l 320 y el 550 d. C. y ocupó la mayor parte de la India septentrional y de los actuales Pakistán oriental y Bangladex.
Los reis Gupta, establecieron un eficaz sistema alministrativu y un fuerte poder central dexando l'autonomía local en periodos de paz. La sociedá yera ordenada según les creencies del hinduismu con una ríxida división en castes.
Nesta etapa'l hinduismu adquier los sos principales característiques: les principales divinidaes, les práctiques relixoses y l'importancia de los templos.
Mientres esti periodu fueron tan grandes el comerciu y los intercambios col esterior, que la mitoloxía y arquitectura hinduista y budista espandir por Borneo, Camboya, Indonesia y Tailandia.
La dinastía Gupta provenía probablemente de Bengala, gobernada por majarásh Sri Gupta, el fundador de la dinastía (ente'l 240 y el 280 d. C.). Asoceder Gatotkacha quien gobernó ente'l 280 y el 319. Mientres el sieglu IV, el reinu de los Gupta espandióse sobre pequeños reinos hindús hasta Magadha. Dende entós los Gupta gobernaron la zona de la India al norte de la cordal de Vindhya. 
El momentu más probable pal reináu de Sri Gupta ye c. 240-280 CE. Dellos historiadores modernos, qu'inclúin a Rakhaldas Bandyopadhyay y KP Jayaswal, creen qu'él y el so fíu fueron posiblemente feudatarios de los Kushan . El so fíu y sucesor Ghatotkacha gobernó probablemente de c. 280-319 CE. En contraste col so sucesor, Chandragupta I, a quien se menta como Maharajadhiraja , él y el so fíu Ghatotkacha mentar n'inscripciones como Maharaja . A principios del sieglu V los Gupta establecieron y gobernaron unos pequeños reinos hindús en Magadha y alredor de lo qu'anguaño ye Bihar .foi asocedíu pol so fíu Ghatotkacha. 
Ghatotkacha (reinó c. 280-319 dC), tuvo un fíu llamáu Chandragupta (reinó c. 320-335 dC) (que nun tien de confundir se con Chandragupta Maurya (322-298 aC), fundador del Imperiu Maurya .) Nun gran alcuerdu, Chandragupta taba casáu con Kumaradevi, una princesa Lichchhavi -l'alimentación principal en Magadha. Con una dote del reinu de Magadha (con capital en Pataliputra ) y una alianza colos Licchavis de Nepal, Chandragupta dedicar a espandir el so poder, conquistando gran parte de Magadha, Prayaga y Saketa . Él estableció un reinu que s'estiende dende'l río Ganges a Prayaga (actual Allahabad ) por 321 DC. Asumió'l títulu imperial de Maharajadhiraja . Amplió'l so imperiu al traviés d'aliances matrimoniales.
Nel Imperiu Gupta, anque tou folgaba sobre'l emperador, l'elementu principal del Estáu, ésti nun podía gobernar ensin al sofitu de los ministros nin de l'asamblea que gobernaba'l país y los funcionarios con voz consultiva. L'asamblea yera una de les fuerces vitales del Estáu Gupta: elexía al rei, xulgar en casu de neglixencia, y ayudar coles sos opiniones en materia xurídico y alministrativa. La so composición yera pocu estable, taba formáu por príncipes, xefes militares, sacerdotes, representantes corporativos y hasta xefes de les clases inferiores.
La parte esencial de les cargues polítiques recayía sobre'l conseyu de ministros, formáu ente 3 y 37 miembros. El conseyu tenía sesiones de callao y dacuando imponía'l so puntu de vista. Los sos deberes yeren regular lo tocante cola pómpara real: coronación, desplazamientos, honres aciages del soberanu; y tamién caltener l'orde pa evitar la anarquía. Dientro de los asuntos esternos teníen de realizar les relaciones diplomátiques, roblar trataos y rexistrar la información sobre los tributos recibíos del estranxeru.
Debaxo de los ministros atopaben los recaldadores d'impuestos y el oficiales reales, quien teníen al so cargu la vixilancia de les diverses cañes de la economía. Otros funcionarios yeren el embaxadores, el gobernadores provinciales, los funcionarios militares y el conservadores d'archivos.
No más baxo de la burocracia estatal atopábense los trovadores y heraldos, les escribes, el portadores d'insinies reales, los guardias de l'ayalga y del harén, los espíes, el conductores de carros y elefantes, les centineles, los criaos y los guardias.
Cola dinastía de los Gupta, que unificó económica y políticamente a gran parte de la India, el arte de la India y la cultura polo xeneral algamaron una gran rellumanza y refinamientu, hasta'l puntu de que ye precisu falar d'un arte Gupta que resultó «clásicu» y, asina, modelu pal arte hindú posterior, inclusive'l de los nuesos díes.
Ciencia, filosofía, arquitectura, escultura, pintura, lliteratura, música y danza, cultívense intensamente; el sánscritu caltúvose como llingua lliteraria.
El poeta Kālidāsa, de la dómina de Chandragupta II, escribió les famoses obres "Raghú Vamsha" o (‘fonduxe de Raghú’), n'honor de Rāma, y la "Nube mensaxera", metanes un arte caracterizáu por una sotileza equilibrada y risueña, como s'aprecia na escultura del "Buda de Sarnath" y n'otros munchos relieves, anque la mayoría de los santuarios que se construyeron son hinduistes, cuidao que el hinduismu adquier preponderancia na era Gupta al ser hinduistes los soberanos, magar estos supieron aceptar l'exerciciu d'otros cultos, ente ellos el budismu, a tal puntu que'l monxu chinu Fa Xiang visitó los territorios Guptas p'afondar les sos conocencies.
La música y la danza tamién s'atoparon beneficiaes, un ambiente áulico opulento más l'influxu d'una filosofía entá non del tou esprendida de lo relixoso dio como resultáu un apoxéu de la música basada en microtonos -rāga- y les dances de devadasis como la llamada kata.
Los llogros resultaron significativos a nivel mundial: desenvolvióse'l sistema decimal y el sistema de numberación anguaño vixente, amás afayaron el movimientu de la tierra alredor del sol (movimientu de traslación).
Nel aspeutu relixosu les idees hinduistes correspuenden en gran midida a esti periodu, quiciabes ye nel tiempu de los Gupta, mercé al influxu budista, que l'hinduismu llegó a tolerar les opiniones más diverses, ya inclusive antagóniques dientro del so sistema de creencies.
Los elementos inherentes al hinduismu, que lo estremen d'otres creencies, son el réxime de castes "(varna)" como orde social y determinaos ritos a los que, según la so clase, tán amestaos inseparablemente tolos miembros de cada casta.
Según les creencies hinduistes, el cosmos ye eternu de por sí, pero topar nun estáu d'evolución permanente, al empar que tolos seres animaos, dende les deidaes hasta una simple yerba, tienen una alma "(ātmā)" inmortal revistida cola materia corporal.
Nel cumal del so panteón tán los trés dioses supremos —Brahmā, Vishnú y Shivá—, que s'arrexunten nuna tríada (Trimurti, arriendes d'adorase tamién a numberoses deidaes, semidioses, divinidaes locales, seres demoniacos, según a diverses fuerces sobrenaturales que se manifiesten na naturaleza (ríos, animales, piedres, montes, plantes, etc.).
Tres el retrocesu del budismu y la restauración del hinduismu, la sociedá Gupta calteníase entá estremada pol perantiguu sistema de cuatro "yati" o "varna" (castes):
Fora del sistema de les "varna" taríen los «intocables» o "paria" ("chandales" o "arhijans"), cazadores, barrenderos ya incineradores de cadabres.
La prosperidá de les ciudaes acaecida mientres el periodu Gupta dexó que los artesanos arrexuntar en corporaciones según l'oficiu que les sos individuos más opulentos formaron una especie de burguesía.
Moda
La moda (del francés "mode", y ésti del llatín "modus", "manera" o "midida") ye'l "usu, de ropa ridicula y non comoda que cuesta un pacional." Trátase d'un conxuntu de enclinos nel vistir (ropa, accesorios), nos estilos de vida y nes maneres de portase, que marquen o modifiquen (temporalmente) la conducta d'una o delles persones. Los enclinos de la moda dependen de munchos factores: sociales, económicos y políticos, ente otros (vease globalización).
Pueden estremase los estudios sobre la moda fundamentalmente en dos corrientes principales. La primera, aquellos qu'estudien la moda como un mecanismu de tresmisión vertical, fundamentalmente de riba a embaxo, y per otru llau los estudios qu'entienden que la moda ye productu d'un procesu d'interacción horizontal, esistiendo xerarquíes ente los símbolos, pero que nun se determinen de forma categórica unos a otros.
Pa Georg Simmel la moda ye una forma de relación social que dexa a los suxetos integrase dientro d'un grupu con más facilidá, una y bones l'apariencia modelar con más facilidá que'l comportamientu. Les mesmes característiques que faciliten la integración, tamién faciliten la diferenciación. 
La contradicción alcuéntrase en qu'una persona qu'adquier una estética determinada pa revelase como singular, esviándose de les corrientes de moda más comunes, en realidá ta creando otra distinta. Vense como disidentes frente a un gruesu d'asonsañadores, pero pa Simmel eso nun ye más qu'una forma inversa d'imitación.
Otra contradicción ye que l'espardimientu d'un enclín na moda desagua necesariamente nel so fracasu. Toa moda llargamente aceptada pierde'l so curiosu al dexar de ser un elementu diferenciador.
Na so obra La teoría de la clase ociosa, Veblen rellata cómo la moda ye una ferramienta que la clase ociosa usa pa estremase del restu de clases, fundamentalmente les más baxes. Se contrapone la guapura y el el simbolismu del ociu, rellacionáu col ser pudiente, cola sobriedá y eficacia de les prendes de les clases baxes ya industriales. Bourdieu llapada a esto "práticas distintives", manifestación de la llucha de clases, nesti casu simbólica, que'l so oxetivu ye perpetuar la desigualdá ente les mesmes.
"L'espardimientu vertical de los gustos" ye'l mecanismu según el cual, argumenta Veblen, la moda tresmitir d'una clase a otra, pos toa clase asonsaña a la darréu cimera. Los miembros d'una clase pueden identificase ente ellos al tar nun mesmu nivel, y estremase d'otros al haber una barrera que los dixebra col restu.
El gustu estremáu de cada clase nun ye inherente a los sos miembros. Según Bourdieu ye la consecuencia de la socialización de los individuos dientro de les mesmes. La so familia, la so escuela, los sos amigos de la infancia, etc. Esti gustu aprender del contestu, y se interioriza. El términu "nuevu ricu" tien una connotación despreciatible, pos designa a daquién que magar acaba de llegar, en términos económicos, a una nueva clase, nun lo fixo en términos simbólicos, yá que nun visti y pórtase de la mesma manera, non yá por voluntá sinón porque s'hai socializado como daquién probe, con unos esquemes mentales que-y dexen procesar la realidá que lu arrodia pa esta clase en concretu, non pa otra. 
Simmel considera que la moda ye a cencielles una ferramienta que los individuos utilicen pa lliberar de la congoxa de la elección, al poder considerara miembru d'un grupu con facilidá. La individualidá esixe una serie de responsabilidaes que s'esleen nel grupu, y obliga a los suxetos a defendese poles sos propies fuerces (de los ataques simbólicos, entiéndese). La moda sería equí un mecanismu que respuende a una necesidá social, y por tantu nun se-y puede buscar una finalidá última. 
Conforme mayor seya la dificultá de los individuos pa estremase, más febril ye'l combate simbólicu de distinción-imitación qu'asocede ente distintes clases, exigiando esto, de la mesma, más cambeos y a mayor velocidá pa satisfaer esta demanda. Y equí'l sistema granible respuende con una mayor obsolescencia.
Keynes escurrió la metáfora del concursu de guapura pa esplicar el funcionamientu de los mercaos bursátiles, pero sirve tamién pa esplicar el funcionamientu de la moda dende la perspectiva de la tresmisión horizontal.
Imaxinemos un concursu onde tenemos d'escoyer ente seis rostros aquel que consideremos que va ser el más votáu. Si somos alvertíos daremos cuenta de que nun tenemos d'escoyer en función del nuesu gustu particular, nin tampoco nel gustu mayoritariu. Suponiendo que'l restu de concursantes son igual d'alvertíos que nós, tenemos d'escoyer la cara en función de lo que pensamos qu'otros van pensar. Trátase d'un xuegu de "piensu que piensa que yo pienso" ensin fin. ¿Van Escoyer los demás en función del so gustu individual? ¿De la media de los gustos particulares? ¿O van escoyer pensando nes estratexes d'otros participantes?. A última hora, toles persones, anque nun lo sepan, participen nun concursu de guapura. El problema que plantega, ye que ye imposible aldovinar la resultancia con certidume.
= Hestoria de la moda na industria del vistíu =
Na Renacencia italiana acostumar por parte del xéneru masculín l'usu de capa curtia y ensin capiellu, birrete, sombreru con plumes y zapatos de punta roma y ancha. Les muyeres tamién llevaben bullones y coraos nes mangues, y la so gorguera rizada, amás de les faldes y sobrefaldas, xubones y corpiños, capes o mantos rozagantes y la so cofia pa la cabeza. 
A partir de la segunda metá del sieglu, la creciente importancia de la monarquía española, impon n'Europa l'estilu de la corte del emperador Carlos I d'España, un estilu de gran sobriedá, caracterizáu pol usu de colores escuros y prindes cinxíes, ensin arrugues nin plegues y aspeutu ríxidu, sobremanera nes muyeres nes que s'impon l'usu del verdugado. Nel cantu cimeru de la camisa usó un gordón que va dar llugar a la gorguera o lechuguilla.
Nesta dómina apodera la moda francesa tantu n'homes como en muyeres. Utilizábense los calzones curtios con medies de seda, zuca y casaca que, a mediaos del sieglu, vuélvese más amenorgada y con plegues llaterales escontra tras y mangues estreches. Cola cayida de la dinastía francesa vuelve'l traxe simple y llévense calzones afechos hasta media pierna, chalecu, corbata y casaca, faldones con pescuezu altu y vuelu, peluques empolvoriscaes y remataes por un llazu, inclusive sombreros de trés o dos picos. Dempués de la revolución, déxase'l pelo llargo y lliso, sombreros de copa alta cónica o en tubu, con nales curties y más tarde zapatos con tacón de color al que s'añedir llazos o febielles y botes altes con vueltes. La muyer visti con painers o verdugados anchos y estrapaos nos dos frentes, corpiño acorsetado y escote con gases o encaxes. Polonesas, bates con pescuezu d'encaxe y manga llarga. Nel traxe francés, corpiño apuntiáu, mangues abollaes, faldes rectes y abiertes, que depués son drapeadas con polizón y llarga cola. Pescuezu dobláu, mangues tirantes hasta'l coldu con chorreras. Xuntu cola revolución sume'l vuelu de la falda y asonsáñase a les vestidures clásiques: talle alto, chaquetu curtiu con manga llarga, falda con plegues, grandes escotes, chales y guantes llargos. En cuanto al peñáu, escontra tras con rizaos que depués se faen más altos y avolumaos con tirabuzones, enllazaes y plumes. Bonetes y sombreros de nales anches. Zapatos con tacón altu y punta estrecha, y depués de dalgún tiempu pasar a los baxos.
Vestimienta del sieglu XVIII nun cuadru de Goya. Nel sieglu XVIII destáquense como priendas masculines les casaques franceses y zucar (casaques d'inferior clase y daqué estreches), los chaquetos, los calzones afechos hasta la rodía, les corbates en cuenta de les golillas, les peluques y los grandes sombreros. Mentanto, nes vestidures femenines sigue'l mesmu estilu que nel sieglu anterior y adóptase l'usu de les mantielles pa la cabeza. Llevábense tamién vistíos llargos, grandes sombreros y sobremanera, la muyer caracterizar nes altes sociedá por llevar sobre'l so cuerpu un corsé, que yera una forma de demostrar el so altor, ente otres coses d'esa dómina usaben aníos, y delles vegaes guantes llargos, collares y demás.
Mientres esti sieglu fueron propios el frac, la levita y el pantalón pa los caballeros, y la mantiella de seda y les peinetes pa'l señores españoles. Tres la dómina napoleónica (1800 a 1820) en que la figura femenina amosaba una figura espodada col talle siempres alto, cinxíu xusto sol pechu, dexando'l restu de la prenda cayer recta sobre'l cuerpu, hubo un cambéu drásticu col Romanticismu, que dio pasu al corsé que daba al talle forma de reló de sable y el miriñaque qu'acovanaba les faldes amplies, llegando al so apoxéu mientres 1860, causando que les dames nun pudieren pasiar del brazu del so maríu o prometíu. En 1870 foi sustituyíu pol polisón que solo acovanaba la falda por detrás y que pasó de moda en 1890, cayendo dende entós la prenda hasta'l suelu ensin armazón dalgunu, anque hasta 1900 les faldes fueron un pocu acampanaes. Ente 1820 y 1914 hubo nel vestuariu femenín occidental una clara distinción ente vistíos de día, siempres con manga llarga (anque podíen ser hasta'l coldu pel branu) y zarraos hasta'l pescuezu, y vistíos de nueche, siempres de manga curtia y bien escotaos.
La moda del sieglu XX empieza nel añu 1900 cola llamada figura S, debíu al corsé qu'emburriaba los pechos escontra riba, estrechaba la cintura y les sos faldes afeches al cadril y enanchar en forma de campana al llegar al suelu. Nel mundu llaboral empiecen a incorporase los traje xastre y la corte con influencia masculina pa les muyeres. Los vistíos siguíen siendo llargos, cubríen los zapatos, les plumes y los encaxes faíen raxón; destacaron los grandes sombreros, con infinidá d'adornos y ornamientos. La moda prácticamente solo foi siguida poles clases altes y medies. En 1908, la figura foi muncho más recta, ensin marcar tantu la cintura, y producióse una folada de orientalismu por cuenta de los diseños de Paul Poiret y los ballets rusos.
Nesta década estremen dos periodos:
En 1920 la ropa yá yera muncho más práctica. Nuevamente vuelve camudar la figura, baxando'l talle hasta marcalo nos cadriles. Popularízase'l traxe de chaqueta pa cai y pa les fiesta escoyíen los vistíos con grandes escotes nel llombu según abrigos llargos con pieles. Nesta década destáquense les faldes curties hasta la rodía. Los sombreros son sobrios y zarraos (cloché) y per primer vegada les muyeres dexen el pelo curtiu.
Nesta década les muyeres camudaron el so aspeutu blancu pola apariencia natural del polvu facial rosado, creáu pola cosmetóloga polaca Helena Rubinstein. Los años 20 fueron unu de los periodos más revolucionarios del sieglu xx, nesti sentíu, pos les muyeres adoptaron el costume de dir maquillaes, guardando nel bolsu polveras y pintalabios pa los retoques. Hasta esi momentu, les úniques que se maquillaren yeren les artistes y les prostitutes. Les muyeres nueves desatapáronse y empezaron a beber y a fumar en públicu como una prevocación al ríxidu estatus que reinaba a principios del sieglu.
Les moces a la moda pintaben la boca colorada, llucíen el pelo curtio y los güeyos pintaos con solombres escures, y solíen baillar jazz hasta l'amanecer. Esta foi, probablemente, la década más atrevida y tresgresora. Foi una dómina de cambéu qu'afectó tolos aspeutos culturales y que repercutió con fuerza na moda.
L'optimismu terminó col crack de la Bolsa n'ochobre de 1929 que provocó una grave crisis económica mundial mientres los siguientes años. En 1930 la cintura vuelve marcase nel so llugar natural y les faldes allargar hasta per debaxo de la rodía. Volvió la feminidad y los adornos en prendes y sombreritos y el pelo abandona l'estilu "garçon" por peñaos un pocu más llargos, con ondes. A partir de 1935 suélense marcar los costazos, dando a la figura un aspeutu de triángulu invertíu.
Fueron los años de la Segunda Guerra Mundial, y eso perxudicó a la moda. El 'look' se militarizó y los texíos volviéronse probes por cuenta de la carestía de materiales. Por cuenta de esto les moces vistir con uniforme de ciudá, esto ye, traxes de chaqueta. La llongura de les faldes continua per debaxo de les rodíes, y popularizáronse los panties, anque fueron escasos. Usaben los zapatos topolino, de corchu y los gorretos diminutos que yeren bien senciellos o a cencielles pañuelos a la cabeza.
En 1947 volvió la rellumanza, trunfó'l nuevu 'look' de Christian Dior. Otra vegada vuelve forzase la figura con una cintura estrecha y tomaron volúmenes costazos y pechos. Aumentóse'l vuelu de les faldes, que'l so llargu siguía per debaxo de les rodíes. Empezó'l cultu pola guapura porque les muyeres taben fartes del estilu sobrio y cómodo; les curves yeren el nuevu símbolu de la guapura femenina. Apaecieron los zapatos con tacón d'aguya, usaben abrigos de pañu, bolsitos al coldu y los más elegantes sombreritos y pameles.
Esta década destacar pola revolución. Utilizábase ropa cómodo de nuevu siguiendo la llinia natural del cuerpu, la ropa xuvenil, y déxase tras el luxu burgués. Abandónase l'usu habitual de sombreros y guantes de vistir. A partir de 1966 punxérase de moda la ropa estravagante, con estampáu de caparines, de flores, pop-art o étnicos. Les figures volvieron ser más llises y empezáronse a imponer rápido por tol mundu ente les moces les revolucionaries minifaldes, curties hasta la zanca, apaecíes en Londres en 1965 de la mano de la diseñadora Mary Quant.
En 1970, los adolescentes pudieron espresase llibremente. Equí surdió'l conceutu de la ropa distinto, orixinal, risondera y estravagante. El pelo usábase curtiu o llargu y con cortes xeométricos. Tanto los homes como les muyeres empezaron a usar pantalones de campana ya impunxéronse les bluses d'algodón, etc.
1970 foi una década bien diversa, equí producióse un raxón escontra lo retro. Les flores fueron el principal símbolu non yá na ropa sinón que tamién el pelo, y representaben la ideoloxía ilusoria que los emponíen a la llamada "revolución de les flores". Resaltaben los traxes y vistíos, que se llucieron con afechos pantalones. L'algodón foi remplazado pola lycra, usaben botes o zapatones de tacu, tipu suecos.
En 1980, la moda traxo consigo considerables cambeos. El nuevu estilu caracterizar pol usu de ropa interior visible, yá seya sobre una camiseta, debaxo d'una camiseta tresllúcida o tirantes d'encaxe visibles. Esta nueva moda foi altamente revesosa, volviéndose un sinónimu de lliberación pa les muyeres, yá que d'antiguo usar la ropa interior asina-yos daba aspeutu d'una muyer desiguada. Gracies a esti enclín, les muyeres de güei pueden vistir camisetes cómodes ensin tener qu'esmolecese poles tresparencies o los tirantes de los corpiños.
Esta dómina basar na variedá y non nun enclín específico y duradero. La xente trataben de ponese lo que-y fixera sentir se más cómoda, ensin da-y muncha importancia a la opinión de los demás o a los enclinos, porque se llegara a la conclusión de que nun había una verdadera llibertá. Les camisetes de grupos musicales volviéronse populares según el pelo suelto. La gran innovación foi l'apaición de los pírsines, tatuaxes y pintures de pelo.
A finales del sieglu XX y principios del XXI, yera posible ver, encargar y unviar la ropa a cualesquier parte del mundu gracies a medios de comunicación o Internet. Poro, la moda actual paez que se ta dirixiendo escontra una uniformidá universal.
Nesta dómina toma fuerza'l conceutu de tribus urbanes. Magar les subculturas yá esisten dende los 60´s y 70´s (Vease Beatnik y Hippies) dalgunes nun adopten el sentimientu contracultural que dio orixe a delles d'elles, siendo namái identificables pola so forma de vistir (vease por ejm. cultura emo. Estos conceutos influyeron directamente nes maneres de vistir, principalmente pola creciente esposición a los medios masivos como internet . Los homes tantu como les muyeres adopten el chándal pa tou tipu de trabayu o ocasión. Les muyeres usen borcegos, zuecos o sandalies. Reincorpórense prendes de los años 1980, tornando l'estampáu floriáu. Úsense los shorts, polleres, y pantalones tiro altu y les minifaldes.
Los homes implementen l'escote en V xuntu con pantalones pitillos (o chupines) y zapatielles de marca. Los pantalones blancos nos homes son sensación, sicasí, los pantalones escuros apurren una gran elegancia, tantu como les camises abiertes con remeres o camisetes debaxo y arremangaes. Les muyeres prefieren moda fresca pero con un toque modernu, poco maquillaxe, pelo natural pero con peñaos estructurados combinando un pocu de moda de los añu 1960. El vintage tien fuerte presencia nel guardarropa femenín. Sicasí nel vistir masculín empieza a crecer una moda alternativa que busca identidá, onde inflúin los enclinos y estilos propios, siendo un pocu más ventureru y risonderu.
Arxentina Er
ist ein modell
Cerámica
La cerámica (palabra derivada del griegu: "κεραμικός", "keramikos", ‘sustanza quemada’) ye l'arte de fabricar recipientes, vasíes y otros oxetus de magre, o otru material cerámico y por acción del calor tresformalos en recipientes de terracota, lloza o porzolana. Tamién ye'l nome d'estos oxetos.
El términu aplicar d'una forma tan amplia que perdió bona parte del so significáu. Non solo aplícase a les industries de silicatos (grupu de minerales de mayor bayura, pos constitúin más del 95 % de la corteza terrestre), sinón tamién a artículos y recubrimientos apiguraos per mediu del calor, con abonda temperatura como pa dar llugar al sinterizado. Esti campu ta ampliándose nuevamente incluyendo nél a cementos y esmaltes sobre metal.
La hestoria de la cerámica va xunida a la hestoria de casi tolos pueblos del mundu. Toma les sos mesmes evoluciones y feches y el so estudiu ta xuníu a les relaciones de los seres humanos que dexaron el progresu d'esti arte.
La invención de la cerámica producir mientres el neolíticu, cuando se fixeron necesarios recipientes p'almacenar l'escedente de les colleches producíu pola práctica de la agricultura. Nun principiu esta cerámica modelábase a mano, con técniques como'l "plizcu", el "colombín" o la placa (d'ende les irregularidaes de la so superficie), y tan solo dexábase ensugar al sol nos países templaos y cerca de los fueos tribales nos de zones fríes. Más palantre empezó a decorase con motivos xeométricos por aciu incisiones na pasta seco, cada vegada más complexa, perfecta y bella ellaboración determinó, xuntu cola aplicación de cocción, l'apaición d'un nuevu oficiu: el del alfareru.
Según les teoríes difusionistas, los primeros pueblos qu'empecipiaron la ellaboración d'instrumentos de cerámica con técniques más sofisticaes y cociendo les pieces en fornos fueron los chinos. Dende China pasó la conocencia escontra Corea y Xapón pol Oriente, y escontra l'Occidente, a Persia y el norte d'África hasta llegar a la Península Ibérica. En tou este percorríu, les técniques fueron modificar. Esto foi por cuenta de ciertes variantes; una d'elles foi porque los magres yeren distintos. En China utilizaba una magre blancu bien pura, el caolín, pa ellaborar porzolana, ente que n'Occidente estos magres yeren difíciles d'atopar. Otres variantes fueron los motivos decorativos y los distintos métodos utilizaos pa la cocción.
L'inventu del tornu d'alfareru, yá na Edá de los Metales, vieno ameyorar la so ellaboración y acabáu, como tamién la so cocción al fornu que lu fixo más resistente y amplió la gama de colores y testures. En principiu, el tornu yera solamente una rueda asitiada nuna exa vertical de madera introducíu nel terrén, y facer xirar hasta algamar la velocidá necesaria pa ellaborar la pieza. Adulces foi evolucionando, introducióse una segunda rueda cimera y faíase xirar el tornu por aciu un movimientu del pie; darréu añedióse un motor, que daba a la rueda distinta velocidá según les necesidaes.
De cutiu la cerámica sirvió a los arqueólogos pa datar los xacimientos y, inclusive, dellos tipos de cerámica dieron nome a cultures prehistóriques. Unu de los primeros exemplos de cerámica prehistórica ye la llamada cerámica cardial. Surdió nel Neolíticu, debiendo la so denominación a que taba decorada con incisiones feches cola concha del "cardium edule", una especie de virigüetu. La cerámica campaniforme, o de vasu campaniforme, ye característica de la edá de los metales y, más concretamente, del calcolítico, al igual que la cerámica d'El Argar (argárica) lo ye de la Edá del Bronce.
Los ceramistes griegos trabayaron la cerámica influyíos poles civilizaciones del Antiguu Exiptu, Canaán y Mesopotamia. Crearon recipientes con belles formes que cubrieron de dibuxos que narraben la vida y costumes de la so dómina. La estética griega foi heredada pola Antigua Roma y Bizanciu, que la arrobinaron hasta l'Estremu Oriente. Xunióse dempués a les artes del mundu islámicu, de les qu'aprendieron los ceramistes chinos l'empléu del bellu azul de cobaltu.
Dende'l norte d'África enfusó l'arte de la cerámica na Península Ibérica, dando pie a la creación de la lloza hispanu-morisca, precedente de la cerámica mayólica con esmaltes metálicos, d'influencia persa, y ellaborada per primer vegada n'Europa en Mallorca (España), introducida dempués con gran ésitu en Sicilia y en toa Italia, onde perdió la influencia islámica y se europeizó.
El so usu inicial foi, fundamentalmente, la ellaboración de recipientes emplegaos pa contener alimentos o bébores. Más palantre utilizóse pa modelar figurillas de posible calter simbólicu, máxicu, relixosu o funerariu. Tamién s'emplegó como material de construcción en forma de lladriyu, texa, baldosa o azulexu, conformando murios o revistiendo panales. La técnica del vidráu apurrió-y gran curiosu, utilizóse tamién en escultura. Anguaño tamién s'emplega como aislante eléctricu y térmicu en fornos, motores y en blindaxe.
El tornu y el fornu son los elementos fundamentales ya importantes pa la fabricación de la cerámica. Precísase amás pinceles y banielles pa la decoración. Les principales ferramientes o instrumentos son:
Les distintes técniques que se fueron utilizando dieron como resultáu una gran variedá d'acabaos:
La materia primo ye la magre. Emplégase agua, xil, chombu, estañu y óxidos metálicos. Pa la cerámica llamada gres utilízase un magre non caliar y sal. Otru material importante pa otru tipu de cerámica ye'l caolín entemecíu con cuarzu y feldespatu. Tamién s'emplega'l polvu de alabastru y mármol. Pa les porzolanes utilicen los óxidos de potasiu, magnesiu y aluminiu.
Tantu enantes como dempués de ser cocida, la pieza d'alfarería puede ser afatada sometiéndola a distintes técniques de decoración:
La fabricación de componentes cerámicos tien llugar de la siguiente manera:
Los materiales son bonos aislantes y qu'amás tienen la propiedá de tener una temperatura de fusión y resistencia en compresión elevaes. Coles mesmes, el so módulu de Young (pindiu hasta la llende elástica que se forma nun ensayu de tracción) tamién ye bien eleváu (lo que llamamos fraxilidá).
Toes estes propiedaes faen que los materiales seyan imposibles de fundir y de mecanizar per medios tradicionales (fresado, torniamientu, brochado, etc). Por esta razón, nes cerámiques realizamos un tratamientu de sinterización. Esti procesu, pola naturaleza na cual créase, produz poros que pueden ser visibles a güeyu. Un ensayu a tracción, polos poros y un eleváu módulu de Young (fraxilidá elevada) y al tener un enllaz iónicu covalente, ye imposible de realizar.
Esisten materiales que la so tensión mecánico nun ensayu de compresión puede aportar a superior a la tensión soportada pol aceru. La razón, vien dada pola compresión de los poros/furacos que se crearon nel material. Al estruyir estos poros la fuerza por unidá de sección ye mayor qu'antes del colapsu de los poros.
Les propiedaes d'un material cerámico dependen de la naturaleza del magre emplegáu, de la temperatura y de les técniques de cocción a les que foi sometíu. Asina tenemos:
Fisión nuclear
En física nuclear, la fisión ye una reacción nuclear, lo que significa que tien llugar nel núcleu atómicu. La fisión asocede cuando un núcleu pesáu estremar en dos o más núcleos pequeños, amás de dalgunos subproducto como neutrones llibres, fotones (xeneralmente rayo gamma) y otros fragmentos del núcleu como partícules alfa (núcleos de heliu) y beta (electrones y positrones d'alta enerxía).
La fisión de núcleos pesaos ye un procesu exotérmico, lo que supon que se lliberar cantidaes sustanciales de enerxía. El procesu xenera muncha más enerxía que la lliberada nes reacciones químiques convencionales, nes que tán implicaes les corteces electróniques; la enerxía emítese, tantu en forma de radiación gamma como de enerxía cinética de los fragmentos de la fisión, que van calecer la materia que s'atope alredor del espaciu onde se produza la fisión.
La fisión puede inducise por dellos métodos, incluyendo'l bombardéu del núcleu d'un átomu fisionable con una partícula de la enerxía correcta; la partícula ye xeneralmente un neutrón llibre. Esti neutrón llibre ye absorbíu pol núcleu, faciéndolo inestable (a manera d'exemplu, podría pensase na inestabilidá d'una pirámide de naranxes nel supermercáu, al llanzase una naranxa contra ella a la velocidá correcta). El núcleu inestable entós va partise en dos o más cachos: los productos de la fisión qu'inclúin dos núcleos más pequeños, hasta siete neutrones llibres (con una media de dos y mediu por reacción), y dellos fotones. 
Los núcleos atómicos llanzaos como productos de la fisión pueden ser dellos elementos químicos. Los elementos que se producen son resultáu del azar, pero estadísticamente la resultancia más probable ye atopar núcleos cola metá de protones y neutrones del átomu fisionado orixinal. 
Los productos de la fisión son xeneralmente altamente radiactivos, nun son isótopos estables; estos isótopos entós aparren, por aciu cadenes de desintegración.
La mayor parte de les investigaciones sobre fisión nuclear basar na distribución de masa y enerxía cinética de los fragmentos de fisión. Sicasí, esta distribución ye alteriada pola emisión de neutrones per parte de los fragmentos enantes de llegar a'l detectores. 
Anque con bien baxa probabilidá, nos esperimentos detectáronse eventos de fisión fría, ye dicir fragmentos con tan baxa enerxía d'escitación que nun emiten neutrones. Sicasí, entá nesos casos, reparar el frayatu de pares de nucleones, la que se manifiesta como igual probabilidá de llograr fragmentos con númberu par o impar de nucleones. Les resultancies d'estos esperimentos dexen entender meyor la dinámica de la fisión nuclear hasta'l puntu de dixebra, esto ye, primero que s'esmoreza la fuerza nuclear ente los fragmentos.
La fisión nuclear de los átomos afayóse en 1938 polos investigadores Otto Hahn y Fritz Strassmann a partir del trabayu desenvueltu por el mesmu Hahn xuntu a Lise Meitner mientres años anteriores. Por esti descubrimientu recibió en 1944 el Premiu Nobel de química. L'estudiu de la fisión nuclear considérase parte de los campos de la química nuclear y la física. 
Una reacción en cadena asocede como sigue: un acontecimientu de fisión empieza llanzando 2 ó 3 neutrones en promediu como subproductos. Estos neutrones escapar en direcciones al azar y cuten otros núcleos, afalando a estos núcleos a esperimentar fisión. Cuidao que cada acontecimientu de fisión llanza 2 o más neutrones, y estos neutrones inducen otres fisiones, el procesu acelérase rápido y causa la reacción en cadena. El númberu de neutrones qu'escapen d'una cantidá d'uraniu depende de la so área superficial. Solamente los materiales fisibles son capaces de sostener una reacción en cadena ensin una fonte de neutrones esterna.
Por que la reacción en cadena de fisión llevar a cabu ye necesariu afaer la velocidá de los neutrones llibres, yá que si impacten con gran velocidá sobre'l núcleu del elementu fisible, pue que a cencielles travesar o lo impacte, y que esti nun lo absuerba.
La masa crítico ye la mínima cantidá de material riquida por que'l material esperimente una reacción nuclear en cadena. La masa crítico d'un elementu fisionable depende del so densidá y de la so forma física (barra llarga, cubu, esfera, etc.). Cuidao que los neutrones de la fisión emitir en direcciones al azar, pa maximizar les ocasiones d'una reacción en cadena, los neutrones tendrán de viaxar tan llueñe como seya posible y de esa forma maximizar les posibilidaes de que cada neutrón topete con otru núcleu. Asina, una esfera ye la meyor forma y la peor ye probablemente una fueya esplanada, cuidao que la mayoría de los neutrones volaríen de la superficie de la fueya y nun topetaríen con otros núcleos.
Tamién ye importante la densidá del material. Si'l material ye gaseosu, ye pocu probable que los neutrones topeten con otru núcleu porque hai demasiáu espaciu vacíu ente los átomos y un neutrón volaría probablemente ente ellos ensin cutir nada. Si'l material poner so alta presión, los átomos van tar muncho más cercanos y la probabilidá d'una reacción en cadena ye muncho más alta. L'alta compresión puede ser algamada poniendo'l material nel centru d'una implosión, o llanzando un cachu d'ella contra otru cachu d'ella bien fuertemente (con una carga esplosiva, por casu). Una masa crítico del material qu'empezó una reacción en cadena dizse que se convierte en supercrítica.
Namá con xuntar enforma uraniu nun solu llugar nun ye abondu como pa empezar una reacción en cadena. Los neutrones son emitíos por un núcleu en fisión a una velocidá bien elevada. Esto significa que los neutrones van escapar del núcleu primero que tengan oportunidá de cutir cualesquier otru núcleu (por cuenta de un efectu relativista).
Un neutrón de movimientu lentu llámase neutrón térmicu y solamente esta velocidá del neutrón puede inducir una reacción de fisión. Con éses tenemos cuatro velocidaes de neutrones:
Dellos años enantes del descubrimientu de la fisión, la manera avezada de retrasar los neutrones yera faelos pasar al traviés d'un material de pesu atómicu baxu, tal como un material hidrogenoso. El procesu de retrasu o de moderación ye a cencielles una secuencia de choques elásticos ente les partícules d'alta velocidá y les partícules prácticamente en reposu. Cuanto más asemeyaes seyan les mases del neutrón y de la partícula cutida, mayor ye la perda d'enerxía cinética pol neutrón. Polo tanto los elementos llixeros son los más eficaces como moderadores de neutrones.
A unos cuantos físicos nos años 30 asocedióse-yos la posibilidá d'entemecer l'uraniu con un moderador: si fueren entemecíos correchamente, los neutrones d'alta velocidá de la fisión podríen ser retrasaos al rebotar nun moderador, cola velocidá correcta, pa inducir la fisión n'otros átomos d'uraniu. Les característiques d'un bon moderador son: pesu atómicu baxu y baxa o nulu enclín a absorber los neutrones. El moderadores posibles son entós el hidróxenu, heliu, litiu, beriliu, boro y carbonu. El litiu y el boro absuerben los neutrones fácilmente, asina que s'esclúin. L'heliu ye malo d'utilizar porque ye un gas y nun forma nengún compuestu. La opción de moderadores taría entós ente l'hidróxenu, deuteriu, el beriliu y el carbonu. Fueron Enrico Fermi y Leó Szilárd quien propunxeron primero l'usu de grafitu (una forma de carbonu) como moderador pa una reacción en cadena. El deuteriu ye'l meyor tecnológicamente (introducíu nel agua pesao), sicasí'l grafitu ye muncho más económicu.
L'uraniu natural componer de tres isótopos: O (0,006%), O (0,7%), y O (99,3%). La velocidá riquida por que se produza un acontecimientu de fisión y non un acontecimientu de captura ye distinta pa cada isótopu.
L'uraniu-238 tiende a prindar neutrones de velocidá entemedia, creando O, qu'aparra ensin fisión a plutoniu-239, que sí ye fisible. Por cuenta de la so capacidá de producir material fisible, a esti tipu de materiales suélse-yos llamar fértiles.
Los neutrones d'alta velocidá (52.000 km/s), como los producíos nuna reacción de fusión tritiu-deuteriu, pueden fisionar l'uraniu-238. Sicasí los producíos pola fisión del uraniu-235, d'hasta 28.000 km/s, tienden a rebotar inelásticamente con él, lo cual los desacelera. Nun reactor nuclear, el O tiende, pos, tantu a desacelerar los neutrones d'alta velocidá provenientes de la fisión del uraniu-235 como a prindalos (cola consiguiente transmutación a plutoniu-239) cuando la so velocidá modérase.
L'uraniu-235 fisiona con una gama muncho más amplia de velocidaes de neutrones qu'el O. Cuidao que l'uraniu-238 afecta a munchos neutrones ensin inducir la fisión, tenelo nel amiestu ye contraproducente pa promover la fisión. Ello ye que la probabilidá de la fisión del O con neutrones de velocidá alta pue ser lo suficientemente alzada como pa faer que l'usu d'un moderador seya innecesariu una vegada que se suprimiera'l O.
Sicasí, el O ta presente nel uraniu natural en cantidaes bien amenorgaes (una parte por cada 140). La diferencia relativamente pequeña en masa ente los dos isótopos fai, amás, que la so separación seya difícil. La posibilidá de dixebrar O foi afayada con bastante rapidez nel proyectu Manhattan, lo que tuvo gran importancia pal so ésitu.
Interaición débil
La interacción débil, frecuentemente llamada fuerza débil o fuerza nuclear débil, ye una de los cuatro fuerces fundamentales de la naturaleza. Esta fuerza ye la responsable de fenómenos naturales como la desintegración radiactiva. L'efectu más familiar ye'l decaimiento beta (de los neutrones nel núcleu atómicu) y la radioactividá. La palabra "débil" deriva del fechu qu'un campu de fuerces ye de 10 vegaes menor que la interacción nuclear fuerte; aun así esta interacción ye más fuerte que la gravitación a curties distancies.
Nel modelo estándar de la física de partícules, la fuerza débil considérase una consecuencia del intercambiu de bosones W y Z que son bien masivos, y acordies col principiu d'incertidume de Heisenberg son de curtia vida, lo cual esplica l'escasu algame d'esti tipu de fuerces.
La interacción débil ye un tipu d'interacción ente partícules fundamentales, responsable de fenómenos naturales como la desintegración beta. Como interacción débil non yá puede causar efectos puramente curiosos o repulsivos (como asocede por casu cola interacción electromagnética), sinón que tamién puede producir el cambéu d'identidá de les partícules arreyaes, esto ye, lo que se conoz como una reacción de partícules subatómiques.
La primer teoría pa entender la interacción débil remontar a los años 1930, cuando Fermi propunxo la so teoría de la escayencia beta en 1933. Sicasí, a finales de la década de 1960 propúnxose una esplicación más amplia y dafechu satisfactoria, la teoría electrodébil qu'esplicaba la interacción débil como un campu de Yang-Mills acomuñáu a un grupu de gauge o simetría interna EL SO(2).
Orixinalmente denominar "fuerza nuclear débil", una y bones la interacción débil ta confinada a bien curties distancies, de pocu más que'l núcleu atómicu, y porque ye bien débil en comparanza la fuerza nuclear fuerte que caltién xuníos neutrones y protones. Sicasí, si tener en cuenta que tamién ye la responsable de la escayencia de particulas de la familia del electrón como'l muon, fora del núcleu, prefier llamase a cencielles "débil". Los sos efectos más considerables son por cuenta d'otra condición única: el so camudo de sabor.
Por cuenta de la debilidá d'esta interacción, les escayencies débiles son bien lentos comparaos coles escayencies fuertes o los electromagnéticos. Por casu, una escayencia electromagnética d'un pion neutru tien una vida de cerca de 10  segundos; ente que una escayencia débil cargáu con un pion vive cerca de 10  segundos, esto ye, cien millones de vegaes más llargu. Un neutrón llibre "vive" cerca de 15 minutos, faciéndola una partícula subatómica inestable cola vida media más llarga conocida.
La interacción débil afecta a tou leptón con quiralidad maniega y a los quarks. Ye la única fuerza qu'afecta a los neutríns (sacante pola gravitación, que nun se puede evitar a escales del llaboratoriu). La interacción débil ye única en dellos aspeutos:
Por cuenta de la gran masa de les partícules que tresporten la interacción débil (cerca de los 90 GeV/c), el so vida media ta llindada a cerca de 3×10  segundos, pol principiu d'incertidume. Inclusive a la velocidá de la lluz esta llende efectiva del rangu de la interacción débil de 10  metros, cerca de mil veces más pequeña que'l diámetru del núcleu atómicu.
Considérese un neutrón (contién un quark up y dos quark down), anque'l neutrón ye más masivu qu'el so "hermanu" nucleón (m(neutrón)= 939.5653 MeV, m(protón)=938.27203 MeV), nun puede aparrar nun protón (contién dos quark up y un quark down) ensin camudar el sabor d'unu de los quarks down. La interacción fuerte o'l electromagnetismu nun pueden camudar el so sabor, polo qu'esto namái puede asoceder al traviés d'una escayencia débil. Nesti procesu, un quark down nun neutrón camuda nun quark up emitiendo un bosón W, que depués se ruempe en electrones d'alta enerxía y un antineutrino electrónicu. Los electrones altamente enerxéticos son radiación beta, esto ye llamáu desintegración beta.
Hai tres tipos básicos de vértices de la interacción débil (hasta la conxugación de la carga y l'encruz simétricu). Dos d'ellos envolubren bosones cargaos, que son llamaos "interacciones de corriente cargada". El tercer tipu ye llamáu "interacción de corriente neutral". 
Dos interacciones de corrientes cargaes xuntes son responsables del fenómenu de la desintegración beta. La interacción de corriente neutra foi la primera en ser reparada nun esperimentu de dispersión de neutrinos en 1974 y nun esperimentu de choques en 1983.
Les lleis de la naturaleza tienen a siguir siendo les mesmes si mirar col mesmu espeyu de reflexón, la inversión de tolos espacios euclidianos. Les resultancies d'un esperimentu vistos vía un espeyu esperábase que fueren idénticos a les resultancies d'una copia de too l'esperimentu reflexada nun espeyu. La, asina llamada, llei de caltenimientu de la paridá foi conocida por ser respetada pola gravitación clásica y l'electromagnetismu, entós supúnxose que yera una llei universal. Sicasí, a mediaos de los años 1950, Chen Ning Yang y Tsung-Dao Llee suxurieron que la interacción débil podría violar esta llei. Chien Shiung Wu y otru collaboradores afayaron en 1957 que la interacción débil violaba la paridá, polo que Yang y Lee llograron el Nobel de Física de 1957 pol so trabayu.
Anque la interacción débil usar pa ser descrita pola teoría de Fermi d'una interacción de contactu de cuatro fermiones, el descubrimientu de la violación de la paridá y la teoría de renormalización suxure qu'un nuevu enfoque ye necesariu. En 1957, Robert Marshak, George Sudarshan y darréu Richard Feynman y Murray Gell-Mann propunxeron un V-A (vector menos un vector axial o levógiro) lagrangiano pa interacciones débiles. Nesta teoría, la interacción débil actúa solo nes partícules levógiras (y antipartícules dextrógiras). Cuidao que la reflexón d'un espeyu d'una partícula levógira ye una partícula dextrógira, esto esplica la máxima violación de la paridá.
Sicasí, esta teoría dexó una simetría compuesta CP pa ser caltenida. CP combina paridá P (intercambiando derecha a esquierda) con conxugación de carga C (intercambiando partícules con antipartícules). Físicos fueron nuevamente sosprendíos cuando en 1964, James Cronin y Val Fitch aprovieron evidencia clara nuna desintegración d'un kaón, que la simetría CP podía ser rota tamién, ganando'l premiu Nobel de Física de 1980. A diferencia de la violación de la paridá, la violación CP tien efectos bien pequeños.
El modelu estándar de la física de partícules describe la interacción electromagnética y l'interacción débil como dos distintos aspeutos d'una única interacción electrodébil, la teoría que foi desenvuelta en 1968 por Sheldon Lee Glashow, Abdus Salam y Steven Weinberg. Ellos ganaron el Nobel de Física de 1979 por esti trabayu. Esta teoría postulaba la esistencia de dos bosones másicos los bosones W y Z que finalmente fueron atopaos empíricamente en 1983 nel CERN.
Acorde a la teoría electrodébil, a bien altes enerxíes, pueden reparase cuatro bosones vectoriales de gauge ensin masa y similares al fotón, xuntu con un campu de Higgs esguilar (acomuñáu al bosón de Higgs). Sicasí, a baxes enerxíes, la interacción col bosón de Higgs causa una rotura bonal de simetría electrodébil por aciu el llamáu mecanismu de Higgs. La rotura de la simetría produz trés bosones de Goldstone ensin masa que son "comíos" por trés de los bosones de gauge orixinales, adquiriendo una masa efectivo. Los trés bosones con masa son precisamente los bosones W y Z acomuñaos a la interacción débil, ente que'l cuartu bosón permanez ensin masa y ye observable como'l fotón del campu electromagnético.
Esta teoría tien un númberu de predicciones impresionantes, incluyendo una predicción de la masa relativo de los bosones W y Z, enantes del so descubrimientu en 1983. Esperimentalmente'l puntu más complicáu foi la detección del bosón de Higgs que namái se llogró n'abril de 2011 y confirmóse la detección en xunu de 2012. Producir un bosón de Higgs foi unu de los grandes llogros del LHC que se construyó nel CERN.
Califatu abasín
El califato abasí (llamáu tamién califato abásida), foi la segunda dinastía de califes suníes (750-1258) qu'asocedieron a la de los omeyes. Tamién se conoz como califato de Bagdad, una y bones el califato abasí foi fundáu en Kufa en 750 y camudó la so capital en 762 a Bagdad.
Darréu, ente 1261 y 1517 establecer nel Exiptu mamelucu el califato abasí d'El Cairu.
Los abasíes basen la so pretensión al califato na so descendencia de Abbas ibn Abd al-Muttalib (566-652), unu de los tíos más nuevos del profeta Mahoma. Muhammad ibn 'Ali, bisnietu de Abbás, empezó la so campaña pol ascensu al poder de la so familia en Persia, mientres el reináu del califa omeya Umar II. Mientres el califato de Marwan II, esta oposición llegó al so puntu culminante cola rebelión del "imán" Ibrahim, descendiente en cuarta xeneración de Abbás, na ciudá de Kufa (actual Iraq), y na provincia de Jorasán (en Persia, actual Irán). La revuelta algamó dellos ésitos considerables, pero finalmente Ibrahim foi prindáu y morrió (quiciabes asesináu) en prisión en 747. Siguió la llucha'l so hermanu Abdalah, conocíu como Abu al-'Abbas as-Saffah quien, dempués d'una victoria decisiva nel ríu Gran Zab (un afluente del ríu Tigris qu'escurre per Turquía ya Iraq) en 750, entartalló a los omeyes y foi proclamáu califa.
El sucesor de Abu al-'Abbás, al-Mansur, funda en 762 la ciudá de Madinat as-Salam (Bagdad), a la que tresllada la capitalidad dende Damascu.
La dómina de máxima rellumanza correspondió al reináu de Harún al-Rashid (786-809), a partir del cual empezó una decadencia política que s'acentuaría colos sos sucesores. L'últimu califa, al-Mu‘tasim, foi asesináu en 1258 polos mongoles, qu'habíen conquistáu Bagdad. Sicasí un miembru de la dinastía pudo fuxir a Exiptu y caltuvo el poder sol control de los mamelucos. Esta última caña de la dinastía caltener hasta 1517 cuando los turcos otomanos conquistaron Siria y Exiptu.
Hasta mediaos del sieglu VIII los abasíes dieren pocu de que falar. Yeren descendientes de Abbás, un tíu del profeta Mahoma que nun s'estremó especialmente nos tiempos heroicos. Los sos descendientes sofitaren al califa Alí, y anque nun paez que caltuvieren relaciones cordiales colos omeyes, estableciérense en Humayma, una pequeña aldega de Palestina.
Más allá de les sotileces xenealóxiques, el factor fundamental foi que supieron sacar provechu de los principales grupos opuestos a los omeyes, que basaben el so ideariu n'asitiar nel califato a un miembru de la familia del profeta. A tal fin, los abasíes empezaron a texer una combalechadura en Kufa. Pa nun cometer los erros de revueltes anteriores dir a la rexón fronteriza de Jurasán, onde emigraren munchos árabes, unviando a Abú Muslim. Ésti foi un personaxe misteriosu que proclamó que los omeyes traxeren la opresión, polo que se precisaba a un miembru de la familia del profeta pa dirixir a la comunidá musulmana y vengar les otomíes cometíes polos omeyes, ensin revelar que l'instigador de la revuelta yera Ibrahim ben Muhámmad ben Alí, que esperaba en Humayma la evolución de los acontecimientos.
Muncha xente xunir al exércitu de Abú Muslim. El restu ye hestoria militar: l'añu 748, aprovechando la caótica situación que se vivía nel imperiu de Marwan II, Abú Muslim conquista Merv, un añu más tarde Kufa y pocu dempués vence na batalla del Zab. Entrín y non prinden a Ibrahim ben Muhámmad ben Alí y mátenlu, y cuando los rebeldes entren en Kufa, el so sucesor, al-Saffah (750-754), tamién conocíu como Abu al-'Abbas Abdullah ibn Muhammad as-Saffah o Abul `Abbas al-Saffaḥ, foi proclamáu califa.
Por fin el secretu de quién yera esi sucesor fuera desveláu, y hai constancia de qu'a dalgunos -yos causó una gran decepción. Pa compensar esta perda de sofitos, al Saffah fixo tou lo posible por atraese a'l xefes militares que formaren l'escayu dorsal del antiguu exércitu omeya. Amás, les circunstancies nes que se produxera l'ascensión riquíen cuntar con más sofitu, lo que quedó bien claro cuando a la muerte d'a el-Saffah, dempués de solu cuatro años de mandatu, plantegóse la cuestión sucesoria, qu'enfrentó a un hermanu del fináu, Abú Yá‘far, conocíu como al-Mansur, col so tíu Abdalah. La crisis decidir poles armes y si Al-Mansur pudo proclamase finalmente califa (754-775) foi gracies al decidíu sofitu que-y otorgaron Abu Muslim y los sos jurasaníes. Pero aun así el nuevu califa nun pudo dexase'l ser estimosu y executó a Abu Muslim valiéndose d'engaños. Depués, ante la medrana de nueves revueltes ente los sos familiares mandó encarcelar a dellos de los sos tíos y matar a familiares y allegaos.
Mientres el so reináu ameyoró la economía del país, algamó gran prosperidá, enllantó l'árabe como llingua oficial y les lletres y les ciencies floriaron sol so reináu. Foi'l fundador de Bagdad, Madinat al-Salam. Morrió cerca de la Meca mientres la pelegrinación.
A al-Mansur asocéde-y el so fíu al-Mahdi (775-785), supo caltener y aumentar el ricu califato qu'heredó del so padre. Siguió coles meyores empecipiaes pol so padre, ameyorando la industria alimentaria y testil y la calidá de les viviendes. Mentanto, los bizantinos, aprovechando les lluches internes dende los entamos del califato abasí, fueron apoderándose de Siria, por qu'a la fin el califa unviara tropes obligando a la emperatriz Irene a roblar la paz y a pagar un tributu añal. En Jorasán, onde nun se consolidaba'l Islam, el guerreru al-Muqanna, cola idea d'alicar los ideales perses, enfrentar a los abasíes llegando a conquistar Transoxania. Los exércitos del califa llograron vence-y y A el-Muqanna suicidóse.
Al-Mahdi quixo que-y asocediera'l so fíu menor, Harún, pero'l so primoxénitu nun taba d'alcuerdu y enfrentóse al so padre, que morrió nel camín a la batalla contra'l so fíu. Asocéde-y entós el so primoxénitu, Musa al-Hadi, que tenía la intención de nomar herederu al so fíu escluyendo de la llinia sucesoria al so hermanu Harún, pero morrió enantes de faelo. El celebérrimo Harún al-Rashid (786-809) ye'l califa abasí que meyor ilustra l'apoxéu de la dinastía. Curióse enforma de llamar a la yihad pa estender l'islam en Anatolia, anque nun avanzó demasiáu. Arrodiar de gran luxu y parabuxel, alloñándose de los sos súbditos y faíase llamar «la solombra de Alá na tierra».
Tuvo que faer frente a delles rebeliones: los jariyíes tomaron por dos vegaes Mosul pero fueron sometíos y el califa mandó baltar les muralla que la arrodiaben. L'emperador bizantín Nicéforo I refugó a pagar el tributu y tuvo que ser obligáu a encomalo. Los beréberes volvieron remontase en Ifriqiya, y en Fez un rebelde llamáu Idrís fundó'l reinu independiente de los idrisidas. Ellí dirixióse un exércitu de Ibrahim al-Aglab, que se sublevó en Túnez y fundó la dinastía de los aglabíes, con capital en Qayrawan (Kairuán). La mayoría de les revueltes encalorar con gran contundencia, polo que se siguieron d'un tiempu d'aselu. Vivióse una renacencia cultural y fixéronse traducciones al árabe de testos griegos, perses y siríacos y basándose neses conocencies realizáronse grandes meyores científiques. Tamién algamaron gran puxanza la industria y el comerciu.
Nesti momentu produz l'entamu de la decadencia del califato. Provincies como Ifriqiya y al-Ándalus fuéronse independizando adulces y en Samarcanda sublevóse Rafi ben Layt que, en poco tiempu, independizó la Transoxania. En Jorasán subleváronse los jariyíes y el mesmu califa allegó pa encalorar la revuelta, pero morrió enantes de llegar.
Con tou, l'aspeutu más importante que marcó'l califato de Harún al-Rasid foi la cuestión sucesoria. Nel añu 803, xustu enantes de solmenar el so terrible golpe contra los Barmáquidas, el califa fixo públicos los términos en qu'habría de producise la sucesión: unu de los sos fíos, al-Amín, habría de convertise en califa col sofitu del exércitu aparcáu en Bagdad; el so segundu fíu, Al-Mamún, habría de recibir la provincia de Jurasán, y entá cuando debía d'empresta-y fidelidá al so hermanu'l so gobiernu yera independiente na práctica. Apenes dos años dempués de la muerte del so padre, los sos dos fíos engardir nuna guerra civil de catastrófiques resultancies, conocida como Guerra Civil Abasida o Cuarta Fitna. L'episodiu culminante d'esta guerra foi l'asediu a Bagdad per parte de les tropes d'al-Mamún (813-833), que se rindió en 813. Esta rindición nun traxo'l final de la guerra, que s'allargar hasta'l 819 pola decisión del califa de nomar como herederu a Ali ibn Musa, conocíu como Al-Rida (‘l'escoyíu’) por ser un descendiente directu d'Alí. A la fin, y por razones daqué escures, el mesmu califa dio fin a la conflagración. En desfaciéndose de los elementos perses qu'hasta entós conformaben el so círculu políticu decidió tornar a Bagdad. Al-Rida foi «convenientemente» envelenáu (ye consideráu mártir polos xiinos duodecimanos) y l'autoridá central restituyida.
Les conmociones polítiques coles que s'inauguró'l sieglu IX nun fueron les úniques qu'azotaron al imperiu. Detrás d'elles, y dacuando claramente interrelacionaes, esistieron importantes convulsiones sociales qu'agora se manifiesten con gran roxura y estensión xeográfica.
Una de les razones d'estes convulsiones foi l'aveseda situación d'el llabradores. Sometíos a una fuerte presión tributaria, taben obligaos a pagar en dineru les colleches, lo que significaba'l vendeles a un preciu más baxu cada vegada que los axentes fiscales teníen l'escurrimientu d'apaecer pola so aldega. La negativa o tardanza nel pagu yeren castigaes con una durez exemplar y l'única salida que teníen yera la fuxida de les sos tierres, lo que provocaba que les comunidaes quedar con menos miembros y cola mesma cantidá a pagar.
En dellos casos les revueltes sociales adquirieron tintes de movimientos relixosos. Este ye'l casu de les revueltes que tuvieron como escenariu Jurasán y que se basaron na alcordanza de la carismática figura de Abú Muslim, qu'inspiró una doctrina de grupos conocíos col nome xenéricu de Jurrumiyya. Les sos doctrines otorgáben-y a Abú Muslim el rangu de profeta, negaben la resurrección, creíen na transmigración de les almes y pedricaben la comunidá de muyeres, creencies directamente herederes del mazdakismo, el gran movimientu social y relixosu que conmocionara a la comunidá persa nel sieglu VI.
Les conmociones sociales y polítiques del sieglu IX traxeron tamién el debilitamientu del antiguu exércitu jurasaní que llevara al poder a la familia abasí. El califato d'al-Mamún guardó la xubida d'un miembru de la familia abasí que foi quien meyor supo dase cuenta d'estos cambeos, al-Mutasim. Esti personaxe algamó notoriedá gracies a la so habilidá p'arrodiase d'un exércitu priváu compuestu por unos pocos millares de soldaos, na so mayoría turcos procedentes de territorios más allá de les fronteres del imperiu.
Pa encalorar les revueltes jariyíes de Jurasán, unvió a un oficial d'exércitu, Tahid, qu'encaloró la revuelta y gobernó la zona con gran aciertu pa independizase darréu. A la so muerte, el so fíu instauró na zona la dinastía de los tahiríes (822). Tamién tuvo que faer frente a los xiinos de Kufa y Basora y favorecer a los mu'tazilíes, que les sos idees coincidíen col so calter intelectual. Esto provocó munches tensiones, según l'arrestu del imán Ahmad ibn Hanbal, fundador del hanbalismo, que se convirtió nun héroe pa munchos. Al-Mamún intentó poner fin a estos descontentos anovando'l pactu colos xiinos y nomando al imán xiín al-Rida el so herederu. Nun gustó en Bagdad esta decisión y el pueblu sublevóse, proponiendo como candidatu a Ibrahim, fíu d'A el-Mahdi.
Nesti califato aumentaron les rebeliones internes y l'inseguridá. El so guardia personal d'enfotu taba formada por esclavos turcos que fueron xubiendo na escala de l'alministración, lo que causó la protesta de la población de Bagdad. Por ello fixo construyir una nueva capital, Samarra, a 100 km. de Bagdad, pero al contrariu qu'ésta, nun tuvo ésitu.
El oficiales turcos fueron adquiriendo más poder, hasta'l puntu de que la vida del califa y el gobiernu llegaron a depender d'ellos. Dellos oficiales turcos (emires) fixéronse independientes y crearon los sos propios estaos. Amás la vida de luxu que llevaba'l califa tenía que ser pagada por aciu estorsiones a funcionarios.
Asocedió-y el so fíu Al-Wathiq (842-847) y a ésti'l so hermanu al-Mutawakkil (847-861). Esti postreru llevó a cabu un gobiernu represivu. Nel añu 849 anuló los decretos que favorecíen a los muztalíes y escarceló a los presos por motivos relixosos. Escorrió a los xiinos y buscó sofitu na ortodoxa, a la que concedió puestos de responsabilidá na alministración. Escorrió tamién a cristianos y xudíos. Pa fuxir de la presión turca mandó construyir pela rodiada de Samarra un grandiosu palaciu llamáu al-Gafariyya, pero esti cambéu nun evitó que fuera asesináu en 861, víctima d'una intriga d'unu de los sos fíos y dellos oficiales turcos.
Esta muerte señalaba un cambéu nes relaciones ente los califes y los sos esclavos militares turcos. Mientres el periodu anterior los califes fueren capaces d'exercer un control absolutu sobre esos soldaos, pero a midida que pasaba'l tiempu, esti poder diba menguando. Mientres los nueve años posteriores a esti asesinatu (861-870), el califato abasí quedó sumíu nel caos más absolutu. Cuatro califes asoceder mientres esti periodu, toos asesinaos y nun estáu virtual de guerra civil.
De resultes de la debilidá de poder abasí, la situación de los territorios del Islam camudó radicalmente. Esto supunxo que cuando'l califato pudo superar la so crisis interna nos años posteriores a 870, yá nun-yos foi posible mandar gobernadores a les provincies y esperar tranquilamente a que recaldaren los impuestos y caltuvieren l'orde: ante'l fechu peracabáu de que los poderes locales teníen una sólida implantación nes sos provincies, los califes de Bagdad nun teníen más remediu que faer reconocer y consiguir qu'estos gobernantes locales mandaren les recaldaciones de la so zona. Pero'l procesu de desintegración yera yá irreversible. Ello ye que Áhmad ben Tulún (gobernador d'Exiptu nomáu nel 868) desafió más al gobiernu estendiendo'l so dominiu tamién a Palestina y Siria, onde gobernó 37 años.
Magar tener toos estos elementos en contra, mientres los 30 últimos años del sieglu IX, el califato abasí esperimentó una fugaz recuperación de la mano de al-Muwaffaq, que paradójicamente nunca exerció como califa. El so llogru foi apigurar en redol a sigo a los principales xefes del exércitu turcu. Con esti visón política, Al-Muwaffaq dexó que gobernara'l so hermanu Al-Mutamid (870-892), anque a la fin esti califa foi apostráu a un meru papel de comparsa. Dambos hermanos morrieron unu dempués del otru en 891 y 892. Un fíu d'A el-Muwaffaq conocíu como al-Mutadid (892-902) foi proclamáu califa. Los sos años de gobiernu tuvieron marcaos por lluches en tolos frentes, qu'en dellos casos tuvieron ésitu (Siria y el norte de Mesopotamia y Exiptu). Nun foi asina nel oriente de Irán, que pasó a manos del emiratu samaní.
Magar tou esto, a empiezos del sieglu X, el califato abasí paecía recuperar los sos tiempos de rellumanza; inclusive los samaníes (gobernadores independientes), teníen que reconocer la soberanía califal. Con tou, esti momentaneu resurdimientu deber al bon gobiernu d'unos pocos califes. En cuanto el poder pasó a manos de califes peor dotaos tou este pimpanu edificiu derrumbar con ablucante facilidá.
Los abasíes, upaos nel poder por un movimientu que tuvo nel componente ideolóxicu y el potencial militar les sos principales baces, pudieron imponer nun primer momentu un altu grau de centralización en tol imperiu, cola esceición de al-Ándalus y el norte d'África.
La pretensión de que los abasíes yeren miembros de la familia del profeta legitimó totalmente la dinastía; asina, nun fueron criticaos pola sucesión dinástica y solo tuviéronse qu'enfrentase a los partidarios de la caña d'Alí, que se sentíen decepcionaos cola forma de gobernar de los califes y anularon el pactu robláu colos abasíes. Nestos enfrentamientos morrió Muhámmad, el biznietu del profeta, que se fixo fuerte en Medina y el so hermanu Ibrahim, que se sublevara en Basora. Amás de la familia, los abasíes tuvieron un sólidu sofitu: los mawali adscritos al llinaxe abasí que fueron emplegaos na alministración central y provincial. Dalgunos de los mawalis llegaron a formar families de servidores de l'alministración. Los barmakíes fixéronse llexendarios en poder ya influencia dientro de l'alministración, hasta qu'en 803 tou esto llegó al so fin. El califa Harún al-Rashid fixo que la familia cayera en picáu, encarcelando a unos y matando a otros.
Tamién foi de gran importancia l'aristocracia militar, una y bones l'exércitu pasó a entamase pol criteriu de la procedencia xeográfica de la tropa, y non en ficticies afiliaciones tribales como na dómina omeya. Hai cambeos políticos de marcada inflúi persa: los califes abasíes ostentaron la xefatura relixosa y política. Arrodiar d'un gran ceremonial xerárquicu que taba supervisáu por un chambelán, dexaron les xeres de gobiernu en manos d'un gran visir, con plenitú de poderes, que presidía un conseyu formáu polos xefes de los distintos diwan o departamentos alministrativos.
Diwan al-harag: tenía al so cargu l'erariu del Estáu, alministraba los ingresos recaldaos nos impuestos y tases a los que taba sometíu'l califato. Mientres esti periodu xeneralizáronse y gravaron los impuestos pa toos el musulmanes (diezmu de les sos colleches) y sobre el restu de la población. Tamién se gravaron les importaciones y esportaciones.
Diwan al-nafaqat: regulaba los gastos de palaciu.
Diwan al-tawqid: ocupar de la correspondencia del califa.
Diwan al-shurta: tenía al so cargu'l caltenimientu del orde. Nes ciudaes un xefe de policía, "sahib al-shurta", taba al cargu de los policías que calteníen l'orde. Per otru llau, Al-Muhtasib encargar de la vixilancia nos mercaos. Nes provincies l'autoridá ostentar un gobernador y un superintendente, con ciertu grau d'autonomía, pero controlaos pol alministrador de correos.
Al conxuntu d'estos cambeos los abasíes llamar "dawla" (‘revolución de la fortuna’).
Ye bien significativu qu'esta desintegración prodúzase nel momentu que l'Islam ye asumíu pola mayor parte de les poblaciones qu'habiten na zona. Minoritaria hasta entós, l'Islam empieza a ser la relixón predominante ente los pueblos indíxenes conquistaos polos árabes trés sieglos enantes. Esti espardimientu de la fe traxo mayor uniformidá ideolóxica, pero tamién s'acentuaron les divisiones sectaries.
La definitiva crisis del califato abasí desenvolver ente los años 908 y 945. Mientres esti periodu cinco califes asoceder en Bagdad, de los cualos cuatro fueron depuestos por métodos violentos. Los sucesos y vaivenes políticos que jalonaron esta crisis fueron complexos. Ello ye que fueron les intrigues d'una facción de la burocracia civil les que dexaron que se proclamara califa a unu de los miembros más débiles y fácilmente afechiscos del llinaxe abasí, al-Muqtadir (908-932), que'l so gobiernu tuvo controláu polos visires, de grupos rivales que lluchaben por atropar los recursos fiscales. L'asesinatu d'esti califa foi consecuencia de la crisis de poder central y desamarró de forma yá imparable la espiral de crisis interna.
La falta de recursos tenía unos raigaños complexos. Pa faer frente a la recaldación fiscal, los califes echaben mano de los renteros, families qu'adelantraben una suma al califa (la estimación de lo que podía recaldase nuna determinada zona) y depués yeren ellos los responsables de recaldar los impuestos a los ciudadanos. Estos renteros de normal daben menos de lo qu'en realidá recaldaben, polo qu'atroparon grandes fortunes y esplotaben como podíen a'l llabradores p'axuntar más ganancies. Atrapáu'l gobiernu central pola necesidá imperiosa de faer pagos, sobremanera a un exércitu siempres dispuestu a remontase, tuvo que dexar ante les presiones y dexar a los militares que recaldaren ellos mesmos los impuestos. Eso dio llugar a la concesión de "iqtá" (igar), que suponía la concesión de territorios nos cualos nun podíen exercer la so autoridá axentes del gobiernu central, sinón que'l beneficiariu recaldaba los impuestos y unviábalu al califa una cantidá fita de mano que nun pasaba de ser una cantidá simbólica. Mientres esti periodu fíxose frecuente tamién la "ilya" o "himaya", onde un llabrador poner so la protección d'un señor dexando -y el so tierres. Con ello'l llabradores buscaben ponese al amparu de les arbitrariedaes de los axentes fiscales y de les convulsiones causaes poles guerres. En delles zones contribuyó a imponer una situación servil sobre les poblaciones rurales.
En xineru de 946 Ahmad b. Buya fixo la so entrada en Bagdad al mandu de un victoriosu exércitu. El califa abasí de vez nun tuvo más remediu que vence-y el poder efectivo, poniendo fin a delles décades de llucha nes cualos el xefes del exércitu fixérense con tol poder. Esta familia, los buyíes, yeren naturales de Dailam (al norte d'Irán). Tres hermanos buyíes, Alí, Áhmad y Hasán supieron aprovechar esti momentu de debilidá y reclutaron un exércitu formáu por dalaymíes atropando ésitos militares en tol so camín a Bagdad. Obligaron al califa a apurri-yos títulos grandilocuentes y a confia-yos el gobiernu de los territorios que conquistaren. Tuvieron qu'establecer un sistema de iqtas y enrolar a turcos pal so exércitu, sistema que sobrevivió hasta la llegada de los selyuquíes. Unu de les traces que más llamó l'atención sobre los buyíes ye'l fechu de que, a pesar del ser xiinos, nun manifestaron nenguna predisposición contra'l califato abasí y dexaren que sobrevivieren, anque evidentemente amenorgáu a un papel simbólicu y que -paradójicamente- nesti periodu pasaría a ser el puntu de referencia espiritual de toos el musulmanes suníes.
El califa abasí, que cada vegada se sofitaba más nes tribus turques, pidió ayuda a los selyúcidas pa espulsar a los buyíes de Bagdad. En 1055 los selyúcidas conquistaron la ciudá y aliáronse colos abasíes. El califa, que'l so poder yera nominal, nomó al xefe turcu, Tugril Beg Rei d'Oriente y Occidente, y los turcos pasaron a ser soberanos del imperiu. Gobernaben de forma represiva ya intolerante coles distintes idees y relixones que gobernaben el califato, al que sumieron nuna decadencia definitiva.
El sucesores de la hexemonía abasí tuvieron qu'enfrentase a más amenaces esteriores, como los hamdaníes (norte de Mesopotamia y parte de Siria), que los sos oríxenes son una tribu árabe bien anterior que, coincidiendo cola crisis del califato, afitó'l so llinaxe y apoderóse de Mosul, entrando en conflictu directu colos buyíes. A esto xunió la toma de Alepo (944) por Sayf al-Dawla. La caña que gobernaba en Mosul sobrevivió hasta l'añu 979, cuando foi esaniciada polos buyíes. La so frontera col imperiu bizantín tamién foi conflictiva, anque la so final llegó cola llegada de los fatimíes.
Anque'l califa al-Mustarshid foi'l primeru en formar un exércitu capaz d'enfrentase al selyúcida, foi finalmente ganáu en 1135 y asesináu. El califa al-Muqtafi foi'l primeru de los abasíes en recuperar la independencia militar total del Califato, cola ayuda del so visir Ibn Hubayra. Dempués de casi doscientos cincuenta años de sometimientu a dinastíes estranxeres, defendió con éxito Bagdad contra los selyúcidas nel asediu de Bagdad de 1157, lo que-y otorgó'l control d'Iraq. El reináu de al-Nasir (m. 1225) estendió'l dominiu del califato a tol país, gracies en gran parte a les organizaciones futuwwa de los sufíes, qu'encabezaba'l califa. Al-Mustansir construyó la madrasa de Mustansiriya nun intentu de clisar la de Nizamiyya, construyida por Nizam al-Mulk mientres el periodu de señoríu selyúcida.
En 1206, Gengis Kan estableció una poderosa dinastía ente los mongoles de Asia Central. Mientres el sieglu , esti imperiu mongol conquistó casi toa Eurasia, incluyendo tantu China nel este, como gran parte del antiguu califato islámicu y la Rus de Kiev nel oeste. La destrucción de Bagdad en 1258 por Hulagu Kan considérase tradicionalmente el final averáu de la Edá d'Oru. Los mongoles tarrecíen qu'un castigu sobrenatural si arramaben el sangre de Al-Musta'sim, descendiente directu del tíu de Mahoma y últimu califa abasí de Bagdad. Los chiítas de Persia indicaron que tal calamidá nun asocediera a la muerte del imán xiín Huseín; sicasí, como midida de precuru y acordies con un tabú mongol que prohibía arramar sangre real, Hulagu ordenó qu'A el-Musta'sim fuera envueltu nuna alfombra y apatayáu hasta la muerte polos caballos el 20 de febreru de 1258. La familia inmediata del califa tamién foi executada, cola esceición del so fíu menor, quien foi unviáu a Mongolia, y una fía que se convirtió n'esclava nel harén de Hulagu. Acordies colos historiadores de Mongolia, el fíu sobreviviente casóse y tuvo fíos.
El periodu de la dinastía abasí foi d'espansión y colonización.
Crearon una gran y brillosa civilización. Creció'l comerciu, floriaron les ciudaes. Fixéronse estraordinaries realizaciones n'arquitectura y artes polo xeneral.
Bagdad foi un gran centru comercial. Los cuentos de "Los mil y una nueches" reflexen la vida rescamplante d'esta ciudá.
Hai una gran actividá intelectual: hestoria, lliteratura, medicina, matemátiques griegues cola inclusión del álxebra y la trigonometría, xeografía, etc. Gran importancia de la xurisprudencia.
Colos abasíes nel poder, el postreru omeya treslladóse a Al-Ándalus, onde se arrogó el títulu d'emir. Los sos descendientes se secesionarían, creando un califato independiente.
Imán
Un imán ye un cuerpu o dispositivu con un magnetismu significativu, de forma qu'atrai a otros imanes y/o metales ferromagnéticos (por casu, fierro, cobaltu, níquel y aleaciones d'estos). Puede ser natural o artificial.
Los imanes naturales caltienen el so campu magnético continuu, nun siendo que sufran un golpe de gran magnitú o se-yos aplique cargues magnétiques opuestes o altes temperatures (percima de la Temperatura de Curie).
Del griegu, "acocores, adamantos" (diamante, aceru) de «a» (privativa, prefixu de contariedad o de negación) y "damao" (quemar). Fig. piedra dura que nun se puede o nun se debiera quemar, calecer, pos los griegos tuvieron de conocer que'l calor destrúi'l magnetismu.
Los imanes pueden ser: naturales o artificiales, o bien, permanentes o temporales. Un imán natural ye un mineral con propiedaes magnétiques (magnetita). Un imán artificial ye un cuerpu de material ferromagnético al que se comunicó la propiedá del magnetismu. Un imán permanente ta fabricáu n'aceru imantado. Un imán temporal, pierde les sos propiedaes una vegada que cesa la causa que provoca'l magnetismu. Un electroimán ye una bobina (nel casu mínimu, una espiral) pola cual circula corriente eléctrica.
Los imanes utilizar de bien diverses formes: en discos duros, altavoces o parlantes, pegatinas (figures que se xunten a les neveres), brúxules, zarros pa xeladeres o conxeladores, parés magnétiques, llaves codificadas, bandes magnétiques de tarjeta de creitu o débeda, bocines, motores, como un interruptor básicu, como detector de billetes falsos, xeneradores, detectores de metales, pal zarru de moblame. Dalgunos d'estos aparatos pueden estropiase si aplícase-yos una cierta cantidá de magnetismu opuestu.
Dizse que per primer vegada reparar na ciudá de Magnesia en Asia Menor, d'ende'l términu magnetismu. Sabíen que ciertes piedres atraíen el fierro y que los trocitos de fierro atraíos, atraíen de la mesma a otros. Estes denomináronse imanes naturales.
Foi Oersted quien evidenció en 1820 per primer vegada qu'una corriente eléctrica xenera un campu magnético al so alredor. Nel interior de la materia esisten pequeñes corrientes zarraes al movimientu de los electrones que contienen los átomos; caúna d'elles anicia un microscópicu imán. Cuando estos pequeños imanes tán empobinaos en toes direcciones los sos efectos anúlense mutuamente y el material nun presenta propiedaes magnétiques; y sicasí, si tolos imanes allíniense, actúen como un únicu imán y dizse que la sustanza haise magnetizado.
Si trátase tantu d'un tipu d'imán como d'otru, la máxima fuerza d'atracción topar nos sos estremos, llamaos "polos". Un imán consta de dos polos, denominaos "polu norte" y "polu sur". Los polos iguales se repelen y los polos distintos atráense. Nun esisten polos aisllaos (vease monopolo magnéticu) y, poro, si un imán romper en dos partes, fórmense dos nuevos imanes, cada unu col so polu norte y el so polu sur, anque la fuerza d'atracción del imán mengua.
Ente dambos polos créanse "línea de fuerza", siendo estes llinies zarraes, polo que nel interior del imán tamién van d'un polu al otru. Como s'amuesa na figura, pueden ser visualizaes espardiendo limaduras de fierro sobre una cartulina asitiada enriba d'una barra imantada; cutiendo selemente la cartulina, les limaduras empobinar na dirección de les llinies de fuerza.
Pa determinar los polos d'un imán considérase la enclín d'ésti a empobinase según los polos magnéticos de la Tierra, que ye un xigantescu imán natural: el polu norte del imán empobinar escontra'l polu norte magnéticu, que ta próximu al polu norte xeográficu, pos nun sentíu puramente magnéticu ye un polu sur, ente que'l polu sur d'un imán empobinar escontra'l polu sur magnéticu, que ta próximu al polu sur xeográficu, pos nun sentíu puramente magnéticu ye un polu norte. L'ángulu entendíu ente'l norte magnéticu local, indicáu por una brúxula, y el norte verdaderu (o norte xeográficu) denominar declinación magnética.
La magnetización d'un oxetu ye'l valor local del so momentu angular-magnéticu por unidá de volume, usualmente denotado M, con unidaes A/m. Ye un campu vectorial, más allá qu'a cencielles un vector (como'l momentu magnéticu), porque les distintes secciones d'una barra magnética xeneralmente tán magnetizadas con distintes direcciones y fuerces. Una bona barra magnética puede tener un momentu magnéticu de magnitú 0,1 A·m² y de volume de 1cm³, o 0,000001m³; por tal razón el promediu de la magnitú de magnetización ye de . L'aceru puede tener una magnetización d'alredor d'un millón d'A/m.
Asitiando'l material nun fuerte campu magnético producíu por un imán permanente o por una corriente eléctrica, o cuando'l material tien propiedaes magnétiques y al fundilo (ej. aceru o lava basáltica) esfrecer na presencia de dalgún campu magnético.
Interaición nuclear fuerte
La interacción nuclear fuerte ye una de los cuatro interacciones fundamentales qu'el modelo estándar de la física de partícules establez pa esplicar les fuerzes ente les partícules conocíes.
Esta fuerza ye la responsable de caltener xuníos a los nucleones (protones y neutrones) que coesisten nel núcleu atómicu, venciendo a la repulsión electromagnética ente los protones que tienen carga eléctrica del mesmu signu (positiva) y faciendo que los neutrones, que nun tienen carga eléctrica, permanezan xuníos ente sigo y tamién a los protones.
Los efectos d'esta fuerza namái s'aprecien a distancies bien pequeñes, del tamañu de los núcleos atómicos, y nun se perciben a distancies mayores a 1 fm. A esta característica conocer como de "curtiu algame", en contraposición coles de "llargu algame" como la gravedá o la interacción electromagnética, que son puramente d'algame infinitu.
Antes de la década del 1970 suponíase qu'el protón y el neutrón yeren partícules fundamentales. Entós la espresión fuerza fuerte o fuerza nuclear fuerte referir a lo qu'anguaño se denomina fuerza nuclear o fuerza fuerte residual. Esa fuerza fuerte residual ye la responsable de la cohesión del núcleu y anguaño interprétase como'l campu de fuerza acomuñaos a piones emitíos por protones, neutrones y demás hadrones (yá seyan bariones o mesones). Acordies con la cromodinámica cuántica, la esistencia d'esi campu de piones que caltién xuníu'l núcleu atómicu ye namái un efectu residual de la verdadera fuerza fuerte qu'actúa sobre los componentes internos de los hadrones, los quarks. Les fuerces que caltienen xuníos los quarks son muncho más fuertes que les que caltienen xuníos a neutrones y protones. De fechu les fuerces ente quarks son debíes a los gluones y son tan fuertes que producen el llamáu confinamientu d'el color que imposibilita reparar quarks desnudos a temperatures ordinaries, ente que en núcleos pesaos sí ye posible dixebrar dellos protones o neutrones por fisión nuclear o bombardéu con partícules rápides del núcleu atómicu.
Históricamente la fuerza nuclear fuerte postular de forma teórica pa compensar les fuerces electromagnétiques repulsivas que se sabía qu'esistíen nel interior del núcleu al afayar qu'esti taba compuestu por protones de carga eléctrica positiva y neutrones de carga eléctrica nula. Postulóse tamién qu'el so algame nun podía ser mayor qu'el mesmu radio del núcleu por qu'otros núcleu cercanos nun lu sintieren, yá que si tuviera un algame mayor tolos núcleos del universu colapsaríense pa formar un gran conglomeráu de masa nuclear. Por esa razón denominar entós daquella "fuerza fuerte". El modelu de Yukawa (1935) esplicaba satisfactoriamente munchos aspeutos de la fuerza nuclear fuerte o fuerza fuerte residual.
Tres el descubrimientu d'una gran cantidá de hadrones que nun paecíen desempeñar nengún papel fundamental na constitución de los núcleos atómicos, acuñóse la espresión zoolóxicu de partícules, dada'l selvaxe mapa de distintos tipos de partícules que la so esistencia non entender bien.
Munches d'estes partícules paecíen interactuar por aciu un tipu d'interacción similar a encomalo fuerte, polo que se buscaron esquemes pa entender dicha diversidá de partícules. Un modelu postuláu pa esplicar la esistencia de tola gran variedá de bariones y mesones foi'l modelu de quarks de 1963. Esti modelu postulaba que los hadrones y mesones atopaos esperimentalmente yeren de fechu combinaciones de quarks más elementales. Darréu esperimentos a más altes enerxíes amosaron que los mesmos bariones nun paecíen ser elementales y paecíen constituyíos de partes que se calteníen xuníes ente sigo por dalgún tipu d'interacción mal entendíu. Esos descubrimientos finalmente pudieron ser interpretaos de manera natural en términos de quarks.
L'aceptación de los quarks como constituyentes de los hadrones dexó amenorgar la variedá contenida nel zoolóxicu de partícules a un númberu de constituyentes elementales muncho más amenorgáu, pero abrió'l problema de cómo esos constituyentes más elementales xunir ente sigo pa formar neutrones, protones y otros hadrones. Cuidao que esa fuerza tenía que ser bien intensa y empezó a usase'l términu "fuerza fuerte" o "interacción fuerte" en llugar de "fuerza nuclear fuerte" una y bones la interacción fuerte apaecía en contestos distintos del núcleu atómicu. Los intentos teóricos por entender les interacciones ente quarks conducieron a la cromodinámica cuántica una teoría para de la fuerza fuerte que describe la interacción de los quarks con un campu de gluones, que ye lo que forma realmente los protones y neutrones (que definitivamente dexaron de ser consideraos como partícules elementales). Mientres dalgún tiempu dempués denominóse "fuerza fuerte residual" a la qu'enantes se llamó "fuerza fuerte", llamando a la nueva interacción fuerte "fuerza de color".
Anguaño la interacción fuerte considérase que queda bien esplicada pola cromodinámica cuántica (les sos sigles n'inglés son QCD de "Quantum Chromodynamics"). La cromodinámica cuántica ye una teoría que forma parte del modelo estándar de la física de partícules y matemáticamente ye una teoría gauge non abeliana basada nun grupu de simetría interna (gauge) basada nel grupu EL SO(3). Acordies con esta teoría la dinámica de los quarks vien dada por un lagrangiano que ye invariante so tresformamientos del grupu EL SO(3), esa invariancia pol teorema de Noether lleva apareyada la esistencia de magnitúes calteníes o lleis de caltenimientu especiales. Concretamente la invariancia d'esi lagrangiano soL SO(3) implica la esistencia de ciertes cargues de color, en ciertu mou análogues al caltenimientu de la carga eléctrica (que va acomuñada a la invariancia sol grupu O(1)). La cromodinámica cuántica describe por tantu la interacción d'oxetos que tien carga de color, y cómo la esistencia d'eses cargues de color porta la esistencia d'un campu gauge asociáu (campu de gluones) que define cómo interactúan diches partícules con carga de color.
La cromodinámica cuántica como teoría gauge implica que por qu'haya invariancia gauge local, tien d'esistir un campu acomuñáu a la simetría, que ye'l campu de gluones. Los quarks, portadores de carga de color, interaccionan ente ellos intercambiando gluones, que ye lo que provoca que tean amestaos unos a otros. De la mesma los mesmos gluones tienen carga de color polo que interactúan de la mesma ente ellos. Amás, la cromodinámica cuántica esplica qu'esistan dos tipos de hadrones: los bariones (formaos por trés quarks cada unu con cargues de color distintos) y los mesones(formaos por dos quarks conxugaos ente sigo con cargues de color opuestes). Tolos hadrones, formaos por quarks, interaccionan ente sigo por aciu la fuerza fuerte (anque pueden interactuar sele, electromagnéticamente y gravitatoriamente). La intensidá de la interacción fuerte vien dada por una constante d'acoplamientu característica, enforma mayor que les asociaes a interacción electromagnética y gravitatoria. Por tantu la cromodinámica cuántica, esplica tantu la cohesión del núcleu atómicu como la integridá de los hadrones por aciu una de la "fuerza acomuñada a'l color" de quarks y antiquarks. A los quarks y antiquarks, amás de les otres característiques atribuyíes al restu de partícules, asígnase-yos una característica nueva, la "carga de color" y l'interacción fuerte ente ellos tresmítese por aciu otres partícules, llamaes gluones. Estos gluones son eléctricamente neutros, pero tienen "carga de color" y pollo tamién tán sometíos a encomalo fuerte. La fuerza ente partícules con carga de color ye bien fuerte, muncho más que la electromagnética o la gravitatoria, a tal puntu que se presenta confinamientu de color.
Los quarks, antiquarks y los gluones son les úniques partícules fundamentales que contienen carga de color non nula, y que polo tanto participen nes interacciones fuertes. Los gluones, partícules portadores de la fuerza nuclear fuerte, que caltienen xuníos a los quarks pa formar otres partícules, como s'esplicó, tamién tienen carga de color y por tantu pueden interaccionar ente sigo. Un efectu que derivaría d'esto ye la esistencia teórica d'agrupaciones de gluones (gluboles). Los quarks pueden presentar seis tipos de carga: colloráu, azul, verde, antirojo, antiazul y antiverde. Les cargues antiroja, antiazul y antiverde tán rellacionaes coles correspondientes colorada, azul y verde de manera similar a como lo tán les cargues eléctriques negatives y positives. Los gluones pela so parte tienen un tipu de carga más complexu, la so carga siempres ye la combinación d'un color o un anticolor distintu (por casu, puede tenese un gluón coloráu-antiazul o un gluón verde-antirojo, etc.)
La fuerza que fai que los constituyentes del núcleu d'un átomu permanezan xuníos ta acomuñáu a la interacción nuclear fuerte. Anque anguaño sabemos qu'esta fuerza que caltién xuníos a protones y neutrones nel núcleu ye una fuerza residual de la interacción ente los quarks y los gluones que componen diches partícules ("up" y "down"). Sería similar al efeuto de les fuerces d'enllaz qu'apaecen ente los átomos pa formar les molécules, frente a la interacción eléctrica ente les cargues eléctriques que formen esos átomos (protones y electrones), pero la so naturaleza ye totalmente distinta.
Antes de la cromodinámica cuántica considerábase qu'esta fuerza residual que caltenía xuníos los protones del núcleu yera la esencia de la interacción nuclear fuerte, anque anguaño asumir que la fuerza que xune los protones ye un efectu secundariu de la fuerza de color ente quarks, polo que les interacciones ente quarks considérense un reflexu más fundamental de la fuerza fuerte.
La fuerza nuclear fuerte ente nucleones realizar por aciu piones, que son bosones másicos, y por esa razón esta fuerza tien tan curtiu algame. Cada neutrón o protón puede "emitir" y "absorber" piones cargaos o neutros, la emisión de piones cargaos porta la transmutación d'un protón en neutrón o viceversa (de fechu en términos de quarks esta interacción deber a la creación d'un par quark-antiquark, el pión cargáu nun va ser más qu'un estáu amestáu d'unu de los quarks orixinales y más un quark o antiquark de los que s'acaben de crear). La emisión o absorción de piones cargaos respuenden a dalguna de los dos interacciones siguientes:
Na primer reacción anterior un protón emite primeramente un pión positivu convirtiéndose nun neutrón, el pión positivu ye reabsorbido por un neutrón convirtiéndose nun protón, l'efectu netu d'esi intercambiu ye una fuerza curioso. Na segunda, un neutrón emite un pión negativu y conviértese nun protón, el pión negativu al ser reabsorbido por otru protón da llugar a un neutrón. Dende un puntu de vista semiclásico el campu de piones puede averase por aciu un potencial de Yukawa:
Polo qu'a bien pequeñes distancies la interacción aparra aprosimao según la inversa del cuadráu, sicasí, a distancies del orde del núcleu atómicu predomina'l decrecimiento esponencial, polo qu'a distancies cimeres a les atómiques l'efectu de los piones ye prácticamente imperceptible.
Caltenimientu de la enerxía
La llei de la caltenimientu de la enerxía afirma que la cantidá total de enerxía en cualesquier sistema físicu aislláu (ensin interacción con nengún otru sistema) permanez invariable col tiempu, anque dicha enerxía puede tresformase n'otra forma d'enerxía. En resume, la llei del caltenimientu de la enerxía afirma que la enerxía nun puede crease nin destruyise, namái puede camudase d'una forma a otra, por casu, cuando la enerxía eléctrica tresformar n'enerxía calorífica nun calefactor.
En termodinámica, constitúi'l primer principiu de la termodinámica (la primer llei de la termodinámica).
En mecánica analítica, puede demostrase que'l principiu de caltenimientu de la enerxía ye una consecuencia de que la dinámica d'evolución de los sistemes ta rexida poles mesmes característiques en cada intre del tiempu. Eso conduz a que la "traslación" envernada seya una simetría que dexa invariante les ecuaciones d'evolución del sistema, polo qu'el teorema de Noether lleva a qu'esiste una magnitú caltenida, la enerxía.
Dientro de los sistemes termodinámicos, una consecuencia de la llei de caltenimientu de la enerxía ye la llamada primer llei de la termodinámica, que establez que, al suministrar una determinada cantidá de calor ("Q") a un sistema, esta cantidá d'enerxía va ser igual a la diferencia de la medría de la enerxía interna del sistema ("ΔO") menos el trabayu ("W") efectuáu pol sistema sobre la so contorna:
"(ver Criteriu de signos termodinámicu)"
Anque la enerxía nun se pierde, degrádase acordies con la segunda llei de la termodinámica. Nun procesu irreversible, la entropía d'un sistema aislláu aumenta y nun ye posible devolvelo al estáu termodinámicu físicu anterior. Asina un sistema físicu aislláu puede camudar el so estáu a otru cola mesma enerxía pero con dicha enerxía nuna forma menos aprovechable. Por casu, un movimientu con resfregón ye un procesu irreversible pol cual conviértese enerxía mecánica en enerxía térmica. Esa enerxía térmica nun puede convertise na so totalidá n'enerxía mecánica de nuevu yá que, como'l procesu opuestu nun ye bonal, ye necesariu apurrir enerxía extra por que se produza nel sentíu contrariu.
Dende un puntu de vista cotidianu, les máquines y los procesos desenvueltos pol home funcionen con un rendimientu menor al 100%, lo que se traduz en perdes d'enerxía y polo tanto tamién de recursos económicos o materiales. Como se dicía enantes, esto nun tien d'interpretar se como un incumplimientu del principiu enunciáu sinón como un tresformamientu "irremediable" de la enerxía.
Una primer dificultá pa xeneralizar la llei de caltenimientu de la enerxía de la mecánica clásica a la teoría de la relatividá ta en qu'en mecánica relativista nun podemos estremar afechiscamente ente masa y enerxía. Asina acordies con esta teoría, la sola presencia d'una partícula material de masa "m" en reposu respecto d'un observador implica que dichu observador va midir una cantidá de enerxía asociadada a ella dada por Y = mc. Otru fechu esperimental oldeáu ye que na teoría de la relatividá nun ye posible formular una llei de caltenimientu de la masa análoga a la qu'esiste en mecánica clásica, una y bones esta nun se caltién. Asina anque en mecánica relativista nun esistan lleis de caltenimientu separaes pa la enerxía ensin acomuñar a la masa y pa la masa, sicasí, sí ye posible formular una llei de caltenimientu "masa-enerxía" o enerxía total.
Dientro de la teoría de la relatividá especial, la materia puede representase como un conxuntu de campos materiales a partir de los cualos fórmase'l llamáu tensor d'enerxía-impulso total y la llei de caltenimientu de la enerxía espresar en relatividá especial, usando'l conveniu de sumación de Einstein, na forma:
A partir d'esta forma diferencial del caltenimientu de la enerxía, daes les propiedaes especiales del espaciu-tiempu en teoría de la relatividá especial siempres conduz a una llei de caltenimientu en forma integral. Esa integral representa precisamente una mangitud física que permanez invariable a lo llargo de la evolución del sistema y ye precisamente la enerxía. A partir de la espresión , escrita en términos de coordenaes galileanas formula_1, y usando el teorema de la diverxencia tenemos:
Si la segunda integral que representa'l fluxu d'enerxía y momentum anúlase, como asocede por casu si estendemos la integral a tol espaciu-tiempu pa un sistema aislláu llegamos a la conclusión de que'l primer miembru de la espresión anterior permanez invariable mientres el tiempu. Esto ye:
La componente "envernada" formula_2 ye precisamente la enerxía total del sistema, siendo les otres trés la componentes del momentu llineal nos trés direcciones espaciales.
En presencia de campos electromagnéticos la enerxía cinética total de les partícules cargaes nun se caltién. Per otru llau a los campos eléctrico y magnético, pol fechu de ser entidaes físiques que camuden en relación al tiempu según la dinámica propia d'un lagrangiano, puede asignáse-yos una magnitú llamada enerxía electromagnética dada por una suma de cuadraos del módulu de dambos campos que satisfai:
El términu zarráu nel primer paréntesis ye precisamente la integral estendida a tol espaciu de la componente formula_3, qu'acordies con la sección precedente ten de ser una magnitú caltenida pa un campu electromagnético afechiscamente confináu.
El campu gravitatorio dientro de la mecánica relativista ye tratáu dientro de la teoría xeneral de la relatividá. Por cuenta de les peculiaridaes del campu gravitatorio tal como ye tratáu dientro d'esta teoría, nun esiste una manera de construyir una magnitú que represente la enerxía total conxunta de la materia y l'espaciu-tiempu que se caltenga. La esplicación intuitiva d'esti fechu ye que por cuenta de que un espaciu-tiempu puede escarecer de simetría temporal, fechu que se reflexa en que nun esisten temporales en dichu espaciu, nun puede falase de invariancia temporal de les ecuaciones de movimientu, al nun esistir un tiempu ayenu al propiu tiempu coordenáu del espaciu-tiempu.
Otra de les consecuencies del tratamientu que fai la teoría de la relatividá xeneral del espaciu-tiempu ye que nun esiste un tensor d'enerxía-impulso bien definíu. Anque pa ciertos sistemes de coordenaes puede construyise'l llamáu pseudotensor d'enerxía-impulso, con propiedaes similares a un tensor, pero que namái puede definise en sistemes de coordenaes que cumplen ciertes propiedaes específiques.
Per otru llau, entá na teoría de la relatividá xeneral pa ciertu tipu de sistemes bien especiales, puede construyise una magnitú asimilable a la enerxía total del sistema. Un exemplu d'estos sistemes son los espaciu-tiempos asintóticamente planos caracterizaos por una estructura causal peculiar y ciertes condiciones técniques bien restrictives; estos sistemes son l'equivalente en teoría de la relatividá de los sistemes aisllaos.
Finalmente cabo señalar, que dientro de delles teoríes alternatives a la relatividá xeneral, como la teoría relativista de la gravitación de Logunov y Mestvirishvili, sí puede definise unívocamente la enerxía total del sistema de materia. Esta teoría ye totalmente equivalente a la teoría de la relatividá xeneral en rexones desprovistes de materia, y prediz esviaciones de la mesma namái en rexones ocupaes por materia. En particular la teoría de Logunov y Mestvirishvili, prediz el non escurrimientu de furacos negros, y esa ye una de les principales predicciones que la estremen de la teoría xeneral de la relatividá de Albert Einstein.
En mecánica cuántica apaecen delles dificultaes al considerar la cantidá d'enerxía d'un sistema a lo llargo del tiempu. Asina la enerxía total en ciertos sistemes aisllaos nun ta afitada pa dalgunos estaos cuánticos sinón que puede fluctuar a lo llargo del tiempu. Namá los estaos llamaos estacionarios que son autovectores del operador hamiltoniano tienen una enerxía bien definida, cuando amás el hamiltoniano nun depende del tiempu. 
Sicasí, en sistemes aisllaos entá pa estaos non estacionarios, puede definise una llei de caltenimientu de la enerxía en términos de valores medios. De fechu pa un sistema cuánticu cualesquier el valor mediu de la enerxía d'un estáu puru vien dáu por:
Y por tantu cuando'l hamiltoniano nun depende del tiempu, como asocede nun sistema aislláu'l valor esperáu de la enerxía total caltiense. Anque pa dellos estaos reparen fluctuaciones trémboles de la enerxía que la so esviación estándar rellacionar col principiu d'indetermín de Heisenberg por aciu:
Tsunami
Un tsunami (del xaponés «津» "tsu", puertu o badea, y «波» "nami", fola) o maremotu (del llatín "mare", mar y "motus", movimientu) ye un eventu complexu qu'arreya un grupu de foles de gran enerxía y de tamañu variable que se producen cuando dalgún fenómenu estraordinariu mueve verticalmente una gran masa de agua. Esti tipu de foles remueven una cantidá d'agua bien cimero a les foles superficiales producíes pol vientu. Calcúlase qu'el 90% d'estos fenómenos son provocaos por terremotos, y nesi casu reciben el nome más correctu y precisu de maremotos tectónicos».
La enerxía d'un maremotu depende del so altor, del so llargor d'onda y del llargor del so frente. La enerxía total descargada sobre una zona costera tamién va depender de la cantidá de picos que lleve'l tren d'ondes. Ye frecuente qu'un tsunami que viaxa grandes distancies, mengüe l'altor de les sos foles, pero siempres va caltener una velocidá determinada pola fondura sobre la cual el tsunami muévese. De normal, nel casu de los tsunamis tectónicos, l'altor de la onda de tsunami n'agües fondes ye del orde de 1.0 metros, pero'l llargor d'onda puede algamar dellos cientos de kilómetros. Esto ye lo que dexa qu'inda cuando l'altor n'océanu abiertu seya bien baxa, esti altor creza en forma abrupta al menguar la fondura, colo cual, al menguar la velocidá de la parte delantera del tsunami, necesariamente creza l'altor por tresformamientu d'enerxía cinética n'enerxía potencial. D'esta forma una masa d'agua de dellos metros d'altor puede afarar al so pasu escontra l'interior.
Antes, el términu "tsunami" tamién sirvió pa referise a les foles producíes por huracán y temporales que, como los maremotos, podíen entrar tierra adientro, pero éstes nun dexaben de ser foles superficiales producíes pol vientu, anque se trata equí d'un vientu escepcionalmente potente.
Tampoco se deben confundir cola fola producida pola marea conocida como macareo. Ésti ye un fenómenu regular y muncho más lentu, anque en dellos llugares estrechos y de fuerte desnivel pueden xenerase fuertes corrientes.
La mayoría de los maremotos son aniciaos por terremotos de gran magnitú so la superficie acuática. Por que s'anicie un maremotu'l fondu marín ten de ser movíu abruptamente en sentíu vertical, de cuenta que una gran masa d'agua del océanu ye impulsada fora del so equilibriu normal. Cuando esta masa d'agua trata de recuperar el so equilibriu xenera foles. El tamañu del "maremotu" va tar determináu pola magnitú de la deformación vertical del fondu marín ente otros parámetros como la fondura del llechu marín. Non tolos terremotos so la superficie acuática xeneren maremotos, sinón namái aquellos de magnitú considerable con hipocentru nel puntu de fondura fayadizu.
Un maremotu tectónicu producíu nun fondu oceánicu de 5 km de fondura va remover tola columna d'agua dende'l fondu hasta la superficie. El desplazamientu vertical pue ser tan solo de centímetros; pero, si producir a l'abonda fondura, la velocidá va ser bien alta y l'enerxía tresmitida a la onda va ser enorme. Aun así, n'alta mar la fola pasa casi desapercibida, yá que queda camuflada ente les foles superficiales. Sicasí, destaquen na apaciguadura del fondu marín, que ximiélgase en tola so fondura.
La zona más afectada por esti tipu de fenómenos ye'l océanu Pacíficu, por cuenta de que en él atopa la zona más activa del planeta, el petrina de fueu. Por ello, ye l'únicu océanu con un sistema d'alertes verdaderamente eficaz.
Nun esiste una llende clara respectu de la magnitú necesaria d'un sismo como pa xenerar un tsunami. Los elementos determinantes por qu'asoceda un tsunami son, ente otros, la magnitú del sismo aniciador, la fondura del hipocentru y la morfoloxía de les plaques tectóniques arreyaes. Esto fai que pa dellos llugares del planeta rícanse grandes sismos pa xenerar un tsunami, en cuantes que para otros baste pa ello la esistencia de sismos de menor magnitú. N'otros términos: La xeoloxía local, la magnitú y la fondura focal son parte de los elementos que definen l'escurrimientu o non d'un tsunami d'orixe tectónicu.
La velocidá de les foles puede determinase al traviés de la ecuación:
formula_1,
onde D ye la fondura de l'agua que ta directamente sobre'l sismo y g, la gravedá terrestre (9,8 m/s²).
A les fondures típiques de 4-5 km les foles van viaxar a velocidaes en redol a los 600 kilómetru per hora o más. La so amplitú superficial o altor de la cresta H puede ser pequeña, pero la masa d'agua que ximielguen ye enorme, y pollo la so velocidá ye tan grande; y non yá eso, pos la distancia ente picos tamién lu ye. Ye habitual que la llargor d'onda de la cadena de maremotos seya de 100 km, 200 km o más.
L'intervalu ente cresta y cresta (período de la onda) puede durar dende menos de diez minutos hasta media hora o más. Cuando la fola entra na plataforma continental, l'amenorgamientu drásticu de la fondura fai que la so velocidá mengüe y empiece a aumentar el so altor. Al llegar a la mariña, la velocidá escayería hasta unos 50 kilómetru per hora, ente que l'altor yá va ser d'unos 3 a 30 m, dependiendo del tipu de relieve que s'atope. La distancia ente crestes (llargor d'onda L) tamién se va estrechar cerca de la mariña.
Por cuenta de que la onda arrobinar en tola columna d'agua, dende la superficie hasta'l fondu, puede faese l'aproximamientu a la teoría llineal de la hidrodinámica. Asina, el fluxu d'enerxía Y calcúlase como:
formula_2,
siendo 'd' la densidá del fluyíu.
La teoría llineal prediz que les foles van caltener la so enerxía mientres nun ruempan na mariña. La disipación de la enerxía cerca de la mariña va depender, como se dixo, de les característiques del relieve marín. La manera como s'estena dicha energía enantes de romper depende de la relación H/h, sobre la cual hai delles teoríes. Una vegada que llega a tierra, la forma en que la fola ruempe depende de la relación H/L. Como L siempres ye enforma mayor que H, les foles van romper como lo faen les foles baxu y planu. Esta forma d'estenar la enerxía ye pocu eficiente, y lleva a la fola a enfusase tierra adientro como una gran marea.
A la llegada a la mariña l'altor va aumentar, pero va siguir teniendo forma d'onda plana. Puede dicise qu'hai un tresvase d'enerxía de velocidá a amplitú. La fola frénase pero gana altor. Pero l'amplitú nun ye abonda pa esplicar el poder destructor de la fola. Inclusive nun maremotu de menos de 5 m los efectos pueden ser devastadores. La fola ye muncho más de lo que se ve. Abasna una masa d'agua enforma mayor que cualquier fola convencional, polo que'l primer impactu del frente de la onda vien siguíu del emburrie del restu de la masa d'agua alteriada que prime, faciendo qu'el mar enfusar más y más en tierra. Por ello, la mayoría de los maremotos tectónicos son vistos más como una poderosa riada, na cual ye'l mar el qu'anubre a la tierra, y facer a gran velocidá.
Antes de la so llegada, el mar acostuma a retirase a distancies variables de la mariña, qu'en casu de fondos relativamente planos, puede llegar a dellos centenares de metros, como una rápida marea baxa. Dende entós hasta que llega la fola principal pueden pasar de 5 a 10 minutos, como tamién esisten casos nos que trescurrieron hores por que la marexada llegue a tierra. Dacuando, enantes de llegar la cadena principal del maremotu, los que realmente van afarar la zona, pueden apaecer «micromaremotos» d'avisu. Asina asocedió'l 26 d'avientu de 2004 nes mariñes de Sri Lanka onde, minutos enantes de la llegada de la fola fuerte, pequeños maremotos entraron unos cincuenta metros playa adientro, provocando'l desconciertu ente los bañistas primero que se-yos echara enriba la fola mayor. Según testimonios, «viéronse rápides y socesives marees baxes y altes, depués el mar retirar por completu y solo sintióse l'estrueldu atronador de la gran fola que venía».
Por cuenta de que la enerxía de los maremotos tectónicos ye casi constante, pueden llegar a cruciar océanos y afectar a mariñes bien alloñaes del llugar del socesu. La trayectoria de les ondes puede modificar poles variaciones del relieve abisal, fenómenu que nun asocede coles foles superficiales. Los maremotos tectónicos, cuidao que se producen debíu al desplazamientu vertical d'una falla, la onda que xeneren sueli ser un tanto especial. El so frente d'onda ye rectu en casi tola so estensión. Solo nos estremos va esleiéndose la enerxía al curvarse. La enerxía concéntrase, pos, nun frente d'onda rectu, lo que fai que les zones asitiaes xusto na dirección de la falla veanse relativamente pocu afectaes, en contraste coles zones que queden barríes de llenu pola fola, anque éstes asítiense muncho más llueñe. El peculiar frente d'onda ye lo que fai que la fola nun pierda enerxía por simple dispersión xeométrica, sobremanera na so zona más central. El fenómenu ye paecíu a una onda encajonada nun canal o ríu. La onda, al nun poder esvalixase, caltién constante la so enerxía. Nun maremotu sí esiste, ello ye que cierta dispersión pero, sobremanera, concentrar nes zones más alloñaes del centru del frente d'onda rectu.
Na imaxe animada del maremotu del océanu Índicu puede reparase cómo la onda se curva pelos estremos y cómo Bangladex, al tar asitiáu xusto na dirección de la falla quebrada, apenes sufre los sos efectos, ente que Somalia, a pesar d'atopase muncho más llueñe, cai xusto na dirección de la zona central de la fola, que ye onde la enerxía ye mayor y caltiense meyor.
El profesor Manuel García Velarde sostien que los maremotos son exemplos paradigmáticos d'esti tipu especial d'ondes non llineales conocíes como solitones o ondes solitaries. El conceutu de solitón foi introducíu polos físicos N. Zabusky y M. Krustal en 1965, anque yá fueren estudiaos, a finales del sieglu XIX, por D. Korteweg y G. de Vries, ente otros.
El fenómenu físicu (y conceutu matemáticu) de los solitones foi descritu, nel sieglu XIX, por J. S. Russell en canales d'agua de poca fondura, y son observables tamién n'otros llugares. Manuel García Velarde diz:
Esisten otros mecanismos xeneradores de maremotos menos corrientes que tamién pueden producise por erupciones volcániques, deslizamientos de tierra, meteoritos o españes submarines. Estos fenómenos pueden producir foles enormes, muncho más altes que les de los maremotos corrientes. Trátase de los llamaos megamaremotos, términu que, magar nun ye científicu, puede usase de forma pocu rigorosa pa referise a los maremotos xeneraos por causes non tectóniques. De toes estes causes alternatives, la más común ye la de los deslizamientos de tierra producíos por erupciones volcániques esplosives, que pueden fundir islles o montes enteros nel mar en cuestión de segundos. Tamién esiste la posibilidá de desprendimientos naturales tantu na superficie como debaxo d'ella. Esti tipu de maremotos difieren drásticamente de los maremotos tectónicos.
De primeres, la cantidá d'enerxía qu'intervien. Ta'l terremotu del océanu Índicu de 2004, con una enerxía desenvuelta d'unos 32.000 MT. Solo una pequeña fracción d'ésta trespasaráse al maremotu. Otra manera, un exemplu clásicu de megamaremoto sería la esplosión del volcán Krakatoa, que la so erupción xeneró una enerxía de 300 MT. Sicasí, midióse una altitú nes foles d'hasta 50 m, bien cimeru a la de les midíes polos maremotos del océanu Índicu. La razón d'estes diferencies finca en dellos factores. Per una parte, el mayor rendimientu na xeneración de les foles per parte d'esti tipu de fenómenos, menos enerxéticos pero que tresmiten gran parte de la so enerxía al mar. Nun seísmu (o sismo), la mayor parte de la enerxía invertir en mover les plaques. Pero, aun así, la enerxía de los maremotos tectónicos sigue siendo enforma mayor que la de los megamaremotos. Otra de les causes ye'l fechu de qu'un maremotu tectónicu distribúi la so enerxía a lo llargo d'una superficie d'agua enforma mayor, ente que los megamaremotos parten d'un socesu bien puntual y alcontráu. En munchos casos, los megamaremotos tamién sufren una mayor dispersión xeométrica, debíu xustamente a la estrema localización del fenómenu. Amás, suelen producise n'agües relativamente pocu fondes de la plataforma continental. La resultancia ye una fola con muncha enerxía n'amplitú superficial, pero de poca fondura y menor velocidá. Esti tipu de fenómenos son increíblemente destructivos nes mariñes cercanes al desastre, pero esleir con rapidez. Esa disipación de la enerxía non yá dase por una mayor dispersión xeométrica, sinón tamién porque nun suelen ser foles fondes, lo cual trai turbulencies ente la parte que bazcuya y la que non. Eso porta que la so enerxía mengüe abondo mientres el trayectu.
L'exemplu típicu más cinematográficu, de megamaremoto ye'l causáu pola cayida d'un meteoritu nel océanu. D'asoceder tal cosa, produciríense ondes curves de gran amplitú inicial, abondo superficiales, que sí tendríen dispersión xeométrica y disipación por turbulencia, polo que, a grandes distancies, quiciabes los efectos nun seríen tan dañibles. Una vegada más los efectos taríen alcontraos, sobremanera, nes zones cercanes al impactu. L'efectu ye esactamente'l mesmu qu'el de llanzar una piedra a un estanque. Evidentemente, si'l meteoritu fuera lo suficientemente grande, daría igual qué alloñáu atopárase'l continente del impactu, pos les foles afarar de toes formes con una enerxía inimaxinable. Maremotos apocalípticos d'esa magnitú tuvieron de producise fai 65 millones d'años cuando un meteoritu cayó na actual península de Yucatán. Esti mecanismu xenerador ye, ensin dulda, el más raru de toos; ello ye que nun se tienen rexistros históricos de nenguna fola causada por un impactu.
Dellos xeólogos especulen qu'un megamaremoto podría producise nun futuru próximu (en términos xeolóxicos) cuando se produza un deslizamiento nel volcán de la parte inferior de la isla de La Palma, nes Islles Canaries (cume Vieyu). Sicasí, anque esiste esa posibilidá (de fechu dellos valles de Canaries, como'l de Güímar (Tenerife) o'l del Golfu (El Fierro) formar por episodios xeolóxicos d'esti tipu), nun paez qu'eso pueda asoceder al curtiu plazu, sinón dientro de cientos o miles d'años. Esta especulación causó una ciertu discutiniu, siendo tema de discutiniu ente distintos xeólogos. Un maremotu ye un peligru pal llugar en que s'atope o s'anicie, pero tamién esti fenómenu tien ventayes escontra'l nuesu planeta.
Caltiénense munches descripciones de foles catastrófiques na Antigüedá, especialmente na zona mediterránea.
Dellos autores afirmen que la lleenda de la Atlántida ta basada na dramática desapaición de la civilización minoica qu'habitaba en Creta nel sieglu XVI e.C. Según esta hipótesis, les foles que xeneró la esplosión de la isla volcánica de Santorini destruyeron al completu la ciudá de Teras, que s'asitiaba nella y que yera'l principal puertu comercial de los minoicos. Diches foles llegaríen a Creta con 100 o 150 m d'altor, afarando puertos importantes de la mariña norte de la isla, como los de Cnosos. Supuestamente, gran parte de la so flota quedó destruyida y los sos cultivos malograos pel agua de mar y la nube de cenices. Los años de hambruna que siguieron debilitaron al gobiernu central, y la repentina debilidá de los antaño poderosos cretenses dexar a mercé de les invasiones. La esplosión de Santorini pudo ser bien cimera a la del volcán Krakatoa.
El Investigadores Antonio Rodríguez Ramírez y Juan Antonio Morales González ,de los Departamentos de Xeodinámica-Paleontoloxía y Xeoloxía de la Facultá de Ciencies Esperimentales de la Universidá d'Huelva, estudió abondosos restos de tsunamis nel Golfu de Cádiz. Estos estudios centráronse nel estuariu del Tintu-Odiel y nel del Guadalquivir. Les evidencies más antigües correspuenden al Guadalquivir con un episodiu del 1500-2000 años enantes de nuesa yera, afectando a árees que falten más de 15 km de la mariña. Nel estuariu del Tintu odiel apaecen depósitos sedimentarios rellacionaos con tsunamis históricos del 382-395, 881, 1531 y 1755.
Nel 218 a.C. y 210 a.C. hubo un tsunami na península Ibérica. Tomóse'l Golfu de Cádiz como oxetu d'estudiu principal y llegóse a la conclusión de qu'hubo una xigantesca rotura d'estratos. Un tsunami faise reconocible poles estroces impresionantes de los que queden restos detectables sieglos dempués; estos desastres ambientales de tresformamientu del paisaxe costero al traviés de la paleogeografía puede reconstruyise. Les ondes de tsunami lleguen a zones onde nun llega davezu l'agua marino y esos restos son los que prueben eses catástrofes. Ésta haise rexistráu nel estuariu del Guadalquivir y na área de Doñana. Depués l'estudiu amplióse a la mariña atlántica y comparóse coles consecuencies paleoxeográficas producíes nel gran tsunami y terremotu de Lisboa de 1755.
El 8 de xunetu a les 04:45 tola área central de Chile foi remecida por un fuerte terremotu que causó daños en Valparaíso, La Serena, Coquimbo, Illapel, Petorca y Tiltil. El tsunami resultante afectó alredor de 1.000 km de mariña. Per primer vegada na so hestoria, el puertu de Valparaíso foi anubiertu y severamente estropiáu. Nes partes baxes d'El Almendral toos les cases, fortificaciones y bodegues fueron destruyíes pol hinchente.
El denomináu terremotu de Lisboa de 1755, asocedíu'l 1 de payares de dichu añu, y al que s'atribuyó una magnitú de 9 na escala de Richter (non comprobada yá que nun esistíen sismógrafos na dómina), tuvo la so epicentru na falla Azor-Xibraltar, a 37° de latitud Norte y 10° de longitud Oeste (a 800 km al suroeste de la punta sur de Portugal). Amás de destruyir Lisboa y faer tremecer el suelu hasta Alemaña, el terremotu produció un gran maremotu qu'afectó a toles mariñes atlántiques. Ente treinta minutos y una hora dempués de producise'l sismo, foles d'ente 6 y 20 metros sobre'l puertu de Lisboa y sobre ciudaes del suroeste de la península Ibérica mataron a mamplén de persones y destruyeron poblaciones. Más d'un millar de persones perecieron solamente en Ayamonte y otres tantes en Cádiz; numberoses poblaciones nel Algarve resultaron destruyíes y les mariñes de Marruecos y Huelva quedaron gravemente afectaes. Antes de la llegada de les enormes foles, les agües del estuariu del Tayo retirar escontra'l mar, amosando mercancíes y cascos de barcos escaecíos que xacíen nel llechu del puertu.
Les foles arrobináronse, ente otros llugares, hasta les mariñes de Martinica, Barbados, América del Sur y Finlandia.
El 27 d'agostu de 1883 a los diez y cinco (hora local), la descomanada esplosión del Krakatoa, que fixo sumir al citáu volcán xuntu con aprosimao'l 45% de la isla que la allugaba, produció una fola d'ente 15 y 42 metros d'altor, según les zones, qu'acabó cola vida d'aprosimao 20.000 persones.
La unión de magma escuru con magma claru nel centru del volcán foi lo qu'anició dicha esplosión. Pero non yá les foles mataron esi día. Enormes tendalaes piroclásticas viaxaron inclusive sobre'l fondu marín y remanecieron nes mariñes más cercanes de Xava y Sumatra, faciendo ferver l'agua y afarando tou lo qu'atopaben al so pasu. Coles mesmes, la esplosión emitió a la estratosfera gran cantidá de aerosoles, que provocaron una baxada global de les temperatures. Amás, hubo una serie d'erupciones que volvieron formar un volcán, que recibió'l nome de Anak Krakatoa, esto ye, ‘el fíu del Krakatoa’.
Na madrugada del 28 d'avientu de 1908 producióse un tarrecible terremotu nes rexones de Sicilia y de Calabria, nel sur de Italia. Foi acompañáu d'un maremotu qu'afaró dafechu la ciudá de Mesina, en Sicilia.
La ciudá quedó totalmente destruyida y tuvo que ser llevantada de nuevu nel mesmu llugar. Calcúlase que morrieron cerca de 70.000 persones na catástrofe (200.000 según estimaciones de la dómina).
La ciudá cuntaba entós con unos 150.000 habitantes. Tamién la ciudá de Regio de Calabria, asitiada al otru llau del estrechu de Mesina, sufrió importantes consecuencies. Finaron unes 15.000 persones, sobre una población total de 45.000 habitantes.
Un terremotu nel océanu Pacíficu provocó un maremotu qu'acabó con 165 vides en Hawaii y Alaska. Esti maremotu fixo que los estaos de la zona del Pacíficu crearen un sistema d'alertes, qu'entró en funcionamientu en 1949.
El 9 de xunetu de 1958, na badea Lituya, al nordés del golfu d'Alaska, un fuerte sismo, de 8,3 graos na escala de Richter, fixo que se derrumbar prácticamente un monte enteru, xenerando una paré d'agua que s'alzó sobre los 580 metros, convirtiéndose na fola más grande de la que se tenga rexistru, llegando a calificase'l socesu de "megatsunami".
El terremotu de Valdivia (tamién llamáu'l Gran Terremotu de Chile), asocedíu'l 22 de mayu de 1960, ye'l sismo de mayor magnitú rexistráu hasta agora por sismógrafos a nivel mundial. Producir a les 15:11 (hora local), tuvo una magnitú de 9,5 na escala de Richter y una intensidá de XI a XII na escala de Mercalli, y afectó al sur de Chile. El so epicentru alcontrar en Valdivia, a los 39,5º de latitud sur y a 74,5º de longitud oeste; l'hipocentru alcontrar a 6 km de fondura, aprosimao 700 km al sur de Santiago. El sismo causó un maremotu que s'arrobinó pel océanu Pacíficu y afaró Filo a 10.000 km del epicentru, como tamién les rexones costeres de Suramérica. El númberu total de víctimes fatales causaes pola combinación de terremotu-maremotu envalórase en 3.000.
Nos minutos posteriores un maremotu afaró lo poco que quedaba de pies. El mar recoyer por dellos minutos y depués una gran fola llevantóse acabando al so pasu con cases, animales, pontes, botes y, poques gracies, munches vides humanes.
Cuando'l mar recoyó dellos metros, la xente pensó que'l peligru pasara y en cuenta de alloñar caminaron escontra les sableres, recoyendo pexes, moluscos y otres borrafes marines. Pal momentu en que se decataron de la gran fola, yá yera demasiáu tarde. 
De resultes del terremotu anició un tsunami qu'afaró con dellos llugares de les mariñes de Xapón (142 muertes y daños por 50 millones de dólares), Hawaii (61 fallecimientos y 75 millones de dólares en daños), Filipines (32 víctimes y sumíos). La mariña oeste d'Estaos Xuníos tamién rexistró un maremotu, que provocó daños por más de mediu millón de dólares estaunidenses.
Un terremotu importante de magnitú 8,1 graos Richter asocedió a les 07:59:4,3 (UTC) el 12 d'avientu de 1979 a lo llargo de la mariña pacífica de Colombia y el Ecuador. El terremotu y el maremotu asociáu fueron responsables de la destrucción d'a lo menos seis municipios de pesca y de la muerte de centenares de persones nel departamentu de Nariño en Colombia. El terremotu sentir en Bogotá, Pereira, Cali, Popayán, Bonaventura y otres ciudaes y partes importantes en Colombia, y en Guayaquil, Esmeraldes, Quitu y otres partes d'Ecuador. El maremotu de Tumaco causó, al romper contra la mariña, gran destrucción na ciudá de Tumaco y les poblaciones d'El Charcu, San Juan, Mosquera y Salahonda nel Pacíficu colombianu. Esti fenómenu dexó un saldu de 259 muertos, 798 mancaos y 95 sumíos.
Un terremotu asocedíu nes mariñes del pacíficu de Nicaragua, d'ente 7,2 y 7,8 graos na escala de Richter, el 2 de setiembre de 1992, provocó un maremotu con foles d'hasta 10 metros d'altor, qu'azotó gran parte de la mariña del pacíficu d'esti país, provocando más de 170 muertos y afectando a más de 40.000 persones, en siquier una ventena de comunidaes, ente elles San Juan del Sur. 
Un maremotu (tsunami) imprevistu asocedió a lo llargo de la mariña de Hokkaido en Xapón, de resultes d'un terremotu, el 12 de xunetu de 1993. Como resultancia, 202 persones de la pequeña isla de Okushiri perdieron la vida, y centenares resultaron mancaes.
Esti maremotu provocó que delles oficines cayeren en quiebra, les foles adquirieron un altor de 31 metros, pero namái atacó a esta isla.
Hasta la fecha, el maremotu más devastador asocedió'l 26 d'avientu de 2004 nel océanu Índicu, con un númberu de víctimes directamente atribuyíes al maremotu (tsunami) d'aprosimao 280.000 persones. Les zones más afectaes fueron Indonesia y Tailandia, anque los efectos destructores algamaron zones asitiaes a miles de kilómetros: Malasia, Bangladex, India, Sri Lanka, les islles Maldives ya inclusive Somalia, nel este d'África. Esto dio llugar a la mayor catástrofe natural asocedida dende'l Krakatoa, en parte por cuenta de la falta de sistemes d'alerta temprano na zona, quiciabes de resultes de la poca frecuencia d'esti tipu de sucesos nesta rexón. El terremotu foi de 9,1 graos: el terceru más poderosu tres el terremotu d'Alaska (9,2) y de Valdivia (Chile) de 1960 (9,5). En Banda Aceh formó una paré d'agua de 10 o 18 m d'altor enfusando na isla 1 o 3 km dende la mariña al interior; solo na isla de Sumatra morrieron 228.440 persones o más. Socesives foles llegaron a Thailandia, con foles de 15 metros que mataron a 5.388 persones; na India morrieron 10.744 persones y en Sri Lanka, hubo 30.959 víctimes. Esti terrible tsunami foi debíu amás d'a la so gran magnitú (9,1),a que l'epicentru tuvo solu a 9 km de fondura, y el frayatu de la placa tectónica foi a 1.600 km de llargor (600 km más que nel terremotu de Chile de 1960).
Un temblón destructivu qu'algamó una magnitú de 6,2 MW y 8 na de Mercalli afectó a les 13.53 hores a la Rexón de Aysén.
El fenómenu, que s'estendió por 30 segundos, tuvo llugar nel Fiordu Aysén, 20 km al noroeste de Puertu Chacabuco. Darréu, producióse un retruque de menor intensidá, que s'estendió por 20 segundos. Produciéronse diversos tipos de remociones en masa en fasteres de les riberes del Fiordu Aysén, trés de les cualos xeneraron tsunamis que causaron la muerte de trés persones y la desapaición de siete, y severos daños nes instalaciones de les salmoneres.
El terremotu de Chile de 2010 foi un fuerte sismo asocedíu a les 3:34:17 hora local (UTC-3), del 27 de febreru de 2010, qu'algamó una magnitú de 8,8 MW d'alcuerdu al Serviciu Sismolóxicu de Chile y al Serviciu Xeolóxicu d'Estaos Xuníos. El epicentru allugar na mariña frente a la localidá de Cobquecura, aprosimao 150 km al noroeste de Concepción y a 63 km al suroeste de Cauquenes, y a 47,4 km de fondura so la corteza terrestre.
Un fuerte tsunami impactó les mariñes chilenes como productu del terremotu, destruyendo delles localidaes yá afaraes pol impactu telúricu. El Archipiélagu de Juan Fernández, magar nun sentir el sismo, foi impactáu poles marexaes qu'afararon col so únicu pobláu, San Juan Bautista, na Isla Robinson Crusoe. L'alerta de tsunami xenerada pal océanu Pacíficu estendióse darréu a 53 países allugaos a lo llargo de gran parte de la so cuenca, llegando a Perú, Ecuador, Colombia, Panamá, Costa Rica, la Antártida, Nueva Zelanda, la Polinesia Francesa y les mariñes de Hawaii.
El sismo ye consideráu como'l segundu más fuerte na hestoria del país y unu de los diez más fuertes rexistraos pola humanidá. Namá ye superáu a nivel nacional pol cataclismu del terremotu de Valdivia de 1960, el de mayor intensidá rexistráu pol home por aciu sismómetros. El sismo chilenu foi 31 vegaes más fuerte y lliberó cerca de 178 vegaes más enerxía qu'el devastador terremotu d'Haití asocedíu'l mes anterior. La enerxía lliberada foi cercana a 100 000 bombes atómiques como la lliberada n'Hiróxima en 1945.
El 11 de marzu de 2011 un terremotu magnitú 9.0 na escala de Richter cuti Xapón.
Tres el sismo xeneróse una alerta de maremotu (tsunami) pa la mariña pacífica del Xapón y otros países, incluyíos Nueva Zelanda, Australia, Rusia, Guam, Filipines, Indonesia, Papúa Nueva Guinea, Nauru, Hawaii, islles Marianes del Norte, Estaos Xuníos, Taiwán, América Central, Méxicu y les mariñes de América del Sur, especialmente Colombia, Ecuador, Perú y Chile. L'alerta de tsunami emitida pol Xapón foi la más grave na so escala local d'alerta, lo qu'implica que s'esperaba una fola de 10 metros d'altor. L'axencia de noticies Kyodo informó qu'un tsunami de 4 m d'altor cutiera la Prefectura de Iwate en Xapón. Reparóse un tsunami de 10 metros d'altor nel aeropuertu de Sendai, na prefectura de Miyagi, que quedó anubiertu, con foles que barrieron coches y edificios a midida que enfusábense en tierra.
Detectaríense, hores más tarde, alredor de 105 retruques del terremotu, una alerta máximo nuclear y 1.000 vegaes más radiación de lo que producía'l Xapón mesmu por cuenta de les quemes causaes nuna planta atómica. Tarrecíase más tarde una posible fuga radiactiva.
Finalmente'l tsunami azotó les mariñes de Hawaii y tola mariña suramericana con daños mínimos gracies a los sistemes d'alerta temprano lideraos pol Centru d'Alerta de Tsunamis del Pacíficu.
Munches ciudaes alredor del Pacíficu, sobremanera en Méxicu, Perú, Xapón, Ecuador, Estaos Xuníos y Chile disponen de sistemes d'alarma y planes d'evacuación en casu d'un maremotu peligrosu. Diversos instituto sismolóxicos de distintos partes del mundu dedicar a la previsión de maremotos, y l'evolución d'éstos ye monitorizada por satélites. El primer sistema, abondo rudimentariu, pa sollertar de la llegada d'un maremotu foi puestu a prueba en Hawaii nos año veinte. Darréu desenvolviéronse sistemes más avanzaos por cuenta de los maremotos del 1 d'abril de 1946 y el 23 de mayu de 1960, que causaron una gran destrucción en Filo (Hawaii). Los Estaos Xuníos crearon el Centru d'Alerta de Maremotos del Pacíficu ("Pacific Tsunami Warning Center") en 1949, que pasó a formar parte d'una rede mundial de datos y prevención en 1965.
Unu de los sistemes pa la prevención de maremotos ye'l proyectu CREST (Consolidated Reporting of Earthquakes and Seaquakes) (Información Consolidada sobre Terremotos y Maremotos), que ye utilizáu na mariña oeste estaunidense (Cascadia), en Alaska y en Hawaii pol Serviciu Xeolóxicu de los Estaos Xuníos, la "National Oceanic and Atmospheric Administration" (l'Alministración Nacional Oceánica y Atmosférica de EE. UU.), la rede sismográfica del nordeste del Pacíficu y otros trés redes sísmiques universitaries.
La predicción de maremotos sigue siendo pocu precisa. Anque puede calculase el epicentru d'un gran terremotu subacuáticu y el tiempu que puede tardar en llegar un maremotu, ye casi imposible saber si hubo grandes movimientos del suelu marín, que son los que producen maremotos. Como resultáu de too esto, ye bien común que se produzan alarmes falses. Amás, nengunu d'estos sistemes sirve de protección contra un maremotu imprevistu.
Con too y con eso, los sistemes d'alerta nun son eficaces en tolos casos. N'ocasiones el terremotu xenerador puede tener el so epicentru mui cerca de la mariña, polo que'l ralu ente'l sismo y la llegada de la fola va ser bien amenorgáu. Nesti casu, les consecuencies son devastadoras, por cuenta de que nun se cunta con tiempu abondu pa sacupar la zona y el terremotu por sigo mesmu yá xeneró una cierta destrucción y caos previu, lo que fai que resulte bien difícil entamar una evacuación ordenada. Ésti foi'l casu del maremotu del añu 2004 pos, entá cuntando con un sistema fayadizu d'alerta nel océanu Índicu, quiciabes la evacuación nun sería lo suficientemente rápida.
Como yá se mentó, los terremotos son la gran causa de los maremotos. Por que un terremotu anicie un maremotu, el fondu marín ten de ser movíu abruptamente en sentíu vertical, de cuenta que l'océanu ye impulsáu fora del so equilibriu normal. Cuando esta inmensa masa d'agua trata de recuperar el so equilibriu, xenérense les foles. El tamañu del maremotu va tar determináu pola magnitú de la deformación vertical del fondu marín. Non tolos terremotos xeneren maremotos, sinón namái aquellos de magnitú considerable (primer condición), qu'asoceden sol llechu marín (segunda condición) y que seyan capaces de deformarlo (tercer condición). Magar cualquier océanu puede esperimentar un maremotu, ye más frecuente qu'asocedan nel océanu Pacíficu, que les sos marxes son más comúnmente asientu de terremotos de magnitúes considerables (especialmente les mariñes de Chile, Perú y Xapón). Amás, el tipu de falla qu'asocede ente les plaques de Naza y placa suramericana, llamada falla de subducción, esto ye, qu'una placa va esmuciéndose so la otra, faen más aparente la deformidá del fondu marín y, poro, el surdimientu de los maremotos.
A pesar de lo dicho enantes, rexistráronse maremotos devastadores nos océanos Atlánticu y Índicu, según nel mar Mediterraneu. Un gran maremotu acompañó los terremotos de Lisboa en 1755, el del Pasu de Mona de Puertu Ricu en 1918, y el de Grand Banks de Canadá en 1929.
Un informe publicáu pol PNUE suxure qu'el tsunami del 26 d'avientu de 2004 provocó menos daños nes zones en qu'esistíen barreres naturales, como los manglares, los petones coralinos o la vexetación costera. Un estudiu xaponés sobre esti tsunami en Sri Lanka estableció, con ayuda d'una modelización sobre imaxes satelitales, los parámetros de resistencia costera en función de les distintes clases d'árboles.
Les marexaes prodúcense davezu pola acción del vientu sobre la superficie de l'agua, les sos foles suelen presentar una ritmicidad de 20 segundos, y suelen arrobinase unos 150 m tierra adientro, a lo más total, tal que reparamos nos temporales o huracán. Ello ye que l'espardimientu vese llindada pola distancia, de cuenta que va perdiendo intensidá al alloñar del llugar onde'l vientu tar xenerando.
Un maremotu, sicasí, presenta un comportamientu opuestu, una y bones el sópitu movimientu de l'agua dende la fondura xenera un efectu de «latigazu» escontra la superficie, que ye capaz de llograr foles de magnitú impensable. Los analises matemáticos indiquen que la velocidá ye igual al raigañu cuadráu del productu del potencial gravitatoriu (9,8 m/s²) pola fondura. Pa tener una idea, tomemos la fondura habitual del océanu Pacíficu, que ye de 4000 m. Esto daría una fola que podría movese a unos 200 m/s, esto ye, a 700 km/h. Y, como les foles pierden la so fuerza en relación inversa al so tamañu, al tener 4000 m puede viaxar a miles de kilómetros de distancia ensin perder muncha fuerza.
Namá cuando lleguen a la mariña empiecen a perder velocidá, al menguar la fondura del océanu. L'altor de les foles, sicasí, puede amontase hasta superar los 30 metros (lo habitual ye un altor de 6 o 7 m). Los maremotos son foles que, al llegar a la mariña, nun ruempen. Al contrariu, un maremotu namái se manifiesta por una xubida y baxada del nivel del mar de les dimensiones indicaes. El so efectu destructivu anicia na perimportante movilización d'agua y les corrientes qu'ello trai, faciendo na práctica un ríu de tola mariña, amás de les foles 'normales' que siguen arrobinándose enriba del maremotu y afarando, al so pasu, colo poco que pudiera aguantar la corriente.
Les falles presentes nes mariñes del océanu Pacíficu, onde les plaques tectóniques introdúcense sópito so la placa continental, provoquen un fenómenu llamáu subducción, lo que xenera maremotos con frecuencia. Derrumbes y erupciones volcániques submarines pueden provocar fenómenos similares.
La enerxía de los maremotos caltiense más o menos constante mientres el so desplazamientu, de cuenta que, al llegar a zones de menor fondura, por haber menos agua que mover, l'altor del tsunami amontar de manera terrible. Un maremotu que mar adientro se sintió como una fola non perceptible, por cuenta del so llargu llargor d'onda puede, al llegar a la mariña, destruyir hasta kilómetro tierra adientro. Les turbulencias que produz no fondero del mar abasnen roques y arena, lo que provoca dañu erosivu nes sableres que puede alteriar la xeografía mientres munchos años.
Guerra de los Cien Años
La guerra de los Cien Años (en francés: "Guerre de Cent Ans"; en inglés: "Hundred Years' War") foi un conflictu armáu que duró 116 años (1 de xineru de 1337 - 17 d'ochobre de 1453)ente los reinos de Francia y Inglaterra. Esta guerra foi de raigañu feudal, pos el so propósitu yera resolver quién controlaría les enormes posesiones acumulaes polos monarques ingleses dende 1154 en territorios franceses, debíu al ascensu al tronu inglés d'Enrique II Plantagenet, conde de Anjou. Tuvo implicaciones internacionales y finalmente, dempués de numberosos avatares, saldar cola retirada inglesa de tierres franceses.
La rivalidá ente Francia ya Inglaterra provenía de los tiempos de la Batalla de Hastings (1066), cuando la victoria del duque Guillermo de Normandía dexó-y apoderase d'Inglaterra. Agora los normandos yeren reis d'una gran nación y esixiríen al rei francés ser trataos como tales, pero'l puntu de vista de Francia nun yera'l mesmu: el Ducáu de Normandía siempres fuera vasallu, y el fechu de que los normandos xubieren al tronu d'Inglaterra nun tenía por qué camudar la sumisión tradicional del ducáu a la corona de París.
A mediaos del sieglu XII, los duques normandos fueron reemplazaos pola dinastía Anjou, condes poderosos que teníen grandes territorios nel oeste y sudoeste de Francia. El rei angevino inglés Enrique II yera de fechu más poderosu qu'el so supuestu señor, el rei de Francia, porque gobernaba un imperiu muncho más ricu y granible. Na so llucha por llindar el poder de los soberanos ingleses, el rei de Francia Felipe Augusto sofitó la rebelión d'unu de los fíos d'Enrique II, Ricardo Corazón de Llión, que lo asocedió nel tronu en 1189.
Enrique III (1207-1272), heredó'l tronu siendo bien pequeñu, traxo consigo un periodu d'aprovecimientos y medranes, que desaguó nel desfavorable Tratáu de París en 1259. Enrique arrenunciaba formalmente a toles posesiones de los sos antepasaos normandos y a tolos derechos que pudieren corresponde-y. Esto incluyía la perda de Normandía, Anjou y toles sos demás posesiones salvu Gascuña y Aquitania, qu'heredara per vía materna. Estos dos rexones quedaben sometíes al homenaxe, una especie de pagu, renta o tributu qu'Enrique otorgaría al rei francés pa calteneles.
Eduardo, fíu d'Enrique III, nun se conformó con esta situación de sometimientu: construyó una base de poder militar y económicu bien cimeru a la del so padre y quixo asitiar de nuevu a la so corona nuna posición de fuerza nel continente. Empecipió hostilidaes contra Francia (que duraron cuatro años: de 1294 a 1298) pero, más dedicáu a consolidar el so poder nel interior de la mesma Inglaterra, nun fixo namás respectu de Francia.
Cuando finó, otru ralu de convulsiones azotó a Inglaterra. Una Escocia fuerte, motivada y entamada, líderada por Robert the Bruce, venció a'l ingleses en delles ocasiones, ganando al sucesor d'Eduardo, Eduardo II, y llogrando l'allampada independencia.
Ente 1324 y 1325 producióse una nueva guerra ente Inglaterra y Francia, conocida polos historiadores como Guerra de San Sardos pol pobláu onde tuvieron llugar les principales acciones. La corona inglesa pasó llueu a manos d'Eduardo III, que yera namái un neñu, pero con too y con eso nun taba dispuestu a dexase vencer con tanta facilidá. El rei de Francia, Carlos IV morrió, como los sos antecesores, ensin dexar herederu varón.
La muerte de Carlos IV yera'l fin de la poderosa y enllargada dinastía de los Capetos. Fuera fundada por Hugo Capeto en 987, y diera una llarga serie de poderosos monarques qu'incluyía a Luis VI, Luis VII y Luis VIII, toos ellos comandantes nes Cruzaes. Tres la muerte del rei siguiente, San Luis, orientador y capitán de la cruzada contra los cátaros, la dinastía Capeto tuvo entá otru poderosu rei: Felipe'l Formosu. Con él empezó la decadencia: Felipe destruyó a l'antigua y noble Orde del Temple, llevando al xuiciu y a la foguera a munchos de los sos dirixentes, cuantimás al so postreru Gran Maestre Jacques de Molay. La tradición cunta que De Molay, de pies sobre les llapada que la consumiríen, arrenegó a Felipe'l Formosu, al Papa y a la familia Capeto, profetizando la so puesta estinción y olvidu.
N'efectu, Felipe IV morrió en 1314, nel cursu del mesmu añu de la execución de los templarios. Tenía tres fíos. El mayor, Luis X el Obstinado, foi coronáu n'agostu de 1315 y morrió a los pocos meses, mientres la so esposa taba embarazada. El neñu naciellu diba ser coronáu col nome de Juan I mas, en razón de la so curtia edá, recibió como rexente al hermanu medianu del so padre, Felipe. El pequeñu morrió siendo un ñácaru, polo que lo conoz como Juan el Póstumu. Asina, el so tíu Felipe tuvo de ser coronáu de momentu sol nome de Felipe V la Llongura. Esti rei, anque enérxicu ya intelixente, yera débil de salú y finó namái cinco años dempués, dexando cuatro fíos que nun podíen heredar en virtú de la Llei Sálica qu'él mesmu invocó pa poder asoceder al so sobrín. Asocedió-y entós el tercer fíu de Felipe'l Formosu (y por tanto hermanu pequeñu de Luis X y Felipe V): Carlos Capeto, que reinó sol nome de Carlos IV.
La supuesta maldición de los templarios terminó de cumplise'l 1º de febreru de 1328 al finar esti rei dexando namái dos fíos (una póstuma) y nengún varón pa heredar. N'apenes 14 años, y depués de cuatro curtios reinaos, la dinastía de los Capetos escastárase.
Ente los fíos de Felipe IV el Formosu taba Isabel (llamada la "Lloba de Francia"), que yera la madre d'Eduardo III d'Inglaterra. El nuevu rei, de tan solu dieciséis años, pretendió reclamar el so derechu al tronu de Francia, consideró que la corona francesa tenía de pasar a la so madre. Entá asina, si la tesis inglesa tuviera acoyida, les fíes de Luis X, Felipe V y Carlos IV tendríen mayor derechu de tresmitir la corona, por sobre la so tía Isabel de Francia.
Francia nun taba d'alcuerdu, polo tanto invocaron la Llei Sálica, que torgaba la tresmisión de la corona al traviés de la llinia femenina, y pollo decidieron que la corona recién abandonada polos Capetos pasara al hermanu menor de Felipe'l Formosu (y tíu de Luis X, Felipe V y Carlos IV): Carlos de Valois. Pero corría 1328, y Carlos morriera tres años enantes. D'esa manera, correspondió según la teoría francesa coronar al fíu d'ésti, Felipe de Valois, sol nome real de Felipe VI. Este foi'l primer monarca de la dinastía Valois, que reinó en Francia ensin qu'Eduardo III pudiera faer nada pa evitalo. Agora, correspondía qu'Eduardo rindiera (y pagara) homenaxe al arguyosu Felipe polos sos exiguas posesiones, les poques qu'entá caltenía en Francia.
A Eduardo III nun-y paecía lóxicu pagar a Felipe un homenaxe per tierres que pertenecieren a los sos antepasaos dende diba sieglos y que él mesmu tenía'l derechu del so parte pa ser soberanu de Francia. Víase como un Rei derrocáu en Francia al que s'obligaba amás a pagar tributu al "usurpador" pol usu de los sos propios territorios. La situación nun podía durar.
Atopó por fin la manera d'estropiar a Felipe: unu de los parientes del rei francés, Roberto de Artois, remontárase, y Eduardo acoyer como a un hermanu na so corte inglesa. La reacción de Felipe VI foi inmediata: nun golpe de mano rápido y perfectu, invadió y se anexionó la rexón de Gascuña, propiedá d'Eduardo. Eduardo respondió reclamando, per enésima vegada, el so derechu a ocupar el tronu de París.
Una vegada empecipiaes les hostilidaes (yá en toa riegla, non como simples escaramuzas), la suerte de dambos bandos foi fluctuante y pendular. De primeres, el ingleses d'Eduardo efectuaron unes bien importantes operaciones terrestres en 1339 y 1340, y llograron amás una gran victoria naval en Sluys. Eduardo utilizaba una táctica copiada de los sos enemigos (la "chevauchée"). Atacaba'l campu desarimao en sitios onde les tropes franceses yeren débiles o taben ausentes, y apoderábase d'ella. Mataben selvaxe y cruelmente de manera indiscriminada a homes y muyeres, adultos y neños, laicos y seglares, violaben a muyeres y neñes, amburaben, escalaben y robaben les posesiones d'el llabradores. Al ser estos parte d'una sociedá de tipu feudal, sobrentendíase que yera responsabilidá y obligación de Felipe de Francia protexelos contra estos selvaxes exércitos estranxeros. D'esta miente, amás de faese con tierres, suministros y prisioneros, Eduardo socavaba l'autoridá de Felipe ante los güeyos del so pueblu llabrador.
En 1346 el franceses entablaron batalla con Eduardo en Crecy y en 1356 col so fíu'l Príncipe Negru en Poitiers. Dambos combates concluyeron con resonantes victories ingleses, na segunda de les cualos los ingleses garantizáronse una meyor posición de fuerza nes negociaciones posteriores al sosprender y prindar al rei Juan II de Francia (qu'asocediera al so padre Felipe en 1350), y a un gran númberu de nobles y caballeros. Prisioneru'l monarca, el franceses viéronse obligaos a vencer y roblar el Tratáu de Brétigny (1360), que devolvía a Eduardo III toles sos posesiones orixinales salvu Normandía.
Tres la victoria inglesa na batalla de Sluys Francia decidió aplicar les mesmes táctiques navales. Empezaron entós, a partir de 1360, a faer rápides y devastadoras incursiones contra la mariña meridional d'Inglaterra, que remataron nel saquéu y quema de Winchelsea. Llueu s'aficionaron a esti tipu d'operaciones, y los ataques anfibios convertir na velea de les guarniciones y población civil ingleses costeres a lo menos hasta 1401. Afayaron amás qu'Eduardo empezaba a faer tornar les sos tropes pa defender les sos islles, polo qu'el llabradores franceses empezaben a ver menguar les espantibles "chevauchées" britániques. Asina, los pocos ingleses qu'entá percorríen el campu francés viéronse obligaos a recular progresivamente metanes les tierres secu y esfarrapáu qu'el franceses dexaben a los sos llombos. Munchos morrieron de fame y enfermedaes (principalmente disentería y escorbuto), y nunca se volvieron lo suficientemente fuertes como pa llantar cara a'l defensores de Francia.
A pesar de la victoria nel so propiu país, Francia pagó bien cara la espulsión del invasor nesta etapa de la guerra. Mandaba les acciones el delfín Carlos (más tarde coronáu como Carlos V). El so condestable, l'ambiciosu ya intelixente Bertrand du Guesclin, aconseyólu non enfrentase, sinón recurrir a una política de hostigamiento de les columnes ingleses en retrocesu, dexando ante elles solamente tierra esfarrapada. Esta prefiguración de la táctica de von Clausewitz implicó, entós, qu'el llabradores y civiles franceses vieren les sos tierres, enantes quemaes polos invasores, nuevamente esfarrapaes y destruyíes, esta vegada polos sos propios "protectores", col enfotu de "salvales".
La guerra algama la so mayor estensión nesta dómina, al degolar per primer vegada les llendes de Francia. Asina, en 1367, el ingleses del Príncipe Negru aiden a Pedro I de Castiella na Batalla de Nájera, ente que'l so hermanascu Enrique recibe l'ayuda de caballeros franceses empobinaos por el mesmu Bertrand Du Guesclin. La victoria final d'Enrique na guerra civil castellana va brindar a Francia un poderosu aliáu nel planu naval (que la so hexemonía correspondiera hasta entós a Inglaterra de forma indiscutida) que destrúi la escuadra inglesa en La Rochelle y escala o ambura numberosos puertos ingleses (Rye, Rotingdean, Lewes, Folkestone, Plymouth, Portsmouth, Wight, Hastings) ente 1377 y 1380, añu en que les flotes combinaes del almirante castellanu Fernando Sánchez de Tovar y el so homólogu francés Jean de Vienne lleguen inclusive a amenaciar Londres. De forma paralela, Du Guesclin protagoniza delles incursiones en Bretaña, que'l so duque aliárase con Inglaterra.
Inglaterra quixo, ente 1360 y 1375, retomar la iniciativa d'una guerra que la taba taramiando, pero la suerte camudara de bandu y favorecía agora a'l franceses. Los estrategues ingleses Sir Robert Knolles, en 1360, y Juan de Gante en 1363 formaron cuerpos espedicionarios qu'atacaron el continente, pero fueron masacrados polos defensores franceses.
El rei Eduardo morriera, y el so sucesor, Ricardo II d'Inglaterra, volvió sufrir la maldición qu'escorriera a tolos reis neños: tensiones polítiques, convulsión social, una fiera llucha pola sucesión o siquier la rexencia, tou ello envueltu nel espantible caos d'una guerra internacional qu'amenaciaba con estendese a Europa entera. Depuesto Ricardo por iniciativa del so primu Enrique de Lancaster en 1399, los vientos de guerra rotaron 180º una vegada más. Faía una xeneración entera qu'Inglaterra namái sufría ganes frente a Francia, pero de secute los desembarcos nes islles empezaron a ser refugaos y el ingleses invadieron Francia con moderáu ésitu en tres oportunidaes: en 1405, 1410 y 1412. Enrique de Lancaster foi coronáu como Enrique IV d'Inglaterra depués del derrocamientu de Ricardo II, y el so fíu, Enrique V, sería l'encargáu de llevar la guerra nuevamente al corazón de Francia.
Nomáu caballeru dos vegaes, Enrique amosar dende bien nueva como un xefe confiable, decidíu, espertu en táctica y organización loxística y bien fríu y racional.
Los nobles franceses estremárense en dos facciones qu'apostaben ente sigo y acorrexaben a Carlos: los partidarios de la casa de Armagnac contra los de la casa de Borgoña. Les virtúes d'Enrique como xeneral y gobernante según esta división interna d'el franceses llevaríen a estos postreros al desastre de 1415. 
A la edá de 12 años (en 1399), el futuru Enrique V foi nomáu caballeru per primer vegada nun campu de batalla irlandés por Ricardo II, que lo tomara como rehén pa garantizar el bon comportamientu del padre d'Enrique. El solu fechu de qu'un rei rival de la so familia, que sería asesináu pol so padre, armar caballeru nun campu de batalla y con namái doce años, demuestra a les clares el coraxe y la bravura que'l mozu Enrique demostró dende bien neñu.
Más tarde, muertu Ricardo y un día enantes de la coronación d'Enrique IV, el nuevu monarca llamó al so fíu, qu'a otru día se convertiría en Príncipe de Gales, y nomar caballeru per segunda vegada. Esti brillante nuevu conduciría la guerra en Francia.
Yá en vida del so padre, Enrique tuvo de faese cargu de difíciles operaciones militares. En 1400 emprestó serviciu contra los escoceses y dellos meses dempués ordenar amenorgar la rebelión de Owain Glyndwr, un noble galés que s'atribuyía'l derechu a ser Príncipe de Gales.
Foi estudiando a los enemigos galeses (en 1402) y Enrique aprendió a utilizar les táctiques guerrilleres que tan rindíos servicios emprestaríenlu más tarde. Taba, amás, so la supervisión de los sos dos maestros d'estratexa, xenios militares dambos: Harry Hotspur y Thomas Percy, conde de Worcester, parientes ente sigo. Mientres esi mesmu añu y el siguiente Enrique veríase forzáu a enfrentase a los dos en combate, y demostraríase capaz de vencelos. En 1403 los dos maestros traicionaron al Mozu Enrique y al so real padre y aliáronse con Glyndwr. Nuna épica marcha forzada, Enrique consiguió evitar que Hotspur y Percy xunieren les sos tropes coles del galés y ganar en Shrewsbury. El príncipe en persona mandó la nala esquierda del so ataque naquella oportunidá. Shrewsbury foi'l so verdaderu bautismu de fueu (onde morrió'l so mentor Hotspur) y tamién el so bautismu de sangre, una y bones Enrique recibió una flecha en plena cara. Sicasí, siguió lluchando hasta'l fin del combate col astil sobresaliéndo-y de la cara.
La guerra contra Gales duró inda cinco años más, pero'l mozu nun participaría en nenguna otra batalla. Los combates campales nun yeren comunes nesos tiempos, y les guerres desenvolvíense principalmente sobre la base de sitios de ciudaes, asedios de castiellos y saqueos de zones granibles habitaes solo pola población civil.
Enrique IV finó en 1414, dexando'l tronu al so bien capaz primoxénitu. Asina llegó al tronu un Enrique V con 26 años, veteranu de dos campañes internes, mancáu n'acción, espertu en táctica, alumnu de los meyores maestros ya intelixente en grau estremu. El nuevu rei entendió de momentu que, ganaos los enemigos Escocia y Gales, tenía que volver la so atención escontra Francia de momentu, o Inglaterra sería entartallada. Arrodiándose d'homes adictos y capaces, dispúnxose entós a faer la guerra en territoriu del rei francés.
Apenes coronáu, Enrique intentó, magar tou, evitar la guerra con Carlos VI. Ufiertó-y casase cola fía d'aquél y tratar de resolver el problema de les posesiones ingleses en Francia ensin derramamiento de sangre. Mientres axustaben, dambos monarques armaben grandes exércitos en previsión d'una traición o frayatu de les conversaciones que conduxera a un conflictu bélicu. Les tentatives de paz rompiéronse por fin na primavera de 1415 y Enrique decidió executar el so plan: una invasión en toa riegla del reinu francés.
El so exércitu taba compuestu de 8.000 caballeros, 2.500 soldaos d'otres categoríes, 200 artilleros especialistes, 1.000 homes de servicios y sofitu y 10.000 caballos. Pa cruciar el Canal del Llurdiu precisóse una gran flota de 1.500 buques (anque dellos autores menten namái 300), qu'Enrique mandara construyir, confiscar o mercar. El ingleses salieron de Southampton el 11 de xunetu y desembarcaron nel estuariu del Sena dos díes más tarde. Depués de poner sitiu y conquistar Harfleur, Enrique coló escontra Calais, partiendo de la primer ciudá'l 8 d'ochobre, col so exércitu debilitáu por una grave epidemia de disentería.
Pero'l franceses nun taben ociosos: el vieyu mariscal francés Duque de Berry, recibió la orde d'interceptar a Enrique, mientres les tropes de Carlos VI establecer en Saint-Denis y les del mariscal Boucicault preparar en Caudebec, 48 km al este de Harfleur. Pel otru llau, el condestable Carlos d´Albret xixilaba l'estuariu del Sena. El ingleses, que deseyaben cruciar el Somme, afayaron con horror que taben quedándose ensin vituallas, polo qu'Enrique decidió dirixise escontra Pont St. Remy y faer nueche frente a Amiens.
El día 21 d'ochobre'l ingleses poner en marcha escontra la pequeña aldega de Agincourt, onde s'enfrentaron col gruesu del exércitu francés na madrugada del 25 d'ochobre de 1415.
La batalla, trascendental pa la Guerra de los Cien Años, desenvolver en tres fases:
A primer hora de la tarde, sicasí, Enrique toma una decisión que foi cuestionada por toos el historiadores posteriores. Al recibir noticies de qu'el so campamentu fuera atacáu, ordena la matanza de tolos prisioneros, que son atacaos con hachos polos sos guardianes y asesinaos n'escasos minutos.
La increíble victoria d'Enrique contra un enemigu que lu doblaba en númberu nun pudo, sicasí, ser aprovechada pol rei inglés. Enrique nun tener alimentos nin pertrechos pa siguir la campaña darréu, polo que reculó hasta Calais pa embarcase escontra Inglaterra. Les tropes desembarcaron en Dover el 16 de payares. De poder siguir hasta París y autocoronarse rei, ye probable que la Guerra de los Cien Años terminara enantes del fin del iviernu. Sicasí, siguiría por otros 38 años.
En 1420, el vencíu Carlos VI viose obligáu a aceptar el Tratáu de Troyes, que desfaía los términos del Tratáu de París, casaba a Enrique V cola fía de Carlos y reconocía al monarca inglés como herederu al tronu francés tres la muerte del rei.
Movíu d'esta miente de la llinia sucesoria'l delfín Carlos, fíu de Carlos VI, toos creyeron qu'Enrique V mandaría dambos tronos al so fíu Enrique, que tenía coles mesmes unos pocos meses.
Pero por una ironía de la hestoria, Enrique V morrió inesperadamente en 1422, primero que Carlos VI. Dos meses más tarde siguir a la tumba'l rei de Francia. Los fechos bastiáronse entós.
Incumpliendo'l Tratáu de Troyes, Francia decidió coronar al delfín Carlos en llugar d'a'l neñu Enrique VI como taba apautáu.
La respuesta inglesa foi coronar al ñácaru como rei d'Inglaterra y de Francia. Decidiendo esaniciar al rei Carlos VII, al que la teoría inglesa consideraba un usurpador, invadieron nuevamente Francia y punxeron sitiu a Orleans, última ciudá del reinu que permanecía fiel al atrapáu rei francés. Tou paecía indicar que Carlos VII tendría que vencer a les pretensiones del rei neñu d'Inglaterra.
Sicasí, la hestoria de la Guerra de los Cien años daría equí (1428) un inesperáu xiru, de la mano d'una ignota mochacha llabradora.
Una nueva iletrada nacida en Domrémy, llamada Juana d'Arcu, creía ser escoyida por Dios pa llibrar al so país d'el ingleses. Con 17 años d'edá, consiguió axuntar un grupu de soldaos y llibrar en 1429 a Orleans del asediu inglés.
La victoria de Juana motivó y concienzó a soldaos y llabradores franceses y amosó-yos un camín a siguir 
y un líder a quien asonsañar. A esti trunfu de la Doncella de Orleans (como la conoció dende entós) siguieron otros, como los de Troyes, Châlons y Reims, onde, en presencia de la nueva, Carlos VII foi formalmente coronáu.
A partir d'esti puntu, la campaña militar de Juana empezó a cayer nuna espiral descendente: foi ganada en París y Compiègne y finalmente, cayendo en desgracia, foi prindada en 1430 poles tropes de Juan II de Luxemburgu-Ligny que sirvíen al duque de Borgoña, Felipe. 
El xefes militares franceses, envidiosos del ésitu de la nueva, tuvieren conspirando a los sos llombos. Tarrecíen l'ascendiente que Juana taba tomando sobre'l rei Carlos y, sobremanera, apavorába-yos el fechu de que la intervención divina (al traviés de Juana) taba convirtiendo la guerra feudal que yera la Guerra de los Cien Años nuna llucha nacional y popular.
Foi apurrida a'l ingleses, xulgada pola Inquisición so l'acusación de hechicería, condergada a muerte y quemada na foguera en Rouen (1431).
La situación volvíase complicada. Francia tenía agora dos reis. Coronáu Carlos VII en Reims, los ingleses entronizaron en París al so propiu rei, Enrique VI, sofitáu solamente por Felipe de Borgoña. Con intelixencia, el franceses partidarios de Carlos llegaron a un alcuerdu con Felipe, remarcando entá más l'aislamientu en que s'atopaba Enrique. Esti episodiu asocedió en 1435 y conozse como Tratáu d'Arres.
Inglaterra precisaba imperiosamente a Borgoña como aliáu militar. A falta d'él, los carolinos atacaron y ocuparon París al añu siguiente.
Como precuru en casu de que'l conflictu enllargárase (midida clarividente, porque'l fin de la guerra tardó entá veinte años en llegar), Carlos VII aprendió de los erros del so antecesor y, reestructurando fondamente al exércitu francés, llogró dotar a la so corona d'un exércitu permanente per primer vegada na hestoria. Francia llograba asina una fuerza militar profesional, entrenada, preparada siempres pa entrar n'acción y embravecida, en vegada del grupu desorganizado d'entusiastes caballeros y llabradores feudales que s'axuntaba comoquier nos momentos más inesperaos, y que favoreciera al ésitu enemigu en tantes oportunidaes.
Como ye lóxicu, la reforma militar nun tendría ésitu si nun s'acompañaba de fondos cambeos na economía, la infraestructura, les finances y la mesma sociedá. Reconstruyendo les finances del reinu, Carlos mandó construyir un impresionante conxuntu de fortificaciones militares, canalizaciones hidráuliques, puertos seguros y una meyor y más consistente base de poder pa sigo mesmu.
El ingleses nun yeren l'únicu problema de Carlos VII: la fame y les pestes veníen escorriendo a la so dinastía dende'l principiu mesmu. L'empiezu del sieglu XV atopara a toa Europa sumida nuna fonda crisis económica que les sos causes permanecen ocultes inclusive pa'l historiadores del sieglu XXI. Esta crisis habíase ensañado particularmente con Francia (campu de batalla de llargues y furioses guerres y agarraes) y afectaba n'especial la producción agrícola y el comerciu, que nel sieglu XIII significaren tantu pa Europa.
Asina, los nobles de la Casa de Anjou, viendo que'l monarca pretendía prosiguir la guerra hasta les últimes consecuencies, empezaron a conspirar contra él y convencieron al so fíu Luis (el futuru Luis XI de Francia) de que se plegara a la conxura.
Carlos consiguió sortear el peligru qu'amenaciaba aisllalo y dexalo ensin poder. P'amontalo, estableció una ventaxosa alianza con Suiza y con dellos reinos d'Alemaña. A pesar del respiru qu'esti sofitu procuró-y, Carlos sicasí yera consciente de que siguía gobernando un país inestable, muertu de fame, que yá casi nun producía ceberes, abarganáu pola peste y cola siempres presente espada de Damocles representada pol so poderosu vecín inglés qu'en cualquier momentu podía decidir invadilo y atacar de nuevu.
El so enemigu, sicasí, nun s'atopaba en meyor forma: de la sobeyosa victoria en Agincourt pasaren a la humillante derrota de París.
Buscando serenar la situación internacional, el nuevu rei solicitó y llogró la mano de Margarita de Anjou, sobrina del so rival Carlos VII, cola que se casó en 1444. Una vegada casaos, la posibilidá d'una paz de compromisu basada nos llazos familiares acolumbrábase cercana.
Sicasí, de los dos facciones en que s'estremaren el ingleses, una taba en favor de la paz (encabezada por Juan de Beaufort, duque de Somerset). Pero la otra preconizaba la guerra y la so prosecución hasta l'esterminiu. Los sos xefes yeren Humberto, duque de Gloucester y Ricardo, duque de York.
Pa cuelmu de desgracies d'el ingleses, Enrique VI empezó a siguir los pasos de Carlos VI, el padre del so enemigu. Adulces empezó a amosar síntomes de llocura, que llueu se convirtieron nuna clara, permanente y incapacitante llocura.
Les reformes y meyores realizaes por Carlos VII rindieron los sos frutos: amodo la presión francesa empezó a faer recular al enemigu y foi poniendo sitiu y reconquistando, pasu a pasu, toles posesiones ingleses en tierra francesa.
Ensin el sofitu borgoñón, el ingleses tuvieron d'apurrir Normandía en 1450 y la preciada Aquitania en 1453. Esi añu, que güei se considera'l del final de la guerra, la única posesión que se dexó caltener a'l ingleses foi la ciudá costera de Calais.
Una vegada sumíos los motivos del conflictu, la guerra terminó silenciosamente. Nin siquier roblóse un tratáu que certificara la paz añorada pero nunca algamada mientres más d'un sieglu.
== Les consecuencies Enfermu Enrique VI, Inglaterra quedó, tres el fin de la guerra de los Cien Años, en manos de Somerset y York, enemigos declaraos y absolutamente engarraos ideológicamente (Gloucester taba en prisión). Empuestos por intereses personales, nun s'esmolecieron por consolidar la flamante paz, sinón qu'embarcaron al so país nuna sangrienta guerra civil dinástica que se conocería como la guerra de los Dos Roses.
En Francia, pela so parte, la monarquía y l'absolutismu fueron consolidaos por Luis XI, fíu de Carlos VII. Depués de grandes conquistes (Borgoña y Picardía, por casu), la Casa de Valois escastóse como lo fixera enantes la de los Capetos.
Cronoloxía de la Guerra de los Cien Años
1337: Felipe VI confisca el ducáu de Aquitania como represalia a la protección qu'Eduardo III espachaba a Roberto de Artois, enemigu del rei francés. Eduardo reclama los sos derechos al tronu francés y niégase a rindir vasallaxe ante Felipe.
1339: Eduardo III empecipia les operaciones terrestres contra Francia.
1340: el ingleses vencen na batalla naval de Sluys, lo que refuga la invasión francesa d'Inglaterra, y lleva a que la guerra desenvolver en territoriu de Francia. Pero les deldes obliguen a Eduardo III a apautar una tregua.
1346: Eduardo desembarca en Francia con un exércitu, qu'el 26 d'agostu consigue la victoria de Crécy, onde muerren o son fechos prisioneros munchos nobles franceses. El botín ye inmensu.
1346: el ingleses vencen a los escoceses, aliaos d'el franceses. La paz ente Inglaterra y Escocia establecer nel Tratáu de Berwick.
1347: el ingleses tomen Calais, que permanecería nel so poder hasta 1558.
1348: suspéndense los enfrentamientos por cuenta de la peste negra.
1350: Juan II ye coronáu nuevu rei de Francia. El conde de Armañac, vasallu de Aquitania, proclama la so llealtá a Juan. 
1355: el fíu d'Eduardo, del mesmu nome qu'el so padre, pero que la Hestoria conoz como'l Príncipe Negru, desvasta Armañac. Avanza hasta'l Mediterraneu y torna afarando tou al so pasu.
1356: Juan II avanza hasta'l Loira. En Poitiers llogra una gran victoria ante'l franceses, a pesar de qu'el so exércitu ta escosu y en clara desventaxa numbérica. Juan II ye fechu prisioneru, xuntu con munchos nobles.
1358: Francia carez un llevantamientu llabrador y una revuelta en París.
1360: Eduardo III llega a París y róblase la Paz de Brétigny, pola cual amenórgase'l rescate por Juan, el ingleses pasen a apoderar un territoriu qu'entiende dende los Pirineos hasta'l Loira y Eduardo arrenuncia a los sos derechos sobre la corona francesa. Sir Ricardo Knolles conduz una espedición qu'ataca la mariña francesa pero ye derrotáu.
1363: Juan de Gante intenta trunfar onde fracasó Knolles. Al mandu d'una gran fuerza espedicionario inglesa ataca nuevamente la Francia continental y sufre un resonante revés.
1369: el condestable de Francia, Bertrand du Guesclin, ataca Aquitania evitando una confrontación abierta. 
1375: roblar en Bruxes una tregua por dos años. El ingleses calteníen namái Calais y una estrecha franxa ente Bayona y Burdeos. Sicasí, los combates siguen en forma esporádica.
1396: róblase otra tregua.
1399: el futuru Enrique V, de doce años, ye armáu caballeru pol rei Ricardo II. Al poco tiempu, el soberanu ye asesináu por Enrique IV, padre del rapazu.
1400: el nuevu príncipe ye unviáu a lluchar contra'l irlandeses rebalbos.
1402: vence a'l galeses.
1403: Hotspur y Percy, xenerales d'Enrique IV, remontar contra él y el príncipe Enrique ganar a dambos.
1405: Inglaterra invade Francia.
1407: nueva tregua.
1410: segunda invasión de Francia.
1412: tercer intentu por invadir Francia. Los trés espediciones terminen con un bien moderáu ésitu.
1413: muerre Enrique IV y el so fíu ye coronáu col nome d'Enrique V.
1415: Enrique V d'Inglaterra reafita los sos derechos al tronu francés, frente a la política pacifista del so padre, Enrique IV. Desembarca en Normandía con un gran exércitu. Aliáu col duque de Borgoña, llogra la victoria d'Agincourt, frente a un exércitu bien cimeru.
1417: el ingleses tomen Cayen, onde Enrique V ordena la muerte de tolos varones civiles.
1420: róblase'l Tratáu de Troyes, pol qu'Enrique V d'Inglaterra cásase con Catalina de Valois, fía del rei de Francia. Enrique ye reconocíu amás herederu al tronu francés, siempres que Francia caltuviera la so independencia.
1422: muerre Enrique V primero que'l rei francés Carlos VI, colo que se desencadena la llucha pola sucesión al tronu francés.
1428: una ignota llabradora francesa, Juana d'Arcu, empieza a faese cargu de les operaciones militares.
1429: el ingleses ocupen París y el norte de Francia llegando hasta Orleáns. El 4 de mayu, Juana d'Arcu, a la cabeza de los caballeros franceses, llevanta'l asediu. Juana llogra les victories de Troyes, Chálons y Reims. El franceses llogren tamién la victoria de Patay y Carlos VII foi coronáu rei de Francia en Reims. 
1430: Juana ye prindada polos borgoñonos, aliaos d'Inglaterra, y apurrida a'l ingleses.
1431: Juana muerre na foguera, en Rouen. Enrique VI d'Inglaterra ye coronáu rei de Francia en París.
1435: Paz de Arrás.
1436: Borgoña reconciliar con Francia. El franceses tomen París. 
1444: róblase una tregua por cinco años. Enrique VI cásase cola sobrina del so rival.
1450: Carlos VII ataca Normandía y Gascuña y aniquila al exércitu inglés en Fromigny. El ingleses empiecen a perder los sos territorios.
1453: Carlos VII toma Burdeos y Aquitania, recuperando toa Francia salvu Calais. Fin de la Guerra de los Cien Años.
Desastre natural
El términu desastre natural fai referencia a les enormes perdes materiales y vides humanes causaes por eventos o fenómenos naturales como los terremotos, hinchentes, tsunamis, deslizamientos de tierra, deforestación, contaminación ambiental y otros.
Los fenómenos naturales, como l'agua, terremotos, furacanes o'l vientu, convertir en desastre cuando superen una llende de normalidá, midíu xeneralmente al traviés d'un parámetru. Ésti varia dependiendo del tipu de fenómenu, pudiendo ser el Magnitú pel momento Sísmicu (Mw), la esguila de Richter pa movimientos sísmicos, la escala Saffir-Simpson pa furacanes, etc.
Dellos desastres son causaos poles actividaes humanes, qu'alterien la normalidá del mediu ambiente. Dalgunos d'estos tenemos: la contaminación del mediu ambiente, la esplotación errónea ya irracional de los recursos naturales anovables como los montes y el suelu non anovables como los minerales, la construcción de viviendes y edificaciones en zones d'altu riesgu.
Los efectos d'un desastre pueden amplificase por cuenta de una mala planificación de los asentamientos humanos, falta de midíes de seguridá, planes d'emerxencia y sistemes d'alerta provocaos pol home tórnase un pocu difusa.
Con cuenta de que la capacidá institucional p'amenorgar el riesgu colectivu de desastres, éstos pueden desencadenar otros eventos que van amenorgar la posibilidá de sobrevivir a ésti por cuenta de faltes na planificación y nes midíes de seguridá. Un exemplu clásicu son los terremotos, que derrumben edificios y cases, dexando atrapaes a persones ente los escombros y rompiendo tuberíes de gas que pueden amburase y quemar a los mancaos so les ruines.
L'actividá humana n'árees con alta probabilidá de desastres naturales conozse como d'altu riesgu. Zones d'altu riesgu ensin instrumentación nin midíes apropiaes pa responder al desastre natural o amenorgar los sos efectos negativos conócense como de zones d'alta vulnerabilidá.
Los desastres nun son naturales, los fenómenos son naturales. Los desastres siempres se presenten pola acción del home na so redolada. Por casu: un furacán na metá del océanu nun ye un desastre, nun siendo que pase pellí un navío.
Unu ábanu o ádene ye un deslizamiento sópitu de material, amiestu de xelu, roca, suelu y vexetación fastera embaxo. Los ábanos pueden ser de piedres o de polvu. Los ábanos son el mayor peligru mientres el iviernu nes montes, pueden percorrer kilómetros, y provocar la destrucción total de la fastera y tou lo qu'atope al so pasu.
Un fana de tierra, tamién conocíu como deslizamiento de tierra, ye un desastre estrechamente rellacionáu colos ábanos, pero en cuenta de abasnar nieve, lleven tierra, roques, árboles, fragmentos de cases, etc.
Les fanes de tierra pueden ser provocaos por terremotos, erupciones volcániques o inestabilidá na zona circundante. Les fanes de folla o folla, tamién conocíos como ábanos, son un tipu especial de fanes que'l so causante ye l'agua qu'enfusa nel terrén por agües fuertes, modificando'l terrén y provocando el deslizamiento. Esto asocede con cierta regularidá en California mientres los periodos d'agües.
El día 9 d'ochobre de 1963 producióse un xigantescu deslizamiento d'unos 260 millones de metros cúbicos de monte, tierra y roca, que cayeron na presa de Vajont a unos 110 km per hora. L'agua movida resultante produció que 50 millones de metros cúbicos d'agua devasaren la presa nuna fola de 90 metros d'altor. El megatsunami consecuencia del deslizamiento destruyó totalmente el pueblu de Longarone y les pequeñes villes de Pirago, Rivalta, Villanova y Faè, matando a unes 1450 persones. Dellos pequeños pueblos del territoriu de Erto y Casso y el pueblu de Codissago, cerca de Castellavazzo, sufrieron daños d'importancia. Unes 2000 persones finaron.
Ye un desastre caracterizáu por un calor estremu y inusual nel llugar onde asocede. Les foles de calor son estrañes y precisen combinaciones especiales de fenómenos atmosféricos pa tener llugar, y puede incluyir inversiones de vientos catabáticos, y otros fenómenos y pueden ser bien destructives al momentu d'impactase con una casa
Una nube de xarazo ye un desastre natural onde la nube produz grandes cantidaes de xarazo qu'estropien la zona onde cayen. Los granizos son cachos de xelu, les nubes de xarazo son especialmente devastadoras en granxes y campo de cultivu, matando ganáu, arruinando colleches y estropiando equipos sensibles. Una nube d'estes característiques mancó Múnich (Alemaña) el 31 d'agostu de 1986, estrozando árboles y causando daños por millones de dólares. El Llagu de les cadarmes foi nomáu asina dempués de qu'una nube de xarazo matara ente 300 y 600 persones na so redoma.
Una seca ye un modelu meteorolóxicu duraderu consistente en condiciones climatolóxiques seques y escases o nula precipitación. Ye causada principalmente pola falta de agües. Mientres esti periodu, la comida y l'agua suelen arralecer y puede apaecer hambruna. Duren años y perxudiquen árees onde los residentes dependen de l'agricultura pa sobrevivir.
Un simún (n'árabe "samûn", de "samm", "vientu venenosu") ye una envernada fuerte, templáu y secu de vientu y arena, que sopla nel Sahara, Palestina, Xordania, Siria, y los desiertos de Arabia. La so temperatura puede devasar los 54 °C, con un mugor per debaxo del 10%.
Un furacán ye un sistema tormentosu cíclicu a baxa presión que se forma sobre los océanos. Ye causáu pola evaporación de l'agua que xube del mar convirtiéndose en nube. El efectu Coriolis fai que la nube xire, convirtiéndose en furacán si supera los 110 km/h. En distintos partes del mundu los furacanes son conocíu como ciclones o tifones. El furacán más destructivu foi'l Furacán Andrew, que cutió'l sur de Florida en 1992. En Guatemala rexistróse un fundimientu de tierra, tres el pasu de la nube Tropical Agatha, na zona 2 capitalina.
Una manga d'agua, tamién llamada "tromba d'agua" o "tromba marina" y cabeza d'agua ye un fenómenu qu'asocede n'agües tropicales en condiciones d'agua. Formar na base de nubes tipu cúmulu y estiéndense hasta la superficie del mar onde recueyen el rosada de l'agua. Les mangues d'agua son peligroses pa los barcos, los aviones y estructures terrestres. Nel Triángulu de les Bermudes prodúcense de cutiu y abarrúntase de la so relación cola desapaición misteriosa de barcos y aviones.
Produzse xeneralmente en zones d'altu monte o altes llatitúes, onde les temperatures son abondo inferiores a 0 °C. Son bien peligroses, yá que enzanquen la visibilidá y aumenten el riesgu de muerte poles baxes temperatures que se producen nelles. La sensación térmica mientres una nevasca mengua con facilidá por baxu de los -20 °C y la visibilidá vese seriamente afectada.
Ye una poderosa descarga electrostática natural producida mientres una nube eléctrica. La descarga eléctrica precipitada del rayu ye acompañada pola emisión de lluz (el rescamplu), causada pol pasu de corriente eléctrica que ioniza les molécules d'aire. La electricidá (corriente eléctrica) que pasa al traviés de l'atmósfera calez y espande rápido al aire, produciendo'l ruiu característico del truenu del rescamplu.
Xeneralmente, los rayos son producíos por un tipu de nubes de desenvolvimientu vertical llamaes cumulonimbos. Cuando un cumulonimbu algama la tropopausa, la nube adquier una forma d'incla y nesi momentu puede clasificase como de nube, llamándose tamién al fenómenu célules de nube; y cuando empiecen a xirar sobre sí mesmes y adquieren abonda enerxía se les llapada supercélulas de nube, causantes de tornaos, xarazaes fatales y rayos bien potentes.
Una nube de polvu o polvoreda ye un fenómenu meteorolóxicu común nel desiertu del Sáhara d'África septentrional, nes Grandes Enllanaes de Norteamérica, en Arabia, nel desiertu de Gobi de Mongolia, nel ermu Taklamakán del noroeste de China y n'otres rexones grebes y semiáridas.
Un tornáu ye un desastre natural resultancia d'una nube. Los tornaos son corrientes violentes de vientu que pueden soplar hasta 500 km/h. Pueden apaecer en solitariu o en biltos a lo llargo de la llinia del frente tormentosu. El tornáu más rápidu rexistráu travesó Moore, Oklahoma el 3 de mayu de 1999. El tornáu algamó raches de más de 500 km/h y foi el más duru enxamás rexistráu. Les zones más afectaes por estos fenómenos estremos son Arxentina, Estaos Xuníos , una parte d'Australia y el centru d'Europa.
La enfermedá convertir en desastre cuando'l axente infeiciosu adquier un espardimientu a nivel de epidemia o pandemia. La enfermedá ye'l más peligrosu de tolos desastres naturales. Ente les distintes epidemies que sufrió la humanidá tán la peste negro, la viruela y el sida. La gripe española de 1918 foi tarrecible, matando de 25 a 40 millones de persones. La peste negro, asocedida nel sieglu XIV, mató alredor de 20 millones de persones, un terciu de la población europea.
Una erupción límnica ye una repentina lliberación de gas afogadizo o inflamable d'un llagu. Tres lagos tienen esta característica, el Llagu Nyos, en Camerún, el Llagu Monu, en California y el Llagu Kivu, ente Rwanda y la República Democrática d'El Congo. En 1986 una erupción límnica de 1,6 millones de tonelaes de CO del Llagu Nyos afogó a 1800 persones nun radiu de 32 kilómetros. En 1984, un escape de gas dióxidu de carbonu tuvo llugar nel Llagu Monu, matando a 37 persones de la contorna. Nun se tien constancia d'erupciones nel Llagu Kivu, con concentraciones de metanu y dióxidu de carbonu, pero créese que tienen llugar cada 1000 años. 
Esti desastre natural ye producíu pola erupción d'un volcán, y éstes pueden dase de distintes formes. Dende pequeñes erupciones diaries como les de Kīlauea, en Hawaii, o les desaxeradamente infrecuentes erupciones de supervolcanes en llugares como'l Llagu Toba. Grandes erupciones recién son la del Monte Santa Helena y Krakatoa, asocedíes en 1980 y 1883, respectivamente.
Un supervolcán ye un volcán que produz les mayores y más avolumaes erupciones de la Tierra. La explosividad real d'estes erupciones varia, magar el volume de magma erupcionado ye abondu en cada casu p'alteriar radicalmente'l paisaxe circundante, ya inclusive p'alteriar el clima global mientres años, con un efectu cataclísmico pa la vida.
La hambruna ye una situación que se da cuando un país o zona xeográfica nun tener abondos alimentos y recursos p'aprovir alimentos a la población autóctona.
Los impactos d'orixe cósmicu son causaos pol choque de grandes meteoritos, asteroides o cometes cola Tierra y delles vegaes van siguíos d'estinciones masives. La magnitú del desastre ye inversamente proporcional a la frecuencia cola qu'asoceden, porque los impactos pequeños son muncho más numberosos que los grandes.
Una nube solar ye una esplosión violenta na atmósfera del Sol con una enerxía equivalente a millones de bombes d'hidróxenu. Les nubes solares tienen llugar na corona y la cromosfera solar, caleciendo'l gas a decenes de millones de graos y acelerando los electrones, protones y iones pesaos a velocidaes cercanes a la lluz. Producen radiación electromagnético en toes los llargores d'onda del espectro, dende señales de radio hasta rayo gamma. Les emisiones de les nubes solares son peligroses pa los satélites n'órbita, misiones espaciales, sistemes de comunicación y la rede de suministru.
Un quema forestal ye un desastre natural que destrúi praos, montes, causando grandes perdes en vida selvaxe (animal y vexetal) y n'ocasiones humanes. Les quemes forestales suelen producise por un rescamplu, neglixencia, o inclusive provocaos y quemen miles d'hectárees. Un exemplu de quema forestal ye l'asocedíu en Oakland Hills y delles quemes en ciudaes son el Gran Quema de Chicago, el Gran Quema de Londres y el Gran Quema de San Francisco.
Una hinchente ye un fenómenu natural causáu pola acumuladura d'agües y agua nun llugar concretu. Puede producise por agua continuo, una fusión rápida de grandes cantidaes de xelu, o ríos que reciben un escesu de precipitación y énchense, y en menos ocasiones pola destrucción d'una presa. Un ríu que provoca hinchentes de cutiu ye'l Huang He en China, y un hinchente particularmente fuerte foi la Gran Hinchente de 1993. L'hinchente de gran magnitú más recién ye la Hinchente de Tabasco y Chiapas de 2007, qu'asocedió ente'l 28 d'ochobre y el 27 de payares del 2007, por causa de crecíes hestóriques nos ríos que percuerren dambes entidaes. El desastre dar na capital tabasqueña, la ciudá de Villahermosa y nos conceyos del estremu norte de Chiapas.
 Dar nes plaques tectóniques de la corteza terrestre. Na superficie, manifestar por un movimientu o sacudión del suelu, y puede estropiar descomanadamente les estructures mal construyíes. Los terremotos más poderosos pueden destruyir hasta les construcciones meyor diseñaes. Amás, pueden provocar desastres secundarios como erupciones volcániques o tsunamis.
Los terremotos son impredicibles. Son capaces de matar a cientos de miles de persones como'l Terremotu de Tangshan de 1976, el Terremotu del Océanu Índicu de 2004 y el terremotu d'Haití de 2010.
Un tsunami o maremotu ye una fola xigante d'agua qu'algama la vera xeneralmente de gran altor. Provien de les palabres xaponeses "puertu" y "fola". Los tsunamis pueden ser causaos por terremotos submarinos como'l Terremotu del Océanu Índicu de 2004, o por esbarrumbamientos como l'asocedíu na Badea Lituya, Alaska. El tsunami producíu pol terremotu del Océanu Pacíficu nel añu 2004 batió tolos récords, siendo'l más mortíferu de la hestoria.
Un megatsunami, tamién denomináu Muriu d'agua, ye un tsunami qu'entepasa en proporciones monstruoses el tamañu promediu d'éstos. El megatsunami más grande rexistráu pola ciencia, ye'l que se dio en Alaska el 9 de xunetu de 1958, na badea Lituya, al nordés del golfu d'Alaska, un fuerte sismo, de 8,3 graos na escala de Richter, fixo que se derrumbar prácticamente un monte enteru del glaciar Lituya en dirección a la mariña bordiada per montes a manera de golfu, lo qu'amontó l'impactu dáu la estrechura de la área na que la fuerza producida pol esbarrumbe del glaciar distribuyóse, xenerando una paré d'agua que s'alzó sobre los 500 metros, convirtiéndose na fola más grande de la que se tuvo rexistru.
La so peligrosidá empieza cuando estes algamen navíos yá que la so fuerza ye capaz de encampanarlos o entartallalos si son barcos pequeños.
Los desastres naturales non solo causen efectos devastadores nel momentu que prodúcense, sinón qu'afecten el desenvolvimientu humanu-económicu de la rexón, xenerando probeza, destrucción d'infraestructura, amenorgamientu na producción agrícola, afectando la seguridá alimentaria, la salú y l'educación, xenerando estancamientu tecnolóxicu y social.
Frecuentemente surde la entruga ente les comunidaes científiques encargaes d'estes temes sobre qué tan natural ye un desastre natural. Esto ye, qué tan responsable ye l'actividá humana, tal como la industrial, del creciente númberu de desastres naturales nel planeta, en virtú del fechu de qu'ello ta acelerando'l ritmu de calentamientu del planeta (vease tamién Protocolu de Kyoto y IPCC). Tamién s'alderica sobre la inequidad económica, que fraya más a los más probes y tórga-yos atropar el capital necesariu pa construyir en zones de menor riesgu, por citar namái unos exemplos de la contribución del home a aumentar el riesgu de desastres naturales.
Según l'estudiu desenvueltu por Oxfam, nel periodu 1987-2007, cuadruplicáronse los desastres naturales y amontáu el númberu de persones afectaes.
Ente los principales institutos qu'enceten esta disciplina atopen el International Institute for Applied Systems Analysis (IIASA) de Austria, el ProVention Consortium, el Earth Institute de la Universidá de Columbia, el Centru Nacional de Prevención de Desastres (CENAPRED) en México, y la Universidá de Kobe en Xapón, según organismos de la ONU como'l Oficina Pa la Coordinación d'Asuntos Humanitarios OCHA (Cooperación p'Ayuda Humanitaria), el ISDR (Estratexa Internacional pal Amenorgamientu de Desastres), según oficines especiales nel Bancu Mundial, la CEPAL y el BID.
El Día Internacional pal Amenorgamientu de los Desastres decretáu por Naciones Xuníes celébrase'l segundu miércoles d'ochobre,
Col ánimu de concientizar a tolos habitantes de la Tierra, instituyóse'l 13 d'ochobre de cada añu, como'l día de la mitigación de los desastres. Nesti día, por lexislación propia o n'otra fecha, tienen de realizase simulacros, charres, marches con pancartes reclamando a convivir cola naturaleza.
La Organización de les Naciones Xuníes declaró la década 1990 - 2000 como'l Deceniu Internacional pal Amenorgamientu de Desastres, dándose una meyora sustancial a la reconocencia de la xestión de riesgos como parte fundamental del desenvolvimientu sostenible, dende entós tánse realizando esfuerzos por ensertar l'amenorgamientu de riesgos nes axendes de desenvolvimientu.
Darréu en 2005 les Naciones Xuníes entamaron la Conferencia Mundial sobre l'Amenorgamientu de los Desastres Naturales, en Kobe, Xapón, cola cuenta de:
la integración del amenorgamientu del riesgu de los desastres na planificación y la práctica del desenvolvimientu, y, *fortalecer
les capacidaes local y nacional pa encetar les causes de los desastres, que siguen afarando y torgando el desenvolvimientu de munchos países.
Roca
En xeoloxía denominar roca a l'asociación d'unu o dellos minerales como resultáu d'un procesu xeolóxicu definíu.
Les roques tán sometíes a continuos cambeos poles acciones de los axentes xeolóxicos, según un ciclu zarráu, llamáu ciclu litolóxicu o ciclu de les roques, nel cual intervienen inclusive los seres vivos.
Les roques tán constituyíes, polo xeneral, por amiestos heterogéneas de diversos materiales homoxéneos y cristalinos, esto ye, minerales. Les roques poliminerálicas tán formaes por granos o cristales de delles especies mineralóxiques y les roques monominerálicas tán constituyíes por granos o cristales d'un mesmu mineral. Les roques suelen ser materiales duros, pero tamién pueden ser blandes, como asocede nel casu de les roques magrices o arenoses.
Na composición d'una roca pueden estremase dos categoríes de minerales:
Les roques pueden clasificase atendiendo a les sos propiedaes, como la composición química, la testura, la permeabilidá, ente otres. Sía que non, el criteriu más usáu ye l'orixe, esto ye, el mecanismu de la so formación. Acordies con esti criteriu clasificar en ígnees (o magmátiques), sedimentaries y metamórfiques, anque puede considerase aparte una clase de roques d'alteración, que s'estudien dacuando ente les sedimentaries.
Fórmense gracies a la solidificación del magma, una masa mineral fundida qu'inclúi volátiles y gases disueltos. El procesu ye lentu, cuando asocede nes fondures de la corteza, o más rápidu, si asocede na superficie. La resultancia nel primer casu son roques plutóniques o intrusivas, formaes por cristales gruesos y reconocibles, o roques volcániques o extrusivas, cuando'l magma llega a la superficie, convertíu en lava por desgasificación.
Les roques magmátiques intrusivas son les más abondoses, formen la totalidá del mantu y les partes fondes de la corteza. Son les roques primaries, el puntu de partida pa la esistencia na corteza d'otres roques.
Dependiendo de la composición del magma de partida, más o menos ricu en xil (SiO), clasificar en ultramáficas (ultrabásicas), máfices (básiques), entemedies y félsicas (acedes), siendo estes postreres les más riques en xil. Polo xeneral son más acedes les más superficiales.
Les estructures orixinales de les roques ígnees son los plutones, formes masives aniciaes a gran fondura, los diques, constituyíos nel sosuelu como rellenos de resquiebros, y tendalaes volcániques, mantos de lava esfrecida na superficie. Un casu especial ye'l de los depósitos piroclásticos, formaos pola cayida de bombes volcániques, cenices y otros materiales refundiaos al aire por erupciones más o menos esplosives. Los cono volcánicos formar con estos materiales, dacuando alternando con tendalaes de lava solidificada (conos estratificados).
Los procesos xeolóxicos qu'operen na superficie terrestre anicien cambeos nel relieve topográficu que son imperceptibles cuando s'estudien a escala humana, pero qu'algamen magnitúes considerables cuando se consideren periodos de decenes de miles o millones d'años. Asina, por casu, el relieve d'un monte va sumir inevitablemente de resultes de la meteorización y l'erosión de les roques qu'aprucen en superficie. En realidá, la hestoria d'una roca sedimentaria empieza cola alteración y la destrucción de roques presistentes, dando llugar a los productos de la meteorización, que pueden depositase in situ, esto ye, nel mesmu llugar onde s'anicien, formando los depósitos residuales, anque'l casu más frecuente ye qu'estos materiales seyan tresportaos pel agua de los ríos, el xelu, el vientu o en corrientes oceániques escontra zones más o menos alloñaes de la área d'orixe. Estos materiales, finalmente, atropar nes cuenques sedimentaries formando los sedimentos que, una vegada consolidaos, anicien les roques sedimentaries.
Constituyir por diagénesis (compactación y cementación) de los sedimentos, materiales procedentes de l'alteración en superficie d'otres roques, que darréu son tresportaos y depositaos pol enagua, el xelo y el vientu, con ayuda de la gravedá o por precipitación dende disoluciones. Tamién se clasifiquen como sedimentarios los depósitos de materiales organógenos, formaos por seres vivos, como los petones de coral, los estratos de carbón o los depósitos de petroleu. Les roques sedimentaries son les que típicamente presenten fósiles, restos de seres vivos, anque éstos pueden reparase tamién en delles roques metamórfiques d'orixe sedimentariu.
Les roques sedimentaries formar nes cuenques de sedimentación, los cuéncanos del terrén a onde los materiales arrastraos pola erosión son conducíos con ayuda de la gravedá. Les estructures orixinales de les roques sedimentaries llámense estratos, capes formaes por depósitu, que constitúin formaciones dacuando de gran potencia (espesura).
En sentíu estrictu ye metamórfica cualquier roca que se produció pola evolución d'otra anterior al quedar ta sometida a un ambiente energéticamente bien distintu de la so formación, muncho más caliente o más fríu, o a una presión bien distinta. Cuando esto asocede la roca tiende a evolucionar hasta algamar característiques que la faigan estable so eses nueves condiciones. Lo más común ye'l metamorfismu progresivu, el que se da cuando la roca ye sometida a calor o presión mayores, anque ensin llegar a fundise (porque entós entramos nel terrén del magmatismo); pero tamién esiste un conceutu de metamorfismu regresivu, cuando una roca evolucionada a gran fondura —so condiciones d'elevada temperatura y presión— pasa a atopase na superficie, o cerca d'ella, onde ye inestable y evoluciona poco que dalgún factor desencadene'l procesu.
Les roques metamórfiques abonden en zones fondes de la corteza, percima del zócalo magmáticu. Tienden a distribuyise clasificaes en zones, distintes pol grau de metamorfismu alcanzáu, según la influencia del factor implicáu. Por casu, cuando la causa ye'l calor lliberáu por una bolsa de magma, les roques formen una aureola con zones concéntriques alredor del plutón magmáticu. Munches roques metamórfiques amuesen los efectos de presiones empobinaes, que faen evolucionar los minerales a otros llaminares, y tomen un aspeutu llaminar. Exemplos de roques metamórfiques, son les cayueles, los mármoles o les cuarcites.
Nel contestu del tiempu xeolóxicu les roques sufren tresformamientos por cuenta de distintos procesos. Los axentes xeolóxicos esternos producen la meteorización y erosión, tresporte y sedimentación de les roques de la superficie.
Llámase meteorización a l'acción xeolóxica de la atmósfera, que produz una degradación, fragmentación y oxidación. Los materiales resultantes de la meteorización pueden ser atacaos pola erosión y tresportaos. L'acumuladura de fragmentos de roca movíos formen derrubios. Cuando cesa'l tresporte de los materiales, éstos deposítense en forma de sedimentos nes cuenques sedimentaries, unos sobre otros, formando capes horizontales (estratos).
La compactación ye'l procesu d'eliminación de buecos nun sedimentu, debíu al pesu de los sedimentos que cayen enriba. La cementación ye consecuencia producida pola compactación; consiste na formación d'un cementu que xune ente sigo a los sedimentos (los fragmentos de roques).
Les roques pueden ser útiles poles sos propiedaes fisicoquímiques (durez, impermeabilidad, etc.), pol so potencial enerxéticu o polos elementos químicos que contienen. Siguiendo esti criteriu, les roques pueden clasificase en:
Tectónica de plaques
La tectónica de plaques (del griegu τεκτονικός, "tektonicós", "el que constrúi") ye una teoría xeolóxica qu'esplica la forma en que ta estructurada la litosfera (porción esterna más fría y ríxida de la Tierra). La teoría da una esplicación a les plaques tectóniques que formen la superficie de la Tierra y a los desplazamientos que se reparen ente elles nel so movimientu sobre'l mantu terrestre fluyíu, les sos direcciones ya interacciones. Tamién esplica la formación de les cadenes montascoses (oroxénesis). Coles mesmes, da una esplicación satisfactoria de por qué los terremotos y los volcanes concentrar en rexones concretes del planeta (como'l petrina de fueu del Pacíficu) o de por qué les grandes fueses submarines tán al pie de islles y continentes y non nel centru del océanu.
Les plaques tectóniques muévense unes al respective de otres con velocidaes de 2,5 cm/añu lo que ye, aprosimao, la velocidá con que crecen les uñes de les manos. Cuidao que se mueven sobre la superficie finita de la Tierra, les plaques interaccionan unes con otres a lo llargo de les sos fronteres o llendes provocando intenses deformaciones na corteza y litosfera de la Tierra, lo que dio llugar a la formación de grandes cadenes montascoses (por casu los cordales de Himalaya, Alpes, Pirineos, Atles, Urales, Apeninos, Apalaches, Andes, ente munchos otros) y grandes sistemes de falles acomuñaes con estes (por casu, el sistema de falles de San Andrés). El contactu por resfregón ente los cantos de les plaques ye responsable de la mayor parte de los terremotos. Otros fenómenos acomuñaos son la creación de volcanes (especialmente vultables nel petrina de fueu del océanu Pacíficu) y les fueses oceániques. 
Les plaques tectóniques componer de dos tipos distintos de litosfera: la corteza continental, más gruesa, y la corteza oceánica, que ye relativamente delgada. La parte cimera de la litosfera conózse-y como Corteza terrestre, nuevamente de dos tipos (continental y oceánica). Esto significa qu'una placa litosférica pue ser una placa continental, una oceánica, o bien de dambos, si fora asina se-y denomina placa mista. 
Unu de los principales puntos de la teoría propón que la cantidá de superficie de les plaques (tantu continental como oceánica) que sumen nel mantu a lo llargo de los cantos converxentes de subducción ta más o menos n'equilibriu cola corteza oceánica nueva que se ta formando a lo llargo de los cantos diverxentes (dorsales oceániques) al traviés del procesu conocíu como espansión del fondu oceánicu. Tamién se suel falar d'esti procesu como'l principiu de la "cinta tresportadora". Nesti sentíu, el total de la superficie nel globu caltiense constante, siguiendo l'analoxía de la cinta tresportadora, siendo la corteza la cinta que se mueve gracies a les fuertes corrientes convectivas de la astenósfera, que faen les vegaes de les ruedes que tresporten esta cinta, fundiéndose la corteza nes zones de converxencia, y xenerándose nuevu pisu oceánicu nes dorsales. 
La teoría tamién esplica de forma bastante satisfactoria la forma como les inmenses mases que componen les plaques tectóniques puédense "mover", daqué que quedaba ensin esplicar cuando Alfred Wegener propunxo la teoría de la Deriva Continental, anque esisten dellos modelos que coesisten: Les plaques tectóniques pueden movese porque la litósfera tien una menor densidá que la astenósfera, que ye la capa que s'atopa darréu inferior a la corteza. Les variaciones de densidá llaterales resulten nes corrientes de conveición del mantu, mentaes enantes. Créese que les plaques son impulsaes por una combinación del movimientu que se xenera no fondero oceánicu fora de la dorsal (por cuenta de variaciones na topografía y densidá de la corteza, que resulten en diferencies nes fuerces gravitacionales, arrastre, succión vertical, y zones de subducción). Una esplicación distinta consiste nes distintes fuerces que se xeneren cola rotación del globu terrestre y les fuerces de marea del Sol y de la Lluna. La importancia relativa de cada unu d'esos factores queda bien pocu clara, y ye inda oxetu d'alderique.
Anguaño esisten les siguientes plaques tectóniques na superficie de la tierra con llendes más o menos definíes, que s'estremen en 15 plaques mayores (o principales) y 43 plaques menores (o secundaries).
Identificáronse tres tipos de cantos: converxentes (dos plaques topeten una contra la otra), diverxentes (dos plaques dixébrense) y transformantes (dos plaques esmucen una al pie de otra).
La teoría de la tectónica de plaques estremar en dos partes, la de deriva continental, propuesta por Alfred Wegener na década de 1910, y la de espansión del fondu oceánicu, propuesta y aceptada na década de 1960, qu'ameyoraba y ampliaba a l'anterior. Dende la so aceptación revolucionó les ciencies de la Tierra, con un impactu comparable al que tuvieron les teoríes de la gravedá de Isaac Newton y Albert Einstein na Física o les lleis de Kepler na Astronomía.
L'orixe del movimientu de les plaques ta nunes corrientes de materiales qu'asoceden nel mantu, les denominaes corrientes de conveición, y sobremanera, na fuerza de la gravedá. 
Nes zones fondes el mantu fai contactu col núcleu, el calor ye bien intensu, por eso grandes mases de roca fúndense parcialmente y al ser más llixeres xuben amodo pol mantu, produciendo unes corrientes ascendentes de materiales calientes, les plumes o penachos térmicos. Dalgunos d'ellos algamen la litosfera, travesar y contribúin a la fragmentación de los continentes.
La tectónica de plaques tien el so orixe en dos teoríes que-y precedieron: la teoría de la deriva continental y la teoría de la espansión del fondu oceánicu.
La primera foi propuesta por Alfred Wegener a principios del sieglu XX y pretendía esplicar l'intrigante fechu de que les contornes de los continentes ensamblan ente sigo como un rompecabeces y que estos tienen hestories xeolóxiques comunes. Esto suxure que los continentes tuvieron xuníos nel pasáu formando un supercontinente llamáu Pangea (en idioma griegu significa "toles tierres") que s'estazó mientres el periodu Xurásicu, aniciando los continentes actuales. Esta teoría foi recibida con escepticismu y finalmente refugada porque'l mecanismu de fragmentación (deriva polar) nun podía xenerar les fuerces necesaries pa mover les mases continentales.
La teoría d'espansión del fondu oceánicu foi propuesta escontra la metá del sieglu XX y ta sofitada n'observaciones xeolóxiques y xeofísiques qu'indiquen que los cordales meso-oceániques funcionen como centros onde se xenera nuevu pisu oceánicu conforme los continentes alloñar ente sigo. Esto foi propuestu por John Tuzo Wilson.
La teoría de la tectónica de plaques foi forxada principalmente ente los años 50 y 60 y considérase-y la gran teoría unificadora de les Ciencies de la Tierra, yá que esplica una gran cantidá d'observaciones xeolóxiques y xeofísiques d'una manera coherente y elegante. A diferencia d'otres cañes de les ciencies, la so concepción nun se-y atribúi a una sola persona como ye'l casu de Isaac Newton o Charles Darwin. Foi productu de la collaboración internacional y del esfuerzu de talentosos xeólogos (Tuzo Wilson, Walter Pitman), xeofísicos (Harry Hammond Hess, Allan V. Cox) y sismólogos (Linn Sykes, Hiroo Kanamori, Maurice Ewing), qu'adulces fueron apurriendo información alrodiu de la estructura de los continentes, les cuenques oceániques y l'interior de la Tierra.
Son los cantos d'una placa y ye equí onde se presenta la mayor actividá tectónica (sismos, formación de montes, actividá volcánica), yá que ye onde se produz la interacción ente plaques. Hai tres clases de llende:
En determinaes circunstancies, fórmense zones de llende o cantu, onde se xunen trés o más plaques formando una combinación de los trés tipos de llendes.
Son les zones de la litosfera en que se forma nueva corteza oceánica y nes cualos dixébrense les plaques. Nes llendes diverxentes, les plaques allóñense y el vacíu que resulta d'esta separación ye rellenáu por material de la corteza, que surde del magma de les capes inferiores. Créese que'l surdimientu de cantos diverxentes nes uniones de tres plaques ta rellacionáu cola formación de puntos calientes. Nestos casos, xúntase material de la astenosfera cerca de la superficie y la enerxía cinética ye abonda pa faer cachos la litosfera. El puntu caliente qu'anició la dorsal mesoatlántica alcuéntrase anguaño debaxo de Islandia, y el material nuevo enancha la isla dellos centímetros cada sieglu.
Un exemplu típicu d'esti tipu de llende son les dorsales oceániques, como la dorsal mesoatlántica ente otres, y nel continente los resquiebros, como'l Gran Valle del Rift.
Les característiques de los cantos converxentes dependen del tipu de litosfera de les plaques que topeten. Con frecuencia les plaques nun s'esmucen en forma continua; sinón que s'atropa tensión en dambes plaques hasta llegar a un nivel d'enerxía acumulada que devasa'l necesariu pa producir el deslizamiento sópitu de la placa marina. La enerxía potencial acumulada ye lliberada como presión o movimientu; por cuenta de la titánica cantidá d'enerxía almacenada, estos movimientos causen terremotos, de mayor o menor intensidá. Los puntos de mayor actividá sísmica suelen acomuñar con esti tipu de llendes de plaques.
El movimientu de les plaques a lo llargo de les falles de tresformamientu puede causar considerables cambeos na superficie, lo que ye particularmente significativu cuando esto asocede nes proximidaes d'un asentamientu humanu. Por cuenta del resfregón, les plaques nun s'esmucen en forma continua; sinón que s'atropa tensión en dambes plaques hasta llegar a un nivel d'enerxía acumulada que devasa'l necesariu pa producir el movimientu. La enerxía potencial acumulada ye lliberada como presión o movimientu na falla. Por cuenta de la titánica cantidá d'enerxía almacenada, estos movimientos causen terremotos, de mayor o menor intensidá.
Un exemplu d'esti tipu de llende ye la falla de San Andrés, allugada nel Oeste de Norteamérica, que ye parte del sistema de falles producto de la fregadura ente la placa Norteamericana y la del Pacíficu.
La midida actual de la velocidá de les plaques tectóniques realizar por aciu midíes precises de GPS.
Calentamientu global
Calentamientu global y "cambéu climáticu" refiérense al aumentu reparáu nos últimos sieglos de la temperatura media del sistema climáticu de la Tierra y los sos efeutos rellacionaos. Múltiples llinies de pruebes científiques amuesen que'l sistema climáticu ta caleciéndose. Más del 90 % de la enerxía adicional llograda dende 1970 almacenóse nel sistema climáticu foi a los océanos; el restu dilió xelu y caleció los continentes y l'atmósfera. Munchos de los cambeos reparaos dende la década de 1950 nun tienen precedentes mientres décades a milenios.
La comprensión científica del calentamientu global tamién foi n'aumentu. Nel so quintu informe (AR5) el Grupu Intergubernamental d'Espertos sobre'l Cambéu Climáticu (IPCC) informó en 2014 que los científicos taben más del 95 % seguros que la mayor parte del calentamientu global ye causáu poles crecientes concentraciones de gases d'efectu invernaderu (GEI) y otres actividaes humanes (antropoxéniques). Les proyecciones de modelos climáticos resumíos en AR5 indicaron que mientres el presente sieglu la temperatura superficial global va xubir probablemente 0,3 a 1,7 °C pal so escenariu d'emisiones más baxu usando mitigación estricta y 2,6 a 4,8 °C pal mayor. Estes conclusiones fueron sofitaes poles academies nacionales de ciencia de los principales países industrializaos.
Los futuros cambeos climáticos y los impactos acomuñaos van ser distintos nuna rexón d'otra alredor del globu. Los efectos d'una medría nes temperatures globales inclúin una xubida nos nivel del mar y un cambéu na cantidá y el patrones de les precipitaciones, amás d'una probable espansión de los desiertos subtropicales. Espérase que'l calentamientu seya mayor nel Árticu, col continuu retrocesu de los glaciares, el permafrost y la banquisa. Otros efectos probables del calentamientu inclúin fenómenos meteorolóxicos estremos más frecuentes, tales como ola de calor, seces, agues enchentes y fuertes nevaes; acidificación del océanu, y estinción d'especies por cuenta de cambiantes réximes de temperatura. Efectos humanos significativos inclúin l'amenaza a la seguridá alimentaria pol amenorgamientu del rendimientu de colleches y la perdida d'hábitat por hinchente.
Les posibles respuestes al calentamientu global inclúin la mitigación por aciu l'amenorgamientu de les emisiones, la adaptación a los sos efectos, construcción de sistemes resilientes a los sos efectos y una posible inxeniería climática futura. La mayoría de los países son parte de la Convención Marco de les Naciones Xuníes sobre'l Cambéu Climáticu (CMNUCC), que'l so oxetivu postreru ye prevenir un cambéu climáticu antropogénico peligrosu. La CMNUCC adoptaron una serie de les polítiques destinaes a amenorgar les emisiones de gases d'efectu invernaderu y ayudar na adaptación al calentamientu global. Los firmantes de la CMNUCC alcordaron que se riquir grandes amenorgamientos nes emisiones y que'l calentamientu global futuru tien de llindase a menos de 2,0 °C con respectu al nivel preindustrial.
La temperatura promediu de la superficie de la Tierra aumentó alredor de 0,8 °C dende 1880. La velocidá de calentamientu casi se dobló na segunda metá de dichu periodu (0,13 ± 0,03 ° C por década, versus 0,07 ± 0,02 °C por década). L'efectu isla de calor ye bien pequeñu, envaloráu en menos de 0,002 °C de calentamientu per década dende 1900. Les temperatures na troposfera inferior amontáronse ente 0,13 y 0,22 °C por década dende 1979, acordies con les midíes de temperatura per satélite. Los "proxies" climáticos demuestren que la temperatura caltúvose relativamente estable mientres los mil o dos mil años enantes de 1850, con fluctuaciones que varien regionalmente tales como'l Períodu templáu medieval y la Pequena edá de xelu.
El calentamientu que s'evidencia nos rexistros de temperatura instrumental ye coherente con una amplia gama d'observaciones, acordies con lo documentado por munchos equipos científicos independientes. Dellos exemplos son el aumento del nivel del mar por cuenta de la fusión de la nieve y el xelu y porque l'agua percima de 3,98 °C espandir al calecer (dilatación térmica), el derretimiento xeneralizáu de la nieve y el xelu con base en tierra, l'aumentu del conteníu oceánico de calor, l'aumentu de la mugor, y la precocidá de los eventos primaverales, por casu, la floriamientu de les plantes. La probabilidá de qu'estos cambeos pudieren asoceder por azar ye virtualmente cero.
Los cambeos de temperatura varien a lo llargo del globu. Dende 1979, les temperatures en tierra aumentaron casi'l doble de rápido que les temperatures del océanu (0,25 ° C por década frente a 0,13 ° C por década). Les temperatures del océanu aumenten más amodo que les temperatures de la tierra por cuenta de la mayor capacidá caloríca efectiva de los océanos y porque estos pierden más calor por evaporación. El hemisferiu norte ye amás naturalmente más caliente qu'el hemisferiu sur debíu principalmente al tresporte meridional de calor nos océanos, que tien un diferencial d'alredor de 0,9 petavatio escontra'l norte, con una contribución adicional de les diferencies de albedo ente les rexones polares. Dende l'empiezu de la industrialización de la diferencia de temperatura ente los hemisferios amontóse debíu al derretimiento del xelu marino y la nieve nel Norte. Les temperatures medies del Árticu amontáronse en casi'l doble de la velocidá del restu del mundu nos postreros 100 años; sicasí les temperatures ártiques amás son bien variables. A pesar de que l'hemisferiu norte emite más gases d'efectu invernaderu que nel hemisferiu sur, esto nun contribúi a la diferencia nel calentamientu por cuenta de que los principales gases d'efectu invernaderu persisten el tiempu abondu pa entemecese ente los hemisferios.
La inercia térmica de los océanos y les respuestes lentes d'otros efectos indirectos impliquen que'l clima puede tardar sieglos o más p'afaese a los cambeos a valir. Estudios de compromisu climáticu indiquen qu'inclusive si los gases d'invernaderu estabilizar en niveles del añu 2000, entá asocedería un calentamientu adicional d'aprosimao 0,5 °C.
Nueve de los 10 años más templaos nel rexistru instrumental asocedieron dende 2000, con 2014 ye l'añu más templáu que se rexistrara. La temperatura medio de la superficie de la Tierra calecióse cerca de 0,8 grau Celsius dende 1880. 2014 amás foi'l trixésimu octavu añu consecutivu con temperatures sobre la media. Antes de 2014, 2005 y 2010 empataren pola marca del añu más templáu, superando a 1998 solo por unes centécimas de grau. Les temperatures de superficie en 1998 fueron inusualmente templaes por cuenta de que les temperatures globales vense afectaos pol Neñu-Oscilación del Sur (ENOS) y el Neñu más fuerte nel sieglu pasáu producir mientres esi añu.
La temperatura global ta suxeta a fluctuaciones de curtiu plazu que se superponen a los enclinos de llargu plazu y pueden amazcarales temporalmente. La relativa estabilidá de la temperatura superficial 2002-2009, que foi bautizáu como l'hiatu del calentamientu global pelos medios de comunicación y dellos científicos, ye coherente con tal incidente. Na parte baxa de la oscilación el 2011 como añu de la Neña taba más frescu, pero entá asina foi l'undécimu añu más templáu desque empezaron los rexistros en 1880.
El sistema climáticu puede responder a cambeos nos "esforzamientos esternos." Estos pueden "emburriar" el clima na dirección de calentamientu o enfriamientu. Exemplos de los esforzamientos esternos inclúin cambeos na composición atmosférica (p. ex. aumentu de les concentraciones de gases d'efectu invernaderu), la lluminosidá solar, les erupciones volcánicas y les variaciones na órbita de la Tierra alredor del Sol. Los ciclos orbitales varien amodo a lo llargo de decenes de miles d'años y nel presente atopar nun enclín xeneral al enfriamientu; la que s'esperaría que conduxera escontra un periodu glacial dientro de la edá de xelu actual, pero'l rexistru instrumental de temperatures del sieglu XX amuesa un aumentu repentín de la temperatura global.
L'efectu invernaderu ye'l procesu por aciu el cual la absorción y emisión de radiación infrarroxa polos gases na atmósfera d'un planeta calecen la so atmósfera interna y la superficie. Foi propuestu por Joseph Fourier en 1824, afayáu en 1860 por John Tyndall, investigóse cuantitativamente per primer vegada por Svante Arrhenius en 1896 y foi desenvueltu na década de 1930 hasta acabada la década de 1960 por Guy Stewart Callendar.
Na Tierra, les cantidaes naturales de gases d'efectu invernaderu tienen un efectu de calentamientu mediu d'aprosimao 33 °C. Ensin l'atmósfera, la temperatura al traviés de casi tola superficie de la Tierra taría sol puntu de conxelación. Los principales gases d'efectu invernaderu son el vapor d'agua (causante d'alredor de 36-70 % del efectu invernaderu); el dióxidu de carbonu (CO, 9-26 %), el metanu (CH, 4-9 %) y el ozonu (O, 7,3 %). Les nubes tamién afecten el balance radiativo al traviés de los esforzamientos de nube similares a los gases d'efectu invernaderu.
L'actividá humana dende la Revolución Industrial amontó la cantidá de gases d'efectu invernaderu na atmósfera, conduciendo a un aumentu del esforzamientu radiativo de CO, metanu, ozonu troposférico, CFC y el óxidu nitroso. Acordies con un estudiu publicáu en 2007, les concentraciones de CO y metanu aumentaron nun 36 % y 148 % respectivamente dende 1750. Estos niveles son muncho más altos qu'en cualesquier otru tiempu mientres los postreros 800 000 años, periodu hasta onde se tienen datos fiables estrayíos de núcleo de xelu. Evidencia xeolóxica menos directa indica que valores de CO mayores a este fueron vistos per últimu vegada fai aprosimao 20 millones d'años. La quema de combustibles fósiles produció alredor de los trés cuartes partes del aumentu nel CO pola actividá humana nos postreros 20 años. El restu d'esti aumentu débese principalmente a los cambeos nel usu del suelu, especialmente la deforestación. Estimaciones de les emisiones globales de CO en 2011 pol usu de combustibles fósiles, incluyíes la producción de cementu y la flama de gas, foi de 34 800 millones de tonelaes (9,5 ± 0,5 PgC), una medría del 54 % al respective de les emisiones de 1990. El mayor contribuyente foi la quema de carbón (43 %), siguíu pol aceite (34 %), el gas (18 %), el cementu (4,9 %) y la flama de gas (0,7 %). En mayu de 2013, informar de que les midíes de CO tomaes nel principal estándar de referencia del mundu (allugáu en Mauna Lloa) superaron los 400 ppm. Acordies col profesor Brian Hoskins, ye probable qu'esta seya la primer vegada que los niveles de CO fueren tan altos dende fai unos 4,5 millones d'años.
Mientres les últimes trés décades del sieglu XX, la crecedera del productu internu brutu per cápita y el crecedera poblacional fueron los principales impulsores del aumentu de les emisiones de gases d'efectu invernaderu. Les emisiones de CO siguen aumentando por cuenta de la quema de combustibles fósiles y el cambéu d'usu del suelu. Les emisiones pueden ser atribuyíes a les distintes rexones. L'atribución de les emisiones debíu al cambéu d'usu de la tierra ye una tema revesosa.
Proxectáronse escenarios d'emisiones, estimaciones de los cambeos nos niveles futuros d'emisiones de gases d'efectu invernaderu, que dependen d'evoluciones económiques, sociolóxiques, tecnolóxiques y naturales inciertes. Na mayoría de los escenarios, les emisiones siguen aumentando mientres el presente sieglu, ente que nunos pocu les emisiones amenórguense. Les reserves de combustibles fósiles son abondosos y nun van llindar les emisiones de carbonu nel sieglu XXI. Utilizáronse los escenarios d'emisiones, xuntu col modeláu del ciclu del carbonu, pa producir estimaciones de cómo les concentraciones atmosfériques de gases d'efectu invernaderu podríen camudar nel futuru. Usando los seis escenarios SRES del IPCC, los modelos suxuren que pal añu 2100 la concentración atmosférica de CO podría llegar ente 541 y 970 ppm. Esto ye un 90-250 % percima de la concentración nel añu 1750.
Los medios de comunicación populares y el públicu de cutiu confunden el calentamientu global col escosamientu del ozonu, esto ye, la destrucción del ozonu estratosféricu por clorofluorocarbonos. Anque hai unes poques árees de vinculación, la relación ente los dos nun ye fuerte. L'amenorgamientu del ozonu estratosférico tuvo una llixera influencia escontra l'enfriamientu nes temperatures superficiales, ente que l'aumentu del ozonu troposférico tuvo un efectu de calentamientu daqué mayor.
El escurecimientu global, un amenorgamientu gradual de la cantidá de irradiancia directa na superficie de la Tierra, reparar a partir de 1961 hasta a lo menos 1990. La causa principal d'esti escurecimientu ye'l material particulado producíu polos volcanes y poluciones antropogénicas, qu'exerz un efectu d'enfriamientu pol aumentu de la reflexón de la lluz solar entrante. Los efectos de los productos de la quema de combustibles fósiles (CO y aerosoles) compensáronse parcialmente ente sigo nes últimes décades, polo que'l calentamientu netu debióse al aumentu de gases d'efectu invernaderu distintos del CO, como'l metanu. L'esforzamientu radiativo debíu al material particulado llindar temporalmente por cuenta de la deposición húmeda que los lleva a tener una vida atmosférica d'una selmana. El dióxidu de carbonu tien un tiempu de vida d'un sieglu o más, por tantu los cambeos nes concentraciones de partícules solo van retrasar los cambeos climáticos causaos pol dióxidu de carbonu. La contribución al calentamientu global del carbonu negro solo ye superada pola del dióxidu de carbonu.
Amás del so efectu directu na dispersión y l'absorción de la radiación solar, les partícules tienen efectos indirectos sobre'l balance radiativo de la Tierra. Los sulfatos actúen como núcleos de condensación de nubes y polo tanto conducen a nubes que tienen más y más pequeñes gotitas de nube. Estes nubes reflexen la radiación solar más eficientemente que les nubes con menos y más grandes gotitas, fenómenu conocíu como'l efectu Twomey. Esti efectu tamién provoca que les gotitas seyan de tamañu más uniforme, lo qu'amenorga'l crecedera de les gotes d'agua y fai a les nubes más reflexives a la lluz solar entrante, conocíu como'l efectu Albrecht. Los efectos indirectos son más notables nes nubes estratiformes marines y tienen bien pocu efectu radiativo nes nubes convectivas. Los efectos indirectos del material particulado representa la mayor incertidume nel esforzamientu radiativo.
El sarriu puede esfrecer o calecer la superficie, dependiendo de si ta nel aire o depositáu. El sarriu atmosféricu absuerbe directamente la radiación solar, lo que calez l'atmósfera y esfrez la superficie. N'árees aisllaes con alta producción de sarriu, como la India rural, tantu como'l 50 % del calentamientu de la superficie por cuenta de gases d'efectu invernaderu puede ser amazcaráu por nubes marrones. Cuando se deposita, sobremanera sobre los glaciares o sobre'l xelu de les rexones ártiques, el menor albedo de la superficie tamién puede calecer directamente la superficie. Les influencies de les partícules, incluyíu'l carbonu negro, son más acusaos nes zones tropical y subtropical, particularmente n'Asia, ente que los efectos de los gases d'efectu invernaderu son dominantes nes rexones extratropicales y l'hemisferiu sur.
Dende 1978, les radiaciones del Sol fueron midíes con precisión por satélites. Estes midíes indiquen que les emisiones del Sol nun aumentaron dende 1978, polo que'l calentamientu mientres los postreros 30 años nun puede ser atribuyíu a un aumentu de la enerxía solar que llegara a la Tierra.
Utilizáronse modelos climáticos pa esaminar el papel del sol nel cambéu climáticu recién. Los modelos son incapaces de reproducir el rápidu calentamientu reparáu nes décades recién cuando solo tiénense en cuenta les variaciones na radiación solar y l'actividá volcánica. Los modelos son, sicasí, capaces d'asemeyar los cambeos reparaos na temperatura del sieglu 20 cuando inclúin tolos esforzamientos esternos más importantes, incluyíos la influencia humana y los esforzamientos naturales.
Otra llinia d'evidencia en contra de que'l Sol sía'l causante del cambéu climáticu recién provién de reparar cómo camudaron les temperatures a distintos niveles na atmósfera de la Tierra. Los modelos y les observaciones amuesen que'l calentamientu d'efectu invernaderu resulta nel calentamientu de l'atmósfera inferior (troposfera) pero l'enfriamientu de l'atmósfera cimera (estratosfera). El escosamientu de la capa d'ozonu por refrigerantes químicos tamién dio llugar a un fuerte efectu d'enfriamientu na estratosfera. Si'l Sol fuera responsable del calentamientu reparáu, esperaríase'l calentamientu tantu de la troposfera como de la estratosfera.
El sistema climáticu inclúi una serie de retroalimentaciones, qu'alterien la respuesta del sistema a los cambeos nos esforzamientos esternos. Retroalimentaciones positives amonten la respuesta del sistema climáticu a un esforzamientu inicial, ente que los retroalimentaciones negatives amenorguen la respuesta del sistema climáticu a un esforzamientu inicial.
Esiste una serie d'una serie de retroalimentaciones nel sistema climáticu, incluyíu'l vapor d'agua, los cambeos nel xelo-albedo (la cubierta de nieve y xelu afecta la cantidá que la superficie de la Tierra absuerbe o reflexa la lluz solar entrante), nubes, y los cambeos nel ciclu del carbonu de la Tierra (por casu, la lliberación de carbonu de los suelos). La principal retroalimentación negativa ye la enerxía que la superficie de la Tierra irradia escontra l'espaciu en forma de radiación infrarroxo. Acordies con la llei de Stefan-Boltzmann, si la temperatura absoluto (midida en kelvin) dóblase, la enerxía radiativa aumenta por un factor de 16 (2 a la cuarta potencia).
Les retroalimentaciones son un factor importante na determinación de la sensibilidá del sistema climáticu a un aumentu de les concentraciones atmosfériques de gases d'efectu invernaderu. Si lo demás ye constante, una "sensibilidá climática" superior significa que se va producir un mayor calentamientu pa una mesma medría nel esforzamientu de gas d'efectu invernaderu. La incertidume sobre l'efectu de les retroalimentaciones ye una razón importante del porqué distintos modelos climáticos proxecten distintes magnitúes de calentamientu pa un determináu escenariu d'esforzamientu. Precísase más investigación pa entender el papel de les retroalimentaciones de les nubes y del ciclu del carbonu nes proyecciones climátiques.
Les proyecciones del IPCC que figuren nel rangu de "probable" (probabilidá mayor qu'el 66 %, basáu na opinión d'espertos) pa los escenarios d'emisiones escoyíes. Sicasí, les proyecciones del IPCC nun reflexen tola gama d'incertidume. L'estremu inferior del rangu de "probable" paez tar meyor llindáu que l'estremu superior del rangu de "probable".
Un modelu climáticu ye una representación computarizada de los cinco componentes del sistema climáticu: atmósfera, la hidrosfera, la criosfera, la superficie terrestre y la biosfera. Tales modelos basar en disciplines científiques como la dinámica de fluyíos, termodinámica, según los procesos físicos tales como la tresferencia de radiación. Los modelos tienen en cuenta diversos componentes, como'l movimientu local del aire, la temperatura, les nubes y otres propiedaes atmosfériques; la temperatura, salín y circulación del océanu; la capa de xelu en tierra y mar; la tresferencia de calor y el mugor del suelu y la vexetación a l'atmósfera; procesos químicos y biolóxicos; la variabilidá solar y otros.
Anque'l investigadores traten d'incluyir tantos procesos como seya posible, les simplificaciones del sistema climáticu real son inevitables por cuenta de les restricciones del poder computacional disponible y les llimitaciones na conocencia del sistema climáticu. Les resultancies de los modelos tamién pueden variar por cuenta de distintos ingresos de gases d'efectu invernaderu y la sensibilidá climática del modelu. Por casu, la incertidume les proyecciones de 2007 del IPCC ye causada por (1) l'usu de múltiples modelos con distintos sensibilidaes a les concentraciones de gases d'efectu invernaderu, (2) l'usu de distintes estimaciones de les emisiones humanes futures de gases d'efectu invernaderu y (3) la non inclusión de nenguna emisión adicional debida a retroalimentaciones climátiques nos modelos usaos pol IPCC pa preparar el so informe, esto ye, les emisiones de gases d'efectu invernaderu procedentes del permafrost.
Los modelos nun presuponen que'l clima va calecese debíu al aumentu de los niveles de gases d'efectu invernaderu. Sicasí, los modelos predicen cómo los gases d'efectu invernaderu van interactuar cola tresferencia de radiación y otros procesos físicos. Unu de les resultancies matemátiques d'estes ecuaciones complexes ye una predicción sobre si va asoceder calentamientu/enfriamientu o non.
La investigación recién llamó especial atención a la necesidá de perfeccionar los modelos con respectu al efeuto de les nubes y el ciclu del carbonu.
Los modelos tamién s'utilicen p'ayudar a investigar les causes del cambéu climáticu recién al comparar los cambeos reparaos a los que los modelos proxecten de diverses causes naturales y d'orixe humanu. Anque estos modelos nun atribúin inequívocamente el calentamientu que se produció a partir d'aprosimao 1910 a 1945 a yá seya variación natural o efectos humanos, sí indiquen que'l calentamientu dende 1970 ta apoderáu poles emisiones de gases d'efectu invernaderu producíos pol home.
El realismu físicu de los modelos probar por aciu l'exame de la so capacidá p'asemeyar climes contemporaneos o pasaos. Los modelos climáticos producen una bona correspondencia a les observaciones de los cambeos globales de temperatura mientres el sieglu pasáu, pero nun asemeyen tolos aspeutos del clima. Non tolos efectos del calentamientu global predicir con exactitú polos modelos climáticos utilizaos pol IPCC. El destemple árticu reparáu foi más rápidu que'l predichu. La precipitación aumentó proporcional al mugor atmosférico y polo tanto muncho más rápido que lo predicho polos modelos climáticos. Dende 1990, el nivel del mar tamién aumentó considerablemente más rápidu que lo que los modelos predixeron que fadría.
La "detección" ye'l procesu de demostrar que'l clima camudó per un sitiu estadísticu definíu, ensin apurrir una razón pa esi cambéu. La detección nun implica l'atribución del cambéu detectáu a una causa particular. La "atribución" de les causes del cambéu climáticu ye'l procesu d'establecer les causes más probables pal cambéu detectáu con un ciertu nivel d'enfotu definíu. La detección y atribución tamién pueden aplicase a cambeos reparaos nos sistemes físicos, ecolóxicos y sociales.
El calentamientu global foi detectáu en dellos sistemes naturales. Dalgunos d'estos cambeos describir na sección sobre los cambeos reparaos de temperatura, por casu, la xubida del nivel del mar y los descensos xeneralizaos na estensión de la nieve y el xelu. L'esforzamientu antropogénico contribuyó probablemente a dalgunos de los cambeos reparaos, incluyíu l'aumentu del nivel del mar, cambeos en estremos climáticos (como'l númberu de díes templaos y fríos), l'amenorgamientu de la estensión del xelu marino árticu y al retrocesu de los glaciares.
Mientres el sieglu XXI, les proyecciones del IPCC de que la media global del nivel del mar podría aumentar en 0,18 a 0,59 m. El IPCC nun apurre una meyor estimación del promediu global del nivel del mar y la so estimación cimera de 59 cm nun ye una llende cimera, esto ye, el nivel mediu global del mar podría aumentar en más de 59 cm pal añu 2100. Les proyecciones del IPCC son conservadores y pueden subestimar l'aumentu futuru del nivel del mar. Mientres el sieglu XXI, Parris y otros suxuren que'l nivel mediu global del mar podría xubir ente 0,2 y 2,0 m con respectu de 1992.Esperaríase hinchente costeru xeneralizada si varios graos de calentamientu caltener mientres milenios. Por casu, el calentamientu global sosteníu de más de 2 °C (relativu a niveles preindustriales) podría dar llugar a una xubida final del nivel del mar d'alredor de 1 a 4 m por cuenta de la espansión térmica de l'agua de mar y el derretimiento de los glaciares y capes de xelu pequeños. El derretimiento de la capa de xelu de Groenlandia podría contribuyir un adicional de 4 a 7,5 m mientres munchos miles d'años.
Espérase que los cambeos nel clima rexonal incluyan un mayor calentamientu de la tierra, col mayor calentamientu a altes llatitúes del norte y el menor nel Océanu Austral y partes del Océanu Atlánticu Norte. Nel intre'l sieglu XXI, prevese que los glaciares y la cubierta de nieve sigan la so retirada xeneralizada. Les proyecciones del amenorgamientu del xelu marino árticu varien. Les proyecciones recién suxuren que los branos árticos podríen quedar llibres de xelu (definíu como una estensión de xelu menor a 1 millón de km) yá en 2025-2030.
Espérase que los futuros cambeos na precipitación sigan los enclinos actuales, con agües amenorgaes nes zones terrestres subtropicales y precipitaciones aumentaes en llatitúes subpolares y delles rexones ecuatoriales. Les proyecciones indiquen un probable aumentu de la frecuencia y la gravedá de dalgunos fenómenos meteorolóxicos estremos, tales como les ola de calor.
Prevese que los futuros cambeos nes precipitaciones sigan los enclinos actuales, con una menor precipitación nes árees en tierra subtropicales y mayores precipitaciones nes llatitúes subpolares y delles rexones ecuatoriales. Les proyecciones suxuren qu'una probable medría na frecuencia y severidá de dellos fenómenos meteorolóxicos estremos, como les ola de calor.
Un estudiu publicáu en "Nature" en 2015 diz: 
En los ecosistemes terrestres, el desenvolvimientu precoz de los acontecimientos de la primavera y los cambeos del hábitat de los animales y plantes escontra los polos y los altores, venceyáronse con altu enfotu al calentamientu recién. Espérase que'l cambéu climáticu futuru afecte especialmente a ciertos ecosistemes, incluyíos la tundra, los manglares y los petones de coral. Espérase que la mayoría de los ecosistemes van vese afectaos pol aumentu de los niveles de CO na atmósfera, combináu con mayores temperatures globales. Polo xeneral, espérase que'l cambéu climáticu va resultar en la estinción de munches especies y l'amenorgamientu de la diversidá de los ecosistemes.
Los aumentos nes concentraciones atmosfériques de CO dieron llugar a un aumentu de laacidez de los océanos. El CO disueltu amonta l'acidez del océanu, que ye reparada polos valor de pH más baxos. Ente 1750 y 2000, el pH de la superficie oceánica menguó en ≈0,1 dende ≈8,2 a ≈8,1. El pH de la superficie del océanu probablemente nun hai tao per debaxo de ≈8,1 mientres los postreros 2 millones d'años. Les proyecciones indiquen qu'el pH superficial del océanu podría menguar otres 0,3-0,4 unidaes pal añu 2100. La futura acidificación de los océanos podría amenaciar los petones de coral, la pesca, especies protexíes, y otros recursos naturales de valor pa la sociedá.
Na escala de sieglos a milenios, la magnitú del calentamientu global va ser determinada principalmente poles emisiones antropogénicas de COEsto debe a que'l dióxidu de carbonu tien un tiempu de vida bien llargu na atmósfera.
﻿Estabilizar la temperatura medio global riquiría amenorgar les emisiones antropogénicas de CO Amenorgamientos nes emisiones antropogénicas d'otros gases d'efectu invernaderu tamién sería necesariu. Respectu al CO, les emisiones antropogénicas precisaríen amenorgase en más del 80 % al respective del so nivel máximu. Inclusive si esto llográrase, les temperatures globales permaneceríen cercanes al so nivel más altu por munchos sieglos.﻿
El cambéu climáticu podría resultar en cambeos globales a gran escala en sistemes sociales y naturales. Dos exemplos son la acidificación de los océanos causada pol aumentu nes concentraciones atmosfériques de dióxidu de carbonu y el derretimiento enllargáu de les calotas de xelu, que contribúi a la xubida del nivel del mar.
﻿Dellos cambeos a gran escala podríen asoceder abruptamente, esto ye, nun curtiu periodu de tiempu, y tamién podríen ser irreversibles. Un exemplu d'un cambéu climáticu abrupto ye la rápida lliberación de metanu y dióxidu de carbonu d'el permafrost, lo que llevaría a un calentamientu global amplificáu. La comprensión científica del cambéu climáticu abrupto ye polo xeneral probe. La probabilidá de cambeos abruptos pa delles retroalimentaciones rellacionaes col clima puede ser baxa. Los factores que pueden aumentar la probabilidá d'un cambéu climáticu abrupto inclúin magnitúes mayores de calentamientu global, un calentamientu de mayor rapidez y el calentamientu sosteníu mientres periodos de tiempu más llargos.﻿
Los efectos del cambéu climáticu nos sistemes humanos, na so mayoría debíu al calentamientu o cambeos n'el patrones de precipitación o dambos, detectáronse en tol mundu. La producción de trigu y maíz a nivel mundial viose afectada pol cambéu climáticu. Ente que la producción de cultivos amontó en delles rexones de llatitúes medies, como'l Reinu Xuníu y nel nordés de China, les perdes económiques debíes a fenómenos meteorolóxicos estremos aumentaron a nivel mundial. Hubo una mortalidá venceyada al cambéu de fríu a calor en delles rexones como resultancia del calentamientu. Los medios de subsistencia de los pueblos indíxenes del Árticu fueron alteriaos pol cambéu climáticu y hai evidencia emerxente de los impactos del cambéu climáticu nos medios de subsistencia de los pueblos indíxenes d'otres rexones. Los impactos rexonales del cambéu climáticu son agora observables en más llugares qu'antes, en tolos continentes y al traviés de les rexones oceániques.
Los futuros impactos sociales del cambéu climáticu van ser desiguales. Espérase que munchos riesgos aumenten con mayores magnitúes de calentamientu global. Toles rexones tán en riesgu de sufrir impactos negativos. Les zones de baxa llatitú y de menor desenvolvimientu enfrentar a los mayores peligros. Los exemplos d'impactos inclúin:
Nes islles pequeñu y grande deltes, de resultes del aumentu del nivel del mar espérase que inundaciones amenacien la infraestructura vital y asentamientos humanos. Esto podría llevar a problemes de falta de vivienda en países con zones baxes como Bangladex, según la perda de patria de los habitantes de Maldivas y Tuvalu.
L'amenorgamientu de la magnitú del cambéu climáticu futuru llámase mitigación del cambéu climáticu. El IPCC definir como les actividaes qu'amenorguen les emisiones de gas d'efectu invernaderu o ameyoren la capacidá de los sumidero de carbonu p'absorber gases d'efectu invernaderu de l'atmósfera. Los estudios indiquen un importante potencial pa futuros amenorgamientos de les emisiones por aciu una combinación d'actividaes, tales como la caltenimientu d'enerxía, l'aumentu de la eficiencia enerxética y una mayor cobertoria de la demanda enerxética de la sociedá con fontes d'enerxía anovable y nuclear. La mitigación climática tamién inclúi obres p'ameyorar los sumidorios naturales, como la reforestación.
Col fin de llindar el calentamientu dientro del rangu inferior descritu nel "Resume pa responsables de polítiques" del IPCC, ​​va ser necesariu adoptar polítiques que llinden les emisiones de gases d'efectu invernaderu a unu de los varios y bien distintos escenarios descritos nel informe completu. Esto fadrá más y más difícil con cada añu de crecientes volúmenes d'emisiones y van ser necesaries midíes entá más drástiques nos últimos años pa estabilizar la concentración atmosférica deseyada de los gases d'efectu invernaderu. Les emisiones de dióxidu de carbón (CO) rellacionaes a la enerxía en 2010 fueron los mayores de la hestoria, superando l'antigua marca de 2008.
Otres respuestes polítiques inclúin l'adaptación al cambéu climáticu. Esta pue ser planiada, yá seya en reacción o anticipación al cambéu climáticu, o bonal, esto ye, ensin intervención del gobiernu. L'adaptación planiada yá se ta produciendo de forma llindada. Les barreres, llendes y costos de l'adaptación futura nun s'entienden dafechu.
Un conceutu rellacionáu cola adaptación ye "capacidá d'adaptación", que ye l'habilidá d'un sistema (humanu, natural o xestionaos) p'afaese al cambéu climáticu (incluyíos la variabilidá y estremos climáticos) pa moderar los daños potenciales, aprovechar les oportunidaes o faer frente a les consecuencies. Un cambéu climáticu non apangáu (esto ye, el cambéu climáticu futuru ensin esfuerzos pa llindar les emisiones de gases d'efectu invernaderu), al llargu plazu, probablemente va entepasar la capacidá de los sistemes naturales, xestionaos y humanos p'afaese.
Les organizaciones medioambientales y figures públiques fixeron fincapié nos cambeos nel clima y los peligros que traen, amás de fomentar l'adaptación a los cambeos nes necesidaes n'infraestructura al pie de l'amenorgamientu d'emisiones.
La inxeniería climática (dacuando llamada pol términu más ampliu "geoingeniería"), ye'l cambéu apostáu del clima. Investigóse como una posible respuesta al calentamientu global, por casu, por la NASA y la Royal Society. Les técniques so investigación xeneralmente pertenecen a categoríes de manexu de la radiación solar y la eliminación de dióxidu de carbonu, anque se suxurieron dellos otres estratexes. Un estudiu de 2014 investigó los métodos d'inxeniería climática más comunes y llegó a la conclusión de qu'o son ineficaces o tienen efectos secundarios potencialmente graves y non puede detenese ensin causar un rápidu cambéu climáticu.
L'oxetivu últimu de la Convención ye prevenir una peligrosa interferencia humana nel sistema climáticu. Como s'afirma na Convención, esto rique que les concentraciones de GEI estabilizar na atmósfera a un nivel nel que los ecosistemes puedan afaese naturalmente al cambéu climáticu, la producción d'alimentos nun se vea amenazada y el desenvolvimientu económicu pueda prosiguir d'una manera sostenible. La Convención Marco alcordar en 1992, pero dende entós les emisiones globales aumentaron. Mientres les negociaciones, el Grupu de los 77 (un grupu de cabildeo nes Naciones Xuníes que representa a 133 naciones en desenvolvimientu)primió por un mandatu qu'esixera a los países desenvueltos "[tomar] la iniciativa" nel amenorgamientu de les sos emisiones. Esto xustificó sobre la base de que: les emisiones del mundu desarrolláu contribuyeron más a l'acumuladura de GEI na atmósfera, les emisiones per cápita entá yeren relativamente baxes nos países en desenvolvimientu y les emisiones de los países en desenvolvimientu creceríen pa satisfaer les sos necesidaes de desenvolvimientu.Esti mandatu estender nel Protocolu de Kyoto de la Convención Marco, qu'entró en vixencia en 2005.
Al ratificar el Protocolu de Kyoto, los países más desenvueltos aceptaron compromisos jurídicamente venceyantes de llindar les sos emisiones. Estos compromisos de primera ronda vencieron en 2012. El presidente estaunidense George W. Bush refugó'l tratáu basándose en que "exime al 80 % del mundu, incluyíu los principales centros de población, como China y l'India, de cumplimientu y causaría un grave dañu a la economía d'Estaos Xuníos".
Na XV Conferencia sobre'l Cambéu Climáticu de la ONU, celebrada'l 2009 en Copenhague, dellos miembros de la CMNUCC producieron el Alcuerdu de Copenhague. Los miembros aliaos nel Alcuerdu (140 países, en payares de 2010) aspiren llindar el futuru aumentu de la temperatura medio global per debaxo de 2 °C. Una evaluación preliminar publicada en payares de 2010 pol Programa de Naciones Xuníes pal Mediu Ambiente (PNUMA) suxure una posible "fienda d'emisiones" ente los compromisos voluntarios asumíos nel Alcuerdu y los tayos necesarios les emisiones pa tener una oportunidá "probable" (mayor del 66 %) de cumplir l'oxetivu de 2 °C. La evaluación de PNUMA toma l'oxetivu de los 2 °C en relación al nivel de temperatura medio global preindustrial. Pa tener una oportunidá probable de cumplir l'oxetivu de 2 °C, los estudios d'evaluación xeneralmente indiquen la necesidá de que les emisiones globales lleguen al so picu enantes de 2020, con amenorgamientos sustanciales de les emisiones a partir d'entós.
La XVI Conferencia (COP 16) celebrar en Cancún el 2010. Produció un alcuerdu, non un tratáu venceyante, que les partes tienen d'adoptar midíes urxentes p'amenorgar les emisiones de gases d'efectu invernaderu pa cumplir l'oxetivu de llindar el calentamientu global a 2 °C percima de les temperatures preindustriales. Tamién reconoció la necesidá de considerar el fortalecimientu de la meta a un aumentu promediu global de 1,5 °C.
La mayoría de los científicos ta d'alcuerdu en que los seres humanos tán contribuyendo al cambéu climáticu reparáu. Un metaestudio d'artículos académicos sobre'l calentamientu global publicaos ente 1991 y 2011 y accesibles dende Web of Knowledge atopó que, ente aquellos que los sos resumes espresaron una postura sobre la causa del calentamientu global, el 97,2 % sofitó'l consensu de que ye antropogénico (producíu pol home). Nun artículu d'ochobre de 2011 publicáu na "International Journal of Public Opinion Research", el investigadores de la Universidá George Mason analizaron les resultancies d'una encuesta realizada a 489 científicos estaunidenses que trabayen nel mundu académicu, el gobiernu y l'industria. De los encuestaos, el 97% tuvo d'alcuerdu en que les temperatures globales aumentaron nel sieglu pasáu y el 84% coincidió en que "l'efectu invernaderu causáu pol home" ta asocediendo agora, namá'l 5% tuvo discrepó que l'actividá humana ye una causa importante del calentamientu global. Les academies nacionales de ciencia fixeron un llamáu a los líderes mundiales pa crear polítiques qu'amenorguen les emisiones globales.
Na lliteratura científica, esiste un fuerte consensu de que les temperatures superficiales globales aumentaron nes últimes décades y que l'enclín débese principalmente a les emisiones antropogénicas de gases d'efectu invernaderu. Nengún cuerpu científicu de prestíu nacional o internacional ta en desalcuerdu con esta opinión.
La discutiniu del calentamientu global referir a una variedá de disputes, sustancialmente más pronunciáu nos medios de comunicación de mases que na lliteratura científica, con al respective de la naturaleza, les causes y consecuencies del calentamientu global. Les cuestiones en disputa inclúin les causes de la medría de la temperatura media del aire mundial, especialmente dende la metá del sieglu 20, si esti enclín de calentamientu nun tien precedentes o ta dientro de les variaciones climátiques normales, si la humanidá contribuyó significativamente a ella y si l'aumentu ye total o parcialmente una artefactu de midíes probes. Disputes adicionales referir a les estimaciones de la sensibilidá climática, les predicciones del calentamientu adicional y cuálos van ser les consecuencies del calentamientu global.
A partir de 1990-1997 nos Estaos Xuníos, "think tanks" conservadores movilizar pa oxetar la llexitimidá del calentamientu global como un problema social. Estos cuestionaron la evidencia científica, sostuvieron que'l calentamientu global va ser benéficu y afirmaron que les soluciones propuestes fadríen más dañu que bien.
Delles persones cuestionen aspeutos de la ciencia del cambéu climáticu. Organizaciones tales como'l llibertariu Competitive Enterprise Institute, comentaristes conservadores y delles empreses como ExxonMobil impugnaron los escenarios IPCC de cambéu climáticu, financiáu a científicos que disienten col consensu científicu y aprovíu les sos propies proyecciones del costo económicu de controles más estrictos. Delles compañíes de combustibles fósiles retayaron los sos esfuerzos nos últimos años o entá pidieron polítiques p'amenorgar el calentamientu global.
En 2007-2008 Gallup Polls encuestó 127 países. Más d'un terciu de la población mundial ignoraben el calentamientu global. Les poblaciones de países en desenvolvimientu yeren menos conscientes que les naciones desenvueltes, y los africanos yeren los menos conscientes. Ente les persones conscientes, América Llatina ye líder na creencia de que los cambeos de temperatura son la resultancia de les actividaes humanes, ente que n'África, partes d'Asia y l'Oriente Mediu y dellos países de la ex Unión Soviética destaca la creencia opuesta. Hai una significativu contraste nes opiniones del conceutu y de la respuesta apropiada ente Europa y Estaos Xuníos. Nick Pidgeon de la Universidá de Cardiff dixo que "les resultancies amuesen les distintes etapes de compromisu sobre'l calentamientu global a cada llau del Atlánticu" y amestó: "L'alderique n'Europa ye sobre qué midíes tienen de tomase, ente que munchos nos EE.XX. inda alderiquen si'l cambéu climáticu ta asocediendo".
Una encuesta de 2010 pola Office for National Statistics atopó qu'el 75 % de los británicos taba siquier "abondo convencíu" de que'l clima mundial ta camudando, en comparanza col 87 % nuna encuesta similar en 2006. Una encuesta d'ICM de xineru de 2011 atopó qu'el 83 % de los británicos consideraba'l cambéu climáticu como una amenaza actual o inminente, ente que el 14 % dixo que nun yera una amenaza. Les opinión pública británica caltener ensin cambeos respecto d'una encuesta d'agostu de 2009 que fixo la mesma entruga, anque hubo una llixera polarización de puntos de vista opuestos.
Pal añu 2010, con 111 países encuestaos, Gallup determinó qu'hubo un amenorgamientu sustancial nel númberu d'estaunidenses y europeos que consideraron el calentamientu global como una seria amenaza. Nos EE.XX., solo un pocu más de la metá de la población (53 %) considerar agora como una seria esmolición pa ellos mesmos o les sos families; esto foi 10 puntos per debaxo de la encuesta de 2008 (63 %). América Llatina tuvo'l mayor aumentu de la esmolición: un 73 % afirmó que'l calentamientu global ye una seria amenaza pa les sos families. Esta encuesta global tamién atopó que les persones son más propenses a atribuyir el calentamientu global a les actividaes humanes qu'a causes naturales, sacante nos EE.XX., onde casi la metá (47 %) de la población atribúi'l calentamientu global a causes naturales.
Una encuesta de marzu-mayu de 2013 realizada por Pew Research Center for the People & the Press entrugó a 39 países sobre les amenaces globales. Acordies col 54 % de los encuestaos, el calentamientu global atopar ente les mayores amenaces globales percibíes. Nuna encuesta de xineru de 2013, Pew atopó qu'el 69 % de los estaunidenses dicen que nun hai pruebes sólides de que la temperatura medio de la Tierra túvose caleciendo mientres les últimes décades, seis puntos adicionales dende payares de 2011 y dolce dende 2009.
Según Erik M. Conway, el "calentamientu global" ("global warming") convertir nel términu popular dominante depués de xunu de 1988, cuando'l científicu del clima de la NASA James Hansen utilizó'l términu nun testimoniu ante'l Congresu cuando dixo: "El calentamientu global llegó a un nivel tal que podemos atribuyir con un altu grau d'enfotu una relación de causa y efectu ente l'efectu invernaderu y el calentamientu reparáu". Conway afirma qu'esti testimoniu foi llargamente espublizáu nos medios de comunicación y darréu el "calentamientu global" convertir nel términu d'usu común tantu pola prensa y el públicu. Sicasí, tamién señala qu'el "cambéu climáticu global" ye'l términu más científicamente rigorosu, porque los cambeos nos sistemes de la Tierra nun se llinden a les temperatures superficiales.
Report summary.
Caligrafía
La caligrafía (del griegu καλλιγραφία ["kaligrafía"]) ye'l arte d'escribir con lletra artística y correchamente formada, siguiendo distintos estilos; pero tamién puede entendese como'l conxuntu de traces que caractericen la escritura d'una persona o d'un documentu.
Una definición contemporanea de la práctica de la caligrafía ye ""l'arte d'escribir bellu"" (Mediavilla, 1996). La hestoria de la escritura ye una hestoria d'evoluciones estétiques enmarcaes poles habilidá técniques, velocidá y llimitaciones materiales de les distintes persones, dómines y llugares. (Diringer 1968: 441). 
La caligrafía ye l'arte onde la espresión astracta puede adquirir más importancia que la legibilidad de les lletres (Mediavilla, 1996). La caligrafía clásica difier de la tipografía y de la escritura manual non clásica, anque un calígrafu puede ser capaz de crear toes elles.
La tradición afirma que los calteres chinos, la forma más antigua conocida d'escritura de los esistentes anguaño, fueron inventaos por Cang Jie (escontra 2650 e.C.). Otra tradición remonta la so creación a los tiempos de Fuxi, el llexendariu primer emperador de China.
La cultura china concede una gran importancia a la caligrafía. Ésta encóntase na guapura visual de los ideogrames, la técnica de la so realización y los preceptos metafísicos de la cultura tradicional china.
La caligrafía occidental desenvolver de forma totalmente independiente. El so orixe ye'l alfabetu llatinu, col que na Edá Media escribíen los monxos copistas sobre pergamín. Aprosimao na mesma dómina la cultura islámica desenvuelve la so propia caligrafía, basada nel alfabetu árabe, y por cuenta de la prohibición relixosa de representar seres vivos, convertir nun arte decorativo d'ampliu usu na arquitectura.
Otros alfabetos desenvolver n'otres cultures, ya inclusive esisten anguaño, la mayoría d'ellos n'Asia, y son utilizaos de forma habitual nos sos respectivos países, anque globalmente tienen un espardimientu enforma menor.
Tres la invención de la imprenta por Gutenberg, los llibros algamen un espardimientu enforma mayor que la posible hasta entós y la caligrafía pierde importancia a favor de la tipografía.
El bolígrafu primero, y darréu les máquines d'escribir y los ordenadores supunxeron la desapaición de la caligrafía de la nuesa vida cotidiana. Sicasí, ye güei un arte bien vivo, una forma d'espresión artística que xune la escritura con otres artes plástiques como'l dibuxu y la pintura y que da llugar a obres de gran guapura plástica, nes que costantemente busquen inspiración el ceadores de nueves tipografíes. La caligrafía ta presente al nuesu alredor na publicidá, los logotipos de compañíes y les etiquetes de munchos productos, sicasí la caligrafía foi escayendo nel so usu al traviés del tiempu inda cuando de manera espresiva déanse delles meyores na busca de nueves formes de caligrafía, les mesmes siguen teniendo la so esencia principal.
El clima toma los valores estadísticos sobre los elementos del tiempu atmosféricu nuna rexón mientres periodos que se consideren abondo representativos, de 30 años o más, tal como señala F. J. Monkhouse. Estos periodos convien que seyan más llargues nes zones subtropical y templar que na zona intertropical, especialmente, na faxa ecuatorial, onde'l clima ye más estable y menos variable no que fai a los parámetros meteorolóxicos. Los parámetros meteorolóxicos más importantes qu'integren el conceutu de clima son temperatura, presión, vientos, mugor y precipitaciones. Estos valores llograr cola escoyeta de forma sistemática y homoxénea de la información meteorolóxica. 
Los factores naturales qu'afecta al clima son la llatitú, el relieve (incluyendo l'altitú y l'orientación del mesmu), la continentalidad (o distancia al mar) y les corrientes marines. Según refiérase al mundu, a una zona o rexón, o a una localidá concreta falar de clima global, zonal, rexonal o local (microclima), respectivamente.
El clima ye un sistema complexu polo qu'el so comportamientu ye malo de predicir, per una parte hai enclíns al llargu plazu debíes, de normal, a variaciones sistemátiques como les derivaes de los movimientos de rotación y de traslación de la Tierra y la forma como estos movimientos afecten de manera distinta a les distintes zones o rexones climátiques del nuesu planeta, les variaciones de la radiación solar o los cambeos orbitales. 
Esisten tamién fluctuaciones más o menos caótiques debíes a la interacción ente esforzamientos, retroalimentaciones y moderadores. Comoquier l'efectu de les fluctuaciones pocu predecibles del tiempu atmosféricu ye prácticamente anuláu si cinximos al estudiu de los enclinos al curtiu plazu nel campu de la meteoroloxía y podemos faer predicciones con considerable precisión. Coles mesmes, la conocencia del clima del pasáu ye, tamién, más inciertu a midida que recúlase nel tiempu. Esta faceta de la climatoloxía llámase paleoclimatoloxía y básase nos rexistros fósiles; los sedimentos; la dendrocronoloxía, esto ye, l'estudiu de los aníos añales de crecedera de los árboles; les marques de los glaciares y les burbuyes ocluidas nos xelos polares. De too ello los científicos tán sacando una visión cada vegada más afecha de los mecanismos reguladores del sistema climáticu.
En verdá, nun puede falase d'un clima global, sinón de dellos climes distintos a diverses escales de localización. Asina, los climes pueden ser locales, rexonales y, cuanto más, zonales, siendo la esistencia d'estos climes zonales (esto ye, llatitudinales) el motivu pol que se creó'l mesmu nome de clima mientres la Edá Antigua, como se señala nuna de les acepciones de la palabra clima nel "Diccionariu Enciclopédicu SALVAT" de 1967:
Los climes disponer en franxes o zones de llatitú y los antiguos estudiosos, incluyendo a Claudio Ptolomeo, estremaben 7 zones climátiques ente la zona de menor llatitú (ecuador terrestre) y, poro, más templada, hasta la zona boreal, muncho más fría. Nun tomaba en cuenta los cambeos introducíos pol relieve (pisos térmicos), yá que nel so tiempu, casi tola población mundial (del mundu conocíu) allugar nes enllanaes o tierres allugaes a escasa altitú y non sabía midise con precisión l'altitú relativa d'un llugar. Tampoco puede falase de cambeos climáticos globales y muncho menos a curtiu o medianu plazu. Si fuera asina, nun esistiría una adaptación milenaria de les principales formaciones vexetales a los climes esistentes y bastaría comprobar, por casu, el llende norte del cultivu del olivo na península ibérica, pa danos cuenta de que los cambeos climáticos prodúcense, a nivel local o rexonal, a un ritmu muncho más lentu del que delles posiciones ecoloxistes caltienen. N'efectu, esa llende caltúvose ensin variación apreciable a lo llargo de miles d'años (recordemos qu'el olivo ye un árbol de gran duración y esisten exemplares que tienen cientos y hasta miles d'años). Y la esistencia de felechos arborescentes na zona intertropical, por casu, amuésanos que'l clima de dicha zona nel continente americanu caltúvose con unos parámetros similares dende'l periodu carboníferu, fai casi 500 millones d'años, nel que montes onde abondaben esos felechos arborescentes vinieron convertise nos depósitos de carbón agora allugaos en llatitúes distintes por derivar continental esplicada pola tectónica de plaques.
Con relación al estudiu de la vexetación pa definir los climes, Arthur Newell Strahler concéde-y muncha importancia a ciertos tipos de plantes que riquen condiciones especiales tocantes a la temperatura y la precipitación y que les sos fronteres climátiques pueden usase como base pal estudiu d'una clasificación climática altamente confiable ().
Pa conocer cómo evoluciona'l clima a lo llargo del tiempu xeolóxicu hai que tener en cuenta la influencia de los aspeutos capaces d'alterialo a lo llargo d'un periodu más o menos llargu. Según la importancia de los "factores esternos" al propiu clima, en cada momentu el sistema climáticu va ser más o menos caóticu. Sía que non, al llargu plazu la previsión fai imposible, una y bones munchos de los esforzamientos esternos, por casu la deriva continental, rexir por sistemes caóticos o, siquier, bien difíciles de conocer.
Los esforzamientos esternos pueden implicar ciertes periodicidades, como variaciones orbitales y variaciones solares, y de la mesma presentar enclinos globales nun solu sentíu percima de les fluctuaciones de más alta frecuencia. Este ye'l casu de la variación solar, que mientres presenta fluctuaciones regulares en curtios periodos, al llargu plazu presenta un aumentu sistemáticu del rellumo solar. Coles mesmes, dicha variación presenta acontecimientos, nubes magnétiques, llurdios solares o periodos anormales d'actividá solar. En munchos casos l'apariencia caótica d'una variación puede tapar una regularidá de bien baxa frecuencia pa la cual nun pasó abondu tiempu por que pudiera ser reparada.
Otru de los motivos más importantes de los cambeos climáticos al llargu plazu, non perbién estudiáu, deber a los cambeos del allugamientu de los continentes, islles y de les dorsales submarines qu'esplica la teoría de derivar continental o, con mayor propiedá, la teoría de la tectónica de plaques. N'efectu, la esistencia de riques mines de carbón nes islles Svalbard o Spitsbergen, allugaes en plenu océanu Árticu onde agora nun esiste prácticamente vexetación, enséñennos que nel pasáu xeolóxicu esti archipiélagu atopábase allugáu nunes llatitúes muncho más baxes. Otra manera, el llevantamientu de la dorsal centroamericana que vieno crear una ponte ente América del Norte y del Sur que nun esistía fai unos 60 000 años vieno ser una bendición pa los países europeos, una y bones les agües templaes del Caribe y del golfu de Méxicu, qu'antes travesaben per delles partes l'actual istmu centroamericanu escontra'l océanu Pacíficu, dio orixe a un circuitu que torna y esvia diches agües al traviés de les Antilles y les mariñes orientales de los Estaos Xuníos, per mediu de lo que se conoz como corriente del Golfu que, evidentemente, nun esistía enantes. Asina, l'enorme glaciar escandinavu que cubría'l norte d'Europa mientres el Pleistocenu empezó a fundise por cuenta de la enorme cantidá de calor que tresllada tala corriente ().
Estos esforzamientos munches vegaes son demasiáu pequeños o bien lentos pa causar cambeos que seyan perceptibles nel clima. Per otra parte, nun tenemos d'escaecer que la climatoloxía basar nun analís estadísticu de la información meteorolóxica que se va arrexuntando, polo que les variaciones temporales que se presenten nos parámetros del clima van incorporándose a los promedios estadísticos, que nun suelen amosar l'efectu retroalimentador (tantu positivu como negativu) d'esos esforzamientos, una y bones los estremos meteorolóxicos (que non climáticos) suelen compensase ente sigo, colo que los promedios estadísticos del clima mientres una serie de tiempu bastante llarga suelen presentar bien poques variaciones.
Pal estudiu del clima hai qu'analizar los elementos del tiempu meteorolóxicu: la temperatura, la mugor, la presión, los vientos y les precipitaciones. D'ellos, les temperatures medies mensuales y los montos pluviométricos mensuales a lo llargo d'una serie bastante llarga d'años son los datos más importantes que de normal apaecen nos gráficos climáticos.
Hai una serie de factores que pueden influyir sobre estos elementos: la llatitú xeográfica, la altitú del llugar, la orientación del relieve con al respective de la incidencia de los rayos solares (aguades o fasteres de solana y avesida) o a la de los vientos predominantes (Sotaventu y barloventu), les corrientes oceániques y la continentalidad (que ye la mayor o menor alloñanza d'una rexón respecto del océanu o del mar).
Hai munches clases de tiempu: templáu o fríu, húmedu o secu, estenu o tormentosu, que resulten de distintes combinaciones de les variables atmosfériques de temperatura, presión, vientu, mugor y precipitación. El tiempu siempres exerció poderosa inflúi sobre les actividaes humanes, y mientres sieglos l'home estudió l'atmósfera, tratando d'entender el so comportamientu.
La meteoroloxía ye la caña de la ciencia qu'estudia esta envoltura d'aire en redol del nuesu planeta. El tiempu ye l'estáu de l'atmósfera no referente a la precipitación, vientu, temperatura y otros elementos. Los cambeos atmosféricos que lu modifiquen son activaos pola enerxía proveniente del Sol, irradiada al traviés de 150 000 000 de kilómetros de distancia. Dicha enerxía caldea océanos y continentes, que lliberen depués calor nel aire pa impulsar los movimientos de l'atmósfera de los que depende'l tiempu atmosféricu o meteorolóxicu.
Les variaciones al curtiu plazu de l'atmósfera (que llamamos tiempu meteorolóxicu), rellacionar cola nuesa vida cotidiana. L'agua que riega les nueses colleches y enllena los nuesos banzaos ye parte del tiempu, lo mesmo que los furacanes y tornaos qu'estropien les nueses ciudaes y el rayu que puede abrasanos ensin previu avisu.
Nun principiu, los homes a cencielles reparaben el tiempu; depués trataron d'emplegar les sos observaciones como base pa la predicción y anticipación de les condiciones meteorolóxiques; finalmente aprendieron que nun podíen agorales con muncho ésitu ensin entender el so funcionamientu. Y cuando finalmente consiguióse cierta conocencia de los procesos atmosféricos, empezar a pensar nel intentu d'alterialos. Éstos son los tópicos que consideramos equí: los esfuerzos humanos pa reparar, predicir, entender, predicir y amenorgar los efectos negativos del tiempu atmosféricu.
Los elementos constituyentes del clima son temperatura, presión, vientos, mugor y precipitaciones. Tener un rexistru mientres munchos años de los valores correspondientes a dichos elementos con al respective de un llugar determináu, sírvenos pa poder definir cómo ye'l clima d'esi llugar. D'estos cinco elementos, los más importantes son la temperatura y les precipitaciones, porque en gran parte, los otros trés elementos o traces del clima tán estrechamente rellacionaos colos dos que se citaron. Ello significa que la mayor o menor temperatura da orixe a una menor o mayor presión atmosférica, respectivamente, una y bones l'aire caliente tien menor densidá y pollo álzase (ciclón o zona de baxa presión), ente que l'aire frío tien mayor densidá y tien enclín a baxar (zona d'alta presión o anticiclón). De la mesma, estes diferencies de presión dan orixe a los vientos (de los anticiclones a los ciclones), que tresporten el mugor y les nubes y, poro, dan orixe a la repartición de les agües sobre la superficie terrestre.
Referir al grau de calor específico del aire nun llugar y momentu determinaos. La temperatura de l'atmósfera ye función de la mayor o menor solazu o radiación solar. Esti solazu depende de dos tipos de factores:
Ye la presión qu'exerz el pesu de les mases d'aire en toes direcciones, amás, varia cola altitú y cola temperatura.
Ye'l movimientu de mases d'aire acordies con les diferencies de presión atmosférica. En sentíu xeneral, el vientu ye'l vehículu pel mediu del cual realízase'l tresporte d'enerxía nel senu de l'atmósfera y, poro, ayuda a distribuyir más equitativamente esa enerxía. El vientu constitúi un elementu fundamental nel ciclu hidrolóxicu que, de la mesma, resulta imprescindible pa sofitar la vida na Tierra.
Química analítica
La química analítica (del griegu ἀναλύω) ye la caña de la química que tien como finalidá l'estudiu de la composición química d'un material o amuesa, por aciu distintos métodos de llaboratoriu. Estremar en química analítica cuantitativa y química analítica cualitativa.
La busca de métodos d'analises más rápidos, selectivos y sensibles ye unu de los oxetivos esenciales escorríos polos químicos analíticos. Na práctica, resulta bien difícil atopar métodos analíticos que combinen estes 3 cualidaes y, polo xeneral, dalguna d'elles ten de ser sacrificada en beneficiu de les otres. Nel analís industrial, la velocidá del procesu suel condicionar les característiques del métodu emplegáu, más que la so sensibilidá. Otra manera, en toxicoloxía la necesidá de determinar sustances en cantidaes bien pequeñes puede suponer l'empléu de métodos bien lentos y costosos.
Les característiques xenerales de la química analítica fueron establecíes a mediaos del sieglu XX. Los métodos gravimétricos yeren preferíos, polo xeneral, a los volumétricos y l'empléu del soplete yera común nos llaboratorios. Autores como Heinrich Rose (1795-1864) y Karl R. Fresenius (1818-1897) publicaron influyentes obres mientres estos años, qu'establecieron les característiques xenerales de la disciplina. El segundu foi, amás, l'editor de la primer revista dedicada puramente a la química analítica, "Zeitschrift für analytische Chemie" ("Revista de Química analítica"), qu'empezó a apaecer en 1862. Karl R. Fresenius creó tamién un importante llaboratoriu dedicáu a la enseñanza de la química analítica y a la realización d'analises químicos pa diverses instituciones estatales ya industries químiques.
El desenvolvimientu de los métodos instrumentales d'analís químicu producir nel postreru cuartu del sieglu XIX, gracies al establecimientu d'una serie de correlaciones ente les propiedaes físiques y la composición química. Los trabayos de Robert Bunsen y Gustav Robert Kirchhoff establecieron les bases de la espectroscopia y fixeron posible'l descubrimientu de numberosos elementos. Nuevos preseos ópticos, como'l colorímetro o'l polarímetro, simplificaron y fixeron muncho más rápidos un gran cantidá d'analís d'importancia industrial. Les lleis electroquímiques establecíes por Michael Faraday (1791-1867) y les melecines basar nes investigaciones d'autores como Oliver Wolcott Gibbs (1822-1908) y la creación de llaboratorios d'investigación como'l de Alexander Classen (1843-1934) que dexaron que les técniques d'analís electroquímicu ganaren importancia nos últimos años del sieglu XIX. Nos años venti del XX, el polacu Jaroslav Heyrovsky (1890-1967) estableció les bases de la polarografía que, más palantre, convertir nuna técnica d'analís bien importante de determinaos iones y foi tamién emplegada pal estudiu de la naturaleza de los solutos y los mecanismos de reacción en disolución. Otra de les técniques importantes qu'empecipiaron la so andadura nesos primeros años del sieglu XX foi la cromatografía que se desenvolvió descomanadamente nes décades posteriores. El sieglu XX tuvo tamién caracterizáu pola llegada de nuevos preseos como'l pH-metro y el gran desenvolvimientu de los métodos espectrocópicos, particularmente la espectroscopia infrarroxa y la resonancia magnética nuclear, que tuvieron una gran aplicación en munches árees de la química, especialmente en química orgánica.
Los métodos qu'emplega l'analís químicu pueden ser:
Los métodos químicos fueron utilizaos tradicionalmente, yá que nun riquir preseos bien complexos (tan solo pipetes, buretes, matraces, balanzes, ente otros).
Los métodos fisicoquímicos, sicasí, riquen una presea más sofisticada, tal como equipos de cromatografía, cristalografía, etc.
L'estudiu de los métodos químicos ta basáu nel equilibriu químicu, que puede ser de los siguientes tipos:
Los métodos analíticos tienen de validase según la naturaleza del métodu analíticu en:
pa estudiar éstos determinar parámetros como linealidad, rangu, especificidá, exactitú, precisión, tolerancia, robustez y les llendes de detección y cuantificación según sía'l casu.
Guerra de los Trenta Años
La guerra de los Trenta Años foi una guerra llibrada na Europa Central (principalmente Alemaña) ente los años 1618 y 1648, na qu'intervieno la mayoría de les grandes potencies europees de la dómina. Esta guerra va marcar el futuru del conxuntu d'Europa nos sieglos posteriores.
Anque primeramente tratábase d'un conflictu políticu ente Estaos partidarios de la reforma y la contrarreforma dientro del propiu Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, la intervención paulatina de les distintes potencies europees convirtió gradualmente'l conflictu nuna guerra xeneral por toa Europa, por razones non necesariamente rellacionaes cola relixón: busca d'una situación d'equilibriu políticu, algamar la hexemonía nel escenariu européu, enfrentamientu con una potencia rival, etc.
La guerra de los Trenta Años llegó a la so final cola Paz de Westfalia y la Paz de los Pirineos, y supunxo el puntu culminante de la rivalidá ente Francia y los territorios de los Habsburgu (el Imperiu español y el Sacru Imperiu Romanu Xermánicu) pola hexemonía n'Europa, que conduciría n'años posteriores a nueves guerres ente dambes potencies.
El mayor impactu d'esta guerra, na que s'usaron mercenarios de forma xeneralizada, foi la total devastación de llugares enteros que fueron esquilmaos polos exércitos precisaos de suministros. Los continuos episodios de hambrunes y enfermedaes abrasaron la población civil de los Estaos alemanes y, en menor midida, de los Países Baxos y Italia, amás de llevar a la bancarrota a munches de les potencies implicaes. Anque la guerra duró treinta años, los conflictos que lu xeneraron siguieron ensin resolvese mientres enforma tiempu.
Mientres el cursu d'esta, la población del Sacru Imperiu viose amenorgada nun 30 %. En Brandeburgu llegar al 50 %, y n'otres rexones inclusive a dos tercios. La población masculina n'Alemaña menguó a la metá. Nos Países Checos la población cayó nun terciu por causa de la guerra, la fame, les enfermedaes y l'espulsión masiva de checos protestantes. Solo los exércitos suecos destruyeron mientres la guerra 2000 castiellos, 18 000 villes y 1500 pueblos n'Alemaña.
La llarga serie de conflictos que formen la guerra pueden estremase en cuatro etapes estremaes:
A mediaos del sieglu XVI, la fráxil paz de Augsburgu, un alcuerdu robláu pol emperador Carlos V d'Alemaña (Carlos I d'España) y los príncipes luteranos en 1555, confirmara la resultancia de la primera Dieta de Espira y en realidá fixera amontar col tiempu los odios ente católicos y luteranos. En dicha paz estableciérase que:
Nos entamos del sieglu XVII amontáronse les tensiones ente les naciones d'Europa. España taba interesada nos principaos alemanes, por cuenta de que Felipe III, nietu de Carlos V, yera un Habsburgu y tenía territorios alredor de la frontera occidental de los Estaos alemanes (Flandes, el Franco El Condao). Francia tamién taba interesada nos Estaos alemanes porque deseyaba recuperar la hexemonía a mariña del poder de los Habsburgu, como tuviera mientres la Edá Media. Suecia y Dinamarca taben interesaes por razones económiques nos Estaos xermánicos del norte a veres del mar Bálticu.
Mientres la segunda metá del sieglu XVI, les tensiones relixoses tamién s'intensificaren. La paz de Augsburgu tuvo consecuencies a lo llargo de la segunda metá del sieglu XVI, una y bones los obispos negar a abandonar los sos obispaos. Ello ye que los términos del tratáu de Augsburgu fueron utilizaos pa un resurdimientu del poder católicu. Les tensiones y rensíes ente católicos y protestantes nun fixeren sinón amontase dende la firma del tratáu, y en munchos llugares de Alemaña destruyíense ilesies protestantes y había llimitaciones y torgues al cultu protestante. Al amenorgamientu d'estes tensiones nun ayudar nada'l calvinismu que s'estendía por toa Alemaña, lo qu'añedió otra relixón a la disputa pos los católicos d'Europa central (los Habsburgu d'Austria o los reis de Polonia) taben tratando de restaurar el poder del catolicismu.
Los Habsburgu taben principalmente interesaos n'estender el so poder, asina que taben dacuando dispuestos a tolerar y dexar el protestantismu. A la llarga esto amontó les tensiones. Rodolfo II, emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, y el so hermanu y sucesor, Matías I, nun practicaben una política católica agresiva, yá que taben más comenenciudos n'amontar el poder y les posesiones de los Habsburgu. Yeren tamién bien tolerantes (como'l so güelu y el so padre, Fernando I y Maximiliano II), lo que dexó que distintes relixones estender al so aire y que topetaren ente sigo llibremente. Suecia y Dinamarca, que queríen apoderar los Estaos alemanes del Mar Bálticu, yeren países de confesión luterana.
Estes tensiones españaron con violencia na ciudá alemana de Donauwörth en 1606. La mayoría luterana atrabancó los intentos de los residentes católicos de faer una procesión y provocaron asina una revuelta violenta. Los católicos de la ciudá solicitaron la intervención del duque Maximiliano I de Baviera nel so sofitu.
Una vegada hubo cesáu la violencia, n'Alemaña los calvinistes, que la so relixón taba inda nos sos empiezos y constituyíen una minoría, sintiéronse amenaciaos y arrexuntáronse na Lliga de la Unión Evanxélica (tamién conocida como Lliga Protestante), creada en 1608, sol lideralgu de Federico IV, el Príncipe elector del Palatinado. Esti príncipe tenía nel so poder el Palatinado de Renania, unu de los Estaos qu'España deseyaba pa sigo con cuenta de protexer el camín español. Esto provocó que los católicos tamién s'arrexuntaren na Lliga Católica, so la xefatura del duque Maximiliano I.
L'emperador del Sacru Imperiu y rei de Bohemia, Matías de Habsburgu, finó en 1619, pero testando a favor del so primu hermanu, Fernando III de Estiria. Fernando, que al convertise en rei de Bohemia y emperador del Sacru Imperiu pasara a llamase Fernando II, yera un católicu convencíu que fuera educáu polos xesuites y quería restaurar el catolicismu. Por ello yera impopular en Bohemia, que yera predominantemente calvinista. El refugu de Bohemia a Fernando foi'l detonante de la guerra de los Trenta Años.
La elección del católicu Fernando II como emperador punxera a la nobleza de Bohemia, de mayoría protestante, nuna situación prácticamente de rebelión. 
Amás, cuidao que la dignidá de rei de Bohemia conferir por elección, los bohemios escoyeron como'l so líder a Federico V del Palatinado (sucesor de Federico IV, que creara la Lliga de la Unión Evanxélica). Cuando Fernando II unvió a dos conseyeros católicos (Martinitz y Slavata) y los sos representantes al castiellu de Hradčany, en Praga, en mayu de 1618 pa preparar el camín a la so llegada, los calvinistes de Bohemia secuestrar y refundiar per una ventana del palaciu.
Los dos dignatarios y l'escriba que fueron refundiaos cayeron sobre un montón de cuchu y nun sufrieron mancadures importantes (al contrariu que na primer defenestración, socedida 200 años enantes y na que morrieron siete conceyales). Esti eventu, conocíu como la Tercer Defenestración de Praga, tómase como puntu de referencia del empiezu de la rebelión bohemia, anque la rebelión yá taba xestándose enforma tiempo enantes. El conflictu bohemiu estendióse llueu a la totalidá de los Países Checos (Bohemia, Silesia, Lusacia y Moravia), que yá taben estremaos por enfrentamientos ente católicos y protestantes. Esta confrontación diba atopar munchos ecos en tol continente européu, viéndose afectada Francia y Suecia, "inter alía".
Si la rebelión bohemia llindárase a un asuntu puramente de la Europa central, la guerra de los Trenta años podía concluyise en namái treinta meses. Sicasí, la debilidá tantu de Fernando II como de los mesmos bohemios llevó a la estensión de la guerra al oeste d'Alemaña. Fernando viose obligáu a reclamar l'ayuda del so sobrín y xenru, el rei Felipe III d'España, fíu y sucesor de Felipe II.
Los bohemios, desesperaos por atopar aliaos frente al emperador, solicitaron ser almitíos na Unión Protestante, liderada pol calvinista Federico V del Palatinado. Los bohemios alcordaron que l'Elector Palatín podría convertise en rei de Bohemia si dexába-yos xuntase a la Unión y asina quedar so la so protección. Sicasí, otros miembros de los Estaos bohemios fixeron ufiertes similares al duque Carlos Manuel I de Saboya, al Elector Juan Jorge I de Sajonia y al húngaru Gabriel Bethlen, soberanu del Principáu de Transilvania. Los austriacos, que paecíen interceptar toles cartes que salíen de Praga, fixeron públiques estes duplicidades y desentrañaron gran parte d'esti sofitu a los bohemios, particularmente na corte de Sajonia.
La rebelión foi primeramente favorable a los bohemios. Gran parte de la Alta Austria, que la so nobleza yera luterana y calvinista, xunióse-yos (sicasí, les simpatíes relixoses d'esta zona camudaríen nos siguientes años). La zona meridional d'Austria remontar mientres l'añu 1619. El conde de Thurn llegó a llevar un exércitu hasta los mesmos murios de Viena. Nel este, el Príncipe protestante de Transilvania, Gabriel Bethlen, condució una inspirada campaña nel interior de Hungría coles bendiciones del sultán turcu Osman II. Fernando II convirtiérase en 1618 en ya intentó implementar nos sos territorios húngaros les mesmes midíes qu'aplicara en Bohemia contra los protestantes. Sintiéndose agraviaos, los húngaros de Transilvania declararon la guerra contra Fernando aprovechando como escusa l'asuntu relixosu, pos los príncipes transilvanos teníen como oxetivu dende diba décades lliberar a Hungría del control de los Habsburgu y reunificar el reinu. Asina, apelaron inclusive a l'ayuda del sultán turcu en munches ocasiones, quien tamién deseyaba ver al Sacru Imperiu Romanu Xermánicu de rodíes.
L'emperador, que taba ocupáu na Guerra Uzkok, entainar a formar un exércitu pa detener a los bohemios y los sos aliaos, qu'anubríen dafechu'l so país. El conde de Bucquoy, el comandante del exércitu imperial, ganó a les fuerces de la Unión Protestante lideraes pol conde Ernesto de Mansfeld na batalla de Sablat, el 10 de xunu de 1619. Esto cortó les comunicaciones del conde de Thurn con Praga, que abandonó darréu'l sitiu de Viena. La derrota de los protestantes bohemios en Sablat tamién costó a los protestantes un importante aliáu, Saboya, que fuera mientres enforma tiempu un oponente a la espansión de los Habsburgu y unviara yá considerables sumes de dineru y tropes irregulares a les guarniciones de les fortaleces de Renania. La captura de la cancillería de campu de Mansfeld esmazcaró la intriga de los sardos y forzó al avergoñáu duque a abandonar la guerra.
A pesar de la derrota de Sablat, l'exércitu del conde de Thurn siguió esistiendo como fuerza efectivo, y Mansfeld consiguió reformar el so exércitu más al norte, en Bohemia. Los estaos d'Austria septentrional y meridional, inda en rebelión, roblaron una alianza colos bohemios a empiezos d'agostu, y el día 22 Fernando foi depuestu oficialmente como rei de Bohemia y sustituyíu pol Elector Palatín Federico V. N'Hungría, inclusive a pesar de que los bohemios refugaren la ufierta de la so corona, los transilvanos siguieron faciendo progresos sorprendentes, obligando a los exércitos del emperador a retirase d'esi país en 1620.
El españoles unviaron un exércitu dende Bruxeles so les ordes de Ambrosio Spinola pa dar sofitu al emperador, y l'embaxador español en Viena, don Íñigo Oñate, convenció a la Sajonia protestante pa intervenir contra Bohemia en cuenta de ufierta-yos el control sobre Lusacia. Los saxonos invadieron, y l'exércitu español nel oeste evitó que les fuerces de la Unión Protestante pudieren emprestar auxiliu. Oñate conspiró pa tresferir el títulu electoral del Palatinado al duque de Baviera en cuenta del so sofitu a la Lliga Católica.
Sol mandu del xeneral Tilly, l'exércitu de la Lliga Católica, qu'incluyía a René Refugues nes sos files, pacificó l'Austria Alta, ente que les fuerces del emperador pacificaban l'Austria meridional. Una vegada xuníos los dos exércitos, mover escontra'l norte, dientro de Bohemia. Fernando II ganó decisivamente a Federico V na batalla del Monte Blancu (en checu: "Bílá Hora") cerca de Praga, en 1620. Bohemia permanecería en manos de los Habsburgu mientres casi 300 años.
Esta derrota provocó la disolución de la Lliga de la Unión Evanxélica y la confiscación de les posesiones de Federico V. El Palatinado renano foi apurríu a nobles católicos, ente que'l títulu d'Elector Palatín dióse-y al so primu alloñáu, el duque Maximiliano I. Federico V, anque yá ensin territorios, convertir nun exiliado prominente nel estranxeru, ganándose simpatíes y sofitu a la so causa nes Provincies Xuníes, Dinamarca y Suecia.
Trátase d'un golpe seriu a les ambiciones protestantes na rexón. La rebelión lliteralmente fundióse, y les amplies confiscaciones patrimoniales y supresiones de títulos nobiliarios bohemios presistentes aseguraron que'l país tornaría a la fe católica dempués de más de dos sieglos de disidencies relixoses, qu'empezaren cola guerra husita. El españoles, tratando de flanquear a'l holandeses, en preparación pa la inminente guerra provocada pol fin de la tregua tres la guerra de los Ochenta Años, tomaron les tierres de Federico, el Palatinado de Renania. La primer fase de la guerra terminó dafechu cuando Gabriel Bethlen de Transilvania robló un tratáu de paz col emperador n'avientu de 1621, ganando dellos territorios n'Hungría oriental.
Dellos historiadores consideren el periodu ente 1621-1625 como una fase separada de la guerra de los Trenta años, denominándola la "fase del Palatinado". La catastrófica derrota del exércitu protestante na "Monte Blancu" y la partida de Gabriel Bethlen significaron la pacificación del este d'Alemaña. La guerra nel oeste, concentrada na ocupación del Palatinado, consistió en batalles muncho más pequeñes que les que vieron les campañes bohemio y húngaro y con un usu enforma mayor del asediu. Mannheim y Heidelberg cayeron en 1622, y Frankenthal en 1623. Con ello'l Palatinado cayó en manos del emperador.
El restu del exércitu protestante, empuestu por Mansfeld, fixo un intentu d'algamar la frontera holandesa. Tilly lo flanqueó en Stadtlohn el 6 d'agostu de 1623, y solo un terciu del exércitu de 21.000 homes de Mansfeld consiguió escapar de la batalla. Ensin suministros, nin recursos humanos, nin financiamientu, l'exércitu de Mansfeld esvalixar en 1624. Cabo resaltar qu'esti fechu foi prácticamente decisivu pal intre de la guerra.
El periodu danés empezó cuando'l rei Cristián IV de Dinamarca (1577-1648), un luteranu convencíu, tarreciendo que la soberanía de Dinamarca como nación protestante fora amenazada, ayudó a'l alemanes encabezando un exércitu contra'l Sacru Imperiu. Cristián IV sacara abondosu provechu de les sos polítiques nel norte d'Alemaña (Hamburgu fuera forzada a aceptar el protectoráu danés en 1621, y en 1623 l'herederu de Dinamarca foi nomáu obispu de Bremen-Verden). Cristián IV desendolcárase francamente bien como alministrador y consiguiera pal so reinu un nivel d'estabilidá y riqueza que nun fuera igualáu niundes d'Europa. Beneficiárase tamién de les aportaciones económiques de les aduanes nel Skagerrak y de los estensos arreglos de guerra pagues per Suecia. L'únicu país n'Europa con una posición financiera comparablemente fuerte foi, irónicamente, Baviera. Tamién ayudó a ello'l que'l rexente francés, el Cardenal Richelieu, deseyaba fomentar y financiar una incursión danesa n'Alemaña. Cristián invadió al frente con un exércitu de 20 000 mercenarios, pagáu casi dafechu cola so fortuna personal.
Pa enfrentase a esta fuerza, Fernando II emplegó l'ayuda militar de Albrecht von Wallenstein, un noble bohemiu. Wallenstein prometió a Fernando II un exércitu d'ente 30 000 y 100 000 soldaos a cambéu del derechu a escalar los territorios prindaos. Cristian, que desconocía la esistencia de Wallenstein cuando efectuó la invasión, foi forzáu a retirase primero que'l so exércitu fora aniquiláu pol exércitu de Wallenstein y el de Tilly. La suerte de Cristián empioró entá más cuando tolos aliaos colos que pensaba que cuntaba viéronse forzaos a abandona-y. Tanto Inglaterra como Francia pasaben por dos tales guerres civiles. Suecia taba en guerra con Polonia y nin Brandemburgu nin Sajonia paecíen tener intenciones de faer nada qu'alteriara la tenue paz n'Alemaña oriental. Wallenstein ganó al exércitu de Mansfeld na batalla de la Ponte de Dessau (1626) y el xeneral Tilly ganó a'l daneses na batalla de Lutter (1626). Mansfeld morrió unos meses dempués d'enfermedá, exhausto pola batalla que-y costara la metá del so exércitu.
L'exércitu de Wallenstein entós coló escontra'l norte, ocupando Mecklemburgu, Pomerania y finalmente la mesma Jutlandia. Sicasí foi incapaz de tomar la capital danesa na isla de Seeland ensin una flota y nin los puertos hanseáticos nin los polacos dexaron que se construyera una flota imperial nel Bálticu. Entós optó por sitiar Stralsund, l'únicu puertu batallosu del Bálticu con instalaciones pa construyir una flota que pudiera tomar les islles daneses. Sicasí, el costo del sostenimientu de les operaciones de Wallenstein yera tresmandáu, particularmente si comparar colo que podría ganase na guerra con Dinamarca.
Por esto llegó finalmente al tratáu de Lübeck (1629), pol que Cristián IV arrenunció al so sofitu a los protestantes alemanes pa poder caltener el so control sobre Dinamarca. Nos siguientes dos años apoderáronse más tierres a los poderes católicos.
La Guerra de los Trenta Años podría terminar col periodu danés, pero la Lliga Católica persuadió a Fernando II de qu'intentara recuperar les posesiones luteranes que, n'aplicación de los alcuerdos de la Paz de Augsburgu, pertenecíen por llei a les ilesies católiques. Estes posesiones taben descrites nel Edictu de Restitución de 1629, ya incluyíen dos arzobispaos, dieciséis obispaos y cientos de monesterios.
El panorama pa los protestantes yera desolador. Los nobles y llabradores preferíen abandonar les sos tierres en Bohemia y Austria primero que convertise al catolicismu. Mansfeld y Gabriel Bethlen, los primeros oficiales de la causa protestante, morrieron nel mesmu añu. Namá'l puertu de Stralsund, abandonáu por tolos sos aliaos, calteníase frente a Wallenstein y l'emperador.
Delles persones na corte de Fernando II creíen que Wallenstein deseyaba controlar a los príncipes alemanes y restaurar el poder del emperador n'Alemaña so la so autoridá. Fernando II destituyó a Wallenstein en 1630. Más tarde volver a llamar dempués de que los suecos, al mandu del rei Gustavo II Adolfo, atacaren l'imperiu y vencieren nunes cuantes batalles significatives. La entrada d'esta nación a la guerra conduciría al Imperiu a una situación defensiva.
Gustavo II Adolfo xustificaba oficialmente la so intervención aduciendo que defendería a los protestantes d'un emperador inxustu. Pero, como primeramente fixera Cristián IV, allegó n'ayuda de los luteranos alemanes pa prevenir una posible agresión católica al so país y pa llograr influencia económica y política de Suecia nos Estaos alemanes asitiaos alredor del mar Bálticu, en desterciu de les esferes d'influencia de Dinamarca, Polonia y la Lliga Hanseática. Tamién, como Cristián IV, Gustavo II Adolfo foi subvencionáu por Richelieu, el primer ministru del rei Luis XIII de Francia, y poles Provincies Xuníes. Dende 1630 hasta 1634 fixo recular a les fuerces católiques y recuperó una gran parte de les tierres protestantes ocupaes, tomando Pomerania ya invadiendo Magdeburgu.
Fernando II dependía de la Lliga Católica, yá que cesara a Albrecht von Wallenstein. Na batalla de Breitenfeld, Gustavo II Adolfo ganó a la Lliga Católica comandada pol xeneral Tilly. Un añu dempués atopáronse de nuevu, y esta vegada'l xeneral Tilly resultó muertu nel ríu Lech (1632) mientres ufiertaba resistencia a la invasión sueca del Palatinado. Esto obligó a Fernando II a volver llamar a Wallenstein.
Wallenstein y Gustavo II Adolfo de Suecia topetaron na batalla de Lützen, en 1632, onde los suecos salieron victoriosos, pero cola perda del so rei en Leipzig. Los barruntos de Fernando II sobre Wallenstein volvieron apaecer en 1633, cuando Wallenstein intentó arbitrar nes diferencies ente los bandos católico y protestante. L'emperador creía que tal xeneral entamaba una traición contra él, en contubernio con Suecia. Fernando II dispunxo les coses p'arrestalo en retirándo-y de nuevu'l mandu. Unu de los soldaos de Wallenstein, el capitán Devereux, asesinólu cuando intentaba contactar colos suecos na casa consistorial de Cheb (Eger n'alemán), el 25 de febreru de 1634.
Les hostilidaes siguieron, y este mesmu añu, los suecos y los sos aliaos protestantes alemanes, al mandu de Gustavo de Horn y Bernardo de Sajonia-Weimar, fueron ganaos na batalla de Nördlingen pol Rei de los Romanos (herederu imperial), archiduque Fernando (fíu de Fernando II) y el xeneral Matthias Gallas, al mandu de les tropes católiques alemanes, y pol cardenal-infante don Fernando de Habsburgu, hermanu del rei Felipe IV, al mandu de tropes españoles qu'allegaron n'ayuda de los católicos dende la posesión española de Milán.
Dempués d'aquello, dambos llaos atopar pa entablar negociaciones, y el periodu suecu terminó per mediu de la Paz de Praga (1635), según la cual:
Esti tratáu, sicasí, nun satisfixo a'l franceses, una y bones los Habsburgos siguíen siendo bien poderosos. El franceses entós desencadenaron l'últimu periodu de la guerra de los Trenta Años, llamáu'l Periodu Francés.
Francia, anque yera un país católicu, andaba a la tema col Sacru Imperiu Romanu Xermánicu y España, y agora entró na guerra nel bandu protestante. El cardenal Richelieu, primer ministru de Luis XIII, pensó que los Habsburgos inda yeren demasiáu poderosos, yá que calteníen nel so poder dellos territorios na frontera esti de Francia y teníen influencia nes Provincies Xuníes.
Poro, Francia alióse colos holandeses y con Suecia y entró na guerra. España destruyó les provincies franceses de Champaña y Borgoña, ya inclusive amenació París mientres la campaña de Francia de 1636. El xeneral imperial Johan von Werth y el comandante español, el cardenal infante Fernando, llevaron a cabu campañes esitoses. Finalmente Bernardo de Sajonia-Weimar ganó a los imperiales y llegó a amenaciar la so permanencia en suelu francés na batalla de Compiègne. Siguieron munches batalles, pero nengún bandu llogró nelles ventayes clares.
En 1642, muerre'l cardenal Richelieu y un añu dempués siguir el rei francés Luis XIII. Xube al tronu Luis XIV, con tan solo cinco años, ente que'l so rexente, el Cardenal Mazarino, empieza a trabayar pa restaurar la paz.
En 1643 les tropes españoles de Felipe IV, que s'enfrentaba na península a la Sublevación de Cataluña, yeren ganaes na fortaleza de Rocroi y dos años dempués, en 1645, el mariscal suecu Lennart Torstensson vencía a un exércitu imperial na batalla de Jankov, cerca de Praga, ente que Luis II de Borbón, príncipe de Condé, ganaba al exércitu bávaru en Nördlingen. El postreru gran militar de los católicos, el conde Franz von Mercy, perdió la vida na batalla.
En 1647 Francia y Suecia invadieron Baviera y forzaron a Maximiliano I a roblar el 14 de marzu de 1647 la Tregua de Ulm y arrenunciar a la so alianza col Sacru Imperiu Romanu. Sicasí, na seronda d'esi mesmu añu rompió la tregua y volvió colos imperiales. En 1648, suecos y franceses ganaron al exércitu imperial nes batalles de Zusmarhausen y Lens. Namá los territorios de la mesma Austria permanecieron seguros en manos de los Habsburgu.
De resultes d'estos trataos, Francia llogró importantes ventayes territoriales en Alsacia y la frontera renana, Suecia quedar con Pomerania occidental y diversos enclaves alemanes del mar del Norte y el Bálticu, convirtiéndose en miembru del Imperiu. Brandeburgu espandir en Pomerania oriental y llogró dellos territorios n'Alemaña occidental, mientres el duque de Baviera retenía l'altu Palatinado y la condición d'elector, que se restituyiría a los herederos de Federico V, xuntu al baxu Palatinado, fechu que se tradució nel aumentu del colexu electoral imperial a ocho miembros. Pela so parte, la independencia formal de Suiza foi acatada pol Imperiu. Esta institución foi la más perxudicada, pos la reconocencia de la soberanía de los príncipes y les ciudaes baleraba de conteníu'l títulu imperial. La consagración de la llibertá relixosa de los príncipes, qu'impondríen la so fe nos sos estaos estender al calvinismu y punxo fin al ciclu de guerres relixoses qu'ensangrecieren Europa dende'l sieglu XVI.
Los Habsburgu vieneses, a pesar de delles concesiones, fortalecieron el control sobre les sos posesiones patrimoniales, gobernaes dende Austria. La gran perdedora d'esti enllargáu conflictu foi Alemaña nel so conxuntu, sometida a tarrecibles devastaciones mientres tres décades —especialmente en rexones como Renania, que perdió dos tercios de la so población— y afectada por perdes materiales que tardaron decenios en ser reparaes. Pela so parte, Inglaterra y Holanda afitáronse como potencies marítimes, condición que fadría posible un gran desenvolvimientu comercial y colonial futuru. Francia confirmóse como la nueva potencia europea, anque inda tenía que dirimir el so conflictu con España.
L'exércitu francés del Príncipe de Condé ganó a'l españoles na batalla de Lens en 1648, que foi siguida de negociaciones. Los entes políticos que tomaron parte de les mesmes fueron: el Sacru Imperiu Romanu Xermánicu baxu Fernando III, Francia, España, Provincies Xuníes, Suiza, Suecia, Portugal, y el Papáu. La paz de Westfalia en 1648 foi la resultancia d'estes negociaciones.
Les idees centrales de la paz de Westfalia fueron:
La historiografía señaló a la paz de Westfalia como la paz na que se creó'l primer sistema internacional, abogar pola secularización de la política —acabando asina coles guerres de relixón—, y edificando el primer pasu escontra la destrucción de la sociedá corporativa en beneficiu del ideariu individualista esbozáu en "Leviatán" (Hobbes), onde les persones vencen llibremente la so capacidá d'actuar violentamente según la so voluntá en beneficiu del príncipe, quien pasa a centralizar la violencia (absolutismu).
Aru
Col nome d'Aru podemos referinos a:
Lípidu
Los lípidos son un conxuntu de molécules orgániques (la mayoría biomolécules) que tán constituyíes principalmente por carbonu y hidróxenu y en menor midida por osíxenu. Tamién pueden contener fósforu, azufre y nitróxenu.
Por cuenta de la so estructura, son molécules hidrófobes (insolubles en agua), pero son solubles en disolventes orgánicos como la bencina, el bencenu y el cloroformu. A los lípidos tamién se-yos llama incorrectamente grases, una y bones les grases son solo un tipu de lípidos procedentes d'animales.
Los lípidos cumplen funciones diverses nos organismos vivientes, ente elles la de reserva enerxética (como los triglicéridos), estructural (como los fosfolípidos de les bicapas) y reguladora (como les hormones esteroides).
Los lípidos son molécules bien diverses; unos tán formaos por cadenes alifáticas enchíes o insaturadas, polo xeneral llineales, pero dalgunos tienen aníos (arumosos). Dalgunos son flexibles, ente qu'otros son ríxidos o semiflexibles hasta algamar casi una total Flexibilidá mecánica molecular; dalgunos comparten carbonos llibres y otros formen puente d'hidróxenu.
La mayoría de los lípidos tien dalgún tipu de calter non polar, esto ye, tienen una gran parte apolar o hidrofóbicu ("que-y tarrez a l'agua" o "refuga l'agua"), lo que significa que non interactúa bien con solventes polares como'l agua, pero sí cola gasolina, l'éter o'l cloroformu. Otra parte de la so estructura ye polar o hidrofílica ("que tien afinidá pel agua") y va tender a acomuñar con solventes polares como l'agua; cuando una molécula tien una rexón hidrófoba y otra hidrófila dizse que tien calter d'anfipático. La rexón hidrófoba de los lípidos ye la que presenta solu átomos de carbonu xuníu a átomos d'hidróxenu, como la llarga "cola" alifática de los ácidos grasos o los aníos d'esterano del colesterol; la rexón hidrófila ye la que tien grupos polares o con cargues eléctriques, como'l hidroxilo (–OH) del colesterol, el carboxilo (–COOH) de los ácidos grasos, el fosfatu (–PO) de los fosfolípidos.
Los lípidos son hidrofóbicos, esto debe a que l'agua ta compuesta por un átomu d'osíxenu y dos d'hidróxenu al so alredor, xuníos ente sigo por un enllaz d'hidróxenu. El núcleu d'osíxenu ye más grande qu'el del hidróxenu, presentando mayor electronegatividad. Como los electrones tienen mayor carga negativa, la transacción d'un átomu d'osíxenu tien una carga abonda como p'atraer a los d'hidróxenu con carga opuesta, xuniéndose asina l'hidróxenu y l'agua nuna estructura molecular polar.
Per otra parte, los lípidos son llargues cadenes d'hidrocarburos y pueden tomar dambes formes: cadenes alifáticas enchíes (un enllaz simple ente distintos enllaces de carbonu) o insaturadas (xuníos por enllaces dobles o triples). Esta estructura molecular ye non polar.
Los enllaces polares son más enérxicamente estables y vidables, por eso ye que les molécules d'agua amuesen una clara afinidá polos demás. Pero otra manera, les cadenes d'hidrocarburos nun son capaces d'establecer un grau sustancial d'afinidá coles molécules d'agua y entós nun s'entemecen. Los lípidos son insolubles n'agua porque nun hai adhesión ente les molécules d'agua y la sustanza lipídica.
Los lípidos son un grupu bien heterogéneo que usualmente subdividir en dos, atendiendo a que tengan na so composición ácidos grasos (lípidos saponificables) o nun los tener (lípidos insaponificables):
Son les unidaes básiques de los lípidos saponificables, y consisten en molécules formaes por una llarga cadena hidrocarbonada(CH2) con un númberu par d'átomos de carbonu (2-24) y un grupu carboxilo(COOH) terminal. La presencia de dobles enllaces nel ácidu grasu amenorga'l puntu de fusión.
Los ácidos grasos estremar n'enchíos y insaturados.
Los denominaos ácidos grasos esenciales nun pueden ser sintetizaos pol organismu humanu y son l'ácidu linoleico, l'ácidu linolénico y l'ácidu araquidónico, que tienen d'inxerise na dieta.
Los acilglicéridos o acilgliceroles son ésteres de ácidos grasos con glicerol (glicerina), formaos por aciu una reacción de condensación llamada esterificación. Una molécula de glicerol puede reaccionar con hasta tres molécules d'ácidos grasos, cuidao que tien trés grupos hidroxilo.
Según el númberu d'ácidos grasos que se xunan a la molécula de glicerina, esisten tres tipos de acilgliceroles:
Los triglicéridos constitúin la principal reserva enerxética de los animales, nos que constitúin les grases; nos vexetales constitúin los aceites. L'escesu de lípidos ye almacenáu en grandes depósitos nel texíu adiposo de los animales.
Les ceres son molécules que se llogren por esterificación d'un ácidu grasu con un alcohol monovalente llineal de cadena llarga. Por casu la cera d'abeya. Son sustances altamente insolubles en medios aguacientos y a temperatura ambiente preséntense sólides y dures. Nos animales podemos atopar na superficie del cuerpu, piel, plumes, cutícula, etc. Nos vexetales, les ceres anubren na epidermis de frutos, tarmos, xuntu cola cutícula o la suberina, qu'eviten la perda de agua por evaporación.
Los fosfolípidos caracterizar por tener un grupu de naturaleza fosfatu que-yos otorga una marcada polaridá. Clasificar en dos grupos, según tengan glicerol o esfingosina.
Los fosfoglicéridos tán compuestos por acedu fosfatídico, una molécula complexa compuesta por glicerol, al que se xunen dos acedos grasos (unu enchíu y otru insaturado) y un grupu fosfatu; el grupu fosfatu tien un alcohol o un aminoalcohol, y el conxuntu tien una marcada polaridá y forma lo que se denomina la "cabeza" polar del fosfoglicérido; los dos acedos grasos formen los dos "coles" hidrófobes; poro, los fosfoglicéridos son molécules con un fuerte calter anfipático que-yos dexa formar bicapas, que son l'arquitectura básica de toles membranes biolóxiques.
Los principales alcoholes y aminos de los fosfoglicéridos que s'atopen nes membranes biolóxiques son la llomba (pa formar la fosfatidilcolina o lecitina), la etanolamina (fosfatidiletanolamina o cefalina), serina (fosfatidilserina) y el inositol (fosfatidilinositol).
Los fosfoesfingolípidos son esfingolípidos con un grupu fosfatu, tienen una arquitectura molecular y unes propiedaes similares a los fosfoglicéridos. Sicasí, nun contienen glicerol, sinón esfingosina, un aminoalcohol de cadena llarga al que se xunen un ácidu grasu, conxuntu conocíu col nome de ceramida; a dichu conxuntu xúnese-y un grupu fosfatu y a ésti un aminoalcohol; el más abondosu ye la esfingomielina, na que l'ácidu grasu ye'l acedu lignocérico y el aminoalcohol la llomba; ye'l componente principal de la vaina de mielina qu'anubre los axones de les neurones.
Los glucolípidos son esfingolípidos formaos por una ceramida (esfingosina + acedu grasu) xunida a un glúcido, escareciendo, por tanto, de grupu fosfatu. Al igual que los fosfoesfingolípidos tienen ceramida, pero a diferencia d'ellos, nun tienen fosfatu nin alcohol. Topar nes bicapas lipídicas de toles membranes celulares, y son especialmente abondoses nel texíu nervioso; el nome de los dos tipos principales de glucolípidos alude a esti fechu:
Los glucolípidos alcontrar na cara esterna de la bicapa de les membranes celulares onde actúen de receptores.
Los terpenos, terpenoides o isoprenoides, son lípidos derivaos del hidrocarburu isopreno (o 2-metil-1,3-butadieno). Los terpenos biolóxicos consten, a lo menos de dos molécules de isopreno. Dellos terpenos importantes son los aceites esenciales (mentol, limoneno, geraniol), el fitol (que forma parte de la molécula de clorofila), les vitamines A, K y Y, los carotenoides (que son pigmentos fotosintéticos) y el cauchu (que se llogra del árbol "Hevea brasiliensis").Dende'l puntu de vista farmacéuticu, los grupos de principios activos de naturaleza terpénica más interesantes son: monoterpenos y sesquiterpenos constituyentes de los aceites esenciales, derivaos de monoterpenos correspondientes a los iridoides, lactonas sesquiterpénicas que formen parte de los principios amargosos, dellos diterpenos que tienen actividaes farmacolóxiques d'aplicación a la terapéutica y a lo último, triterpenos y esteroides ente los cualos atópense les saponinas y los heterósidos cardiotónicos.
Los esteroides son lípidos derivaos del núcleu del hidrocarburu esterano (o ciclopentanoperhidrofenantreno), esto ye, componer de cuatro anillos fundíos de carbonu que tien diversos grupos funcionales (carbonilo, hidroxilo) polo que la molécula tien partes hidrofílicas ya hidrofóbiques (calter anfipático).
Ente los esteroides más destacaos atópense los acedos biliares, les hormones sexuales, les corticosteroides, la vitamina D y el colesterol. El colesterol ye'l precursor de numberosos esteroides y ye un componente más de la bicapa de les membranes celulares. Esteroides Anabólicos ye la forma como se conoz a les sustances sintétiques basaes n'hormones sexuales masculines (andróxenos). Estes hormones promueven la crecedera de músculos (efectu anabólico) según tamién en desenvolvimientu de les característiques sexuales masculines (efectu andróxenu).
Los esteroides anabólicos fueron desenvueltos a finales de 1930 principalmente pa tratar el Hipogonadismo, una condición na cual los testículos nun producen abonda testosterona pa garantizar una crecedera, desenvolvimientu y función sexual normal del individuu. Precisamente a finales de 1930 los científicos tamién afayaron qu'estos esteroides facilitaben la crecedera de músculos nos animales de llaboratoriu, lo cual llevó al usu d'estes sustances per parte de físicoculturistas y llevantadores de peses y dempués por atletes d'otres especialidaes.
L'abusu de los esteroides tremóse tantu qu'anguaño afecta la resultancia de los eventos deportivos.
Los eicosanoides o prostaglandinas son lípidos derivaos de los ácidos grasos esenciales de 20 carbono tipo omega-3 y omega-6. Los principales precursores de los eicosanoides son el acedu araquidónico, el acedu linoleico y el acedu linolénico. Tolos eicosanoides son molécules de 20 átomos de carbonu y pueden clasificase en tres tipos: prostaglandines, tromboxanos y leucotrienos.
Cumplen amplies funciones como mediadores pal sistema nerviosu central, los procesos de la inflamación y de la respuesta inmune tantu de vertebraos como invertebraos. Constitúin les molécules arreyaes nes redes de comunicación celular más complexes del organismu animal, incluyendo'l home.
Los lípidos desempeñen distintos tipos de funciones biolóxiques:
Les vitamines A, D, Y y K son liposolubles, lo que significa que solo pueden ser dixeríes, absorbíes y tresportaes xuntu coles grases. Les grases son fontes de ácidos grasos esenciales, nutrientes que nun se pueden sintetizar nel cuerpu humanu. Les grases xueguen un papel vital nel caltenimientu d'una piel y pelos saludables, nel aislamientu de los órganos corporales contra'l shock, nel caltenimientu de la temperatura corporal y promoviendo la función celular saludable. Amás, sirven como reserva enerxética pal organismu. Les grases son degradaes nel organismu pa lliberar glicerol y ácidos grasos llibres.
El conteníu de grases de los alimentos puede ser analizáu por estracción. El métodu esactu varia según el tipu de grasa a analizar. Por casu, les grases poliinsaturadas y monoinsaturadas son analizaes de forma bien distinta.
Les grases tamién pueden sirvir como un tampón bien útil d'una gran cantidá de sustances estrañes. Cuando una sustanza particular, seya química o biótica, algama niveles non seguros na riega sanguínea, l'organismu puede efectivamente esleir (o siquier caltener un equilibriu) estes sustances dañibles almacenándoles en nuevu texíu adiposo. Esto ayuda a protexer órganos vitales, hasta que la sustanza dañible pueda ser metabolizada o retirada d'el sangre al traviés de la escreción, orina, desangramiento accidental o intencional, escreción de sebu y crecedera del pelo.
Ye prácticamente imposible esaniciar dafechu les grases de la dieta, y, amás, sería equivocáu faelo. Dellos ácidos grasos son nutrientes esenciales, significando esto qu'ellos nun pueden ser producíos nel organismu a partir d'otros componentes y polo tanto precisen ser consumíos por aciu la dieta. Toles demás grases riquíes pol organismu nun son esenciales y pueden ser producíes nel organismu a partir d'otros componentes.
El texíu adiposo o grasu ye'l mediu utilizáu pol organismu humanu p'almacenar enerxía a lo llargo d'estensos periodos de tiempu. Dependiendo de les condiciones fisiolóxiques actuales, los adipocitos almacenen triglicéridos derivaes de la dieta y el metabolismu hepáticu o degrada les grases almacenaes p'aprovir ácidos grasos y glicerol a la circulación. Estes actividaes metabóliques son regulaes por delles hormones (insulina, glucagón y epinefrina). La localización del texíu determina'l so perfil metabólicu: la grasa visceral ta alcontrada dientro de la paré abdominal (debaxo de los músculos de la paré abdominal) ente que la grasa subcutáneo ta alcontrada debaxo de la piel (inclúi la grasa que ta alcontrada na área abdominal debaxo de la piel pero percima de los músculos de la paré abdominal).
Hormona
Les hormones son sustances secretadas por célules especializaes, alcontraes en glándules de secreción interna o glándules endócrinas (carentes de conductos), o tamién por célules epiteliales y intersticiales que'l so fin ye'l d'influyir na función d'otres célules.
Esisten hormones naturales y hormones sintétiques, unes y otres empléguense como tratamientos en ciertos trestornos, polo xeneral, anque non namá, cuando ye necesariu compensar la so falta o aumentar los sos niveles si son menores de lo normal.
Les hormones pertenecen al grupu de los mensaxeros químicos, qu'inclúi tamién a los neurotransmisores y les feromones. Dacuando ye difícil clasificar a un mensaxeru químicu como hormona o neurotransmisor.
Tolos organismos multicelulares producen hormones, incluyendo les plantes (fitohormona).
La especialidá médica que s'encarga del estudiu de les enfermedaes rellacionaes coles hormones ye la "endocrinoloxía".
El conceutu de secreción interna apaeció nel sieglu XIX, cuando Claude Bernard describir en 1855, pero nun especificó la posibilidá de qu'esistieren mensaxeros que tresmitieren señales dende un órganu a otru.
El términu hormona foi acuñáu en 1905, que deriva del verbu griegu ὁρμἀω ("poner en movimientu, aguiyar"), anque yá enantes habíense descubiertu dos funciones hormonales; la primera, fundamentalmente del fégadu, afayada por Claude Bernard en 1851. La segunda descubierta foi la función de la migollu suprarrenal, afayada por Alfred Vulpian en 1856. La primer hormona que s'afayó foi la adrenalina, descrita pol xaponés Jokichi Takamine en 1901. Darréu l'estaunidense Edward Calvin Kendall aislló la tiroxina en 1914.
Cada célula ye capaz de producir una gran cantidá de molécules reguladores. Les glándules endocrines y los sos productos hormonales tán especializaos na regulación xeneral del organismu según tamién na autorregulación d'un órganu o texíu. El métodu qu'utiliza l'organismu pa regular la concentración d'hormones ye balance ente la retroalimentación positiva y negativa, encontáu na regulación de la so producción, metabolismu y escreción. Tamién hai hormones trófiques y non trófiques, según el blancu sobre'l cual actúen.
Les hormones pueden ser aguiyaes o tornaes por:
Un grupu especial d'hormones son les hormones trófiques qu'actúen aguiyando la producción de nueves hormones per parte de les glándules endócrinas. Por casu, la TSH producida pola hipófisis aguiya la lliberación d'hormones tiroideas amás d'aguiyar la crecedera de dicha glándula. Apocayá afayáronse les hormones de la fame: ghrelina, orexina y péptido YY, y los sos antagonistes como la leptina.
Les hormones pueden segregase en forma cíclica, conformando verdaderos biorritmos(ej: secreción de prolactina mientres la lactancia, secreción de esteroides sexuales mientres el ciclu menstrual). Con al respective de la so regulación, el sistema endocrín constitúi un sistema cibernéticu, capaz de autorregularse al traviés de los mecanismos de retroalimentación ("feedback"), que pueden ser de dos tipos:
Ej: la ACTH segregada pola hipófisis aguiya la secreción de glucocorticoides adrenales que inhiben la secreción de ACTH pola hipófisis.
De la mesma, según el númberu de glándules arreyaes nos mecanismos de regulación, los circuitos glandulares pueden clasificase en:
Según la so naturaleza química, reconócense tres clases d'hormones:
Les hormones tienen la característica d'actuar sobre les célules, que tienen de disponer d'una serie de receptores específicos. Hai dos tipos de receptores celulares:
Receptores de membrana: usar les hormones peptídicas. Les hormones peptídicas (1. mensaxeru) afitar a un receptor proteicu qu'hai na membrana de la célula, y aguiyen l'actividá d'otra proteína (unidá catalítica), que fai pasar el ATP (intracelular) a AMP (2º mensaxeru), que xunto col calciu intracelular, activa la enzima proteína quinasa (responsable de producir la fosforilación de les proteínes de la célula, que produz una acción biolóxica determinada). Esta ye la teoría o hipótesis de 2º mensaxeru o de Sutherland.
Receptores intracelulares: usar les hormones esteroideas. La hormona traviesa la membrana de la célula diana per espardimientu. Una vegada dientro del citoplasma acomuñar col so receptor intracelular, col cual viaxa al núcleu travesando xuntos la membrana nuclear. Nel núcleu afitar al DNA y fai que se sintetice ARNm, qu'induz a la síntesis de nueves proteínes, que se van traducir nuna respuesta fisiolóxica, o bien, puede allugase nel llugar de la maquinaria biosintética d'una determinada proteína pa evitar la so síntesis.
Son péptidos de distintu llargor o derivaos de aminoácidos; cuidao que la mayoría nun traviesen la membrana plasmática de les célules diana, éstes disponen de receptores específicos pa tales hormones na so superficie.
La so naturaleza lipófila déxa-yos travesar la bicapa lipídica de les membranes celulares; el so receptores específicos alcontrar nel citosol o nel núcleu de les célules diana.
Una gran cantidá d'hormones son usaes como melecines. Les más comúnmente usaes son estradiol y progesterona nes píldores anticonceutives y na terapia de reemplazu hormonal, la tiroxina en forma de levotiroxina nel tratamientu pal hipotiroidismo, los corticoides para enfermedaes autoinmunes, trestornos respiratorios severos y ciertos cuadros alérxicos. La insulina ye usada por munchos diabéticos. Preparaciones locales usaes en otorrinolaringoloxía frecuentemente contienen equivalentes a la adrenalina. Los esteroides y la vitamina D son componentes de ciertes cremes que s'utilicen en dermatoloxía.
Conflictu árabe-israelín
El conflictu árabe-israelín (en árabe: الصراع العربي الإسرائيلي "Al-Sira'a A el'Arabi A'Israili"; en hebréu: הסכסוך הישראלי-ערבי "Hai'Sikhsukh Hai'Yisraeli-Aravi") referir a la tensión político y los conflicto armaos ente'l Estáu d'Israel y los sos vecinos árabes sobremanera los palestinos.
La so definición, hestoria y posibles soluciones son materia de permanente alderique y los problemes qu'inclúi varien col tiempu. Al día de güei, les principales cuestiones son la soberanía de la Franxa de Gaza y Cixordania, el estatus de la parte oriental de Xerusalén, de los Altos del Golán y de les Granxes de Shebaa, el destín de los asentamientos israelinos y de los refuxaos palestinos, la reconocencia d'Israel y Palestina y del so derechu a esistir y vivir en paz al abelugu d'amenaces y actos de fuerza, según la relación d'Israel con Siria y el Líbanu. Anguaño Israel tien trataos de paz vixentes con Exiptu y Xordania que garanticen la so convivencia. Coles mesmes, tien trataos d'alto'l fueu roblaos col Líbanu, Siria y Arabia Saudita que, magar nun reconocen la esistencia de Israel, sí que supunxeron na práctica un mecanismu eficaz pal cese de les hostilidaes. Tamién esiste un complexu alcuerdu con Palestina, que supon l'establecimientu d'una especie de protectoráu israelín sobre zona palestina y un altu'l fueu parcial.
Mientres dellos sieglos, el pueblu xudíu vivió estremáu en dellos países del mundu, especialmente en Europa, no que se conoz por Diáspora. La convivencia d'éstos col restu d'europeos non siempres foi fácil, les persecuciones y pogromos especialmente na Europa del Este a finales del sieglu XIX fueron determinantes pa l'apaición y puxanza del sionismu políticu, que reclamaba un Estáu propiu pa toles comunidaes xudíes esvalixaes pel mundu. Los sionistes culturales sorrayaben la importancia que tenía convertir a Palestina nun centru pa la crecedera espiritual y cultural del pueblu xudíu. Na dómina na que se fundó'l sionismu, Palestina formaba parte del Imperiu otomanu y taba habitada por cristianos y musulmanes na so gran mayoría, y una pequeña comunidá de xudíos relixosos que, anque minoritaria, tenía una implantación significativa especialmente en Xerusalén y contorna.
En 1914, el Imperiu otomanu decidió entrar na Primer Guerra Mundial y el gobiernu británicu empezó a ver al movimientu sionista como un posible aliáu nuna guerra que paecía desenvolvese mal pa los aliaos. Escontra 1917, David Lloyd George y Arthur Balfour, primer ministru y secretariu d'esteriores respectivamente, buscaben aliances que pudieren ameyorar el cursu de la guerra. Consideróse entós que los xudíos podríen ser doblemente útiles, ayudando a sostener el frente oriental y aguiyando l'esfuerzu bélicu estaunidense. Foi según producióse'l 2 de payares de 1917 la Declaración Balfour, pola qu'el Reinu Xuníu declarábase favorable a los planes sionistes de creación d'un llar nacional xudíu en Palestina. La victoria sobre los otomanos dexaría al gobiernu británicu col control de Palestina nos siguientes trenta años, en forma de Mandatu de l'apocayá creada Sociedá de Naciones.
Mientres la década de 1920 el númberu de xudíos en Palestina amontóse notoriamente: en 1922 el so númberu yera de 83 790 sobre una población total de 752 048; en 1929 había 156 481 nuna población total de 992 559, doblando la so población en siete años. La inmigración xudía enriábase al traviés de la Organización Sionista Mundial, que la so figura principal yera Jaim Weizmann, y venceyada cola Axencia Xudía para Palestina, qu'exercía como un gobiernu pa los xudíos de Palestina, mercando tierra y construyendo escueles y hospitales. La principal figura de la organización escontra la metá de los años trenta yera David Ben Gurión.La filosofía de Ben Gurión y los sos colegues yera la de "construyir Sion", forxando una nación xudía. Los árabes nun tener instituciones similares a les que los xudíos taben desenvolviendo, debíu al feudalismu qu'entá esistía y que dexaba a les cles más poderoses apoderar a la mayoría de la población, destacando los continuos enfrentamientos ente los Husseinis y Nashashibis.
Palestina tuvo relativamente sele ente 1922 y 1928, momentu en que se desamarró la violencia en Palestina en forma d'enfrentamientos ente árabes y xudíos y ente los mesmos árabes na Barrera Oeste de Xerusalén. N'agostu de 1929 estos enfrentamientos saldar cola matanza de Hebrón, de Safed y d'otres comunidaes xudíes palestines en 1929. La resultancia d'estos incidentes foi la muerte de 133 xudíos y 116 árabes, y una reinterpretación a la baxa de la Declaración Balfour y de les aspiraciones sionistes: dos comisiones britániques, sol mandu de Walter Shaw y John Hope-Simpson, intentaron redefinir la política británica en Palestina, identificando'l mieu de los árabes ante la inmigración y la compra de tierres per parte xudía como principal causa de les dificultaes ente dambes comunidaes. L'encamientu de Hope-Simpson de que les característiques del territoriu namái almitiríen 20.000 inmigrantes xudíos más, provocó'l refugu de los sionistes. Sicasí, en febreru de 1931, el Primer Ministru británicu Ramsay MacDonald escribió a Weizmann indicándo-y qu'el so gobiernu nun tener# cuenta de prohibir la inmigración xudía, debíu principalmente a que la situación en Palestina paecía aselase nuevamente. Sicasí, esti aselu relativu nun duraría enforma tiempu: el desenvolvimientu políticu européu camudaría por completu'l conflictu árabe-israelín. El 30 de xineru de 1933, Adolf Hitler llegó al poder en Alemaña y en marzu yá asegurara la so dictadura.
La medría del antisemitismu en Alemaña y Rumanía fixo qu'un gran númberu de xudíos colar d'Europa, teniendo a Palestina como única opción por cuenta de les restricciones migratories de los Estaos Xuníos. En 1936, la población xudía amontárase hasta los 370.483 sobre una población total de 1.336.518. La reacción árabe contra lo qu'ellos consideraben un tresformamientu desagradable del país foi la Revuelta Árabe, qu'empezó'l 15 d'abril de 1936 col asesinatu d'un xudíu cerca de Nablús. La escala de la revuelta dio llugar a un esplegue importante de fuerces britániques, según a la simpatía oficial d'estes na Haganá, la fuerza defensivo de la Axencia Xudía.
La Comisión Real Palestina, so mandu de Lord Peel, foi encamentada col llabor d'investigar les causes subxacentes de los disturbios y d'encamentar una solución pa trepar coles "quexes lexítimes" d'árabes y xudíos. El so máximu esponente, el profesor Reginald Coupland de la Universidá d'Oxford, llegó a la conclusión de qu'esistíen en Palestina dos cultures claramente estremaes: una árabe d'orixe asiáticu y una xudía d'orixe européu. Considerando que dos cultures tan oldeaes nun llegaríen a convivir nun únicu estáu, Coupland propunxo como única solución la partición en do Estaos distintos. Coupland consiguió convencer a los sos colegues de la Comisión ya inclusive a Weizmann, quien se convirtió nun defensor de la partición. Aun así, non tolos sionistes taben a favor de la partición y los árabes oponíense frontalmente a ella.
Escontra finales de 1937, los británicos empezaron a abandonar el so sofitu a la idea del llar xudíu y a la partición del Mandatu cuidao que buscaben asegurase la simpatía árabe na situación prebélica que preludiaba la Segunda Guerra Mundial. Una nueva declaración, conocíu como Libro Blanco, foi patrocináu por Malcolm MacDonald, ministru británicu de Colonies, que supunxo un xiru completu de la política británica en Palestina y el fin del so compromisu colos xudíos empecipiáu dos décades enantes por aciu la Declaración Balfour. El Llibru Blanco foi publicáu semana enantes del empiezu de la Segunda Guerra Mundial y establecía que nel plazu de diez años Palestina convertir nun solu Estáu independiente gobernáu de mancomún por árabes y xudíos. Según el nuevu plan, la inmigración xudía llindar a 75.000 persones nos siguientes cinco años y col previu consentimientu árabe (lo que na práctica suponía'l zarru a la inmigración llegal en víspores del entamu de la guerra), de cuenta que los xudíos caltuvieren siempres un estatus minoritariu.
A pesar que munchos árabes diéronse cunta que la nueva declaración favorecía en gran midida les sos aspiraciones, el gobiernu exipciu y dalgunos de los principales líderes palestinos como'l exiliado Amin al-Husayni refugar por considerala insuficiente. L'alianza del líder palestín col Tercer Reich, qu'incluyó'l reclutamiento d'una división de musulmanes bosnios pa les SS, estropiaríen de manera incalculable la causa palestina, al acomuñar col réxime nazi.
Nel casu de los xudíos, la nueva política del gobiernu británicu afigurada nel Llibru Blanco, que la so vixencia caltener mientres la guerra, foi vista como un actu de delación, magar lo cual caltuvieron el so sofitu a Gran Bretaña nel inminente conflictu bélicu. En payares de 1938, la "Reichskristallnacht", na que los nazis dieron rienda suelta al terror d'Estáu contra los xudíos, reveló les verdaderes intenciones del III Reich y provocó la emigración xudía.
La torga per parte de les autoridaes britániques de la inmigración xudía escontra Palestina (como punxo de relieve'l casu del barcu SS "Struma") confirmó la creencia xudía de que la protección podía ser algamada namái por aciu la construcción d'un Estáu onde los xudíos pudieren controlar el so propiu destín, motivu pol cual la Haganá empezó a mercar y a fabricar armes. Más problemátiques pa los británicos fueron les actividaes d'otros dos grupos xudíos clandestinos: el Irgun Zvai Leumi ("Organización Militar Nacional") y el Leh'i ("Lluchadores pola Llibertá d'Israel"), que representaben la tradición d'estrema derecha del sionismu, en conflictu cola Agencía Xudía y el movimientu oficial.
En febreru de 1944, el Irgún, dirixíu por un mozu xudíu polacu, Menahem Begin, proclamó que los británicos traicionaren al pueblu xudíu y declaró la guerra al Mandatu. El Lehi fuera creáu por otru xudíu polacu, Abraham Stern, que'l so rensía escontra los británicos fixo que simpatizara colos mesmos alemanes. El 6 de payares de 1944, los sos miembros asesinaron a Lord Moyne, el ministru británicu en Oriente Mediu. Esti fechu provocó l'antipatía de Winston Churchill, amigu cercanu de Moyne, quien entamara desenvolver l'Estáu xudíu xusto dempués de la guerra.
Naquel tiempu, gran parte d'Oriente Mediu taba baxu control británicu, con intereses nel Golfu Pérsicu y con bases aérees en Iraq. De los estaos estremeros con Palestina, Líbanu y Siria fueren lliberaos del Mandatu francés en 1943 y 1946 respectivamente. Exiptu caltenía relaciones importantes colos británicos debíu al tratáu de 1936, que'l so elementu más importante yera la zona del Canal de Suez. Transjordania independizar en 1946, pero taba estrechamente venceyada a Gran Bretaña. Nun momentu que se diba a demostrar hestóricu pa los árabes palestinos, éstos escarecíen de les necesaries estructures polítiques y de lideralgu, incapaces de copiar la bien entamada estructura política de los xudíos cola Axencia Xudía. D'acordies con dellos autores, el mundu árabe polo xeneral, y l'árabe palestín en particular, atopar nuna condición de desventaxa p'aguantar al desafíu sionista que s'averaba. D'acordies con otru historiadores, como Joan B. Culla, el maximalismu de la posición árabe torgó aprovechar les oportunidaes de que dispunxeron nos distintos procesos negociadores, priorizando la espulsión de los xudíos y los intereses propios de los nuevos estaos árabes vecinos de la zona (inclusive la posibilidá de anexionarse la parte árabe de Palestina), percima de los intereses de la población árabe palestina y del derechu reconocíu a estos pa disponer del so propiu estáu.
El presidente estaunidense de vez, Harry S. Truman tenía cierta simpatía pola causa xudía pero, na práctica, Truman solamente dirixió la so atención escontra Palestina dempués d'un intentu fallíu de persuadir al Congresu de dexar a un gran númberu de xudíos establecese nos Estaos Xuníos. El 31 d'agostu de 1946 pidió formalmente al gobiernu británicu qu'emitiera 100.000 certificaos d'inmigración, señalando que ""nengún otru problema ye tan importante pa quien conocieron los horrores de los campos de concentración"". La respuesta británica foi negativa, señalando que nos campos europeos había munches víctimes de Hitler y que los xudíos nun teníen de poner se a la cabeza de la llista. El tonu de la contestación británica amosaba hasta qué puntu l'actitú británica alloñárase de la simpatía pro-sionista de 1944, y abríase asina'l camín pa la llucha de los xudíos contra los británicos nel mandatu de Palestina, que'l so atentáu más famosu foi contra'l cuartel xeneral británicu, agospiáu nel Hotel Rei David de Xerusalén, que causó 91 muertos, y que a la llarga condució a los británicos fora de Palestina y allanó el camín pa la creación del Estáu xudíu.
El 29 de payares de 1947, tres múltiples disputes diplomátiques, la Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes aprobó'l Plan de Partición de Palestina en do Estaos, unu árabe y otru xudíu, nin compautos nin homoxéneos, estremaos en trés respectives porciones apenes xuníes. El proyectu atribuyó a los árabes el 46% del territoriu (11.500 km²) y a los xudíos el 54% (14.100 km², de los cualos 11.750 km² correspondíen al desiertu del Néguev). Xerusalén y la so área circundante, incluyida Belén, conformaríen un "corpus separatum" de 700 km² so l'alministración del Conseyu d'Alministración Fiduciaria de les Naciones Xuníes. Amás, esti plan prevía la retirada del exércitu británicu del Mandatu enantes d'agostu de 1948 y la fixación de les fronteres ente los dos Estaos y en la mesma Xerusalén.
Los xudíos aceptaron el Plan propuestu, a pesar de nun tar acordies con los términos d'un repartu que faíen indefendible y pocu vidable'l territoriu asignáu, pero los árabes refugar de planu. L'Altu Comité Árabe (l'organismu de la dirigencia árabe-palestina) calificó de "absurdos, impracticables ya inxustos" tanto la repartida como la propuesta federal y, viendo perdíu'l terrén diplomáticu, amenaciaron cola guerra pa defender la Palestina árabe.
El 15 de mayu de 1948 expiró el Mandatu Británicu de Palestina. Un día enantes, los xudíos proclamaron la independencia del Estáu d'Israel nel so parte del territoriu otorgada pol Plan de Partición de la ONU, por cuenta de la festividá del sabbat. Esta declaración provocó como reacción inmediata la invasión de los exércitos de l'alianza árabe, dando asina entamu a la guerra árabe-israelina de 1948.
Ben Gurion, qu'inauguró'l cargu de primer ministru del Estáu d'Israel, aceptó la partición de Palestina en territorios israelinos y territorios palestinos que la ONU estableció en 1947. Pero tenía un vieyu pensamientu de fondu: en carta a la so muyer confió que 
A otru día de la Declaración d'independencia del Estáu d'Israel nel territoriu asignáu pol Plan de la ONU pa la partición de Palestina de 1947, los cinco estaos árabes vecinos (Líbanu, Siria, Transjordania, Iraq y Exiptu), inconformes con dichu Plan, declaráron-y la guerra al naciente Estáu d'Israel ya intentaron invadilo.
Na guerra intermitente que tuvo llugar mientres los siguientes 15 meses (con delles tregües promovidas pola ONU), Israel conquistó un 26% adicional del antiguu mandatu británicu, ente que Transjordania y Exiptu ocuparon la parte restante destinada pola ONU al Estáu árabe-palestín: Exiptu ocupó Gaza y Transjordania se anexionó Cixordania y Xerusalén Este, refundando el país col nome de Xordania.
La guerra provocó miles de movíos en dambos sentíos: árabes de la zona israelina fueron obligaos a movese a les vecines Gaza y Cixordania, y tamién a otros países árabes más alloñaos, dando orixe al problema de los refuxaos palestinos, qu'inda güei perdura. Na zona israelina quedaron 100.000 árabes, qu'adquirieron la nacionalidá israelina y que, polo xeneral, gociaron de los derechos plenos de ciudadanía a partir de 1950, incluyendo la so incorporación al exércitu nel casu de los drusos. Según la historiografía tradicional israelina, la salida de los árabes de la so tierra deber a que la dirigencia árabe socatró a la población árabe en Palestina a abandonar los sos llares pa garantizar a les tropes árabes mayor llibertá de movimientu. Sicasí, les fontes propalestines, pero tamién dalgunos de los nuevos historiadores israelinos cuestionaron esti aspeutu.
En forma paralela, les comunidaes xudíes qu'habitaben en países árabes (munches dende primero que eses tierres fueren arabizadas y islamizadas), viéronse obligaes a emigrar nos años siguientes. Solo mientres la década de 1950, 608.200 xudíos orientales, una cifra equivalente a la de refuxaos palestinos, fuxeron o fueron espulsaos de territorios árabes y abelugar n'Israel, onde llograron la ciudadanía israelina gracies a la denominada Llei de la Torna; otros 290.800 refuxaos xudíos establecer en Francia o nos Estaos Xuníos (vease Éxodu xudíu de países árabes). El fenómenu tuvo intensidá distinta según los países, dende la confiscación de bienes y tierres a la persecución directa. La resultancia seya que non foi la lliquidación casi total de les comunidaes xudíes nos países árabes. 
En 1948, la ONU reconoció'l derechu a la torna de los refuxaos palestinos y creó la Axencia de les Naciones Xuníes pa los Refuxaos Palestinos (UNRWA) cola esperanza d'una torna inmediata, daqué que sicasí nun asocedió. Al enllargase indefinidamente la so condición de "refuxaos", y quedar la so suerte en manos de la ONU, nunca llograron la nacionalidá de los países árabes que los acoyeron y permanecieron en condiciones d'esraizadura y precarización. Pela so parte, los refuxaos xudíos, que nun recibieron reconocencia nin ayuda dalguna per parte de la ONU, fueron integraos rápido n'Israel.
La guerra de 1948 anque supunxo la independencia de Israel, nun significó'l final de les hostilidaes ente esti país y los sos vecinos árabes. Mientres tola década de 1950 asocediéronse continuos ataques per parte de grupos sofitaos principalmente por Exiptu, lo que llevó en 1956 a Israel, tres el bloquéu exipciu del estrechu de Tirán, a roblar una alianza pa un ataque conxuntu a Exiptu col Reinu Xuníu y Francia, de la mesma cafiantes con Gamal Abdel Nasser, entós presidente d'Exiptu, pola nacionalización del Canal de Suez.
Anque militarmente los aliaos algamaron tolos sos oxetivos, la presión diplomática conxunta de la Unión Soviética y EE. XX. forzó a éstos a retirase, no que los países árabes consideraron una victoria política. De resultes d'esta guerra, la ONU esplegó una fuerza de cascos azules ente Exiptu y Israel.
Nesti contestu, los árabes empezaron a entamase en distintes asociaciones p'aguantar. La más importante foi la OLP (Organización pa la lliberación de Palestina), fundada en mayu de 1964 en Xerusalén col sofitu de la Lliga Árabe y a instancies del presidente exipciu Gamal Abdel Nasser, como organización palestina unificada.
En 1967 el líder exipciu Nasser pidió a les Naciones Xuníes que retirara a los Cascos Azules de Gaza, el Sinaí, y de les islles de Tirán y Sanafir (a la entrada del Golfu de Eilat-Aqaba), solicitú que la ONU, nesi entós presidíes por O Thant, aceptó, magar que eso significaba arrenunciar al so papel d'interposición. Exiptu movilizó 80.000 soldaos nel Sinaí y ocupó les islles del golfu de Aqaba el 22 de mayu. Esto volvió poner en peligru la salida de los barcos israelinos al Mar Coloráu, y foi consideráu un "casus belli" per parte del gobiernu israelín. Nesi mesmu mes, Exiptu, Siria ya Iraq roblaron un pactu de defensa mutua. El 5 de xunu de 1967, ante la negativa exipcia de desbloquiar el Golfu de Aqaba, y ante la nueva realidá estratéxica, Israel bombardeó l'aviación exipcia asitiada na península del Sinaí, dando empiezu d'esta forma a la Guerra de los Seis Díes.
Nos 6 díes que duró la guerra, Israel conquistó la Franxa de Gaza, Cixordania, Xerusalén Este, la península del Sinaí y los Altos del Golán (Siria).
La folada palestina de refuxaos foi d'unes 300.000 persones, de los que casi un terciu yeren abelugaos per segunda vegada. La mayoría se exilió en Líbanu, Xordania, Siria y los Estaos del Golfu Pérsicu.
Los Resolvimientos más importantes nel conflictu árabe-israelín son:
En payares de 1967 Naciones Xuníes adoptó'l resolvimientu 242 pola qu'apuraba a Israel a retirar el so exércitu de los territorios ocupaos mientres la Guerra de los Seis Díes y a los países árabes a respetar y reconocer el derechu d'Israel a vivir en paz nel interior de fronteres reconocíes internacionalmente. La OLP refugó categóricamente el Resolvimientu por considerar que "apataya los derechos de dos millones de palestinos", y esixíen qu'Israel cumpliera'l so parte y retirárase de los territorios conquistaos, cosa que nun fixo y que marcaría'l conflictu hasta l'actualidá. Nos años siguientes a la guerra de 1967 pasar a una guerra soterrada conocida como guerra de Gastadura. Israel anexionó el conceyu de Xerusalén ya incentivó los asentamientos de xudíos nos territorios ocupaos. Exiptu multiplicó'l so hostigamiento militar contra Israel, que remataría na guerra de Yom Kipur, ya intensificó el so sofitu a los grupos armaos palestinos que, a partir de 1968 (y col sofitu de Siria al FPLP), empecipiaron una esguilada terrorista internacional ensin precedentes (secuestros, ataque y esplosión d'aviones comerciales, atentaos contra embaxaes y diplomáticos d'Israel, ataques a intereses de la comunidá xudía en tol mundu, atentaos contra instalaciones de gas y petroleres, etc. Esta esguilada remataría finalmente na masacre de Múnich).
El testu del resolvimientu 242 ye ambiguu tocantes a si esixe a Israel una retirada de tolos territorios ocupaos na guerra (según el testu de la versión francesa: "Retrait des forces armées israéliennes des territoires occupés lors du récent conflit") o de parte de los territorios (según la versión inglesa: "Withdrawal of Israeli armed forces from territories occupied in the recent conflict").
El resolvimientu tamién llama a la mutua reconocencia de los Estaos xudíu y árabe y al respetu del derechu a esistir dientro de fronteres segures y internacionalmente reconocíes, lo que foi reconocíu formalmente pola OLP en 1988, pero non por Hamás (fuerza electoralmente mayoritaria na actualidá, pero non en 1988) nin por otres organizaciones palestines, y seya que non nun foi respetáu na práctica magar los distintos alcuerdos. Israel, pela so parte, solo completó la retirada de la Franxa de Gaza, calteniéndose entá en Cixordania.
El resolvimientu tamién declara la necesidá de garantizar el llibre saléu sobre agües internacionales na zona y el xustu resolvimientu del problema de los refuxaos, ensin especificar el significáu del términu "xustu resolvimientu" y ensin llindar la so estensión a los refuxaos palestinos solamente, anque los refuxaos xudíos nunca fueron teníos en cuenta como tales pola ONU.
La Guerra de gastadura foi una guerra llindada ente Exiptu ya Israel que tuvo llugar mientres los años 1968 a 1970. Foi empecipiada per Exiptu nun intentu de reponer el Sinaí, del cual Israel tenía'l control dende la Guerra de los Seis Díes. La guerra supunxo tamién un fechu importante que ye la intervención directa de la Unión Soviética nel conflictu árabe israelín. La guerra terminó con un altu'l fueu robláu ente los países en 1970 con fronteres nel mesmu llugar que cuando la guerra empezó.
La Guerra de Yom Kipur, Guerra del Ramadán o Guerra d'Ochobre, foi un conflictu armáu ente Israel y los países árabes de Exiptu y Siria, que tuvo llugar mientres ochobre de 1973. Exiptu y Siria empecipiaron el conflictu pa recuperar los territorios qu'Israel ocupaba dende la Guerra de los Seis Díes de 1967. Dambes partes sufrieron graves perdes, anque Israel caltuvo los territorios conquistaos.
El 6 d'ochobre de 1973, día de la festividá xudía del Yom Kipur, Exiptu y Siria llanzaron el so ataque contra Israel. La fecha fuera escoyida con cuidu una y bones la mayoría de la población israelina taba nes sos cases ayunando, más vulnerables. L'exércitu exipciu crució rápido'l canal de Suez superando rápido les defenses israelines. Coles mesmes, les fuerces siries avanzaron nos Altos del Golán. Una vegada recuperada la península del Sinaí, Anwar el Sadat, presidente d'Exiptu, decidió parar el frente exipciu dando por bona la recuperación del so antiguu territoriu. Esto dexó a Israel concentrar toles sos fuerces nel frente norte y recuperar la iniciativa nuna guerra na que per primer vegada vio como foi superáu polos sos enemigos árabes. Esta decisión tomada pol presidente exipciu consideróse una traición nel mundu árabe y motivaría, años más tarde, el so asesinatu nun desfile militar.
Superáu l'impactu del golpe militar y l'altu númberu de baxes, a mediaos de octubre Israel movilizara a les sos tropes y llanzara una serie de contraataques en dambos frentes. Movió a los sirios de los Altos del Golán, invadió'l mesmu país y amenació la capital, Damascu, cola artillería, asitiando un gruesu de tropes a 100 km; coles mesmes, avanzaba na contraofensiva del Sinaí, faciendo recular a los exipcios más allá de les sos fronteres y cruciando la Canal de Suez, asitiando unidaes blindaes a 40 km de El Cairu.
Los países árabes, ante esta realidá, decidieron llevar alantre una guerra económica y embargaron el petroleu de los países qu'ayudaron a Israel, coles mesmes qu'amenorgaben les vientes col propósitu de llograr un aumentu de los precios. El so efectu foi una desestabilización de la economía internacional, que primió a los EEXX y la XRSS a algamar un alcuerdu al traviés de la ONU. Tres el resolvimientu de la ONU de 22 d'ochobre, llegar a un altu'l fueu'l 25. Exiptu empezó per alloñar se de les tesis soviétiques y averase a los Estaos Xuníos. Siria caltuvo les sos posiciones de vinculación cola XRSS. Dambes partes consideráronse vencedores. A partir d'esti momentu, Israel nun va confiar más nuna seguridá estática, pero l'aproximamientu d'Exiptu al mundu occidental va favorecer los alcuerdos de Camp David tiempu dempués.
Tres el Setiembre Negru de 1970, miles de guerrilleros palestinos son espulsaos de Xordania y la OLP decide establecer les sos bases nel Líbanu, dende onde empezaron a realizar incursiones en territoriu israelín pa provocar atentaos, calteniendo enfrentamientos directos coles fuerces israelines a lo llargo de la frontera sur del Líbanu. En marzu de 1978, dempués de qu'un comandu palestín causara la muerte de 35 civiles israelinos a bordu d'un autobús, el gobiernu de Menahem Begin ordena a tres brigaes del Tsahal qu'invadieren unos 1000 kilómetros cuadraos del sur del Líbanu, hasta'l ríu Litani, coles mires d'acabar coles bases de los "fedayín". Antes de retirase, tres meses dempués, Israel establez una "zona de seguridá" de 10 kilómetros d'anchu y población cristianu-maronita y dexar en manos de la milicia aliada Exércitu del Líbanu Llibre (dempués Exércitu del Sur del Líbanu). De la mesma, la ONU esplega una fuerza d'interposición (UNIFIL) ente la "zona de seguridá" y el ríu Litani cola misión de velar pola desmilitarización de la área. Ente 1979 y 1981, la comunidá cristiana, al traviés de les Falanxes libaneses, establez una alianza estratéxica con Israel, una vegada rota la que calteníen con Siria hasta entós.
En xunu de 1982 xuntu al recrudecimiento de los incidentes armaos na frontera o dientro d'Israel, produzse un atentáu del grupu palestín de Abu Nidal contra l'embaxador israelín en Londres. Eso impulsa a Israel a invadir el Líbanu, nuna operación de grandes proporciones que va denominar "Operación Paz pa Galilea". Trés díes depués del atentáu, el 6 de xunu, un impresionante esplegue del Tsahal formáu por casi 100.000 soldaos (equivalente a ocho divisiones) y 1.500 tanques, sofitaos pola aviación y la marina, supera la "zona de seguridá" y les fuerces de la UNIFIL y afonden en territoriu libanés. Anque la idea declarada pol entós ministru de Defensa, Ariel Sharón, yera nun superar 40 kilómetros, les fuerces del Tsahal lleguen hasta la periferia de Beirut y la carretera que la xune con Damascu. Los palestinos ufierten una resistencia bien desigual, y Siria, aprovecha a presentar batalla frontera, con 30.000 soldaos y 400 tanques de refuerzu. Israel destrúi'l sistema de misiles antiaéreos siriu esplegáu na Bekaa libanesa y balta 29 de los 100 aviones caza que Siria unvia. El 11 de xunu entra a valir l'altu'l fueu impuestu por EE.XX., esixíu tamién pola XRSS. Cola mediación estaunidense, empieza la evacuación de casi 15.000 combatientes y burócrates de la OLP y tamién de los soldaos sirios. Porten el so armamentu llixeru, en señal de capitulación honrosa: los sirios tornen al so país per vía terrestre, y los palestinos son tresportaos a Chipre, dende onde son esvalixaos a dellos países (Arxelia, Yemen, Iraq, Xordania, Sudán). La cúpula de la OLP, con Arafat a la cabeza, establez el so nuevu cuartel xeneral en Túnez.
Unos díes dempués, el Parllamentu libanés, ante la nueva correlación de fuerces, escueye al cristianu maronita Bashir Gemayel, sustituyendo a Elias Sarkis, qu'escosó'l so mandatu. Sicasí, enantes de tomar posesión, Gemayel ye asesináu por un axente siriu, xuntu con otres 29 persones que s'atopaben nesi momentu nel cuartel xeneral de les Falanxes Libaneses en Beirut. En vengación pol asesinatu, les Falanxes Libaneses entraron nos campamentos de refuxaos palestinos de Sabra y Chatila, provocando una masacre civil na que morrieron cientos de persones. Una comisión xudicial israelina del más altu nivel –la Comisión Kahan– investigó lo asocedío. Señaló a los cristianos falanxistes como autores materiales de les muertes, pero imputaba a Israel una responsabilidá indirecta» por non evitala al producise los fechos sol control militar israelín de la ciudá, veredictu que provocó un fondu impactu na opinión internacional y en la mesma Israel, que destituyó al entós ministru de Defensa, Ariel Sharon.
En mayu de 1983, Israel y Líbanu algamaron un alcuerdu pa la retirada de les tropes israelines. Sicasí, el tratáu de paz nun aportar# a ratificáu y, en marzu de 1984, so presión siria, Líbanu atayó l'alcuerdu. Ante la pinga de baxes israelines y los constantes atentaos xiinos (un promediu de 100 al mes), Israel empecipió'l so repliegue unillateral y progresivu en 1985, dexando de nuevu la llamada "zona de seguridá" (unos 850 kilómetros cuadraos) en manos del cristianu libanés (y pro-israelín) Exércitu del Sur del Líbanu, con una presencia menor de tropes del Tsahal.
Finalmente, en mayu de 2000, Ehud Barak, primer ministru israelín, cumple la so promesa electoral de retirar toles sos tropes del sur del Líbanu, en cumplimientu del resolvimientu 425 del Conseyu de Seguridá de la ONU. La ONU verificó "in situ" la retirada israelina al sur de la frontera internacional. Les granxes de Shebaa, un pequeñu terrenal de 20 kilómetros cuadraos na falda del monte Hermón qu'el Tsahal tomó a los sirios en 1967, y qu'agora Beirut reclama como propiu, sirviólu a Hezbolá (la milicia xiina proiraní) como sida pa caltener la so hostigamiento armáu contra Israel y pa nun aceptar el resolvimientu 1559 de la ONU, que la obligaba a desarmase y dexar el control de la frontera en manos del exércitu libanés.
El estatus de Xerusalén sigui siendo unu de los puntos de disputa claves del conflictu árabe-israelín. Israel siempres reclamó Xerusalén como capital relixosa y civil del pueblu xudíu. Los árabes, que la controlaron mientres 700 años, o los turcu musulmanes, que la gobernaron mientres otros 400, o los xordanos-palestinos, mientres 19 años más (1948-1967), nunca-y procuraron nengún estatus especial de capitalidad hasta tiempos bien recién. La ONU pretendió da-y un estatus internacional, alministrada por Naciones Xuníes (resolvimientu 303). Sicasí, la ciudá quedó estremada en dos partes tres la guerra árabe-israelina de 1948. La parte occidental de Xerusalén foi proclamada capital d'Israel en 1950. El llamáu Xerusalén Esti, qu'incluyía la Ciudá Vieya, quedó so control xordanu. Mientres la Guerra de los Seis Díes, Israel algamó'l Muriu de los Llamentos de la Ciudá Vieya, al pie de tol este de la ciudá, que taba baxu control xordanu dende 1949, y unificó administrativamente el conceyu.
En 1980, Israel promulgó la Llei de Xerusalén que declaraba a la ciudá, incluyida la parte oriental y una amplia zona periférica, como «capital eterna ya indivisible» del Estáu d'Israel. La ONU retrucó col resolvimientu 478, qu'invalidaba dicha declaración de capitalidad, y aconseyó a los sos miembros a qu'asitiaren les sos embaxaes en Tel Aviv. Solo Costa Rica y El Salvador caltuvieron, hasta agostu del 2006, les sos embaxaes en Xerusalén.
Pela so parte, la Autoridá Nacional Palestina reclama Xerusalén Esti ("Al-Quds") como la capital del futuru Estáu palestín a partir de 1967, tres la conquista israelina de los barrios orientales. Antes, mientres los dos décades que permaneció so alministración xordana, la OLP nun plantegó la cuestión de la capitalidad. En 2002, foi ratificáu por llei roblada por Arafat.. La ONU sigue calteniendo qu'el estatus de Xerusalén ye'l d'una ciudá internacional que la so soberanía tien de ser resuelta en futures negociaciones ente israelines y palestinos, polo que considera una ocupación illegal» el control israelín sobre Xerusalén Este. Nel añu 2000, Yasir Arafat refugó una propuesta de paz del primer ministru Ehud Barak que, ente otros munchos puntos, incluyía dexar so soberanía palestina'l Barriu Musulmán y Cristianu de la ciudá conquistaos en dicha guerra.
Nos últimos tiempos l'Estáu israelín ta mercando terrenales y creando nuevos asentamientos xudíos en Xerusalén Este, col enfotu de consolidar la so presencia en tol conceyu.
El 9 d'avientu de 1987, un vehículu israelín viose arreyáu nun accidente en Gaza, nel que morrieron cuatro palestinos. Dempués de 20 años d'ocupación militar israelina, los palestinos empezaron a desafiar a les tropes israelines.
La Intifada entamó l'agrupación de tolos sectores palestinos so un lideralgu central, politizando a tola sociedá palestina.
En 1991 realizóse la Conferencia de la Paz en Madrid, cola participación d'El Líbanu, Siria, Israel, Exiptu y una delegación palestino-xordana. Nesta conferencia llogróse alcordar la realización de negociaciones.
En septiembre de 1993 los palestinos reconocieron l'Estáu d'Israel y los israelinos reconocieron la Autoridá Nacional Palestina roblando los trataos d'Oslo que prevíen un repliegue d'Israel y l'establecimientu d'un Estáu Palestín.
Los trataos de Oslo prevíen devolver a los palestinos la mayor parte del territoriu ocupáu en 1967, en la Guerra de los Seis Díes. Sicasí, caltenía la soberanía israelina sobre un gran númberu d'asentamientos xudíos tremaos por esti territoriu y habitaos na so mayoría por sionistes.
Per otru llau, los conflictos pola soberanía de Xerusalén (que dambos reclamaben como capital de los sos estaos) siguía ensin ser resuelta.
L'Autoridá Palestina aceptó'l tratáu y estableciéronse ocho árees autónomes alredor de les ciudaes palestines más importantes. Sicasí, Israel siguió l'establecimientu illegal de colonos xudíos nos territorios que tendríen de ser devueltos, ente que les distintes organizaciones armaes palestines siguieron colos sos ataques terroristes contra la población civil israelina.
L'entós líder de la oposición israelina, Ariel Sharón, visitó la zona esterior de la cortil de la Cúpula de la Roca y la Mezquita d'A el-Aqsa, en septiembre de 2000, en plenu alderique sobre'l futuru de Xerusalén pero col permisu del xefe de la seguridá palestina en Cixordania, lo que provocó dellos incidentes y choques con palestinos, pos foi vistu pola población palestina como una pergrave prevocación. A otru día, na plegaria del vienres, cola tensión ente dambes poblaciones n'aumentu, cientos de mozos musulmanes apedriaron dende la Escampada de les Mezquites a los xudíos rexuntaos ante'l Muriu. La policía israelina reaccionó, estendiéndose los incidentes por tola parte árabe de Xerusalén. Viénose sosteniendo que la Segunda Intifada empecipióse arriendes de estos fechos, anque una comisión al efeuto, la llamada Comisión Mitchell refugó esta posibilidá, asegurando que la violencia palestina españara comoquier como productu de la negativa de Arafat d'aceptar les propuestes israelines de Camp David. En concretu, Bill Clinton y Ehud Barak, entós primer ministru d'Israel, propunxeron una serie de concesiones que nun fueron aceptaes pol "rais" palestín, al nun contemplase'l derechu de torna de los refuxaos palestinos, derechu reconocíu pola ONU en 1948 y principal motivu de la nacencia de la OLP. La negativa de Arafat provocó la reacción de la población palestina de los territorios ocupaos en respuesta a la propuesta de dambos presidentes.
Como respuesta a esti ataque, y al cada vegada más deterioráu y empantanado procesu de paz, Israel ocupa de nuevu dalgunos de los territorios que lliberara mientres hores o selmanes. Nesta intifada, empezar a xeneralizar l'usu de les bombes suicides. Los blancos d'estos ataques suicides fueron llugares frecuentaos polos civiles israelinos como centros comerciales, restoranes y les redes de tresporte públicu.
En respuesta a los ataques suicides de les organizaciones armaes palestines, les autoridaes israelines punxeron en práctica los asesinatos estraxudiciales contra dirixentes palestinos venceyaos a actividaes terroristes. Estes muertes son conocíes polos israelinos como "asesinatos selectivos", un eufemismu popularizáu per dellos medios de comunicación, y que, d'acordies con los sos críticos, constitúin una violación de la Convención de Xinebra, que señala nel so puntu 1d qu'esti tipu de crímenes "tán y van caltenese prohibíos en cualquier tiempu y llugar les execuciones, ensin previu xuiciu d'una corte oficialmente constituyida y asumiendo toles garantíes xudiciales reconocíes como indispensables nos países civilizaos". Esti artículu aplicar a toa persona que "nun tome parte activa nes hostilidaes, incluyendo miembros de fuerces armaes qu'abandonaren les sos armes" y aquelles persones "fora de combate per enfermedá, mancaes, detención o cualesquier otra causa". Sicasí, Israel acota que los oxetivos escoyer y abatíu son "parte activa nes hostilidaes", yá que son los planificadores o instigadores d'actividaes terroristes dientro del territoriu israelín.
En 2006, la situación ye ambivalente: per un sitiu completóse el Plan de retirada unillateral israelina de la Franxa de Gaza, lo cual, llueñe d'aselar la situación, foi aprovecháu polos árabes como puntu estratéxicu pa los ataques terroristes con cohetes Qassam contra les poblaciones fronterices israelines como Sederot. Per otru llau, Israel caltién el control fronterizu, lo qu'enzanca los viaxes al esterior de los palestinos, y xixila de forma estricta'l movimientu ente les ciudaes palestines (hai esplegaos más de 90 puntos de control nes carreteres). Los palestinos non residentes en Xerusalén tampoco pueden ingresar na ciudá.
A finales d'avientu de 2008 remató la tregua ente Hamás y l'exércitu israelín na Franxa de Gaza. Israel llanzó'l so primer ataque na Franxa de Gaza el 27 d'avientu de 2008, como represalia contra Hamas pol llanzamientu de cohetes dende Gaza escontra Israel. L'altu al fueu decretó'l 18 de xineru del 2009, cuando Israel y Hamas declararon un cese de les operaciones militares. A pesar d'esto, proyectiles y cohetes siguieron siendo disparaos dende Gaza escontra los centros de población civil israelina, ente que les Fuerces de Defensa d'Israel siguieron colos sos ataques sobre la Franxa de Gaza.
El 13 de payares cayen dos obúses sirios nos altos del Golán nel norte d'Israel amás de L'actual esguilada -empecipiada'l sábadu 10 de payares pela tarde col misil palestín contra un jeep que patrullaba na frontera con Gaza (cuatro soldaos mancaos) y los 120 misiles y cohetes contra'l sur del país disparaos pol grupu islamista Hamas y otres facciones armaes de Gaza, en respuesta a esos ataques, el 14 de payares de 2012 Israel declara la guerra a la Franxa de Gaza, llanzando una ofensiva con misiles y bombardeos a ciudaes de Gaza, dexando seis muertos, ente ellos el comandante Azedín Al Qasem, y decenes de mancaos.
En plenu conflictu, el día 23 d'ochobre l'emir de Qatar Hamad bin Jalifa al Thani realiza una visita rescamplu a la parte de Gaza, la primera d'un xefe d'Estáu desque nel añu 2007 Hamás tomara'l poder. Esta visita inquieta especialmente a les autoridaes israelines que ven nel emir una fonte de financiamientu pal Gobiernu de Hamás. La respuesta d'Israel nun se fai esperar, realizando ataques selectivos dende'l día 24 d'ochobre, hasta'l día 10 de payares.
Tres dellos díes de relativa tranquilidá Israel llanza'l so ataque más hiriente: el día 14 de payares asesina a Ahmed Yabari, miembru del Gobiernu de Hamás y máximu responsable militar de Hamás. D'esta forma muerre unu de los mandatarios más influyentes de Hamás, convirtiéndose nel asesinatu d'un políticu más importante dende l'añu 2008. Este foi'l puntu d'inflexón que causó la esguilada de violencia, al considerase a partir d'esi momentu como un actu de guerra, con toles sos consecuencies.
Hamás amena ciertes simpatíes na so redolada, como por casu la del primer ministru exipciu Hisham Kandil, que visita a otru día la Franxa de Gaza, manifestando'l so sofitu al Gobiernu de Hamás. Esti movimientu estratéxicu ye especialmente significativu y clarifica la posición exipcia con respectu al conflictu palestín tres la revolución nel marcu de la “Primavera Árabe”. L'alianza exipcia-palestina inquieta especialmente a les autoridaes israelines, yá que Exiptu sí cunta con un exércitu profesional y una considerable potencia de fueu. De la mesma manera ventílense les alcordances de la guerra de Yom Kipur en 1973, guerra relámpago na que les tropes exipciu y siriu invadieron parte del territoriu israelín adquiríu nel marcu de la Guerra de los Seis Díes en 1967 (Nesti conflictu, Israel realizó una contraofensiva implacable, llegando a invadir territoriu exipciu. Les tropes israelines detener a 100 km de El Cairu en roblándose l'altu'l fueu).
Nesti contestu, y hasta la firma d'un altu'l fueu'l 21 de payares de 2012, contabilizáronse innumberables ataques dende dambos llaos. Cabo destacar l'impactu de dos cohetes palestinos en Xerusalén, que nun recibía impactos dende 1991, y trés en Tel Aviv y la so área metropolitana, dos ciudaes que gociaben de cierta seguridá ante ataques palestinos. Los cohetes nun producieron daños materiales nin humanos en Xerusalén, al cayer nuna zona desierta de les contornes. En Tel Aviv, el primeru nun causó nengún dañu, el segundu foi interceptáu pol sistema Iron Dome y el terceru causó daños nun edificiu residencial de les contornes dexando dos mancaos leves.
Según datos publicaos pola Organización Mundial de la Salú el 22 de payares, el conflictu refundió un balance de 165 muertos palestinos, de los cualos 42 (26%) son neños, y 1.269 mancaos, de los que 431 (34%) son neños. Según declaración del secretariu xeneral de la ONU el 21 de payares, del llau israelín contabilizáronse cuatro muertos y 219 mancaos, la mayoría civiles, trés d'ellos de gravedá. Un soldáu israelín morrió y 16 resultaron mancaos, unu de gravedá que finó darréu.
Dende 2012 hubo dellos enfrentamientos nos Altos del Golán ente Israel y Siria, nel marcu de la Guerra Civil Siria. Sicasí, esta esguilada de tensiones llegó al so puntu álgido el 5 de mayu de 2013, cuando s'especuló qu'Israel bombardeó un cargamentu d'armes iranines en Siria con destín al Hezbolá en Líbanu.
El 29 de payares de 1947 la Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes, axuntada en Nueva York, aprobó'l Resolvimientu 181, que encamentaba un plan pa resolver el conflictu ente xudíos y árabes na rexón de Palestina, que s'atopaba nesos momentos baxu alministración británica. El plan de la ONU proponía estremar la parte occidental del Mandatu en do Estaos, unu xudíu y otru árabe, con una área, qu'incluyía Xerusalén y Belén, so control internacional. La incapacidá del gobiernu británicu pa llevar a cabu esti plan, xuntu cola negativa de los países árabes de la rexón a aceptalo, tuvo de resultes la guerra árabe-israelina de 1948.
El 30 d'abril de 2003 presentar al Gobiernu de Israel y a la Autoridá Palestina, una fueya de ruta ellaborada pol Cuartetu (Estaos Xuníos, Unión Europea, Rusia y les Naciones Xuníes) pa llograr la paz ente Israel y Palestina teniendo como plazu máximu 2005. Testu completu
Na Fase I d'esta Fueya de Ruta, establécense les bases necesaries pa la iniciación d'un procesu paulatín de paz efectiva ente Israel y Palestina: el fin al terror y la violencia, normalización de la vida de los palestinos y creación d'instituciones palestines.
Na Fase II establecen les bases pa la retirada paulatina de les fuerces israelines de los territorios ocupaos dende 2000, la conxelación de la política d'asentamientos israelinos, la continuación del esmantelamientu de les organizaciones terroristes y l'afitamientu d'instituciones palestines.
Na Fase III siéntanse les bases pa un estatutu permanente y el fin definitivu del conflictu israelín-palestín.
El 19 de payares, al ver la falta de sofitu de la Fueya de Ruta ente los dos partes afectaes, les Naciones Xuníes saquen la resolvimientu 1515 na que faen so la Fueya de Ruta y encamienten a les partes a la collaboración na busca d'una solución pacífica al conflictu israelín-palestín.
Un informe del "Strategic Foresight Group" (un "think tank" aniciáu na India) envaloró'l costu d'oportunidá del conflictu n'Oriente Mediu nunos 12 billones de dólares estaunidenses ente 1991 y 2010. L'informe calcula l'hipotéticu PIB de los países d'Oriente Mediu comparando l'actual PIB col PIB potencial en tiempos de paz. El correspondiente a Israel sería d'un billón de dólares, ente que a Iraq y a Arabia Saudita corresponderíen-yos 2,2 y 4,5 billones, respectivamente. N'otres palabres, si esistiera paz y cooperación ente Israel y los países árabes dende 1991, un ciudadanu mediu israelín podría llograr una renta añal de 44.000 dólares, en llugar de 23.000 nel añu 2010.
Na película palestina filmada en Cixordania "Paradise Now" de Hany Abu-Assad, 2005, realízase una crítica del modus operandi de los palestinos contra Israel. Na película dos neños son reclutados pa llevar a cabu un ataque suicida con bombes en Tel Aviv. Khaled y Said parten escontra la frontera con esplosivos pegaos al cuerpu.
Tamién pueden vese otres películes qu'ufierten otros puntos de vista, como "L'árbol de llimones" o "Sal d'esti mar"; en dambes hai escenes onde, por casu, puede vese el muriu qu'Israel constrúi en Cixordania. Y el documental "Promeses" qu'amuesa'l puntu de vista de cuatro chicos israelinos y trés árabes que viven a veinte minutos de distancia ente sigo, pero crecen n'universos dafechu alloñaos.
Química orgánica
La química orgánica o química del carbonu ye la caña de la química qu'estudia una clase numberosa de molécules que contienen carbonu formando enllaces covalentes carbonu-carbonu o carbonu-hidróxenu y otros heteroátomos, tamién conocíos como compuestos orgánicos. Friedrich Wöhler ye conocíu como'l padre de la química orgánica.
La química orgánica constituyóse o se instuyo como disciplina nos año treinta. El desenvolvimientu de nuevos métodos d'analises de les sustances d'orixe animal y vexetal, basaos nel empléu de disolventes como l'éter o l'alcohol, dexó l'aislamientu d'un gran númberu de sustances orgániques que recibieron el nome de "principios inmediatos".
L'apaición de la química orgánica acomúñase de cutiu al descubrimientu, en 1828, pol químicu alemán Friedrich Wöhler, de que la sustanza inorgánico cianato de amonio podía convertise n'urea, una sustanza orgánico que s'atopa na orina de munchos animales. Antes d'esti descubrimientu, los químicos creíen que pa sintetizar sustances orgániques, yera necesaria la intervención de lo que llamaben ‘la fuerza vital’, esto ye, los organismos vivos. L'esperimentu de Wöhler rompió la barrera ente sustances orgániques ya inorgániques. Los químicos modernos consideren compuestos orgánicos a aquellos que contienen carbonu ya hidróxenu, y otros elementos (que pueden ser unu o más), siendo los más comunes: osíxenu, nitróxenu, azufre y los halóxenos.
En 1856 Sir William Henry Perkin, mientres trataba d'estudiar la quinina, por fuerza fabricó'l primera colorante orgánicu agora conocíu como malva de Perkin. Esti descubrimientu aumentó enforma l'interés industrial pola química orgánica.
La diferencia ente la química orgánica y la química biolóxica ye que na química biolóxica les molécules de ADN tienen una hestoria y, poro, na so estructura fálennos de la so hestoria, del pasáu nel que se constituyeron, ente que una molécula orgánica, creada güei, ye namái testigu del so presente, ensin pasáu y ensin evolución histórica.
La xera de presentar la química orgánica de manera sistemática y global realizar por aciu una publicación surdida n'Alemaña, fundada pol químicu Friedrich Konrad Beilstein (1838-1906). El so "Handbuch der organischen Chemie" (Manual de la química orgánica) empezó a publicar en Hamburgu en 1880 y consistió en dos volúmenes que recoyíen información d'unos quince mil compuestos orgánicos conocíos. Cuando la "Deutsche chemische Gesellschaft" (Sociedá Alemana de Química) trató d'ellaborar la cuarta re-edición, na segunda década del sieglu XX, la cifra de compuestos orgánicos multiplicárase por diez. Treinta y siete volumen fueron necesarios pa la edición básica, qu'apaecieron ente 1916 y 1937. Un suplementu de 27 volúmenes publicar en 1938, recoyendo información apaecida ente 1910 y 1919. Na actualidá, ta editándose el "Fünftes Ergänzungswerk" (quinta serie complementaria), que recueye la documentación publicada ente 1960 y 1979. Pa ufiertar con más prontitud los sos últimos trabayos, el "Beilstein Institut" creó'l serviciu "Beilstein On line", que funciona dende 1988. Apocayá, empezóse a editar dacuando un CD-ROM, "Beilstein Current Facts in Chemistry", qu'escueye la información química procedente d'importantes revistes. Anguaño, la citada información ta disponible al traviés d'internet.
La gran cantidá de compuestos orgánicos qu'esisten tien la so esplicación nes característiques del átomu de carbonu, que tien cuatro electrones na so capa de valencia: según la riegla del octeto precisa ocho pa completala, polo que forma cuatro enllaces (valencia = 4) con otros átomos. Esta especial configuración electrónica da llugar a una variedá de posibilidaes d'hibridación orbital del átomu de Carbonu (hibridación química).
La molécula orgánica más senciella qu'esiste ye'l Metanu. Nesta molécula, el carbonu presenta hibridación sp3, colos átomos d'hidróxenu formando un tetraedru.
El carbonu forma enllaces covalentes con facilidá p'algamar una configuración estable, estos enllaces les forma con facilidá con otros carbonos, lo que dexa formar frecuentemente cadenes abiertes (llineales o ramificaes) y zarraes (aníos).
La clasificación de los compuestos orgánicos puede realizase de diverses maneres: atendiendo al so orixe (natural o sintéticu), a la so estructura (p.ejm.: alifático o arumosu), al so funcionalidad (p. ejm.:alcoholes o cetonas), o al so pesu molecular (p.ejem.: monómeros o polímeros).
La clasificación pol orixe suel englobarse en dos tipos: natural o sintéticu. Anque en munchos casos l'orixe natural acomuñar al presente nos seres vivos non siempres hai de ser asina, una y bones la síntesis de molécules orgániques que la so química y estructura basar nel carbonu, tamién se sinteticen "ex-vivu", ye dicir n'ambientes inertes, como por casu l'ácidu fórmico na cometa Tope Bop.
Los compuestos orgánicos presentes nos seres vivos o "biosintetizados" constitúin una gran familia de compuestos orgánicos. El so estudiu tien interés en medicina, farmacia, perfumería, cocina y munchos otros campos más.
Los carbohidratos tán compuestos fundamentalmente de carbonu (C), osíxenu (O) ya hidróxenu (H). Son de cutiu llamaos "azucres" pero esta nomenclatura nun ye del tou correcta. Tienen una gran presencia nel reinu vexetal (fructosa, celulosa, almidón, alginatos), pero tamién nel animal (glucóxenu, glucosa).
Suélense clasificar según el so grau de polimerización en:
Los lípidos son un conxuntu de molécules orgániques, la mayoría biomolécules, compuestes principalmente por carbonu y hidróxenu y en menor midida osíxenu, anque tamién pueden contener fósforu, azufre y nitróxenu. Tienen como característica principal el ser hidrófobes (insolubles en agua) y solubles en disolventes orgánicos como la bencina, el bencenu y el cloroformu. Nel usu coloquial, a los lípidos llámase-yos incorrectamente grases, una y bones les grases son namái un tipu de lípidos procedentes de animales. Los lípidos cumplen funciones diverses nos organismos vivientes, ente elles la de reserva enerxética (como los triglicéridos), la estructural (como los fosfolípidos de les bicapas) y la reguladora (como les hormones esteroides). (ver artículu "lípidu")
Les proteínes son polipéptidos, ye dicir tán formaos pola polimerización de péptidos, y estos pola unión de aminoácidos. Pueden considerase asina "poliamidas naturales" una y bones el enllaz peptídico ye análogu al enllaz amida. Entienden una familia bien importante de molécules nos seres vivos pero n'especial nel reinu animal. Exemplos de proteínes son el coláxenu, les fibroínas, o la seda d'araña.
Los acedos nucleicos son polímeros formaos pola repetición de monómeros denominaos nucleótidos, xuníos por aciu enllaces fosfodiéster. Fórmense, asina, llargues cadenes; delles molécules d'acedos nucleicos lleguen a algamar pesos moleculares xigantescos, con millones de nucleótidos encadenaos. Tán formaos pola molécules de carbonu, hidróxenu, osíxenu, nitróxenu y fosfatu.Los ácidos nucleicos almacenen la información xenética de los organismos vivos y son los responsables de la tresmisión hereditaria. Esisten dos tipos básicos, el ADN y el ARN. (ver artículu "Acedos nucleicos")
Les molécules pequeñes son compuestos orgánicos de pesu molecular moderáu (xeneralmente considérense "pequeñes" aquelles con pesu molecular menor a 1000 g/mol) y qu'apaecen en pequeñes cantidaes nos seres vivos pero non por ello la so importancia ye menor. A elles pertenecen distintos grupos d'hormones como la testosterona, el estróxenu o otros grupos como los alcaloides. Les molécules pequeñes tienen gran interés na industria farmacéutico pola so relevancia nel campu de la medicina.
El petroleu ye una sustanza clasificada como mineral na cual preséntense una gran cantidá de compuestos orgánicos. Munchos d'ellos, como'l bencenu, son emplegaos pol home talo como, pero munchos otros son trataos o derivaos pa consiguir una gran cantidá de compuestos orgánicos, como por casu los monómeros pa la síntesis de materiales poliméricos o plásticos.
Nel añu 2000 el ácidu fórmico, un compuestu orgánicu senciellu, tamién foi topáu na cola del cometa Hale-Bopp.Cuidao que la síntesis orgánica d'estes molécules ye invidable so les condiciones espaciales esti afayu paez suxurir qu'a la formación del sistema solar tuvo d'anteceder un periodu de calentamientu mientres el so colapsu final.
Dende la síntesis de Wöhler de la urea un peraltu númberu de compuestos orgánicos fueron sintetizaos químicamente pa beneficiu humanu. Estos inclúin fármacos, desodorantes, arumes, deterxentes, xabones, fibres téxtiles sintétiques, materiales plásticos, polímeros polo xeneral, o colorantes orgánicos.
El compuestu más simple ye'l metanu, un átomu de carbonu con cuatro d'hidróxenu (valencia = 1), pero tamién puede dase la unión carbonu-carbonu, formando cadenes de distintos tipos, yá que pueden dase enllaces simples, dobles o triples. Cuando'l restu d'enllaces d'estes cadenes son con hidróxenu, falar de hidrocarburos, que pueden ser:
Los radicales son fragmentos de cadenes de carbonos que cuelguen de la cadena principal. La so nomenclatura facer col raigañu correspondiente (nel casu d'un carbonu met-, dos carbonos et-, tres carbono prop-, cuatro carbonos but-, cinco carbonos pent-, seis carbonos hex-, y asina sucesivamente...) y el sufixu -il. Amás, indicar con un númberu, asitiáu delantre, la posición qu'ocupen. El compuestu más simple que puede faese con radicales ye'l "2-metilpropano". En casu de qu'haya más d'un radical, van nomar por orde alfabéticu de los raigaños. Por casu, el "2-etil, 5-metil, 8-butil, 10-docoseno".
Los compuestos orgánicos tamién pueden contener otros elementos, tamién otros grupos d'átomos amás del carbonu ya hidróxenu, llamaos grupos funcionales. Un exemplu ye'l grupu hidroxilo, que forma los alcoholes: un átomu d'osíxenu enllazáu a unu d'hidróxenu (-OH), al que-y queda una valencia llibre. Coles mesmes tamién esisten funciones alqueno (dobles enllaces), éteres, ésteres, aldehídos, cetonas, carboxílicos, carbamoilos, azo, nitro o sulfóxido, ente otros.
Pueden ser:
Esto ye, el grupu carbonilo H-C=O ta xuníu a un solu radical orgánicu.
El tener dos átomos de carbonu xuníu al grupu carbonilo, ye lo que lo estrema de los ácidos carboxílicos, aldehídos, ésteres. El doble enllaz col osíxenu, ye lo que lo estrema de los alcoholes y éteres. Les cetonas suelen ser menos reactives que los aldehídos cuidao que los grupos alquílicos actúen como dadores d'electrones per efectu inductivu.
Son compuestos que contienen un ciclu enchíu. Un exemplu d'estos son los norbornanos, qu'en realidá son compuestos bicíclicos, los terpenos, o hormones como'l estróxenu, progesterona, testosterona o otres biomoléculas como'l colesterol.
Los compuestos arumosos tienen estructures cícliques insaturadas. El bencenu ye'l claru exemplu d'un compuestu arumosu, ente que los sos derivaos tán el tolueno, el fenol o'l acedu benzoico. Polo xeneral defínese un compuestu arumosu aquel que tien aníos que cumplen la riegla de Hückel, ye dicir que tienen 4"n"+2 electrones n'orbitales π (n=0,1,2...). A los compuestos orgánicos que tienen otru grupu distintu al carbonu nos sos cilos (de normal N, O o S) denominar compuestos arumosos heterocíclicos. Asina los compuestos arumosos suélense estremar en:
Esisten distintos tipos d'isomería: isomería de cadena, isomería de función, tautomería, estereoisomería, y estereoisomería configuracional.
L'exemplu amosáu a la izquierda ye un casu de isometría de cadena na que'l compuestu con fórmula CH puede ser un ciclu (ciclohexano) o un alqueno llineal, el 1-hexeno. Un exemplu de isomería de función sería'l casu del propanal y la acetona, dambos con fórmula CHO.
Los compuestos orgánicos pueden estremase de manera bien xeneral en:
Base (química)
Una base o álcali (del árabe: "Al-Qaly" القلي ,القالي, 'ceniza') ye cualquier sustanza que presente propiedaes alcalines. En primer aproximamientu (según Arrhenius) ye cualesquier sustanza qu'en disolución aguaciento apurri iones OH al mediu. Un exemplu claro ye'l hidróxidu potásicu, de fórmula KOH:
Los conceutos de base y ácidu son contrapuestos. Pa midir la basicidad (o alcalinidad) d'un mediu aguacientu utilízase'l conceutu de pOH, que se complementa col de pH, de forma tal que pH + pOH = pKw, (Kw en CNPT ye igual a 10). Por esti motivu, ta xeneralizáu l'usu de pH tantu pa ácidos como pa bases.
La definición inicial correspuende a la formulada en 1887 por Svante August Arrhenius.
La teoría acedu-base de Brønsted-Lowry, formulada por Brønsted y Lowry en 1923, diz qu'una base ye aquella sustanza capaz d'aceptar un protón (H). Esta definición engloba l'anterior: nel exemplu anterior, el KOH al disociarse en disolución da iones OH, que son los qu'actúen como base al poder aceptar un protón. Esta teoría tamién puede aplicase en disolventes non aguacientos.
Lewis en 1923 amplió entá más la definición de ácidos y bases, anque esta teoría nun tendría repercusión hasta años más tarde. Según la teoría de Lewis una base ye aquella sustanza que puede donar un par d'electrones. El ion OH, al igual qu'otros iones o molécules como'l NH, HO, etc., tienen un par d'electrones non enlazantes, polo que son bases. Toles bases según la teoría de Arrhenius o la de Brønsted y Lowry son de la mesma bases de Lewis.
Finalmente, según Boyle, bases son aquelles sustances que presenten les siguientes propiedaes:
noo
== Fuerza d'una base Una base fuerte ye la que se disocia dafechu na agua, esto ye, apurre'l máximu númberu de iones OH. L'hidróxidu potásicu ye un exemplu d'una base fuerte.
Una base débil tamién apurre iones OH al mediu, pero ta n'equilibriu'l númberu de molécules disociadas coles que nun lo tán. 
Nesti casu, el hidróxidu d'aluminiu ta en equilibriu (descomponiéndose y formándose) colos iones que xenera.
Una base fórmase cuando un óxidu metálicu reacciona con agua (hidrólisis):
igual ye:
Pa crear una base usando diverses nomenclatures pa elles tomaes a partir de los nomes de los elementos y xuntándolos con un ion hidroxilo (OH), tomando'l númberu de valencia del elementu y combinalos (camudándolos de posición) como s'amuesa na tabla:
Cuando un elementu tien más de dos valencies nun se-y pon nomenclatura tradicional. Al usar la menor valencia, l'elementu termina en osu y cuando s'usa la mayor termina en ico. Na nomenclatura IUPAC va dáse-y una conformanza de prefixos al elementu según la so valencia usada (Monu, Di, Tri, Tetra, Penta, Hexa, etc) xuntu cola terminación "-hidroxi" o "-oxidrilo" que ye'l ion OH con carga −1.
Dellos exemplos de bases son:
Ácidu
Un ácidu (del llatín: "acidus", que significa "agriu") ye consideráu tradicionalmente como cualesquier compuestu químicu que, cuando s'esllee en agua, produz una solución con una actividá de catión hidroniu mayor que l'agua puro, esto ye, un pH menor que 7. Esto avérase a la definición moderna de Johannes Nicolaus Brønsted y Thomas Martin Lowry, quien definieron independientemente un ácidu como un compuestu que dona un catión hidróxenu (H) a otru compuestu (denomináu base). Dellos exemplos comunes son el acedu acéticu (nel vinagre), el ácidu clorhídricu (nel salfumán y los zusmios gástricos), el acedu acetilsalicílicu (na aspirina), o'l ácidu sulfúricu (usáu en bateríes d'automóvil). Los sistemes acedu/base estremar de les reacciones redox en que, nestes postreres hai un cambéu nel estáu d'oxidación. Los ácidos pueden esistir en forma de sólidos, líquidos o gases, dependiendo de la temperatura y tamién pueden esistir como sustances pures o en solución.
A les sustances químiques que tienen la propiedá d'un ácidu denominar acedes.
El químicu suecu Svante Arrhenius foi'l primeru n'atribuyir les propiedaes d'acidez al hidróxenu en 1884. Un ácidu de Arrhenius ye una sustanza qu'aumenta la concentración de catión hidroniu, HO, cuando s'esllee n'agua. Esta definición parte del equilibriu de disociación de l'agua en hidroniu y hidróxidu:
N'agua puro, la mayoría de molécules esisten como HO, pero un númberu pequeñu de molécules tán costantemente disociándose y reasociándose. L'agua puro ye neutra con al respective de l'acidez o basicidad, por cuenta de que la concentración d'iones hidróxido ye siempres igual a la concentración d'iones hidroniu. Una base de Arrhenius ye una molécula qu'aumenta la concentración del ion hidróxidu cuando ta eslleida n'agua. En química escribir con frecuencia H("ac") significando ion hidróxenu o protón al describir reacciones acedu-base, pero nun hai evidencia abonda de qu'esista en disolución aguacienta'l núcleu d'hidróxenu llibre; sí que ta probada la esistencia del ion hidroniu, HO ya inclusive d'especies de mayor nuclearidad.
Los compuestos que nun tienen hidróxenu na so estructura nun son consideraos ácidos de Arrhenius. Tampoco son bases de Arrhenius los compuestos que nun tienen OH na so estructura.
Anque'l conceutu de Arrhenius ye bien útil pa describir munches reacciones, tamién ta un pocu llindáu nel so algame. En 1923, los químicos Johannes Nicolaus Brønsted y Thomas Martin Lowry reconocieron independientemente que les reacciones acedu-base arreyen la tresferencia d'un protón. Un ácidu de Brønsted-Lowry (o a cencielles acedu de Brønsted) ye una especie que dona un protón a una base de Brønsted-Lowry. La teoría acedu-base de Brønsted-Lowry tien delles ventayes sobre la teoría de Arrhenius. Considere les siguientes reacciones del acedu acéticu (CHCOOH), el ácidu orgánico que-y da al vinagre el so sabor característico:
Dambes teoríes describen fácilmente la primer reacción: el CHCOOH actúa como un ácidu de Arrhenius porque actúa como fonte d'HO cuando ta eslleíu n'agua, y actúa como un ácidu de Brønsted al donar un protón a l'agua. Nel segundu exemplu, el CHCOOH sufre'l mesmu tresformamientu, donando un protón al amoniacu (NH), pero nun puede ser descritu usando la definición de Arrhenius d'un ácidu, porque la reacción nun produz cationes hidroniu. La teoría de Brønsted-Lowry tamién puede ser usada pa describir compuestos moleculares, ente que los ácidos de Arrhenius tienen de ser compuestos iónicos. El cloruru d'hidróxenu (HCl) y amoniacu combinar so delles condiciones distintes pa formar cloruru de amoniu, NHCl. En solución aguacienta, el HCl pórtase como ácidu clorhídricu y esiste como cationes hidroniu y aniones cloruru. Les siguientes reacciones ilustren les llimitaciones de la definición de Arrhenius:
Como coles reacciones del ácidu acéticu, dambes definiciones trabayen pal primer exemplu, onde l'agua ye'l solvente y fórmase ion hidroniu. Les siguientes dos reacciones nun arreyen la formación d'iones, pero pueden ser vistes como reacciones de tresferencia de protones. Na segunda reacción, el cloruru d'hidróxenu y l'amoniacu reaccionen pa formar cloruru de amoniu sólidu nun solvente bencenu, y na tercera, HCl gaseosu y NH combinar pa formar el sólidu.
Un tercer conceutu foi propuestu pol físicoquímico Gilbert N. Lewis en 1923, que inclúi reacciones con característiques acedu-base que nun arreyen una tresferencia de protón. Un ácidu de Lewis ye una especie qu'acepta un par d'electrones d'otra especie; n'otres palabres, ye un aceptor de par d'electrones. Les reacciones acedu-base de Brønsted son reacciones de tresferencia de protones, ente que les reacciones acedu-base de Lewis son tresferencies de pares d'electrones. Tolos acedos de Brønsted son tamién acedos de Lewis, pero non tolos ácidos de Lewis son acedos de Brønsted. Les siguientes reacciones podríen ser descrites en términos de química acedu-base.
Na primer reacción, un anión fluoruru, F, dexa un par electrónicu al trifluoruru de boro pa formar el productu tetrafluoroborato. El fluoruru "pierde" un par d'electrones de valencia por cuenta de que los electrones compartíos nel enllaz B-F tán allugaos na rexón d'espaciu ente los dos núcleos atómicos y, arriendes d'ello, tán más distantes del núcleu del fluoruru que nel anión fluoruru solitariu. BF ye un ácidu de Lewis porque acepta'l par d'electrones del fluoruru. Esta reacción nun puede ser descrita en términos de la teoría de Brønsted, por cuenta de que nun hai tresferencia de protones. La segunda reacción puede ser descrita por cualesquier de los dos últimes teoríes. Un protón ye tresferíu dende un ácidu de Brønsted non especificáu escontra l'amoniacu, una base de Brønsted; alternativamente, l'amoniacu actúa como una base de Lewis y tresfier un par llibre d'electrones pa formar un enllaz con un ion hidróxenu. La especie que gana'l par d'electrones ye l'ácidu de Lewis; por casu, l'átomu d'osíxenu en HO gana un par d'electrones cuando unu de los enllaces H-O se ruempe, y los electrones compartíos nel enllaz alcontrar nel osíxenu. Dependiendo del contestu, los ácidos de Lewis tamién pueden ser descritos como axentes reductores o como electrófilu.
La definición de Brønsted-Lowry ye la definición más llargamente usada; sacantes s'especifique d'otra manera, asumir que les reacciones acedu-base arreyen la tresferencia d'un catión hidrón (H) d'un ácidu a una base.
Les reacciones d'ácidos son xeneralizaes frecuentemente na forma HAI H + A, onde HAI representa l'ácidu, y A ye la base conxugada. Los pares acedu-base conxugaos difieren nun protón, y pueden ser interconvertidos pola adición o eliminación d'un protón (protonación y deprotonación, respectivamente). Reparar que l'ácidu puede ser la especie cargada, y la base conxugada pue ser neutra, y nesi casu l'esquema de reacción xeneralizada podría ser descritu como HAI H + A. En solución esiste un equilibriu ente l'ácidu y la so base conxugada. La constante d'equilibriu "K" ye una espresión de les concentraciones del equilibriu de les molécules o iones en solución. Los corchetes indiquen concentración, asina [HO] significa "la concentración de [HO]". La constante de disociación aceda "K" ye usada xeneralmente nel contestu de les reacciones acedu-base. El valor numbéricu de "K" ye igual a la concentración de los productos, estremada pola concentración de los reactantes, onde'l reactante ye l'ácidu (HAI) y los productos son la base conxugada y H.
El más fuerte de los dos acedos va tener "K" mayor que l'ácidu más débil; la relación de los iones hidróxenu al ácidu va ser mayor pal ácidu más fuerte, cuidao que l'ácidu más fuerte tien un enclín mayor a perder el so protón. Debíu al rangu de valores posibles pa "K" estender por dellos ordes de magnitú, más frecuentemente utilízase una constante más manipulable, p"K", onde p"K" = -log "K". Los ácidos más fuertes tienen p"K" menor que los ácidos débiles. Los valores de p"K". determinaos esperimentalmente a 25 °C en solución aguacienta suelen presentase en llibros de testu y material de referencia.
Nel sistema de nomenclatura clásicu, los ácidos son nomaos d'alcuerdu a los sos aniones. El sufixu iónicu ye esaniciáu y ye reemplazáu con un nuevu sufixu (y dacuando prefixu), acordies con la tabla siguiente.
Sistema de nomenclatura clásicu:
Por casu, HCl tien un cloruru como'l so anión, polo que'l sufixu -uro fai que tome la forma de ácidu clorhídricu. Nos encamientos de nomenclatura IUPAC, a cencielles amiéstase "aguacientu" al nome del compuestu iónicu. Arriendes d'ello, pal cloruru d'hidróxenu, el nome IUPAC sería "cloruru d'hidróxenu aguacientu". El sufixu "-hídricu" ye amestáu namái si l'ácidu ta compuestu solamente d'hidróxenu y un otru elementu.
Nel casu particular de los oxácidos, ye importante tener en cuenta variedad alotrópicas.
• Nomenclatura Sistemática: indicar por aciu un prefixu (Monu, di, tri, tetra...) el númberos d'osíxenos (terminando en “oxo”) siguíu del nome del elementu central en “ato”, indicando ente paréntesis el númberu d'oxidación d'ésti y finalmente diciendo “ d'hidróxenu”. Por casu l'ácidu sulfúricu ye'l tetraoxosulfatu (VI) d'hidróxenu.
Fórmula Nomenclatura sistemática Nomenclatura sistemática funcional
HNO Dioxonitrato (III) d'hidróxenu Acedu dioxonítricu (III)
HSO Trioxosulfatu (IV) d'hidróxenu Acedu trioxosulfúricu (IV)
HIO Tetraoxoyodatu (VII) d'hidróxenu Acedu tetraoxoyódicu (VII)
HCrO Tetraoxocromato (VI) d'hidróxenu Acedu tetraoxocrómico (VI)
HSO Dioxosulfatu (II) d'hidróxenu Acedu dioxosulfúricu (II)
HIO Monoxoyodatu (I) d'hidróxenu Acedu monoxoyódicu (I)
• Nomenclatura simplificada: empieza'l nome del compuestu pola palabra “acedu” siguíu pol númberu d'osíxenos terminando en “oxo” y finalmente el nome del elementu central termináu en “ico”, indicando'l númberu d'oxidación ente paréntesis en númberos romanos.
Fórmula Nomenclatura sistemática Nomenclatura sistemática Nomenclatura funcional tradicional
HCrO Heptaoxodicromato(VI)d'hidróxenu Acedu heptaoxodicrómico(VI) Acedu dicrómico
HPO Tetraoxofosfato(V)d'hidróxenu Acedu tetraoxofosfóricu(V) Acedu ortofosfóricu
La fuerza d'un ácidu referir a la so habilidá o enclín a perder un protón. Un ácidu fuerte ye unu que se disocia dafechu n'agua; n'otres palabres, un mol d'un ácidu fuerte HAI eslleir n'agua produciendo un mol de H y un mol del so base conxugada, A, y nada del ácidu protonado HAI. En contraste, un ácidu débil se disocia namái parcialmente y, nel equilibriu, esisten na solución tantu l'ácidu como la so base conxugada. Dellos exemplos d'acedos fuertes son el ácidu clorhídricu (HCl), yoduro d'hidróxenu acedu yodhídricu (HI), acedu bromhídricu (HBr), acedu perclóricu (HClO), acedu nítricu (HNO) y ácidu sulfúricu (HSO). N'agua, cada unu d'estos se ioniza prácticamente al 100%. Mientres más fuerte seya un ácidu, más fácilmente pierde un protón, H. Dos factores clave que contribúin a la facilidá de deprotonación son la polaridá del enllaz H-A. La fuerza de los ácidos suel ser aldericada tamién en términos de la estabilidá de la base conxugada.
Los ácidos más fuertes tienen "K" más altu, y p"K" más baxu que los ácidos más débiles.
Los ácidos alquilsulfónicos y arilsulfónicos, que son oxiácidos orgánicos, son un tipu d'ácidos fuertes. Un exemplu común ye'l acedu toluenosulfónico (acedu tósico o tosílico). A diferencia del ácidu sulfúricu mesmu, los ácidos sulfónicos pueden ser sólidos. N'efectu, el poliestireno funcionalizado en sulfonato de poliestireno, ye un plásticu sólido fuertemente acedu, que ye filtrable.
Los superácidos son acedos más fuertes que l'ácidu sulfúricu al 100%. Dellos exemplos de superácidos son el acedu fluoroantimónico, ácidu máxico y acedu perclóricu. Los superácidos pueden protonar permanentemente l'agua, pa producir "sales" d'oxoniu ióniques, cristalines. Tamién pueden estabilizar cuantitativamente a los carbocationes.
La polaridá referir a la distribución d'electrones nun enllaz químicu, la rexón d'espaciu ente dos núcleos atómicos onde se comparte un par d'electrones (ver TREPEV). Cuando los dos átomos tienen aprosimao la mesma electronegatividad (potencia p'atraer electrones del enllaz), los electrones son compartíos aprosimao por igual y pasen el mesmu tiempu en cualquier estremu del enllaz. Cuando hai una diferencia significativa en electronegatividades de los dos átomos enllazaos, los electrones pasen más tiempu cerca al núcleu del elementu más electronegativo, y fórmase un dipolo eléctricu, o separación de cargues, tal qu'hai una carga parcial negativa alcontrada nel elementu electronegativo, y una carga parcial positiva nel elementu electropositivo. L'hidróxenu ye un elementu electropositivo y atropa una carga llixeramente positiva cuando ta xuníu a un elementu electronegativo, como'l osíxenu o'l bromu. Al escayer la densidá electrónica nel átomu d'hidróxenu, faise más fácil que seya abstraído en forma de protón, n'otres palabres, ye más acedu. Al movese d'esquierda a derecha a lo llargo d'una fila na tabla periódica, los elementos tienden a faese más electronegativos, y la fuerza del ácidu binario formáu pol elementu aumenta coherentemente en:
L'elementu electronegativo nun precisa tar xuníu directamente al hidróxenu acedu p'amontar la so acidez. Un átomu electronegativo puede "jalar" densidá electrónica dende l'enllaz acedu, al traviés del efectu inductivu. L'habilidá p'atraer electrones mengua rápido cola distancia del elementu electronegativo al enllaz acedu. L'efectu ye ilustráu pola siguiente serie d'acedos butanoicus haloxenaos. El cloru ye más electronegativo qu'el bromu y, arriendes d'ello, tien l'efectu más fuerte. L'átomu d'hidróxenu xuníu al osíxenu ye l'hidróxenu acedu. L'ácidu butanoicu ye un acedu carboxílico.
Al empar que l'átomu de cloru alloñar del enllaz acedu O-H, l'efectu mengua. Cuando l'átomu de cloru ta a un átomu de carbonu de distancia del grupu acedu carboxílico, l'acidez del compuestu amóntase significativamente, comparáu col ácidu butanoicu (tamién llamáu "ácidu butírico"). Sicasí, cuando l'átomu de cloru ta dixebráu por dellos enllaces, l'efectu ye enforma menor. El bromu ye más electronegativo que'l carbonu o l'hidróxenu, pero non tan electronegativo como'l cloru, colo que p"K" del ácidu 2-bromobutanoicu ye llixeramente mayor qu'el p"K" del ácidu 2-clorobutanoicu.
El númberu d'átomos electronegativos axacentes a un enllaz acedu tamién afecta a encomalo del ácidu. Los oxácidos tienen la fórmula xeneral HOX, onde X pue ser cualquier átomu y puede o nun compartir enllaces con otros átomos. Al aumentar el númberu d'átomos o grupos electronegativos nel átomu X, menguar la densidá electrónica nel enllaz acedu, faciendo que la perda del protón seya más fácil. L'ácidu perclóricu ye un ácidu bien fuerte (p"K" ≈ -8), y se disocia dafechu n'agua. La so fórmula química ye HClO, y entiende un átomu de cloru central, con cuatro átomos d'osíxenu alredor, unu de los cualos ta xuníu a un átomu d'hidróxenu desaxeradamente acedu, que ye eliminable fácilmente. En contraste, el ácidu clóricu (HClO) ye un ácidu daqué menos fuerte (p"K" = -1.0), ente que el acedu clorosu (HClO, p"K" = +2.0) y el acedu hipoclorosu (HClO, p"K" = +7.53) son acedos débiles.
Los acedos carboxílicos son ácidos orgánicos que contienen un grupu hidroxilo acedu y un grupu carbonilo. Los ácidos carboxílicos pueden ser amenorgaos al alcohol correspondiente; la sustitución d'un átomu d'osíxenu electronegativo con dos átomos d'hidróxenu electropositivos conduz a un productu que ye esencialmente non acedu. L'amenorgamientu del acedu acéticu a etanol usando LiAlH (hidruru de litiu y aluminiu o LAH) y éter ye un exemplu de dicha reacción.
El valor de p"K" pal etanol ye 16, comparáu con 4,76 pal ácidu acéticu.
Otru factor que contribúi a l'habilidá d'un ácidu pa perder un protón ye la fuerza d'enllaz ente l'hidróxenu acedu y el anión de la molécula que la tien (ver base conxugada). Esto, de la mesma, ye dependiente del tamañu de los átomos que comparten l'enllaz. Pa un ácidu HAI, al empar qu'aumenta'l tamañu del átomu A, la fuerza del enllaz mengua, significando esto que ye más bono de ser rotu, y la fuerza del ácidu aumenta. La fuerza del enllaz ye una midida de cuánta energía ye necesaria pa romper un enllaz. N'otres palabres, rique menos enerxía romper l'enllaz cuando l'átomu A faise más grande, y el protón ye más fácilmente removible por una base. Esto esplica parcialmente por qué l'ácidu fluorhídricu ye consideráu un ácidu débil, ente que los demás ácidos d'halóxenu (HCl, HBr, HI) son acedos fuertes. Anque'l flúor ye más electronegativo que los otros halóxenos, el so radiu atómicu ye tamién enforma menor, polo que comparte un enllaz fuerte col hidróxenu. Al movese escontra baxo nuna columna na tabla periódica, los átomos fáense menos electronegativos, pero tamién significativamente más grandes, y el tamañu del átomu tiende a apoderar l'acidez nel enllaz col hidróxenu. El sulfuru d'hidróxenu, HS, ye un ácidu más fuerte que l'agua, inclusive anque l'osíxenu ye más electronegativo que l'azufre. Esto ye por cuenta de que el azufre ye más grande que l'osíxenu, y l'enllaz hidróxenu-azufre ye más fácilmente francible que l'enllaz hidróxenu-osíxenu.
Los ácidos monopróticos son aquellos ácidos que son capaces de donar un protón por molécula mientres el procesu de disociación (llamáu delles vegaes ionización), como s'amuesa de siguío (simbolizáu por HAI):
Dellos exemplos comunes d'acedos monopróticos en ácidos minerales inclúin al ácidu clorhídricu (HCl) y el acedu nítricu (HNO). Per otra parte, pa los ácidos orgánicos, el términu xeneralmente indica la presencia d'un grupu carboxilo, y delles vegaes estos ácidos son conocíos como acedos monocarboxílicos. Dellos exemplos d'ácidos orgánicos inclúin al ácidu fórmico (HCOOH), acedu acéticu (CHCOOH) y el acedu benzoicu (CHCOOH).
Los ácidos polipróticos son capaces de donar más d'un protón por molécula d'ácidu, en contraste a los ácidos monopróticos que namái donen un protón por molécula. Los tipos específicos d'acedos polipróticos tienen nomes más específicos, como acedu diprótico (dos protones potenciales pa donar) y acedu triprótico (tres protones potenciales pa donar).
Un ácidu diprótico (simbolizáu equí como HA) puede sufrir una o dos disociaciones, dependiendo del pH. Cada disociación tien la so propia constante de disociación, K y K.
La primer constante de disociación ye mayor que la segunda; esto ye: "K" > "K". Por casu, el ácidu sulfúricu (HSO) puede donar un protón pa formar el anión bisulfatu (HSO), pa lo que "K" ye bien grande; depués puede donar un segundu protón pa formar el anión sulfatu (SO), onde "K" ye comparativamente pequeñu, indicando una fuerza entemedio. El valor grande de "K" pa la primera disociación significa que l'ácidu sulfúricu ye un ácidu fuerte. De manera similar, l'inestable y débil ácidu carbónico (HCO) puede perder un protón pa formar el anión bicarbonatu (HCO) y perder un segundu protón pa formar el anión carbonatu (CO). Dambos valores de "K" son pequeños, pero "K" > "K".
Un ácidu triprótico (HA) puede sufrir una, dos, o trés disociaciones, y tien trés constantes de disociación, onde "K" > "K" > "K".
Un exemplu inorgánicu d'un ácidu triprótico ye l'ácidu ortofosfóricu (HPO), xeneralmente llamáu a cencielles ácidu fosfóricu. Los trés protones pueden ser perdíos consecutivamente, produciendo HPO, depués HPO, y finalmente PO, el anión ortofosfato, a cencielles llamáu fosfatu. Un exemplu orgánicu d'ácidu triprótico ye'l ácidu cítricu, que puede perder consecutivamente tres protones pa formar finalmente'l anión citrato. Anque les posiciones de los protones na molécula orixinal pueden ser equivalentes, los valores de "K" difieren cuidao que ye energéticamente menos favorable perder un protón si la base conxugada ta cargada negativamente.
La neutralización ye la reacción ente un ácidu y una base, produciendo una sal y base neutralizada; por casu, l'ácidu clorhídricu y l'hidróxidu de sodiu formen cloruru de sodiu y agua:
La neutralización ye la base de la titulación, onde un indicador de pH amuesa'l puntu d'equivalencia cuando'l númberu equivalente de moles d'una base fueron añedíos a un ácidu. Xeneralmente asumir incorrectamente que la neutralización resulta nuna solución con pH 7,0, lo que ye solamente'l casu cuando l'ácidu y la base tienen fuerza similar mientres la reacción y atópense en concentraciones asemeyaes. La neutralización con una base más débil que l'ácidu resulta nun sal sele acedo. Un exemplu ye'l cloruru de amoniu, que ye sele acedu, producíu a partir del ácidu fuerte cloruru d'hidróxenu y la base débil amoniacu. Recíprocamente, la neutralización d'un ácidu débil con una base fuerte produz un sal sele básico, por casu, el fluoruru de sodiu, formáu a partir del fluoruru d'hidróxenu y el hidróxidu de sodiu.
Por que pueda perdese un protón, ye necesariu qu'el pH del sistema xuba sobre'l valor de p"K" del ácidu protonado. L'amenorgamientu na concentración de H na solución básica mueve l'equilibriu escontra la base conxugada (la forma deprotonada del ácidu). En soluciones a menor pH (más acedes), hai abonda concentración de H na solución por que el ácidu permaneza na so forma protonada, o por que se protone la base conxugada.
En 1963, Pearson introdució'l conceutu d'ácidos y bases duros y blandios.
Son acedos duros aquellos cationes de pequeñu tamañu y alta carga, de baxa polarizabilidad: alcalinos, alcalinotérreos llixeros, cationes de transición d'alta carga, como'l Ti, Cr, Fe, Co, etc.
Son acedos blandios les especies químiques de gran tamañu, pequeña o nula carga, y alta polarizabilidad: metales más pesaos de carga más baxa, como Ag, Cu, Pt, Hg, etc.
Les especies dures tienden a combinase ente sigo. La interacción duru-duru o blandu-blandiu conduz a especies más estables. Esto debe a un mayor solapamiento d'orbitales, qu'anicia un enllaz más fuerte que nes interacciones duru-blandiu o blandiu-duru. Lo anterior ye útil, de forma averada, pa predicir el sentíu de numberoses reacciones.
Hai numberosos usos de los ácidos. Los ácidos son usaos frecuentemente pa esaniciar ferruñu y otru escomiu de los metales nun procesu conocíu como "pickling". Pueden ser usaos tamién como electrolitos nuna batería, como'l ácidu sulfúricu nuna batería d'automóvil.
Los ácidos fuertes, el ácidu sulfúricu en particular, son llargamente usaos en procesamientu de minerales. Por casu, los minerales de fosfatu reaccionen con ácidu sulfúricu produciendo ácidu fosfóricu pa la producción de fertilizantes, y el cinc ye producíu eslleiendo óxidu de cinc n'ácidu sulfúricu, purificando la solución y aplicando electrólisis.
Na industria químico, los ácidos reaccionen nes reacciones de neutralización pa producir sales. Por casu, el acedu nítricu reacciona col amoniacu pa producir nitratu de amoniu, un fertilizante. Adicionalmente, los acedos carboxílicos pueden ser esterificados con alcoholes en presencia d'ácidu sulfúricu, pa producir ésteres.
Los ácidos son usaos como catalizadores; por casu, el ácidu sulfúricu ye usáu en grandes cantidaes nel procesu de alquilación pa producir gasolina. Los ácidos fuertes, como l'ácidu sulfúricu, fosfóricu y clorhídricu, tamién tienen efectu en reacciones de deshidratación y condensación.
Los ácidos son usaos tamién como aditivos en bébores y alimentos, cuidao que alterien el so sabor y sirven como preservantes. Por casu, el ácidu fosfóricu ye un componente de les bébores con cola.
Munches molécules biológicamente importantes son acedos. Los acedos nucleicos, incluyendo al ADN y el ARN contienen el códigu xenéticu que determina enforma de les característiques d'un organismu, y ye tresferíu de padres a renuevos. L'ADN contién el molde químicu pa la síntesis de les proteínes, que tán feches de subunidades d'aminoácidos.
Un aminoácidu tien un carbonu central (el carbonu α o "alfa") que ta xuníu covalentemente a un grupu carboxilo (d'ende que son acedos carboxílicos), un grupu amino, un átomu d'hidróxenu, y un grupu variable. El grupu variable, tamién llamáu grupu R o cadena llateral, determina la identidá y munches de les propiedaes d'un aminoácidu específico. Na glicina, l'aminoácidu más simple, el grupu R ye un átomu d'hidróxenu, pero en tolos demás aminoácidos contién unu o más átomos de carbonu xuníu a hidróxenu, y puede contener otros elementos, tales como azufre, seleniu, osíxenu o nitróxenu. Con esceición de la glicina, los aminoácidos presentes na naturaleza son quirales y casi invariablemente tán presentes na configuración L. Dalgunos peptidoglucanos, atopaos en delles parés celulares bacterianas contienen pequeñes cantidaes de D-aminoácidos. A pH fisiolóxicu, típicamente alredor de 7, esisten aminoácidos llibres en forma iónica, onde'l grupu carboxilo ácidu (-COOH) pierde un protón (-COO) y el grupu amino básicu (-NH) gana un protón (-NH). La molécula entera tienen una carga neta neutra, y ye un zwitterión.
Los ácidos grasos y derivaos d'ácidos grasos son otru grupu d'acedos carboxílicos que xueguen un rol significativu en bioloxía. Estos contienen llargues cadenes d'hidrocarburu y un grupu acedu carboxílico nun estremu. La membrana celular de casi tolos organismos ta fecha principalmente d'una bicapa fosfolipídica, una micela de cadenes hidrofóbiques d'ácidos grasos con grupos fosfatu hidrofílicos.
N'humanos y munchos otros animales, el ácidu clorhídricu ye parte del ácidu gástrico segregáu nel estómagu p'ayudar a hidrolizar a les proteínes, según pa convertir la proenzima inactiva pepsinógeno na enzima activa pepsina. Dellos organismos producen ácidos pal so defensa; por casu, les formigues producen el ácidu fórmico.
L'equilibriu acedu-base xuega un rol críticu na regulación de la respiración de los mamíferos. El gas osíxenu (O) lleva a cabu la respiración celular, procesu pol cual los animales lliberen la enerxía potencial química almacenada nos alimentos, produciendo dióxidu de carbonu (CO) como productu. L'osíxenu y el dióxidu de carbonu son intercambiaos nos pulmones, y el cuerpu respuende a les demandes enerxétiques variables afaciendo la velocidá de ventilación pulmonar. Por casu, mientres periodos d'exercitación, el cuerpu ruempe rápido los carbohidratu almacenaos, lliberando CO a la riega sanguínea. En soluciones aguacientes como'l sangre, el CO esiste n'equilibriu con ácidu carbónico y el anión bicarbonatu.
Ye l'amenorgamientu nel pH la señal que lleva al celebru a alendar más rápido y fondu, lliberando l'escesu de CO y resuministrando a les célules con O.
Les membranes celulares son xeneralmente impermeables a les molécules polares, cargaes o grandes, por cuenta de les cadenes grases acílicas lipofílicas conteníes nel so interior. Munches molécules biológicamente importantes, incluyendo un gran númberu d'axentes farmacéuticos, son acedos orgánicos débiles que pueden crusar la membrana na so forma protonada, na forma ensin carga, pero nun pueden faelo na so forma cargada (como base conxugada). Por esta razón, l'actividá de munches drogues puede ser aumentada o menguada pol usu de antiácidos o alimentos acedos. Sicasí, la forma cargada sueli ser más soluble n'el sangre y el citosol, dambos medios aguacientos. Cuando'l mediu estracelular ye más acedu qu'el pH neutru dientro de la célula, ciertos ácidos van esistir na so forma neutra y van ser solubles na membrana, dexándo-yos cruciar la bicapa lipídica. Los ácidos que pierden un protón a pH intracelular van esistir na so forma cargada, soluble, polo que son capaces d'espublizase al traviés del citosol al so oxetivu. El ibuprofeno, la aspirina y la penicilina son exemplos de drogues que son acedos débiles.
Compuestu químicu
En química, un compuestu ye una sustanza formada pola combinación de dos o más elementos distintos de la tabla periódica.Una característica esencial ye que tien una fórmula química. Por casu, el agua ye un compuestu formáu por hidróxenu y osíxenu na razón de 2 a 1 (en númberu d'átomos): formula_1.
Polo xeneral, esta razón ye debida a una propiedá intrínseca (ver valencia). Un compuestu ta formáu por molécules o iones con enllaces estables y nun obedez a una selección humana arbitraria. Por esti motivu'l bronce o'l chocolate son denominaes amiestos o aleaciones, pero non compuestos.
Los elementos d'un compuestu non pueden estremase o dixebrar por procesos físicos (decantación, filtración, destilación), sinón solo por aciu procesos químicos.
En química inorgánica los compuestos representar por aciu símbolos químicos y l'unión de los átomos (molécules) enllaz químicu enllazaos. L'orde d'estos nos compuestos inorgánicos va dende'l más electronegativo a la derecha. Por casu nel NaCl, el cloru que ye más electronegativo qu'el sodiu va na parte derecha. Pa los compuestos orgánicos esisten otres varies riegles y utilícense fórmules esqueletales o semidesarrolladas pa la so representación.
Los principales compuestos químicos qu'esisten:
Revolución Cultural
La Gran Revolución Cultural Proletaria (en chinu simplificáu: 无产阶级文化大革命, en chinu tradicional: 無產階級文化大革命, en pinyin: "wúchǎn jiējí wénhuà dà gémìng", davezu embrivida como 文化大革命, "wénhuà dà gémìng", lliteralmente Gran Revolución Cultural, o a cencielles 文革 "wéngé", Revolución Cultural) foi una campaña de mases na República Popular China entamada pol líder del Partíu Comunista de China Mao Zedong de 1966 a 1976 y empobinada contra altos cargos del partíu ya intelectuales a los que Mao y los sos siguidores acusaron de traicionar los ideales revolucionarios, al ser, según les sos propies palabres, "partidarios del camín capitalista". El so principal fin, a güeyos de los sos partidarios, foi'l de desaniciar el llamáu "divorciu ente les mases y el partíu" que se taba produciendo na República Popular China.
Mao, sofitáu por un sector dirixente del Partíu (Banda de los Cuatro), utilizó una xigantesca movilización estudiantil ("Guardias coloraos") pa desacreditar a la nala derecha, pro-capitalista (encabezada por Liu Shaoqi, Peng Zhen y Deng Xiaoping), dientro del aparatu del Partíu Comunista Chinu. Esta percorrió tol país, afectando tamién a les árees rurales, terminó per estender se a la clase obrera y, finalmente, a los soldaos del Exércitu Popular, convirtiéndose nun cuestionamiento xeneralizáu contra les autoridaes del Partíu, qu'amenaciaba con escapa-y -y de les manos. Esti procesu dio llugar a la conformanza de Comités Populares d'obreros, soldaos y cuadros del partíu per cerca de la metá del país, los cualos funcionaben como órganos de doble poder popular nes distintes xeres d'alministración y gobiernu; situación que Mao llogró encauzar, asitiándolos so la dirección del Partíu. Esta situación duró hasta 1976, momentu en qu'un golpe d'Estáu militar encabezáu por Deng Xiaoping, con una dura represión, restauró nel poder a la facción encabezada por él mesmu, procediéndose al arrestu de la Banda de los Cuatro y la vuelta al "statu quo", entamando los cambeos na economía que, sol nome de socialismu con característiques de mercáu, empecipiaríen la vuelta a la economía de mercáu capitalista.
Según la interpretación más habitual, convencionalmente espublizada nos medios de prensa occidentales, no fondero la Revolución Cultural foi una llucha pol poder na que l'aspiración de Mao por recuperar la so autoridá viose sofitada poles ambiciones d'otros miembros del partíu, como la so esposa Jiang Qing y el líder del exércitu Lin Biao. L'oxetivu yera estremar del poder políticu a Liu Shaoqi, xefe del estáu, y a Deng Xiaoping, secretariu xeneral del Partíu. Sín embargu, dende'l puntu de vista de los sos dirixentes y de ciertos sectores de la esquierda, la Revolución Cultural foi un intentu sinceru de restaurar la ortodoxa comunista frente a la burocratización y esviación "derechiegu" de la cúpula del Partíu, lo qu'esplicaría l'entusiasmu con que les mases acoyéronlo, descontentes cola creciente corrupción y elitismu de los dirixentes de "segunda xeneración". 
Magar la Revolución Cultural en sí remató col IX Congresu del Partíu Comunista de China n'abril de 1969, ye frecuente estender el periodu históricu designáu con esta espresión a tola etapa de lluches pol poder na República Popular China que s'estendió dende 1966 hasta 1976, añu en que morrió Mao y arrestóse a la Banda de los Cuatro, la facción encabezada por Jiang Qing.
La Revolución Cultural dexó a Mao recuperar el poder político, del que fuera estremáu tres el fracasu del Reblincón Alantre. Esta llucha pol poder daría llugar a una situación de caos y conmoción política que tuvo acompañada de numberosos episodios de violencia, na so mayoría protagonizaos polos "Guardias coloraos", grupos de mozos, apenes adolescentes en munchos casos, que, entamaos en comités revolucionarios, atacaben a toos aquéllos que fueren acusaos de desllealtá política al réxime y a la figura y el pensamientu de Mao Zedong.
La cuestión de cómo una llucha pol poder algamó niveles tan altos de violencia y desorde social hai intrigado a'l historiadores y a los espertos en psicoloxía de mases, y fueron numberosos los estudios académicos publicaos en China y nel estranxeru sobre esti periodu de la hestoria recién de China, qu'intentaron ufiertar esplicaciones sobre les causes de los sucesos d'aquellos años.
El fracasu del Reblincón Alantre forzara la salida del poder de Mao Tse. Ésti, anque calteniendo los sos cargos como presidente del partíu y como presidente de la Comisión Militar Central, dexaba les xeres de gobiernu en manos del nuevu presidente de la República Popular Liu Shaoqi y del secretariu xeneral del Partíu Deng Xiaoping. A pesar d'esto, Mao nun se resignaría a perder la so influencia y la so autoridá. Consciente de cómo Jrushchov refugara la figura del so antecesor Stalin na Unión Soviética, y viendo que Liu y Deng paecíen buscar una meyora nes relaciones con Moscú, Mao vía la evolución política de China a principios de los años 1960 como una traición a los ideales revolucionarios. De manera sorprendente, dada la so edá avanzada y la so falta de sofitu ente los miembros importantes del Buró Políticu, les ambiciones de Mao daríen llugar a una agafada llucha pol poder qu'acabaría devolviéndo-y l'autoridá absoluta y empericotiaría de nuevu la so imaxe pública como líder indiscutible del réxime. Esta torna al poder producióse al traviés d'una enorme campaña de reafirmación ideolóxica, la Gran Revolución Cultural Proletaria, na que s'afaló al exércitu y a los mozos a condergar a toos aquellos que los sos actos estremar de la ortodoxa del espíritu revolucionariu.
La violencia estrema de la campaña condergaría al ostracismu a la mayor parte de dirixentes del partíu y a los intelectuales, quien, acusaos de derechiegos y contrarrevolucionarios, sumiríen de la vida pública mientres dellos años. Munchos d'ellos, como'l mesmu Liu Shaoqi, van morrer. Liu Shaoqi muerre nuna prisión de Kaifeng, supuestamente porque se-y negó la medicación pa la diabetes.
La puesta en marcha de la Revolución Cultural y la torna al poder de Mao nun seríen posibles ensin el sofitu de dos figures fundamentales nesi momentu históricu: Lin Biao, militar fiel a Mao que se convirtiera en ministru de defensa en sustitución de Peng Dehuai, y la mesma esposa de Mao, Jiang Qing, qu'años más tarde encabezaría la llamada Banda de los Cuatro. Tantu Lin Biao como Jiang Qing sirvir del prestíu de Mao p'atacar a los otros dirixentes del partíu, y promover asina les sos propies aspiraciones a la sucesión nel poder. Asina, la Revolución Cultural sería'l frutu de la combinación de, per una parte, los deseos de Mao de recuperar el so protagonismu políticu y, por otra, de les ambiciones de poder de persones qu'ocupaben puestos pocu relevantes na xerarquía del partíu.
L'ascensu de Lin Biao na xerarquía de poder empezara tres la defenestración de Peng Dehuai na Conferencia de Lushan d'agostu de 1959. Naquella xunta de los miembros del Comité Permanente del Buró Políticu, Peng criticó abiertamente a Mao pol fracasu del Reblincón Alantre y ésti, qu'anque estremáu entós de la xefatura d'estáu caltenía los sos cargos como líder del partíu y del exércitu, forzó la so destitución. Foi Lin Biao, como unu de los militares de más prestíu del Exércitu Popular de Lliberación y lleal a Mao, quien reemplazó a Peng como ministru de defensa y como líder máximu del exércitu. Dende esa posición de poder nel exércitu, Lin empecipió una serie de midíes pa reforzar la fidelidá ideolóxica de los soldaos al Partíu y, bien n'especial, al propiu Mao.
Con esti fin, en 1963, Lin Biao arrexuntaba un pequeñu llibru tituláu "Cites del Presidente Mao" (n'alusión al rangu de Mao como presidente del Partíu Comunista). Esti llibru contenía una escoyeta de los discursos más importantes pronunciaos por Mao Zedong y sería conocíu popularmente como'l "Llibru Coloráu de Mao". Otru llibru que se convertiría n'obra de referencia obligada de los mozos soldaos del exércitu sería'l "Diariu de Lei Feng". Lei Feng fuera un mozu militar fináu del que se dixo qu'escribiera un diariu descubiertu tres la so muerte. Nel diariu, Lei Feng describía'l so esfuerzu constante por sirvir al pueblu y al partíu, siempres siguiendo les enseñances del presidente Mao. Anque anguaño sabemos qu'el "Diariu de Lei Feng" fuera escritu polos servicios de propaganda del exércitu, naquel momentu l'exemplu de Lei Feng tendría una enorme inflúi sobre la mocedá china. Ente 1964 y 1971, tamién se producieron historietes d'intención pedagóxica y peramplia tirada pa intentar llegar al máximu númberu posible de llectores. Toes estes obres convertir nos preseos de adoctrinamiento políticu de los mozos integraos nel Exércitu Popular de Lliberación, sometíu a l'autoridá de Lin Biao y a la fidelidá ideolóxica a Mao.
Mientres Lin Biao afalaba'l cultu a la personalidá escontra la figura de Mao, la so esposa Jiang Qing, antigua actriz implicada na vida cultural del país, promovía la defensa de los ideales revolucionarios na producción artística. Precisamente al traviés d'un ataque a una obra lliteraria desencadenaríase la Revolución Cultural. En 1961, Wu Han, escritor de prestíu y vicealcalde de Pequín, publicara una obra de teatru, "Hai Rui cesáu del so cargu" (海瑞罢官 / 海瑞罷官 "Hǎi Ruì Bàguān"), na que s'utilizaben personaxes de la dómina de la dinastía Ming p'aludir al conflictu ente Mao Zedong y Peng Dehuai. Esta obra indignara a Mao, que reconoció les alusiones evidentes a la so persona. Otros dos miembros del gobiernu municipal de Pequín, Deng Te y Liao Mosha, recurriríen tamién a la ficción histórica pa criticar a Mao. Naquel momentu, el gobiernu municipal de Pequín, col so alcalde Peng Zhen al frente, allugaba a munchos de los partidarios de Liu Shaoqi y Deng Xiaoping, y contra ellos dirixiríense les primeres crítiques de los maoístes. Consciente de la hostilidá escontra la so persona en Pequín, Mao viaxó a Shanghái nel branu de 1965. Nesa ciudá, mientres una xunta del Comité Central nel mes de setiembre, Mao fixo un llamamientu a la resistencia frente a la ideoloxía burguesa reaccionaria. La contraofensiva empezara y Mao, dende Shanghái, preparaba la so torna. Por aciu la influencia de Jiang Qing y gracies al sofitu del exércitu, l'editorialista de la edición de Shanghái del Diariu del Exércitu de Lliberación Yao Wenyuan, estrechu collaborador de Jiang Qing, escribía un agresivu editorial nesi diariu nel qu'atacaba a Wu Han pola desllealtá del argumentu de "Hai Rui cesáu del so cargu".
Asina, la estratexa de Mao y los sos siguidores refugaba l'ataque directu a Liu Shaoqi y Deng Xiaoping y cebábase en quien los sofitaben. Esto ponía nuna situación difícil a los líderes del partíu yá que, con too y con eso, Mao siguía teniendo la reconocencia a lo más ideólogu del réxime y les crítiques al equipu del gobiernu municipal de Pequín encontar na obediencia estricta a la ideoloxía de Mao, polo que resultaben difíciles de compensar ante la opinión de los cuadros del partíu. Los ataques tuvieron l'ésitu esperáu y, el 30 d'avientu de 1965, Wu Han reconocía públicamente'l so erru. Esto animó a'l siguidores de Mao a aumentar la presión. El 26 de marzu de 1966, aprovechando l'ausencia de Liu Shaoqi en visita oficial a Pakistán y Afganistán, los partidarios de Mao secuestraben al alcalde de Pequín y miembru destacáu del Buró Políticu Peng Zhen. Al sofitu de Yao Wenyuan en Shanghái xuníase-y el control de la capital per parte del exércitu, lleal a Lin Biao y a Mao. A partir d'esti momentu, la edición nacional del "Diariu del Exércitu de Lliberación" pasaba a tar controlada polos siguidores de Mao y, el 18 d'abril, un hestóricu editorial nesi diariu proclamaba "llevantemos la gran enseña colorada del pensamientu de Mao Zedong y participemos de forma activa na Gran Revolución Cultural Socialista". L'editorial daba yá nome al movimientu y confirmaba el sofitu del exércitu al mesmu. El 1 de xunu, el "Diariu del Pueblu", principal órganu d'espresión del Partíu Comunista, cayía tamién sol control de los maoístes.
Col control de tolos medios de comunicación, el sofitu del exércitu y el silenciu forzáu de los intelectuales, la posición de Liu Shaoqi y Deng Xiaoping faíase yá insostenible. D'una manera sorprendente, que naide podría prever tres el fracasu del Reblincón Alantre, cuando tola cúpula del partíu punxérase nel so contra, Mao volvía ser el líder indiscutible. El 18 de xunetu de 1966, tornaba a Pequín y mientres la Undécima Sesión Plenaria del Comité Central del Buró Políticu del Partíu Comunista de China, imponía dellos resolvimientos, coles mires de desallugar de los puestos d'autoridá a quien tomaríen la sienda capitalista. Nesa sesión plenaria anuncióse tamién la creación de los "Guardias coloraos", movimientu xuvenil qu'arrequexaba a la Lliga de les Mocedaes del Partíu, lleal a Liu Shaoqi. Les actividaes de propaganda estendiéronse y los ataques a Liu Shaoqi, moteyáu'l «Jrushchov de China», y a Deng Xiaoping fixéronse cada vegada más intensos. Liu Shaoqi fuera yá estremáu del poder, anque'l so abandonu de los cargos qu'ocupaba nun se fadría públicu hasta payares de 1968.
Na segunda metá de 1966, la situación de caos estender por tol país. La educación quedó paralizada, y los guardias coloraos, entamaos al traviés de comités revolucionarios partíos por tola República Popular China, imponíen la so llei castigando a toos aquellos que fueren acusaos de derechiegos o revisionistes. Los incidentes y desordes xeneralizaos sosprendieron al propiu Mao, que vía cómo la situación escapábase-y de les manos. Pa xineru de 1967, Mao ordenó al exércitu qu'interviniera pa restaurar l'orde. Les actividaes de los guardias coloraos siguiríen, sicasí, hasta 1968.
Unu de los pocos altos cargos del partíu que se llibró de les purgues foi'l primer ministru Zhou Enlai. La so habilidá negociadora dexó-y mediar ente los guardias coloraos, que los sos escesos criticó, y l'exércitu. La protección de Zhou Enlai salvó a munchos altos cargos del partíu, y n'especial del exércitu, de los ataques de los guardias coloraos, ente que'l so sofitu a Mao caltener al marxe de les crítiques.
Con Liu Shaoqi y Deng Xiaoping estremaos yá del poder, la llucha pol control del Partíu y l'Estáu fuera ganada por Mao y los sos siguidores. Pa ratificar la nueva situación convocóse un nuevu congresu del Partíu, el novenu de la so hestoria.
L'IX Congresu del Partíu Comunista de China, inauguráu n'abril de 1969, confirmaba'l poder de Mao, reelexíu unánimemente como presidente del partíu y como presidente de la Comisión Militar Central. Amás, adoptaba'l pensamientu de Mao Zedong como la ideoloxía oficial del Partíu y del Estáu. Lin Biao, pela so parte, yera escoyíu vicepresidente del partíu y sucesor de Mao.
El Congresu daba per concluyida la Gran Revolución Cultural Proletaria, presentada como un gran ésitu del pueblu chinu que, gracies al lideralgu de Mao, venciera a los revisionistes y contrarrevolucionarios que punxeren en peligru la pureza ideolóxica del sistema.
Anque col IX Congresu ponía fin de manera oficial a la Revolución Cultural, les estructures de la sociedá, del Partíu y del Estáu quedaren gravemente estropiaes poles purgues de miembros del partíu y d'intelectuales. Les consecuencies de la Revolución Cultural dexaríense sentir mientres enforma tiempu, y les lluches pol poder siguiríen nos años siguientes.
Tres l'IX Congresu, Lin Biao remanecía como'l nuevu gran líder n'acurres de la República Popular. Nomáu oficialmente sucesor de Mao y vicepresidente del partíu, el so ascensu vertixinosu na xerarquía del poder paecía asitialo nuna posición inmeyorable pa ser el nuevu home fuerte del réxime.
Tres esos ésitos aparentes, sicasí, la realidá yera más complexa. La adulación estrema de Lin Biao llevara yá a Mao a resabiar de les auténtiques intenciones del que paecía ser el so lleal collaborador. Mientres l'IX Congresu, producióse un enfrentamientu fuerte ente dambos por cuenta de la insistencia de Lin Biao en que Mao tenía de ser proclamáu nuevu presidente de la República Popular, pa ocupar asina la xefatura d'Estáu qu'había perdíu Liu Shaoqi. Mao, sicasí, negar a ocupar la presidencia y defendía l'abolición del cargu. Puede paecer paradóxicu que fuera Lin Biao el que primiera a Mao p'asumir la presidencia pero,a última hora, Mao sabía qu'aceptar el cargu de presidente podía xustificar a los miembros del partíu que víen la Revolución Cultural como una estrataxema so pa faese col poder político. Al refugar el puestu, Mao presentábase como líder esmolecíu namái pola ideoloxía y el partíu, y non por ambiciones personales. Pero hai una razón entá más importante pa la negativa de Mao a restaurar la xefatura del Estáu: en nomando a Lin Biao sucesor y vicepresidente del partíu, Mao sabía qu'en casu de restaurar la presidencia, el cargu de vicepresidente tendría de corresponder a Lin Biao, lo cual aseguraría a ésti'l so papel como sucesor. Otra manera, la suspensión de la xefatura del Estáu esaniciaba tantu'l cargu de presidente como'l de vicepresidente, y dexaba al primer ministru Zhou Enlai a lo más dirixente del aparatu del Estáu, lo cual llindaba de manera considerable'l poder de Lin Biao. Dada la rocea creciente que sentía escontra Lin, Mao preferiría nun dar a ésti una parcela más de poder, dexando a Zhou Enlai como home fuerte de los aspeutos políticos y de xestión del Gobiernu.
A partir d'esi momentu, anque en públicu ambos yeren eponderaos como'l trunfadores de la Revolución Cultural, les relaciones ente los dos entraren nuna fase de rocea cada vegada mayor. Dempués de qu'en marzu de 1970 Mao aboliera la xefatura del Estáu, na II Sesión Plenaria del IX Congresu Nacional del Partíu, celebrada en Lushan n'agostu d'esi añu, Lin Biao, sofitáu en dellos collaboradores cercanos, intentó faese cola presidencia de la República Popular. Esi intentu de golpe d'Estáu, que sería reveláu trés años más tarde por Zhou Enlai, supondría l'enfrentamientu total ente Mao y Lin. Nuna situación análoga a la que se diera al empiezu de la Revolución Cultural con Liu Shaoqi, Mao empezó'l so ataque a Lin Biao de manera indirecta, criticando a los sos collaboradores. A sabiendes de los sofitos que Lin Biao tenía nel senu del exércitu, Mao criticó primero a unu d'el so siguidores principales nel exércitu, Chen Boda, al qu'acusó de «ultraizquierdista», y esixó a los mandos del exércitu que se xunieren a les crítiques. Los militares aceptaron, y Lin Biao diose cuenta de que s'había quedáu totalmente aislláu frente al ataque de Mao y Zhou Enlai.
Ante esa situación d'aislamientu, Lin Biao decidió pasar al ataque y poner en marcha un nuevu intentu de golpe d'Estáu, qu'entamaría al pie del so fíu Lin Liguo mientres l'iviernu de 1970 y la primavera de 1971. Ye posible que l'intentu de golpe d'Estáu cuntara col sofitu de la Unión Soviética, anque esto nunca se pudo confirmar. La perda de sofitos de Lin Biao, sicasí, llevó al fracasu del intentu golpista. Paez que foi unu de los conspiradores, Li Weixin, quien delataría a Lin. Según les afirmaciones de Zhou Enlai nel X Congresu Nacional del Partíu celebráu en 1973, ésti sería'l segundu intentu per parte de Lin Biao, tres el de Lushan, de llevar a cabu un golpe d'Estáu ya inclusive d'asesinar a Mao.
La muerte de Lin Biao dempués de que fueren afayaos los sos planes golpistes tuvo arrodiada del misteriu y l'especulación. La versión oficial afirma que Lin Biao, al pie de dos de los sos fíos y seis homes más, intentó escapar escontra la Unión Soviética dempués de que los sos planes fueren descubiertos. La escasez de combustible del avión nel que'l grupu de conspiradores fuxó de manera azotada fixo que l'avión estrellar nel desiertu de Mongolia Esterior, morriendo tolos sos ocupantes. La poca verosimilitud de la hestoria y l'ausencia d'evidencies constatables del accidente caltuvieron hasta l'actualidá les duldes sobre la veracidá d'esta versión oficial.
La muerte de Lin Biao dexaba de nuevu vacíos de poder nel Partíu, lo cual llevó a la convocatoria d'un nuevu congresu: el X Congresu Nacional del Partíu Comunista de China. Mientres esti congresu, celebráu del 24 al 28 d'agostu de 1973, condergóse la traición de Lin Biao y producióse l'ascensu na xerarquía de quien protagonizaríen la siguiente llucha pol poder: la esposa de Mao, Jiang Qing, y les sos más cercanos collaboradores, Yao Wenyuan y Zhang Chunqiao, que dirixieren la Revolución Cultural dende Shanghái, y un mozu casi desconocíu, Wang Hongwen, que pasaba a ocupar una de les vicepresidencies del partíu, tres Mao y Zhou Enlai. Estos cuatro dirixentes, encabezaos por Jiang Qing, seríen más palantre conocíos despectivamente como la Banda de los Cuatro.
A pesar del poder que los cuatro habíen acumuláu, la muerte de Mao el 9 de setiembre de 1976 dexaba l'autoridá máxima nes manos de Hua Guofeng, el sucesor nomáu por Mao poco primero de morrer.
Consciente de qu'una llucha pol poder con Jiang Qing y los sos siguidores diba ser inevitable, Hua Guofeng aprovechó la so autoridá pa ordenar l'arrestu de los cuatro. Xulgaos y condergaos, y convertíos nel chivu espiatoriu de tolos males de la Revolución Cultural, la cayida de la Banda de los Cuatro marcababa el final d'una década de fervor revolucionariu y de lluches pol poder qu'afectaron fondamente a la sociedá china del momentu.
El regresu a una cierta normalidá nun lu sirviría, sicasí, a Hua Guofeng p'afitar la so autoridá. Tres una nueva llucha pol poder, Deng Xiaoping, una de les víctimes principales de la Revolución Cultural, acabaría convirtiéndose, a partir d'avientu de 1978, nel nuevu líder máximu del país. Los acontecimientos de los años de la Revolución Cultural seríen revaluados en 1981. La memoria de Liu Shaoqi foi rehabilitada de manera póstuma y la Revolución Cultural foi considerada pol partíu como la década catastrófica».
A diferencia de l'anterior gran campaña maoísta, el Reblincón Alantre, que tuviera como víctimes a los sectores más desfavorecidos del mediu rural, la Revolución Cultural tuvo como víctimes a la clase intelectual y dirixente del país. Les acusaciones xeneralizaes de «actividaes contrarrevolucionarias» a técnicos calificaos y a profesores universitarios llevaron a una paralización del desenvolvimientu tecnolóxico y educativo del país. Los exames d'accesu a la universidá fueron abolíos en 1966 y los programes d'estudios fueron redefiníos pa faer primar la enseñanza de valores ideolóxicos sobre aquelles materies puramente intelectuales y científiques consideraes «burgueses». Una xeneración entera de moces viose asina quitada de la posibilidá d'una educación cimera más allá de la repetición de lemas revolucionarios. Frente a esta crisis de la enseñanza cimera, l'espíritu maoísta d'igualdá tuvo una consecuencia positiva nel aumentu de la escolarización primaria y de l'alfabetización mientres esta dómina.
La idea maoísta de que la nueva China tenía de romper colos vezos feudales del pasáu tuvo tamién consecuencies nefastes pa la cultura tradicional china. Jiang Qing y los sos collaboradores encamentaron a los mozos a acabar colos llamaos «Cuatro antiguos» (四旧 / 四舊 / "sì jiù", dacuando traducíu como 'Los cuatro vieyos'): los usos antiguos, el costumes antigües, la cultura antigua y el pensamientu antiguu. La interpretación de qué elementos de la sociedá merecíen la considerancia d'antiguos o burgueses quedó, sicasí, en manos de los mesmos guardias coloraos, quien, vidueños de demostrar el so espíritu revolucionariu, embarcar nuna campaña de destrucción d'obres d'arte, llibros, templos y edificios antiguos, al empar que sometíen a humillantes sesiones d'autocrítica a intelectuales y altos cargos del Partíu a los qu'acusaben de reaccionarios.
Cuidao que cualesquier qu'espresara na so vida pública un interés cultural o artísticu escontra cualquier asuntu que nun fuera la esaltación de la figura de Mao podía ser acusáu de reaccionariu, nun ye d'estrañar que la inmensa mayoría d'el escritores y artistes sufrieren persecuciones mientres la Revolución Cultural, y fueron munchos los que resultaron mancaos ya inclusive muertos pola violencia de los guardias coloraos. Otros munchos acabaron suicidándose, como'l famosu escritor Lao She. Envalórase que fueron miles les víctimes mortales de la violencia de los guardias coloraos y más de tres millones de miembros del Partíu fueron víctimes de les purgues na cúpula del poder.
Nel ámbitu de la cultura, amás de la destrucción de numberoses obres d'arte, la Gran Revolución Cultural Proletaria afectó tamién a la relixón tradicional china y al sistema d'escritura. No que fai a la relixón, la mayor parte de los templos budistes y taoístes fueron zarraos y munchos monxos fueron obligaos a siguir programes de reeducación. Otru de los blancos de les roxures de los guardias coloraos foi'l pensamientu confucianu, al que s'identificaba cola sociedá feudal antigua. Por cuenta de esto, la ciudá natal de Confucio, Qufu, na provincia de Shandong, sufrió los ataques de grupos de guardias coloraos que destruyeron gran parte del so patrimoniu artísticu, que sería restauráu n'años recién. Tocantes a la escritura chino, el procesu de simplificación de los calteres, anque empezara con anterioridá, coles llistes de calteres reformaos publicaes en 1956 y 1964, ésti consolidóse gracies al espíritu de rotura col pasáu impulsáu pola Revolución Cultural. Nesti sentíu, munches de les diferencies culturales que se perciben na actualidá ente la China continental y les sociedaes chines de Taiwán, Hong Kong y Macáu tienen los sos raigaños precisamente na Revolución Cultural, que los sos efectos enllargar hasta los nuesos díes.
Presa
El términu presa puede faer referencia:
Química inorgánica
La química inorgánica encargar del estudiu integráu de la formación, composición, estructura y reacciones químiques de los elementos y compuestos inorgánicos (por casu, ácidu sulfúricu o carbonatu cálcicu); esto ye, los que nun tener enllaces carbonu-hidróxenu, porque éstos pertenecen al campu de la química orgánica. Dicha separación nun ye siempres clara, como por casu na química organometalica que ye una superposición de dambes.
D'antiguo definíase como la química de la materia inorgánico, pero quedó obsoleta al refugase la hipótesis de la fuerza vital, característica que se suponía mesma de la materia vivo que nun podía ser creada y dexaba la creación de les molécules orgániques. Suelse clasificar los compuestos inorgánicos según la so función n'ácidos, bases, óxidos y sales, y los óxidos suélse-yos estremar n'óxidos metálicos (óxidos básicos o anhídridos básicos) y óxidos non metálicos (óxidos acedos o anhídridos acedos)
El nome tien el so orixe na dómina na que tolos compuestos del carbonu llograr de seres vivos; d'ende la química del carbonu denominar química orgánica. La química de compuestos ensin carbonu, foi, poro, llamada química inorgánica.
Anguaño, llógrense compuestos orgánicos nel llaboratoriu, de forma que la separación ye artificial. Dalgunes de les sustances con carbonu qu'entren nel campu de la química inorgánica incluyir n'unu d'estos:
Los compuestos inorgánicos estremar según la so estructura en:
== Árees d'interés Estremaos d'interés de la química inorgánica inclúin:
Árees de solapamiento con otros campos de la conocencia inclúin:
Hai munchos compuestos y sustanzes inorgániques de gran importancia, comercial y biolóxica. Ente ellos:
Serpentes
Les culiebres (Serpentes) o ofidios (Ophidia) son un suborde de saurópsidos (reptiles) diápsidos pertenecientes al orde Squamata, superorde de los Lepidosaurios, caracterizáu pola ausencia de pates (el pitón caltién diminutes estremidaes frutu del so procesu evolutivu) y el cuerpu bien allargáu. Aniciar nel periodu Cretácicu.
Les culiebres caracterizar pola ausencia d'estremidaes y cuerpu allargáu. Dalgunes tienen mordedures venenusas, como les cobres y les víbores, qu'utilicen pa matar a los sos preses enantes d'inxeriles. Otres culiebres, como les boes y pitonos, maten a les sos preses por constricción.
Reconócense más de 450 xéneros y de 3460 especies. Créese que les culiebres deriven de dalgún tipu de llagartu, pero los detalles concretos del so orixe nun tán claros.
La piel de la culiebra ta recubierta por escames.
Les culiebres camuden de piel dacuando.
A diferencia d'otros reptiles, el cambéu de piel ye realizáu nuna pieza, como si tirara d'una media.
La locomoción realizar por aciu ondulaciones llaterales del cuerpu; les escames ventrales enanchaes de munches culiebres torguen el deslizamiento en dirección contraria a la marcha.
Delles culiebres, como ciertes boes y les víbores pueden movese tamién por aciu movimientos musculares de les escames ventrales col so cuerpu estendíu casi en llinia recta.
El cadarma tien munches vértebres, 200 nes víbores y 400 nes pitonos.
El craniu ta bien modificáu respectu al modelu básicu diápsido.
Los güesos de la quexal cimeru tán sele xuníos al restu del craniu y el cuadráu puede movese llibremente y tien potentes músculos refractores, lo que dexa una enorme abertura de los quexales y la deglución de grandes preses enteres.
Los dientes son agudos y curvados escontra tras y enllántense tantu nel cielu la boca como nel maxilar y el dentario.
Les boes y les pitonos tienen rudimentos de les estremidaes posteriores y de les sos cintures; nestes culiebres pueden trate unes garres na parte esterna y a cada llau de la cloaca que desempeñen un ciertu papel nel coitu.
Esisten dellos tipos de dientes, según el güesu sobre'l que s'enllanten: maxilares, pterigoideos, palatino, dentarios y premaxilares.
Los dientes maxilares son los más variaos y los únicos que pueden tar acomuñaos a glándules venenoses; pueden estremase cuatro tipos principales:
Ye'l casu de munchos colúbridos, boidos y pitónidos.
Son dientes acanalaos asitiaos na parte posterior del quexal y conectaos con glándules de venenu, constituyendo un sistema de inoculación primitivu.
Este ye'l casu de la culiebra bastarda ("Malpolon monspessulanus").
Sicasí, les especies de gran tamañu pueden producir graves mordedures ya inclusive la muerte, como "Dispholidus typus", del África subsaḥariana.
Les cobres y les mambes tienen estos dientes.
Delles especies, como la cobra cuspidora "(Naja nigricollis)", tener modificaos pa cuspir el venenu a más de cuatro metros de distancia.
Ye'l sistema de inoculación más eficaz.
Esti tipu de dentición ye característicu de los vipéridos.
La glotis puede proxectase escontra alantre pa caltener abiertu'l conductu respiratoriu mientres la ingestión de la presa y, en delles especies una parte de la gorgoberu ta especializada na respiración, constituyendo un pulmón traqueal.
El pulmón esquierdu sueli tar amenorgáu o dacuando inclusive puede faltar, y les demás corades pares suelen asitiase a distintos niveles en cada llau.
Tienen una pareya de órganos reproductores.
La visión detallada ye llindada, pero nun torgar la detección de movimientu.
Delles culiebres tienen fosetas loreales, capaces de detectar el calor. Sicasí eso nun indica que tengan visión infrarroxa, una y bones la información va a árees del celebru distintes a les de la visión. A cencielles saben cada cosa si ta más caliente o menos.
El sentíu del oyíu de les culiebres ye bien llindáu yá que los órganos auditivos dexeneraron; falta'l tímpanu, el cuévanu timpánica y la trompa de Eustaquio, y la columela articular col cuadráu.
Una culiebra güel al traviés de la so ñariz; la llingua pasa les partícules d'aire al órganu de Jacobson na boca pal so exame.
Otra característica de la so llingua ye que termina en dos ramificaciones, polo que se denomina bífida (la llingua bífida usar pa captar partícules químiques y percibiles col órganu de Jacobson, que ta na parte delantera del cielu la boca).
La mayoría de les culiebres reprodúcense poniendo güevos, pero delles especies desenvolvieron un métodu distintu. El cuerpu de la madre retien los güevos hasta que les críes tán totalmente formaes pa vivir d'una manera independiente.
En dellos casos el grupu enteru alluma críes totalmente formaes, ente qu'otros grupos pueden tar formaos por miembros qu'allumen críes formaes, como por miembros que ponen güevos. Por casu, dientro de la familia Boidae toles boes paren animales yá formaos, ente que les pitones ponen güevos.
Munches especies usen venenu pa inmovilizar o matar a les sos preses.
El venenu ye una cuspia modificada ya inyéctase gracies a los caniles. Los caniles más especializaos (vipéridos) son bien llargos y buecos, y actúen como verdaderes aguyes hipodérmica que se claven fondamente ya inyecten el venenu.
Otros tipos de caniles, menos especializaos, tienen una simple acanaladura nel so marxe posterior pola cual baxa'l venenu (cobres).
El venenu, al igual que toles secreciones salivales, tien axentes que realicen una predigestión de los alimentos; por tanto, inclusive les culiebres "non venenoses" pueden causar daños nos texíos.
El venenu ta constituyíu por una complexa amiestu de proteínes qu'actúen como neurotoxines (qu'ataquen el sistema nerviosu), hemotoxinas (qu'estropien la sangre), citotoxines (estropien los texíos), bungarotoxines y munches otres sustances que pueden afectar al organismu de distintes maneres; casi tolos venenos de culiebres tienen hialuronidasa, un enzima que destrúi'l acedu hialurónico, que ye'l cementu que caltién xuníu'l texíu conxuntivo que, por tantu se disgrega facilitándose asina'l rápidu espardimientu del venenu.
El venenu almacenar nes glándules venenoses asitiaes na parte posterior de la cabeza.
Australia ye'l llugar del mundu con mayor númberu d'especies venenoses; sicasí solo produzse una muerte por mordedura al añu de promediu.
Sicasí, na India, prodúcense 250 000 mordedures añales que producen unos 50 000 muertos.
En España producir al añu 1500 mordedures de víbores de les qu'ente trés y cinco provoquen la muerte de la víctima.
Toles culiebres son carnívores, alimentándose d'una gran variedá de preses qu'inclúin aves, anfibios, mamíferos, pexes o insectos ya inclusive reptiles, ente ellos otres culiebres en ciertes especies. Xeneralmente, les culiebres de pequeñu a moderáu tamañu cacen preses indefenses, que pueden ser rápido taramiaes y vives. Sicasí, si la presa opón resistencia, pueden recurrir a técniques como son l'usu del venenu o la constricción p'ablayar la presa enantes de comerséla. Les culiebres nun pueden mazcar l'alimentu, y nel so llugar tragar enteres. Los dientes d'una culiebra, que son afilaos como aguyes y empobinaos escontra l'interior de la boca, sirven pa retener la presa a que se-y sala de la so boca. A la de tragar, el maxilar y el quexal, que tán suxetos al craniu por lligamentos, llogren dixebrase p'afaese al tamañu de la presa. Asina, una culiebra ye capaz de tragase una presa que seya tres veces más grande que la so propia cabeza y la so diámetru. Otra razón de la so capacidá pa tragar ye la falta de güesos como'l esternón por que la comida pueda pasar ensin problemes pol esófagu y por tol cuerpu del reptil. Dempués de la ingestión, una culiebra debe aletargar pa cumplir el procesu de la dixestión. Esto debe a que'l procesu dixestivu rique de muncha enerxía que la culiebra tien d'usar pa dixerir con eficiencia la comida, que puede durar per díes o meses, según el tamañu de la presa. Nesi estáu, dellos órganos como'l corazón y l'estómagu entren en mayor actividá por que toa la comida seya casi totalmente dixerida. Les partes indigeribles pueden ser escretaes o regurgitadas.
Les culiebres presenten una radiación adaptativo casi tan amplia como los llagartos, anque la variación estructural nun ye tan grande.
Inclúin les culiebres actuales más avolumaes, como la anaconda y la pitón reticulada.
Los pitones miden de normal ente 1 y 6 m, anque delles especies tán ente les culiebres más llargues esistentes; la pitón reticulada ostenta'l récord de la culiebra más llarga, con 10,32 m.
La mayoría de les culiebres vivientes pertenecen a la familia de los colúbridos, qu'entiende munches especies inofensives y de medianu tamañu como la culiebra d'agua europeo ("Natrix maura"), la culiebra llisa meridional "(Coronella girondica)" o la culiebra d'escalera "(Rhinechis scalaris)", y delles moderadamente venenoses, con dientes opistoglifos (asitiaos na parte posterior de la boca), como la culiebra bastarda ("Malpolon monspessulanus"); la culiebra arborícola del Cabu ("Dispholidus") ye una de les poques especies que la so mordedura puede ser mortal pal home.
La familia de los elápidos inclúi les cobres, les culiebres de coral, les mambes y les culiebres marines toes elles desaxeradamente venenoses y potencialmente mortales pal home; los caniles son pequeños y tán asitiaos na parte delantera de la boca (proglifos); el so venenu tien una acción principalmente neurotóxica.
Toles culiebres venenoses australianas pertenecen a esti grupu.
Les mambas "(Dendroaspis)" son arborícoles y son bien axilosos y rápides.
Les culiebres de coral tienen los sos vivos colores d'alvertencia yá que son bien venenoses (aposematismo), ente los que predominen mariellu, colloráu y negru; nun son bien peligroses pal home yá que son de pequeñu tamañu y abren pocu la boca, lo que fai difícil que puedan morder. Les cobres ("Naja" y "Ophiophagus") son bien conocíes pol so aspeutu amenazante y la so mordedura; habiten en zones tropicales y desérticas del sur d'Asia y África; espleguen una especie de "capiellu" na zona de la cabeza y el pescuezu cuando tán agafaes o en peligru, gracies a les llargues costielles cervicales; ye un xestu d'advertencia ante un posible enemigu.
La familia de los vipéridos entiende les víbores del Vieyu Mundu y los crótalos, principalmente americanos; toes elles son bien venenoses y con dos caniles solenoglifos provistos d'una canal qu'actúen como aguyes hipodérmiques cuando muerden pa inyectar venenu.
El venenu tien una acción principalmente hemolítica.
La cabeza ye triangular y ancha, y los güeyos tienen la pupila vertical.
Ente les sos especies destaquen les víbores europees "(Vipera)", los animales más venenosos del continente, les víbores cornudas africanes "(Cerastes"), el áspid, les víbores del Gabón ("Bitis", colos caniles más llargos de toles culiebres), les culiebres de cascabel americanes ("Crotalus", "Lachesis"), etc.
Toles culiebres pertenecen al clado Culiebres, que de la mesma ye miembru del orde Squamata. Esti orde inclúi tamién los llagartos, colos que les culiebres tán emparentaes; otros miembros d'esti orde, les culebruques ciegues, tamién perdieron les pates y aseméyense superficialmente a les culiebres.
Culiebres inclúi a les Henophidia (les más grandes y primitives, boes y pitones), Typhlopoidea (culiebres ciegues), y Xenophidia (grupu bien diversu qu'inclúi a les culiebres venenoses y los sos parientes cercanos (culiebres, víbores, cobres, culiebres marines, etc.).
El suborde Culiebres subdividir en dos infraórdenes y 25 families:
Recién estudios moleculares acoten la monofilia del clado Culiebres y de los infraórdenes Scolecophidia y Alethinophidia.
N'occidente, nes creencies cristianes y del islam el demoniu foi representáu coles culiebres, nesti casu con Satanás d'alcuerdu a la Biblia, onde rellata la so condena por tentar a Adán y Eva.
Inclusive nos primeros capítulos y versículos del xénesis, dempués de cometer la tentación, rellata como Divos, amás de dici-y que se va abasnar y va andar sobre'l so pechu, tamién va haber una enemistá ente ella y la muyer que-y morderá'l so talón y la muyer quebrará-y la cabeza.
Esti relatu bíblicu inspiró a la ilesia católica a representar la Virxe María como la Inmaculada Concepción triando a una culiebra tal como rellata la xénesis, pero'l reptil en cuenta de morde-y el talón solo lleva una mazana na so boca.
En dellos casos tamién se representaron a Xesucristo triando una culiebra, pero ensin inspirar na xénesis de la Biblia sinón como una representación de llucha ente'l bien y del mal, lo cual esta simboloxía tamién puede aplicase al casu de la Virxe María.
Nel cristianismu paez tamién qu'hai ciertes contradicciones, dellos teólogos basándose según sobre la hestoria de Moisés nel relatu bíblicu, pa lliberar al pueblu hebréu, Dios convirtió'l so cayáu nuna culiebra metanes l'artu encesu cuando Moisés entró en contactu. D'alcuerdu a esta hestoria, interprétase que Divos al traviés de Moisés demostraba la so roxura contra'l pueblu exipciu frente al Faraón. Nesto dellos teólogos consideren que'l cayáu de Moisés, ye una culiebra d'aspeutu positivu o al empar milagrosu.
Nel Antiguu Exiptu, Uadyet (la cobra) yera la Señora del Cielu», símbolu del calor enceso del Sol y la llapada del fueu. Representaba la fuerza de la crecedera, la fertilidá del suelu y de les agües na mitoloxía exipcia. Yera la diosa protectora del So Exiptu y del faraón. Sicasí, la culiebra Apofis yeren el símbolu de les fuerces maléficas qu'habiten el Duat, ya intentaba retener la barca solar de Ra.
Nel Alloñáu Oriente la culiebra ye consideráu un animal sagráu, divín y protector contra les enerxíes negatives, que representa fuerza, enerxía y sabiduría. Amás ye venerada principalmente dientro de la cultura hindi. Por casu nel cristianismu, el Espíritu Santu ye representáu como una palombu blanca, pero equí, el Dios Siva, ye representáu como una culiebra, nuna cobra.
La cultura China considerar tamién una entidá protectora; un exemplu d'ello atopar na Gran Muralla China construyida sobre un terrén montascoso y allugao nel centru de color mariellu. Tamién foi representada al par del Dragón, como un símbolu de delles artes marciales orientales. Nesti animal, inspiráronse los distintos métodos de defensa personal na China milenaria, principalmente creaes y rescataes por maestros o senseis o artistes marciales. Amás dientro de la astroloxía china, el Signu de la Culiebra, ocupa'l 6ª llugar y como la parte sucesor del Signu del Dragón, según la filosofía china tamién forma parte del Ying yang.
Otramiente, en América fueron veneraes per gran parte de les cultures qu'ellí floriaron. En Mesoamérica, l'exemplu más famosu ye'l del dios Quetzalcóatl, la Culiebra Emplumada, Kukulcán pa los Mayes. En Suramérica esiste la figura mítica del Amaru o culiebra alada, deidá bien antigua y de gran trescendencia na cosmovisión de los pueblos Quechua y Aymara. 
El basiliscu ye representáu en delles cultures como una gran culiebra con un llurdiu na cabeza con forma de corona que cola mirada, si ye directa, ye capaz de matar y, si ye indirecta, petrifica.
Cetacea
Los cetáceos (Cetacea) son un orde de mamíferos euterios dafechu afechos a la vida acuática. El nome «cetáceu» deriva del griegu κῆτος, kētos, que significa «ballena» o «bisarma marina» y foi acuñáu por Aristóteles pa referise a los animales acuáticos dotaos de respiración pulmonar.
Presenten un cuerpu fusiforme, asemeyáu al de los pexes, que los fai más hidrodinámicos. Les pates anteriores tresformáronse en aletes, ente que les posteriores sumieron como tales, anque queden dalgunos güesus vestigiales, non xuníos a la maxana y ocultos dientro del cuerpu. La aleta caudal ye horizontal y estrémase en dos lóbulos. Xeneralmente escarecen de pelo y tienen una trupa capa de grasa que los sirve de aislamientu térmicu.
L'orde de los cetáceos contién unes ochenta especies, casi toes marinas, sacante 5 especies de delfines de agua duce. Los cetáceos vivientes subdividir en dos subordes, el de los misticetos y el de los odontocetos. Un tercer suborde, los de los arqueocetos, solo contién especies extintas.
Ente los misticetos tán los animales vulgarmente llamaos ballenes, los más grandes del mundu; en concretu, la ballena azul ye l'animal más grande qu'enxamás esistiera na Tierra, inclusive mayor que los célebres dinosaurios. Sicasí, ente los odontocetos tán los delfines y les orques, de cutiu criaos y adomaos en delfinarios.
La teoría tradicional de la evolución de los cetáceos postulaba que derivaben de los mesoníquidos, un grupu d'ungulaos carnívores paecencies a llobos, dotaos de pezuñes y próximos a los artiodáctilos. Estos animales teníen dientes triangulares asemeyaos a les de los cetáceos fósiles, por eso los científicos creyeron mientres enforma tiempu que les ballenes y delfines derivaben d'esti grupu.
A partir de principios de la década de 1990, analises moleculares sobre una gran cantidá de proteínes y secuencies d'ADN indicaron que los cetáceos teníen de ser incluyíos dientro del orde de los artiodáctilos, siendo bien cercanos filogenéticamente los hipopotámidos. Con éses propúnxose la creación del clado de los cetartiodáctilos, qu'axunta tantu a los artiodáctilos como a los cetáceos. Sicasí, pocu dempués empezó a surdir un consensu que redefinir Artiodactyla por qu'incluyera los cetáceos yera preferible crear un clado de nuevu, y recuperóse l'usu de Artiodactyla, esta vegada col mesmu significáu que Cetartiodactyla («artiodáctilos tradicionales» + cetáceos). Con éses según el puntu de vista más estendíu, los cetáceos formen parte del grupu de los artiodáctilos, qu'anguaño se considera monofilética.
Un estudiu de 2001 confirmó, basándose en datos moleculares, que los cetáceos nun deriven de los mesoníquidos, sinón que pertenecen al grupu de los artiodáctilos.
Considérase que'l primer antepasáu de los cetáceos ye "Pakicetus", un artiodáctilu primitivu que vivió nel Eocenu, fai aprosimao 35 millones d'años. Esti animal caltenía dellos aspeutos de los primeros artiodáctilos, tales como la presencia de los dientes triangulares que perdieron los artiodáctilos modernos. L'enllaz ente "Pakicetus" y los cetáceos ye la estructura de los güesos del oyíu. Amás, los dientes de "Pakicetus" recuerden a los de les ballenes fósiles.
"Ambulocetus" foi'l primer antepasáu de los cetáceos en tener una vida anfibia y tenía pates más afeches a la natación qu'a movese pel suelu. Sicasí, unu de los primeros cetáceos en ser dafechu acuáticu foi'l basilosaurio, que vivió fai aprosimao 38 millones d'años. Los primeres misticetos, los cetotéridos, apaecieron nel Oligocenu, al igual que los primeres odontocetos, los kentriodóntidos.
Los cetáceos vivientes tán subdividíos en dos subordes:
Entienden a les siguientes families:
El siguiente cladograma amueses les relaciones filogenéticas de los cetáceos (según Babinski):
Les ochenta especies de cetáceos tán partíes en dos subordes y 11 families, a les qu'hai qu'añedir el suborde Archaeoceti, extinto, amestando cinco families al total d'especies.
Evolucionando d'antepasaos terrestres, los cetáceos tuvieron que desenvolver adaptaciones anatómiques y fisiolóxiques pa poder tener una vida dafechu acuática:
La forma del cuerpu de los cetáceos recuerda enforma a la de los pexes. Ello ye que por evolución converxente desenvolvieron una forma de fusu, hidrodinámicu, que-yos dexa mover se con axilidá nel mediu acuáticu amenorgando la resfregón cola agua. Los misticetos tienen el cuerpu más compactu que los odontocetos, que son capaces de nadar a una velocidá cimera.
L'orde de los cetáceos inclúi dalgunos de los animales más grandes qu'esistieron na Tierra. Sobremanera ente los misticetos, les dimensiones corporales son considerables; la ballena azul puede algamar el 30 metros de llargu y ye consideráu l'animal más grande de tolos tiempos. Ente los odontocetos, ye'l cachalote lo qu'algama'l tamañu más grande, algamando un llargor d'unos 20 metros nos machos Sicasí, el cetáceu más pequeñu de toos ye la cochito, un botu que puede algamar un llargor d'aprosimao 140 centímetros. El misticetos más pequeñu ye la ballena franca pigmea, que llogra unos seis metros.
La tabla 1 resume'l llargor máximu y el pesu qu'algamen dellos cetáceos.
Como en tolos mamíferos, la piel de los cetáceos componer de epidermis, dermis y hipodermis.
La epidermis ta constituyida por un epiteliu pavimentoso pluriestratificado, ye ente diez y veinte veces más trupa que la de los mamíferos terrestres y la so capa más esterna ye anovada unos dolce vegaes al día.
La dermis ta constituyida por texíu conxuntivo fibrosu y falta de folículos pilosos y glándules sebacees.
La hipodermis forma la capa adiposa y ta constituyida por texíu conxuntivo laxo ricu en adipocitos y fibres de coláxenu. La so función ye evitar la dispersión del calor y sirvir como sustanza de reserva.
La superficie de la piel de dellos odontocetos presenta delles crestes cutanees», de cutiu visibles inclusive a güeyu y distribuyíes por tol cuerpu, sacante la cabeza y, en delles especies, la rexón ventral. La so función entá nun ta clara; créese que podríen tar implicaes na recepción d'estímulo táctiles, que podríen tener una función hidrodinámica, o dambes coses.
La piel de la cabeza y de les aletes pectorales de munches ballenes ta colonizada por una serie de parásitos cutaneos, sobremanera ciámidos, conocíos como pioyos de ballena y torácicos del xéneru "Coronula", "Cryptolepas", "Conchoderma", "Xenobalanus" y "Tubicinella". Ente que los pioyos» pueden interferir colos receptores sensoriales de les ballenes y alimentase de la so piel, per otru llau nun paez que los torácicos causen dañu a los cetáceos.
Casi tolos cetáceos presenten nel llombu unu aleta dorsal formada por texíu conxuntivo. La so función ye dar estabilidá a la natación, evitando que l'animal pueda entornase mientres los desplazamientos llaterales rápidos. Esta aleta ta ausente nos animales que viven nes rexones polares, como los narvales, les belugas y ballenes de Groenlandia, yá que nun-yos dexaría nadar ágilmente sol xelu.
L'aleta dorsal presenta formes y tamaños distintos nes distintes especies de cetáceu: puede ser con forma de focete, triangular o arrondada. Esta característica ye útil pa identificar les especies. Amás, una y bones l'aleta frecuentemente ta cubierta de rascuños, cortes y repulgos, ye utilizada polos investigadores pa la semeya-identificación, una técnica que dexa reconocer los exemplares individuales d'una especie por aciu les fotografíes de característiques anatómiques.
La cola de los cetáceos ta formada por dos lóbulos de texíu conectivu, anoments "flukes", que formen la aleta caudal. A diferencia de la de los pexes, nos cetáceos esta aleta ye horizontal y muévese de riba abaxo. Esta característica dexa estremar a la primer vista un cetáceu d'un pexe. La cola sirve como mediu de propulsión por aciu el so movimientu vertical.
Tamién nesti aspeutu los tamaños varien ente les distintes especies, polo qu'esta característica puede ser utilizada pa identificar especies, sobremanera les de gran tamañu.
Nos cetáceos, les pates anteriores convirtiéronse en aletes pectorales. A diferencia de les aletes dorsal y caudal, les aletes pectorales son sosteníes por güesus homólogos a los de les pates anteriores de los mamíferos terrestres. La función d'estes aletes ye apurrir estabilidá a la natación y dexar los desplazamientos llaterales.
Les aletes pectorales tamién varien en forma y tamañu y l'habilidá nadadora de les distintes especies depende d'esta característica. Les especies con aletes de tamañu amenorgáu en relación cola superficie corporal, como les ballenes azules, especializar a nadar amodo en mar abiertu, ente que les especies con aletes más grandes son capaces de nadar más rápido y de maniobrar más ágilmente. Les aletes más grandes pertenecen a la yubarta, nel qu'algamen un llargor igual a aprosimao un terciu del llargor del animal. La gran tamañu d'estes aletes ayuden al animal a realizar maniobres acrobátiques pa prindar preses.
Toles especies de cetáceu escarecen de pates traseres, de les que solo queden pequeños güesos vestigiales nel interior del cuerpu que nun tán xuníos a la columna vertebral. Mientres el desenvolvimientu embrionariu, sicasí, tolos cetáceos presenten esbozos d'estes pates, la regresión posterior de les cualos débese a causes entá desconocíes.
En 2006, pescadores xaponeses prindaron un delfín mular que presentaba un par d'aletes asitiaes na rexón caudal. El investigadores piensen que representen una prueba más de que los cetáceos evolucionaron d'antepasaos terrestres y que la evolución fixera sumir les pates posteriores. Nesti delfín mular, una mutación fixo remanecer un calter perdíu fai millones d'años.
La quexal y maxilar son allargaos y formen una estructura similar a un picu, llamada focico, que ye abondo visible nos delfínidos, ente que nos misticetos ye prácticamente invisible.
Nos odontocetos, sobremanera nos zifios, el focico ta formáu por güesos más bien compactes. Créese qu'esta característica sirve p'aumentar la fuerza del focico y evitar quebres mientres los combates ente los machos poles femes. Sicasí, según otru investigadores, ensin l'alta mineralización de los güesos, el focico ye una estructura más bien fráxil que tien un papel na recepción de les ondes sonores y que por tantu ye importante na ecolocalización.
Nos misticetos, el focico tien una forma narquiada pa dexar l'allargamientu de les barbes, que se xunen directamente al güesu maxilar. L'arquio mayor producir nos balénidos, nel que les barbes son escepcionalmente llargues.
Los cetáceos tienen un celebru bien desenvueltu, con un tamañu comparable a la de los primates antropomorfo, incluyendo al home.
La corteza cerebral del celebru de los cetáceos presenta un eleváu númberu de circunvoluciones, sobremanera nel casu de los odontocetos, que tienen un númberu de circunvoluciones cimera al del celebru humanu, anque la espesura de la corteza ye menor.
Hai un intensu alderique sobre cuánto d'intelixentes son los cetáceos polo xeneral y los delfines en particular. Según dalgunos, estos animales seríen potencialmente capaces de comunicase con un llinguaxe, ente que según otros, el tamañu del celebru podría ser debida a la presencia d'un área acústica primaria perbién desenvuelta. Sicasí, son evidentes les grandes capacidaes cognitives d'estos animales. Por casu, los delfines mulares son los únicos animales, xuntu colos humanos y los simios antropomorfos, que pueden reconocese a sí mesmos frente a un espeyu, y demuestren tener habilidaes aritmétiques.
La migollu espinal tien una forma cilíndrica y el so llargor depende principalmente del tamañu corporal. La relación ente'l llargor corporal y la del migollu ye aprosimao igual a la de los humanos. Na rexón cervical, en correspondencia coles aletes pectorales, hai un espesamiento del migollu, ente que na rexón lumbar del espesamiento ye menos evidente por cuenta de la falta de miembros posteriores.
Hai ente 40 y 44 nervios espinales, nos que los raigaños posteriores tán menos desenvueltes que les anteriores. Esta característica deber al mayor desenvolvimientu de la musculatura ventral de los cetáceos al respective de la dorsal y l'escasa presencia de receptores sensoriales periféricos.
Los güeyus de los cetáceos tienen una forma esplanada y el cristalín ye de forma esférica. La pupila d'estos animales déxa-yos ver tantu so l'agua como nel aire, a pesar de la importante diferencia de densidá esistente ente los dos ambientes. Los güeyos tán asitiaos lateralmente na cabeza y ente que, en dellos cetáceos, la visión ye binocular, nos delfínidos los güeyos muévense independientemente l'unu del otru, anque nos delfines mulares demostróse la presencia de delles zones de solapamiento. Detrás de la retina hai una zona altamente vascularizada, el "tapetum lucidum", que gracies a una capa de célules reflectivas aumenta la cantidá de lluz que llega a la retina. Como la retina tien tantos conos como bastoninos, suxurióse que los cetáceos pueden estremar los colores. Sicasí, ye una tema inda bien revesosu. Los conos solo representen un 1% de los fotorreceptores presentes nel güeyu y escarecen de sensibilidá a los llargores d'onda baxes, polo que se cree qu'estos animales solo pueden estremar el colores en condiciones de bonu llume. Dellos autores argumenten que la presencia de los dos tipos de semeya receptores ayuda a los animales pa identificar meyor los oxetos. 
El sentíu del olfatu ta bien amenorgáu nos misticetos y dafechu ausente nos odontocetos. Nos misticetos tán los nervios olfativos, pero nel lóbulu fronteru del telencéfalo falta'l bulbu olfativu, que solo ta presente nel estadiu fetal. Nos odontocetos, sicasí, nun hai nin nervios nin bulbu.
Los cetáceos tienen papiles gustatives na llingua, anque nun númberu amenorgáu en comparanza colos mamíferos terrestres. Los cetáceos son capaces de reconocer el sabor de delles sustances. Los delfines mulares presenten una sensibilidá pol gustu acedu unes siete veces cimeru a la de los humanos, ente que la sensibilidá pol dulce y pol saláu ye unes diez veces cimeru. La gran sensibilidá pol gustu saláu podría ayudar a los animales a empobinase, gracies a les variaciones de salín de les agües marines.
El sentíu del tactu ye mediáu por mecanoreceptores, que se cubrir tola superficie corporal, pero allúguense principalmente na cabeza y cerca de les aletes pectorales y los órganos xenitales. Amás de los mecanoreceptores, munchos misticetos tienen sobre los maxilares y los quexales unes sutilísimas vibrises, que tamién sirven pa recibir estímulos táctiles. Nos odontocetos, d'estes estructures solo queden folículos pilosos vestigiales. Lo único que tien vibrisas bien desenvueltes ye'l tucuxi ("Sotalia fluviatilis"), pero nesta especie son receptores que perciben la dirección de la corriente d'agua.
L'oyíu ye'l sentíu más desenvueltu de los cetáceos, que son capaces de determinar so l'agua de qué dirección provién el soníu, una capacidá que nun tienen los mamíferos terrestres. Esto ye posible porque los güesos del oyíu internu d'estos animales tán bien separaos del restu del craniu, que podría interferir cola recepción de los estímulos acústicos. Esta separación ye entá más evidente nos odontocetos que los misticetos. Pa consiguir una mayor hidrodinámica, los cetáceos escarecen de pabellones auriculares, ente que el oyíu mediu y el oyíu internu son similares n'estructura a les de los otros mamíferos. Nos odontocetos, les ondes sonores son recibíes por una sustanza oleosa presente nel quexal, dende onde son tresferíes al escuchu mediu, onde lleguen al tímpanu. Nos misticetos nun se demostró la tresmisión del soníu al traviés del quexal y probablemente la recepción faise directamente al traviés del conductu auditivu.
Los cetáceos, como tolos mamíferos, alienden aire por aciu pulmones. Por esti motivu, precisen xubir regularmente a la superficie del mar pa espulsar el CO ya inspirar O.
Les narines moviéronse escontra la parte cimera de la cabeza y constitúin los espiráculos. Esta solución dexa a los cetáceos permanecer casi dafechu somorguiaos mientres la respiración. Ente que nos misticetos el espiráculo componer de dos furos, nos odontocetos solo hai unu. L'apertura del espiráculo producir pola acción de músculos voluntarios, polo que, a diferencia del restu de mamíferos, los cetáceos tienen que decidir cuándo alendar.
L'aire expirado, calecíu polos pulmones, cuando entra en contactu col esterior se entiesta y forma un rayu, visible dende gran distancia. Como la forma, dirección y altor del rayu varien ente especies, puede identificase a los cetáceos a distancia utilizando esta característica.
La gorgoberu ta constituyida por una serie d'aníos cartilaxinosos xuníos unos a otros. Nos misticetos, los aníos son abiertos y colapsables, a diferencia de los odontocetos, na que los aníos tán zarraos.
Los pulmones tienen forma de sacu, nun son lobulaos y, a diferencia de lo que podría pensase, nun son más grandes que los del restu de mamíferos. El pulmón derechu sueli ser más grande y llargu que l'esquierdu, pa poder acoyer el corazón nel interior de la caxa torácica. El volume pulmonar ye más baxu qu'el de los mamíferos terrestres, con cuenta d'evitar la formación de émbolo gaseosos mientres l'ascensión dempués d'inmersiones fondes. Ello ye que a grandes fondures, la presión apierta los órganos internos contra'l diafragma, lo que fai que los pulmones, como que tienen un volume baxo, balérense casi dafechu. Los alvéolos tán altamente vascularizados y dexen absorber casi tol osíxenu presente nel aire alendáu. El delfín mular ye capaz d'absorber aprosimao'l 90% del osíxenu presente nos pulmones, ente que los humanos solo absuerben el 20%. Los pulmones de los cetáceos tienen la capacidá de colapsase casi dafechu col aumentu de la fondura y na mayoría d'ellos el colapsu completu producir a una fondura d'unos cien metros. Esta característica dexa a los cetáceos evitar acumuladures peligroses de nitróxenu nel interior d'el sangre, que podría causar síndrome de descompresión o narcosis de nitróxenu, enfermedaes bien conocíes polos buzos. Col aumentu de la presión, tamién aumenta la solubilidá del nitróxenu presente nel aire inspiráu; mientres l'ascensión, col amenorgamientu de la presión, el nitróxenu vuelve a la forma gaseosa y podría formar peligroses burbuyes n'el sangre. El colapsu de los pulmones evita esti problema, unviando l'aire nes víes aérees cimeres (bronquios y gorgoberu), onde nun entra en contactu col sangre.
Los cetáceos son capaces de permanecer so l'agua ensin alendar mientres periodos de tiempu muncho más llargos que los demás mamíferos. Delles especies, como'l cachalote, pueden permanecer so l'agua hasta pocu más de dos hores con una única inspiración d'aire. Na tabla siguiente compárense los tiempos d'inmersión y les fondures máximes qu'algamen dellos cetáceos.
El aparatu circulatoriu de los cetáceos nun difier enforma del de los mamíferos terrestres. La sangre non osixenada ye bombiada del corazón escontra la circulación pulmonar per mediu de la arteria pulmonar, que llega a los pulmones. Ellí, el sangre osixénase y, al traviés de la vena pulmonar, vuelve al corazón, onde ye unviada a la circulación sistémica, pa depués retornar al corazón por aciu la vena cava.
Nos mamíferos terrestres, el sangre llega al celebru al traviés de les carótides, ente que nos cetáceos ye la arteria espinal anterior la que llega a la cabeza y irriga el celebru.
Como en tolos mamíferos, el corazón de los cetáceos presenta cuatro cavidaes, dos aurícules y dos ventrículos. Mientres la inmersión, el corazón entra en bradicardia, esto ye, amenórgase la frecuencia cardiaca. De cutiu la bradicardia empieza pocu dempués de que l'animal somórguiase y poco primero de que vuelva salir a la superficie, aumenta la frecuencia (taquicardia). Nel delfín mular, la frecuencia cardiaca na superficie ye d'unes 110 ppm y baxa a aprosimao 37 ppm mientres una inmersión d'unos cuatro minutos; na orca, la frecuencia a la superficie ye d'unes 60 ppm y mengua a 30 ppm dempués de 15 segundos d'inmersión. La bradicardia ye acompañada por un amenorgamientu del fluxu sanguíneo escontra l'intestín, los músculos y la piel, que dexa a la presión sanguínea permaneció casi constante y fai que los órganos vitales, como'l celebru, los riñonos, el fégadu y el corazón, tean bien irrigados. Los músculos, p'asegurase un bon suministru d'osíxenu mientres les inmersiones, presenten concentraciones de mioglobina ente trés y diez veces cimeros a les de los mamíferos terrestres. La distribución de la mioglobina nun ye uniforme en tolos músculos del organismu; ye más abondosu nos músculos dorsales cercanos a lo cabero y na parte de los músculos que ta en contactu más estrechu coles vértebres. Amás, los cetáceos capaces de faer inmersiones fondes presenten concentraciones de mioglobina más elevaes que les de los que viven cerca de la mariña y efectúen inmersiones a menor fondura y de menor duración.
El sangre de los cetáceos tien una alta concentración de hemoglobina, qu'asegura un tresporte eficiente del osíxenu mientres les inmersiones. Los mamíferos terrestres presenten valores d'hemoglobina n'el sangre que de los 11 a los 14 g/hl, ente que los cetáceos capaces d'efectuar inmersiones fondes presenten valores entendíos ente 21 y 25 g/hl.
Como nun tán destinaos a sostener el pesu del cuerpu, los güesos de los cetáceos son relativamente llixeros y esponxosos. Dientro d'ellos hai una elevada concentración de grases que contribúin a la flotabilidad.
La columna vertebral componer de cuatro regiones: cervical, torácica, lumbar y caudal. Como la cintura coxal ye ausente, nun hai rexón sacra. Les vértebres del pescuezu, que tán siempres establecíos en númberu, tán fundíes na mayor parte de los cetáceos, apurriendo estabilidá mientres la natación en cuenta de una menor flexibilidá. Nel delfín mular solo tán fundíes los dos primeres vértebres, ente que nun zífido común tán fundíes los cuatro primeres. 
Les vértebres toráciques varien en númberu ente les distintes especies ya inclusive ente individuos d'una mesma especie; les vértebres de la rexón lumbar son muncho más numberoses que nos mamíferos terrestres. La botu de Dall tien 29-30 vértebres lumbares, siendo'l cetáceu que más tien, ente que el cachalote nanu, con solu dos vértebres, ye la especie que menos tien; el númberu de vértebres de la rexón caudal tamién varia ente especies. La ballena franca pigmea tien 13, ente que'l zífido común tien 49. El númberu total de vértebres varia ente 41 y 98. La rexón torácicolumbar ye más bien ríxida pola presencia de texíu conxuntivo subdérmico, ente que la columna vertebral ye más flexible que na cola y na cabeza, dexando los movimientos dorsoventral responsables de la natación.
La caxa torácica componer d'un númberu variable de costielles y ye bien flexible, pa dexar el colapsu de los pulmones mientres les inmersiones fondes y evitar l'acumuladura de nitróxenu na sangre.
El craniu ye telescópicu y asimétricu; los güesos maxilares y mandibulares tán allargaos enantes pa formar el focico y nos odontocetos allarguen darréu p'acoyer el melón, una masa de texíu adiposo que se cree que tien un papel na ecolocalización; tamién nos odontocetos, los güesos de la parte derecha del craniu siempres son más llargos que los de la banda esquierda. Trátase d'una consecuencia de que la banda derecha especializóse na producción del soníu y l'esquierda na respiración.
Habiendo deriváu de la de los mamíferos terrestres, la pata posterior de los cetáceos componer de los mesmos güesos: el húmeru, el radio y el cúbitu. Sicasí, estos güesos son más curtios y más planos que nos mamíferos terrestres y el cúbitu y el radiu son más llargos que l'húmeru. Tolos cetáceos presenten un ciertu grau de hiperfalangia, especialmente nos deos centrales. El mayor númberu de falanxes dar nos calderones negros, que tienen ente 3 y 4 nel primer deu, ente 9 y 14 al segundu y ente 9 y 11 el terceru.
L'estraordinariu llargor del tracto dixestivu de los cetáceos puede ser debida al gran tamañu d'estos animales o al fechu que los ayudar a caltener l'equilibriu hídricu. Nun hai correlación ente'l llargor del aparatu dixestivu y el tipu de tomes dixerir.
El estómagu subdividir en delles cámares, como nos rumiantes. Ente que los rumiantes tienen cuatro, nos cetáceos hai trés:
L'estómagu anterior, que nun presenta glándules, ta dotáu d'una musculatura robusta y contién güesos y pequeñes piedres pa moler l'alimentu. Tamién tán presentes bacteries anaeróbicas qu'ayuden al animal a dixerir la comida por aciu la fermentadura, al igual qu'asocede nel rumen. L'estómagu mediu presenta glándules gástriques que secretan pepsina, lipases y ácidu clorhídricu. La dixestión gástrica sigue nel estómagu posterior, que les sos parés son riques en célules caliciformes. El bolu alimenticiu pasa al traviés del píloru al duodenu, la primer parte del intestín, onde s'efectúa l'absorción de les sustances nutritives.
Los cetáceos escarecen d'apéndiz y la so función de peneráu podría ser efectuada por un complexu d'órganos linfáticos conocíos como amígdalas añales. Entá nun ta claru si estes amígdalas esisten en tolos cetáceos, anque tán bien desenvueltes nos delfines mulares.
El fégadu pue ser bilobular o trilobulado y nun hai visícula biliar. El entrellenzu tien una forma allargada, ta enllazáu nel intestín al traviés del conductu pancreáticu y xeneralmente ye mayor nes femes.
La característica principal qu'estrema los odontocetos los misticetos ye la presencia de dientes nos primeres y de barbes nos segundos.
La forma, númberu y tamañu de los dientes de los odontocetos varien d'una especie a otra, pero toos caractericen por ser homodontes y monofiodontes. El númberu de dientes tamién puede variar nel senu d'una mesma especie: nos cachalotes, los delfines comunes y los calderones negros, el númberu de dientes varia ente 6 y 18. Dellos odontocetos, como los cachalotes, solo tienen dientes nel quexal, ente que dalgunos zífidos presenten un únicu diente en cada hemimandíbula. La forma de los dientes tamién varia ente les families. Los delfínidos, por casu, presenten dientes cónicos y narquiaes, ente que nos botos los dientes son planos. Los machos de narval son bien conocíos por tener un canil xiráu n'espiral en sentíu esquierdu, que posiblemente dio orixe al mitu del unicorniu. La so función nun ye bien conocida, pero piénsase que los machos utilizar pa combates intraespecíficos pa les femes.
Les barbes son estructures filamentosas de queratina que s'estienden de maxilar de los misticetos. Crecen del so parte basal y son erosionados costantemente pola acción de la llingua y pola abrasión causada poles preses. Son utilizaes para balenoptéridos y ballenidos como filtru p'atrapar pequeños pexes, organismos planctónicos y krill. El llargor de les barbes varia ente especies. Los más llargos son los de les ballenes franques, nel que pueden algamar un llargor de tres metros, ente que los más curtios son los de la ballena gris, na que nun superen los 50 centímetros.
El aparatu xenital de los cetáceos nun difier enforma de la estructura típica del de los mamíferos terrestres, pero tienen adaptaciones que concernen principalmente los xenitales esteriores y les glándules mamaries, escondíos nel interior de "bolsos xenitales» pa favorecer la hidrodinamicidad.
Nes femes, los ovarios tán nel interior del cuévanu abdominal. Nos misticetos son ovalaos, allargaos y enrevesaos, ente que nos odontocetos son esféricos y llisos. Nos misticetos ye posible determinar el númberu d'ovulaciones producíes nel pasáu reparando y cuntando los cuerpos albicantes de les encarnes que queden nel ovariu dempués de la dexeneración del cuerpu lúteo si l'óvulu nun ye fecundáu. Nos mamíferos terrestres estos repulgos nun son persistentes, pero nos misticetos son permanentes. Nos odontocetos, l'ovariu esquierdu ye más desenvueltu y funcional que'l derechu, ente que nos misticetos ambos ovarios funcionen dafechu. La natura ye llarga y ta oculta nel interior d'un bolsu xenital, que tamién despinta'l furu añal. Les glándules mamaries, llargues y esplanaes, tamién tán escondíes nel interior de bolsos, llamaes «hendiduras mamaries» y asitiaes a los llaos de la natura.
A diferencia de los mamíferos terrestres, los testículos de los machos nun tán nel esterior, sinón nel interior del cuévanu abdominal, cerca de los reñones. Tienen forma cilíndrica y, reparaos en sección tresversal, son ovalaos o circulares. El pesu d'estos órganos en comparanza col pesu corporal total ye'l más eleváu de too el reinu animal. La suma del pesu de los dos testículos de les ballenes franques puede algamar 900 kilogramos, esto ye, el 10% de la masa corporal del animal. El pene, cuando nun ta erecto, ta dafechu ocultu nel interior del bolsu xenital. La ereición deber a la musculatura y non a la vasodilatación de los vasos sanguíneos de los cuerpos cavernosos como en tolos demás mamíferos. El pene de los misticetos más grandes puede algamar un llargor d'aprosimao tres metros y un diámetru de 30 cm. Xeneralmente, la copulación produzse barriga contra barriga y ye bien rápida.
Nos odontocetos, la xestación dura ente 7 y 17 meses y hai una correlación ente'l tamañu del animal y la duración de la xestación, la velocidá de crecedera del fetu y el pesu de la cría al nacer. Los odontocetos grandes, como les orques y los calderones negros, tienen un periodu de xestación más llargu. En munchos misticetos, a pesar del so gran tamañu, los periodos de xestación son inferiores a los de munchos odontocetos. Con éses l'embaranzu dura ente 10 y 13 meses. Esto esplícase poles llargues migraciones añales que faen los misticetos dende les árees onde s'alimenten hasta les árees nes que se reproducen, difícilmente compatibles con una xestación de más d'un añu.
L'agua tien una conductividá térmica elevada, que se traduz nuna velocidá de tresferencia de calor unes 24 vegaes cimera a la del aire, que xunto cola falta de pelos fai qu'estos animales tuvieren que desenvolver mecanismos eficaces p'asegurar la termorregulación. Un papel importante ye'l de la trupa capa de grasa y texíu conectivu presente so la piel, al nivel de la hipodermis. Esta capa adiposa actúa como aislante térmicu qu'evita la dispersión del calor de manera bien eficiente. En dellos odontocetos, como los delfínidos y los botos, esta capa de grasa presenta variaciones estacionales na so grosez. Mientres la estación templada, cuando aumenta la temperatura de l'agua, la capa pierde volume, ente que nes estaciones fríes en gana. La cantidá y el tipu de lípidos presentes determinen la capacidá aislante de la capa. La protección de la botu común componer nun 80% de grases, ente que nel delfín enllordiáu del Atlánticu solo hai un 55%. Esta diferencia fai que la capa adiposa del botu tenga una capacidá d'aislamientu cuatro vegaes cimera a la del delfín enllordiáu.
Na aleta dorsal y los lóbulos de l'aleta caudal hai una trupa rede superficial de capilares llamada "rete mirabile", que contribúi significativamente a la termorregulación actuando como intercambiador de calor contracorriente. El calor pasa de les arteries, que tresporten sangre más caliente proveniente del interior del cuerpu, los capilares venosos de la rede que la arrodien, onde flúi nel sentíu opuestu'l sangre que foi esfrecida pel agua esterna.
Viviendo nun mediu hiperosmótico, esto ye, con una concentración d'iones cimeru a la de los fluyíos corporales, los cetáceos (sacante los platanistoïdeus) tienen d'evitar la deshidratación debida al fenómenu de la ósmosis.
Los principales órganos encargaos del equilibriu hídricu son los reñones. Nos cetáceos, estos órganos tán constituyíos por un gran númberu de pequeños lóbulos, llamaos «renicles» y son similares a los reñones de los osos y otáridos. Cada renicle componer d'una rexón medular y una de cortical. Anque l'anatomía del reñón d'un cetáceu puede consentir produció-y una orina bien concentrada, demostróse qu'esto nun asocede. La orina d'estos animales ye solo llixeramente más concentrada que la producida pola mayoría de mamíferos terrestres. Haise hipotetizado que la deshidratación aguiya l'aumentu de la producción metabólica de l'agua per mediu de la oxidación de les grases y que l'agua escesivo ye espulsada polos reñones, esleiendo la orina.
Dellos delfínidos, como los delfines comunes y los delfines mulares, son capaces de beber agua de mar, pero son esceiciones. Ello ye que los cetáceos xeneralmente nun beben, sinón qu'absuerben l'agua presente nel alimentu o lo llogren por aciu les rutes metabóliques de degradación de glúcidos, proteínes y lípidos.
La mayor parte de los cetáceos puede vivir unos 20-30 años, pero dalgunos superen de llargu esa edá. Un rorcual común algamó la edá de 116 años,
ente que un estudiu de 1999 describi como dellos exemplares de ballena de Groenlandia algamen y superen los 100 años,
y llegóse en siquier un casu a 216.
Los cetáceos viven en tolos mares y océanos del mundu y delles especies viven en llagos y ríos de Norteamérica, Suramérica y Asia. Delles especies, como la orca, son cosmopolites, otres tienen una amplia distribución xeográfica pero nun tán presentes en toles agües del mundu y otros viven en zones entá más llindaes. Ye'l casu, por casu, de la botu de California, endémica de la parte septentrional del golfu de California.
Dellos cetáceos viven cerca de les mariñes, no que se denomina zona nerítica, otros viven en mar abiertu, na zona oceánica y delles especies, como'l delfín mular, tienen poblaciones distintes que viven nuna zona o la otra. Amás, dellos cetáceos viven cerca d'estuarios fluviales y otros naden en agua duce.
Munchos misticetos migren de les zones nes que s'alimenten en zones nes que se reproducen. Ye'l casu de les yubarta, que pel branu naden y aliméntense nos mares de les rexones polares, abondoses en krill, pa depués migrar escontra'l ecuador pel hibiernu, onde se producen el apareamiento y el partu de les femes preñaes. Según Corkeron y Connor, los misticetos migren, amás de pa buscar alimentos y dar a lluz n'agües seles, tamién pa protexer les críes del ataque de les orques. Esti depredadores son más abondosos nes llatitúes altes y nun siguen les ballenes nes sos migraciones porque s'alloñar demasiáu de les sos preses principales, los pinnípedos.
Ente los odontocetos, les especies más pequeñes, como'l delfín llistáu, realicen pequeñes migraciones, moviéndose de la mariña nel mar en busca d'alimentu, ente que les especies más grandes, como los cachalotes, son capaces d'efectuar migraciones más importantes.
Entá nun se conocen bien los mecanismos por aciu los cualos los cetáceos siguen les rutes migratories. Créese que pueden basase nel campu geomagnético, la posición del Sol, les corrientes marines o la localización de la procedencia de soníos de bien baxa frecuencia.
=== Alimentación Toes los cetáceos son depredadores y atópense nel visu de la cadena trófica. Tienen pocos enemigos naturales y el más peligrosu ye ensin dulda el ser humanu. Los misticetos nútrense xeneralmente de pequeños organismos planctónicos y pequeños pexes, ente que los odontocetos cómense organismos de mayor tamañu, como cefalópodos (sobremanera calamares) y peces. Les orques, casu únicu ente los cetáceos, tamién s'alimenten de mamíferos marinos, como otáridos o botos. D'ende deriva unu de los nomes comunes que se-y da, «ballena asesina".
Los misticetos tienen tres tipos distintos d'estratexes alimentarias. Los balénidos y la ballena franca pigmea alimenten nadando amodo nes agües superficiales calteniendo la boca abierta. D'esta manera peneren una gran cantidá d'agua y ingentes cantidaes de pequeños copépodos queden atrapaos nes llargues barbes. Los balenoptéridos presenten una gran abertura bucal y un gran númberu de plegues, llamaos «riegos golares», na rexón ventral de la boca y la gargüelu, que sirven p'aumentar el volume de agua que los cetáceos pueden caltener na boca. La boca de la ballena azul puede contener hasta setenta tonelaes d'agua, equivalentes a aprosimao'l 70% del pesu corporal del animal. Los movimientos de la llingua crean una presión negativa que zuca l'agua y les preses que contién escontra l'interior de la boca. Entós, la boca ciérrase y la llingua espulsa l'agua y les preses, principalmente krill, escontra les barbes. L'agua ye espulsada al esterior, ente que les tomes quédense atrapaes y depués son inxeríes. Les yubartas suelen formar grupos pa cazar y utilicen un sistema de caza particular, llamáu "bubble-feeding" (alimentación per burbuya). Cuando cacen pequeños pexes gregarios como sardines, un miembru del grupu forma una serie de burbuyes producíes pel aire expirado pol espiráculo. Les otres ballenes naden per debaxo del bancu de pexes y emburriar escontra les burbuyes, que formen una especie de rede. Paez qu'esta rede confunde les preses, que s'amaceren pa formar una estructura esférica que fai que seyan más fáciles de prindar. Nesti momentu, les ballenes ataquen los pexes dende embaxo, inxiriendo grandes cantidaes. Pa facilidá la execución d'estes maniobres y coordinase una cola otra, les gorrumbes comunicar ente elles emitiendo una serie de llamaes. Les ballenes grises alimentar de pequeños crustáceos que viven nel interior de los sedimentos del fondu marín. Estes ballenes naden col llombu xiráu escontra baxo y utilicen la llingua pa «dragar» el fondu, inxiriendo agua y sedimentos, que depués son emburriaos pola llingua escontra les barbes y espulsaos, ente que les tomes queden atrapaes y depués son inxeríes.
Los odontocetos alimenten de preses más grandes que les de los misticetos y utilicen el sistema de la ecolocalización pa detectales. Estos animales producen una serie de soníos d'alta frecuencia, llamaos «clics», que se dirixen escontra la dirección a la qu'apunta la cabeza. Cuando les ondes sonores de los clics topeten con una presa, rebotan y vuelven tras. El ecu de torna ye recibíu pola quexal, que tresmite les vibraciones al oyíu per mediu d'una sustanza aceitoso. Los clics son xeneraos por trés sacos aéreos asitiaos na cabeza del animal y son amplificaos pol melón.
Los soníos tamién sirven pa estordir les preses, sobremanera los pexes de la familia clupeidae como los sardines, que desenvolvieron la capacidá de percibir los ultrasoníos y por tantu son capaces d'evitar la captura fuxendo de los soníos de la ecolocalización. Pa evitar esto, dellos odontocetos emiten soníos llamaos "bangs", que pueden algamar 256 dB y que desorientan y amorien los pexes. Los "bangs" son producíos por aciu el mesmu mecanismu que la ecolocalización, pero delles especies tamién los emiten por aciu el zarru rápidu de les mexelles. Ente que los misticetos aliméntense principalmente n'agües superficiales, munchos odontocetos baxen a mayores fondures . Los cachalotes y los zifios somorguiar a fondures bien grandes pa cazar y comese calamares y los primeres son conocíos por cazar calamares xigantes ("Architeuthis sp."). Les orques son capaces de cazar animales muncho más grandes qu'elles, utilizando táctiques que consisten n'arrodiar tomar y estremar el trabayu ente los distintos miembros del grupu mientres l'ataque. Les orques que viven na Patagonia utilicen un métodu de caza, llamáu «varada voluntaria», que consiste en cazar los otáridos que son directamente na sablera, y desenvolvieron una técnica eficaz pa volver al mar. Esta técnica nun ye innata, sinón que les madres enséñen-y a'l so críes. Dellos delfines mulares que viven en Shark Bay (Australia) utilicen una técnica de caza similar pa prindar los pexes de los que s'alimenten: arrodien los pexes y emburriar escontra la mariña hasta que queden varaos, polo que son más fáciles de prindar.
Munchos cetáceos acomúñense y formen grupos constituyíos por un númberu variable d'individuos. Les asociaciones pueden formase con fines defensivos o pa llevar a cabu técniques de caza más eficientes, pero sobremanera por motivos reproductivos.
Los misticetos xeneralmente nun formen grupos numberosos yá menudu'l máximu nivel d'organización social ta constituyíu pola asociación temporal d'una fema cola so cría. Son una esceición les gorrumbes, que, como se describió enantes, pueden formar asociaciones pa cazar por aciu la técnica del "bubble feeding".
Los comportamientos sociales de los odontocetos son más complexos y articulaos. Munches especies formen asociaciones al llargu plazu, más o menos complexes. Los grupos pueden axuntar miles d'individuos y en dellos casos pueden componese d'asociaciones ente especies distintes. Los delfines rayaos, por casu, pueden formar asociaciones interespecíficas con otros odontocetos, como los delfines comunes y los calderones grises.
Les estructures sociales de los odontocetos son xeneralmente apoderaes por asociaciones ente individuos del sexu femenino, que se xunen colos machos mientres la reproducción. Nun son raros los combates ente machos pa conquistar femes, como lo demuestra la presencia de repulgos dexaos na piel perdedor de coespecífics. De cutiu, como asocede colos delfines mulares de Shark Bay n'Australia, los machos pueden formar pequeñes coaliciones, llamaes «aliances», que combaten con otres aliances y pueden «raptar» les femes d'otru grupu y obligales a un coitu forzáu. Los delfines de focico llargu acomuñen en grupos formaos per unos cien individuos. Dientro del grupu fórmense subasociaciones d'unos dolce individuos, que naden de forma sincronizada nuna formación en forma de V, asemeyada a la que se repara nos gansos en vuelu. Los grupos de les orques son asociaciones matriarcales dirixíes pola fema madura más vieya y constituyíes por siquier un machu, críes y otres femes. Los machos que nacen nel senu d'un grupu siguen formando parte cuando se faen mayores, pero solo apáriense con femes pertenecientes a otros grupos. Los miembros del grupu comunicar ente ellos per mediu d'un dialectu que varia d'una asociación a la otra y que ye enseñáu nes nueves xeneraciones. Los cachalotes formen asociaciones similares, llamaes «unidaes», na que los machos nun permanecen coles femes y les críes, sinón qu'a la edá d'unos cinco años entamen un llargu viaxe escontra llatitúes más altes, onde hai más alimentu, pa completar el so desenvolvimientu. A partir d'entós, mover d'una unidá a otra p'apariase con más femes.
El principal mediu col que se comuniquen los cetáceos ye la producción de soníos. El llinguaxe corporal y les sensaciones táctiles tamién tienen un papel importante na comunicación.
Los odontocetos, amás de los clics producíos pola ecolocalización, tamién emiten soníos de baxa frecuencia, los xiblíos y les lladríes, similares a la lladrida d'un perru. Estos soníos tienen un papel importante na comunicación. Dellos delfines, como'l delfín mular, emiten xiblíos característicos, llamaos «pitos firma», qu'identifiquen cada exemplar. A diferencia de los otros delfínidos, les orques nun tienen un xiblatu robla, sinón qu'emiten xiblíos esclusivos de cada grupu. Estos cetáceos comunicar nel senu del so propiu grupu emitiendo una serie de llamaes repetitives que constitúin un auténticu «dialectu», que ye enseñáu nes xeneraciones nueves y que fai más eficaces les comunicaciones vocales nel interior del grupu. De cutiu, estes llamaes son utilizaes poles orques pa coordinase mientres la caza. Los cachalotes tamién utilicen los clics utilizaos pa la ecolocalización pa comunicase ente ellos, produciendo una serie de 3-30 clics de duración complexiva d'unos 2 segundos, llamada «cola». Cada individuu tien la so propia cola característica, polo que les coles de los clics pueden utilizase pa reconocer un individuu concretu.
Los misticetos son capaces d'emitir soníos de baxa frecuencia que pueden sentise a distancies considerables. Les gorrumbes emiten soníos de frecuencia variable, que formen auténticos «cantares». Cada cantar dura ente siete y treinta minutos y depués ye repitíu. Nun hai posa ente un cantar y el siguiente, de manera que les gorrumbes pueden siguir cantando mientres hores. Cada cantar ta constituyíu por una serie de temes, sintagmes y sub-sintagmes ("vease fraseo") y hai diferencies ente los cantares de les yubartas que viven nel Atlánticu norte, les del Pacíficu norte y les del hemisferiu sur.Los cantares de les ballenes gorrumbes tienen un papel importante na reproducción; demostróse que solo canten los machos adultos (de manera similar a lo qu'asocede nos páxaros), que comuniquen por aciu los cantares el so disponibilidad p'apariase nes femes y la so posición. Amás de les gorrumbes tamién pueden cantar otros misticetos, pero con cantares muncho más senciellos. La ballena de Groenlandia emite cantares compuestos de pocos soníos que se repiten delles vegaes.
Los cetáceos tienen un gran númberu de terminaciones táctiles en tol cuerpu. Créese que les partes más sensibles d'estos animales son les aletes, les zones xenitales y la cabeza, que tienen una sensibilidá comparable a la de los llabios humanos. Munchos cetáceos estréguense o afalaguen l'unu al otru, utilizando les aletes pectorales. Esti comportamientu podría sirvir pa reforzar los llazos sociales ente los miembros d'un mesmu grupu, polo que xugaría'l mesmu papel qu'el acicalamiento nos primates.
El sexu tamién podría xugar el mesmu papel de refuerzu de los venceyos ente individuos. Los cetáceos son de los pocos animales que copulan por motivos distintos que la reproducción. Reparáronse relaciones sexuales ente individuos non sexualmente maduros y les críes intenten apariase cola so madre poques selmanes de nacer.
A pesar de nun tar tan desenvuelta como l'oyíu, la vista tamién ye un sentíu bien importante pa los cetáceos. Munchos d'ellos comuníquense por aciu una serie de movimientos de la cabeza, batiendo con fuerza les mexelles y abriendo la boca, comportamientos que xeneralmente indiquen hostilidad ante otros individuos. Dellos delfínidos producen burbuyes so l'agua, expirando aire del espiráculo vegada qu'emiten los «pitos robla», probablemente p'ayudar a los sos coespecíficos pa identificar quién ta «falando». La coloración del cuerpu tamién puede resultar preséu pa la identificación. Les gorrumbes tienen una coloración que varia d'un individuu a otru. Cuando naden unu al llau del otru, estos cetáceos pueden reconocese fácilmente d'una güeyada; nos delfines del xéneru "Stenella" la coloración camuda cola edá, dexándo-yos determinar la edá de los sos compañeros.
Tolos cetáceos efectúen na superficie de l'agua una serie d'acrobacies y saltos, que'l so significáu entá nun ta claru. Dalgunos d'estos comportamientos podríen ayudar a los animales a llibrase de parásitos, pero nun s'esclúi que se trate de xuegos o que tengan un papel na socialización.
Ente los comportamientos principales tán:
Pa los griegos, los delfines taben rellacionaos col cultu d'Apolo y el Oráculu de Delfos debe'l so nome a esti animal; dempués de cumplir penitencia con Admetos por morrer Pitón, el guardián del oráculu, Apolo volvió a Delfos en forma de delfín. Tamién en Grecia, yeren munches les ciudaes qu'acuñaben monedes sobre les que figuraben delfines. Ente elles taba Tarento, fundada según la mitoloxía por Alifaces, que llegó a la ciudá a caballu d'un delfín. Plinio esplica cómo los delfines xixilaben dende la vera a los bañistas pa evitar que s'afogaren y que cerca de Nimes, na Provenza, los delfines allegaben a la llamada d'ayuda d'el pescadores col fin d'ayudar na pesca. Estos dos mitos podríen tener un fondu de verdá. Anguaño tamién son conocíes hestories de delfines que salvaron seres humanos d'afogase y dellos delfines mulares de cerca de Llaguna, en Brasil, cooperen colos pescadores pa prindar peces y dambes especies saquen provechu d'esta interacción.
Los cetáceos fueron de cutiu protagonistes d'obres lliteraries, películes y series de televisión. Ye celebérrima la novela de Herman Melville "Moby Dick", que narra'l viaxe del Caza de ballenes balleneru Pequod en busca d'una ballena blanca» qu'en realidá ye un cachalote. Tamién ye célebre "Flipper", un delfín mular protagonista de películes y series de televisión, según "Lliberen a Willy", una película de 1993 que narra la hestoria de l'amistá d'un neñu con una orca, tomada a los sos padres y adomada polos delfinarios.
Nos últimos años ta espublizándose cada vegada más l'actividá del avistamiento de cetáceos na naturaleza. Esta actividá ye importante pal turismu, pa la investigación científica y pal caltenimientu d'estos animales. Envalórase que, dende 1991, el númberu de persones que participen creció n'aprosimao un 12% añal y créese qu'esti porcentaxe podría siguir creciendo nel futuru. A pesar de qu'el avistamiento de cetáceos puede entamase a títulu individual, trátase principalmente d'una actividá comercial qu'implica unos 87 países y que xenera un volume de negocios d'aprosimao 1.000 millones de dólares al añu. Nel Mediterraneu reparen los delfines mulares, los delfines rayaos, los calderones grises, los calderones negros d'aleta llarga, los rorcuales d'aleta blanca, los cachalotes y los zifios. Tamién nel Mediterraneu, el avistamiento de cetáceos contribuyó a la firma d'un alcuerdu ente Francia, Italia y Mónaco pa la creación del santuariu Pelagos, una área marina protexía, na zona marina entendida ente la Liguria, Toscana, Córcega y Francia.
Según la Llista Colorada de la UICN, catorce especies de cetáceu tán gravemente amenaciaes d'estinción. D'éstes, dos son clasificaes como en peligru críticu: el delfín de ríu chinu y la botu de California. Anque la UICN entá considera'l delfín de ríu chinu como en peligru críticu, una espedición d'investigación nel ríu Yangtsé en China n'avientu de 2006 llevó un grupu d'investigadores a declarar esta especie como funcionalmente extinta. Según esti investigadores, tratar de la primer estinción total d'un cetáceu y de la primer estinción d'un animal de pesu cimeru a 100 kg producida a postreros 50 años. Sicasí, el 29 d'agostu de 2007, un turista filmó un gran delfín que nadaba nes agües del Yangtsé. Los espertos determinaron que se trataba d'un delfín de ríu chinu, lo que dio nueves esperances pa la supervivencia de la especie, que sicasí siguiría nuna situación crítica.
Según el CITES, l'Apéndiz I inclúi toles especies protexíes pola moratoria de la caza de ballenes de la CBI de 1986. Poro, queden prohibíos el comerciu y la captura d'estes especies. Tolos otros cetáceos tán recoyíos nel Apéndiz II, polo qu'el so comerciu y captura solo déxense si son compatibles cola supervivencia de los animales.
Les principales amenaces pa los cetáceos son la caza, les captures accidentales, la contaminación de les agües, la competencia colos pescadores, los choques con embarcaciones grandes, les enfermedáes, les captures por delfinarios y zoolóxicos acuáticos y la destrucción del so hábitat.
El Mediterraneu y Mar Negru, los cetáceos tán protexíos pol Alcuerdu sobre'l caltenimientu de los cetáceos del Mar Negru, el mar Mediterraneu y la zona atlántica allegante (ACCOBAMS), promulgáu n'España como Suplementu del BOE el 2 de xunetu de 2001 como «Preséu de ratificación del Alcuerdu sobre'l caltenimientu de los cetáceos del Mar Negru, el mar Mediterraneu y la zona atlántica allegante, fechu en Mónaco el 24 de payares de 1996».
La caza de cetáceos, sobremanera los de gran tamañu, tien oríxenes bien antiguos. Yá nel neolíticu, fai unos 6.000 años, delles poblaciones del norte d'Europa cazaben y alimentábense d'estos animales. Nos sieglos XVI y XIX hubo un gran aumentu del númberu d'exemplares cazaos. Ente los productos recuperaos de les ballenes, los más importantes dende un puntu de vista comercial yeren la grasa, convertíu n'aceite pa les llámpares; les barbes, utilizaes pa la fabricación de corsés; o'l espermaceti del cachalote, utilizáu pa ellaborar arumes. Anguaño, l'usu principal de los cetáceos ye la so carne, bien apreciada en Islandia, Noruega y Xapón.
La caza provocó a lo llargo de los años un drásticu amenorgamientu del númberu de poblaciones. Les primeres especies a ser amenaciaes fueron les más fáciles de prindar, como los cachalotes, les gorrumbes, les ballenes grises y les ballenes franques; más tarde, col desenvolvimientu d'arpones cada vegada más eficientes, tamién fueron amenaciaes les ballenes azules, los rorcuales comunes y norteños o boreales.
Los cetáceos de menores dimensiones, como los delfines, tamién fueron oxetu de caza. En Xapón llevar a cabu auténtiques matances que, amás d'amenar la indignación de la opinión pública occidental, provocaron un rápidu cayente de les poblaciones de delfines rayaos, llevando l'atención d'el pescadores locales escontra les orques, los delfines mulares y los calderones grises. 
A 2015, la caza de cetáceos de gran tamañu ye regulada pola Comisión Ballenera Internacional (CBI), qu'en 1986 aprobó una moratoria sobre la caza qu'entá sigue a valir. Sicasí, cada añu los países miembros de la comisión axuntar pa decidir si convien retirar dalguna especie de la moratoria.
Un gran númberu de cetáceos, sobremanera delfínidos, muerren por afogamientu en quedando atrapaos por fuerza en redes de pescar. Esti problema solu foi reconocíu como tal nes últimes trés o cuatro décades. Créese que la captura principal en redes ye una de les principales amenaces pa la supervivencia del botu de California. En Italia y España, les captures accidentales son debíes principalmente a les redes pa pescar pez espada. Les captures accidentales tamién representen un problema pa'l pescadores, que pierden tiempu en sacar los cadabres de los mamíferos de les redes, que de cutiu resulten estropiaes y queden inservibles y el pescadores nun llogren nengún provechu económicu de los cetáceos prindaos.
Amás de les redes, los delfines suelen morrer mientres la matanza d'atunes; una y bones munches vegaes naden conxuntu con estos pexes, siendo dacuando arrodiaos poles barques d'el pescadores xuntu colos atunes. Munchos muerren por causa del so comportamientu imprevisible o por cuenta d'erros humanos.
=== Competición colos pescadores Dalgunos pescadores creen que los cetáceos compiten con ellos pola captura de los pexes y por eso matar espresamente. Nos últimos años esti problema fíxose notar especialmente nel Mediterraneu, onde s'intenta caltener los delfines llueñe de la área de pesca utilizando preseos qu'emiten soníos que los repelen. Sicasí, esti sistema podría estropiar l'oyíu de los animales.
El problema de la competición colos pescadores ye utilizáu pelos países favorables a la continuación de la caza de ballenes, como Xapón o Noruega, p'afirmar que la caza ye necesaria pa evitar daños nel suministru de pexes polos humanos, teniendo en cuenta'l fechu de que, según la FAO, aprosimao un millón de persones nel mundu aliméntense principalmente de peces. Otros sostienen que los mayores competidores d'el pescadores son de xuru los pexes depredadores y nun hai abondos datos científicos pa cuantificar la contribución de los cetáceos.
Dellos cetáceos de gran tamañu son muertos por choques con embarcaciones grandes, sobremanera cuando reposen na superficie de l'agua y nun tienen tiempu de fuxir. Esti problema aumentó considerablemente col aumentu del tráficu marítimu. Nel Mediterraneu, los cetáceos que topeten más de cutiu coles naves son los cachalotes y los rorcuales d'aleta blanca. La presencia de repulgos na piel de dellos animales demuestra qu'en dellos casos llogren sobrevivir al accidente.
Demostróse que nos texíos de munchos odontocetos hai presentes concentraciones elevaes de PCB y de metales pesaos. Les concentraciones d'estes sustances cimeres a 100 mg / kg interfieren col sistema endocrín y el sistema inmunitario de los animales, faciendo que seyan más vulnerables a les enfermedaes y provocando anomalíes na reproducción. Paez que los misticetos son menos sensibles que los odontocetos los efectos d'estes sustances. Otru peligru deriva de los derrames de petroleu nel mar, que puede causar daño si ye inxeríu y puede dexar inservibles les barbes de los misticetos.
Los ruios submarinos producíos polos humanos pueden interferir coles actividaes de los cetáceos, que basen gran parte de los sos comportamientos reproductivos y alimentarios en señales acústiques. Los ruios marinos principales son los causaos por pruebes sísmiques, dragáu del fondu marín, perforaciones submarines y el tráficu marítimu. De cutiu, estos ruios viaxen kilómetros per debaxo de l'agua y pueden causar la perda temporal o permanente del oyíu a los cetáceos. Un problema d'especial importancia concierne a les operaciones militares llevaes a cabu nos océanos per parte de la marina. L'usu d'esperimentos efectuaos con sonar o les pruebes de nuevos esplosivos causen enormes daños a los cetáceos. Trazóse una relación clara ente les varaes masives de grupos de zifios, que nun presentaben nengún síntoma aparente amás de daños al sistema auditivu, con operaciones militares que se taben llevando a cabu na zona onde vivíen los animales.
Los cetáceos son bien sensibles a les enfermedaes causaes por Morbillivirus yá les neurotoxines producíes por dalgunos dinoflagelados responsables de les marees coloraes. Na década de 1990, una epidemia de Morbillivirus abrasó les poblaciones mediterránees de delfines rayaos. Como los valores de PCB analizaos nel interior de los texíos d'estos animales yeren bien altos, créese que la infección foi favorecida pol debilitamientu del so sistema inmunitario.
Los delfínidos son prindaos pa llevalos a parques zoolóxicos o pa ser adomaos y esibíos los delfinarios. Los efectos d'estes captures, retirando una cierta cantidá d'animales del so mediu natural (incluyendo los que muerren por fuerza mientres la operación) sumir a los de la caza apostada. Los delfines más prindaos son el delfín mular, el delfín del ríu Irawadi y "Sousa chinensis". Na mayoría de países, el caltenimientu de delfines en delfinarios ta reglamentada pola llei.
Dellos odontocetos, especialmente los calderones negros d'aleta llarga, los cachalotes y los zifios, acaben varaos, esto ye, apéxense en tierra firme y nun consiguen volver al mar. Bien de cutiu, les varaes provoquen la muerte del animal por deshidratación o por afuega debida al colapsu de los pulmones sol pesu del so cuerpu. La botadura puede ser individual, cuando solo hai un solu exemplar, o masiva, cuando se avara un grupu enteru. Les varaes fueron el centru d'una llongura bancia ente el investigadores mientres décades, coles mires de determinar les causes, qu'entá anguaño nun son bien clares. Créese que nun les provoca una única causa, sinón una combinación d'eventos naturales, biolóxicos y comportamentales. Los primeres inclúin cambeos nes corrientes marines y les marees, según l'escurrimientu de nubes, ente que los factores biolóxicos inclúin la predación, les enfermedaes y perturbaciones de la ecolocalización. Tocantes a los factores comportamentales, nes especies altamente sociales ye posible qu'un animal en dificultaes por causes individuales seya siguíu hasta la tierra firme por otros miembros del grupu, que s'había xuntu a él.
En 2004, investigadores alemanes acomuñaron les varaes frecuentes de cachalotes del mar del Norte a l'actividá solar. Analizando les varaes d'estos cetáceos que tuvieron llugar ente'l 1712 y el 2003, los investigadores dieron cuenta de qu'el 97% de les varaes produciéronse los periodos d'actividá solar mínima.
Otra posible esplicación de les varaes son los exercicios de la marina militar efectuaos por aciu l'usu de sonar a media frecuencia, pa la detección de submaríns. En 1996, dolce zífidos se avararon a les mariñes de Grecia y los analises autópsidos revelaron la presencia d'una patoloxía caracterizada pola presencia d'émbolos gaseosos nel interior de los órganos de los animales. Una vegada los cetáceos vararon, estos émbolos provóquen-yos la muerte por causa de los graves daños causaos al aparatu circulatoriu. Les varaes fueron rellacionaes con exercicios militares que se llevaron a cabo dos díes primero que se produxeren.
En 2002, otros catorce zífidos que presentaben los mesmos síntomes se avararen nes Islles Canaries y les varaes empezaron solu cuatro hores dempués l'entamu d'operaciones militares, confirmando la estrecha relación esistente ente l'usu del sonar y les varaes y muerte d'estos animales.
La cetoloxía ye la caña de la bioloxía marina que s'encarga d'estudiar los cetáceos. Munchos de les conocencies que se tienen deriven del estudiu de cadabres d'animales varaos.
Los cetáceos fueron estudiaos yá por Aristóteles, que, refiriéndose a ellos col términu κῆτος (qu'enantes tenía'l significáu de bisarma marina»), dio orixe al términu actual. Aristóteles estremó claramente los cetáceos de los pexes, como animales vivíparos qu'alienden con pulmones y dan de mamar a les sos críes. Ente les munches idees tresmitíes por Aristóteles ta la distinción ente los cetáceos dotaos de barbes y los dotaos de dientes, según la descripción de la copulación, que se fai barriga contra barriga. Plinio el Viejo, qu'estudió estos animales nel so "Naturalis hestoria", tamién sabía qu'alendaben aire per mediu de pulmones, pero atribuyir tamaños corporales que superaben de llargu les reales y dedicó más espaciu a anécdotes y creencies populares que na fisioloxía.
A la Edá Media, solo dellos estudiosos escandinavos ya islandeses ocupar de los cetáceos. Na obra islandesa Speculum regalae del 1240 preséntase-yos de nuevu como bisarmes asesines d'homes y destructores de barcos.
El Renacimientu, l'estudiu basar na disección d'animales varaos, pero entá nun se recuperara la conocencia de Aristóteles; nun taba claru, concretamente, si los cetáceos teníen de clasificase colos pexes o colos mamíferos. Pierre Belon, nel so "Histoire naturelle des éstranges poissons marins", considerar pexes, ente que Guillaume Rondelet definir como «cuadrúpedos acuáticos».
Carl Linneo, na décima edición de la so "Systema Naturae" del 1758, clasificar como mamíferos.
Nel llibru "Recherches sur les fósiles" («Investigaciones sobre los fósiles») del 1823, el médicu y paleontólogu Georges Cuvier analizó y describió la cadarma de los cetáceos, definiéndolos como «mamíferos carentes de pates posteriores».
Ente'l sieglu XIX y el sieglu XX, gran parte de les informaciones sobre les rutes migratories y la morfoloxía provenía de los balleneros, que conocíen perbién los animales que teníen que cazar. En 1924, una espedición científica llamada Discovery, que duró casi 25 años, encargar d'estudiar la ecoloxía de les rexones ártiques y el comportamientu reproductivu de los cetáceos.
La dificultá de la investigación científica ye mayor por cuenta de que los animales solo pasen una mínima parte del so tiempu a la superficie. Amás, cuando naden o se somorguien, nun dexen nengún rastru, polo que tamién ye difícil siguir los sos movimientos. Esti problema resolver por aciu el marcáu con radiotransmisores vía satélite. El investigadores qu'estudien estos animales suelen tar forníos con hidrófonos pa escuchar les vocalizaciones, binoculares pa reparar el horizonte y aparatos fotográficos pa la semeya-identificación.
Alemaña nazi
La Alemaña nazi o nacionalsocialista son términos historiográficos de normal emplegaos pa referise al periodu de la hestoria d'Alemaña entendíu ente 1933 y 1945, cuando'l Partíu Nacionalsocialista Obreru Alemán (NSDAP) de Adolf Hitler gobernó'l país. Oficialmente, l'Estáu alemán siguió denominándose Deutsches Reich (Imperiu Alemán) como lo fuera yá en dómines anteriores dende 1871. Sicasí, en 1943 el gobiernu nazi decidió adoptar la denominación Großdeutsches Reich (Gran Imperiu Alemán), que siguiría emplegándose hasta 1945. Utilizando la mesma terminoloxía nazi, tamién s'utiliza profusamente la denominación Tercer Reich pa referise a esta dómina.
Sol gobiernu de Hitler, Alemaña tresformar nun Estáu fascista, que controlaba casi tolos aspeutos de la vida. Dempués de que Hitler fuera nomáu canciller pol presidente Paul von Hindenburg, el 30 de xineru de 1933, el Partíu Nazi empezó a esaniciar tola oposición política y a consolidar la so poder. Hindenburg morrió'l 2 d'agostu de 1934, polo que Hitler convertir en dictador d'Alemaña cuando se fundieron los poderes y les oficines de la Cancillería y de la Presidencia. El día 19 d'agostu de 1934, por aciu un referéndum nacional, Hitler foi confirmáu como "Führer" d'Alemaña. Tol poder concentrar en manos de Adolf Hitler, y según el principiu del "Führerprinzip" la so palabra taba percima de toles lleis. El gobiernu nun yera un cuerpu cooperativu coordináu, sinón más bien una agrupación de facciones que lluchaben por atropar poder y ganar el favor de Hitler. Metanes la Gran Depresión, los nazis restauraron la estabilidá económica y acabaron col desempléu de mases utilizando los elevaos gastos militares y una economía mista. Llevar a cabu amplies obres públiques, incluyendo la construcción de les famoses autopistes. 
La torna a la estabilidá económica impulsó la popularidá del réxime. El racismu, especialmente'l antisemitismu, foi una de les sos característiques centrales de la ideoloxía oficial. Los pueblos xermánicos —tamién llamaos de raza nórdica— fueron consideraos la representación más pura del arianismo, presentándose como una raza cimera, en virtú de lo cual los xudíos y otros grupos étnicos consideraos indeseables fueron escorríos o asesinaos, y l'oposición al gobiernu de Hitler foi reprimida de forma sistemática. 
Miembros de la oposición lliberal, socialista y comunista fueron asesinaos, encarcelaos o forzaos al esiliu. Les ilesies cristianes tamién carecieron represión, viendo cómo munchos de los sos líderes yeren llevaos a la cárcel. La educación centrar na bioloxía racial, política de población y aptitú pal serviciu militar. Amenorgar les carreres y oportunidaes d'educación pa les muyeres. La recreación y el turismu entamáronse al traviés del programa "Kraft durch Freude" (‘Fuerza al traviés de l'allegría’) y los Xuegos Olímpicos de 1936 presentaron al Tercer Reich nel escenariu internacional.
El ministru de propaganda Joseph Goebbels fixo usu eficaz de les películes, los mítines de masa oratorio, y los discursos de Hitler pa controlar la opinión pública. El gobiernu controlaba la espresión artística, la promoción de formes d'arte específicu y otros desanimar o prohibíen.
L'Alemaña nazi fixo demandes territoriales cada vegada más agresives, amenaciando cola guerra si nun se cumplíen. Austria y Checoslovaquia fueron anexionadas en 1938 y 1939. Hitler fixo un pactu con Iósif Stalin, y tiempu dempués, invadió Polonia en septiembre de 1939, empezando la Segunda Guerra Mundial en Europa. N'alianza con Italia y les Potencies de la Exa, Alemaña conquistó la mayor parte d'Europa en 1940 y amenació a Reinu Xuníu. "Reichskommissariats" tomó'l control brutal de les árees conquistaes, y una alministración alemana establecer en Polonia. Xudíos y otres persones consideraes indeseables fueron encarcelaos y asesinaos en campos de concentración nazis y los campos d'esterminiu. L'aplicación de les polítiques raciales del réxime remató col asesinatu en masa de xudíos y otres minoríes nel Holocaustu.
Dempués de la invasión alemana de la Unión Soviética en 1941, la marea volver contra'l Tercer Reich, sufriendo graves derrotes militares a partir de 1942. Produciéronse bombardeos a gran escala de les ciudaes alemanes, llinies ferroviaries, y les plantes de petroleu en 1944. Alemaña foi invadida en 1945 polos soviéticos dende l'este y polos aliaos occidentales dende l'oeste. La negativa de Hitler a almitir la derrota llevó a la destrucción masiva de la infraestructura alemana y la perda innecesaria de vides nos últimos meses de la guerra. Los aliaos empecipiaron tres el fin del conflictu una política de desnazificación y llevaron a los líderes nazis supervivientes a xuiciu por crimen de guerra, crímenes de lesa humanidá y guerra d'agresión nos Xuicios de Núremberg.
El términu "nazi" ye la apócope de nacionalsocialismu en alemán. Esta ideoloxía foi institucionalizada nel Partíu Nacionalsocialista Obreru Alemán, n'alemán "Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei" ("NSDAP"), o Partíu nazi.
El Tercer Reich ye'l periodu y utilízase como sinónimu pa l'Alemaña nazi. El términu adoptáu polos nazis, consideraba al Sacru Imperiu Romanu Xermánicu como'l primera "Reich" o imperiu, al Imperiu alemán de 1871 como'l segundu y al so propiu réxime como'l terceru. Esto fixo pa suxurir una vuelta gloriosa de l'Alemaña anterior tres la República de Weimar instaurada en 1919 y que, sicasí, nunca foi eslleida oficialmente pol nuevu réxime. Dende 1939, sicasí, los mesmos nazis evitaron utilizar la espresión Tercer Reich» ("Drittes Reich"), sustituyéndola en 1943 por «Gran Reich alemán» ("Grossdeutsches Reich"), n'alusión a la considerable espansión de les sos fronteres que se produció ente 1939 y 1940.
El Partíu Nazi procuró combinar símbolos tradicionales d'Alemaña con símbolos propios, siendo un símbolu únicu la esvástica, el más representativu del réxime, nun esfuerzu por afitar la idea d'unidá ente los sos ideales y Alemaña.
Dende una perspectiva internacional, el nazismu tomara una parte de la base ideolóxica del fascismu que se desenvolvió orixinalmente en Italia con Benitu Mussolini. Dambes ideoloxíes participen del usu políticu del militarismu, el nacionalismu, el anticomunismu, el antisemitismu, l'aprobación de la violencia como métodu políticu y l'empléu de fuerces paramilitares como sofitu del réxime, y dambes taben destinaes a la creación d'una dictadura dirixida pol Estáu. Los nazis, sicasí, taben muncho más centraos na tema de la pureza racial» que los fascistes en Italia. Los nazis teníen tamién la intención de crear un Estáu totalitariu por completu, a diferencia de los fascistes italianos, que dexaron un mayor grau de llibertaes privaes pa los sos ciudadanos, anque ensin tolerar disidencia dalguna. Estes diferencies fixeron posible, por casu, a la monarquía italiana siguir esistiendo sol réxime fascista, según caltener delles competencies oficiales.
La naturaleza totalitaria del partíu nazi foi unu de los sos principales postulaos. Los nazis sosteníen que "absolutamente toos" los grandes llogros nel pasáu de la nación alemana acomuñar colos ideales del nacionalsocialismu, inclusive "antes" de que la ideoloxía oficial esistiera, ente que toles creaciones culturales como la lliteratura, la música, la pintura, la hestoria y les ciencies esactes teníen de quedar suxetes a la censura del NSDAP, quien dictaba lo que tou alemán tenía d'aceptar y creer, controlando cada aspeutu de la vida de la población alemana, incluyendo nueves y neños. Al empar, la propaganda nazi buscaba l'afitamientu de los ideales nazis y los ésitos del réxime del «líder» o "Führer", Adolf Hitler, quien foi retratáu como'l presuntu xeniu detrás del ésitu del partíu nazi d'Alemaña y salvador de la nación, según líder supremu a quien nun tenía de cuestionar se. Hitler tuvo la capacidá de captar l'atención del públicu al traviés de los sos poderosos discursos y esto ayudólu a ganar un cultu a la personalidá per parte de los sos siguidores.
P'amedranar al Estáu alemán y a los otros partíos políticos, el partíu nazi dependía d'una fuerza paramilitar, les Sturmabteilung (SA) o «Tropes d'asaltu» que s'utilizaba principalmente p'atacar a la oposición d'esquierda, a los demócrates, a xudíos y otros grupos minoritarios o d'oposición. La violencia de les SA causó enantes de 1933 un clima de medrana nes ciudaes. Les SA tamién contribuyeron a atraer a un gran númberu de mozos desemplegaos al Partíu nazi.
Los nazis fixeron so'l conceutu de "Grossdeutschland", o la «Gran Alemaña», y consideraron que la incorporación de los pueblos xermánicos nuna sola nación yera un pasu de vital importancia pal so ésitu y prosperidá, ensin importar que pa ello s'atacara a otres naciones: ello xustificábase na doctrina del espaciu vital» ("Lebensraum"), onde los nazis afirmaben qu'Alemaña precisaba más territoriu pa desenvolvese dafechu y pollo, invocaben el presuntu derechu d'Alemaña d'afrellar a otres naciones pa llograr más territoriu.
Con esta idea'l réxime nazi esixó concentrar nun solu Estáu (el Tercer Reich) a tolos individuos de «etnia alemana» d'Europa, entá cuando tuvieren esvalixaos n'otros países. En contraposición, la presencia de población d'orixe xermanu yera una sida nazi p'aumentar el territoriu d'Alemaña: asina asocedió cola anexón d'Austria nel Anschluss o la destrucción de Checoslovaquia tres los Alcuerdos de Múnich, nel primer casu coles mires de xunir a dos naciones del mesmu orixe étnicu, y nel segundu cola sida de «protexer a la minoría étnica alemana» que vivía en territoriu checu. Finalmente esta ideoloxía llevó al estremu de proxectar la colonización d'estenses árees de Polonia, Rusia y Ucrania con llabradores alemanes, pa lo cual se esclavizaría a les poblaciones natives y depués esterminaríase o deportaría a los individuos «escedentes».
El racismu yera un aspeutu importante de la sociedá y la política nel Tercer Reich, determinando la persecución y asesinatu d'el alemanes d'orixe xudíu, y depués d'otres minoríes étniques como los xitanos. Los nazis tamién combinaron el antisemitismu cola so «llucha contra la ideoloxía comunista» y consideraron que'l movimientu d'esquierda, según el capitalismu de mercáu, yeren el llabor d'una Combalechadura de los xudíos», como xustificación al esterminiu de dicha etnia. Refiriéronse asina a esti movimientu cola terminoloxía «revolución xudíu-bolchevique de subhumanos». Esta clase d'idees manifestar nel desplazamientu, internamientu y, más tarde, l'esterminiu sistemáticu d'un númberu envaloráu de 11 a 12 millones de persones. Aprosimao la metá d'estes víctimes que morrieron a lo llargo de la Segunda Guerra Mundial fueron xudíos, no que ye históricamente recordáu como'l Holocaustu ("Shoah"), y otru grupu enorme de 100 000 a 1 000 000 de xitanos, que fueron asesinaos nel "Porraimos" o «holocaustu de los xitanos». Otres víctimes de la persecución nazi incluyíen comunistes, socialistes, anarquistes, republicanos españoles, negros, opositores políticos polo xeneral, homosexuales, disidentes relixosos como los Testigos de Jehová, sacerdotes católicos y clérigos protestantes que refugaben la ideoloxía violenta del réxime, y masones.
Dempués de la so derrota nes elecciones de 1932, el NSDAP promovio una fola de revueltes y violencia caleyera que llevó al débil ya inestable gobiernu al colapsu. El xefe d'Estáu, Paul von Hindenburg, foi primíu a apautar con Hitler, quien foi nomáu canciller alemán el 30 de xineru de 1933. Una vegada nel cargu, Hitler decretó nueves elecciones metanes una intensa propaganda nazi. Poco tiempu dempués de los comicios, el edificiu del Reichstag foi amburáu. Entós Hitler culpó a los comunistes, suxuriendo que la quema yera l'empiezu d'una revolución y semó la llerza coles mires de llograr un mayor caudal electoral. Finalmente, les elecciones otorgar el control del Parlamentu, que poco dempués aprobaba una llei que, na práctica, establecía una dictadura y desaposiar de los sos poderes.
Hitler impunxo dende entós un gobiernu centráu alredor de la so figura, basáu nel principiu del líder o "Führerprinzip". Según esti principiu políticu, el Führer quedaba identificáu col pueblu («yera» el pueblu), y solo él conocía y representaba l'interés nacional. Esta representación del pueblu pol líder yera esencial: nun suponía nengún procedimientu de consulta y delegación del poder. El "Führerprinzip", sosteníen los sos ideólogos, reemplazaba a un gobiernu irresponsable ya impotente (el parllamentariu), por otru poderosu y nel que la responsabilidá recayía nuna sola figura. Asina, la voluntá del Führer tresformar na llei. L'aplicación d'esti principiu resultó en formes totalitaries de control y represión, yá que cualquier oposición a los designios del Führer yera, por definición, antinacional.
El antisemitismu xugó un papel importante dientro de la doctrina nazi. A la raza aria como símbolu perfectu de too lo puro n'Alemaña se Le contraponía la perversión de la raza xudía, enemiga del xéneru humanu. Los xudíos fueron presentaos por Hitler como "chivu espiatoriu" pola derrota alemana na Primer Guerra mundial. La propaganda nazi encargar d'espublizar toa una serie de películes de cine (como "El xudíu Süss" y "El xudíu eternu"), panfletos y demás publicaciones que llograron reverdecer el latente antisemitismu de la población. A midida que los nazis fueron ganando poder, los xudíos viéronse cada vegada más escorríos hasta rematar nel xenocidiu conocíu como Holocaustu o Shoá.
Na so obra "La mio llucha" ("Mein Kampf"), Hitler escribiera: «El alemanes tienen el derechu moral d'adquirir territorios ayenos gracies a los cualos espérase atender a la crecedera de la población.» Hitler establecía la necesidá d'acabar cola desproporción ente la población alemana y la superficie territorial qu'ocupaba. 
La idea nun se llindaba a restaurar les fronteres anteriores al españíu de la Primer Guerra Mundial en 1914, sinón qu'amás se pretendía conquistar nueves tierres al Este. Non yá p'asegurar el sustentu a la población, sinón, y sobremanera, pa garantizar la so supervivencia, por cuenta de les races inferiores», nesti casu la raza eslava. D'esta manera, la bioloxía convertir en determinante de los valores fundamentales de la comunidá nacional.
Hitler amontó'l "Lebensraum" (espaciu vital) al traviés del "Anschluss" (anexón) con Austria y l'ocupación de los Sudetes (Checoslovaquia) en 1938, y depués per mediu de la invasión de Polonia en 1939, que motivó l'españíu de la Segunda Guerra Mundial.
El expansionismo nazi alemán algamó'l so puntu culminante cuando Alemaña invadió a la Unión Soviética en 1941, ocupando Ucrania, Bielorrusia, Letonia, Lituania, Estonia y la metá occidental de la Rusia europea.
Amás del territoriu de Alemaña mientres la República de Weimar, el nuevu Reich llegó a incluyir, nos años que precedieron a la Segunda Guerra Mundial, les zones con poblaciones étniques xermanes como Sarre, Austria (tres el "Anschluss" pasa a denominase Ostmark), los Sudetes (Crisis de los Sudetes) y el territoriu de Memel. Rexones adquiríes dempués del españíu de la Segunda Guerra Mundial inclúin Eupen y Malmédy (arrampuñada a Bélxica), Alsacia-Lorena (arrampuñada a Francia), Danzig y diversos territorios del centru y norte de Polonia. Amás, de 1939 a 1945, el Tercer Reich amestóse'l territoriu checu de la República de Checoslovaquia dándo-y el nome de Protectoráu de Bohemia y Moravia como un territoriu apoderáu. Anque esti protectoráu considerábase una parte de la «Gran Alemaña», caltuvo la so propia moneda y una frontera interna» comercial con Alemaña.
La Silesia Checa incorporar na provincia de Silesia nel mesmu periodu. En 1942, el Luxemburgu ocupáu amiéstase directamente como provincia d'Alemaña. Les rexones sur y central de Polonia taben al cargu de un gobiernu d'ocupación llamáu'l Gobiernu Xeneral, anque en posición muncho menos autónoma qu'el Protectoráu de Bohemia y Moravia, y cola amenaza persistente de «germanizar» totalmente el territoriu y espulsar de les ciudaes a la población polaca, con mires a una anexón total nel futuru. A finales de 1943, tres la rindición del Reinu d'Italia, Alemaña ocupa militarmente Istria y el sur del Tirol, que fuera territoriu de Austria enantes de 1918; magar nesti casu nun hubo anexón directa, el Tercer Reich nun dexó control dalgunu d'esti territoriu a la República Social Italiana, y de fechu estes rexones quedaron so alministración civil alemana.
Los Estaos federaos qu'integraben Alemaña según la Constitución de Weimar vieron bien amenorgada la so autonomía pol réxime nazi y sustituyíos nos sos derechos políticos polos "Gaue" (distritos) empobinaos por representantes llamaos "Gauleiter", que fueron dafechu lleales al gobiernu central. Na mayoría de los casos d'antiguos territorios estranxeros, el "Gauleiter" yera tamién responsable de la unión del territoriu a un "Reichsgau". Estos cambeos alministrativos desmantelaren la hexemonía política rexonal heredada del Imperiu Alemán dende 1871. Sicasí, el títulu del Primer Ministru de Prusia foi utilizáu por Hermann Göring de 1933 a 1945, ensin que tales Estaos fueren eslleíos oficialmente.
Los territorios rexonales creaos nos territorios ocupaos tamién se los anexionó directamente Alemaña. En munches zones, creáronse territorios ocupaos llamaos "Reichskommissariat", como por casu el "Reichskommissariat Ostland" na Unión Soviética. Nel norte d'Europa, taben el "Reichskommissariat Niederlande" (Países Baxos) y el "Reichskommissariat Norwegen" (Noruega), que taben destinaos a fomentar la colonización alemana. En 1944, fundóse un "Reichskommissariat" nel norte de Francia y Bélxica, enantes conocíu como l'Alministración Militar de Bélxica y el norte de Francia, pola que se forzaren restricciones a los viaxes col fin de fomentar la colonización alemana.
Les fronteres de facto del Reich camudaron muncho primero de la so derrota militar en mayu de 1945, por cuenta de que la población alemana fuxó escontra l'oeste ante la meyora del Exércitu Coloráu y la presión de los Aliaos occidentales nel este de Francia. A finales de la guerra, tan solo quedó una pequeña franxa de tierra que diba dende Austria a Bohemia y Moravia —según delles otres rexones aisllaes— que nun tuviera sol control de los Aliaos. Tres la so derrota, el Reich foi sustituyíu por zones d'ocupación alministraes per Francia, la Unión Soviética, el Reinu Xuníu y los Estaos Xuníos, tantu n'Alemaña como n'Austria. La zona alemana previa a la guerra al este de la llinia Oder-Neisse y Stettin y la so contorna establecer so alministración polaca y soviética, respectivamente. Estos cambeos territoriales traxeron la completa disolución de Prusia como un componente territorial alemán. Prusia por tantu estremóse, quedando'l so territoriu partíu ente Polonia y la Unión Soviética (rexón de Kaliningrado antigua Prusia Oriental). Por aciu la firma del Tratáu de Varsovia (1970) y el Tratáu sobre la Solución Final con al respective d'Alemaña (1990), Alemaña confirmó finalmente qu'aceptaba arrenunciar a cualquier reclamación de los territorios perdíos mientres la Segunda Guerra Mundial.
La «Crisis de Dánzig» algamó'l so puntu máximu meses dempués de que Polonia refugara la ufierta inicial de l'Alemaña nazi en relación cola Ciudá llibre de Dánzig y el Corredor Polacu. Dempués d'una serie de ultimátums, el alemanes rompieron les relaciones diplomáticu y poco dempués Alemaña invadió Polonia el 1 de setiembre de 1939. 
Esto dio llugar al entamu de la Segunda Guerra Mundial en Europa, cuando'l 3 de setiembre de 1939, el Reinu Xuníu y Francia declararon la guerra a Alemaña. La Drôle de guerre (guerra de chancia) siguiría. El 9 d'abril de 1940, el alemanes azotaron pel norte contra Dinamarca y Noruega, en parte pa garantizar la seguridá de la continuación de suministros de mineral de fierro dende Suecia al traviés de les agües costeres noruegues. Les fuerces británicu y francés desembarcaron nel Midt-Norge (Centru) y el Nord-Norge (Norte de Noruega), pa finalmente ser ganaes na Campaña de Noruega. En mayu la Drôle de guerre terminó a pesar de les protestes de munchos de los sos conseyeros, cuando Hitler dirixó les fuerces alemanes embistiendo contra Francia y los Países Baxos. 
La batalla de Francia foi una apolmonante victoria alemana. Más tarde, esi mesmu añu, Alemaña sometió al Reinu Xuníu a intensos bombardeos mientres la batalla d'Inglaterra, y deliberadamente bombardeó zones civiles de Londres en respuesta a un bombardéu británicu a Berlín. Esto pudo cumplir dos propósitos, yá seya como un precursor de la Operación Llión Marín o pudo ser un intentu de disuadir a la población británica pol sofitu de la continuación de la guerra. Con too y con eso, el Reinu Xuníu negar a capitular y, finalmente, Alemaña aplazó la Operación Llión Marín indefinidamente pa realizar la Operación Barbarroja empezando la invasión a la Unión Soviética.
Alemaña invadió la Unión Soviética el 22 de xunu de 1941 y, en víspores de la invasión, el exdiputado de Hitler, Rudolf Hess, trató d'axustar les condiciones de paz col Reinu Xuníu nuna xunta privada oficiosa dempués d'un aterrizaxe accidentáu en Escocia. Esos intentos fracasaron y foi deteníu. la operación "Barbarroja" tamién foi de volao aplazada, mientres Hitler esvió l'atención pa salvar al so aliáu italianu nel Norte d'África y los Balcanes. El Afrika Korps llegó a Libia en febreru de 1941. No que foi unu de les munches meyores na Campaña n'África del Norte, el alemanes tomaron nuevamente gran parte de lo que los italianos apocayá arrenunciaren. N'abril, el alemanes llanzaron entós la Invasión de Yugoslavia. Esto foi siguíu de la batalla de Grecia y de la batalla de Creta. Debíu a la esviadura nel Norte d'África y nos Balcanes, el alemanes nun pudieron llanzar "Barbarroja" hasta finales de xunu.
Conforme estendíase la duración de la guerra, y primero de too dempués de la Operación Barbarroja en 1941, la Wehrmacht empezó a riquir un cada vegada mayor enrolamiento de varones alemanes nes sos files, y la resultante escasez de trabayadores alemanes foi desaniciada con mayores cantidaes d'obreros estranxeros, que yá non solamente yeren prisioneros de guerra, sinón individuos de los países ocupaos (por casu, checos, franceses, holandeses ya italianos) que yeren por fuerza enrolados poles tropes alemanes pa trabayar nel Reich.
A partir de 1941, l'Estáu Mayor de les Schutzstaffel (SS) punxo en marcha'l programa d'esplotación de la mano d'obra forzada de Prisioneru de guerra prisioneros de guerra, na so mayoría ciudadanos polacos, soviéticos y sobremanera xudíos, debíu al antisemitismu alemano, anque tamién s'incluyó a gran númberu de prisioneros franceses y holandeses. Conglomeraos industriales alemanes, como Krupp, BMW, Mercedes-Benz, Volkswagen o IG Farben - Henkel, participaron en dichu sistema emplegando obreros forzaos estranxeros en réxime de real esclavitú. Tamién les sucursales alemanes d'empreses d'orixe estaunidense, como Fordwerke, filial de Ford, Dehomag, filial de IBM, y Opel, entós filial de Xeneral Motors, usaron dicha mano d'obra esclava. 
L'usu masivu de prisioneros de guerra como obreros forzaos deber al fuerte déficit de trabayadores na industria alemano pola movilización de los varones alemanes al exércitu y el creciente esfuerzu bélicu que llevaba a crecederes de la producción industrial de dellos díxitos añalmente en toles potencies béliques. Paralelamente al anterior lineamiento, llevar a cabu un plan d'esterminiu masivu de les minoríes, el cuestionáu Holocaustu; xuntu al cual el nazismu llevó a cabu un implacable programa de conquista y esplotación nos territorios soviéticu y polacu prindaos, y sol cual les poblaciones locales fueron duramente reprimíes, como parte de la so "Generalplan Ost". Según les estimaciones, 20 millones de civiles soviéticos, tres millones de polacos non xudíos y casi once millones de soldaos del Exércitu Coloráu morrieron mientres la llamada Gran Guerra Patria. El plan nazi yera adquirir el so "Lebensraum" ('espaciu vital') del este practicando una guerra d'esterminiu n'Europa oriental y l'Unión Soviética. Amás, los nazis aseguraben qu'un oxetivu d'esta guerra yera «"defender la civilización occidental contra'l bolchevismu de subhumanos"». Por cuenta de les otomíes del estalinismu, los mensaxes nazis tuvieron efectu en partes de la Unión Soviética. Munchos ucranianos, bálticos y soviéticos desilusionaos combatieron, o a lo menos ufiertáronse a lluchar, xuntu col alemanes, y europeos d'otres nacionalidaes apuntar nes divisiones de les Waffen-SS.
A finales de 1941, Alemaña y los sos aliaos controlaben casi tolos países d'Europa continental y del Bálticu, con esceición de los países neutrales Suiza, Suecia, España (aldericáu si tratar d'un aliáu de la Exa), Portugal (aldericáu), Liechtenstein, Andorra, Ciudá del Vaticanu (posiblemente dependiente del Estáu italianu), Malta (colonia británica), Chipre (colonia británica) y Mónaco. Nel frente oriental, l'exércitu alemán taba a les puertes de Moscú, sufriendo les inclemencies d'un duru iviernu rusu. Col tiempu, l'exércitu alemán viose obligáu a recular al nun poder tomar Moscú, pero teníen gran parte de los territorios que toma'l Bálticu hasta'l mar Negru.
Antes y dempués del intentu alemán de tomar el Reinu Xuníu, la armada alemana realizó ataques a los convóis aliaos nel océanu Atlánticu, necesarios pa los británicos, una y bones ellos aprovíen suministros dende Estaos Xuníos, Canadá y les colonies britániques. Les fuerces britániques fueron forzaes a estender la área pa protexer los sos convóis de los ataques submarinos alemanes ("O-Boot"), según poner fin a los ataques na superficie. Los británicos repelieron con ésitu varios intentos d'ataques alemanes na superficie mientres la guerra. Ente les dos más famoses batalles col invasores figura un combate en superficie ente l'acorazáu de bolsu "Admiral Graf Spee" y un escuadrón de cruceros británicos en 1939, que desamarró un discutiniu políticu cuando'l buque alemán trató d'abelugase nel puertu neutral de Montevidéu, onde darréu se vio obligáu a abandonalo y destruyilo pola so tripulación pa evitar asina la so captura. L'otru foi en 1941 col "Acorazáu Bismarck", el más grande y poderosu buque de guerra que fundió les mayores naves de guerra del Reinu Xuníu, como'l cruceru de guerra "Hood". El "Bismarck" foi escorríu y fundíu poles fuerces navales britániques pocu dempués.
Los ataques con submarinos resultaron tener ésitu, causando serios daños a la llinia de suministros pal Reinu Xuníu. Col tiempu, los aliaos ameyoraron les táctiques de defensa y les nueves escoltes llograron amenorgar el númberu de buques mercantes fundíos. La maquinaria de guerra alemana consiguió caltener el ritmu ante les constantes baxes de "O-Boots", por cuenta de los sos diseños simples, lo que dexó producir esos submarinos en gran escala y siguir siendo una amenaza pa los Aliaos mientres la guerra.
L'Alemaña nazi declaró la guerra a los Estaos Xuníos el 11 d'avientu de 1941. Esto dexó a los submarinos alemanes lluchar nel Atlánticu contra los convóis estaunidenses qu'habíen veníu sofitando'l Reinu Xuníu. Antes d'eso, Alemaña practicara la so propia política d'apandamientu, tomando drásticos precuros con cuenta d'evitar la entrada d'Estaos Xuníos na guerra.
La persecución de les minoríes y de los «indeseables» siguió n'Alemaña y los países ocupaos. Dende 1941 d'equí p'arriba, los xudíos taben obligaos a llevar un distintivu mariellu en públicu y la mayoría fueron treslladaos a guetos, onde permanecieron aisllaos del restu de la población. En xineru de 1942, na Conferencia de Wannsee y so la supervisión de Reinhard Heydrich, que taba presidida por el mesmu Heinrich Himmler, foi diseñáu pa Europa un plan pa la solución final de la cuestión xudía» ("Endlösung der Judenfrage"). Dende entós y hasta el final de la guerra, unos seis millones de xudíos y munchos otros, incluyendo a los homosexuales, eslavos y presos políticos, fueron sistemáticamente asesinaos. Amás, más de diez millones de persones convertir en mano d'obra forzada. Esti xenocidiu ye llamáu internacionalmente «l'Holocaustu» y la "Shoah" n'hebréu. Miles de persones fueron unviaes a campos d'esterminiu a diariu ("Vernichtungslager", dacuando llamaes «fábriques de muerte») y los campos de concentración ("Konzentrationslager", KZ), dalgunos de los cualos fueron centros de detención, pero más tarde convertíos en campos de la muerte col fin d'esaniciar a los sos recluyíos.
A midida que la economía recuperar de la guerra soviética, a pesar de la perda de territoriu industrial polos ocupantes alemanes, l'Exércitu Coloráu fixo un gran frente contra l'exércitu alemán. En 1943 los soviéticos ganaren a'l alemanes en Stanlingrado y empezaron a emburriar escontra l'oeste en xunetu.
Dende 1942, los Aliaos occidentales intensificaren los bombardeos sobre'l territoriu ocupáu polos alemanes. Ente les táctiques aliaes que fueron bien revesoses atópense los bombardeos a ciudaes alemanes, que dieron como resultáu la completa destrucción de les ciudaes de Colonia y Dresde y munches más. Estos bombardeos fueron la causa de numberoses víctimes ente la población civil, lo mesmo que de graves dificultaes pa los supervivientes por cuenta de la destrucción de la infraestructura. La invasión d'Italia y el consiguiente colapsu del réxime fascista causaron el debilitamientu de les fuerces alemanes, que se vieron obligaes a estremase pa combatir en dos frentes.
L'exércitu alemán tuvo que replegase de nuevu escontra les fronteres de Polonia en febreru de 1944, tres l'ésitu de la Operación Bagratión. Los Aliaos abrieron un frente en xunu de 1944 en Normandía, de la que los soviéticos convertir nuna auténtica marea (coles consiguientes perdes) nel Frente Oriental. Con una media de tres campañes por frente, el constante bombardéu aliáu y l'escosamientu del petroleu y de les llinies de suministru dexaron que'l territoriu alemán fuera adulces ocupáu.
La economía alemana dependía de materies primes pero Alemaña nun tenía territorios fora d'Europa que pudieren apurriles (a diferencia de la XRSS, EE. XX. o inclusive Reinu Xuníu). Ello causó qu'Alemaña tuviera d'aprovechar al máximu les materies primes esistentes nos sos territorios ocupaos, según la capacidá industrial d'éstos. Por cuenta de que millones d'ucranianos y rusos morrieron na guerra, anicióse un superávit na producción d'alimentos d'esos países, que sirvió p'alimentar a los ciudadanos del Reich, lo cual desanició parcialmente la carestía y el racionamientu, anque la escasez d'alimentos empezó a tornase nun seriu problema dende l'añu 1943 cuando la Wehrmacht yera espulsada de grandes zones agrícoles de Europa Oriental.Sicasí, dende 1943 les tropes alemanes empezaron a perder grandes árees agrícoles ya industriales en Europa Oriental qu'estropiaron el so suministru de materies primes, delles indispensables pa la guerra (por casu, petroleu de Rumanía), situación que perxudicó non yá la industria bélico, sinón los niveles de vida de los civiles alemanes, quien nun sufrieren racionamientos hasta fines de 1942. A midida que averábase'l Exércitu Coloráu, los civiles alemanes empezaron a fuxir en masa de Silesia y Prusia Oriental y Occidental escontra l'oeste por medrana a la persecución. Anque se cometieron crímenes polos Aliaos occidentales, munchu alemanes creíen que diben tar más seguros so la ocupación d'éstos que so la soviética. Los testimonios reales y la propaganda sobre les otomíes soviétiques contra la población civil apavoraren a'l alemanes. Los bombardeos aéreos masivos de británicos y estaunidenses dende 1944 destruyeron ciudaes, industries y víes de comunicación, lo cual agravó más la situación económica alemana al enzancar el llogru rápidu de material de guerra y prácticamente esaniciar la fabricación de bienes de consumu, según aumentar les privaciones de la población civil xermana (pola destrucción de bienes particulares y estropiar la distribución d'alimentos) al mesmu ritmu que la Wehrmacht nun podía contener la meyora de los sos enemigos. En marzu de 1945, el mesmu ministru Albert Speer reconoció ante Hitler el colapsu de la economía xermana seis selmanes enantes de la rindición incondicional.
Millones de soldaos alemanes morrieron nel intre de la Segunda Guerra Mundial; les estimaciones más altes falen de 4,0 millones. Los cadabres de los soldaos alemanes (como tamién los de los aliaos y soviéticos) fixéronse tan comunes que dexaron de xenerar emoción dalguna y convirtiéronse nuna parte habitual y macabra del paisaxe europeo d'aquella dómina, y de cutiu dióse-yos un entierru desaparente o directamente nun se fixo entierru dalgunu.
A principios de 1945, les fuerces soviétiques arrodiaben Berlín y los estaunidenses y británicos tomaren la mayor parte de l'Alemaña occidental. Les tropes soviétiques en movimientu escontra l'oeste axuntar coles tropes aliaes que se movíen escontra l'este en Torgau, a veres del ríu Elba, el 26 d'abril de 1945 (Cohen). Con Berlín sitiáu, Hitler y los otros miembros clave del réxime nazi viéronse obligaos a vivir na clandestinidá, abelugaos nel "Führerbunker", ente que la superficie de Berlín foi costantemente bombardeada pol Exércitu Coloráu. Zarráu nel so búnker soterrañu, Hitler atopóse cada vegada más aislláu y separáu de la realidá, amosando signos de trestornu mental cada vegada más frecuentes, como accesos de roxura ya infantiles rabexaes cuando se-y informaba de la difícil situación qu'encaraba'l restu del Berlín alemán y les fuerces armaes qu'ellí s'atopaben. Nun ataque de roxura mientres una xunta colos comandantes militares dizse que Hitler empezó a considerar la posibilidá de suicidase, pos tuvo que reconocer qu'Alemaña yá nun podía ganar la guerra.
Berlín foi finalmente arrodiáu y cortaes les comunicaciones ente la capital y el restu d'Alemaña. A pesar de la evidente derrota total, Hitler negar a arrenunciar a la so poder o a apurrise. Ensin comunicaciones procedentes de Berlín, Hermann Göring unvió un ultimátum a la capital pidiendo asumir el réxime nazi n'abril, pos consideraba que Hitler había quedáu incapacitado como líder. Al recibir el mensaxe, Hitler ordenó airadamente la detención inmediata de Göring y fixo qu'un avión apurriera'l mensaxe a Göring en Baviera. Más tarde, el Reichsführer-SS Heinrich Himmler, empezó nel norte d'Alemaña a comunicase colos Aliaos occidentales en busca d'una paz negociada. Hitler, una vegada más, reaccionó violentamente a estos intentos y ordenó la detención y execución de Himmler. Dada la nula intención de rindise per parte de Hitler, los intensos combates caleyeros siguieron nes esgarraes ruines de Berlín; los restos del exércitu alemán, les mocedaes hitlerianes y les Waffen-SS bater col Exércitu Coloráu. Esta batalla conozse como la batalla de Berlín. Les fuerces alemán y soviéticu sufrieron graves perdes, llegando'l alemanes a reclutar a un gran númberu de neños y vieyos pa defender les bolses de territoriu berlinés inda non controlaes pol Exércitu Coloráu. El 30 d'abril de 1945, afarada la ciudá pola cruel batalla, Hitler suicidar na so búnker soterrañu. Dos díes depués, el 2 de mayu, el xeneral alemán Helmuth Weidling rindióse incondicionalmente al xeneral soviéticu Vasili Chuikov.
Hitler foi asocedíu pol almirante Karl Dönitz como presidente del Reich, ente que Joseph Goebbels foi nomáu Canciller del Reich, suicidándose tan solo un día más tarde. Sicasí, naide asumió'l cargu de Führer. El gobiernu de Dönitz, establecíu cerca de la frontera danesa, solicitó ensin ésitu una paz colos Aliaos occidentales. Ente'l 4 y el 8 de mayu de 1945, el restu de les fuerces armaes alemanes (2,5 millones d'homes) rindiéronse incondicionalmente en toa Europa (Alemaña Preséu d'Entrega, 1945). Finalmente'l mariscal Wilhelm Keitel capituló oficialmente ante'l mariscal rusu Gueorgui Zhúkov la nueche del 8 al 9 de mayu de 1945. Yera'l fin de l'Alemaña nazi.
Cuando'l Partíu Nazi tomó'l poder en 1933, la economía d'Alemaña yá se recuperara abondo del desastre económicu aniciáu pol Tratáu de Versalles, pero entá sufría en parte los efectos de la Gran Depresión empecipiada en EE. XX. en 1929 y que tamién perxudicara severamente el comerciu esterior alemán. Ente 1934 y 1937, l'Alemaña nazi goció d'escelentes estándares de vida pa la clase obrera y media, empecipiáronse importantes trabayos de comunicación vial (carreteres) y edificios fachendosos. Magar el Partíu Nazi atropaba tol poder político, dexó qu'el capitalismu siguiera siendo aplicáu n'Alemaña y nun espropió la propiedá privada, dexando a les empreses privaes xermanes siguir les sos actividaes. Sicasí, el réxime de Hitler impulsó una enorme intervención del Estáu na economía yá seya creando empreses estatales de servicios como afitando controles de precios y reglamentando toa actividá de les empreses privaes, de tal manera que los empresarios alemanes tuvieron de siguir les directives gubernamentales p'asina caltener les sos propiedaes y riqueces, pos de lo contrario podíen ser consideraos tamién opositores al réxime y sufrir la respectiva represión.
Sicasí, gran parte de la economía del Tercer Reich empobinárase escontra'l armamentismo y n'especial pa preparar una eventual guerra coles naciones eslaves, en cuenta de dirixise a producir bienes de consumu o escontra una espansión comercial. Sicasí, la concentración de capital na industria d'armes favoreció una rápida espansión de la capacidá industrial xermana y ayudó a amenorgar los niveles de desempléu.
La Gran Depresión esbarató los intentos de industrialización y autarquía de los países de la Europa central y oriental. L'amenorgamientu del comerciu mundial aumentó la competencia ente les empreses esportadores, pa la que les d'esta zona, acostumaes a la protección estatal enllantada tres la Primer Guerra Mundial, nun taben preparaes. El fundimientu de les esportaciones y l'imposibilidá de pagar la delda esterna facilitaron la integración de les naciones de la rexón na economía alemana, que se preparar pa la guerra. Los alcuerdos billaterales ente'l Reich y estos países supunxeron un sustitutu parcial del mercáu mundial pa estos, un destín alternativu pa les sos esportaciones. Mientres el segundu llustru de la década de 1930, Alemaña convertir nel principal sociu comercial de les naciones d'Europa central y oriental. En 1937, Berlín controlaba'l 37 % de les esportaciones búlgares y el 22 % de les yugoslaves; a la fin de la década, el so control del mercáu lituanu yera casi total y adquiría el 37 % de les esportaciones letones. A la dependencia económica d'Alemaña siguió-y la política: estos países acabaron aliaos a Alemaña o ocupaos por esta.
Na so mocedá, Hitler tuvo l'aspiración de faer carrera como pintor, pero foi refugáu en dos oportunidaes en Viena. Cuando se convirtió na cabeza del Estáu alemán, sofitó'l desenvolvimientu de les artes, quitando aquelles que la ideoloxía nazi consideraba como decadentes, y tomó sol so bistechu al arquiteutu Albert Speer, quien tresformó les idees de magnificencia d'Hitler en formigón.
Bona parte de la producción artística alemana nesti periodu consagrar al ensalzamiento de los valores de la familia, la nación y n'especial la raza aria, educando a les nueves xeneraciones con conteníos antisemites ya intolerantes. Nesta tema, el ministru de propaganda Joseph Goebbels tuvo un importante papel doctrinariu.
La arquiteutura tamién recibió un impulsu considerable mientres el réxime. Un ambiciosu plan, que buscaba convertir Berlín na capital más pimpana del mundu, nunca llegó a concretase pola mor del españíu de la guerra. Mientres años Hitler y el so arquiteutu en xefe Albert Speer proxectaron edificios y entamaron un radical cambéu urbanísticu qu'anguaño suel considerase como megalómanu.
El primer pasu d'estos planes foi'l estadiu pa los Xuegos Olímpicos de Berlín 1936, diseñáu por Werner March, la única gran obra arquitectónica d'esti periodu que sobrevivió. L'edificiu allugó'l partíu final de la Copa Mundial de Fútbol de 2006.
Speer proxectó coles mesmes la nueva Cancillería del Reich, qu'incluyía un enorme salón dos vegaes mayor que'l Salón de los Espeyos del Palaciu de Versalles. Hitler quería construyir una tercer Cancillería, entá mayor, anque nunca s'empezó. La segunda cancillería foi estropiada seriamente pol exércitu soviéticu na batalla de Berlín en 1945. Esi mesmu añu foi baltada en presencia del primer ministru del Reinu Xuníu, Winston Churchill.
En 1937, Speer proxectó'l pabellón alemán de la Esposición Internacional de 1937 en París, que taba asitiáu xusto en frente del pabellón soviéticu. El so diseñu magnificente opacó al pabellón soviéticu. Speer pretendía representar una defensa sólida contra los embates del comunismu. Sicasí, dambos pabellones fueron galardonaos con medayes d'oru polos sos diseños.
Otres obres destacaes que sobrevivieron son el Aeropuertu de Berlín-Tempelhof y Prora, una estación vacacional construyida na isla de Rügen.
Ente los proyectos de Speer y Hitler alcuéntrase la Volkshalle, o Salón del Pueblu, un domo de 200 m d'altor y 250 m de diámetru, 16 vegaes más grande que la Basílica de San Pedro. Hitler tamién entamaba construyir un arcu, similar al Arcu de Trunfu de París, pero de 100 m d'altor, en que'l so interior taríen grabaos los nomes de tolos muertos alemanes de la Primer Guerra Mundial. El prematuru empiezu de la guerra evitó que se construyeren estes xigantesques obres debíu al racionamientu de materiales de construcción, per un sitiu, y por otru, a que'l pesu del monumentu entepasaba les condiciones del terrén. Una probeta de cementu aportó a instalada nel llugar, y col tiempu dexó'l terrén.
El cine tuvo en Leni Riefenstahl la so representante más destacada, gracies a dos obres: "El trunfu de la voluntá" y "Olympia". Esta última película ye almirada pol usu de técniques innovadores pa la dómina, magar ella mesma foi criticada por faer propaganda pa la ideoloxía nazi.
Pela so parte, la formación de les nueves xeneraciones taba tempranamente enmarcada dientro de proyectos nacionalistes, como les Mocedaes Hitlerianes. En centros construyíos especialmente, como'l castiellu Vogelsang na actual Renania del Norte-Westfalia (RNW), formar a la élite nacionalsocialista. Tres la cayida del réxime, el castiellu colos sos 330 hai circundantes fueron ocupaes, primero pol exércitu británicu y a partir de 1950, pol de Bélxica. Dende empiezos de 2006, el complexu forma parte del Parque nacional del Eifel.
Rodentia
Los royedores o royones (Rodentia) son un orde de mamíferos placentarios con aprosimao 2280 especies actuales; ye l'orde más numberosu de mamíferos. Pueden topase en gran númberu en tolos continentes salvu la Antártida. Los royedores más comunes son los mures, aguaróns, esguils, tamias, puercoespín, castores, hámsteres, jerbos y cobayes.
El royedores tienen incisivos afilaos qu'usen pa rucar la madera, furar la comida y morder a'l depredadores. Munchos aliméntense de granes o plantes, anque dalgunos tienen dietes más variaes. Delles especies fueron consideraes históricamente como plages, comiendo granes almacenaes o espardiendo enfermedaes. Bien pocos son el royedores que s'estendieron como especies sinantrópicas o animales de compañía, pero son los que dan la imaxe del grupu polo xeneral. Per otra parte, numberoses especies apenes fueron investigaes y tienen un espardimientu bien amenorgáu.
El royedores son el orde con mayor númberu de especies distintes dientro de los mamíferos. En 2005 conocíense alredor de 2277 especies de royedores, lo que constitúi'l 42 % del total de les especies de mamíferos.
La mayoría d'el royedores tienen pates curties, son cuadrúpedos (muévense a cuatro pates) y son relativamente pequeños. La so característica común principal son los dos incisivos, de gran tamañu y crecedera continua, asitiáu nel maxilar inferior y cimeru, y que solo tán cubiertos d'esmalte na parte frontera. Na parte interior, la dentina queda espuesta. A pesar de la so característiques comunes, el royedores desenvolvieron una gran variedá de formes según el so hábitat y l'estilu de vida.
El tamañu d'el royedores varia ente les especies nanes como "Mus minutoides" o'l mure espiguero ("Micromys minutus"), que con frecuencia pesen menos de cinco gramos; y el capibara ("Hydrochoerus hydrochaeris"), el royedor viviente más grande del mundu, que tien un llargor de la cabeza a lo cabero d'ente 100 y 130 centímetros, y que puede llegar a pesar ente 50 y 60 kg. Otru royedores de gran tamañu son el castor, la pacarana o la paca. Aun así, la mayoría d'el royedores tienen un tamañu ente la d'un mure y la d'una aguarón, y miden ente 8 y 30 centímetros de llargu.
El royedores de normal tienen una trupa pelame, de pelos llargos y curtios. Solo la cola ye prácticamente calva en delles especies, y solo esiste una especie prácticamente calva en tol cuerpu, la aguarón atopo desnuda. Na mayoría de los casos, la coloración del pelo ye de colores pocu llamativos qu'ayuden a camuflar, de normal gris o marrón, ente qu'el royedores que viven nel desiertu pueden ser de color mariellu. De toes formes, tamién hai pelames bien coloríos, como ye'l casu de delles esguils tropicales, como la esguil xigante.
La mayoría d'el royedores tienen cola y solo en delles formes de grandes dimensiones o d'estilu de vida soterrañu la cola ye rudimentaria y nun sobresal al esterior. En delles especies arborícoles, la cola ye prensil, y nel casu de los castores exerz como un timón, esplanáu y calvu. En numberoses especies, la cola puede dixebrase del cuerpu con facilidá, pa facilitar la fuxida de los predadores; na mayoría de los casos, la cola crez de nuevu parcialmente.
El royedores tienen una ñariz davezu curtia y arrondada na punta del focico. El rinario ye rudimentariu o en dellos casos ausente. El cuévanu bucal ta estremada en dos partes por una abertura; la parte interior inclúi los incisivos y la parte posterior inclúi los premolares y los molares. El diastema qu'hai en mediu dexa pasar al llabiu. Amás, la piel peluda de la cara asítiase detrás de los incisivos ("Inflexum pellitum"). Los dos adaptaciones eviten que, nel momentu de rucar, introdúzanse oxetos estraños non digeribles na boca. El llabiu cimeru de normal ta estremáu, de manera que los incisivos son visibles inclusive cuando l'animal tien la boca zarrada. La llingua ye curtia y compacta con una punta obtusa, que nunca sobresal percima de los incisivos. Les papiles gustatives, presentes hasta la punta de la llingua, son pequeñes y similares a un filo. Nel casu de los puercuspinos del Vieyu Mundu, tamién tán un pocu engrandaes y dures. Na mayoría d'especies, el raigañu de la llingua tien tres papiles caliciformes.
Munches especies tienen grandes bolses nes mexelles, que lleguen hasta les oreyes y tán cubiertes de pelo. Estes bolses pueden ser sacaes de dientro pa escontra fora pa llimpiales. Nel casu de los hámsteres, les sos abertures atopar nos ángulos de la boca, ente que en Geomyoidea atopar na parte esterior de les mexelles.
El craniu d'el royedores caracterizar por un desenvolvimientu del aparatu masticatorio prácticamente ensin igual ente los mamíferos
La órbita ocular siempres queda abierta pela parte posterior y nunca ta arrodiada de güesu. L'estremu del güesu cigomático de tras de la órbita ocular ta pocu desenvueltu o ausente. Una esceición d'esto son les esguils, nos qu'esta estructura ta siempres presente. El güesu cigomático forma raramente una continuación del güesu fronteru, de forma que la órbita ocular queda más o menos xunida cola fuesa temporal. El furacu llagrimal siempres s'atopa cercanu a la órbita.
En munches especies, el furacu infraorbital ye bien grande; en dalgunes, tan grande como la órbita ocular. Ta travesáu per una parte del masetero. El arcu cigomático ta bien desenvueltu y alcuéntrase asitiáu delantre de los dientes posteriores (premolares y molares).
El güesu nasal ye de normal grande y estiéndese abondo escontra alantre. Queda dixebráu dafechu del maxilar pol güesu caltriante. Les ranuras de los incisivos, nel cielu la boca, son pequeñes pero tán bien marcaes. El güesu palatín ye curtiu; nes aguarones atopo esnudares entá más corto qu'un diente molar. Esiste un gran diastema ente los dientes caltriantes y los premolares.
El neurocráneo ye pequeñu en comparanza col viscerocráneo. El güesu parietal ye pequeñu, a diferencia del interparietal que ta bien desenvueltu. La bulda timpánica qu'arrodia'l oyíu mediu, siempres ta presente y ye xeneralmente de gran tamañu. Nos jerbos, tamién hai una bulda mastoidal, que forma un gran bárabu esféricu na parte posterior del craniu. Nestos animales, el conductu auditivu tien una forma tubular y pasa percima y por detrás
El cuerpu del maxilar inferior ye estrechu y arrondáu nel so parte anterior, y soporta los incisivos inferiores. El procesu muscular ye pequeñu, ente que la parte posterior del maxilar inferior, menos arrondada, ye grande y destacada. La parte cimera de l'articulación y el cuévanu articular de l'articulación mandibular estiéndese escontra tras.
La configuración del güesu yugal y la forma del maxilar inferior son característiques que determinen la pertenencia d'un animal al orde d'el royedores.
A pesar de la gran diversidá de morfoloxía y d'estilu de vida de los distintos royedores, la so estructura dental relativamente constante ye la so característica morfolóxica más importante. La morfoloxía dentaria, sicasí, ye bien variada, reflexando los distintos vezos alimentarios. Los primeros royedores taben dotaos de 22 dientes; 4 incisivos ,6 premolares (4 nel maxilar superior y 2 nel maxilar inferior) y 12 molares. Ente que el númberu d'incisivos permaneció siempres igual, la cantidá de dientes posteriores menguó en numberosos grupos de royedores. El royedores nun tuvieron nunca dientes caninos, de manera que ente los incisivos y premolares, tienen un gran espaciu vacíu (conocíu como diastema).
Los dientes que caractericen a'l royedores son 4 incisivos de gran tamañu, que yá habíen quedáu amenorgaos a solo un par en cada maxilar nos royedores más primitivos conocíos. Estos incisivos nun tienen raigaños o, si tienen, son pequeñes y abiertes. Tamién tienen una magaya dental abierta hasta'l alvéolo dentario. Los incisivos crecen de cutio mientres tola vida. El royedores caltienen el tamañu constante rucando alimentos duros o otros oxetos, y gracies a la esfregadura d'estos dientes colos otros. El ritmu de crecedera de los incisivos va d'ente 2 y 3 milímetros per selmana nes especies non escavadores y hasta 5 milímetros per selmana nos geómidos qu'escaven colos dientes. Nes especies qu'enviernen, el ritmu de crecedera de los dientes ralentizar mientres la envernía. El 30-60 % anterior de los incisivos ta cubiertu d'esmalte, de manera que, a pesar de la rápida gastadura de la sustanza más blando qu'atopa detrás, siempres permanez una zona afilada en forma de cincel. Los incisivos suelen tar torcíos; los del maxilar superior más que los del inferior.
Si la gastadura de los incisivos nun ye abondu, estos siguen creciendo y pueden enfusar dientro d'una parte del craniu. Los incisivos inferiores crecen escontra riba y pa escontra fora del cuévanu bucal, y conviértense en dafechu inutilizables. Los incisivos cimeros, sicasí, se tuercen l'unu alredor del otru y pueden crecer n'espiral pa escontra fora del cuévanu bucal; tamién ye posible que salgan del cuévanu bucal, creciendo escontra baxo y formen una especie de gabitu per debaxo del maxilar inferior, torgando que l'animal pueda abrir el focico. Cuando esto pasa, l'animal acaba morriendo, pero dalgunos royedores selvaxes consiguieron sobrevivir bastante tiempu con esti problema.
Los incisivos pueden ser utilizaos pa diverses funciones distintes, pero utilícense sobremanera pa romper los alimentos con pulgos duros. Los Ichthyomyini suramericanos, que tien los incisivos especialmente afilaos, utilizar pa cazar les sos preses, y dellos grupos que viven so tierra como los geómidos o les aguarones atopo utilizar pa escavar. Nestos grupos, los llabios crecen per dientro, de manera que dixebren los incisivos del cuévanu bucal. Esto sirve pa torgar qu'entren partícules esteriores mientres la escavación. Los potentes y afilaos incisivos d'el royedores demuestren la so utilidá, por casu, nos castores, que pueden baltar un árbol con un tueru de 12 centímetros de diámetru en media hora; o en munches otres especies de les cualos reparóse que pueden hasta abrir llates de conserva.
Tocantes a los premolares, la mayoría de les families tienen unu en cada banda del maxilar, y solo dellos esguiles y aguarones atopo tienen dos. Sicasí, los muroideos nun presenten nunca premolares.
La inmensa mayoría d'especies presenten trés molares en cada maxilar. Delles especies de muroideos solo tienen dos, y el "Pseudohydromys germani" de Nueva Guinea solo tien unu – en total, solo tien ocho dientes, menos que cualesquier otru royedor. N'el royedores, el númberu total de dientes nun supera nunca los ventidós, sacante l'aguarón atopo plateada ("Heliophobius argenteocinereus") que gracies a la crecedera de dientes secundarios presenta ventiocho.
En munches especies, el ritmu de crecedera de los dientes posteriores ye inferior al de los dientes caltriantes. Aun así, en dellos grupos, como los castores de monte, los geómidos, les aguarones llibre sudafricanas, les chinchillas o los cávidos, los dientes posteriores nun tienen raigaños y polo tanto crecen a lo llargo de tola vida.
La cadarma d'el royedores suel ser el d'un mamíferu cuadrúpedu que se mueve corriendo, con una constitución arrondada, pates anteriores curties, pates posteriores un pocu más llargues, plantígradu y con una cola llarga. Sicasí, el royedores tamién desenvolvieron otres formes d'afaese a hábitats distintos.
La columna vertebral sueli tar compuesta por siete vértebres cervicales, trelce vértebres toráciques, seis vértebres lumbares y númberu variable de vértebres caudales. La forma de les vértebres varia ente especies. Nes especies que se mueven corriendo o saltando, los procesos transversos de les vértebres lumbares suelen ser bien llargos. El llargor de la columna vertebral varia ente tamañu bien curtiu y un tamañu cimeru al del cuerpu.
Los miembros desenvolviéronse de maneres distintes según l'estilu de vida de cada especie. El omóplatu sueli ser estrechu y tien un llargu acromion. La mayoría de les especies presenten una clavícula, pero dalgunes tener bien pocu desenvuelta o inclusive nun tienen. La maxana presenta grandes isquios y un pubis con una articulación púbica llarga y xeneralmente ósea.
Les pates anteriores presenten una marcada separación ente'l cúbitu y el radio. Les pates anteriores tienen como muncho cinco deos, con falanxes medianamente desenvueltes. Sicasí, en delles especies el deu gordu ta pocu desenvueltu o ausente, y el restu de deos pueden cruciase pocu o nada.
Les pates posteriores presenten un fémur, la forma del cual varia considerablemente, pero que suel presentar trés trocánteres na cabeza de l'articulación. La tibia y el peroné crecen conjuntamente nes especies que se mueven saltando. Esto dexa amortiguar l'impactu que recibe l'articulación cimera. El peroné nun presenta nenguna articulación col calcáneo. Nos jerbos les pates posteriores tienen metatarsos especialmente allargaos, qu'en delles especies crecen conjuntamente. El númberu de deos de les pates posteriores varia ente dos y cinco.
Los maxilares tán dotaos d'una musculatura altamente desenvuelta y la so configuración xuega un papel importante na clasificación d'estos animales. El masetero ye grande y amonta la potencia nel momentu de rucar. Estremar en trés partes y estiéndese dende la parte inferior del güesu yugal hasta la parte esterior de la cara cimera de la caña mandibular del maxilar inferior. Asina, non solo muévese'l maxilar inferior escontra riba, sinón tamién escontra alantre, contribuyendo al movimientu rucador. El músculu temporal ye pequeñu en comparanza col masetero. El músculu digástrico presenta un tendón claramente delimitado que lo estrema en dos partes. En munches especies, los dos partes delantreres del músculu queden xuníos ente dos rames mandibulares.
El aparatu dixestivu d'el royedores ta afechu pa una alimentación a base de plantes, a pesar de qu'hai especies d'alimentación predominante o puramente carnívora. Son capaces de dixerir la celulosa nel ciegu, per mediu de bacteries simbiótiques. El colon ta afechu pa eso y con frecuencia presenta plegues complexes. Munches especies practiquen la cecotrofia, esto ye, espulsen conteníos del intestín a mediu dixerir y volver a inxerir pera faer una segunda dixestión. El estómagu tien una sola cámara na mayoría de les especies y tien una configuración senciella. Dalgunos arvicolinos como los lemmings tienen —tal como los rumiantes— una sección estomacal ensin glándules, nes que se realiza una predigestión.
El sistema genitourinario corresponder a grandes trazos col de los otros euterios, pero los xenitales tán formaos d'una manera bien distinta. El pene de normal tien un güesu peneano y los testículos pueden tar asitiaos dientro del cuévanu abdominal o nel so parte esterior; delles especies presenten un descensu estacional de los testículos. Les femes siempres tienen un úteru doble.
El celebru ye pequeñu, y los hemisferios llisos (lisencéfalo) del telencéfalo nun s'estienden enforma escontra tras, de manera que nun lleguen al cerebelu.
Como resultáu de l'adaptación a una gran variedá de hábitats y colonización de distintes nichos ecolóxicos, el royedores desenvolvieron una notable variedá na so morfoloxía. Dos grupos, les esguiles voladores y los anomaluros, desenvolvieron independientemente unu del otru un membrana ente les pates, por aciu les cualos pueden entamar d'un árbol a otru. Otru royedores afixéronse a un estilu de vida soterrañu, con un cuerpu arrondao y cilíndrico, pates curties, güeyos pequeños o atrofiaos, y unes manos escavadores bien desenvueltes. Dientro d'esti grupu atopen los geómidos, les aguarones atopo ciegues y aguarones atopo asiátiques. Otres especies desenvolvieron pates posteriores más llargues, y polo tanto una manera de locomoción saltador, como por casu les rata canguro, los jerbos o la aguarón llebre sudafricana. Los agutínes y la llebre de la Patagonia desenvolvieron pates con deos paecíos a pezuñes, y representen l'equivalente ecolóxicu de pequeños artiodáctilos y llebres
Munches especies desenvolvieron independientemente la una de la otra un cuerpu espodáu, una pelame impermeable y unes membranes natatories ente los deos de les pates y la cola, toes adaptaciones pa un estilu de vida acuática. Son exemplu'l castor, aguarones almizcleros, los coipos, les aguarones cangrejeras o les aguarones d'agua australianu. Pa protexese de los predadores, dellos grupos como los puercuspinos europeos, los puercuspinos del Nuevu Mundu o los mures espinosos, desenvolvieron una pelame con pinchos. Sicasí, gran parte de les especies de royedores paecer a les aguaróns o los mures nel so físicu delgáu, pates curties y pescuezu curtiu. Dalgún exemplu son la mayoría de los muroideos, los glíridos y otros grupos.
El royedores son los mamíferos más versátiles, tando afechos a tolos hábitats posibles tantu d'agua duce (nun hai rucadores marinos) como terrestres, y atópense por tola superficie habitable de la Tierra. L'home introducir nos pocos llugares nos que taben ausentes, como delles islles subantárticas, Nueva Zelanda y delles islles oceániques, siendo delles especies como'l mure, la aguarón negru o la aguarón común, introducíes de manera non intencional en tol mundu. Juntamente colos esperteyos, el royedores son l'únicu taxón d'euterios terrestres que colonizaron el continente australianu ensin contribución del home, representaos pola familia de los múridos (royedores del Vieyu Mundu).
El so ésitu biolóxicu tien d'atribuyise a la so elevada fecundidá y rapidez de renovación de la población, una y bones la mayoría de les especies son de vida curtia, y al so amenorgáu tamañu, lo cual facilíta-yos atopar abelugu y poder esplotar una estensa variedá de hábitats menores.
El royedores colonizaron prácticamente tolos hábitats de la Tierra. Atópase-yos nos desiertos como en xungles tropicales, na altu monte y nes rexones polares. Por cuenta de la so gran variedá d'hábitat en que viven y a la correspondiente diversidá de morfoloxíes distintes, solo pueden remarcase unes poques característiques comunes del estilu de vida de toos el royedores.
El tiempu d'actividá d'el royedores varia según la especie y l'hábitat, pero la mayoría son animales crepusculares o nocherniegos. Sicasí, dellos grupos, como les esguils, componer d'animales principalmente diurnos. Dalgunos de los qu'habiten nes rexones más fríes presenten una envernía (dellos exemplares europeos son el llirón gris y les marmotes), ente que los lemmings tamién son activos mientres l'iviernu. Sicasí, munchos de los qu'habiten nes rexones tropicales cayen nun estáu de letargo mientres la estación calorosa o seca.
Tamién en cuanto al comportamientu social hai grandes diferencies ente los grupos. L'espectru va dende les especies puramente solitaries, qu'eviten tou contactu con otros miembros sacante na dómina de apareamiento, hasta les especies que desenvolvieron un marcáu sistema social, pasando poles que viven en pareyes. Les especies que viven en llurigues soterrañes, como les vizcaches o los perrinos de les praderíes destaquen pol so avanzáu sistema social. Únicu ente los mamíferos ye l'estilu eusocial de delles aguarones atopo como la aguarón atopo desnuda o la aguarón atopo común: de manera similar a la de dalgunos insectos, en cada colonia hai una única fema fértil, la "reina", que s'aparia con dellos machos, ente que'l restu de los animales son trabayadores estériles que s'encarguen de les xeres cotidianes necesaries pal grupu.
El royedores son mayoritariamente, pero non dafechu, herbívoros. Según la especie, l'hábitat o la estación del añu, el royedores peracaben cualesquier parte de la planta: les yerbes, les fueyes, les granes y les nueces, pero tamién les caña, la corteza, el raigañu y los tubérculos. Una de les razones principales del ésitu evolutivu d'el royedores ye probablemente'l fechu de que consiguieron combinar como casi nengún otru grupu de mamíferos la herbivoría con un tamañu corporal pequeñu – la mayoría de los otros mamíferos herbívoros son significativamente más grandes.
Hai munches especies que son puramente herbívores, ente qu'otres son parcialmente omnívores y aliméntase sobremanera d'insectos, viermes y otru invertebraos. Son exemplos les esguils, los glíridos, dalgunos muroideos o les aguarones atopo.
Tamién hai unes cuantes especies que s'alimenten principalmente casi namái d'insectos y otros bichos. Son exemplos dalgunos xéneros de mures del Nuevu Mundu, como'l mure de saltapraos (que recibe'l nome del so alimentu principal) o "Oxymycterus", según el grupu Ichthyomyini, que s'alimenten d'insectos acuáticos, crustáceos y peces. La especie "Colomys goslingi" y les aguarones d'agua australianu aliméntense sobremanera de pexes, ente que los representantes de Deomyinae como "Deomys ferrugineus" o "Lophuromys" aliméntense principalmente d'insectos.
El royedores son animales placentarios o euterios y, poro, la so reproducción caracterizar pola presencia d'una llibradura y un trofoblasto (la capa celular esterna d'un óvulu) que protexe'l fetu del sistema inmunitario de la madre y que dexa que'l fetu creza mientres un tiempu más llargu dientro del úteru de la madre que nel clado de los marsupiales. A partir d'esto, sicasí, casi non pueden atopase característiques comunes na reproducción de los distintos tipos de royedores.
Munchos grupos, como los miomorfos, caracterizar pola so alta fertilidá (tienen una estratexa reproductiva r). La fema puede dar a lluz delles vegaes per añu, la duración de la xestación ye curtia y nacen numberoses críes en cada camada. Los naciellos tiénense que quedar bastante tiempu colos padres y con frecuencia tán calvos ya indefensos, pero crecen bien rápido y algamen el maduror sexual en cuestión de selmanes o meses. Asina, munches especies de hámster tienen una xestación de solu dieciséis díes, una de les más curties de tolos placentarios y dempués d'ente siete y ocho selmanes yá son sexualmente maduros. El xéneru "Mastomys" tien hasta venticuatro críes por camada y les aguarones atopo desnudes pueden tener hasta ventisiete.
Per otra parte, hai diversos grupos en que ye más bien al contrariu, como los caviomorfos. La so xestación ye comparativamente llarga (hasta 280 díes nel pacarana, por casu), hai poques críes por camada y l'estáu de les críes al nacer corresponder con una estratexa reproductiva K. Les críes yá nacen con pelo y los güeyos abiertos; munches críes yá pueden correr poques hores dempués de la so nacencia, y pocu tiempu dempués yá s'independicen de la madre.
El royedores tienen numberosos predadores y, pola so bayura, son la base de l'alimentación de munchos d'ellos. Munchos mamíferos, aves, reptiles y anfibios, ya inclusive invertebraos –como numberosos terafósidos– cacen rucadores. Los royedores más pequeños pueden confiar en poques estratexes defensives actives, de forma que confíen nel precuru, el camuflaje, escondese o fuxir. En delles especies un comportamientu social bien desenvueltu tamién contribúi a la defensa. Les enfermedaes y los parásitos representen otres amenaces pa'l royedores. Pa munches especies, los homes representen l'amenaza más importante. Ente que los intentos d'esterminar a'l royedores consideraos como "plagues" con frecuencia nun tienen ésitu, la destrucción de les sos hábitats y l'introducción de neozoos causaron la desapaición de delles especies y llevaron a otres a la llende de la estinción (ver más embaxo).
La llonxevidá ye bien variable. Inclusive cuando escapen de l'amenaza de tolos predadores que tienen, munchos grupos como los muroideos, tienen una llonxevidá máxima de solu ente unu y dos años. Sicasí, tamién esisten royedores con una mayor esperanza de vida. Nel puercuspín haise documentado una llonxevidá de ventisiete años, pero'l récord pertenez (nos casos conocíos) a una aguarón atopo desnuda que la so edá foi envalorada en veintiocho años.
Tradicionalmente utilizáronse dos característiques morfolóxiques pa la clasificación de les families.
Estrémense dos configuraciones del maxilar inferior, que sirvió pa subdividir l'orde d'el royedores en dos subordes, güei obsoletos:
Estrémense cuatro configuraciones de la musculatura masticatoria:
Yá nel añu 1735 Carl von Linné arrexuntó nel so "Systema Naturae" toos el royedores dientro del orde Glires, xuntu colos lagomorfos. Esti grupu tamién contenía'l falcatrúa de los Pirineos, los didelfiformes, los rinocerontes , los esperteyos, los aye-ayes y n'ocasiones otros grupos de mamíferos ensin rellacionar. A partir de 1821 aplicóse'l términu "Rodentia" pal orde qu'arrexuntaba'l royedores y los lagomorfos. Basándose na configuración distinta de la so musculatura masticatoria, el grupu foi subdividíu en 1855 en esciuromorfos, miomorfos, histricomorfos y lagomorfos. Los trés primeros grupos, qu'anguaño tán clasificaos como rucadores, fueron axuntaos en 1876 como "Simplicidentata" en contraste colos lagomorfos. Basándose na estructura del maxilar inferior, el royedores nel sentíu actual fueron estremaos de nuevu en 1899 en esciurognatos y histricognatos. Xuntu cola subdivisión de esciuromorfos, miomorfos y histricomorfos, esta clasificación entá ta bien estendida anguaño. En 1912 suxurir por primer vegada qu'el royedores y los lagomorfos nun taben estrechamente rellacionaos, y los dos grupos fueron dixebraos en distintos ordes.
A principios de la década de 1990 foi publicáu na revista Nature, col títulu provocador "Is the Guinea-Pig a Rodent?" ("Ye la cobaya un royedor"), la teoría de que los caviomorfos nun tán rellacionaos col restu de royedores, sinón que se dixebraron del restu d'ordes de mamíferos nun puntu anterior nel tiempu. Sicasí, otres investigaciones morfolóxiques y moleculares sofiten el monofiletismo ( la descendencia común de toles especies d'un mesmu antepasáu) d'el royedores, que güei ta consideráu aceptáu con consensu.
El royedores son, por enforma, l'orde más grande de los mamíferos. Anque la so diversidá entá nun yera dafechu conocida a mediaos del sieglu XX pola mor del usu indiscrimináu de la descripción como especie, la descripción de nueves especies sigue a bon ritmu:
L'antigua subdivisión del orde d'el royedores en dos subordes, Sciurognathi y Hystricognathi va tiempu que foi refugada. Na actualidá, el royedores estremar en cinco suborden, según el siguiente esquema:
Suborde Anomaluromorpha
- llebre d'El Cabu
Suborde Castorimorpha
Suborde Hystricomorpha
Suborde Myomorpha
- mures y aguarones verdaderos, jerbos
- aguarones-atopo, aguarones del bambú
Suborde Sciuromorpha
- llironos
La clasificación anterior usa la forma de la quexal como calter primariu pa la organización del orde Rodentia. Diversos estudios basaos en filoxenia molecular, qu'usa secuencies de xenes pa determinar les relaciones de parentescu, producieron esquemes clasificatorios distintos al espuestu qu'inda nun algamaron la necesaria estabilidá y aceptación.
El royedores son xeneralmente clasificaos dientro del orde Rodentia, que xunto col orde de los lagomorfos (el so grupu hermano aparentemente) forma'l clado de los Glires. Los glires atópense dientro del superorde de los Euarchontoglires, xuntu colos ordes Scandentia, Dermoptera y Primates (Euarchonta). El siguiente cladograma amuesa de les posibles relaciones d'esti grupu:
La relación colos lagomorfos tien un sólidu fundamentu morfolóxicu y estos yá fueron clasificaos nel "Systema Naturae" de Carl von Linné (1735) como un subgrupu d'el royedores. A principios del sieglu XX apaecieron les primeres duldes sobre la so relación, que llevaron a la separación del grupu n'ordes, cosa que foi confirmada por analís xenéticos moleculares. Según estos analises, el royedores y los lagomorfos dixebrar a mediaos del Cretácicu cimeru. Dende un puntu de vista puramente anatómicu, nos lagomorfos, el cadarma óseu, según los sos coraes y les sos músculos, asemeyar a los de los artiodáctilos. Siendo la paecencia debida al orixe común, paralelismu y evolución converxente.
La incorporación d'el royedores dientro de los Euarchontoglires inda ye más recién y hasta güei solo ye sostenida polos analises xenéticos moleculares. La descendencia común y les relaciones intrasuperordinales dientro de los Euarchontoglires entá son inciertes.
Por causa de la so paecencia esterior, ciertos mamíferos son llamaos aguarones o mures ensin que seyan realmente rucadores. Son exemplos el falcatrúa de los Pirineos, tamién conocíu como aguarón d'agua, del orde de los soricomorfos, los didelfimorfos y los mures marsupiales, del orde de los dasiuromorfos. Los esperteyos tampoco son rucadores.
El royedores representen un clado bien establecíu gracies a unes característiques morfolóxiques bien definíes (sinapomorfies) y a los estudios xenéticos moleculares. Sicasí, les relaciones dientro del grupu d'el royedores entá son inciertes en puntos esenciales. Esta ye un representación gráfica de les posibles relaciones filogenéticas según Poux "et al." (2006):
Dientro de los esciuromorfos, los castores de monte y los esciúridos formen un grupu bien determináu dende va tiempu. Apocayá aumentó'l soporte pa una supuesta relación d'estos grupos colos llironos, pero esta hipótesis inda nun ta confirmada. Tampoco nun ye cierta la relación del castor y los geomioideos, y poro, tampoco ye un clado de los castorimorfos. Tamién ye inciertu si los anomalúridos y les aguarón llebre sudafricana tán rellacionaos, y poro, como hai que clasificalos nos anomaluromorfos. Los miomorfos, sicasí, representa un grupu bien definíu.
Les relaciones dientro del grupu de los histricomorfos paecen tar bien definíes; los gundis formen un grupu hermano de toles otres families. Tamién paez bien fundada una relación ente los fiomorfos y los caviomorfos. Desafortunadamente, les relaciones ente los fiomorfos , los caviomorfos y los puercuspinos del Vieyu Mundu nun tán inda clares.
Los restos más antiguos que fueron clasificaos con certidume dientro del grupu d'el royedores daten del Thanetiense, pero esti orde podía apaecer yá nel Cretácicu. Dacuando cítense como precursores mesozoicos d'el royedores de la familia de los Zalambdalestidae, un grupu que vivió en Asia mientres el Cretácicu cimeru. Estos animales, relativamente grandes en comparanza con otru royedores mesozoicos, tienen una morfoloxía asemeyada a la de les musarañes elefante y paécense a'l royedores na estructura de los grandes incisivos inferiores. Inda s'alderica si realmente son los antepasaos d'el royedores o de los glires (el taxón) qu'arrexunta'l royedores y los lagomorfos.
Nel Daniense esistió n'Asia la familia de los eurimílidos que, como'l royedores actuales, solo teníen dos grandes incisivos en cada maxilar, pero que s'estremen de los d'el royedores nos detalles de la so estructura. Anguaño los eurimílidos clasifíquense como grupu hermano d'el royedores, y non como los sos representantes basales. Lo mesmo puede dicise de los Alagomyidae, que vivieron nel Paleocenu n'Asia y América del Norte.
Los representantes más antiguos d'el royedores son los isquiómidos (tamién conocíos como parámidos) que s'estendieron n'América del Norte mientres el Thanetiano y que yá presentaben la configuración mandibular típica d'el royedores actuales. La separación en cinco suborden yá completa nesti periodu. Nel Eocenu, el royedores estender por Eurasia y África, y a finales d'esta dómina hubo una gran radiación d'el royedores y apaecieron la mayoría de los grupos actuales. Ente otros, los esguiles, castores, los anomalúridos, los muroideos, los gundis y los llironos daten d'esta dómina o como mui tarde del Rupeliano.
Un grupu de royedores, qu'anguaño tán clasificaos como caviomorfos, llegaron a América del Sur nel Oligocenu (fai unos 30 millones d'años) – probablemente dende África en tueros flotantes al traviés del Atlánticu, entós muncho más estrechu. Naquella dómina, América del Sur taba –como mientres gran parte del Cenozoicu– aisllada del restu de continentes, de manera que presentaba una fauna particular, nuna situación similar a la del continente australianu. Había pocos grupos de mamíferos (los marsupiales, los meriungulados anguaño escastaos, y los Xenarthra), de manera que los caviomorfos pudieron ocupar un nichu ecolóxicu nada típicu d'el royedores. Delles especies herbívores convertir nel equivalente ecolóxicu de los artiodáctilos, y desenvolviéronse formes xigante. Entá anguaño, el royedor más grande pertenez a esti grupu, tratar del capibara. Formes escastaes como'l "Phoberomys" algamaron el tamañu d'un hipopótamu.
Hai que destacar qu'el royedores fueron l'únicu grupu d'euterios terrestres que llegaron al continente australianu enantes de les espansión del home. Esta colonización tuvo llugar en diverses folaes ente fai diez y cinco millones d'años. Anguaño esisten diversos xéneros reinales d'esti continente, como por casu l'aguarón d'agua australiano, "Conilurus" o "Leporillus". Darréu, llegaron a Australia diversos representantes de los aguarones.
El suborde de los esciuromorfos inclúi tres families los llironos (Gliridae), animales paecíos a los esguiles o a los mures del Vieyu Mundu como'l llirón gris o'l muscardino; los esciúridos, un grupu ricu n'especies, bien diversu y con un espardimientu prácticamente cosmopolita, qu'inclúi les esguils, les esguil voladores non africanes y les marmotes; el castor de monte ("Aplodontia ablonda"), un royedor primitivu del oeste de América del Norte, qu'a pesar del so nome, nun ta emparentáu colos verdaderos castores.
Dientro del suborde de los castorimorfos inclúyense royedores d'aspeutu bien diversu. Per una parte los castores ("Castor"), grandes royedores acuáticos con dos especies en América del Norte y Eurasia. Por otra los geómidos, como les tuzes, rucadores escavadores que recuerden a los topos, y los heterómidos, qu'inclúin especies similares a los jerbos como la rata canguro; dambos son propios de Norteamérica y América Central y tienen abazones (bolses nes mexelles qu'usen pa guardar comida).
El suborde de los anomaluromorfos inclúin solu cuatro xéneros en dos families; los anomalúridos (Anomaluridae), qu'inclúin los esguiles voladores africanes con dellos xéneros posesores d'un patagio. Amás, incluyir nesti suborde la aguarón llebre sudafricana (familia Pedetidae), un royedor terrestre, tamién africanu, que recuerda superficialmente a un canguru.
El gran suborde de los miomorfos inclúi numberosos xéneros de royedores de costumes y aspeutu diversos, siendo los más representativos los mures y les aguaróns.
La gran superfamilia de los muroideos (Muroidea), con 1.300 especies inclúi:
El suborde de los histricomorfos ye bien ampliu y nél inclúyense royedores d'aspeutu tan desemeyáu como los puercuspinos y los cobayes:
Los caviomorfos (parvorden Caviomorpha) son un ampliu grupu d'especies que viven en América; ente ellos atópense:
Ciertu royedores son criaos pol home como animales útiles, esto ye, que se-y puede sacar una utilidá económica. Los usos más importantes son el consumu de la so carne, l'usu de la so pelame y l'investigación científica.
El consumu de la carne de royedores ye anguaño inusual nel espaciu cultural centroeuropéu, anque en dómines anteriores, especialmente en situaciones de necesidá, estos animales yeren consumíos. Sicasí, n'otres rexones de la Tierra son un alimentu más habitual, y delles especies son consideraes una delicia. Son un exemplu conocíu les cobayes, que n'América del Sur –especialmente en Perú– son criaos y consumíos por millones; los trionómidos, que son criaos en dellos estaos d'África occidental como Ghana, y la cría de la cual ye animada pola FAO; o los llironos grises que na antigua Roma yeren consideraes llambionaes y que yeren criaos y engordaos en glirarios. El royedores non solo son criaos pal consumu humanu, sinón tamién pa comida pa otros animales, como llagartos o culiebres o otros animales de zoolóxicu o terrario.
La esperimentación con animales representa una parte importante de los usos d'el royedores. Estos animales son los más utilizaos nes investigaciones, yá que son pequeños, fáciles de criar y caltener y multiplíquense bien rápido. Más del 80 %, inclusive más del 90 % de los animales utilizaos n'esperimentos son rucadores, principalmente mures, siguíos poles aguaróns y les cobayes. El discutiniu sobre la utilidá real d'estes práctiques ye desaxeradamente intensa. Tamién dientro del ámbitu de la investigación animal, hai que destacar l'usu d'el royedores nos viaxes al espaciu. Per primer vegada en marzu de 1961, unviáronse mures y cobayas al espaciu a bordu de la nave espacial soviética Vostok 3A. Más tarde unviáronse aguarones comunes y heterómidos.
Numberosos royedores son calteníos como animales de compañía, esto ye, pola felicidá y el ciñu que dan y non por un provechu económicu directu. Les razones pa tener royedores son, ente otres, el so pequeñu tamaño y consecuente costu amenorgáu de caltenelos. Ciertes especies, sicasí, nun tán bien afeches pa ser animales de compañía por cuenta de la so nocturnidad o la so indocilidad. Otres especies, que viven en grandes grupos o que precisen una área estensa, son difíciles de caltener en bones condiciones. Ente'l royedores que son calteníos como animales de compañía atopen les cobaya, los hámsteres doraos, nanos y otros, los mures, los jerbillos de Mongolia, jerbos y otros miomorfos, les aguaróns, los degús, les chinchillas, les esguiles voladores y otres esguils, delles especies de llironos y otres.
Ente doscientes y trescientes especies son consideraes plagues agrícoles o alimentarias. En particular, permanecen nes rexones productores d'alimentos, onde se comen los cultivos o destrúin los raigaños y los tubérculos por cuenta de la so vida soterraña. Los homes son con frecuencia la causa orixinal, yá que invaden los hábitats naturales de los animales. Por causa del tresformamientu de los sos hábitats en rexones dedicaes a l'agricultura y l'amenorgamientu de les sos fontes d'alimentación, munches especies vense obligaes a atopar nueves fontes. En Indonesia, por casu, piérdese aprosimao un 17 % de la producción de arroz por culpa d'el royedores. Esti royedores representen una competencia pa los intereses económicos y polo tanto son escorríos. Les especies como los mures y les aguaróns tamién entren n'almacenes y tiendes cuando busquen alimentu. Tamién pueden estropiar les infraestructures, como los diques o los tubos.
Amás de los daños materiales que causen el royedores, delles especies son conocíes como portadores d'enfermedaes y, poro, representen una amenaza pal home. Les infecciones pueden tener llugar de diverses maneres: los mordigaños pueden tresmitir enfermedaes como la pasteurellosis o la rabia, anque'l portadores de la rabia con menos frecuencia qu'otros grupos de mamíferos. Polos sos escrementos pueden tener llugar la tresmisión de la salmonelosis y la leptospirosis, según la fiebre hemorráxico viral. El consumu de royedores, que como se dixo enantes ye habitual en países non europeos, puede causar la tresmisión de la triquinosis. Ente les enfermedaes más conocíes atópense les tresmitíes poles pulges que parasitan el royedores, como'l tifus o la peste, qu'en diverses pandemies costaron millones de vides humanes.
L'ampliu espardimientu de delles especies hemerofílicas nun hai de despintar el fechu de que la mayoría de royedores tienen un espardimientu amenorgáu y que muncha especies tán en peligru o amenaciaes. Les causes son la intensa persecución d'animales consideraos como plagues (por casu, los perrinos de les praderíes), la caza pola so carne o la so pelame (como nes chinchillas), la destrucción del so hábitat (qu'afecta sobremanera a les especies de monte) y la competencia de los neozoos, introducíos pol home o non.
La UICN llista trenta y un especies de royedores como escastaes. Amás de delles especies australianes, trátase principalmente d'especies reinales d'islles. Ente otres, alcuéntrase la jutia xigante, dellos tipos de jutias y equíimidos de les islles del Caribe, el xéneru "Megalomys", una especie de "Sphiggurus", la aguarón xigante de Gran Canaria; y en Australia una especie de "Conilurus" y una de "Leporillus", y diverses especies de mures saltadores. La UICN llista cincuenta y seis especies como en peligru grave y noventa y ocho comos amenaciaes. Hai cinco especies ensin abonda información disponible, que son llistaes como especies "con datos insuficientes".
Son bien pocos el royedores que desempeñen un papel na cultura humana. Ye interesante'l fechu de que, en contraste cola percepción que davezu se tien d'ellos como animales perxudiciales, n'ocasiones tán consideraos de forma positiva. Apaecen –probablemente pola so adaptabilidá– con frecuencia como animales intelixentes y con recursos que consiguen salvase d'oponentes más grandes, pero más tontos.
Los mures y los aguarones son ensin dulda el royedores representaos con más frecuencia d'esta manera. Nel zodiacu chinu, les persones que nacen nel añu del aguarón o mure (鼠, shu) son violentes, pero tamién intelixentes y con enfotu en sí mesmes. Na India los aguarones tamién son un símbolu d'intelixencia y de fuerza; por casu, el dios hindú Ganesha representar con frecuencia acaballando un aguarón o mure. Na cultura occidental, los aguarones son representaes d'una manera muncho más negativa y con frecuencia son consideraes malvaes. La estendida ansiedá o mieu a los aguarones foi ilustrada, por casu, en "Die Rättin" de Günter Grass o en "1984", de George Orwell.
Sicasí, los mures representen frecuentemente un personaxe bono y duce. Por eso, con frecuencia apaecen mures xentiles na lliteratura infantil y nos dibuxos animaos, como por casu Mickey Mouse de Disney. La batalla estereotípica de mures contra gatos, onde suelen perder los gatos, tamién ye representada con frecuencia, en dibuxos animaos como Tom y Jerry o Speedy Gónzalez. Los mures xueguen un papel alegóricu en "Josefine" de Franz Kafka.
Les ocupaciones o característiques de dellos royedores convirtiéronse en proverbiales como ye'l casu de la llarga envernía de les marmotes o los llironos. La obsesión de los hámsteres por atropar reserves fáen-yos sirvir de referencia a l'avaricia y l'actividá constructora del castor conviérte-y n'exemplu del ideal industrial.
Bos primigenius taurus
La vaca, nel casu de la fema, o toru nel casu del machu (Bos primigenius taurus / Bos taurus), ye un mamíferu artiodáctilu de la familia de los bóvidos. El nome científicu ye'l que se-y asignó al animal domésticu européu y norasiáticu, un conxuntu de bóvidos domésticos descendientes de la subespecie de uro salvaxe euroasiáticu conocida como "Bos primigenius primigenius"; ente que se denomina "Bos primigenius indicus" a los cebús y otres races bovines doméstiques provinientes del mesmu tueru, y descendientes de la subespecie de uro salvaxe del Sureste Asiáticu, denomináu "Bos primigenius namadicus". Trátase d'un mamíferu rumiante grande y de cuerpu robustu, con unos 120-150 cm d'altor y 600-800 kg de pesu mediu.
Adomáu dende fai unos 10 000 años nel Oriente Mediu, darréu'l so ganadería desenvolvióse progresivamente a lo llargo y anchu de too el planeta. Les sos primeres funciones fueron pal trabayu y la producción de carne y de lleche, amás d'aprovechase los cuernos, el cueru o los escrementos, como fertilizante o combustible; tamién se siguen emplegando en dellos países nos espectáculos taurinos. La cría y usu d'estos animales per parte del home conozse como ganadería bovina. En 2011, la cabana mundial de ganáu bovino superaba los 1300 millones de cabeces. Amás de les mesmes razes o variedaes, empléguense distintes formes de clasificación individual, como pueden ser la disposición y forma de la cornamenta, la capa o color del pelame, o les sos capacidaes granibles.
Estos bóvidos siempres apasionaron al ser humanu, pa quien el toru ye un símbolu de fuerza y de fertilidá, polo que tán presentes en numberoses creencies y religión. Son parte integrante de la cultura occidental, y puédese-yos atopar como tema d'inspiración de pintores y escultor, o como personaxes de historietes, de películes o d'anuncios publicitariu.
El so nome científicu provién del llatín "bos", que significa toru.
El nome común de la especie ye nel casu de los machos y nel de les femes, pero'l machu capáu conozse davezu como , a la cría denominar o , nel casu de los machos, y la so forma femenina nel de les femes. Los exemplares nuevos son conocíos como cuando cumplen un añu, cuando tienen más d'un añu y nun lleguen a los dos, con más de dos años y menos de trés y con más de cuatro y menos de cinco; toes elles cola so manera femenina pa designar a les femes. Denominar al res vacunu machu y a la fema, de dos o tres años, especialmente si tán ensin domar. Nel ámbitu de la tauromaquia denominar güe al toru mansurrón, despectivamente, y magüetu al novillo, y en dellos países de Hispanoamérica llámase a una fema d'unu o dos años entá non sirvida, a los machos capaos de más de tres años d'edá, y novillo a un toru que foi capáu con destín a l'alimentación humano o como sinónimu de xatu. Tamién se llama a la xata d'añu y mediu a dos años.
El términu aplícase polo xeneral a distintes especies de ganáu doméstico, incluyíu'l bovín, pero en dellos países hispanoamericanos refierse puramente al animal vacunu.
Nel contestu de la ganadería, y tamién coloquialmente, utilízase'l términu vacunu» o «bovín» pa designar esta especie, anque esti últimu términu tamién designa de manera más amplia al conxuntu de la familia Bovidae, qu'entiende otres especies como'l yac, los antílopes o la oveya.
Acordies con la publicación "Mammal Species of the World", esisten trés subespecies de "Bos taurus": "B. t. taurus", "B. t. indicus" (cebú) y la extinta "B. t. primigenius" (uro).
La nomenclatura de la especie ye revesosa. A estos bóvidos domésticos aplicóse-yos el nome científicu "Bos taurus" nel sieglu XVIII, enantes del desenvolvimientu de la bioloxía evolutiva. Col posterior desenvolvimientu de la mesma, reconocióse la estrecha relación ente races doméstiques y monteses, el estatus científicu de les especies doméstiques foi cuestionáu, y la mayoría de los biólogos nun les consideren más que formes adomaes de les especies selvaxes orixinales.
Una especie ta constituyida por grupos de poblaciones naturales, efectiva o potencialmente interfecundas, que tán reproductivamente aisllaes d'otros grupos similares». Na actualidá, les especies doméstiques cruciar coles sos especies parientes cuando tienen la ocasión. Según la CITES «Teniendo en cuenta que, a lo menos tocantes a les races primitives d'animales domésticos, éstes constituyiríen, por riegla xeneral, una entidá de reproducción cola so especie ancestral, si teníen la oportunidá, la clasificación d'animales domésticos como especies separaes nun ye aceptable. Ye por eso que tratamos de definilos como subespecies». Entós dióse-y a la nueva subespecie'l nome de la especie d'orixe, completáu col nome de subespecie, que recupera la segunda parte del antiguu nome d'especie: "Bos primigenius taurus". Pero dalgunos biólogos son reticentes a utilizar la noción de subespecie pa un grupu adomáu. Dende un puntu de vista evolutivu, la idea d'especie o de subespecie ta xunida a la idea de selección natural, y non a una selección artificial.
La edición del añu 2005 de "Mammal Species of the World" utilizaba pa designar al uro y les sos variantes doméstiques el nome de "Bos taurus" y non "Bos primigenius". El nome únicu ye coherente cola idea según la cual esiste una única especie. Pero'l nome utilizáu nun s'afai a la opinión 2027 de la Comisión Internacional de Nomenclatura Zoolóxica, que decidió en 2003 utilizar "Bos primigenius" como nome de la especie montesa. Tocantes a la reagrupación de les formes domésticu y selvaxe so un solu nome d'especie, la Comisión foi prudente y nun resolvió l'asuntu d'una manera definitiva, ya indica que los taxonomistas que consideren el ganáu doméstico una subespecie del uro montés tendríen d'usar "Bos primigenius taurus", y "Bos taurus" permanez disponible pa los bovinos domésticos cuando seyan consideraos como una especie separada.
Orixinalmente, los bovinos con gorrumba o cebúes fueron consideraos como una especie plena: "Bos indicus". Esti estatus foi revisáu y anguaño son consideraos como la subespecie "Bos taurus indicus".
Ye un animal grande, de cuerpu robustu, que pesa por permediu 750 kg, con grandes variaciones que bazcuyen dende 150 a 1350 kg, un llargor d'unos 250 cm (ensin cuntar la cola) y un altor hasta la cruz que varia ente 120 y 150 cm dependiendo del individuu.
El so dentición ta afecha a l'alimentación de campera. Componer de trenta y dos dientes nos adultos: ocho incisivos inferiores, cuatro premolares y trés molares per cada media quexal. Los incisivos son cortantes y empobinaos escontra alantre, aptos pa cortar yerba. Escarecen d'incisivos cimeros, que son reemplazaos por una almadina dental. El quexal ta afecha pal movimientu circular, lo que-yos dexa esmagayar la campera colos sos molares por que seya lo suficientemente finu como pa ser dixeríu correchamente. La llingua ye y ta cubierta de papiles gustatives córnees que la faen aspra al tactu. El morru o focico ye anchu y gruesu. La frente ye bastante amplia, plana y con pelos crespos y trupos na parte cimera: la melena o flequillu. Ente la llinia de los güeyos y el focico, la frente enllargar pola nuca o testuz. La cabeza ye gruesa y con dos cuernos o estiles buecos a cada llau del craniu, col estoxu llisu y que'l so tamañu varia en función del animal y de la raza; los cuernos tán empobinaos xeneralmente escontra riba o lateralmente, y la so forma recuerda los brazos d'una llira. Les oreyes son baxes y en forma de corneta, colgantes nel cebú, y tán cubiertes de pelos finos na parte esterior y col pelo llargu nel interior de los pabellones. Los güeyus son llixeramente globulares.
Tienen un pescuezu curtiu y anchu, y una papada que cuelga per debaxo del pechu. El so cola o rabu ye llarga y con una guedeya de pelos llargos nel so estremu distal; la nacencia de la cola ye bien alto, nun buecu asitiáu ente los güesos de la maxana. El llombu ye recta, col llombu llixeramente narquiáu. Los cebúes tienen una amplia gorrumba xusto dempués del pescuezu. La maxana ye saliente y los cadriles anchu y planu. Les femes tienen una gran caldar sol banduyu nel cuartu traseru del animal suxeta por lligamentos de suspensión, con cuatro tetillas de 5 a 10 cm de llargor y 2 o 3 cm de diámetru.
El cuerpu ta cubiertu de pelos curtios, que la so gama de colores va del blancu al negru pasando por dellos tonos de colloráu y marrón; los motivos o dibuxos tamién son variaos, y pueden tener un pelame de color uniforme, con llurdios más o menos estensos d'otru color, o atigrado. Sofítense y caminen col estremu de los sos dos deos (ungulaos artiodáctilos) que tán revistíos con una envoltura córnea que forma una pezuña.
El so temperatura corporal media (añal) ye de 39 °C, con variaciones ente 38,5 °C y 39,2 °C.
Dediquen cerca d'ocho hores al día a la ingestión de la so alimentación. Aprehenden l'alimentu cola so llingua axiloso y aspro, y los sos incisivos inferiores déxen-yos cortar la yerba contra la so almadina dental; un llixeru movimientu de la cabeza escontra tras facilita la corte de la yerba. Mientres la masticación, les glándules salivares producen la cuspia pa la preparación del bolu alimenticiu que, al traviés del esófagu, una corada tubular de naturaleza muscular, dirixir escontra l'estómagu. Un bovín da unos 40 000 golpes de quexal al día (10 000 mientres tomar d'alimentu y 30 000 mientres la rumia).
Los bovinos son rumiantes, animales que dixeren los alimentos en dos etapes: primero peracabar y depués realicen la rumia, procesu que consiste en regurgitar el material semidigerido y volvelo a mazcar pa desfacer. Una característica distintiva de los rumiantes ye'l so aparatu dixestivu poligástrico compuestu por cuatro divisiones: trés preestómagos (el rumen o banduyu, el retículo o redecilla y el omaso o llibru) y pol abomaso o estómagu puramente dichu; por aciu la rumia y l'usu d'estos cuatro cámares, l'estómagu de los rumiantes ye capaz d'aprovechar los carbohidratos estructurales presentes nes plantes (celulosa, hemicelulosa y pectina).
El primera compartimiento pol que pasen los alimentos ye'l banduyu o rumen; a'l so entrada atopa un repliegue de piel, la canal esofáxica, que dexa a la lleche nos mozos y a l'agua nos adultos pasar directamente del esófagu al llibru. El rumen ye la cámara de mayor tamañu, y representa cerca del 80 % del volume total del estómagu. La so paré ta tapizada con papiles ruminales y contién dellos miles de millones de microorganismos (bacteries, protozóos y hongos) anaerobios que degraden los glúcidos conteníos na alimentación de los animales pa formar ácidos grasos volátiles que son absorbíos pola paré del banduyu. Trátase de la principal fonte d'enerxía pa estos bóvidos. Los principales ácidos grasos que se formen son el acedu acéticu, el acedu propanoico y el acedu butírico, que representen respectivamente el 60 %, 20 % y 15 % de los ácidos grasos volátiles inxeríos mientres una alimentación típico a base de forraxe, anque les proporciones varien considerablemente en función de la ración. Tamién ye nel banduyu onde los rumiantes metabolizan les materies nitrogenadas inxeríes, que son tresformaes en amoniacu polos microorganismos, que dempués utilicen pa producir la so propia materia nitrogenada gracies a la enerxía proporcionada polos glúcidos presentes na alimentación. Los microorganismos son inxeríos dempués pol animal y les proteínes que sintetizaron son asimilaes en forma d'aminoácidos. En condiciones normales, el pH nel rumen puede variar ente 7 y 5,5 dependiendo l'alimentación. La cuspia escretada mientres la rumia tien una bona capacidad tapón y dexa caltener el pH nesos valores.
El retículo o redecilla tien como función la retención de les partícules alimentarias y movilizar l'alimentu dixeríu escontra'l omaso o escontra'l rumen na regurgitación del alimentu dempués de la rumia. Les partícules más grueses son refugaes escontra'l banduyu enantes de ser mazcaes otra vegada nel procesu de rumia. Les más fines pueden pasar escontra'l omaso.
El omaso ta formáu por fines llámines asemeyaes en cierta forma a les fueyes d'un llibru, d'ende que tamién reciba'l nome de llibru o llibrucu. El llibru constitúi una antecámara dende la cual pasa'l bolu alimenticiu al cuayar, y ye l'encargáu de l'absorción del escesu d'agua contenida nos alimentos.
Nel abomaso, cuayar, o estómagu puramente dichu, segréguense los zusmios gástricos que someten al alimentu a la dixestión enzimática de les partícules alimentarias y de les bacteries provenientes del banduyu. El cuayar ta conectáu col principiu del intestín.
El intestín delgáu encargar de la dixestión y absorción de nutrientes, y yá nel intestín gruesu, el ciegu encargar de la fermentadura de los productos de dixestión ensin absorber, el colon de l'absorción d'agua y minerales, y el rectu recibe los materiales de refugaya que queden dempués de too el procesu de la dixestión de los alimentos, constituyendo les fieces que van ser espulsaes al traviés de la canal añal.
Los testículos de los mozos tán alcontraos primeramente en posición abdominal enantes de migrar escontra'l sacu escrotal; dambos testículos pesen xeneralmente unos 800 g, y tán recubiertos con una membrana fibrosa inelástica, la albugínea, xunida al músculu cremáster que puede retraer o faer variar el so altor. Al testículu xune'l epidídimo, constituyíu de les canales aferentes. La so cabeza ta bien aplicada sobre'l testículu y comunica con ésti por dellos conductos, y la so cola, más fina, desagua nel conductu deferente. Nel epidídimo ye onde los espermatozoides terminen la so maduración. El conductu deferente conectar a la uretra nel mesmu llugar que les visícules seminales, unes glándules lobulaes que miden ente 8 y 15 cm de llargor, de 3 a 5 cm d'anchor y 1-2 cm d'espesura. Formen xuntu cola próstata y les glándules bulbouretrales les glándules amiestes, que secretan diversos componentes de la espelma. La próstata del toru ye de pequeñu tamañu y esvalixa en redol a la uretra. Les glándules de bulbouretrales, del tamañu d'una castaña, tán alcontraes na porción posterior de la uretra. El pene mide ente 80 y 110 cm de llargor; ta compuestu de texíos non bien eréctiles, pero que se compensa cola so doble inflexón en forma de S, conocida como flexura sigmoidea o «S» peniana, que ye capaz d'esplegase y dexar l'allargamientu del órganu fora de la vaina nel momentu del apareamiento. La vaina, d'un llargor de 35 a 40 cm y un diámetru de 3 cm, atopar a pocos centímetros por detrás del embelicu.
Los dos ovarios de la vaca atópense asitiaos a mediu altor del cuerpu del ilion, a 40 cm de la vulva; son de pequeñu tamañu, con un pesu de 10-20 g y en forma d'almendra. Los ovarios tán nel interior de les bolses ováriques que s'abrir a los oviductos; nos oviductos ye onde se lleva a cabu la fecundación y les primeres fases de desenvolvimientu del embrión. El oviducto componer d'un infundíbulo abiertu sobre la bolsa ovárica, de l'angüeña y de un istmu estrechu que desagua nel cuernu uterín. El úteru, l'órganu de la xestación, ta estremáu en dos cuernos uterinos de 35 a 40 cm de llargor llixeramente circunvolucionados. El pescuezu uterín mide unos diez centímetros; les sos plegues en pescuezu dan-y una forma similar a una flor abierta cuando lo repara de frente. La natura ye relativamente llarga, con unos 30 cm de llargor y 5-6 cm de diámetru; detiense al altor del meato urinariu y los resclavos del himen.
Tienen un campu visual bien ampliu y panorámicu, amontáu pola forma allargada de la so pupila que-yos dexa tener una visión panorámica d'unos 300° ensin mover la cabeza. Esti campu visual entiende una zona de visión binocular delantre del animal onde la visión ye nítida y la percepción del relieve posible, dexándo-y evaluar les distancies, y una zona de visión monocular pelos llaos del animal, onde la visión ye un pocu menos nítida y con una peor apreciación del relieve.
Ensin xirar la cabeza, los bovinos nun pueden ver detrás d'ellos. Tamién hai una zona de solombra ente 0 y 20 cm del so focico onde ven bien mal.
El so cristalín ye globular, lo que-yos dexa ver con nitidez los oxetivos bien próximos, como la yerba que pacen, sicasí son miopes y tienen de realizar un enfoque pa estremar bien los oxetos alloñaos y tienen dificultá p'apreciar los detalles. Son capaces d'estremar pequeños movimientos, imperceptibles pa los seres humanos, y son bien sensibles ante movimientos sópitos. Precisen abondo tiempu p'afaese a un cambéu de llume, y pueden percibir como una torga delles árees bien allumaes o zones con contraste de lluz y solombra. Investigaciones realizaes con animales de granxa sobre la so percepción del color amosaron que son dicromáticos con conos (célules de la retina responsables de la visión en colores), más sensibles a la lluz mariello-verdosa (552-555 nm) y azul-purpúrea (444-445 nm).
La creencia popular de qu'el toru de trepa se enfurece pol color coloráu del capote nun ye cierta, lo que realmente-y llama l'atención ye'l movimientu del mesmu.
Estos bóvidos pueden estremar los cuatro gustos primarios: el dulce, el saláu, el amargu y el ácidu. El receptores pa cada unu de los gustos atópense alcontraos en partes distintos de la llingua. Les sos preferencies diríxense preferentemente pol sabor duce, depués l'amargu, el saláu, y finalmente l'ácidu.
Anque'l so sentíu de la visión tien más importancia qu'el de l'audición, tienen una percepción auditiva fina, cola máxima sensibilidá a los 8000 Hz (nel ser humanu ye ente 1000 y 3000), y son bien sensibles a les frecuencies altes (pueden oyer soníos de frecuencies bien altes, d'hasta 35 000 Hz). Alcuentren la procedencia del soníu con una precisión menor que los humanos. El so pabellón auricular ye móvil y puede dirixise escontra la fonte de soníu. Ciertos ruios agudos o pocu habituales pueden xenerar una sobrexcitación nestos animales, provocándo-yos estrés.
El so sentíu del olfatu ta bien desenvueltu. Desempeña un papel na comunicación, y utilizar pa reconocese ente ellos. Tamién se comuniquen por aciu feromones, producíes poles glándules añales, urogenitales, bucales o cutanees, y pueden tresmitir información diversa, polo xeneral rellacionada cola reproducción, y que van influyir nel comportamientu de los otros animales que les capten al traviés del so órganu vomeronasal. El comportamientu de los machos cuando perciben estes señales ye característicu: llevanten la cabeza, endolquen el llabiu cimeru y realicen una respiración sópita, por que la mucosa nasal trescálese bien de les feromones; los machos detecten el estro na fema por olfacción de la so rexón urogenital o de la so orina, y l'actividá sexual de la fema puede activase por golores del machu. Los golores tamién pueden dexa-yos reconocer a un animal estresáu.
Nel tactu, estremamos la sensibilidá táctil, la sensibilidá doliosa y la sensibilidá térmica. Les zones más sensibles al tactu son les onde la piel ye la más fina: les mexelles, el pescuezu, la nacencia de la cola, l'interior de les zanques, el caldar y la vulva. El receptores del dolor alcuéntrase en mayor númberu nel interior de les narinas y na base de los cuernos. La sensibilidá térmica infórma-yos sobre la temperatura ambiente, el mugor y la velocidá del vientu.
Los bovinos son más sensibles a los campos eléctricos que los humanos; una pequeña carga eléctrica de 0,7 V alteria'l so comportamientu. Per otra parte, pueden ser alteriaos per campos magnéticos como les ondes de televisión y de radiu, un efectu que s'amonta cuando l'aire ye bien húmedu.
El xenoma de "Bos taurus" ta entamáu en 29 pares d'autosomes y dos cromosomes sexuales, cuenta con más de 27 000 xenes (de los que bona parte tán presentes nel home y la mayoría corresponder con grandes fragmentos de cromosomes humanos, y n'ocasiones con cromosomes enteros) y unos trés mil millones de pares básicos, un tamañu similar al del xenoma humanu. La secuenciación del xenoma de la especie foi publicáu en 2009 na revista "Science" nel ámbitu del Proyectu internacional de secuenciación del xenoma bovín» lleváu a cabu per distintos centros d'investigación estaunidenses y que cuntó con fondos principalmente norteamericanos, anque tamién participaron otros países como Australia, Nueva Zelanda o Noruega, y que riquió seis años de trabayu y la participación de más de 300 científicos de 25 países. Los trabayos fueron realizaos sobre'l casu d'una vaca de la raza Hereford.
Les conocencies adquiríes al traviés d'esta secuenciación pueden tener importantes implicaciones na ganadería bovina, tantu nel sector cárnico como nel llecheru, y tamién no que se refier a la reproducción o a l'adaptación de les especies, a les técniques ganaderes o nel so impactu medioambiental. Esti estudiu tamién ye relevante pola importancia d'estos bóvidos domésticos como organismu modelo n'investigaciones sobre la obesidá, enfermedaes infeicioses, endocrinoloxía, fisioloxía y técniques reproductives.
Ye una especie gregaria, esto ye, que tiende a arrexuntase en menaes. Nel senu del grupu, esisten relaciones de dominancia que s'establecen por aciu combates nel momentu de la formación del fatáu, y que rematen cola constitución d'una xerarquía que, una vegada establecida, nun volverá replantegar se. Tamién pueden desenvolver relaciones d'afinidá ente individuos; estes relaciones tradúcense de cutiu en llambíos y una proximidá de los animales. Nel grupu tamién se repara l'apaición d'un lideralgu ente ciertos animales, ensin relación cola xerarquía. El líder empecipia xeneralmente los desplazamientos del fatáu; el líder tien una meyor visión del espaciu y una bona memoria de la redolada.
Anque polo xeneral la docilidad ye una cualidá que se busca nos animales de ganadería, en ciertes races precisar d'una cierta agresividá amestada a usos específicos como la tauromaquia o'l rodiu chilenu y el estaunidense.
Comunicar ente ellos per mediu de los golores y de les feromones. Son capaces de reconocese individualmente pol so golor nun grupu d'un tamañu razonable. El so olfatu tamién-yos dexa percibir les emociones de los sos conxéneres, particularmente les situaciones de mieu o de estrés. La postura de la cabeza tamién ye un mediu de comunicación, qu'espresa los principales humores y comportamientos que los bovinos pueden adoptar (sometimientu, alerta, fuxida o amenaza).
La vocalización d'esta especie denominar mugido o bramíu (). Con él pueden espresar diverses situaciones: sufrimientu, fame, sei, llamada d'un xatu o d'un conxénere.
Pueden algamar veinte años d'edá o más, pero polo xeneral la llonxevidá d'estos animales vese amenorgada de manera artificial pol home, davezu por razones rellacionaes cola so esplotación ganadera. El bovín más vieyu del qu'esisten rexistros foi una vaca irlandesa llamada "Big Bertha" que morrió en 1993, tres meses enantes de cumplir los 49 años d'edá, dempués de parir non menos de 39 xatos a lo llargo de la so vida.
La edá a la qu'algamen la pubertá varia dependiendo de la raza, y puede ser a los 10 a 12 meses nel casu de ciertes races llecheres, o a los 24 meses en ciertes races africanes. Más qu'a la edá, la pubertá suel tar acomuñada al pesu del animal, y consideramos xeneralmente qu'un animal algama la pubertá cuando s'avera al 50-60 % del so pesu d'adultu. Nun tienen una dómina de reproducción, pueden reproducise a lo llargo de too l'añu.
El ciclu reproductivu tien una duración de 21 díes per permediu, y puede estremase en cuatro partes distintes. De primeres, el estro o celu dura unos diez hores y correspuéndese col periodu de disponibilidad sexual de la vaca y d'aceptación del machu. Los estros tán marcaos por un comportamientu particular de la vaca, que ye especialmente solmenáu, mugiendo con frecuencia, goliendo y llambiendo a los sos conxéneres, y puede intentar montar a otra vaca hasta qu'ella mesma ye montada. Depués sigue'l metaestro, que dura seis díes, mientres los cualos produzse la ovulación, aprosimao 15 hores dempués del final del celu, y la formación del cuerpu lúteo. La siguiente etapa ye'l diestru, que tien una duración de 12 díes y correspuéndese col máximu desenvolvimientu del cuerpu lúteo; la progesterona secretada pol cuerpu lúteo prepara al úteru pa la implantación. La cuarta y última etapa del ciclu ye'l proestro, 3 díes mientres los cualos el cuerpu lúteo se reabsorbe progresivamente enantes d'un nuevu estro y l'empiezu d'un nuevu ciclu.
Mientres el ciclu estral, el desenvolvimientu folicular ováricu sigue un patrón de folaes o grupos de folículos que crecen. Estes folaes correspuenden al desenvolvimientu sincrónicu cada 7-9 díes de folículos d'un tamañu entendíu ente 3 y 5 mm de diámetru. La fase d'entamu del desenvolvimientu de los folículos denominar reclutamiento y empieza con una medría de los niveles de hormona FSH siguida por una fuerte amenorgamientu de la concentración de estradiol que sigue al estro. La siguiente fase ye la selección, mientres la cual la mayoría de los folículos producen estradiol y inhibina; l'acción conxunta d'estos dos hormones provoca un amenorgamientu de la concentración de FSH y la atresia d'un ciertu númberu de folículos, pero dexando a 3-6 d'ellos desenvolvese. A la fin, un solu folículo, d'un tamañu cimeru a los demás, convertir en dominante y provoca la regresión de los demás. Darréu, si'l contestu hormonal ye favorable y permanez vidable, tresformar nun folículo ovulatorio. Mientres el mesmu ciclu puede producise ente una y cuatro oles foliculares socesives, pero xeneralmente siguen un patrón de dos o trés.
La xestación dura cerca de nueve meses. El partu de la vaca ta siguíu por un periodu d'ausencia de celu, el anestro posparto, que puede ser más o menos llargu (ente 30 y 80 díes). La involución uterina dura unos trenta díes per permediu.
Dada la so condición d'especie adomada y criada en cautividá pa la so esplotación ganadera, l'home intervien en gran midida na so reproducción.
La inseminación artificial utilizar nestos bóvidos dende los años 1940. El inseminador reemplaza al toru introduciendo una pipeta d'espelma per vía rectu vaxinal. La espelma caltener en distintos recipientes como angüeñes, pellets o pajuelas y conxélase enantes de ser emplegáu. Esta técnica dexa llograr un númberu muncho más importante de descendientes d'un toru que por reproducción natural. Los donantes utilizaos pa la inseminación son toros escoyíos que tienen calidaes particularmente interesantes pal ganaderu, y l'usu de la inseminación artificial déxa-y un meyor aprovechamientu del machu, meyores xenétiques, aumentar la fertilidá o evitar la tresmisión d'enfermedaes venéreas a la vaca.
La tresferencia d'embriones ye una técnica que consiste en producir un númberu importante d'embriones (óvulos fertilizaos) de la mesma fema por aciu tratamientos hormona-yos, estrayelos del cuernu uterín enantes de la nidación, y depués tresferilos al úteru d'otres vaques por que sigan el so desenvolvimientu. Con esta técnica búscase consiguir una meyora xenética del ganáu. Esti sistema implica l'usu de tratamientos hormonales pa sincronizar los ciclos sexuales de les donantes y el receptores, una y bones l'úteru tien de tar nuna fase en particular cuando se realiza la estracción, a los 7 díes del ciclu estral.
La clonación ye la creación artificial d'individuos idénticos. Hai dos tipos de clonación: el primeru ye la clonación embrionaria, que s'utiliza nesta especie dende los años 1980, y consiste nuna división del embrión pa llograr dos animales idénticos. Esti métodu utilízase sobremanera nel ámbitu esperimental. Pero anguaño, cuando se trata de la clonación, fálase especialmente de la clonación somática, que consiste en crear un animal a partir d'una célula somática d'un individuu vivu. El primera bovín nacíu por esti métodu foi clonáu a finales de los años 1990. La clonación somática podría dexar por casu crear a un animal d'esceición pa la reproducción y asina ameyorar la selección del ganáu, o crear a animales trexénicos. Sicasí na práctica esta técnica inda cadez de munchos problemes, como la nacencia de xatos demasiáu gruesos o non vidables, lo que llinda la repercusión de la clonación.
La primer fonte d'alimentación del ganáu bovino ye'l campera. La so alimentación ta constituyida por yerbes, tarmos, fueyes, granes y raigaños de numberoses plantes. Nun pueden dixerir ciertes sustances como les lignines y los taníns. Na campera, les plantes que peracaben preferentemente son les gramínees. Tamién aprecien les fabacees, y constitúin una fonte importante de nitróxenu cuando s'atopen ente la campera; ente les más frecuentes atópense'l trébole blancu, el trébole coloráu, el lotu y la alfalfa.
Por motivos de producción o xestión ganadera, o cuando la disponibilidad de yerba nun ye abonda, p'alimentar a los animales los ganaderos utilicen forraxes collechaos mientres la primavera o branu y que se caltuvieron. Pueden estremase dellos tipos de forraxes según el métodu emplegáu pal so caltenimientu. El segáu ye unu de los más utilizaos; tratar de yerba segada pel branu que s'ensuga al sol enantes de collechalo. Otru de los métodos de caltenimientu habitual ye'l que conduz a la formación d'ensilajes; esti sistema basar na fermentadura de los glúcidos solubles conteníos nos forraxes por bacteries lácticas pa faer menguar el pH del forraxe y torgar l'acción de les bacteries que causen la podrizu. Los ensilajes caltener nun mediu anaerobiu (xeneralmente cubiertos por un toldu de plásticu) pa torgar el so deterioru pola acción de bacteries aerobies. Suelen producise a partir de yerba o de maíz. Les normes de fabricación de ciertos quesos AOC como'l gruyer y el emmental nun dexen l'usu de ensilajes porque se considera que contienen un gran conteníu de xermes butíricos qu'afecten la calidá del tresformamientu queseru. Tamién puede alimentase los con paya, pero esti alimentu, que tien un altu conteníu de lignina, nun ye bien alimenticiu, anque pue ser tratada con amoniacu o Hidróxidu de sodiu sosa col fin d'ameyorar la so dixestión per parte de los animales.
Por razones d'engorde, medría de la tasa de crecedera o d'aumentu de la producción llechera, la ganadería intensiva moderna, amás del forraxe tradicional, apúrre-yos a'l so ganáu complementos concentraos enerxéticos o proteínicos según complementos minerales y vitamínicos. Estos complementos pueden ser apurríos so distintes formes, como pueden ser los ceberes, que dexen apurrir enerxía a los animales. Ente los más utilizaos atópense'l trigu, el triticale, la cebada, la avena, el miyu, el sorgo y el maíz. Como complementos enerxéticos tamién s'utilicen raigaños y tubérculos. La remolacha, rica n'azucres solubles, les pataques y la mandioca, riques n'almidón, son alimentos particularmente enerxéticos. De cutiu tamién s'utilicen los sos subproductos, como la melaza y la magaya de remolacha azucrera, borrafes de la cristalización de los azucres de la remolacha.
Les fontes de proteínes más habituales son los turtós, borrafes sólides llograos tres la estracción del aceite de granes o frutos oleaxinosos. Los turtós más utilizaos son los de soya, los de colza, los de xirasol y los de llinu. Mientres enforma tiempu utilizaron farines d'orixe animal como concentraos proteínicos. A principios de los años 1970, nel Reinu Xuníu nun se respetaron delles riegles d'hixene que dexaben evitar la tresmisión d'enfermedaes, y desencadenóse una epizootia de encefalopatía esponxiforme bovina (o EEB, conocida comúnmente como la enfermedá de les vaques lloques») qu'obligó a sacrificar a cientos de miles de reses. Los primeros casos d'animales enfermos declarar nel Reinu Xuníu en 1986, y en 1996 detectar nel ser humanu una nueva enfermedá, una variante de la enfermedá de Creutzfeldt-Jakob, que se rellacionó cola epidemia de EEB nel ganáu vacuno.
Los bovinos polo xeneral nun precisen un apurra de los nueve vitamines hidrosolubles (B, B, B, B, B, B, B, B y C), porque les bacteries del so banduyu sintetizar.
Les bacteries tán implicaes nuna amplia gama d'enfermedaes del ganáu bovino. Nel aparatu dixestivu causen enterotoxemies, fories por "Y. coli" y salmonelosis. Diverses bacteries tán implicaes na incidencia de mastitis nel ganáu. La pasteurelosis, la brucelosis y la queratitis tamién son enfermedaes bacterianes. Les micobacterias más peligroses pal ganáu son les que causen la tuberculosis y la paratuberculosis.
Diversos virus tamién pueden afectar a los bovinos. Dalgunos son responsables d'enfermedaes respiratories como la rinotraqueítis infeiciosa bovina (IBR), el virus sincitial respiratoriu bovín (VSRB) o la parainfluenza bovina (PI3). Los rotavirus y coronavirus tán acomuñaos a la foria en xatos nuevos. La foria viral bovina (BVD) provoca foria y albuertu, y el virus de la leucosis bovina afecta al sistema inmunitario. Nos pezones, los virus pueden causar herpes, papilomes y tumores inducíos por "Parapoxvirus". Les enfermedaes virales n'ocasiones pueden ser bien contaxoses y causar graves problemes nes esplotaciones ganaderes, como nel casu de la rabia, una enfermedá del sistema nerviosu, la fiebre aftosa del ganáu y la llingua azul. En África, enfermedaes como la fiebre del valle del Rift tamién pueden provocar grandes epidemies.
Les rickettsies y los micoplasmas son responsables de les infecciones por clamidias y de la fiebre Q, dos enfermedaes que pueden provocar albuertos, según la perineumonía contaxosa bovina, una enfermedá pulmonar.
La encefalopatía esponxiforme bovina (o «enfermedá de les vaques lloques»), causante d'una importante crisis socioeconómica nos años 1990, ye debida a un axente patóxenu particular: el prion, una proteína patóxena.
Ciertes patoloxíes bovines son particularmente problemátiques porque podríen tresmitise a los humanos. Ye'l casu de la listeriosis, el mal colloráu, el carbunclu, el tétanos, el botulismu, la leptospirosis, la brucelosis, la tuberculosis, la salmonelosis, les infecciones por clamidias, la fiebre Q, la rabia, la fiebre del valle del Rift, o la encefalopatía esponxiforme bovina, que puede causar la enfermedá de Creutzfeldt-Jakob.
Diversos insectos (mosques, mosquitos, tabanes) importunan a estos bóvidos ensin portase como verdaderos parásitos. Los parásitos esternos de los bovinos son sobremanera les cachiparros, vectores de numberoses enfermedaes como la brucelosis o la piroplasmosis, según los pioyos, los azones y les canesbes de ciertes mosques. Los principales parásitos internos son los estrongílidos pulmonares ya intestinales y les duelas.
En África, el ganáu bovino puede trate afectáu por pequeños parásitos del xéneru de los tripanosomas. Los bovinos locales desenvolvieron resistencia a la infección y a la enfermedá causada polos tripanosomas. Los cebúes, bien pocu resistentes a la enfermedá, de cutiu fueron cruciaos coles races locales p'ameyorar la so resistencia.
El bon funcionamientu de la dixestión nel rumen puede ser trastornado por variaciones de l'acidez que nicien una perturbación de la flora ruminal (del rumen), y faer que ciertes bacteries puedan abondar anormalmente. El problema más frecuente ye la acidosis, que se caracteriza por un pH demasiáu ácidu nel banduyu que ta xuníu a un consumu escesivu d'alimentos ricos en almidón, como los ceberes, y que puede ser aguda y potencialmente fatal pal animal, o crónica, qu'asocede con mayor frecuencia pero que la so sintomatoloxía esperimentar nuna forma menos marcada. Alimentos molíos como'l ensilaje de maíz impliquen un riesgu de acidosis porque'l so tiempu de masticación ye amenorgáu, polo que nun dexen una salivación abonda pa regular el pH del banduyu; tienen d'apurrise alimentos menos ellaboraos pa llindar esti riesgu. Otra manera, la alcalosis ta acomuñada a un aumentu del pH, y ta provocada por un aumentu rápidu del conteníu de amoniacu nel rumen siguíu por una degradación de la materia nitrogenada de la ración.
En casu de sobrecarga alimentaria a nivel del rumen, el problema treslládase frecuentemente a los intestinos. Éstos pueden reaccionar sacupando l'escesu por aciu una foria. Pero si hai un amenorgamientu de la velocidá del tránsitu intestinal, un xéneru de bacteries, "Clostridium", pueden abondar nos intestinos y la toxina que sinteticen provocar una enterotoxemia que puede poner en peligru al animal. Les transiciones alimentarias demasiáu abruptas son una causa frecuente de problemes intestinales.
Tamién pueden ser víctimes d'intoxicaciones alimentarias. Éstes pueden tener el so orixe n'alimentos mal calteníos: la presencia de tierra favorez l'apaición de listeriosis y los mohos son responsables ente otros de les necrosis cerebrocortical y d'albuertos. Nel llendo les intoxicaciones más frecuentes tán acomuñaes al consumu d'abiyotes, de "Colchicum", de "Mercurialis" y de "Narthecium ossifragum", que provoquen xeneralmente fories.
Los bovinos pueden sufrir de falta de distintos minerales. Los casos más frecuentes son la falta de calciu (llamada «fiebre de lleche»), que se da especialmente en races productores de lleche y que se suel producir poco enantes o pocu dempués del partu de la vaca, y la falta de magnesiu (tetania de la yerba o de les camperes) na ingestión de yerba. Tamién pueden dase faltes en vitamines liposolubles (A, D, Y y K).
Tán documentadas alredor de 400 anomalíes xenétiques na especie bovina.
Ciertes races fueron escoyíes pa una anomalía xenética buscada. Este ye'l casu de los animales, machos y femes, col síndrome de doble músculu o "culard", que s'estremen por una importante hipertrofia muscular, con un notable agrandamientu de tolos músculos superficiales, unos cuartos posteriores y paletes grandes y musculoses, una carne desaxeradamente magra y, dacuando, debilidá de los miembros anteriores. Los magüetos tienen un peraltu ritmu de crecedera y un eleváu pesu al nacer, polo que les vaques casi siempres tienen que parir por aciu cesárea.
Delles races, como la angus, nun tienen cuernos de forma natural, y n'ocasiones tratar de desenvolver esta anomalía n'otres races por razones de facilidá ganadera.
Pero la mayoría de les anomalíes perxudiquen al naciellu portador. Asina, el denomináu defectu d'adhesión de los leucocitos bovinos (conocida como BLAD, pola so sigla n'inglés), que se caracteriza por un sistema inmunitario non funcional, y el complexu vertebral de malformación (CVM), una deformación de la columna vertebral, dos enfermedaes frecuentes na raza Holstein, resulten mortales pal res, de la mesma manera que la palatosquisis o cielu la boca fendíu na raza charolesa. Otres, como la acondroplasia, una forma de nanismu tamién habitual na Holstein, son bien perxudiciales.
La especie selvaxe que dio orixe a "Bos taurus" ye'l uro xavaz ("Bos primigenius"). La so doma remontar a unos 10 000 años, nel Oriente Mediu y la India.
La mayoría d'autores describieron tres subespecies:
Dellos investigadores plantegen la hipótesis de que'l ganáu bovino européu nun baxa d'una doma del uro européu sinón de bovinos adomaos n'Asia que siguiríen les migraciones de les poblaciones próximu-orientales escontra Europa al traviés del valle del Danubio o de les mariñes mediterránees, al igual que se produció la introducción de la cabra, el corderu o la cultura de les ceberes. Esta hipótesis foi sofitada por estudios del ADN del uro y de races doméstiques. Nun hai qu'escluyir sicasí la eventualidá de cruzamientos colos uros locales dende entós.
El ganáu distribuyir colos movimientos de la población, cada pueblu amestáu a una raza particular. Asina foi como estos bóvidos domésticos establecer n'Europa, África y Asia. Darréu fueron esportaos a América y a Oceanía, introducíos polos esploradores y conquistadores. Anguaño los bovinos domésticos y la so ganadería tán presentes en tolos continentes y na mayor parte de la superficie terrestre.
Ye una especie que tien una gran importancia económica en tol mundu. Tres la so doma, les sos primeres funciones fueron pa trabayar como animal de tiru y pa la producción de carne y de lleche, amás d'aprovechase los cuernos, el cueru o los escrementos (como fertilizante o combustible); tamién se siguen emplegando en dellos países nos espectáculos taurinos.
Ente les formes más antigües de ganadería figura'l nomadismu, que consiste nel desplazamientu continuu de la población y de los fataos, col fin d'atopar siempres recursos forrajeros p'alimentar a los animales. Ye un sistema que s'utiliza principalmente en rexones grebes o semiáridas d'Asia, de Arabia o d'África, pero tiende a sumir por razones polítiques. Los beduíns, los fulanis o los masáis son dalgunos de los pueblos nómades ganaderos de bovinos. Darréu, cola invención de la agricultura en Mesopotamia, los pueblos de ganaderos se sedentarizan. Primeramente solo una fonte d'alimentu, estos bóvidos domésticos van a adulces a convertise en bestia de carga pa realizar xeres del campu o pa tirar de carretes y asina participar nel comerciu.
Los homes desenvolvieron variedaes (denominaes razes) especializaes na producción de lleche, de carne, o de doble propósitu (pa carne y lleche).
Cola esceición de ciertes especies utilizaes na tauromaquia, los machos destínense xeneralmente a la producción de carne, ente que les femes destínense davezu a garantizar la renovación del fatáu o a la producción de lleche.
La cabana mundial de ganáu bovino xubía a 1347 millones de cabeces nel añu 2011. Los países con un mayor númberu de cabeces yeren Brasil con 175 millones (13,0 % del total mundial), India con 174 millones (12,9 %), Estaos Xuníos con 96 millones (7,1 %), China con 82 millones (6,1 %) y Arxentina con 50 millones (3,7 %).
Tres unos 10 000 años de doma a lo llargo d'Europa, Asia y África, estos bóvidos domésticos esperimentaron una gran cantidá de variaciones artificiales que dieron como resultáu numberoses variedaes o razes, con ensame de tamaños, característiques y pelame de colores distintos.
Estes races son bien numberoses n'Europa, onde la tradición de selección ye bien antigua. La mayoría fueron individualizaes a partir de finales del sieglu XVIII. Nel sieglu XIX la noción de raza afitóse, col desenvolvimientu de los concursos agrícoles. Los ganaderos empezaron realmente a escoyer a los sos animales naquella dómina, que vio'l desenvolvimientu de les races autóctones pero tamién l'apaición de nueves races nacíes de diversos cruzamientos, como la maine-anjou o la normanda. A finales del sieglu XIX editaron los primeros llibros xenealóxicos (denominaos "herd-books") n'Inglaterra y darréu nel restu d'Europa occidental. El sieglu XX vio la desapaición d'un bon númberu d'estes races, principalmente por razones económiques, yá que yeren menos granibles y menos especializaes que los sos conxéneres.
Xeneralmente clasifíquense en categoríes en función de les sos característiques individuales, como la disposición y forma de la cornamenta, la capa (color del pelame), o criterios zooeconómicos, como les sos capacidaes granibles.
Les femes solo producen lleche dempués de parir y si son cataes regularmente; davezu utilízase'l sistema d'inseminación artificial cada añu y mediu o dos años por que vuelvan parir y qu'asina puedan siguir produciendo lleche.
La práctica del cato empecipióse pocu dempués de la doma, fai unos 10 000 años, nel Oriente Mediu, y que llueu se convirtió nun procesu esencial pa la supervivencia de dellos pueblos. Asina, los fulani, pueblu nómada d'África central, basen la so manera de vida casi puramente nel ganáu, fundamentalmente bovín (cebúes), y viaxen darréu colos sos fataos de vaques que los abastecen de lleche, base casi esclusiva de la so alimentación y que peracaben acaldía so diverses formes. N'Europa, la lleche ta ausente de la cocina de l'antigüedá, pero foi adquiriendo importancia col pasu del tiempu, primero nel mundu llabrador pal cual ye una fonte d'alimentu ineludible, y depués pal restu de la sociedá, col desenvolvimientu de productos derivaos como la mantequilla. Mientres el sieglu XX, la lleche convertir nun productu de consumu habitual a midida que la producción industrialízase. Les granxes llecheres fáense cada vegada más granibles, y ameyoren la hixene de la lleche. La gran meyora xenerada pola invención del tratamientu de caltenimientu UHT ayudó a la xeneralización del consumu cotidianu de lleche.
Sicasí, el consumu de lleche de vaca per parte de los humanos puede plantegar dellos problemes. Comprobóse que magar el cuerpu de los ñácaros produz lactasa, enzima que dexa la dixestión de la lactosa de la lleche de vaca, nun ye asina nel casu de los adultos, y pueden dase nuna proporción elevada de la población adulta situaciones de intolerancia a la lactosa. La incidencia d'esta intolerancia ye mayor ente los pueblos asiáticos y americanos, daqué menos prevalente ente los africanos, menos frecuente nos centroeuropeos ya inda menor nos países del norte d'Europa.
Nel añu 2006, producir en tol mundu 550 millones de llitros de lleche de vaca, lo que supon el 87 % de la producción total de lleche nel mundu. Los principales productores son la Unión Europea, Asia (particularmente la India) y América del Norte. Según los países, danse grandes variaciones en materia de rendimientu per vaca, con un rendimientu particularmente eleváu nos países d'América del Norte y d'Europa, onde la ganadería ye bien intensiva. Otra manera, n'África, que tien la cabana mundial más numberosa, la producción total ye pocu importante. Los países onde'l consumu de lleche y los sos productos derivaos ye'l más importante son los de la Unión Europea y d'América del Norte, y, en menor midida, Arxentina, Australia y Nueva Zelanda.
La lleche puede tresformase en productos lácteos bien diversos, como'l quesu, la mantequilla, la crema de lleche o'l yogur. Na actualidá esiste una importante industria desenvuelta en redol a la producción de lleche, del so tresformamientu y de la so distribución.
La carne de vacunu puede tener dos oríxenes principales, bien como un subproductu de la producción llechera, por culpa de que'l ganáu que remató la so etapa granible nesti sector destinar al aprovechamientu cárnico, o bien la cría de ganáu con destín a la producción de carne.
Nel añu 2007, la producción de carne bovino representó en redol al 25 % de la producción mundial de carne, con unos 61 millones de tonelaes, lo que convierte a la carne bovino na tercera en términos de volume de producción de carne a nivel mundial, tres la de gochu (con unos 100 millones de tonelaes) y la d'aves de corrolada (unos 90 millones). Nel añu 2011 la producción mundial de carne de vacunu va rondar los 57 millones de tonelaes; el país con mayor ufierta ye Estaos Xuníos, con un 19,6 % de la producción mundial, siguíu per Brasil col 14,4 %, la Unión Europea col 12,8 %, China col 9,3 % y Arxentina col 4,5 %.
Otra de los usos tradicionales del ganáu bovino ye'l so usu como Animal de tiru animales de tiru, pos tienen una gran capacidá de trabayu y son resistentes al esfuerzu. Xeneralmente utilícense los machos, y más de cutiu güees, anque les vaques tamién son una bona alternativa, pos, a pesar de que la so fuerza de tracción seya menor, pueden apurrir lleche, amás de nuevos xatos.
Envalórase que l'home empezó a utilizalos pa tirar de los araos o de vehículos con ruedes mientres l'IV mileniu enantes de Cristu. Estes técniques utilizaes nel antiguu Creciente Fértil o en Ucrania, darréu desenvolviéronse en tol mundu, y utilizábense gües pa tirar de carros o trabayar los campos nuna gran parte d'Europa, al igual que n'Asia y n'Exiptu. Esta práctica inda taba bien espublizada n'Europa mientres la Edá media, onde'l güe yera'l principal animal de tiru, anque l'usu del caballu empezaba a desenvolvese. Nos países industrializaos la mecanización sustituyó en gran midida a la tracción animal, sicasí nos países en desenvolvimientu, ya inclusive en munchos desenvueltos, los animales de tiru tán amestaos de forma indixebrable a l'agricultura y na actualidá'l so usu non solo persiste sinón qu'inclusive aumenta.
Ye habitual que los bovinos trabayen en pareya; los animales tán xuníos por aciu una gabita que-yos dexa avanzar en llinia y de manera sincronizada. Esisten dellos sistemes de gabita, el más antiguu ye'l xugu cornal, que la so usu remontar al Antiguu Exiptu onde utilizaben una barra de madera asitiada ente los cuernos de dos bóvidos; l'otru sistema utilizáu davezu para ye la xugular, que s'asitia nel pescuezu de los animales. Les gabites de bovinos son inda bien utilizaos en ciertos países africanos; por casu, en Camerún, Chad y República Centroafricana, onde la tracción bovina foi introducida nos años 1950 paralelamente al cultivu del algodón, a finales de los años 1990 utilizábense cerca de 230 000 pareyes de bovinos pa la llabranza, y en menor midida pa la escarda (llimpieza de meruxes), la aporcadura (remover la tierra en forma de "cerrillo" al pie de les plantes) y el tresporte en carretes. La tracción por aciu bovinos desenvolver nuna gran parte del África subsaḥariana onde reemplaza al trabayu manual; Asina, los bovinos utilizar pal tresporte en zones grebes y pa la preparación de les tierres en zones semiáridas. La tracción bovina tamién ye bien utilizada nes zones subhúmedas onde los cultivos añales como l'algodón, la mandioca, el arroz o'l maíz, y tamién ta presente nes zones más montascoses, como nos montes etíopes, de tradición milenaria. En Madagascar, onde les carretes de gües son omnipresentes, desenvolvióse la raza renitelo (anguaño en peligru d'estinción) pa satisfaer les necesidaes d'animales de tiru.
El so escrementu ye un bon fertilizante y utilízase como abonu orgánico, o puede entemecese con magre o folla pa faer adobe, y tamién s'utiliza, una vegada secu, como combustible pa faer fueu. Ciertos pueblos de ganaderos nómades o seminómades d'África, particularmente los masái, recueyen sangre del ganáu pal so consumu por aciu una punción na vena xugular, lo que-yos apurre un complementu alimentario ensin necesidá de matar a los sos animales. Esti sangre tamién tien un papel importante nes ceremonies y cultos d'estes etnies. Esisten estudios qu'indiquen la posibilidá d'utilizar la hemoglobina bovina como sustitutu d'el sangre humano. Los sos cuernos utilizar mientres enforma tiempu pa la fabricación de botones o de peñes, y son bien utilizaos en cuchillería pa los mangos de navayes y cuchiellos. El cueru bovín utilízase davezu en marroquinería.
Tamién s'utilicen n'actividaes d'ociu, como la tauromaquia, utilizándose una raza específica, el toru de trepa, y les sos diverses variantes, un espectáculu que nació en España nel sieglu XII y que se practica tamién en Portugal, sur de Francia y en dellos países de Hispanoamérica, como Colombia, Ecuador, Méxicu, Perú o Venezuela. El toru tamién s'utiliza en deportes como'l rodiu estaunidense, el rodiu chilenu, onde tien la considerancia de deporte nacional dende 1962 o «El coleo», práctica deportiva federada, orixinaria (como práctica recreativa en faciendes y pueblos) de la Capitanía Xeneral de Venezuela y la Gran Colombia.
Como los demás herbívoros, mientres el procesu de rumia los bovinos lliberen metanu, y, debíu al enorme volume del sector ganaderu, según un informe de la FAO son responsables del 18 % de los gases con efectu invernaderu emitíos en tol planeta. En dichu informe indícase que la gran cantidá de ganáu a nivel mundial tien un enorme impacto sobre'l calentamientu global y sobre el mediu ambiente, y que se riquir acciones urxentes pa faer frente a esta situación. Los efectos causaos polos sos deyecciones sobre los recursos acuíferos, la destrucción de montes pa establecer zones de campera, la erosión del suelu o'l sobrepastoreo, son solo dalgunos de los problemes medioambientales xeneraos pola sobresplotación ganadera.
Un exemplu de los problemes medioambientales que pueden provocar tener n'unu de los xeneraos pola introducción de ganáu bovino n'Australia. Una vaca deposita por permediu unes 10-12 pornaes de cuchu acaldía, polo que, anque esistíen insectos que s'encargaben de dar cuenta de les refugayes xeneraes pola fauna local, como los escarabayos peloteros de la familia Scarabaeidae, fueron incapaces d'enfrentase a les grandes cantidaes de cuchu producíu pol ganáu introducíu, y ante la falta d'un reciclaje natural efectivu, producióse la degradación del suelu, la crecedera d'especies herbales y provocó la proliferación d'un ingente númberu de mosques ("Haematobia irritans" y sobremanera "Musca vetustissima"). Pa desaniciar esti problema, les autoridaes australianes ver na necesidá d'importar escarabayos peloteros exóticos.
Sicasí, n'ocasiones el ganáu bovino tamién puede ayudar na xestión del mediu ambiente. La campera nes zones de monte ayuda a llindar la posibilidá de producise ádenees. Les vaques tamién s'utilicen en dellos macizos montascosos como'l de Maures, en Francia, p'amenorgar los riesgos de quemes consumiendo les gramínees nes cualos puede desenvolvese'l fueu. Nel departamentu francés de Gironda, bovinos d'una raza local dexen llindar la proliferación de plantes acuátiques invasores como la cola de foín acuática ("Myriophyllum aquaticum"), ente que les vaques de les Highlands ocupar de torgar la crecedera de carbes de los praos húmedos del parque natural rexonal de los Rizos del Sena, asitiáu ente Ruan y El Havre. Numberoses plantes, como'l junquillo ("Narcissus jonquilla") y el berru del prau ("Cardamine pratensis") de los praos del Morvan, o los cardos de Morbihan y bon númberu d'orquídees de praos húmedos deben en parte la so presencia a los bovinos. Dalgunos ornitólogos informaron que la presencia de ganáu bovino na reserva natural de Chérine na rexón natural de Brenne pa llindar la proliferación de xuncos, favorecía'l caltenimientu de la biodiversidá vexetal.
Los bovinos apaecen en numberoses ocasiones nel arte a lo llargo de la hestoria ya intervienen en numberoses creencies y religión. Xeneralmente simbolicen la fuerza, la virilidad, la enerxía, la puxanza o inclusive la fertilidá. Atopar so la forma de Tauro ente los signos del zodiacu, o como la constelación del mesmu nome o del signu del Güe de la astroloxía china. El güe yera un animal utilizáu de cutiu pal sacrificiu poles civilizaciones romana o griega. Apaecen nes mitoloxíes minoica, exipcia o grecorromana, según nes relixones abrahámicas o en cultos menores como'l mitraísmo. El cultu del dios-toru ye tamién redundante nes civilizaciones mesopotámiques, onde los sumerios, asirios, babilonios y hitites practicar so diverses formes.
En Occidente el arte rupestre desenvuélvese sobremanera nel Paleolíticu Superior. La mayor parte de les amueses caltener en parés y techos de cueves o abrigos predresos, pero tamién hai pequeños oxetos iguaos de cuernu, marfil o güesu. El 60 % de los animales representaos nes pintures rupestres d'esti periodu nel sudoeste d'Europa son bóvidos y équidos, y nel 60 % de los xacimientos europeos de transición ente'l Paleolíticu Cimeru y el Mesolíticu esisten representaciones de gües y corzos. L'apaición de dellos bóvidos nos xacimientos natufienses de Israel y Mesopotamia suxure que la ganadería y l'agricultura yeren yá incipientes naquella zona. Calcúlase que l'empiezu de la cría de ganáu doméstico nel sur de Francia y de la península ibérica empezó en redol al añu 8000 e.C. Hai rexistros qu'atestigüen el so usu domésticu en Tesalia nel séptimu mileniu enantes de Cristu, en Anatolia ya Israel nel sestu, en Irán nel quintu, en Exiptu nel cuartu y n'Europa a partir del terceru y segundu milenios. Los animales criaos yeren de tipu "brachyceros", de menor tamañu que los de tipu uroide.
El ganáu vacuno emplegáu mientres la Edá del Fierro yera "Bos longifrons", una especie güei sumida. Ta comprobáu'l so usu como animal de tiru nel trabayu de los campos, y probablemente los sos escrementos yeren emplegaos como abonu.
En diversos afayos arqueolóxicos en xacimientos tartessos atopáronse pieces con forma de piel de güe que seríen emplegaes cómo ornamientos pectorales. Esti motivu artísticu podría tener antecedentes en Micenas, Chipre y Mesopotamia y ta presente n'elementos arquitectónicos y funerarios de necrópolis y poblaos ibéricos del sur peninsular. El so orixe paez tar nel comerciu del cobre, que dende Chipre s'esportaba a tol Mediterraneu en lingotes con forma de piel de güe, y que de la mesma provendría del comerciu de reses. Esta forma de representación del güe unvia a la so considerancia como animal sagráu, que tien orixe na área siriu-palestina y foi adoptada poles élites ibériques.
Na mitoloxía exipcia, la diosa Hathor, considerada fía de Ra y asociada al dios Horus, represéntase como una vaca con cuernos que suxeten un discu solar o como una muyer con cuernos de vaca. Hathor ye la diosa del amor, de l'allegría y del baille, y la protectora de los naciellos. La vaca, símbolu de fecundidá, tamién s'acomuñar coles crecíes del Nilu, que fecundaba la tierra. Tamién esistíen dellos toros sagraos, ente los que destacaba'l cultu de Apis.
El dios Dioniso, fíu de Zeus y Níobe, foi a Exiptu, onde foi conocíu sol nome d'Apis y casóse con Isis. La denominación "Serapis" apaeció nel sieglu II y xeneralizóse, sobremanera en llatín, procedente de "Usar-Hape" ("Osiris-Apis"), esto ye, la conxunción del dios Osiris y el toru Apis, que recibía cultu en Menfis a lo menos dende'l cuartu mileniu enantes de Cristu. Apis ye la representación animal de les potencialidaes de la diosa de la tierra, Isis, de la mesma que Osiris ye la so representación humana. Apaecíu a empiezos del sieglu III e.C., Serapis llegó a suplantar a Osiris nel cultu, sobremanera nel oficial.
Cuando los sacerdotes atopaben un toru qu'axuntaba toles característiques del dios Apis (un llurdiu blancu na frente, la figura d'una águila pintada nel cuerpu, etc.) alimentar con lleche mientres cuarenta díes y depués llevar por barcu hasta Menfis y yera conducíu al templu de Osiris. Ellí tenía dos cuadres, de les cualos nun salía casi nunca, y siempres con séquitu y escolta. Tamién tenía dos santuarios; si entraba n'unu d'ellos había bonos presaxos, si entraba nel otru haber malos. Según la lliturxa exipcia, esti toru sagráu solo tenía de vivir un tiempu determináu, al cabu del cuál yera treslladáu al Nilu y afogáu. Entós entrábase nun periodu de llutu nel que se llamentaba la so muerte como si fuera'l mesmu Osiris el que morriera. Cuando s'atopaba un nuevu toru pa sustituyir al anterior celebrábase la resurrección de Osiris.
Na lliteratura del Antiguu Exiptu utilizáronse diversos epítetos relativos al toru, resaltáu les sos característiques. Asina, «Toru victoriosu» o «Toru poderosu» úsense como epítetu de faraón. El dios Amón foi denomináu "Kamutef" «El toru de la so madre» o «Toru del desiertu».
Los bovinos tán bien presentes na mitoloxía clásica. L'exemplu más conocíu ye ensin dulda la lleenda del Minotauru, criatura mediu home mediu toru nacíu de la reina Pasífae y de un toru que Poseidón ufiertara a Minos. Esta bisarma, zarráu nun llaberintu creáu por Dédalu, alimentar de carne humano; Teseo vencer y salió del llaberintu gracies al filo que Ariadna tenía-y apurríu. Unu de Los dolce trabayos impuestos por Euristeo a Hércules (Heracles) consistió en prindar al tarrecible Toru de Creta, al que Hércules apoderó y que llevó sobre los sos costazos hasta Grecia.
Pero los bovinos nun son siempres unes bisarmes qu'hai que combatir. Asina Zeus, rei de los dioses, metamorfosiar en toru blancu pa seducir a Europa, la fía de Agénor, rei de Fenicia. N'otra de les sos numberoses aventures amoroses, Zeus tresforma a Ío en magüeta pa evitar los celos de la so muyer Hera (Juno na mitoloxía romana). El toru tamién ye'l símbolu de Baco (Dioniso), dios del vinu.
Na mitoloxía nórdica, el xigante Ymir, el primera ser vivu, ye alimentáu pola vaca primixenia Audhumla; del so caldar vertíen cuatro ríos de lleche de los que s'alimentaba Ymir. Audhumla nació del xelu y de l'aurora del tiempu. Del xelu salao qu'ella llambía de cutio apaeció un ser, Buri, que dio a lluz a Bor, que tuvo trés neños cola fía d'un xigante de xelu llamao Bestla. Los sos fíos llamábense Odín, Vili y Ve, quien mataron a Ymir y utilizaron la so piel pa crear el mundu.
Nes relixones abrahámicas, el cultu del magüetu d'oru, según la Biblia un ídolu, un «falsu dios» adoráu polos israelites, ye una representación de la idolatría y l'inmoralidá. Nel Corán, la sura 2 denominar "de la vaca" (Al-Baqarah). Na tora méntase como José esplíca-y al faraón el significáu del suañu de los siete vaques gordes y los siete vaques flaques salíes del ríu, y el ritual del "Parah Adamah", o de la vaca colorada. El güe ye'l símbolu de san Lucas, unu de los cuatro autores de los Evanxelios del Nuevu Testamentu. El güe apaez nes representaciones de la Natividá, yá nel sieglu IV, caleciendo al Neñu Jesús col so aliendu. Como unu de los Diez Mandamientos, nel llibru del Éxodu y nel del Deuteronomio citar al güe como exemplu de los bienes que nun se deben acobiciar del prójimo.
Ensin dulda ye na civilización hindú onde'l cultu de los bovinos ye más importante y enraigonáu. Ye un animal consagráu dende'l sieglu V e.C.; los hinduistes considerar como la encarnación de tolos dioses, y prohiben matalos. Na tradición relixosa de la India, Krishna, unu de los dioses más veneraos, foi educáu metanes un fatáu de vaques; tamién se-y conoz sol nome de "Go", que surdió del mar de lleche primordial. El dios Visnú, el salvador cósmicu, tamién recibe'l nome de Govinda, «el vaqueru». Nel hinduismu, matar a una vaca ye como matar a un brahmán.
Na actualidá, inda una gran parte de la población considera les vaques como animales sagraos. Inclusive los xatos tienen derechu a una bendición relixosa, como cualesquier nuevu neñu na familia. Esisten restricciones llegales sobre la matanza de bovinos na India, sacante los estaos de Bengala Occidental y Kerala. Na India les vaques son llibres de pasiar poles cais, atayar caminos o detener trenes, y nun tienen como finalidá sirvir como alimento enantes de la so muerte natural. Utilízase la so lleche, la lleche cuayada (yogur), la mantequilla y el "ghi" (mantequilla clarificada), les sos moñiques y hasta la so orina. Una vegada muerta de vieyera, accidente o enfermedá, la so piel puede ser utilizada por ciertes castes pa iguar cueru y los paries pueden comer la so carne.
Los bovinos estelen al home dende tiempos remotos, como demuestren les diverses representaciones de bovinos selvaxes afayaes en cueves prehistóriques como la de Lascaux, en Francia, o la d'Altamira, n'España, que contienen una importante amuesa de pintura rupestre prehistóricu y onde uros y bisontes son una de les imaxes más comunes. Mientres tola edá media pueden trate nos baxorrelieves, les vidreres y los frescos, y hasta el Renacimientu cola multiplicación de los llenzos dedicaos a esta tema. La "Epifanía" de Giotto di Bondone, la "Natividá" de Tintoretto o la "Adoración d'el pastores" de Hugo van der Goes son testimonios d'esta dómina cuando lo divino prevalecía sobre la naturaleza. El mitu del rapto d'Europa representóse en múltiples formes a lo llargo de los sieglos y por numberosos artistes, como Rembrandt, Erasmus Quellinus II, François Boucher o Fernando Botero. El pintores paisaxistes de los sieglos XVI y XVII, particularmente el holandeses, fixeron de los bovinos un elementu de decoración de les sos obres, y menos de cutiu la tema principal, como Jacob Jordaens o Paulus Potter con "El toru". Los paisaxes llabradores conviértense entós nuna tema recurrente esplotáu por artistes como Jean-Honoré Fragonard con "L'establu" o "La carreta apexada". Nel sieglu XIX y a principios del sieglu XX, esta temática ye recuperada por pintores animalistas como Julien Dupré, Rosa Bonheur. Tamién artistes de la talla de Mariano Fortuny, Ignacio Zuloaga o Francisco de Goya representaron a estos rumiantes. Los pintores contemporaneos nun los van dexar de llau: en 1966 Andy Warhol multiplica la cabeza d'una vaca al estilu del arte pop, y Henri Cueco y Jacques Dereux dedíquen-yos parte de la so obra. La CowParade ye una exhibición internacional pública d'arte contemporaneo que foi espuesta en grandes ciudaes de too el mundu dende 1999 amosando escultures de fibra de vidriu con forma de vaca creaes por artistes locales.
Esti animal tamién foi fonte d'inspiración pa los escultor, y nun ye un fenómenu recién, como demuestren los cinco toros alaos del sieglu I a. C. prevenientes del palaciu de Dur Sharrukin, anguaño espuestos nel Muséu del Louvre; estes inmenses estatues, de cuatro metros d'altor y diez tonelaes de pesu caúna, amuesen la importancia que podíen tener los bovinos ente los asirios. Ente les obres del pintor y escultor Pablo Picasso esisten numberoses representaciones artístiques de toros, y tán representaos, ente otros, nuna serie de bronces de Henri Bouchard. La fotografía ye otra de les artes qu'inclúi a estos animales, como nel casu del fotógrafu Yann Arthus-Bertrand.
Nel cine, la película "Vaques" del direutor español Julio Medem amuesa la hestoria de dos families d'un pequeñu valle guipuzcoanu, y en "La vaquilla", de Luis García Berlanga, ufiértase una visión de la Guerra Civil Española al traviés d'una comedia protagonizada por un grupu de soldaos. "Clarabelle" ye un personaxe d'animación de Disney caracterizáu por una vaca, y qu'apaeció per primer vegada en 1928. Tamién tán presentes na publicidá y son el símbolu de conocíes marques comerciales como Milka o La vaca que ri.
Columbidae
Les colúmbides (Columbidae) son una familia d'aves del orde Columbiformes qu'inclúi los palombos, les tórtoles y formes allegaes. Son, en total, unes 308 especies.
Les colúmbides distribúense por tol mundu, sacante l'Antártida y el Árticu, y con centru de dispersión en América Central. La mayor diversidá d'especies tienla la ecozona indomalaya y la ecozona d'Australasia.
Son aves dotaes de gran intelixencia (si se comparen con otres aves), y monógames; esta carauterística déxa-yos un gran curiáu de les sos críes y, inclusive, quiciabes una rellación afeutiva (etolóxica) importante ente proxenitores y descendencia. La monogamia ente los palombos, per otra parte, paez facilitar en gran midida una alta tasa reproductiva (magar que tamién, como otros animales monteses, los palombos sufren d'una gran morrina “infantil”). Les críes de palombos, al poco tiempu de tar llistes pa autosustentarse y desenvueltes abondo como pa volar, son espulsaes del territoriu en qu'añera la pareya proxenitora, una y bones la mesma xeneralmente vuelve procrear en poco tiempu otros dos pichones a los que la pareya de padre y madre dedica gran dedicación y curiáu (la madre suel quedase gran parte del so tiempu nel senciellu nial guarando los güevos y depués curiando a los pichones mientres el padre o palombu busca alimentos pa nutrir a la familia).
Los niales, de normal débiles, tán ellaboraos con pequeñes cañes, y los güevos, davezu dos, son guaraos por dambos sexos. Naturalmente los palombos aliméntense de granes y frutos. Dambos sexos alimenten a les sos críes con una secreción bien nutritiva denominada lleche del buche, que se segrega por célules especiales.
Amás de tener un gran sentíu de la orientación, el palombu ye una de les aves que más rápido vuela: algama los 56 km/h. Tamién carauteriza a los palombos el so agudísimo sentíu de la vista: la Guardia Costera de los Estaos Xuníos suel fornir a los sos helicópteros de rescate con un par de palombos allugaos nuna pequeña cabina con ventanales escontra la parte inferior delantrera del vehículu, una y bones los palombos pueden ver, muncho primero que'l ser humanu, la cabeza flotante d'un náufragu n'alta mar, alvirtiéndolo coles sos rumoreos y picotazos. Esto ye prácticamente imposible de realizar polos güeyos humanos y los sos dispositivos (o "gadgets"), entá en plenu día estenu.
Los palombos nuevos denominar pichones, y les persones que críen palombos llámense colombófilos.
Anque son tan pacífiques que simbolicen la paz, por cuenta de la presión de les circunstancies (por casu la perda de fontes d'alimentu o llugares p'añerar, problemes que suelen ser causaos polos humanos), l'estrés puede provoca-yos violencia intraespecífica, y pueden matase ente elles y matar a los pichones d'otres pareyes de conxéneres pa intentar subsistir.
Delles especies afixéronse al entorno urbanu, hasta tal puntu que se convirtieron nun problema en ciudaes como Venecia, onde tuvieron que tomar midíes porque l'escomiu provocáu poles deyecciones d'esti animal ta deteriorando gravemente'l patrimoniu artístico y arquitectónico de dicha ciudá.
La tórtola doméstica ("Streptopelia risoria") ye utilizada n'actos de ilusionismu pol so gran docilidad, principalmente del machu. Amás, esta especie cunta ente les sos variedaes con exemplares totalmente blancos, que son los xeneralmente usaos nestos espectáculos.
Tar en contactu con escrementos de palombos (como asocede con tolos escrementos, inclusive'l de los humanos) puede representar un riesgu pa la salú. Sábese que siquier tres enfermedaes humanes tán acomuñaes colos escrementos de los palombos: criptococosis, histoplasmosis y psitacosis.
El palombu ye tamién un animal con significáu simbólicu, con connotaciones y denotaciones positives o benignes na mayor parte de les cultures. Nel Antiguu Testamentu de la Biblia rellátase que Noé dexó dir un palombu dende'l arca dempués del Diluviu pa intentar atopar tierra firme, y que aquella tornó con una caña d'olivo nel picu. Amás, nel Nuevu Testamentu, el Espíritu Santu baxó dende los cielos con apariencia de palombu sobre Xesucristo nel momentu que este yera bautizáu.
Per otra parte, el profeta llamáu n'español Jonás, nel so xenuinu nome hebréu ye llamáu יונה (Yonah), esto ye, ‘Palombu’.
El palombu ye'l símbolu del candor, la cencellez y l'inocencia, y especialmente de la correcta paz o l'harmonía. Taba consagrada a Venus, que la llevaba na mano y arreyar al so carru, según Apuleyo. Eliano añede que delles vegaes tresformaba ella mesma en palombu, polo que'l comeles taba acutáu a los sos sacerdotes. Homero cunta qu'unes palombos tomaron el cuidu d'alimentar a Zeus, fábula fundada na circunstancia de qu'una mesma palabra significa en llingua fenicia ‘sacerdote’ y ‘palombu’.
Los habitantes de Ascalonia teníen un gran respetu por estes aves, nes que creíen tresformase dempués de la muerte, nun atreviéndose a comer nin matar nenguna pola medrana de comese o matar a los sos mesmos padres, y alimentaben con particular curiáu a toes los palombos que nacíen na ciudá. Yeren estes aves tamién teníes n'enforma respetu polos asirios, porque creíen que l'alma de Semirámide, la so reina, xubió al cielu en forma de palombu. Sófocles dixo que dellos palombos de la floresta de Dodona anunciaron a Hércules el fin de los sos díes.
Anguaño, la representación d'un palombu blancu con una caña de olivo nel picu ye un símbolu de paz y pureza nes sociedaes occidentales, imaxe inmortalizada por Pablo Picasso na so "Palombu de la paz".
Por causa de les matances efectuaes pol ser humanu fueron escastaes la palombu de la Carolina ("Ectopistes migratorius") que yera archicomún nel oriente de Norteamérica y dos especies xigantes que'l so gigantismo yera debíu en gran midida al secular aisllamientu insular: el dronte ("Raphus cucullatus") de la islla Mauriciu y el solitariu ("Pezophaps solitaria") de la islla Rodrigues.
La familia Columbidae subdividir en cinco subfamilies y numberosos xéneros:
Subfamilia Columbinae
Subfamilia Didunculinae
Subfamilia Gourinae
Subfamilia Otidiphabinae
Subfamilia Raphinae (didinos)
Subfamilia Treroninae
Lucera
Lucera ye una ciudá y conceyu de la provincia de Foggia, asitiada na rexón italiana de l'Apulia.
Lucera ye una ciudá antigua, alzada sobre l'anterior ciudá de Daunia, la capital del territoriu de los "Dauni", una tribu de los yapigios apulos. Les excavación arqueolóxiques demostraron la esistencia d'un pobláu de la Edá del Bronce dientro de les llendes de la ciudá. Lucera tomó'l so nome probablemente n'honor a Lucio, un míticu rei dauno, o bien por cuenta de un templu consagráu a la diosa Lux Cereris. Una tercer posibilidá sería la so fundación polos etruscos, y nesi casu el so nome podría significar "monte sagráu" (luc = madera, eri = sagráu).
Mientres la Segunda Guerra Samnita, el exércitu romanu topábase acampáu cerca de Calacia cuando los samnitas fixéron-y creer l'engañu de que taben asediando Lucera, aliada de los romanos. El ejércio romanu partió rápido a socorrer la ciudá, pero foi emboscado nes Forques Caudinas y obligáu a capitular. Lucera foi ocupada polos samnitas, que depués la perdieron tres una revuelta y tres la rotura de la tregua colos romanos, nel añu 315 e.C. La ciudá solicitó la protección de Roma, siendo entós declarada como "Colonia Togata" y gobernada directamente pol Senáu romanu, quien unvió a 2.500 colonos pa reforzar los llazos d'unión ente los dos ciudaes. De magar, la ciudá foi una lleal aliada de Roma.
A la fin de la República, mientres la Segunda Guerra Civil, Pompeyo estableció los sos cuarteles en Lucera, anque abandonó la ciudá al averase Xuliu César. La ciudá rápido camudó de bandu, y asina la clemencia de César llibrar de daños. Sicasí, mientres la Tercer Guerra Civil qu'enfrentó a Marco Antonio y Octaviano la ciudá nun se llibró de la destrucción tan fácilmente. Tres la guerra, Octaviano estableció nes tierres de l'afarada ciudá un gran númberu de los sos soldaos veteranos, lo qu'ayudó a Lucera a recuperase rápido y empecipiar una nueva etapa de prosperidá, como atestigüen munchos restos qu'han pervivido d'esti periodu, ente ellos el anfiteatru.
Cola cayida del Imperiu Romanu d'Occidente la ciudá empecipió una etapa de cayente. Nel añu 663 foi conquistada polos llombardos, y depués afarada pol emperador bizantín Constante II.
En 1224, el emperador Federico II, respondiendo a delles sublevaciones relixoses en Sicilia, espulsó a toos el musulmanes de la isla, confinándolos en Lucera a lo llargo de los dos décades siguientes. En ta controlada situación nun pudieron sustraese a l'autoridá real, beneficiando asina a la Corona al traviés de los impuestos y de diversos servicios militares. El so númberu final bazcuyó ente 15.000 y 20.000 persones, motivando qu'a la población llamar "Lucena Saracenorum" (Lucera de los sarracenos), por cuenta de que representaba l'últimu baluarte de la presencia islámica n'Italia.
La colonia musulmana pervivió mientres 75 años, hasta que foi escalada nel añu 1300 poles fuerces cristianes empobinaes por Carlos II. Los musulmantes de la ciudá fueron obligaos a la conversión, espulsaos o vendíos como esclavos, y munchos d'ellos atoparon asilu en Albania, al otru llau del mar Adriáticu. Les abandonaes mezquites de la ciudá fueron destruyíes o reformaes, y alzáronse nueves ilesies sobre les ruines, incluyida la catedral Santa Maria della Vittoria.
Esisten en Lucera dellos edificios singulares que daten de distintes etapes:
Gallus gallus domesticus
El gallu y la pita (Gallus gallus domesticus) son la subespecie doméstica de la especie "Gallus gallus", una especie d'ave galliforme de la familia Phasianidae procedente del sudeste asiáticu. Los nomes comunes son: gallu, pal machu; pita, pa la fema, y pollu, pa los subadultos. Ye'l ave más numberosa del planeta, pos se calcula que supera los 13 000 millones d'exemplares.
Los gallos y pites críense principalmente pola so carne y poles sos güevos. Tamién s'aprovechen los sos plumes y delles variedaes críense y entrenen pal so usu en engarradielles de gallos y como aves ornamentales.
Ye una ave omnívora. La so esperanza de vida atopar ente los 5 y los 10 años, según la raza.
Tienen dos tipos de protuberancies carunculares na cabeza: una cresta nel pileu y unos lóbulos que cuelguen a entrambos llaos del picu. L'envés cubrir una capa de plumes doraes dende'l pescuezu hasta'l llombu.
Los gallos y les pites amuesen un evidente dimorfismu sexual, y pueden estremase dambos a güeyu. Los machos son más grandes, miden aprosimao 50 cm d'altor y lleguen a pesar hasta 4 kg. Tienen una gran cresta acoloratada na cabeza, que interprétase como símbolu de dominancia. Dizse que los exemplares de gallu coloráu xavazs tienen colores más brillosos que los sos parientes domésticos. La cola ta compuesta por plumes escures grandes y narquiaes que rellumen de color azul, púrpura o verde so la lluz. A entrambos llaos de la so cabeza apaecen dos enllordies blanques, que lu estremen d'otres especies cercanes, amás de les pates abuxaes. En delles races les pates tán provistes tamién d'espolones.
Les pites son más pequeñes. Nun suelen midir más de 40 cm d'altor y apenes lleguen a 2 kg de pesu. Tienen una coloración notablemente menos llamativa. Los sos apéndices carnosos de la cabeza son tamién muncho menos prominentes.
Na estación de muda (de xunu a ochobre), los machos adquieren un plumaxe compuestu por plumes llargues y negres escontra la metá del envés, y el restu del cuerpu ta cubiertu de plumes anaranxaes. Nes femes nun ye apreciable nengún cambéu, anque igualmente camuden de plumes.
Esisten estudios recién que ponen de manifiestu xenes latentes nel gallu domésticu pa la producción de dientes nos quexales. Tamién pol mesmu motivu afayóse que dellos pollos enantes de nacer tienen una cola más llarga, que depués s'encurtia al poco tiempu de nacer.
Son aves naturalmente gregaries, que perdieron gran parte de la facultá del vuelu por cuenta de la selección artificial del ser humanu. El gallu coloráu xavaz vuela bien, escontra un llugar más eleváu, pa ponese a salvo o pa fuxir de posibles depredadores, anque tamién se-y puede ver volando a cañes altes d'árboles pa folgar. Magar los exemplares domésticos casi nunca faen usu de la so facultá de vuelu, les pites doméstiques criaes en semi-llibertá vuelen a sitios elevaos pa pasar la nueche. Los gallos domésticos pueden aportar a territoriales y violentos en delles races, anque usualmente son bonos animales de compañía, fáciles d'adomar por aciu alimentación a mano.
Tienen un sistema social característicu con un orde xerárquicu qu'empieza a desenvolvese a la selmana de vida, y que a los siete selmanes yá ta dafechu establecíu. Hai un machu dominante, qu'apodera sobre tolos demás, y un machu sometíu a toos. Les pites tienen un orde xerárquicu independiente y nun entren na dominancia de los machos.
L'acción física de dominancia consiste na elevación de la cola y la cabeza. La sumisión amosar de forma opuesta, baxando la cabeza y la cola, agachándose ya inclinando la cabeza escontra un llau. Les pites siéntense a salvo so la dominancia d'un gallu, y solo van defendese por forzar si atópense alloñaes del gallu dominante. Si muerre'l gallu dominante, el siguiente nel orde xerárquicu toma'l cargu darréu.
Na cría estensiva estos animales tienen hábito caníbales; si ven el color coloráu por cuenta de una lastimadura n'otra pita, les demás nun dexen de picotiala, y cáusenlu graves daños.
Ye omnívoru y insectívoru. Nun puede estremar el sabor duce, y a la mayoría nun los gusta'l sabor salao.
El gallu produz un soníu llamáu "cantar" (descritu por aciu la onomatopeya "quiquiriquí" o "kikirikí"), siempres que nun tea capáu (pollu capón). El gallu canta mientres tol día, magar concentra los sos cantares en ciertos periodos del día, como son l'amanecer, pa lo que ta programáu genéticamente, el mediudía, la media tarde y a metá de la nueche, ente los trés y los cinco de la mañana. Estos cantares y los esporádicos que se suelen dar a lo llargo del día, fora de los periodos descritos, sirven como desafíu territorial a otros gallos, p'atraer a les femes cercanes y como señal d'avisu polo xeneral. Tamién puede debese a dalgún disturbiu al so alredor. De normal ye un soníu más de tipu violentu o alerta.
El gallu emite amás otros soníos, esta vegada yá paecíos a los qu'emite la fema de la so especie, llamáu cacarexada, y la onomatopeya usada pa describilos ye "clo-clo" o "cocó". Esti soníu emitir sobremanera cuando se propón fecundar a dalguna fema, o cuando atopó comida, pa llamar al restu de la so familia. Esti soníu ye más de tipu sele y familiar.
La estación de reproducción empieza en primavera y enllargar hasta'l branu, col enfotu de que los pollos nazan sol calor veraniego.
Les pites ponen acaldía mientres dellos díes (ente 8 y 10) un güevu, nel que se desenvuelve'l embrión, y van guarar hasta que naza, darán-y calor y rotarán la so posición mientres 21 díes. Conozse como "pita llueza" a aquella que dexa de poner güevos y céntrase en guaralos y protexelos.
L'embrión nutrir de la yema, qu'enfusa nel so interior per mediu del embelicu. Al términu del primer día'l sistema circulatoriu yá va ser operativu dientro del güevu, y la cabeza va empezar a tomar forma. Al quintu día fórmense los órganos sexuales, al decimoterceru empezar a calcificar el cadarma usando'l calciu de la cáscara del güevu, y a los 21 díes el pollu ta dafechu desenvueltu pa empezar a romper el cascarón, lo cual puede llevalos de 10 a 20 hores. La pita va cacarexar al oyer piar a los pitucos, pa motiva-yos a salir del cascarón.
Como non tolos güevos eclosionen coles mesmes, la madre sigue guarando mientres dos díes dende la nacencia del primeru de los pitucos, que escosen los nutrientes de la yema qu'absorbieron enantes de nacer. Ente les 2 y 4 selmanes dempués de nacer los pollos yá tienen plumes, y a les 8 selmanes yá tienen el plumaxe del adultu. A les 8 o 10 selmanes son espulsaos del grupu poles sos madres por que formen el suyu propiu o se xunan a otru. A los 5 meses d'edá algamen el maduror sexual, y suelen ser los machos quien enantes la algamar.
Los güevos de pita pueden guarase de manera artificial con resultancies satisfactories. Prácticamente tolos pollos van salir del cascarón n'aprosimao 21 díes en condiciones apropiaes de temperatura (37 °C) y mugor relativo (55%; alzar hasta'l 70% nos trés últimos díes, con cuenta d'allandiar el pulgu). 
Les pites son altamente susceptibles a munchos parásitos, como los pioyos, los ácaros, les cachiparros, les pulges y los nematodos. Dalgunes de les enfermedaes qu'afecten a les pites son les siguientes: 
Considerar al gallu bankiva ("Gallus gallus") del sudeste asiáticu como l'ancestru de los gallos y pites domésticos, con daqué d'hibridación del gallu gris ("Gallus sonneratii"). La doma producir nel sudeste asiáticu siquier fai 7.400 años a partir del grupu nativu, y espublizóse en folaes tantu al este como al oeste. Los primeros restos arqueolóxicos indiscutidos de pollos domésticos correspuenden a unos güesos d'aprosimao 5400 a.C. acomuñaos a un xacimientu en Chishan, na provincia china de Hebei. Na rexón del Ganges, na India, los gallos bankiva yeren usaos polos humanos yá fai 7000 años. Sicasí, nun s'identificaron pollos domésticos más antiguos de 4000 años nel valle del Indo, anque inda s'alderica l'antigüedá de los pollos atopaos nes excavación de Mohenjodaro. 
Ye bien probable que los primeros gallos y pites llegaren a occidente al traviés de la ruta de la seda. Aprosimao nel 2000 e.C. llegaron a oriente mediu. En 1500 e.C., los pollos llegaren a Exiptu. Esiste evidencia de que los exipcios fueron los primeres n'occidente en criar pollos, y esti costume estendióse dempués alredor del Mediterraneu pol mundu grecolatino. Nesi momentu, amás de consumise la so carne y los sos güevos, usábase como ufrienda ritual nos cultos relixosos. Hipócrates fala sobre los animales consumíos en Grecia, onde menta a los gochos, jabalíes, venaos, corpuspinos, pites, tórtolas y coríos. A la remota Iberia los pollos llegaron de manos de comerciantes fenicios a empiezos del primer mileniu e.C. Aprosimao a partir del 600 e.C. los pollos fueron llevaos más allá de los Alpes y estendiéronse pol restu d'Europa.
Na baxa Edá Media considerábase les pites como carne fino. El pueblu tamién comía d'esta carne. A finales de la Edá Media y nel Renacimientu européu les pites tomen una gran importancia na alimentación.
Créese que la pita foi'l primera animal européu que trió'l continente americanu, cuidao que Cristóbal Colón embarcó pites nel so segundu viaxe. Les razones poles cualos Colón llevó a la pita nel so viaxe fueron porque ocupaba poco espaciu, la so alimentación nun yera complicada y amás producía güevos.
Sicasí, hai antecedentes de qu'en Chile, enantes de la llegada de los europeos, los mapuches criaben una pita con característiques especiales, la pita mapuche.
El pollu ye unu de los animales más esplotaos a nivel mundial, por cuenta de la so relativa eficiencia, en términos de cantidá d'alimentu y tiempu de desenvolvimientu, en comparanza con otros tipos d'animales consumíos polos seres humanos. Ye tan popular que cada añu peracábense más de 33 millones de tonelaes de los sos músculos, tendones y grasa, y prodúcense unos 600.000 millones de güevos. El capón, la pularda, el pollu picantón y el pollu tomatero son güei especialidaes na producción de carne d'estes aves, bien apreciaes na gastronomía.
La carne de pollu ye una de les más consumíes en tol mundu y esto debe al so baxu costo. El pollu tamién ye bien utilizáu nos restoranes de comida rápida. Cabo destacar qu'adquier un gran valor nutricional por cuenta de que dixerse más fácilmente que les carnes coloraes. Sicasí, ye bien ricu en purines (como tolos productos cárnicos), polo cual débese evitar en casu de gota o de ácidu úricu eleváu. Tamién se suel consumir la carne de pita. Sicasí hai qu'acutar qu'esta carne ye más dura y toma más tiempu pa cocese que la del pollu.
Por cuenta de que cada vegada hai más persones que prefieren consumir güevu ensin necesidá de maltratar a les pites, a que suelen evitar el compromisu de los contratos al llargu plazu; a que precisen la seguridá de que los sos alimentos nun van incluyir sustances artificiales de la industria alimenticio y de qu'ello va significar una esperiencia educativa significativa pa los sos fíos, ta aumentando la necesidá d'arrendar pites. La renta empieza n'aprosimao US$150 mensuales, y depende de la empresa arrendadora, del allugamientu y de la duración del arrendamientu. El paquete básicu inclúi la renta de dos gallines y de un gallineru y la consulta telefónica pa resolver duldes diverses. Esiste tamién el foru BackyardChickens.com, con bien de usuarios comenenciudos na cría de pollos.
Les engarres de gallos son llegales na mayoría de países llatinoamericanos, en rexones concretes de España y en Francia, y en países d'Asia como Filipines. En munchos otros llugares, les engarradielles tán puramente fora de la llei. De normal llévase a cabu nuna área habilitada onde l'ave que demuestra meyores cualidaes nel combate declárase como ganadora, pa lo cual tien de dexar al so adversariu inhabilitáu pa siguir engarrando. L'orixe d'estes engarradielles ta n'Asia. En China yá se celebraben fai 2.500 años y ye posible que mil años enantes facer na India. Na antigua Roma yeren guardaes p'adquirir valentía. Darréu, esta práctica foi llevada a América polos conquistadores españoles. Munches persones defensores de los animales desaprueban totalmente esti tipu d'acciones, cuidao que en llugares como La Florida creáronse lleis en defensa d'estos animales col argumentu de que, por ser animales, son tamién seres vivos, y débese-yos respetu.
Les pites son escelentes animal de compañía animales de compañía, cuidao que son bien nobles y nada agresivos. Los gallos entrenaos pa engarradielles suelen ser agresivos con otros gallos y en bien poques ocasiones colos seres humanos. En delles ciudaes de los Estaos Xuníos déxase tener pollos como mascotas, pero esta práctica nun ta autorizada en tol país. Los pollos xeneralmente son bien fáciles de curiar, cuidao que la so comida ye barata; el retu mayor ye'l curialos del ataque de depredadores como los mustélidos, los foíns, los perros, los llobos, los coyotes, los mapaches y los gatos.
Esopo escribió una fábula titulada "La pita de los güevos d'oru", alrodiu de una pita que ponía un güevu d'oru diario; el so propietariu, como yera tan ambiciosu, matar pensando que diba ser millonariu al intre, porque dientro diba atopar una ayalga, pero afayó que yera igual que toles demás pites y por consecuencia perdió'l frutu abondosu que-y daba la pita.
El gallu ye símbolu de la vixilancia y de l'actividá. Por esta razón atopar nos monumentos antiguos ente los atributos de Minerva y Mercuriu. Indica tamién los combates y la victoria, porque prefier morrer que vencer. Inmolar a los Llares y a Priapo. Ufiertábase tamién a Esculapio pal sanamientu de los enfermos. 
Mercurialis refier que, habiéndose empobináu a esti dios un soldáu ciegu llamáu Valerio Aper pa recuperar la vista, el dios respondió-y que yera menester tomar el sangre d'un gallu blancu, faer un coliriu con miel y estregase con él los güeyos tres díes consecutivos. El soldáu obedeció, sanó y dio gracies públicamente al dios. Quiciabes por esto, afirma Mercurialis, los antiguos representaron a Esculapio con un gallu sobre'l puñu. Les estatues de Baco represénten-y dalguna vegada con un gallu a los sos pies porque se-y sacrificaba pal caltenimientu de la viña. 
Los galos tomaren el gallu nos sos enseñes; puede ser la causa del equívocu llatinu del so nome. Los franceses haber teníu enforma tiempu per emblema.
Mosquitu
Mosquitu (o zancudu) ye un términu xenéricu col que se designa a delles families d'insectos del orde de los dípteros y en particular del suborde de los nematóceros; de forma estricta refierse namái a los componentes de la familia de los culícidos. Los mosquitos tienen cuatro etapes de desenvolvimientu na so vida: güevu, bárabu, crisalida y adultu. Precisen l'agua pa completar los sos ciclos de vida. 
Dalgunes de les families más destacaes designaes genéricamente como mosquitos son:
El términu "mosquitu" ye utilizáu na actualidá en casi tolos países del mundu. El so usu ye tan xeneralizáu qu'inclusive les revistes especializaes en distintos aspeutos d'estos organismos lleven nomes como'l de "Mosquitu News" y "Mosquitu Systematics", falar del "Simposio Internacional sobre Ecoloxía de Mosquitos". La universalidá del nome, de xuru d'orixe inmediatu castellán o portugués, débese sicasí a l'adopción que fixeren el autores ingleses y norteamericanos a empiezos del nuesu sieglu. 
Christophers y otru autores suxuren que'l términu "mosquitu" foi introducíu nel castellán escontra 1400 y que'l mesmu probablemente deriva del italianu moschetto, pequeña flecha llanzada dende una especie de ballesta. Sicasí'l so orixe ta probablemente allugáu nel llatín "musca" (mosca). 
L'elencu de nomes utilizaos en distintos idiomes ye demasiáu estensu polo cual solamente vamos citar dalgunos. Cousin, Moustique y Moucheron fueron los más frecuentes nomes utilizaos en francés; Gelse, Schnake y Stechmücke en alemán; Zanzare, Moscerino y Muskito fueron emplegaos en distintes dómines polos italianos y Gnat foi la designación inglesa primero que s'impunxera'l de mosquitu. Finalmente'l castellán nun ye menos ricu y amás de Mosquitu esiste Tipulario, Cénzalo, Cínife y Zancudu, y otros términos menos comunes. 
En Venezuela el términu más utilizáu ye'l de "zancudu" ye probablemente más popular qu'el de mosquitu y pa munches persones define meyor a esti grupu de insectos. La so etimoloxía, según Corominas, ye bien antigua y los sos raigaños tán nel persa antiguu "zanga" que significa pierna. Darréu utilízase como zanca en llatín pa designar ciertu tipu de calzáu y depués van derivar munchos términos acomuñaos al caminar na agua o dar llargos pasos (zancos, reblagos). L'orixe inmediatu ten de surdir por doble asociación col utilizáu pa ciertes aves, les zancudes, y naturalmente faciendo referencia a les llargues pates y el contactu frecuente cola agua. Como nota interesada, llámase-y "mosquitu" a la "mosca de la fruta" "Drosophila melanogaster".
La presencia de los mosquitos foi obviamente reconocida por tolos habitantes de la Tierra, y en cada llingua hai un términu, más o menos específicu pa designalos. Les referencies escrites más antigües, aquelles nes cualos podemos nítidamente reconocer al actor, son probablemente les de Aristóteles. N'efectu, el famosu filósofu y naturalista griegu citar tantu nel so Hestoria animalium como en De generatione animalibus. En dambes obres referir a ellos col nome de "empis" ya incluyir ente aquellos seres que tienen una fase de vida terrestre y otra acuática y qu'amás s'aniciaben por xeneración bonal de los líquidos podrientos. Estes idees primaríen en Europa hasta tiempos recién. 
Dempués de Aristóteles esisten otros escritos interesantes como los de Pliniu Secundus (23-79 d. C.) quien s'abluca de la complexidá y bon funcionamientu de los órganos d'una criatura tan minúscula. Sicasí, como asocede cola mayoría de los insectos, nun va ser hasta los sieglos XVII y XVIII cuando surdan les primeres observaciones minucioses sobre la bioloxía y l'anatomía de los mosquitos. Aldrovando (1602), Mouffet (1634), Hooke (1665) y bien particularmente Swammerdam (1969) son los primeres "mosquitólogos". Hooke, el secretariu de la Royal Society, ilustra per primer vegada'l bárabu na so famosa obra "Micrographia" y Swammerdam describe curioso caúna de les fases de la so complexa metamorfosis.
La presencia de los mosquitos quedó rexistrada nel nome de poblaos y accidentes xeográficos. En América Central toa una zona, anegadiza y con frondosa vexetación quedó bautizada como Mariña de Mosquitos y los sos habitantes, conocíos anguaño como miskitos, deben el so nome a la bayura de zancudos. Nomes como Moustique, Badea de Mosquitos tán rexistraos na xeografía del Caribe y en Venezuela Cañu Zancudu, Zancudal y El Mosquitu designen poblaos que nel pasáu, ya inclusive na actualidá, reflexen la presencia inolvidable d'estos insectos.
Na mayoría de los culícidos fema, les pieces bucales formen una llarga probóscide preparada pa furar la piel de los mamíferos (o en dellos casos de aves, reptiles o anfibios) pa zucar el so sangre. En furando al individuu y zucar el sangre, los mosquitos pueden inyectar o pinchar hasta 6/4 partes de venenu común, lo que causa l'habitual inflamación característica de la so picadura. Les femes riquen del apurra que constitúi la sangre pa poder empecipiar el ciclo gonotrófico y poder faer asina una puesta de güevos. Cada puesta hai de ser precedida de la ingesta de sangre. Los órganos bucales de los machos difieren de los de les femes naquello que los habilita pa zucar sangre. La picadura puede tresmitir enfermedaes infeicioses, ente elles la malaria, el dengue y la fiebre del Nilo Occidental.
Los bárabos de culícidos alcuéntrase en casi cualquier masa d'agua que s'atope enllancada mientres siquier una selmana, dende l'Ecuador hasta casi'l Círculu Polar Árticu. Asina podemos atopar bárabos en banzaos, marismas, canales, charcos, riberes de ríos, mariñes, furacos d'árboles, axilas foliares, interior de plantes carnívores, bidones, cisternes y tou tipu de recipientes al campu. Nun ye necesariu qu'haya una gran cantidá d'agua. Na mayoría de casos, un altor de 1 cm d'agua puede ser abonda pa completar la so etapa larvaria.
Esisten numberosos empustes químicos. Los que llargamente demostraron la so eficacia son los compuestos a base de DEET. Esti compuestu ye llargamente encamentáu en zones de riesgu de tresmisión d'enfermedaes per picadura de mosquitu. Podemos atopar amás empustes menos agresivos como los realizaos a base de citronela pero la so eficacia nun foi demostrada.
Esisten tamién aparatos y programes de software que xeneren señales acústiques (ultrasoníos) y que s'anuncien como eficaces empustes de mosquitos. Sicasí, la so ineficacia foi demostrada en numberosos estudios. FACUA pide la retirada del mercáu d'estos aparatos por publicidá engañoso.
Per otru llau, tamién se suelen usar remedios naturales, como la alhabega.
Bangkok
Bangkok ye la capital y la ciudá más poblada de Tailandia. En sentíu estrictu, Bangkok nun ye'l nome de la capital, anque los estranxeros usar universalmente. Bangkok significa «aldega del nisu»: ye'l nome d'una parte del llau Thon Buri del ríu. Con éses Bangkok ye conocida en tailandés como "Krung Thep Mahanakhon" (en tailandés: กรุงเทพมหานคร , o กรุงเทพ "Krung Thep" ), que significa «la ciudá de los ánxeles». Foi un pequeñu puestu de comerciu na desaguada del ríu Chao Phraya mientres el Reinu de Ayutthaya. Llegó al primer planu de Siam, cuando recibió'l estatus de ciudá capital en 1768 dempués de la quema de Ayutthaya. Sicasí, l'actual Reinu Rattanakosin nun empezó hasta 1782 cuando se treslladó la capital al traviés del ríu por Caña I, dempués de la muerte del rei Taksin. La capital de Rattanakosin ye agora formalmente llamada "Phra Nakhon" (en tailandés: พระนคร), perteneciente a les antigües llendes nel núcleu de la metrópolis y el nome de Bangkok incorpora l'acumuladura urbana dende'l sieglu XVIII, cola so propia alministración pública y gobernador.
Mientres los últimos doscientos años, Bangkok creció hasta aportar a el centru políticu, social y económicu non yá de Tailandia, sinón de Indochina y el Sudeste asiáticu. La so influencia nel arte, la política, moda, educación y entretenimientu, según nos negocios, apurriólu a Bangkok el estatus de ciudá global. 
La ciudá tien una población d'alredor de 8,5 millones d'habitantes ente que la área de gran Bangkok tien 11.971.000 habitantes (a xineru de 2008). Esto, de la mesma, camudó'l país yá que pasó de ser una población tailandesa bastante homoxénea a un amiestu cada vegada más vibrante de la occidental, con grupos procedentes de India y China, dando a la ciudá un estatus cosmopolita.
El nome ceremonial completu de Bangkok ye กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุธยา มหาดิลกภพ นพรัตนราชธานีบูรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์มหาสถาน อมรพิมานอวตารสถิต สักกะทัตติยวิษณุกรรมประสิทธิ์, transcrito "Krungthepmahanakhon Amonrattanakosin Mahintharayutthaya Mahadilokphop Noppharatratchathaniburirom Udomratchaniwetmahasathan Amonphimanawatansathit Sakkathattiyawitsanukamprasit", que significa ‘Ciudá d'ánxeles, la gran ciudá, la ciudá de xoya eterna, la ciudá impenetrable del dios Indra, la magnífica capital del mundu dotada con nueve ximas precioses, la ciudá feliz, qu'abonda nun colosal Palaciu Real que s'asemeya a la casa divina onde reinen los dioses reencarnados, una ciudá brindada por Indra y construyida por Vishnukam’. Pa facilitar les conversaciones los habitantes del llugar referir a él como Krung Thep Maha Nakhon. El Llibro Guiness nun la reconoz como la ciudá col nome más llargu del mundu yá que ye un topónimu en desusu. El récord ostentar Taumatawhakatangihangakoauotamateturipukakapikimaungahoro-Nukupokaiwhenua kitanatahu, llomba de Nueva Zelanda, con 85 lletres, pero esto nun ye'l nome d'una ciudá.
Bangkok primeramente foi un pequeñu centru comercial y comunidá portuaria, llamada "Bang Makok" ("llugar de cirolares oliváceos"), sirviendo a la ciudá de Ayutthaya, que yera la capital de Siam hasta que cayera en manos de Birmania en 1767. La capital foi establecida en "Thon Buri" (agora parte de Bangkok) sobre'l llau oeste del 
ríu; enantes, en 1782, el rei "Caña I" construyó un palaciu sobre la vera esti y fixo de Bangkok la so capital, renombrándola "Krung Thep", que significa "ciudá d'ánxeles". El pueblu de Bangkok dexó d'esistir, pero'l so nome sigue siendo usáu polos estranxeros.
La área alministrativa especial de Bangkok cubre 8461.568,7 km², convirtiéndose na 68ª provincia más grande de Tailandia. La mayoría del área ocupar la ciudá de Bangkok, faciendo d'ella una de les ciudaes más grandes del mundu. El ríu Chao Phraya, que toma 372 km, ye'l principal accidente xeográficu de Bangkok. La cuenca del ríu Chao Phraya, la contorna de Bangkok y les provincies cercanes inclúin una serie d'enllanaes y deltes de los ríos que desagüen na badea de Bangkok, a unos 30 km al sur del centru de la ciudá. Esto dio llugar a la denominación de Bangkok como la "Venecia d'Oriente", debíu al númberu de canales y víes qu'estremen la área en parceles separaes de la tierres. D'antiguo la ciudá utilizaba estes canales, bien abondoses en Bangkok, como divisiones de los distritos de la ciudá. Sicasí, tres la rápida crecedera de la ciudá na segunda metá del sieglu XX, el plan foi abandonáu y adoptóse un sistema distintu de división.
Bangkok atopar a unos dos metros sobre'l nivel del mar, lo que provoca problemes pa la protección de la ciudá contra hinchentes mientres la temporada de los monzones. De cutiu, dempués d'un bastiu, l'agua nes canales y el ríu enchir de les riberes, dando llugar a graves anegamientos, como l'acaecida en 2011. L'Alministración Metropolitana de Bangkok (BMA) instaló más diques al llau de delles canales pa evitar que los niveles d'agua lleguen al nivel urbanu. Sicasí, hai delles desventaxes pa les amplies rutes de canal en Bangkok, yá que se rumorea que la ciudá funde un promediu de dos centímetros al añu yá que s'atopa dafechu nun banzáu.
Bangkok tien un clima tropical húmedu. La temperatura más alto rexistrada na ciudá foi de 40 °C en mayu de 1983, ente que la más baxa rexistrada tuvo llugar en xineru de 1955, cuando se rexistró 9,9 °C. Les temperatures más baxes fueron archivaes nos meses de xineru de 1924, 1955 y 1974, según n'avientu de 1999. L'añu más calorosu en Bangkok foi 1997 (con una media de 30 °C rexistraos nel aeropuertu Don Mueang) y el más fríu foi 1975 (con 26,3 °C). La temperatura diurno más fría foi de 19,9 °C n'avientu de 1992. Les xarazaes son daqué prácticamente desconocíes na ciudá, con un solu rexistru nos últimos cincuenta años.
Administrativamente, Bangkok ye una de los dos árees d'alministración especial de Tailandia, (la otra ye Pattaya), en que los ciudadanos voten pa escoyer al so gobernador, a diferencia d'en les otres 75 provincies ("changwat") de Tailandia. Na última elección gubernativa, en 2009, foi escoyíu gobernador "Mom Rajawongse Sukhumbhand Paripatra".
La dispersión urbana de la Gran Metrópolis de Bangkok estiéndese más allá de les fronteres de la provincia de Bangkok, esparnar nes provincies vecines de "Nonthaburi", "Samut Prakan" y "Pathum Thani". La provincia, como ye güei, foi creada en 1972, cuando l'anterior provincia de Bangkok ("changwat Phra Nakhon") foi fundida cola provincia "Thon Buri".
L'escudu de la ciudá amuesa al dios Indra qu'acaballa nes nubes sobre Erawan (Airavata), una criatura mitolóxica con forma d'elefante (dacuando representáu con tres cabeces). Na so mano Indra sostien un rayu relampagueante, que ye la so arma pa estornar la seca. L'escudu basar nuna pintura fecha por "Somdej Chaofa Kromphraya Narisra-nuwattiwong". El símbolu d'árbol de Bangkok ye'l ficus benjamina.
Bangkok cunta con cincuenta distritos ("khet", tamién llamaos "amphoe") como subdivisiones alministratives so l'autoridá llegal de BMA. De los cualos trenta y cinco pertenecen legalmente al este del ríu Chao Phraya y quince al oeste de la área conocida polos paisanos como antigua provincia de Thonburi (na actualidá distritu de Thon Buri). Siendo'l so códigu oficial, el siguiente:
La ciudá de Bangkok tien una población de 8 280 925 habitantes según el porcentaxe del censu de 2010. Sicasí hai namái 5 701 394 persones censaes, pertenecientes a 2 400 540 llares. 
Un gran númberu de la población mientres el día mover de provincies circundantes na rexón metropolitana de Bangkok, la población total ye 14 565 547. Bangkok ye una ciudá cosmopolita, el censu amosó que ye'l llar de 81 570 xaponeses y 55 893 ciudadanos chinos, según 117 071 expatriados procedentes d'otros países asiáticos, 48 341 d'Europa, 23 418 d'América, 5289 y 3022 d'Australia y África. Los inmigrantes de los países vecinos inclúin 303 595 birmanos, 63 438 camboyanos y 18 126 de Laos.
A pesar de que foi'l mayor núcleu de población de Tailandia dende'l so establecimientu como capital en 1782, la ciudá creció namái llixeramente a lo llargo de los sieglos XVIII y XIX. El diplomáticu británicu John Crawfurd, mientres la so visita a la ciudá en 1822, envaloró la so población en non más de 50 000 habitantes. Como resultáu de la medicina occidental trayida polos misioneros, según la creciente inmigración de dambos dientro de Siam y nel estranxeru, la población de Bangkok aumentó gradualmente como la ciudá modernizada nel sieglu XIX. Esta crecedera fíxose entá más pronunciáu na década de 1930, tres el descubrimientu de los antibióticos. Anque la planificación familiar y el control de natalidá introducir na década de 1960, la tasa de natalidá baxa foi más que compensada pol aumentu de la migración de les provincies, que la espansión económica aceleró. Tailandia diba tiempu que aportara a altamente centralizada en redol a la capital. En 1980 Bangkok tenía cincuenta y un vegaes mayor población que la de Hat Yai y Songkhla, el segundu centru urbanu más grande.
La mayoría de la población de Bangkok son d'orixe thai, anque los detalles sobre étnica de la ciudá nun tán disponibles nel censu nacional. El pluralismu cultural de la ciudá remontar a los primeros tiempos de la so fundación. Delles comunidaes étniques fueron formaes por inmigrantes y colonos, incluyendo los Khmer, del norte de Tailandia, Laos, Vietnam y Malasia.
Los más destacaos fueron los chinos, que desempeñaron un papel importante nel comerciu de la ciudá y convirtiéronse nel mayor grupu étnicu de la ciudá, envaloraos poblacionales inclúin hasta trés cuartes partes de la población en 1828 yeren chinos y casi la metá na década de 1950. Sicasí la inmigración china foi acutada dende la década de 1930 y cesó efectivamente dempués de la revolución china en 1949. Bangkok ye sicasí inda'l llar d'una gran comunidá china, cola mayor concentración en Yaowarat, el barriu chinu de Bangkok. 
La mayoría (91 per cientu) de la población de la ciudá ye budista. Otres relixones inclúin el islam (4,7 %), el cristianismu (2,0 %), el hinduismu (0,5 %), el sijismo (0,1 %) y el confucianismu (0,1 %). Amás de Yaowarat, la ciudá tamién tien otros barrios étnicos distintos. La comunidá india centrar en Phahurat, onde ta allugáu'l "Gurdwara Siri Guru Singh Sabha", fundáu en 1933. Khrua Ban en "Saep Saen Canal" ye'l llar de los descendientes del pueblu cham, que s'establecieron a finales del sieglu XVIII. 
Anque los portugueses que s'establecieron mientres el periodu de Thonburi dexaron d'esistir como una comunidá distinta, el so pasáu reflexar na ilesia de la Santa Cruz n'orellar oeste del ríu. De la mesma la catedral de l'Asunción en "Charoen Krung Road" ye unu de munchos edificios d'estilu européu nel antiguu Farang Quarter, onde los diplomáticos europeos y comerciantes vivieron mientres finales del sieglu XIX y a principios del sieglu XX. Mui cerca ta la mezquita Haroon, centru de la comunidá musulmana. Recién comunidaes de expatriados estableciéronse a lo llargo de "Sukhumvit Road", incluyida la comunidá xaponesa cerca de Soi Phrom Phong, y el barriu árabe y d'África del Norte a lo llargo de Soi Añada.
Bangkok ye'l centru económicu de Tailandia. El ríu "Chao Phraya" dexa que Bangkok funcione como puertu. La Bolsa de Comerciu de Tailandia ta allugada en Bangkok. El turismu ye una de les fontes principales d'ingresos.La ciudá contién munchos templos budistes (conocíos en tailandés como "Wats"), ente los más conocíos tán "Wat Pho" y "Wat Arun". La carretera o cai "Khaosan", cerca del complexu del Gran Palaciu, ye un destín popular pa mozos mochileros. Les instalaciones educativu y cultural de Bangkok inclúin delles universidaes (como la Universidá de Bangkok, el Asian institute of technology, el Bangkok Thonburi College, el SAE Institute Bangkok, etc., una academia de belles artes, un teatru nacional y un muséu nacional.
L'alimentu procesáu, la madera, y los texíos encabecen les esportaciones. Les plantes industriales inclúin molinos d'arroz, fábriques de cementu, aserraderos, refineríes de petroleu, y estelleros. La ciudá ye un centru de xoyería famosu, mercando y vendiendo plata y pieces de bronce.
Una complexa rede de canales ("khlong") dio a la ciudá'l llamatu la "Venecia del Este", cuando tol tresporte facer por barcu. Güei tán cegaos y convertíos en cais. Sicasí, munchos esisten realmente inda, con xente que vive a lo llargo d'ellos, y mercaos allugaos ellí tamién.
En 1999 terminóse'l metro aéreu de Bangkok, una llinia ferrial elevada doble oficialmente llamáu BTS. En xunetu de 2004 abrir al públicu la primer llinia del metro soterrañu de Bangkok. Los restos d'un fracasáu proyectu de ferrocarril eleváu (el proyectu "Hopewell") entá pueden vese dende la estación principal del ferrocarril hasta l'aeropuertu de "Don Mueang". Por cuenta de la crisis financiera asiática la construcción detúvose y les pilastres de formigón fueron abandonaos.
En xunetu de 2004, foi inauguráu un nuevu sistema de metro, el MRT, que xune la estación de ferrocarril del norte "Bang Sue" cola estación de ferrocarril "Hua Lamphong", cerca del centru, pasando pela parte esti de la ciudá. Conecta coles estaciones BTS "Mo Chit", "Asok" y "Sala Daeng".
Pa viaxes pol tren, la mayor parte de los pasaxeros empiecen los sos viaxes en "Hua Lamphong". Ellí, los trenes xunen Bangkok col sur de Malasia, "Chiang Mai" y más al norte, y "Khon Kaen" y más al nordeste.
N'autobús puede dise prácticamente a toles ciudaes y provincies dende Bangkok. Pa destinos del sudoeste y del oeste, los autobuses salen de la Terminal Sur d'Autobuses, al oeste de la ciudá. Pa destinos del sudeste, como "Pattaya" y "Ko Samet", los autobuses salen de la Terminal Este d'Autobuses, en "Ekkamai". Y pa tolos destinos del norte y nordeste, la Terminal Norte d'Autobuses en "Mo Chit", a la que se llega tantu por "Skytrain" como por metro.
El aeropuertu Internacional Suvarnabhumi, el más transitáu del Sudeste Asiáticu, ta alcontráu al sureste de la ciudá, agora yá arrodiáu per árees urbanes. La construcción del nuevu Aeropuertu Suvarnabhumi (pronúnciase "Suwannapum"), nel distritu "Bang Phli", de la provincia "Samut Prakan", al sudeste de la ciudá empezó en 2002. Dende la so inauguración en septiembre de 2006 convertir nel aeropuertu internacional oficial de Bangkok. Esti nuevu aeropuertu cunta con una llinia de tren con delles paraes hasta'l centru de Bangkok dende 2010 y otra llinia de tren exprés directa al centru de Bangkok dende 2011.
Bangkok foi la ciudá sede de los Xuegos Asiáticos de 1966, 1970, 1978, y 1998.
Bangkok ye la ciudá na que trescurren, ente otres, les películes "The Hangover 2, Ong-Bak" y "Bangkok Dangerous".
Bangkok tien relaciones de hermadad o alcuerdos de collaboración con 22 ciudaes en 15 países distintos. Les siguientes ciudaes formen parte d'esa rede:
Nematoda
Los nematodos (Nematoda, del griegu νῆμα "nema", "filo", ειδής "eidés" o οιδος "oyíos", "con aspeutu de"), tamién conocíos como nemátodos, nematodes y nematelmintos, son un filu de vemes pseudocelomados. Con más de 25.000 especies rexistraes y un númberu envaloráu enforma mayor, seique 500.000, formen el cuartu filu más grande del reinu animal polo que se refier al númberu de especies. Conócense vulgarmente como viermes redondos por cuenta de la forma del so cuerpu nuna corte tresversal.
Son organismos esencialmente acuáticos, anque abonden tamién n'ambientes terrestres. Estremar d'otros viermes por ser pseudocelomados, a diferencia de los anélidos que son celomados al igual que los animales cimeros. Esisten especies de vida llibre, marines, nel suelu, y especies parásites de plantes y animales, incluyendo'l home. Son axentes causales d'Enfermedaes de tresmisión alimentaria y provoquen enfermedaes como la triquinosis, filariasis, anisakiasis, anquilostomiasis, ascariasis, estrongiloidiasis, toxocariasis, etc. Sicasí'l númberu d'especies que parasitan directamente al home y les que parasitan plantes (nemátodos fitoparásitos) son un grupu bien pequeñu en comparanza al númberu d'especies del filu Nematoda. 
Representen 90% de toles formes de vida nel relieve oceánicu. El dominiu numbéricu de nematodas, de cutiu con más qu'un millón d'individuos per metro cuadráu, manifestar en que 80% de los organismos de los animales nel mundu son d'elles. la diversidá de los sos ciclos de vida y la so presencia en tantos llugares apunten que tengan un rol bien importante en munchos ecosistemes.
Nathan Cobb describió la ubicuidá de les nematodas na tierra asina:Si tou la material nel universu borrárase sinón les nematodas, el nuesu mundu inda se reconociera, anque remotamente, y si, como espíritos ensin cuerpu depués podríamos investigar lo, toparíamos los sos montes, llombes, valles, ríos, llagos y océanos represantado con una capa de nematodas. L'allugamientu de pueblos sería descifrable porque por cada ser humanu perdíu habría un númberu igual perdíu de nematodas. Inda quedaren los árboles en filo como pantasmes represantando nueses cais y carreteres. L'allugamientu de los varios plantes y animales inda podría descifrase, y, dáu conocencies abondes, en munchos casos entá les sos especies podríen determinase esaminando les sos conjuntados parásitos nematodos."
Nathan Cobb, nematólogo que describió mil especies de nematodos, clasificar en 1919 como'l filu "Nemata"; depués considerar una clase, "Nematoda", dientro del filu "Aschelminthes", pero anguaño volvióse a restablecer el so rangu de filu. "Aschelminthes" incluyía —amás de Nematoda— a Rotifera, Priapulida, Gastrotricha, Kinorhyncha, y Nematomorpha y inclusive pa dalgunos a Entoprocta. Dellos d'estos grupos yá nun se consideren rellacionaos ente sigo y fueron promovidos a filu. Sicasí, estudios recién indiquen que los nematodos sí taríen rellacionaos colos artrópodos y los priapúlidos nun superfilo Ecdysozoa (animales que camuden). 
Los nematodos inclúin especies tantu de vida llibre (monoxenos, metabólicamente independientes d'un hospedador) como parásitos (metabólicamente dependientes d'un hospedador pa siguir el so ciclu de vida). Son dioicos, esto ye, los dos sexos n'organismos separaos. Esiste una gran diversidá d'especies. Miden dende menos de 1 mm a 50 cm de llargu ya inclusive más. La fema de la especie "Placentonema gigantissima" llega a algamar los 8 metros y 2,5 centímetros de diámetru, siendo'l nematodo más grande conocíu; parasita la llibradura de los cachalotes y tien 32 ovarios.
Los nematodos son viermes redondos, tienen el cuerpu allargáu, cilíndricu y non segmentado, con simetría billateral. Con frecuencia, el machu tien un estremu posterior curvado o helicoidal con espículas copulatorias y, en delles especies, una bolsa caudal denominada "bursa". L'estremu anterior del adultu puede tener ganchiyos orales, dientes, o plaques na cápsula bucal, que sirven pa la unión a texíos, y pequeñes proyecciones de la superficie corporal conocíes como goches o papiles, que se cree que son de naturaleza sensitiva. Denominar anfidios, fasmidios o deiridios según la porción del cuerpu onde s'alcuentren.
La superficie esterior del vierme adultu ye bien resistente y denominar cutícula, de composición escleroproteica, de normal llisa, anque esisten delles especies con estriaciones o rugosidades cuticulares. So la cutícula atópense delles capes musculares y un espaciu compuestu de líquidu que funciona como un cadarma hidrostática llamáu pseudocele el cual favorez la distribución de nutrientes y la recueya de productos de escreción y nel cual tamién atopar les gónades. Tolos órganos “llexen” dientro d'esti líquidu. Los sistemes d'órganos internos consisten nun complexu gordón nerviosu (ganglios conectaos alredor del esófagu) y un sistema dixestivu bien desenvueltu con cápsula bucal (onde s'atopen los yá mentaos gabitos, dientes, plaques o papiles), esófagu, intestín y anu. Nun tienen sistema circulatoriu, de manera que pa mover el líquidu interno tienen de mover el cuerpu pa faer presión hidrostática. Les distintes especies varien de tamañu, dende unos cuantos milímetros (como'l "Strongyloides stercoralis") hasta más d'un metro de llargor ("Dracunculus medinensis" por casu), ya inclusive más.
La curva de la so crecedera ye logarítmica. La so llonxevidá ye variable, dende 1 mes hasta más de 10 años. Delles especies presenten mecanismos de resistencia a condiciones adverses. Recurren a un tipu de inhibición larvaria conocida como hipobiosis. La anhidrobiosis, por casu en "Ditylenchus dipsaci" (nematodo del ayu y de los tarmos), déxa-y sobrevivir mientres años nuna condición de secañu.
Los nematodos escarecen d'órganos respiratorios estremaos. Los adultos que viven como parásitos intestinales son principalmente anaerobios, nellos falta'l ciclu de Krebs y el sistema de citocromos, pero toos pueden utilizar l'osíxenu si ta disponible. Dellos nematodos de vida llibre y los estaos llibres de dellos parásitos, son aerobios obligaos, y polo tanto tienen ciclu de Krebs y citocromos, nun tener sistema respiratoriu bien desenvueltu.
La reproducción ye variable. Reprodúcense tantu por partenogénesis como por reproducción sexual. Los sexos tán casi siempres separaos; polo xeneral los machos son más pequeños que les femes. Los órganos reproductores son en proporción bien grandes y complexos. Nel machu tán formaos por testículos, vasos deferentes, visícula seminal y conductu eyaculatorio. Presenten unes espículas como órganos copulatorios, dacuando con una bursa o bolsa que lu ayudar na copulación amás d'órganos accesorios como'l gobernáculo. Los órganos reproductores de la fema consten d'ovarios, oviducto, receptáculu seminal, úteru y natura. La fema puede producir dende dellos cientos hasta millones de güevos. Polo xeneral, la fecundidá ye proporcional a la complexidá del ciclu de vida del parásitu.
Esisten dellos pocos Nematodos terrestres que son hermafrodites o partenogenéticos. Hai casos en que se desconocen los machos. Les especies hermafrodites son proterándricas, ye dicir los órganos masculinos y los espermatozoides desenvuélvense primero que los órganos femeninos y los óvulos. Nelles esiste un ovotestículo y polo xeneral se autofecundan. Los espermatozoides desenvuélvense primeru y son almacenaos nes visícules seminales. L'autofecundación asocede dempués de la formación y maduración de los óvulos. Dacuando surde un pequeñu númberu de machos que fecunden cruzadamente a los hermafroditas. 
Nos nemátodos pueden atopase dos tipos de ciclu de vida:
La boca colos sos llabios y el posterior tubu bucal revistíu de cutícula (estomodeo) son bien variables y dependen de l'alimentación que tenga cada especie. Pueden tener dientes, estiletes, plaques mandibulares... La farinxe, asitiada por detrás del tubu bucal, ye tubular, col espaciu interior en forma de triángulu y bien estrechu
La farinxe caltiense cerrada por cuenta de la elevada presión del líquidu pseudocelomático del so alredor. P'abrir y dexar el pasu del alimentu actúen los músculos de la farinxe, dispuestos radialmente a ella, xenerando ondes de contracción que dexen la so abertura en toa'l so llargor. Al relaxase, la farinxe vuelve cerrase. Delles especies, amás de los músculos radiales, tamién contienen esfínteres faríngeos, bien variables en númberu y disposición según los vezos alimenticios.
Dempués de la farinxe atopa'l intestín comunicaos por un esfínter faringointestinal. Tamién esiste un esfínter ente l'intestín y el rectu (intestinorectal) que desagua nun anu, simple nes femes y con cloaca nos machos. L'alimentu pasa pol intestín por aciu l'emburrie de los que lleguen pola farinxe. El rectu ta recubiertu de cutícula, polo que forma un proctodeo.
Les distintes especies de nematodos evolucionaron en diverses adaptaciones alimenticies. Nel casu de les especies zooparásitas (parásitos d'animales) tenemos:
Les especies fitoparásitas (parásites de plantes) tienen un órganu denomináu “estilete” cola cual puncionan y aliméntense frecuentemente del texíu del raigañu, particularmente de los vasos conductores, anque dalgunos pueden alimentase d'otros texíos de la planta.
El siguiente cladograma ta basáu en "Tree of Life" y amuesa les relaciones ente los distintos ordes de nematodos:
Los nematodos subdividiéronse de manera tradicional en dos clases, Adenophorea y Secernentea. Los criterios pa la so separación y pa la definición de les subclases y ordes qu'inclúin son morfolóxicos.
Clase Adenophorea
Clase Secernentea
Los recién estudios basaos n'analises de los xenes que codifican el ARN de la subunidad pequeña del los ribosomes, refundien resultaos bien distintos:
Clase Enoplea
Clase Chromadorea
Los nematodos parásitos de plantes o fitoparásitos pueden clasificase según el tipu de parasitismu qu'exercen sobre los sos güéspedes. Asina tenemos:
En numberosos xéneros desconozse'l tipu de parasitismu, como por casu en "Ditylenchus", "Criconemella" ("Mesocriconema"), "Helicotylechus", "Longidorus", "Paratrichodorus" "Belonolaimus", "Radopholus".
Toles especies fitoparásitas de nematodos] tienen estilete, lo qu'ayuda a estremales de les especies que pueden resultar beneficioses. Esisten, sicasí, especies que tienen estilete y nun son fitoparásitas, como'l casu del xéneru "Tylenchus," el cual ye fungívoro.
== Nematodos de vida llibre y benéficos pal home inclúyense aquellos nemátodos que nun son fitoparásitos, nin zooparásitos qu'afecten al humanu o animales domésticos. Quiciabes son el grupu mayoritariu dientro del Phylum Nematoda. Atópense representaos nemátodos saprófagos, fungívoros, bacteriófagos, depredadores, entomopatógenos, etc, tomando ambientes acuáticos y terrestres.
Esti grupu de nemátodos caracterizar por tener bacteries nel esófagu, que puede tresmitir a insectos, causándo-yos la muerte, por casu los xéneros "Steinernema" y "Heterorhabditis". Les bacteries arreyaes que s'identificaron son del xéneru "Xenorhabdus" y "Photorhabdus". Esti tipu de nemátodos tienen importancia dende'l puntu de vista del control biolóxicu.
El nematodo "Caenorhabditis elegans" foi'l primer organismu de que'l so xenoma llogróse un mapa completu, inclusive enantes de completase'l proyectu Xenoma Humanu.
"Meloidogyne incognita"
Coliséu
El Coliséu (en llatín: Amphitheatrum Flavium Romae) ye un anfiteatru de la dómina del Imperiu romanu, construyíu nel sieglu I y allugáu nel centru de la ciudá de Roma. Orixinalmente yera denomináu "Anfiteatru Flaviu" ("Amphitheatrum Flavium"), n'honor a la Dinastía Flavia d'emperadores que lu construyó, y pasó a llamase "Colosseum" por una gran estatua qu'había cerca, el Colosu de Nerón, que nun llegó hasta nós. Pol so caltenimientu y hestoria, el Coliséu ye unu de los monumentos más famosos de la antigüedá clásica. Foi declaráu Patrimoniu de la Humanidá en 1980 pola Unesco y una de Les Nueves Siete Maravíes del Mundu Modernu el 7 de xunetu de 2007.
Na antigüedá tenía un aforu pa unos 12 000 espectadores, con ochenta files de graes. Los que taben cerca del sable yeren l'Emperador y el senadores, y a midida que xubíase asitiábense los estratos inferiores de la sociedá. Nel Coliséu teníen llugar lluches de gladiadores y espectáculos públicos. Construyóse xusto al este del Foru Romanu, y les obres empezaron ente 70 d. C. y 72 d. C., sol mandatu del emperador Vespasiano. L'anfiteatru, que yera'l más grande enxamás construyíu nel Imperiu romanu, completar en 80 d. C. pol emperador Titu, y foi remocicáu mientres el reináu de Domicianu. La so inauguración duró 100 díes, participando nella tol pueblu romanu y morriendo na so celebración decenes de gladiadores y fieres que dieron la so vida pol placer y l'espectáculu del pueblu. 
El Coliséu usóse mientres casi 500 años, celebrándose los últimos xuegos de la hestoria nel sieglu VI, abondo más tarde de la tradicional fecha de la cayida del Imperiu romanu d'Occidente en 476 d. C. Los bizantinos tamién lo utilizaron mientres el sieglu VI. Amás de les engarradielles de gladiadores, munchos otros espectáculos públicos teníen llugar equí, como naumaquies, caza d'animales, execuciones, recreaciones de famoses batalles y obres de teatru basaes na mitoloxía clásica. L'edificiu dexó d'emplegase pa estos propósitos na Alta Edá Media. Más tarde, sirvió como abellugu, fábrica, see d'una orde relixosa, fortaleza y cantera. De les sos ruines estráxose abondo material pa la construcción d'otros edificios, hasta que foi convertíu en santuariu cristianu, n'honor a los cautivos martirizaos mientres los primeros años del cristianismu. Esta midida contribuyó a detener el so espoliu y a que se caltuviera.
Anque la estructura ta seriamente estropiada por cuenta de los terremotos y los picapedreros, el Coliséu siempres foi vistu como un iconu de la Roma Imperial y ye unu de los exemplos meyor calteníos de la arquitectura romana. Ye una de les atracciones turístiques más populares de la moderna Roma y entá ta bien amestáu a la Ilesia católica romana, polo que'l papa encabeza'l viacrucis hasta l'anfiteatru cada Vienres Santu.
En 29 e.C. el cónsul romanu Estatilio Tauro construyó un anfiteatru nel Campu de Marte, el primeru de gran tamañu de la ciudá, con toles instalaciones necesaries. Esti edificiu quedó destruyíu nel Gran quema de Roma del añu 64, surdiendo la necesidá d'un nuevu anfiteatru pa la urbe romana.
Les obres del Coliséu empezaron sol mandatu del emperador Vespasiano, ente 70 y 72 d. C. L'allugamientu escoyíu yera un llanu ente les llombes de Celio, Esquilino y Palatín, al traviés del cual fluyía una corriente enriada. L'allugamientu onde se construyó l'anfiteatru fuera afaráu años tras pol Gran Quema de Roma en 64 d. C., y aprovechando esta circunstancia, Ñerón apoderar de gran parte del terrén pa edificar la so residencia: la grandiosa Domus Aurea. Nella ordenó construyir una llaguna artificial, la "Stagnum Neronis", arrodiada de xardinos y pórticos. El yá esistente aguaduchu de "Aqua Claudia" amplióse por que llegara hasta esa zona, y la xigantesca estatua de bronce conocida como'l Colosu de Ñerón asitióse al llau de la entrada de la Domus Aurea. D'esta estatua recibe l'anfiteatru'l nome de "coliséu".
La área tresformar mientres el reináu de Vespasiano y los sos sucesores. Anque se caltuvo'l Colosu, baltóse bona parte de la Domus Aurea. El llagu rellenóse y la tierra sirvió como allugamientu pal nuevu Anfiteatru Flavio. Construyéronse escueles de gladiadores y otros edificios rellacionaos pela redolada, onde enantes s'atopaba la "Domus Aurea". Según una inscripción reconstruyida que s'atopó nel llugar, "l'emperador Vespasiano ordenó qu'esti nuevu anfiteatru alzárase usando'l so parte del botín como xeneral". Esto puede referise a la gran ayalga que robaron los romanos tres la so victoria na Gran Rebelión Xudía de 70 d. C. El Coliséu puede asina ser interpretáu como un gran monumentu triunfal, siguiendo la tradición de celebrar les grandes victories. La decisión de Vespasiano de construyir el Coliséu nel allugamientu del llagu de Ñerón puede trate como un xestu popular pa devolver a la xente uno parte de la ciudá de la que Ñerón apoderárase pa usu esclusivu. Al contrariu que munchos otros anfiteatros, que se topaben pela rodiada de la ciudá, como'l Anfiteatru Castrense, el Coliséu llevantábase xusto nel centru de la urbe, asitiándolo lliteral y simbólicamente nel corazón de Roma.
Ente los sieglos V y VI prohibieron les lluches de gladiadores y d'animales selvaxes, y nel sieglu XIII'l Coliséu convertir en fortaleza. L'últimu espectáculu qu'allugó'l Coliséu del que se tien noticia ye nel añu 523 por orde del rei godu Teodoricu. Darréu l'anfiteatru foi abandonáu, ya inclusive parte de les sos piedres, como la de tantos otros edificios históricos de los Foros Imperiales, utilizáronse como canteres pa otros edificios más modernos. Foi namái a finales del sieglu XIX cuando s'escavó la estructura sol sable, y volvió ser símbolu de la gloria de Roma.
El Coliséu allugó espectáculos como les "venationes" (engarradielles d'animales) o los "noxii" (execuciones de prisioneros por animales), según les "munera": engarradielles de gladiador. Calcúlase que nestos xuegos morrieron unes 200 000 persones. Coles mesmes, celebrábense "naumachiae", espectaculares batalles navales que riquíen anubrir el sable d'agua. Ye probable que fueren nos primeros años, enantes de construyise los suétanos sol sable. El Coliséu tenía un avanzáu sistema de canalización d'agua que dexaba enllenar y balerar rápido'l pisu inferior.
Desconozse la identidá del arquiteutu del edificiu, como asocedía polo xeneral cola mayoría de les obres romanes: les edificaciones públiques alzar pa mayor gloria de los emperadores. A lo llargo de los años embaraxáronse los nomes de Rabirio, Severu, Gaudencio o inclusive Apolodoro de Damascu, anque se sabe qu'esti postreru llegó a Roma nel añu 105.
Cuando Vespasiano morrió en 79, el Coliséu yá taba completu hasta'l tercer pisu. El so fíu Titu terminó'l nivel cimeru ya inauguró l'edificiu en 80. Dión Casio diz que se mató a más de 9000 animales selvaxes mientres los xuegos inaugurales del anfiteatru. Más palantre remocicóse l'edificiu sol mandatu del fíu pequeñu de Vespasiano, l'apocayá nomáu emperador Domicianu, quien construyó'l hipogeo, túneles soterraños que s'usaben p'agospiar animales y esclavos. Tamién añedió una galería na parte cimera del Coliséu p'aumentar el so aforu.
En 217, el Coliséu foi gravemente estropiáu por un gran quema (causáu por una nube eléctrica, según Dión Casio) que destruyó'l suelu de madera nel interior del anfiteatru. Nun se reparó del tou hasta 240 y siguióse remocicando en 250 o 252, y de nuevu nel añu 320. Una inscripción recueye que delles partes del Coliséu fueron restauraes por Teodosio II y Valentiniano III (que reinaron de 425 a 450), posiblemente pa reparar los daños que causó un terremotu en 443; les obres prosiguieron en 484 y 508. El sable siguía usándose pa competiciones hasta bien entráu'l sieglu VI, rexistrándose la última engarradiella de gladiadores de la hestoria cerca del 435. La caza d'animales siguió a lo menos hasta l'añu 523.
El Coliséu esperimentó grandes cambeos nel so usu mientres el periodu medieval. A finales del sieglu VI construyóse una pequeña ilesia dientro de la estructura del anfiteatru, anque aparentemente nun-y dio un significáu relixosu al edificiu enteru. El sable tresformar nun campusantu. Los numberosos espacios ente les arcades y so los asientos convertir en fábriques y abelugos, y según les fontes arrendar hasta'l sieglu XII.
Mientres el papáu de Gregorio Magno, munchos de los monumentos antiguos pasaron a manos de la Ilesia, que yera la única autoridá efectiva. Sicasí, escarecía de recursos pa caltenelos, polo que cayeron nel abandonu y l'espoliu. Na Edá Media, la decadencia de la ciudá afectó a tolos monumentos imperiales. Los terremoto de 801 y 847 provocaron grandes estroces nun edificiu prácticamente abandonáu nes contornes de la ciudá medieval.
Cuando en 1084 el papa Gregorio VII foi espulsáu de la ciudá, munchos monumentos pasaron a manos de families nobles romanes, que los usaron como fortaleces. Alredor de 1200 la familia Frangipani apoderar del Coliséu y fortificar, usándolo de forma asemeyada a un castiellu y convirtiéndolo na so área d'influencia. El Coliséu foi camudando de manos hasta 1312, en que volvió a la Ilesia.
El gran terremotu de 1349 estropió severamente la estructura del Coliséu, faciendo que'l llau esternu sur derrumbárase. Munches d'eses piedres desprendíes fueron recuperaes pa construyir palacios, ilesies (incluyíu'l Vaticanu), hospitales y otros edificios en toa Roma. Una orde relixosa asitiar nel terciu norte del Coliséu y siguió habitándolo hasta principios del sieglu XIX. La piedra del interior del anfiteatru foi picada por demás, pa reutilizala n'otra parte o (en casu de la fachada de mármol) quemar pa llograr cal vivo. Les abrazaderes de bronce que sosteníen la mampostería fueron arrincaes de les parés, dexando numberoses marques. Entá güei pueden reparase felicidaes "repulgos" nel edificiu.
A lo llargo de los sieglos XV y XVI, el travertino que lo anubría foi arrincáu pa emplegalo n'otres construcciones, por casu, el Palaciu Barberini y el Puertu de Ripetta. Un conocíu dichu llatinu reza "Quod non fecerunt Barbari, fecerunt Barberini" (lo que nun fixeron los bárbaros, facer los Barberini). Tamién s'utilizó pa quemar y llograr cal. L'espoliu de piedres siguió hasta 1749, en que Benedicto XIV consagró'l monumentu como llugar santu en memoria de los mártires ellí executaos (magar se cree que la mayoría d'éstos fueron martirizados nel Circu Máximu). 
Nel sieglu XIX, otra manera, empezaron una serie d'obres pa estabilizar munchos monumentos antiguos. En 1820 termináronse dellos contrafuertes que son claramente estremables güei día, y ensin los cualos l'edificiu probablemente derrumbaríase. Mientres tol sieglu asocedieron obres d'afitamientu y meyora, nun procesu qu'entá sigue.
El Coliséu ye ensin dulda unu de los grandes curiosos turísticos de Roma. Foi lleváu al cine en múltiples ocasiones, destacando sobremanera la reconstrucción dixital amosada na película "Gladiator".
En 1980, la Unesco declaró'l centru históricu de Roma, incluyíu'l Coliséu, Patrimoniu de la Humanidá. Dende 2000, les autoridaes caltienen l'edificiu allumáu mientres 48 hores cada vegada qu'en dalgún llugar del mundu se-y conmuta o aplaza una sentencia de muerte a un condergáu.
Esti monumentu de la Roma Clásica foi designáu una de Les Nueves Siete Maravíes del Mundu Modernu, según la designación honorífica realizada en Lisboa el 7 de xunetu de 2007, nel marcu del concursu "New 7 Wonders", entamáu pol suizu Bernard Weber, del cual la Unesco desmarcóse dafechu.
El Coliséu foi desallugáu'l 7 d'agostu de 2011 por una alarma de bomba, que resultó inesistente. Una llamada telefónica informara qu'había una llata con cables colgando. Según l'alcalde de Roma, "Tenía daqué de trementina, una batería y dos cables, pero nengún material esplosivo".
El terrén de xuegu puramente dichu yera un óvalu de 75 por 44 metros, y en realidá yera una plataforma construyida en madera y cubierta de arena. Tol sosuelu yera un complexu de túneles y cuartóns (el hipogeo) nel que s'agospiaba a'l gladiadores, a los condergaos y a los animales. El suelu disponía de delles trampillas y montacargas que comunicaben col suétanu y que podíen ser usaes mientres l'espectáculu.
El planu del sable tenía un completu sistema de drenaxe, conectáu a cuatro pimpanos cloaques. Suxurióse qu'obedecen a la necesidá de sacupar l'agua tres los espectáculos navales. Sicasí, paez ser que yá Domicianu, abandonando la idea de la naumaquia, pavimentó les cloaques y asitió nel sable los montacargas pa los combates de gladiadores. La cubierta de madera yá nun se caltién, colo que tol llaberintu soterrañu permanez güei al campu.
El Coliséu romanu foi quiciabes la obra más grandiosa de l'arquitectura romana, y nél utilizaron les más variaes técniques de construcción. Les pilastres y los arcos son de travertino asitiáu ensin argamasa. Nes partes inferiores y nos suétanos emplegó la toba de la mesma. Munchos d'estos sillares diben suxetos con grapes metáliques. Les bóvedes que sostienen la cávea fixéronse virtiendo argamasa de cementu directamente sobre cimbles de madera, una innovación qu'allixeraba la fábrica. 
El fechu de que l'edificiu allugárase sobre una laguna obligó a escavar hasta 14 metros de llimos inservibles y realizar una cimentación de casi 13 metros de "opus cementicium" (filaes d'argamasa de cal y piedres alternaes).
L'ampliu graderíu interior taba estremáu en "gradus", pisos reservaos pa les distintes clases sociales:
Amás, dellos ordes sociales, como los tribunos, sacerdotes o la milicia, teníen sectores reservaos. 
L'accesu dende los pasiellos hasta les graes producíase al traviés de los "vomitorios", llamaos asina porque dexaben salir una enorme cantidá de xente en poco tiempu. Taben tan bien diseñaos que los 50.000 espectadores podíen ser sacupaos en pocu más de cinco minutos.
La fachada articular en cuatro ordes, que les sos altores non corresponder colos pisos interiores. Los trés ordes inferiores formar 80 arcos sobre pilastres y con semicolumnas adosaes que soporten un entablamento puramente decorativu. El cuartu formar una paré ciega, con pilastres adosaes y ventanes n'unu de cada dos baldíos.
Al respective de los aspeutos estéticos, vemos la combinación d'arcu y dintel y la superposición d'ordes toscanu, xónicu y corintiu. L'últimu pisu tien un estilu indefiníu que foi catalogáu nel sieglu XVI como compuestu. Yera corriente superponer estilos distintos en pisos socesivos, pero nun yera habitual faer edificios con cuatro ordes superpuestos. Les comunicaciones ente cada pisu realizábense al traviés d'escaleres y galeríes concéntriques.
El Coliséu cuntaba con una cubierta de tela desplegable aicionada por aciu polees. Esta cubierta, fecha primero con tela de vela y depués sustituyida por llinu (más llixeru), sofitar n'un treme de cuerdes del que poco se sabe. Cada sector de tela podía movese por separáu de los d'alredor y yera remanáu por un destacamentu de marineros de la flota romana.
Na parte cimera de la fachada identificáronse los buecos nos que s'asitiaben los 250 mástiles de madera que soportaben los cables. Al paecer les cuerdes fondiar nel suelu, pos otra manera los mástiles soportaríen demasiáu pesu. Con esi envís había un aníu concéntricu de piedres o "cipos" asitiaos a 18 metros de la fachada na escampada esterior, y que tamién dexaben controlar el públicu pa evitar aglomeraciones. La franxa ente la fachada y los cipos taba pavimentada con travertino.
El Coliséu Romanu empezar ente'l 70 y 75 a.C , terminar nel sieglu I 
El 7 de xunetu de 2007 el Coliséu Romanu foi declaráu una de les actuales 7 maravíes del mundu .
El Coliséu usar pa engarradielles de gladiadores, según una gran variedá d'eventos. Los espectáculos, llamaos "munera", siempres yeren patrocinaos por ciudadanos en cuenta de pol Estáu. Teníen un fuerte elementu relixosu, pero tamién yeren una demostración de poder ya influencia familiar, y resultaron ser increíblemente populares na plebe. Otru espectáculu popular yera la caza d'animales, o "venatio". Nella usaben una gran variedá de besties selvaxes, la mayoría importaes d'África, como rinocerontes, hipopótamos, elefantes, xirafes, lleones, panteres, lleopardos, cocodrilos y avestruces. Les batalles y la caza representar en escenarios con árboles y edificios móviles. Estos festexos celebrábense dacuando a gran escala; dizse que Traxano celebró les sos victories en Dacia en 107 con xuegos nos que participaron 11.000 animales y 10.000 gladiadores, desenvolviéndose mientres 123 díes.
Mientres los primeros díes del Coliséu, el escritores clásicos dicíen que l'edificiu sirvía pa "naumachiae" (más conocíes como "navalia proelia") o simulaciones de batalles navales. Les fontes que nos cunten los xuegos inaugurales que fixo Titu nel añu 80 describen que'l pisu inferior enllenar d'agua p'amosar a caballos y toros primeramente entrenaos nadando. Tamién nos rellaten una recreación d'una famosa batalla naval ente los griegos de Corfú y los corintios. Esto foi oxetu d'alderique polos historiadores, yá que, anque enllenar l'edificiu d'agua nun presentara problemes, nun ta claru cómo podíen faer que l'arena fuera impermeable, nin si hubiera espaciu abondu por que los barcos de guerra moviérense. Suxurióse que les fontes falaben d'otru llugar, o que'l Coliséu tenía nos sos oríxenes un anchu canal inundable que diba hasta la so exa central, y que darréu sería sustituyíu pol hipogeo.
El poeta Marcial tamién se fixo ecu de dichos xuegos inaugurales, y más concretamente, descríbenos una llucha de gladiadores que pasaría a la hestoria, la de Vero y Prisco. Dambos llucharon hasta la galdidura ante l'emperador Titu, ensin que nengún de los dos llegara a imponese sobre l'otru. Tal enfotu y capacidá de resistencia foi compensáu col clamor popular, que llevó al César a perdona-yos. Tan escepcional foi esti fechu que Marcial recoyer na so obra Liber spectaculorum.
Coles mesmes faíense "sylvae" o recreaciones de paisaxes naturales nel sable. Pintores, técnicos y arquiteutos construyíen una simulación d'un monte con árboles y parrotales reales que se llantaben nel suelu del sable. Poníen animales pa poblar el paisaxe y ablucar al ensame. Esos escenarios podríen usase a cencielles p'amosar una redolada natural a la población urbana, o como telón de fondu pa la caza o obres que narraben episodio mitolóxicos. Dacuando usábense pa execuciones nos que l'héroe de la hestoria interpretáu pol condergáu a muerte- yera asesináu de manera espantible pero mitológicamente auténtica, siendo taramiáu por besties o quemáu hasta la muerte.
El Coliséu ye la mayor atracción turística de Roma y miles de turistes paguen cada añu por entrar y ver el sable. Alluga igualmente un muséu dedicáu al divos griegu Eros, nel pisu cimeru del edificiu. Parte del suelu del sable foi reconstruyíu. Unu de los usos actuales del Coliséu ye la procesión del Vía Crucis, presidida pol Papa, los Vienres Santus.
Mientres enforma tiempu consideróse al Coliséu como la escena de numberosos martirios de los primeres cristianos. De toes formes, esta creencia paez surdir mientres el sieglu XVI. Les fontes romanes y de la Alta Edá Media referir a martirios cristianos en llugares de Roma vagamente descritos (nel anfiteatru, nel sable, etc.) pero ensin especificar cuál; había, ello ye que numberosos estadios, anfiteatros y circos en Roma. De cutiu dizse que San Telémaco, por casu, morrió nel Coliséu, pero Teodoreto, nos sos escritos alrodiu de esta muerte, diz que finó nel estadiu ("eis to stadio"). El martiriu de San Ignacio de Antioquía asocedió en "l'arena", según les fontes, pero ensin concretar "cuál" sable.
Na Edá Media, el Coliséu en concencia nun yera vistu como un llugar sagráu. El so usu como fortaleza y depués como cantera demuestra la poca importancia espiritual que se-y atribuyía, nun tiempu nel que los llugares acomuñaos con mártires yeren bien veneraos. Nun taba incluyíu nos itinerarios aconceyaos pa usu de los pelegríns nin n'obres tales como la "Mirabilia Urbis Romae" ("Maravíes de la ciudá de Roma"), del sieglu XII, que diz qu'el Circu Flaminio -y non el Coliséu- foi'l llugar onde asocedieron estos martirios. Parte de la estructura taba habitada por una orde cristiana, pero aparentemente nun teníen motivos relixosos nin espirituales pa vivir ellí.
Paez que mientres los sieglos XVI y XVII empezó a considerase llugar santu al Coliséu. Dizse que'l papa Pío V encamentó que los pelegríns axuntaren arena del Coliséu como si fuera una reliquia, yá que taba trescalada d'el sangre de los mártires. Esta de xuru foi una visión minoritaria hasta que se fixo popular casi un sieglu más tarde por Fioravante Martinelli, que pueso al Coliséu a la cabeza d'una llista de llugares sagraos por causa de los martirios que nellos se celebraron, nel so llibru "Roma ex ethnica sacra", de 1653.
Evidentemente, el llibru de Martellini tuvo un claru efectu na opinión pública. Como respuesta a la propuesta que dellos años dempués fixo'l Cardenal Altieri de convertir el Coliséu nuna plaza de toros, Carlo Tomassi publicó un panfletu como protesta a lo que consideraba una profanación. El discutiniu que siguió persuadió al papa Clemente X por que cerrara les arcaes esternes del Coliséu y declarar santuariu cristianu, anque l'alderique sobre qué sacru yera l'edificiu siguiría por dalgún tiempu más.
A pidimientu de san Leonardo de Porto Maurizio, el papa Benedicto XIV prohibió que s'usara'l Coliséu como cantera y alzó un Viacrucis alredor del sable, que permaneció ellí hasta febreru de 1874. San Benito José Are pasó los últimos años de la so vida ente los murios del Coliséu, viviendo de la caridá de los fieles, hasta la so muerte en 1783. Dellos papes del sieglu XIX mandaron realizar trabayos d'arreglu y restauración nel Coliséu, polo que l'edificiu entá caltién una conexón cola cristiandá. Punxéronse cruces en dellos puntos alredor del sable y cada Vienres Santu el Papa encabeza una procesión al anfiteatru en memoria de los mártires cristianos.
Siendo un iconu de la cultura occidental, el Coliséu apaeció en numberoses películes y obres d'arte de la cultura popular:
La fama de Coliséu como llugar d'entretenimientu fixo qu'el so nome fuera aplicáu a otros edificios públicos modernos, particularmente nos Estaos Xuníos, onde teatros, sales de conciertos y estadios llámense comúnmente "coliseos".
Poliomielitis
La poliomielitis (del griegu "πολιός", "poliós": gris; y de "µυελός", "myelós": refiriéndose a la migollu espinal), ye una enfermedá infeiciosa, tamién llamada de forma embrivida polio, qu'afecta principalmente al sistema nerviosu. La enfermedá producir el virus poliovirus. Llámase infantil porque les persones que contraen la enfermedá son principalmente neños. Tresmitir de persona a persona al traviés de secreciones respiratories o pola ruta fecal oral. La mayoría de les infecciones de polio son asintomáticas. Solo nel 1 % de casos, el virus entra al sistema nerviosu central (SNC) vía la corriente sanguínea. Dientro del SNC, el poliovirus preferentemente infecta y destrúi les neurones motores. Esa destrucción de neurones causa debilidá muscular y "paralís agudu flácida".
La poliomielitis ye más probable qu'asoceda en neños de 4 a 15 años en climes templaos, en branu templáu y iviernu un pocu fríu. Ye una enfermedá bien infeiciosa, pero se combate cola vacunación. La enfermedá afecta al sistema nerviosu central. Na so forma aguda causa inflamación nes neurones motores de la migollu espinal y del celebru y lleva a la paralís, atrofia muscular y bien de cutiu deformidá. Nel peor de los casos puede causar paralís permanente o la muerte al paralizase'l diafragma.
El 24 d'ochobre celébrase'l Día Mundial escontra la Poliomielitis.
La enfermedá describióse per primer vegada pol alemán Jakob Heine en 1840. Mientres les epidemies agudes de polio a principios del sieglu XX, definiéronse delles categoríes de poliomielitis pa clasificar la estensión y gravedá de la enfermedá.Dos patrones básicos d'infección por polio describiéronse: una de menor cuantía, que nun afectaba'l sistema nerviosu central (SNC), llamáu "polio albortivu", y l'enfermedá mayor, con paralís o non. 
La poliomielitis empezó a controlase en 1949 cuando'l bacteriólogu John Franklin Enders llogró faer crecer los virus en llaboratoriu dientro de texíos. Basándose nesa técnica l'epidemiólogu Jonas Edward Salk desenvolvió una Vacuna contra la poliomielitis vacuna pa los trés tipos de poliomielitis conocíos. Tres les pruebes clíniques pertinentes que demostraron que yera segura, en 1954 empezóse la inoculación. La vacuna Salk, como la conoz, ye inyectable.
En 1964 autorizóse otra Vacuna contra la poliomielitis vacuna que fuera desenvuelta por Albert Bruce Sabin. Llamar trivalente porque atacaba a los trés tipos de virus mentaos. A diferencia de la vacuna de Salk ésta alministrábase per vía oral, polo que bien rápido la Sabin sustituyó a la Salk.
En bien pocu tiempu hubo campañes masives de vacunación y de resultes de too ello, el 21 de xunu de 2002, la Organización Mundial de la Salú (OMS) declaró a la Rexón Europea llibre del virus de la polio. Esta rexón ta formada por 51 países y 850 millones d'habitantes. L'últimu casu, nesta rexón, dar en Turquía en payares de 1998.
En 1988, la OMS entamó un programa mundial de erradicación. “Cuando empecipiamos la campaña de erradicación en 1988, la polio dexaba paralíticos tolos díes a más de mil neños”, informó la doctora Gro Harlem Brundtland, la entós direutora xeneral de la OMS, quien añedió: “En 2001 hubo muncho menos de mil casos en tol añu”. 
La polio yá solo ta activa en menos de diez países esto haise llográu gracies a la xestión que fixo Rotary International, afigurada na so obra bandera poner fin a la polio y erradicarla por completu pero van precisase más fondos pa erradicarla por completu.
En mayu de 2014, la OMS fixo pública una nota d'alerta pola situación d'estensión de la poliomielitis n'árees reinales y non reinales, en concretu: Pakistán y Afganistán, n'Asia central, Siria ya Iraq n'Oriente Mediu, y Camerún y Guinea Ecuatorial n'África central.
La Organización Mundial de la Salú declara qu'una zona ta llibre d'una enfermedá cuando trescurren tres años ensin que se dea nengún casu.
En 1994, la OMS consideró a la Rexón d'América (36 países) llibre de polio, nel añu 2000 facer cola Rexón del Pacíficu (37 países, incluyendo China). En xunu de 2002 declarar a Europa zona llibre de polio, lo que supon pa les sos 870 millones d'habitantes “el mayor llogru del nuevu mileniu en materia de salú pública”.
La OMS empezó la so campaña pa erradicar la poliomielitis en 1988. Nesa dómina siguía siendo reinal en tol mundu, y de fechu aquel añu hubo 350.000 infectaos. Mientres 2005, namái unes 1.880 persones en tol mundu contraxeron la enfermedá. A empiezos de 2006, y dempués de ser erradicada de Exiptu y Níxer, la OMS declaró que namái queden cuatro países nel mundu en que la enfermedá sigue siendo reinal. Estos son Nixeria, India, Pakistán y Afganistán. La OMS, Unicef, los Centros pal Control y la Prevención d'Enfermedaes d'Estaos Xuníos (CDC) y Rotary International anunciaron que van doblar los esfuerzos naquellos países, colo cual envaloren qu'en dos años más nun se van producir nuevos casos de la enfermedá. Depués va haber qu'esperar 3 años más por que la poliomielitis seya declarada oficialmente como erradicada.
Si consíguese va ser la tercer enfermedá infeiciosa esaniciada de la cara de la Tierra. La primera foi la viruela, y la segunda la peste bovino. Sicasí, en 2014, esti oxetivu vese entá non cercanu yá que se comprobó tresmisión del microorganismu y la presencia de la enfermedá en diversos países, como: Pakistán, Afganistán, Iraq, Siria, Nixeria, Guinea Ecuatorial, Camerún y Etiopía. Echar# voz de nos 4 primeros meses de 2014 un total de 68 casos incluyendo dalgunos en países non reinales (en 2013 fueron 417 casos rexistraos)
La poliomielitis ye una infección causada por un miembru del xéneru Enterovirus conocíu como poliovirus (PV). Esti grupu de virus ARN prefier el tracto gastrointestinal ya infecta y causa enfermedá solo nos seres humanos. La so estructura ye bien senciella, compuesta d'un solu xenoma ARN de sentíu (+) zarráu nun pulgu de proteínes llamada cápside. Amás de protexer el material xenético del virus, les proteínes de la cápside del poliovirus dexa la infección esclusiva de ciertos tipos de célules nel hospedador. Identificáronse trés serotipos de poliovirus: el poliovirus tipu 1 (PV1), tipu 2 (PV2), y el tipu 3 (PV3), cada unu con una secuencia de proteínes na cápside llixeramente distintes. Los trés serotipos son desaxeradamente bederres y producen los mesmos síntomes de la enfermedá. El PV1 ye la forma más común, y la más estrechamente rellacionada col paralís causáu pola poliomielitis.
Les persones espuestes al virus, yá seya por infección o pola inmunización cola vacuna contra la poliomielitis, desenvuelven inmunidá protectora. Los individuos inmunes tienen los anticuerpos IgA contra la poliomielitis presentes nes amígdalas y el tracto gastrointestinal y son capaces de bloquiar la replicación del virus, ente que los anticuerpos IgG y IgM contra PV puede prevenir l'espardimientu del virus a les neurones motores del sistema nerviosu central. La infección o la vacunación con un serotipo de poliovirus nun apurre inmunidá contra los otros serotipos, y l'inmunidá plena rique la esposición a cada serotipo.
La poliomielitis ye altamente contaxosa y arrobínase fácilmente de persona a persona.
Neumonía
La neumonía o pulmonía ye una enfermedá del sistema respiratoriu que consiste na inflamación de los espacios alveolares de los pulmones. La mayoría de les vegaes la neumonía ye infeiciosa, pero non siempres ye asina. La neumonía puede afectar a un lóbulu pulmonar completu (neumonía lobular), a un segmentu de lóbulu, a los alvéolos próximos a los bronquios (bronconeumonía) o al texíu intersticial (neumonía intersticial). La neumonía fai que'l texíu que forma los pulmones vease robrizu, enchíu y vuélvase doliosu. Munchos pacientes con neumonía son trataos por médicu de cabecera médicos de cabecera y nun ingresen nos hospitales. La neumonía adquirida na comunidá (NAC) o neumonía extrahospitalaria ye la que s'adquier fora de los hospitales, ente que la neumonía nosocomial (NN) ye la que s'adquier mientres la estancia hospitalaria, una vegada trescurríes les 48 hores o dos selmanes dempués de recibir l'alta.
La neumonía puede ser una enfermedá grave si nun se detecta a tiempu, y puede aportar a mortal, especialmente ente persones d'edá avanzada y ente los inmunodeprimidos. En particular los pacientes de sida contraen frecuentemente la neumonía por "Pneumocystis".
Les persones con fibrosis quística tienen altu riesgu de carecer neumonía por cuenta de que de cutio atrópase fluyíu nos sos pulmones.
Puede ser altamente contaxosa, una y bones el virus trémase rápido nel aire; yá que puede arrobinase per mediu de tusides, tos y mucosidad; un paciente que careció neumonía puede quedar con remortines d'ésta nel so organismu por enforma tiempu, esto facer potencialmente contaxosu y les persones más propenses a contraer son les que tean en cursu d'una gripe o un cuadru asmático, ente otres enfermedaes del aparatu respiratoriu.
Los enfermos de neumonía infeiciosa de cutiu presenten una tos que produz un esputo (flema) de color marrón o verde y una fiebre alta que puede dir acompañada de respigos febriles. La disnea ye'l signu tempranu más específicu y sensible. El dolor torácicu pleuríticu tamién ye común, ésti ye un dolor agudu o punchante qu'apaez o empiora cuando s'alienda fondu. Los enfermos de neumonía pueden tusir sangre, sufrir dolores de cabeza o presentar una piel sudorosu y húmedo. Otros síntomes posibles son falta de mambís, cansanciu, cianosis, estomagades, vultures y dolores articulares o musculares. Les formes menos comunes de neumonía pueden causar otros síntomes, por casu, la neumonía causada por "Legionella", yá que puede causar dolores abdominales y foria, ente que la neumonía provocada por tuberculosis o "Pneumocystis" puede causar namái perda de pesu y sudos nocherniegos. Nes persones mayores, la manifestación de la neumonía puede nun ser típica. Pueden desenvolver un tracamundiu nuevu o más grave, o esperimentar desequilibrios, provocando cayíes. Los neños con neumonía pueden presentar munchos de los síntomes mentaos, pero en munchos casos a cencielles tán adormilitiaos o pierden el mambís. 
Los síntomes de la neumonía riquen una evaluación médica inmediata. La esploración física per parte d'un asistente sanitariu puede revelar fiebre o dacuando una temperatura corporal baxa, una velocidá de respiración elevada (taquipnea), una presión sanguínea baxa (hipotensión), un ritmu cardiacu eleváu (taquicardia), o una baxa saturación de osíxenu (SatO2), que ye la cantidá d'osíxenu n'el sangre revelao o bien por pulsioximetría o bien por gasometría arterial (GASA). Los enfermos que tienen dificultaes p'alendar (disnea), tán confundíos o presenten cianosis (piel azulao) precisen atención inmediata.
La esploración física de los pulmones pue ser normal, pero de cutiu presenta una espansión (amplexión) amenorgada del tórax nel llau afectáu, respiración bronquial auscultada con fonendoscopiu (soníos más aspros provenientes de les víes respiratories más grandes, tresmitíos al traviés del pulmón engafao y consolidao) y estertores perceptibles na área afectada mientres la inspiración. La percusión pue ser apagada (mate) sobre'l pulmón afectáu, pero con una resonancia aumentada y non amenorgada (lo que la estrema d'un banzáu pleural). Anque estos signos son relevantes, resulten insuficientes pa diagnosticar o refugar una neumonía; ello ye que n'estudios demostróse que dos médicos pueden llegar a distintes conclusiones sobre'l mesmu paciente.
Los virus precisen invadir les célules pa la so reproducción. De normal los virus lleguen al pulmón al traviés del aire, siendo esneldaos pela boca o la ñariz, o al inxerir un alimentu. Una vegada nel pulmón, los virus invaden les célules de revestimiento de les víes aérees y los alvéolos. Esta invasión de cutiu conduz a la muerte celular, yá seya directamente o per mediu de apoptosis. Cuando'l sistema inmune respuende a la infección viral provoca más dañu pulmonar. Los leucocitos, principalmente los linfocitos, activen una variedá de mediadores químicos d'inflamación ―como son les citoquines, qu'aumenten la permeabilidá de la paré bronquiu alveolar dexando'l pasu de fluyíos―. La combinación de destrucción celular y el pasu de fluyíos al alvéolo empiora l'intercambiu gaseosu.
Amás del dañu pulmonar, munchos virus favorecen a otros órganos y pueden interferir múltiples funciones. La infección viral tamién puede faer más susceptible al güéspede a la infección bacteriana.
Les neumoníes virales son causaes principalmente pol virus de la influenza, virus sincitial respiratoriu, adenovirus. El virus del herpes ye una causa rara de neumonía sacante en naciellos. El citomegalovirus puede causar neumonía en inmunodeprimidos.
Les neumoníes puede clasificase:
Esta diferenciación puede determinar un espectru etiolóxicu totalmente distintu; el tipu de inmunodepresión, la so intensidá y la so duración inflúin nes principales etioloxíes a considerar y nel diagnósticu diferencial, pronósticu, remano diagnósticu y terapéuticu aconseyable.
Esisten dos clasificaciones pronósticas de la neumonía o pulmonía:
La neumonía puede ser causada por dellos axentes etiolóxicos:
Diversos axentes infeiciosos ―virus, bacteries y hongos― causen neumonía, siendo los más comunes los siguientes:
Los siguientes síntomes pueden tar rellacionaos cola enfermedá:
lactantes: más de 50 per minutu, **
preescolares y escolares: más de 40 per minutu, **
adultos: más de 20 per minutu.
El diagnósticu de neumonía encóntase tantu na clínica del paciente como en resultancia de Rx. Xeneralmente úsense la Rx de tórax (posteroanterior y llateral), analítica sanguínea y cultivos microbiolóxicos de esputo y sangre. La radiografía de tórax ye'l diagnósticu estándar n'hospitales y clíniques con accesu a rayos x.
En persones afectaes d'otres enfermedaes (como sida o Enfisema) que desenvuelven neumonía, la Rx de tórax puede ser malo d'interpretar. Un TAC o otros test son de cutiu necesarios nestos pacientes pa realizar un diagnósticu diferencial de neumonía.
La mayoría de los casos de neumonía puede ser tratada ensin hospitalización. De normal, los antibióticos orales, reposu, líquidos, y curiaos nel llar son abondos pa completar el resolvimientu. Sicasí, les persones con neumonía que tán teniendo dificultá p'alendar, les persones con otros problemes médicos, y les persones mayores pueden precisar un tratamientu más avanzáu. Si los síntomes empioren, la neumonía nun ameyora con tratamientu nel llar, o se producen entueyos, la persona de cutiu tien que ser hospitalizada.
Los antibióticos utilizar pa tratar la neumonía bacteriana. En contraste, los antibióticos nun son útiles pa la neumonía viral, anque dacuando utilícense pa tratar o prevenir les infecciones bacterianes que pueden asoceder nos pulmones estropiaos por una neumonía viral. La elección de tratamientu antibióticu depende de la naturaleza de la neumonía, los microorganismos más comunes que causen neumonía na área xeográfica local, y l'estáu inmune subxacente y la salú del individuu.
El tratamientu de la neumonía tien de tar basada na conocencia del microorganismu causal y la so sensibilidá a los antibióticos conocíos. Sicasí, una causa específica pa la neumonía identificar en solo'l 50% de les persones, inclusive dempués d'una amplia evaluación. Nel Reinu Xuníu, la amoxicilina y la claritromicina o la eritromicina son los antibióticos escoyíos pa la mayoría de los pacientes con neumonía adquirida na comunidá; a los pacientes alérxicos a les penicilines alminístrase-yos la eritromicina en cuenta de amoxicilina. N'Estaos Xuníos, onde les formes atípiques de neumonía adquiríes na comunidá son cada vegada más comunes, la azitromicina, la claritromicina y les fluoroquinolonas movieron a amoxicilina como tratamientu de primera llinia. La duración del tratamientu foi tradicionalmente de siete a diez díes, pero cada vegada hai más pruebes de que los cursos más curtios (tan curtiu como tres díes) son abondos.
Ente los antibióticos pa la neumonía adquirida nel hospital pueden incluyise la vancomicina, la tercera y cuarta xeneración de cefalosporinas, les carbapenemas, les fluoroquinolonas y los aminoglucósidos. Estos antibióticos suélense alministrar per vía intravenosa. Múltiples antibióticos pueden ser alministraos en combinación, nun intentu de tratar tolos posibles microorganismos causales. La elección d'antibióticos varia d'un hospital a otru, por cuenta de les diferencies rexonales nos microorganismos más probables, y por cuenta de les diferencies na capacidá de los microorganismos a aguantar a diversos tratamientos antibióticos.
Les persones que tienen dificultá p'alendar por cuenta de la neumonía puede riquir osíxenu extra. Individuos desaxeradamente enfermos pueden riquir de cuidos intensivos de tratamientu, de cutiu incluyendo intubación y ventilación artificial.
La neumonía viral causada pola influenza A pueden ser trataos con amantadina o rimantadina, ente que la neumonía viral causada pola influenza A o B puede ser tratáu con oseltamivir o zanamivir. Estos tratamientos son beneficiosos solu si empecipióse un plazu de 48 hores de l'apaición de los síntomes. Munches cepes de influenza A H5N1, tamién conocida como influenza aviar o «gripe aviar», amosaron resistencia a la amantadina y la rimantadina. Nun se conocen tratamientos eficaces pa les neumoníes virales causaes pol coronavirus del SRAS, el adenovirus, el hantavirus o'l parainfluenza virus.
Damascu
Damascu (en árabe: دمشق; Dimashq, tamién transcrito como Dimisq), comúnmente conocida en Siria como "ash-Sham" y moteyada la Ciudá del Xazmín, ye la capital y la segunda ciudá más grande de Siria dempués de Alepo. Amás de ser una de les ciudaes habitaes más antigües del mundu con más de 4000 años d'hestoria. Damascu ye un importante centru cultural y relixosu del Llevante mediterraneu. La ciudá tenía una población envalorada de 1 711 000 habitantes en 2009.
Asitiáu nel suroeste de Siria, Damascu ye'l centru d'una área metropolitana de 2,6 millones de persones. Xeográficamente ta alcontráu nes estribaciones orientales de la cordal del Antilíbano, 80 kilómetro tierra adientro de la mariña oriental del Mediterraneu. El ríu Barada flúi al traviés de la ciudá.
El primer asentamientu nel segundu mileniu enantes de Cristu, foi escoyíu como la capital del Califato Omeya. Dempués de la victoria de la dinastía abasí, la see del poder islámicu treslladóse a Bagdad. Damascu vio un descensu políticu na era abasí, y namái recuperó una importancia significativa nos periodos mamelucu y ayubí. Mientres el dominiu otomanu, la ciudá decayó por completu mientres caltenía un ciertu prestíu cultural. Anguaño ye la see del gobiernu central y tolos ministerios del gobiernu. Ente los sos curiosos turísticos sobresal la tumba de Saladino, el célebre defensor de la Tierra Santa mientres la dómina de les cruzades.
La ciudá ye anguaño see de trés de los cinco patriarcaos orientales que reclamen la sucesión histórica de la see de l'antigua capital siria, Antioquía: el Patriarcáu Greco-Ortodoxu (Ilesia de Antioquía), el Patriarcáu Greco-Católicu Melquita y el Patriarcáu Siro-Ortodoxu Jacobita.
Datación por carbonu-14 en Tell Ramad, nes contornes de Damascu, suxuren que'l sitiu pudo ser ocupáu dende la segunda metá del séptimu mileniu enantes de Cristu, posiblemente alredor del 6300 e.C. Sicasí, esiste evidencia d'asentamientos na cuenca más amplia del Barada que daten de 9000 e.C., anque nun hubo nengún asentamientu a gran escala dientro de les muralles de Damascu hasta'l segundu mileniu enantes de Cristu.
Damascu yera parte de l'antigua provincia d'Amurru nel reinu de los hicsos, dende 1720 hasta 1570 e.C. Dalgunos de los rexistros exipcios más tempranos son de les cartes de Amarna 1350 e.C., cuando Damascu (llamáu "Dimasqu") foi gobernáu pol rei Biryawaza. La rexón de Damascu, según el restu de Siria, convertir nun campu de batalla alredor del añu 1260 e.C., ente los hitites dende'l norte y los exipcios dende'l sur, que terminó con un tratáu robláu ente Hattusili III y Ramsés II onde'l primeru apurrió'l control de la zona de Damascu a Ramsés II nel 1259 e.C. La llegada de los Pueblos del Mar, en redol al 1200 e.C., marcó'l final de la Edá del Bronce na rexón y provocó un nuevu desenvolvimientu de la guerra. Damascu foi namái la parte periférica d'esta imaxe qu'afectó sobremanera a los grandes centros de población de l'antigua Siria. Sicasí, estos acontecimientos contribuyeron al desenvolvimientu de Damascu como un nuevu centru d'influencia que surdió cola transición de la Edá del Bronce a la Edá del Fierro.
Damascu ye mentáu na biblia|Xénesis|14:15}} como esistente nel momentu de la Guerra de los Reis. Según l'historiador xudíu del sieglu primeru Flaviu Xosefu nos sos venti volúmenes de "Antigüedaes xudíes", Damascu (xuntu con Traconite), foi fundada por Uz, fíu d'Aram.
Damascu nun ta documentado como una ciudá importante hasta la llegada de los arameos, pueblos semíticos de Mesopotamia, nel sieglu XI e.C. A empiezos del primer mileniu enantes de Cristu, formáronse dellos reinos arameos, los sirios abandonaron el so estilu de vida nómada y formaron estaos federaos tribales. Unu d'estos reinos yera Aram-Damascu, centrada na so capital, Damascu. Los arameos qu'entraron na ciudá ensin batallar, adoptaron el nome "Dimashqu" pal so nuevu llar. Al dase cuenta del potencial agrícola de la zona entá non desenvuelta y escasamente poblada, establecióse un sistema de distribución d'agua por aciu la construcción de canales y túneles que maximizaron la eficiencia del ríu Barada. La mesma rede foi darréu ameyorada polos romanos y omeyes, y sigue siendo la base del sistema d'agua de la parte antigua de la ciudá anguaño. Los arameos de Damascu primeramente resultaron nun puestu d'avanzada d'una federación de tribus aramees, conocíu como Aram de Soba, con see nel valle de la Becá.
La ciudá ganaría preeminencia nel sur de Siria cuando Ezron, reclamante al tronu de Soba a quien se-y negó la realeza de la federación, fuxó a Becá y prindó Damascu pola fuerza nel añu 965 e.C. Ezron derrocó al gobernador tribal de la ciudá y fundó la entidá independiente de Aram-Damascu. Esti nuevu estáu espandir al sur y torgó qu'el Reinu d'Israel estender escontra'l norte, pero los dos reinos llueu s'enfrentaron yá que dambos trataron d'apoderar la hexemonía comercial nel este. Según el nietu de Ezron, Ben-Hadad I (880–841 e.C.), y el so sucesor Hazael, Damascu amestó Basán (anguaño la rexón de Hauran), y pasó a la ofensiva contra Israel. Esti conflictu enllargar hasta'l sieglu VIII e.C., cuando Ben-Hadad II foi prindáu per Israel dempués de sitiar ensin ésitu Samaria. Como resultáu d'ello, concedió a Israel los derechos comerciales en Damascu.
Otra posible razón pal tratáu ente Aram-Damascu ya Israel foi l'amenaza común del Imperiu Neoasirio, que taba tratando d'espandise na mariña mediterránea. En 853 e.C., el rei Hadad de Damascu llevó una coalición levantina, qu'incluyía fuerces del reinu Aram-Hamat y tropes del norte suministraes pol rei Acab d'Israel, a la batalla de Qarqar contra l'exércitu de Neo-asiriu. Aram-Damascu, salió victoriosu, torgando temporalmente a los asirios invadir Siria. Sicasí, dempués Hadad-ezer foi asesináu pol so sucesor, Hazael II, y l'alianza levantina derrumbóse. Aram-Damascu intentó invadir Israel, pero foi atayáu pola anovada invasión asiria. Hazael ordenó la retirada a la parte cercada de la ciudá, ente que los asirios escalaron el restu del reinu. Yera imposible entrar na ciudá, pero declararon la so supremacía nos valles Hauran y Becá.
Nel sieglu VIII e.C., Damascu foi prácticamente encloyada polos asirios y entró nuna era de tiniebles. Sicasí, siguía siendo'l centru económico y cultural del Cercanu Oriente, según la resistencia aramea. En 727, una revuelta tuvo llugar na ciudá, pero foi encalorada poles fuerces asiries. Dempués de que los asirios salieren nuna campaña a gran escala pa encalorar les revueltes en toa Siria, Damascu foi apoderada totalmente pol so gobiernu. Un efectu positivu d'esto foi la estabilidá de la ciudá y los beneficios del sal y el comerciu d'inciensu con Arabia. Sicasí, l'autoridá asiria foi menguando ente los años 609-605 e.C., y Siria-Palestina cayía na órbita del faraón Necao II d'Exiptu. En 572, toa Siria fueren conquistada polos neo-babilonios, pero l'estáu de Damascu baxu control de Babilonia yera relativamente desconocíu.
Damascu foi conquistada por Alexandru Magno. Dempués de la muerte d'Alejandro nel 323 e.C., Damascu convertir nel llugar d'una llucha ente la dinastía ptolemaica y el Imperiu seléucida. El control de la ciudá pasa con frecuencia d'un imperiu a otru. Seleuco I Nicator, unu de los xenerales d'Alejandro, fixo de Antioquía la capital del so vastu imperiu, lo que condució al amenorgamientu de la importancia de Damascu frente a nueves ciudaes seléucidas como Latakia nel norte. Más tarde, Demetrio III Filópator reconstruyó la ciudá acordies col sistema griegu de Hipodamo y camudó el nome a "Demetrias".
Nel añu 64 e.C., el xeneral romanu Pompeyo anexionó partir oeste de Siria. Los romanos ocuparon Damascu y darréu incorporóse a la lliga de diez ciudaes conocíes como Decápolis, yá que se consideró un centru importante de la cultura greco-romana. Según el Nuevu Testamentu, San Pablo taba nel camín a Damascu, cuando recibió una visión de Jesús, y como resultáu aceptólu como'l Mesíes. Nel añu 37, l'emperador romanu Calígula treslladó Damascu a control nabateo por decretu. El rei nabateo Aretas IV gobernó Damascu dende la so capital Petra. Sicasí, alredor del añu 106, Nabatea foi conquistada polos romanos, y Damascu volvió al control de Roma.
Damascu convertir nuna metrópoli a principios del sieglu II, y en 222 pasó a ser una "colonia" pol emperador Septimio Severu. Mientres la "Pax Romana", Damascu y la provincia romana de Siria, polo xeneral, empezaron a espolletar. La importancia de Damascu como una ciudá de camín rescamplaba coles rutes comerciales del sur de Arabia, Palmira, Petra, y les Rutes de la Seda de China. La ciudá satisfixo les demandes romanes de luxos orientales.
Poca queda de l'arquitectura de los romanos, pero l'urbanismu de la ciudá antigua tuvo un efectu duraderu. Los arquiteutos romanos axuntaron les bases griegu y araméu de la ciudá y fundir nun nuevu diseñu d'aprosimao 1500 por 750 metros, arrodiáu por una muralla. La muralla contenía siete puertes, pero solo la puerta oriental ("Bab Sharqi") queda de la dómina romana. El Damascu romanu alcuéntrase principalmente a fondures d'hasta cinco metros per debaxo de la ciudá moderna.
L'antiguu barriu de Bab Tuma foi desenvueltu a finales de la dómina romana/bizantina pola comunidá ortodoxa local. Según los Fechos de los Apóstoles, San Pablo y Tomás l'Apóstol, dambos vivíen nesi barriu. Historiadores católicos romanos tamién consideren Bab Tuma como'l llugar de nacencia de dellos Papes, como Juan V y Gregorio III.
Depués de que la mayor parte de les zones rurales de Siria fueron conquistaes pol califato Rashidun mientres el reináu del califa Umar, Damascu en sí foi conquistada pol xeneral árabe-musulmán Jalid ibn al-Walid n'agostu y setiembre de 635 d. C. El so exércitu intentara prindar la ciudá n'abril de 634, pero ensin ésitu. Con Damascu, agora en manos de los árabes musulmanes, los bizantinos, sollertaos pola perda de la so más prestixosa ciudá nel Oriente Próximu, decidieron recuperar el control de la mesma. Sol emperador Heraclio, los bizantinos unviaron un exércitu cimeru a les fuerces Rashidun. Avanzaron escontra'l sur de Siria mientres la primavera de 636, y consecuentemente les fuerces de Jalid ibn al-Walid retirar de Damascu pa preparar l'anovada confrontación. N'agostu, los dos potencies axuntar a lo llargo del ríu Yarmuk, onde llibraron una gran batalla que terminó nuna decisiva victoria musulmana, consolidando'l gobiernu d'esti postreru, en Siria y Palestina.
Mientres l'alministración musulmana de la ciudá, la población de Damascu permaneció mayoritariamente cristianu-ortodoxa y monofisites, con una creciente comunidá de musulmanes de La Meca, Medina y el desiertu siriu. El gobernador asignáu a la ciudá que fuera escoyíu como la capital de Siria islámica yera Muawiya I. Dempués de la muerte del califa Ali nel añu 661, Muawiya foi escoyíu como'l califa del imperiu islámicu n'espansión. Por cuenta de la gran cantidá de bienes de la so cla, los omeyes, perteneciente a la ciudá y polos sos venceyos económicos y sociales tradicionales con Hijaz, según coles tribus árabes cristianes de la rexón, Muawiya estableció Damascu como la capital del tol Califato. Cola ascensión del califa Abd al-Malik en 685, introducióse un sistema d'acuñamientu islámicu y tolos escedentes de los ingresos de les provincies del Califato, unviar a la tesorería de Damascu. El árabe tamién s'estableció como l'idioma oficial, dando a la minoría musulmana de la ciudá una ventaya sobre los cristianos de fala aramea n'asuntos alministrativos. Ye importante señalar que, nel momentu que la ciudá foi conquistada polos musulmanes, la mayoría de los árabes yeren o paganos o cristianos. Damascu yera en sí mesmu predominantemente araméu con xente de fala árabe.
El sucesor de Abd al-Malik, al-Walid empecipió la construcción de la Gran Mezquita de Damascu (conocida como la Mezquita de los Omeyes) en 706. El sitiu fuera orixinalmente la catedral cristiana de San Juan y el musulmanes caltienen la dedicación del edificiu a Xuan Bautista. En 715, la mezquita foi completada. Al-Walid morrió esi mesmu añu y foi asocedíu primero por Suleimán I y depués por Umar II, quien gobernaron por periodos curtios enantes del reináu de Hisham en 724. Con estes sucesiones, l'estáu de Damascu foise debilitando adulces yá que Suleiman escoyera Ramla como residencia y más tarde Hisham escoyó Rusafa. Tres l'asesinatu d'esti postreru en 743, el califato de los Omeyes, qu'aquel día s'estendía dende España hasta la India se desmoronó de resultes de les revueltes xeneralizaes. Mientres el reináu de Marwan II nel 744, la capital del imperiu treslladóse a Harrán, nel norte de la rexón de Mesopotamia cimera.
El 25 d'agostu de 750, los abasíes, yá habiendo vencíu a los omeyes na batalla del Zab n'Iraq, conquistaron Damascu n'enfrentando poca resistencia. Con proclamar del califato abasí, Damascu foi clisada y subordinada por Bagdad, la nueva capital islámica. Dientro de los primeros seis meses de gobiernu abasí, empezaron una erupción de revueltes na ciudá, anque demasiáu aisllaes y desenfocadas pa presentar una amenaza vidable. Sicasí, los postreros de los omeyes prominentes fueron executaos, los funcionarios tradicionales de Damascu condergaos al ostracismu, y los xenerales del exércitu de la ciudá fueron destituyíos. Darréu'l campusantu de la familia Omeya foi profanáu y les muralles fueron baltaes, Damascu foi amenorgáu a una ciudá provincial de poca importancia. Más o menos sumió de los rexistros escritos pol próximu sieglu y l'única meyora significativa de la ciudá foi la construcción abasí de la cúpula de la mezquita de los Omeyes en 789. En 811, los restos distantes de la dinastía omeya protagonizaron una fuerte revuelta en Damascu que foi finalmente encalorada.
Ahmad ibn Tulun, un disidente turcu designáu gobernador polos abasíes, conquistó Siria, incluyendo Damascu, de los sos amos en 878-79. Nun actu de respetu a los gobernantes omeyes anteriores, alzóse un santuariu nel llugar de la tumba de Muawiya na ciudá. El gobiernu tuluní de Damascu foi curtiu, duró namái hasta'l 906 enantes de ser reemplazaos polos cármatas que yeren partidarios de los chiitas. Por cuenta de la so incapacidá pa controlar la gran cantidá de tierres qu'ocupaben, los cármatas retirar de Damascu y la dinastía ijsida tomó'l control de la ciudá. Ellos caltuvieron la independencia de Damascu de los emires de la dinastía hamdanida de Alepo y los abasíes basaos en Bagdad hasta 967. Un periodu d'inestabilidá siguió na ciudá, con una incursión cármata en 968, un ataque bizantín en 970, y l'aumentu de les presiones de los fatimíes nel sur y los hamdanidas nel norte.
Los xiinos fatimíes facer col control en 970, encendiendo les hostilidaes ente ellos y los árabes sunitas de la ciudá que con frecuencia se remontaron. Un turcu, Alp Takin espulsó a los fatimíes cinco años dempués, y per mediu de la diplomacia, torgó a los bizantinos intentar amestar la ciudá. Sicasí, en 977, los fatimíes al mandu del califa al-Aziz, arrampuñaron de nuevu'l control de la ciudá y los disidentes sunitas fueron reprimíos. El xeógrafu árabe al-Muqaddasi, visitó Damascu en 985, señalando que l'arquitectura y l'infraestructura de la ciudá yeren "magnífiques", pero les condiciones de vida yeren horribles. Baxu al-Aziz, la ciudá vio un curtiu periodu d'estabilidá, que terminó col reináu d'al-Hakim (996-1021). En 998, cientos de líderes de Damascu fueron deteníos y executaos por él por enguizamientu. Tres años dempués de la misteriosa desapaición d'a el-Hakim, les tribus árabes del sur de Siria formaron una alianza pa entamar una rebelión masiva contra los fatimíes, pero fueron entartallaos pol fatimí turcu gobernador de Siria y Palestina, al-Duzbari, en 1029. Esta victoria dio-y a esti últimu dominiu sobre Siria, disgustando a los sos señores fatimíes, pero ganando l'almiración de los ciudadanos de Damascu. Foi exiliado poles autoridaes fatimíes de Alepo, onde morrió en 1041. A partir d'esa fecha hasta 1063, nun esisten rexistros conocíos de la hestoria de la ciudá. Aquel día, Damascu escarecía d'alministración, tenía una economía debilitada, y una población bien amenorgada.
Cola llegada de los turcos selyúcidas nel sieglu XI, Damascu convertir de nuevu na capital d'un estáu independiente. Foi gobernada por Tutush I a partir de 1079 y foi asocedíu pol so fíu Abu Nasr Duqaq en 1095. Los selyúcidas establecieron un tribunal en Damascu y un cambéu sistemáticu d'incursiones chiitas na ciudá. La ciudá tamién vio una espansión de la vida relixosa al traviés de donaciones privaes que financiaron a les instituciones relixoses ("madrases") y hospitales. Damascu convertir n'unu de los centros más importantes nel espardimientu del pensamientu islámicu nel mundu musulmán. Tres la muerte de Duqaq en 1104, la so mentor (atabeg), Toghtekin, tomó'l control de Damascu. So Duqaq y Toghtekin, la ciudá esperimentó estabilidá, alto estatus y un rol alicáu nel comerciu. Amás, la mayoría sunita de la ciudá esfrutó de formar parte d'una amplia estructura suní gobernada conducentemente por delles dinastíes turques que de la mesma taben so l'autoridá moral de los abasíes basaos en Bagdad.
Anque los gobernantes de Damascu taben esmolecíos polos conflictos colos sos compañeros selyúcidas en Alepo y Diyarbakir, los cruzaos, qu'aportaron nel Llevante en 1097, conquistaron Xerusalén, Monte Líbanu y Palestina. Duqaq paecía tar contentu col dominiu cruciáu como un amortiguador ente'l so dominiu y el califato fatimí d'Exiptu. Toghtekin, sicasí, vio a'l invasores occidentales como una amenaza vidable a Damascu, que, nesi momentu, incluyía nominalmente Homs, el valle del Becá, Hauran, y los Altos del Golán nuna parte de los sos territorios. Col sofitu militar de Sharaf al-Din Mawdud de Mosul, Toghtekin llogró detener les incursiones cruciaes nel Golán y Hauran. Mawdud foi asesináu na mezquita de los Omeyes en 1109, quitando a Damascu del respaldu del norte musulmán y obligando a Toghtegin a aceptar una tregua colos cruzaos en 1110.
Tres la muerte de Toghtekin en 1128, el so fíu, Taj al-Muluk Buri, convertir nel gobernante de Damascu. Coincidentemente, el príncipe Selyúcida de Mosul, Imad ad-Din Zengi, tomó'l poder en Alepo y ganó un mandatu a los abasíes d'estender la so autoridá a Damascu. En 1129, alredor de 6000 ismailitas fueron asesinaos na ciudá xuntu colos sos líderes. Los sunitas fueron provocaos polos rumor alegando qu'había una intriga de los ismaelitas, que controlaben la fortaleza estratéxica en Banias, p'ayudar a los cruzaos na captura de la ciudá a cambéu del control de Tiru. Poco dempués de la masacre col propósitu d'aprovechar la situación d'inestabilidá, con cerca de 60 000 tropes, los cruzaos llancen un asaltu contra Damascu. Sicasí, Buri aliáu con Zengi, llogró evitar que l'exércitu llegara a la ciudá. Buri foi asesináu por axentes ismailíes en 1132, foi asocedíu pol so fíu, Shams al-Muluk Isma’il que gobernó tiránicamente hasta que foi asesináu en 1135 por ordes secretes de la so madre, l'hermanu de Isma’il, Shihab al-Din Mahmud, reemplazar. El reináu de Mahmud terminó en 1139 en siendo asesináu por motivos pocu conocíos por miembros de la so familia. Mu'in ad-Din Unur, el so "mamelucu" ("soldáu esclavu") tomó'l poder de la ciudá, lo que provocó que Zengi sitiara Damascu'l mesmu añu. En respuesta, Damascu aliar col reinu cruciáu de Xerusalén p'aguantar les fuerces de Zengi. Arriendes d'ello, Zengi retiró'l so exércitu y centróse nes campañes del norte de Siria.
En 1144 Zengi conquistó Edesa, una fortaleza cruciada, que dio llugar a una nueva cruzada europea en 1148. Zengi foi asesináu y el so territoriu foi estremáu ente los sos fíos, unu de los cualos, Nur al-Din, emir de Alepo, fixo una alianza con Damascu. Cuando los cruzaos europeos llegaron, los nobles de Xerusalén alcordaron atacar Damascu. Sicasí, el so sitiu, foi un completu fracasu. Cuando la ciudá paecía tar en cantu del colapsu, l'exércitu cruciáu de secute movióse contra otra sección de les parés, y fueron refugaos. En 1154, Damascu taba baxu firme control de Nur ad-Din.
En 1164, el rei Amalarico de Xerusalén invadió'l Exiptu fatimí que, entós, pidió ayuda a Damascu. Nur al-Din unvió al so xeneral Shirkuh, y en 1166 Amalarico foi ganáu na batalla d'a el-Babein. Cuando Shirkuh morrió en 1169, foi asocedíu pol so sobrín Yusuf, más conocíu como Saladino, quien ganó a un asediu conxuntu de los cruzaos bizantín en Damieta. Saladino finalmente derrocó a los califes fatimíes y establecióse como sultán d'Exiptu. Tamién empezó a afirmar la so independencia de Nur al-Din, y cola muerte de dambos Amalarico y Nur al-Din en 1174, foi una bona posición pa empezar a exercer el control de Damascu y otres posesiones siries de Nur al-Din. En 1177 Saladino foi ganáu polos cruzaos na batalla de Montgisard, a pesar de la so superioridá numbérica. Saladino tamién sitió Kerak en 1183, pero viose obligáu a retirase. Finalmente, llanzó una invasión de Xerusalén en 1187, y aniquiló al exércitu cruciáu na batalla de Hattin en xunetu. Acre cayó ante Saladino pocu dempués, y la mesma Xerusalén foi prindada n'ochobre. Estos sucesos sosprendieron Europa, dando llugar a la Tercer Cruzada en 1189, dirixida por Ricardo I d'Inglaterra, Felipe II de Francia y Federicu I, emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, anque'l postreru afogar nel camín.
Los cruzaos supervivientes, xuntu colos acabante llegar d'Europa, punxeron Acre nun llargu asediu que duró hasta 1191. Dempués del re-prinda d'Acre, Saladino ganó a Ricardo na batalla de Arsuf en 1191 y la batalla de Jaffa en 1192, recuperando la mayor parte de la mariña a los cristianos, pero nun pudo recuperar Xerusalén nin nenguna parte del territoriu del interior del reinu. La cruzada terminó pacíficamente, col Tratáu de Ramla en 1192. Saladino dexó a los cruzaos faer pelegrinación a Xerusalén pa cumplir los sos votos, dempués de lo cual toos tornaron a los sos llares.
Saladino morrió en 1193, y hubo frecuentes conflictos ente los distintos sultanes ayubíes gobernando en Damascu y El Cairu. Damascu foi capital de los gobernantes ayubíes independientes ente 1193 y 1201, 1218-1238, 1239-1245 y 1250-1260.
El gobiernu ayubí llegó al so fin cola invasión de los mongoles de Siria en 1260, y tres la gana mogola en Ain Jalut nel mesmu añu, Damascu foi capital provincial del Sultanatu mamelucu, gobernáu dende Exiptu, tres la retirada mongola. La peste negro de 1348-1349 mató cerca de la metá de la población de la ciudá.
En 1400 el conquistador turcu-mongol Tamerlán sitió Damascu. El sultán mamelucu unvió una delegación d'El Cairu, incluyendo a Ibn Jaldún, qu'axustó con él, pero dempués de la so retirada escaló la ciudá. La Mezquita de los Omeyes foi quemada y los homes y muyeres esclavizados. Un gran númberu d'artesanos de la ciudá, fueron treslladaos a la capital de Tamerlán en Samarcanda. Estos yeren los ciudadanos más afortunaos: munchos fueron asesinaos y les sos cabeces apiladas nun campu fora de la esquina nordés de les parés, onde una plaza de la ciudá inda lleva'l nome de "Burj al-Ru'us", orixinalmente "la torre de cabeces".
A principios de 1516, los turcos otomanos, cuidadosos del peligru d'una alianza ente los mamelucos y safávidas perses, empecipiaron una campaña de conquista contra'l sultanatu mamelucu. El 21 de setiembre, el gobernador mamelucu de Damascu fuxó de la ciudá, y el 2 d'ochobre pronunció'l "jutba" (‘sermón del vienres’) na mezquita de los Omeyes nel nome de Selim I. El 15 d'avientu abandonó Damascu col enfotu de la conquistar d'Exiptu. Poco paez camudar na ciudá: a cencielles un exércitu reemplazara a otru. Sicasí, al so regresu n'ochobre de 1517, el sultán ordenó la construcción d'una mezquita, Tekkiye, y un mausoléu nel santuariu del sheik Ibn Arabi n'a el-Salihiyah. Este diba ser el primeru de los grandes monumentos otomanos de Damascu.
Los otomanos permanecieron mientres los próximos 400 años, sacante una curtia ocupación por Ibrahim Pachá d'Exiptu 1832-1840. Por cuenta de la so importancia como puntu de partida pa una de los dos grandes caravanes de pelegrinaciones a La Meca, Damascu foi tratáu con más atención pola Sublime Puerta de lo qu'el so tamañu podría xustificar, pa la mayor parte d'esti periodu, Alepo yera más populosa, comercial y más importante. En 1560 la "Tekkiye al-Sulaimaniyah", una mezquita y caravasar pa los pelegrinos nel camín a La Meca, foi termináu a un diseñu pol famosu arquiteutu otomanu Acoricar Sinan, y pocu dempués una madrasa construyóse al llau.
Sol dominiu otomanu, los cristianos y los xudíos fueron consideraos "dhimmis" y dexóse-yos practicar los sos preceptos relixosos. El casu de Damascu, que tuvo llugar nel añu 1840 foi un incidente nel que s'acusó d'asesinatu ritual a los miembros de la comunidá xudía de Damascu. Amás, la masacre de cristianos en 1860, foi tamién unu de los incidentes más vultables d'estos sieglos, cuando los enfrentamientos ente drusos y maronites en Monte Líbanu estender a la ciudá. Dellos miles de cristianos fueron asesinaos, y munchos salváronse gracies a la intervención del exiliado arxelín Abd al-Qádir y los sos soldaos (trés díes depués d'empezada la masacre), que los llevó a un llugar seguru na so residencia y la ciudadela. El barriu cristianu de la ciudá vieya (na so mayoría habitáu por católicos) foi amburáu. Los habitantes cristianos del notoriamente probe y refractariu distritu de Midan fuera de les parés (na so mayoría ortodoxos) fueron, sicasí, protexíos polos sos vecinos musulmanes.
El misioneru estaunidense Ellen Clare Miller rexistra qu'en 1867 la población de la ciudá yera aprosimao de 140 000 habitantes, de los cualos 30 000 yeren cristianos, 10 000 xudíos y 100 000 musulmanes, con menos de 100 cristianos protestantes.
Nos primeros años del sieglu XX, los sentimientos nacionalistes en Damascu, primeramente por interés cultural, empezaron a tomar un matiz políticu, en gran parte como reacción al programa de turquificación del Comité d'Unión y Progresu establecíu pol gobiernu en Istambul en 1908. L'aforcamientu d'una serie d'intelectuales patriotes por Jamal Pachá, gobernador de Damascu, en Beirut y Damascu en 1915 y 1916 avivó entá más sentimientu nacionalista, y en 1918, cuando les fuerces de la rebelión árabe y les fuerces imperiales britániques averáronse, los residentes abrieron fueu contra les tropes turques en retirada.
El 1 d'ochobre de 1918, Thomas Edward Lawrence entró en Damascu, el tercer apuerto del día, siendo'l primeru'l de la tercer brigada llixera australiana, lideráu pol mayor A.C.N. 'Harry' Olden. Dos díes más tarde, 3 d'ochobre de 1918, les fuerces de la rebelión árabe lideraes pol príncipe Faysal tamién entraron Damascu. Un gobiernu militar so Shukri Pachá foi nomáu y Faisal ibn Hussein foi proclamáu rei de Siria. La tensión político aumentó en payares de 1917, cuando'l nuevu gobiernu bolchevique en Rusia reveló los alcuerdos Sykes-Picot por aciu el cual Gran Bretaña y Francia iguaren pa estremar l'este árabe ente ellos. Un nuevu anunciu francu-británicu'l 17 de payares prometió la "total y definitiva lliberación de los pueblos, siempres primíos polos turcos." El Congresu Nacional Siriu adoptó en marzu una constitución democrática. Sicasí, la Conferencia de Versalles concediera a Francia un mandato sobre Siria, y en 1920 un exércitu francés comandado pol xeneral Mariano Goybet crució los montes del Antilíbano, ganó una pequeña espedición defensiva siria na batalla de Maysalun y entró na ciudá. El franceses fixeron de Damascu la capital del Mandatu francés de Siria.
Cuando en 1925 una revuelta drusa nel Hauran estender a Damascu, los franceses reprimir brutalmente, bombardeando la ciudá'l 9 de mayu 1926. Como resultancia, la área de l'antigua ciudá foi quemada, con gran morrina, y dende entós foi conocíu como "al-Hariqa" ("el fueu"). L'antigua ciudá foi arrodiada con alambre d'escayos pa evitar que los rebeldes se infiltran dende'l Ghouta, y construyóse una nueva carretera fora de les muralles del norte pa facilitar la circulación de vehículos blindaos.
El 21 de de xunu de 1941, a 3 selmanes de la campaña Aliada de Siria y El Líbanu, Damascu foi prindáu de les fuerces franceses de Vichy por una fuerza india británica entemecida con franceses llibres.
El 29 de mayu de 1945, el franceses bombardearon una vegada más Damascu, pero nesta ocasión les fuerces britániques intervinieron y el franceses aportaron a retirase, lo que conduz a la plena independencia de Siria en 1946. Damascu sigue siendo la capital.
"Vease: Guerra de Siria y Batalla de Damascu"
Dempués del españíu de la guerra en Siria, nel norte del país, los ataques y ofensives empezaron a masificarse y un ataque na capital yera inminente. A mediaos de 2012, la ciudá foi invadida polos rebeldes pa tener el completu control del país. Sicasí, l'exércitu del presidente Bashar Al-Assad lluchó arduamente contra los sos enemigos y para agostu los rebeldes fueron derrotaos, ensin que por esto la violencia na ciudá cesara.
Darréu, los rebeldes efectuaron fuertes ofensives militares contra la ciudá; el control de la localidá ye un oxetivu indispensable pa los rebeldes. A empiezos de 2013, la llucha nes cais retomóse y diariamente los ataques aumenten con mayor potencia. Lo que ye güei, los bombardeos impacten la ciudá y les batalles son escenes comunes pa los sirios.
Damascu tien un clima semiárido (Köppen: "BSk"), debíu al efeuto de solombra orográfica de los montes anti-Líbanu y de les corrientes marines predominantes. Los branos son secos y calorosos con menos mugor. Los iviernos son nidios y relativamente lluviosos, con nevaes ocasionales. La precipitación añal ye d'alredor de 130 mm, que se producen a partir d'ochobre a mayu.
El papel históricu que Damascu desempeñó como un importante centru comercial camudó nos últimos años debíu al desenvolvimientu políticu na rexón, según la evolución del comerciu modernu. La mayoría de los bienes producíos na ciudá, según en Siria, distribuyir a los países de la península arábiga. Damascu tamién lleva a cabu añalmente una esposición internacional de comerciu mientres la seronda dende 1955.
Damascu cunta col potencial pa una industria turístico de gran ésitu. La bayura de riqueces culturales esplotóse pocu dende la década de 1980, col desenvolvimientu de munchos establecimientos d'agospiamientu y tresporte y otres inversiones rellacionaes. Dende principios del 2000, dellos hoteles y cafeteríes abrieron les sos puertes na ciudá vieya. 
El sector inmobiliariu ta en puxanza en Damascu. L'asesora inmobiliaria Cushman & Wakefield listó l'espaciu d'oficines en Damascu como l'octavu más caru del mundu en 2009. El mercáu d'oficines na ciudá ye un pocu neñón y la demanda d'espaciu d'oficines premium devasa la ufierta.
Damascu ye'l llar d'una amplia gama d'actividaes industriales, tales como testiles, procesamientu d'alimentos, cementu y delles industries químiques. La mayoría de les fábriques tán dirixíes pol Estáu. Artesaníes tradicionales y artesanales grabaes en cobre entá se producen na ciudá vieya.
La Bolsa de Valores de Damascu abrió formalmente pal comerciu en marzu de 2009, y ye la única bolsa de valores de Siria. Atópase anguaño nel distritu de "Barzeh", dientro de los mercaos financieros y de valores sirios. El so últimu llar foi'l distinguíu distritu de negocios de "Yaafur".
Cerca de la ciudá atopa'l aeropuertu de Damascu. Siria tien dos aeropuertos internacionales, unu a unos 20 km al suroeste de Damascu y l'otru al noroeste de Alepo. Dambes ciudaes caltienen rutes regulares a Europa, a otros países del Oriente Próximu: Xordania, Turquía, a Riad en Arabia Saudita y a Beirut y Trípoli n'El Líbanu. La llinia de ferrocarril sirve la ruta dende Istambul en Turquía, pasando por Alepo y Damascu, hasta Amen en Xordania. Los taxis colectivos, llamaos “service”, ufierten conexones dende Damascu escontra la mayoría de los países vecinos.
Les conexones aérees dientro del país esisten ente Damascu y Alepo, Qamisli, Lataquia y Deir Az-Zur. La rede de víes en Siria ye bien trupa, los autobuses circulen de cutiu y son baratos. La mayoría de los sirios va n'autobús, yá que non toos tienen un coche. Les rutes nun son llargues y ye posible percorrer la mayoría d'elles en 5 hores a lo más. Los tipos d'autobuses son los autocares tradicionales, los minibuses y los microbuses xaponeses. Los taxis colectivos, “service”, van poles mesmes rutes que los autobuses, pero suelen ser más caros.
Los trenes en Siria son modernos, cómodos, baratos y puntuales. La llinia ferroviaria principal va de Damascu a Alepo, Deir Az-Zur, Hasaca y Qamisli y xúnese con otra, que va pola mariña.
En Siria hai delles oficines d'arriendu de coches; circular pola derecha y, anque hai una llende de velocidá de 120km/h, la mayoría circula más apriesa. El tráficu nel centru de les ciudaes ye lentu y caóticu.
La ciudá antigua de Damascu foi declarada Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1979. Ocupa una superficie de 135 hectárees y taba arrodiada por una muralla romana, de la que perduren los llaos norte y este y parte del llau sur. Caltiénense ocho puertes, de les que la más antigua, Bab Sharqi, remontar al periodu romanu. Nel sentíu de les aguyes del reló, empezando pel norte, son:
Anque la ciudá entá caltién muertes romanos y bizantinos, la mayor parte de los 125 edificios y monumentos incluyíos na declaración de la Unesco correspuenden al arte islámico.
De primeres, destaca la mezquita de los Omeyes, construyida nel sieglu VIII (escontra 705), unu de los llugares santos del Islam. L'inmensu patiu de 122 metros de llargu, tapizáu de lloces que pertenecieron a un monumentu romanu, ufierta delles esquisites decoraciones. Ente elles, la de l'ayalga, una construcción que s'irgue sobre columnes y que s'utilizaba p'almacenar l'oru del Estáu.
La sala d'oración de la mezquita contién una tumba, la de Xuan Bautista, casu escepcional nel Islam y muerte de l'antigua basílica de san Xuan Bautista.
Según la tradición local, el minarete más altu de la mezquita, llamáu "minarete de Jesús", marca'l llugar onde'l Mesíes va volver a la tierra'l día del Xuiciu final.
A doscientos metros de la Gran Mezquita hai un exemplu de perrica arquitectura de diseñu árabe-otomanu, como ye'l Palaciu de Azm, del sieglu XVIII. Güei ye un muséu de les artes y tradiciones y esibe, nes diverses sales, maniquíes qu'ilustren sobre la vida cotidiana nesa residencia, que perteneció al gobernador de Damascu.
La "Via Recta" foi nel so orixe el decumano del Damascu romana; estender a lo llargo de 1500 metros. Anguaño, correspuende a la cai Bab Sharqi y al zoco cubiertu Midhat Pasha, unu de los más importantes de Damascu. La cai Bab Sharqi, enllena de pequeñes tiendes, conduz al vieyu barriu cristianu de Bab Tuma; a la fin de la cai atopa la Casa de Ananías, una capiya soterraña que foi en tiempos una bodega.
La ciudá vieya ta semada de mezquites –en tou Damascu hai cerca de 700- de bien diverses dómines.
La universidá más antigua y amplia ye la Universidá de Damascu. Tres les reformes na lexislación educativa fundáronse otros centros de educación cimera d'ámbitu priváu:
Les ciudaes hermanes de Damascu son:
Penicilina
Les penicilines son antibióticos del grupu de los betalactámicos emplegaos profusamente nel tratamientu d'infecciones provocaes por bacteries sensibles. La mayoría de les penicilines son derivaos del ácidu 6-aminopenicilánico, difiriendo ente sigo según la sustitución na cadena llateral de la so grupu amino. La penicilina G o bencipenicilina foi'l primer antibióticu emplegáu llargamente en medicina; el so descubrimientu foi atribuyíu a Alexander Fleming en 1928, que llogró'l en 1945 xuntu colos científicos Ernst Boris Chain y Howard Walter Florey, ceadores d'un métodu pa producir el fármacu en masa.
Nun se conoz por completu'l mecanismu d'acción de les penicilines, magar la so analoxía a la D-alanil-D-alanina terminal, asitiada na cadena llateral peptídica de la subunidad del peptidoglicano, suxure qu'el so calter bactericida deriva de la so intervención como inhibidor del procesu de transpeptidación mientres la síntesis d'aquel. D'esta miente, la penicilina actúa debilitando la paré bacteriana y favoreciendo la lisis osmótica de la bacteria mientres el procesu de multiplicación.
Esiste una gran diversidá de penicilines. Delles especies de hongos del xéneru "Penicillium" sinteticen de forma natural penicilines, como'l primer tipu aislláu, la penicilina G. Sicasí, por cuenta de la apaición de resistencies, desenvolviéronse otres families siguiendo básicamente dos estratexes: la adición de precursores pa la cadena llateral nel mediu de cultivu del hongu productor, lo que se traduz na producción de penicilines biosintéticas; y la cambéu químicu de la penicilina llograda pola fermentadura biotecnológica, lo que da llugar a les penicilines semisintéticas.
Les penicilines difieren ente sigo según el so espectru d'acción. Por casu, la bencilpenicilina ye eficaz contra bacteries Gram positives como estreptococos y estafilococos, y Gram negatives, como gonococos y meningococos, pero tien d'alministrase por vía parenteral por cuenta de la so sensibilidá al pH ácidu del estómagu. La fenoximetil penicilina ye, sicasí, resistente a esti pH y puede alministrase per vía oral. La ampicilina, amás de caltener esta resistencia, ye eficaz contra otres bacteries Gram negatives como "Haemophilus", "Salmonella" y "Shigella".
Magar les penicilines son los antibióticos menos tóxicos, pueden causar alerxes, n'ocasiones severes. Sicasí, solo'l 1 % de los pacientes que reciben tratamientos con betalactámicos desenvolver. Cuidao que un shock anafiláctico puede conducir a la muerte del paciente, ye necesariu entrugalo enantes d'empecipiar el tratamientu.
Amás de les sos propiedaes antibacterianas, la penicilina ye un efectivu antídotu contra los efectos del envelenamientu por α-amanitina, unu de los aminoácidos tóxicos de los hongos del xéneru "Amanita".
Anque xeneralmente atribúyese a Alexander Fleming el descubrimientu de la penicilina, munches dómines y cultures distintes llegaron por aciu la observación y l'esperiencia a conocer y emplegar les propiedaes bactericidas de los mohos. Afayáronse precedentes na Grecia y Hestoria de la India India antigües, y nos exércitos de Ceilán del sieglu II. Tuvo tamién presente nes cultures tradicionales de rexones tan distintes y distantes como Serbia, Rusia o China, según nos nativos de Norteamérica. Solíase aplicar alimentos floriaos o tierra del suelu que contuviera hongos a les firíes de guerra. Dende'l sieglu VIII a lo menos, los médicos árabes curaben infecciones untando les feríes con una pasta blanco que se formaba nos arneses de cueru con que se ensillaban los burros de carga. A lo llargo del sieglu XVII dalgunos farmacólogos y herboristas ingleses, como John Parkington, incluyeron el tratamientu con hongos nos rexistros de farmacia.
A finales del sieglu XIX, Henle (unu de los grandes científicos de la llamada "xeneración entemedia") amena nel so discípulu Robert Koch, na Universidá de Gotinga, l'interés polos trabayos de Agostino Bassi y Casimir Davaine, que lu llevaría a investigar a los microorganismos como axentes causales de les enfermedáes. Esto conduciríalu en 1876 a afayar que "Bacillus anthracis" yera l'axente causal específicu del carbunclu, na llinia de la teoría microbiana de la enfermedá, y a enunciar los sos célebres postulaos. Más tarde, Paul Ehrlich, que trabayó con Koch en Berlín, desenvolvió'l conceutu de ""Magische Kugel"" o bala máxica, denominando asina a aquellos componentes químicos que pudieren esaniciar selectivamente a los xermes. Finalmente, en 1909 consiguió sintetizar un compuestu, el Nº 606, más tarde conocíu como salvarsán, que s'amosó eficaz contra la sífilis. Esti descubrimientu influyó darréu en Alexander Fleming, hasta'l puntu de qu'esisten caricatures del nuevu Fleming caracterizáu y moteyáu como "recluta 606".
Coles mesmes o pocu dempués, conocíu'l fechu de que les bacteries podíen provocar enfermedaes, asocediéronse ensame d'observaciones, tanto "in vivo" como "in vitro", de que los mohos exercíen una acción bactericida. Por solo citar dellos nomes, sirvan d'exemplu los trabayos de John Scott Burdon-Sanderson, Joseph Lister, William Roberts, John Tyndall, Louis Pasteur y Jules Francois Joubert, Carl Garré, Vincenzo Tiberio, Ernest Duchesne, Andre Gratia y Sara Dath.
En marzu de 2000, médicos del Hospital San Juan de Dios de San José (Costa Rica) publicaron los escritos del científicu y médicu costarricense Clodomiro "Clorito" Picáu Twight (1887-1944). Nel reporte espliquen les esperiencies qu'adquirió Picáu ente 1915 y 1927 alrodiu de l'acción inhibitoria de los hongos del xéneru "Penicillium" sobre la crecedera d'estafilococos y estreptococos (bacteries causantes d'una serie d'infecciones humanes). Aparentemente, Clorito Picáu reportó'l so descubrimientu a la Academia de Ciencies de París, pero nun lu patentó, a pesar de que la so investigación fuera empecipiada unos pocos años primero que la de Fleming.
El descubrimientu de la penicilina foi presentáu como un exemplu «icónico» de cómo procede'l métodu científicu al traviés de la observación, y de l'habilidá singular de Alexander Fleming interpretando un fenómenu casual. El mesmu Fleming abona esta versión na so conferencia de recepción del premiu Nobel. Sicasí, dellos autores revisen esta hestoria oficial, y cunten que, ensin restar méritos, ta aburuyada por mitos, la necesidá de propaganda na Segunda Guerra Mundial y tamién una cierta llucha pol prestíu d'instituciones con influencies sobre árees del poder y la prensa. George Wong, al considerar la versión d'un descubrimientu casual, fai notar los siguientes antecedentes:
El descubrimientu de la penicilina según Fleming asocedió na mañana del vienres 28 de setiembre de 1928, cuando taba estudiando cultivos bacterianos de "Staphylococcus aureus" nel suétanu del llaboratoriu del Hospital St. Mary en Londres, asitiáu na Nala Clarence, agora parte del Imperial College. En tornando d'un mes de vacaciones, reparó que munchos cultivos taben contaminaos y tirar a una bandexa de lysol. Afortunadamente, recibió una visita d'un antiguu compañeru y, al enseña-y lo que taba faciendo con dalguna de les plaques qu'entá nun fueren llavaes, diose cuenta de que nuna d'elles, alredor del hongu contaminante, creárase un halo de tresparencia, lo qu'indicaba destrucción celular. La observación inmediata ye que se trataba d'una sustanza difusible procedente del contaminante. Darréu aislló y cultivó l'hongu nuna placa na que disponía radialmente dellos microorganismos comprobando cuálos yeren sensibles. La identificación del espécime como "Penicillium notatum" realizar Charles Tom. Publicó'l so descubrimientu ensin que recibiera demasiada atención y, según los compañeros de Fleming, tampoco él mesmu dio cuenta nun entamu del potencial de la sustanza, sinón progresivamente, cuantimás pola so baxa estabilidá. Nel so trabayu llogró un peneráu llibre de célules qu'inyectó a coneyos, comprobando asina qu'escarecía de tosicidá. Tamién apreció la so utilidá p'aisllar "Haemophilus influenzae" a partir de esputos.
Por cuenta del so calter cobarde, Fleming nun consiguía tresmitir entusiasmu sobre'l so descubrimientu, anque siguió mientres enforma tiempu trabayando nél, hasta 1934 en que lo abandonó pa dedicase a les sulfamides.
La primer demostración de que la penicilina yera útil pa la medicina llevar a cabu en 1930 el patólogu inglés Cecil George Paine, antiguu alumnu de Fleming, qu'intentó tratar la psicosis, pero ensin ésitu, probablemente porque la melecina nun yera alministráu con abonda fondura. Sicasí, llogró tener ésitu aplicando'l peneráu en neonatos pal tratamientu de la oftalmía neonatal, llogrando'l so primera cura'l 25 de payares de 1930, nun adultu y tres bebé. Anque estes resultancies nun fueron publicaos, influyeron en Howard Walter Florey, que foi compañeru de Paine na Universidá de Sheffield.
Ente 1928 y 1938 Florey interesar en primer llugar pola lisozima, y darréu pol segundu descubrimientu de Fleming. A diferencia d'esti postreru, que casi nun cuntaba con plantiya, formó un gran equipu con personalidaes de la talla de Chain, Leslie Falk, Norman Heatley y hasta otros 22 collaboradores ente investigadores y técnicos con gran cantidá de medios na escuela de patoloxía Sir William Dunn de Oxford, anque curiosamente, según Florey, non pol so potencial farmacéuticu, sinón por un puru interés científicu. La so capacidá de procesáu superaba los 500 llitros de cultivu selmanales.
La purificación de la penicilina producir en 1939, a cargu del bioquímicu Heatley, utilizando grandes volúmenes de peneráu por aciu un sistema a rodapiellu y estracción por amil acetato. Edward Abraham terminó d'esaniciar el restu d'impureces por cromatografía en columna de alúmina. Darréu probóse la sustanza en mures infectaos con "Streptococcus". El primera ser humanu tratáu con penicilina purificada foi l'axente de policía Albert Alexander nel Hospital John Radcliffe, el 12 de febreru de 1941. El paciente finó porque nun se-y pudo alministrar abondu fármacu.
Les primeres compañíes n'interesase pola patente fueron Glaxo y Kemball Bishop.
A partir de les investigaciones de Florey en 1939 y de Heatley en 1941, la producción industrial de la penicilina n'Europa viose n'apuros económicos debíu al empiezu de la Segunda Guerra Mundial. Los científicos británicos buscaron ayuda nos Estaos Xuníos, específicamente nos llaboratorios de Peoria, Illinois onde los sos científicos taben trabayando en métodos de fermentadura p'acelerar la crecedera de cultivos de hongos. El 9 de xunetu de 1941 Florey y Heatley partieron de la Universidá d'Oxford con una pequeña cantidá de penicilina escontra los Estaos Xuníos. Bombiaron aire dientro d'enormes cubes llenes de maíz lleldáu con otros ingredientes y aditivos claves lo que demostró poder faer crecer rápido grandes cantidaes de penicilina en comparanza colos antiguos métodos de crecedera sobre superficies planes. La cepa de "Penicillium" que tuvo'l meyor rendimientu nun foi la importada polos científicos británicos sinón una cepa que crecía sobre un melón n'unu de los mercaos de Peoria, ameyorando la cantidá de producción nes condiciones somorguiaes de la nueva técnica del llaboratoriu estaunidense, aprosimao 70-80 unidaes de penicilina por milillitru de cultivu.
El 26 de payares de 1941, Heatley y Andrew J. Moyer, l'espertu del llaboratoriu en Peoria, llograron ameyorar 10 vegaes la producción de penicilina. Col aumentu de la cantidá de penicilina tamién baxó'l costo d'una dosis. Dende'l preciu incalculable en 1940, el preciu de la penicilina baxó a US$20 por dosis en xunetu de 1943 y entá ye más a $0,55 por dosis en 1946. De resultes, los llaboratorios en Gran Bretaña en 1999 y en Peoria en 2001 fueron designaos como Monumentu Químicu Hestóricu Internacional ("International Historic Chemical Landmark").
Una de les varies presentaciones de la penicilina producida de manera natural ye la bencilpenicilina o penicilina G, la única que s'usa clínicamente. A ella acomuñáronse la procaína y la benzatina pa enllargar la so presencia nel organismu, llográndose les respectives suspensiones de penicilina G + procaína y penicilina G benzatina, que solo se pueden alministrar per vía intramuscular.
Más tarde, modificóse la molécula de penicilina G pa ellaborar penicilines sintétiques, como la penicilina V, que pueden alministrase per vía oral al aguantar la hidrólisis aceda del estómagu. Sicasí, el relativamente estrechu espectru d'acción de l'actividá de la penicilina V fixo que se sintetizaren derivaos con acción sobre una más amplia gama d'axentes infeiciosos. El primer pasu foi'l desenvolvimientu de la ampicilina, efectiva frente a patóxenos Gram positivos y Gram negativos, qu'amás resultó considerablemente económica d'adquirir. Otra meyora foi'l desenvolvimientu de la flucloxacilina, usada contra bacteries productores de β-lactamasa como los "Staphylococcus". Anguaño esisten múltiples derivaos sintéticos de la penicilina, como la cloxacilina y la amoxicilina, que s'alministren per vía oral y de les qu'esiste un abusu de consumu pola sociedá polo xeneral pa autotratamiento d'infecciones leves víriques que nun precisen terapia antibiótica. Esta situación provocó un altu porcentaxe de resistencia bacteriana frente a les penicilines y llevó a la ineficacia de los betalactámicos en delles infecciones graves.
Les penicilines fueron llargamente utilizaes nel campu de la veterinaria dende 1950, en qu'empezaron a añedir como aditivos nel piensu, por cuenta de la so efectividá amenorgando la mortalidá y la morbilidad frente a infecciones clíniques, según la medría de la tasa d'engorde. Ello ye que la amoxicilina describióse en 1976 como una penicilina pa usu veterinariu. Suxurióse la relación ente esti usu y la selección de cepes resistentes con capacidá d'infectar a humanos. Sicasí, anque dellos antibióticos aplicar en dambos campos, la mayoría de les resistencies n'humanos desenvolviéronse por un mal usu en medicina.
Les penicilines pertenecen a una familia de compuestos químicos con una estructura química peculiar que-y confier una actividá característica contra un grupu determináu de bacteries. A pesar de qu'esisten distintes variantes, la estructura química esencial de la penicilina foi afayada por Dorothy Crowfoot Hodgkin ente 1942 y 1945. La mayoría de les penicilines tienen como núcleu químicu l'aníu 6-aminopenicilánico y difieren ente sigo según la cadena llateral fondiada a la so grupu amino. Esti núcleu 6-aminopenicilánico o núcleu "penam" consta, de la mesma, d'un aníu tiazolidínico (un aníu aminofenílico de los tiazoles) enllazáu a un aníu β-lactámico; esti postreru, aparentemente esencial pa l'actividá antimicrobiana del compuestu, ye hidrolizado por aciu penicilinasas (enzimes tipu β-lactamasas) poles bacteries resistentes a penicilines.
Amás del nitróxenu y el azufre del aníu tiazolidínico y β-lactámico, la penicilina tien les siguientes agrupaciones:
Na molécula hai trés carbonos asimétricos:
La penicilina natural o penicilina G ye cristalina, totalmente soluble n'agua, soluciones salines y dextrosas isotónicas. El radical R, ye'l responsable de la sensibilidá a la hidrólisis per parte de les β-lactamasas, del enllaz a proteínes tresportadores y del venceyu coles proteínes bacterianes "PBP" que tresporten a la penicilina dientro de la célula. Amás, acomúñase-y a la penicilina un dipéptido cisteína-valina, faciendo que la penicilina tenga la ideal afinidá pola enzima bacteriana transpeptidasa, que nun s'atopa nel cuerpu humanu y que dexa la síntesis del peptidoglucano.
Esiste una analoxía estructural ente la penicilina y el dipéptido D-alanil-D-alanina terminal acomuñáu a les unidaes de peptidoglicano qu'apaecen mientres la formación de la paré celular de ciertes bacteries (procesu de transpeptidación). El nucleófilu O serina de la transpeptidasa ataca los grupos carbonilos de los ß-lactámicos, como la penicilina, por esa analoxía a la so sustrato D-Nala-D-Nala, el dipéptido enantes mentáu. D'esa manera, xuniéndose covalentemente a les borrafes de serina del sitiu activu de la enzima en forma de complexu "peniciloil", la penicilina inhibe a la transpeptidasa bacteriana.
Los metabolitos que deriven de la molécula intacta de penicilina actúen como haptenos y vuélvense inmunitariamente activos al traviés de la so unión de tipu covalente, coles proteínes endóxenes nel cuerpu, preferentemente por ataques a los grupos amino de la lisina d'estes proteínes tresportadores, pudiendo inducir asina una reacción de hipersensibilidad. L'intermediariu antigénico de les penicilines ye'l acedu peniciloil que se forma al abrir l'aníu β-lactámico. El 95 % de la droga xunida a los texíos apaez nesta forma. Dichu acedu, conxugáu con un tresportador proteicu inmunogénico ye unu de los axentes más usaos nes pruebes cutanees pa determinar si un paciente ye alérxicu a la penicilina. Otros determinantes menos frecuentes, qu'inclúin al benzilpeniciloato y la amina-benzilpeniciloil son productos que se formen "in vivo" y pueden tamién atopase nes soluciones de penicilina preparaes pa la so alministración comercial, que pueden inducir una reacción de hipersensibilidad.
Les penicilines clasificar en dos grupos, naturales y semisintéticas, y en cada unu d'ellos hai compuestos relativamente resistentes al zusmiu gástrico y polo tanto pueden alministrase per vía oral, por casu, la penicilina V, la dicloxacilina y la amoxicilina.
El términu "penicilina" úsase de cutiu, en sentíu xenéricu, pa cualesquier de les variantes que deriven de la penicilina mesma, cuantimás, la benzilpenicilina. Estes tienen la mayor actividá contra organismos Gram positivos, cocos Gram negativos y organismos anaerobios que nun producen β-lactamasa. Sicasí, presenten una baxa actividá contra bacilos Gram negativos. Toos son susceptibles a la hidrólisis por β-lactamasas. La penicilamina, un metabolito de la penicilina y análogu del aminoácidu cisteína, ye efectivu pal aliviu de la artritis reumatoide amenorgando la velocidá d'apaición de nuevos daños a articulaciones, anque escasamente ye recetado por cuenta de la so elevada tosicidá. Tamién esisten nel mercáu penicilines sintétiques, como la ticarcilina, la mezlocilina y la piperacilina.
Les penicilines naturales son aquelles xeneraes ensin intervención biotecnológica. Ente elles destaquen la bencilpenicilina, como productu final d'interés terapéuticu, y los intermediarios aislables como la isopenicilina N o la penicilina N. Les biosintéticas, sicasí, prodúcense por aciu adición de determinaos compuestos nel mediu de cultivu del biorreactor emplegáu mientres la so producción, esto ye, ensin que tenga llugar un aislamientu y un cambéu químicu "ex vivu". Ente les biosintéticas destaquen: la fenoximetilpenicilina, la alilmercaptometilpenicilina y, de nuevu, la bencilpenicilina (pos ye posible inducir la so síntesis aplicando ciertu precursores nel fermentador).
La bencilpenicilina, comúnmente conocida como penicilina G, ye l'estándar de les penicilines. Polo xeneral alministrar por vía parenteral (intravenosa, intratecal o intramuscular), porque tiende a perder estabilidá col zusmiu gástrico del estómagu. Por cuenta de que alminístrase inyectada, pueden algamar mayores concentraciones de la melecina nos texíos que cola penicilina V o "fenoximetilpenicilina". Estes mayores concentraciones traducir nuna mayor eficacia antibacteriana.
Les ventayes de la penicilina G son el so baxu costo, la so fácil alministración, la so escelente penetración nos texíos y el so índiz terapéuticu favorable. En contraste, les desventaxes son la so degradación pol ácidu gástricu, la so destrucción poles β-lactamasas bacterianes y la so asociación col desenvolvimientu de reacción adversa en cerca del 10 % de los pacientes.
Les indicaciones específiques de la penicilina G inclúin: celulitis, endocarditis bacteriana, gonorrea, meninxitis, neumonía por aspiración, absceso pulmonar, neumonía adquirida na comunidá, sífilis y sepsis en neños.
La bencilpenicilina procaína (DCI), conocida tamién como penicilina G procaína, ye una combinación de la penicilina G con un anestésicu local, la procaína. Esta combinación tien como fin amenorgar el dolor y la incomodidad acomuñada cola avolumada inyección intramuscular de penicilina. Tres l'alministración d'una inyección intramuscular, el fármacu absuérbese amodo na circulación y se hidroliza a bencilpenicilina. Por ello, ye alministrada cuando se deseya que les sos concentraciones seyan baxes pero enllargaes. Esti antibióticu ye bien utilizáu en veterinaria.
La penicilina procaínica indicar pa toles infecciones locales graves por estreptococos, bacteries anaerobies, neumococos y gonococos, sífilis, ántrax por "B. anthracis" (como coadyuvante), otitis media aguda angüeñosa, mastoiditis aguda, amigdalitis aguda por estreptococu hemolítico del grupu A, neumonía neumocócica, absceso peritonsilar y submandibular y gonorrea. Les indicaciones específiques de la procaína penicilina inclúin: sífilis, infecciones del aparatu respiratoriu onde'l paciente nun cumple'l so tratamientu oral, celulitis y erisipela.
Nel pasáu usar pal tratamientu de la gonorrea genitourinaria. Sicasí, la bacteria "Neisseria gonorrhoeae" frecuentemente produz β-lactamasas y llegó a desenvolver resistencia a la penicilina, polo que se reemplazó por ceftriaxone. Tamién s'usaba pal tratamientu de la neumonía neumocócica non complicada, pero'l surdimientu del "Streptococcus pneumoniae" penicilinorresistente en dellos países llindó'l so usu.
La bencilpenicilina benzatínica o penicilina G benzatínica (DCI), ye una combinación con benzatina que s'absuerbe amodo na circulación sanguínea dempués d'una inyección intramuscular y depués se hidroliza a bencilpenicilina. Ye la primer opción cuando se riquir una concentración baxa de bencilpenicilina, dexando una acción enllargada del antibióticu por más de 2-4 selmanes per cada inyección. L'alministración de penicilina G benzatínica o benzetacil L-A puede presentar dacuando una reacción alérxica anafiláctica en pacientes hipersensibles. La penicilina G sódica ye alministrada en casos de difteria, d'infecciones del aparatu respiratoriu o del aparatu xenital y en ciertes infecciones producíes por Gram negativos, como la meninxitis y la endocarditis. Puede causar urticaria, pruyiciu y, bien escasamente, choque anafiláctico.
Les indicaciones específiques de la bencilpenicilina benzatínica inclúin: profilaxis de la fiebre reumático y sífilis en fase temprana o latente.
La fenoximetilpenicilina, comúnmente llamada penicilina V, ye la única penicilina activa per vía oral. Tien una actividá menor que la bencilpenicilina, polo que s'alministra cuando nun se riquir algamar concentraciones elevaes nos texíos. 
Cola penicilina oral V, l'espectru ye prácticamente igual al de la penicilina G: estreptococos, neumococos y "Neisseria", dellos anaerobios y estafilococos non productores de penicilinasa. Nun ye inactivada pol zusmiu gástricu, algamar en poco tiempu concentraciones fayadices de penicilina en texíos y afigura sanguíneu. L'absorción nun ta influyida poles comíes. Les indicaciones específiques pa la penicilina V inclúin: infecciones causaes por "Streptococcus pyogenes" (como la amigdalitis, la farinxitis ya infecciones de la piel), profilaxis de la fiebre reumático y gingivitis moderada o severa (xuntu con metronidazol).
La penicilina V ye la primer opción nel tratamientu d'infecciones odontolóxiques. Dacuando puede causar fories que nun suelen riquir suspensión de la terapia. Escasamente produz reacciones alérxiques severes y suelen ser más leves que con penicilina parenteral.
Les penicilines semisintéticas son aquelles xeneraes por aciu l'aislamientu d'un intermediariu estable mientres una producción microbiolóxica industrial (fermentadura en biorreactores) siguida pol cambéu química o enzimática del compuestu aislláu. Estremar según la so acción antibacteriana en cinco grupos: resistentes a β-lactamasas, aminopenicilinas, antipseudomonas, amidinopenicilinas y resistentes a β-lactamasas (Gram negatives).
El so usu ye principalmente n'infección por estafilococos productores de β-lactamasas, como'l "Staphylococcus aureus". Tamién presenten actividá, anque amenorgada, frente a estreptococos, pero escarecen d'ella frente a enterococos.
El so espectru d'acción ye bien grande, pero son sensibles a les β-lactamasas. Alministrar en casos d'infecciones respiratories de les víes altes por estreptococos (sobremanera, "S. pyogenes" y "S. pneumoniae") y por cepes de "Haemophilus influenzae", infecciones urinaries por ciertes enterobacterias (como "Escherichia coli" y diverses infecciones xeneraes por "Streptococcus faecalis", "Salmonella spp.", "Shigella spp." y "Listeria monocytogenes".
Estes penicilines son d'ampliu espectru porque la so cobertoria d'acción entiende Gram positivos, Gram negativos y anaerobios. Dientro d'esti grupu esisten dos subgrupos, les carboxipenicilines y les ureidopenicilines, atendiendo a la so eficacia frente a pseudomonas.
Fueron desenvueltes p'ampliar l'espectru de bacteries Gram negatives cubiertes por penicilines, tales como infecciones nosocomiales causaes por "Pseudomonas aeruginosa". Primeramente producióse la carbenicilina por sustitución del grupu amino por un grupu carboxilo na ampicilina y darréu delles sustituciones na carbenicilina dexaron desenvolver la ticarcilina. 
Presenten el mesmu espectru d'acción que les aminopenicilinas, pero ampliáu con Pseudomones y "B. fragilis".
Creáronse derivaes de la molécula de ampicilina p'ampliar entá más l'espectru contra les bacteries Gram negatives y les "Pseudomonas". Les ureidopenicilinas enfusen bien nos texíos y tien escelentes concentraciones tisulares, incluyendo'l líquidu cefalorraquídeo en pacientes con meninxes engafaes, y niveles fayadizos en güesu pal tratamientu de osteomielitis. Al igual que les carboxipenicilinas, tán acomuñaes a hipopotasemia, hipernatremia y disfunción plaquetaria. Nesti grupu de penicilines tán la mezlocilina, azlocilina y la piperacilina.
El representante del grupu ye la temocilina, que solo ye útil frente a enterobacterias, "Haemophilus" spp., y "Neisseria gonorrhoeae". Les bacteries Gram positives, anaerobies y "Pseudomonas" spp. son resistentes a la so acción.
La penicilina, como'l restu de los β-lactámicos, exerz una acción bactericida por alteriar la paré celular bacteriana, estructura que nun esiste nes célules humanes. La paré bacteriana atopar por fora de la membrana plasmática y confier a les bacteries la resistencia necesaria pa soportar, ensin rompese, la elevada presión osmótica qu'esiste nel so interior. Amás, la paré bacteriana ye indispensable para:
Hai importantes diferencies na estructura de la paré ente les bacteries Gram positives y Gram negatives, de les que cabo destacar la mayor complexidá y conteníu en lípidos nes Gram negatives.
L'acción de la penicilina, y polo xeneral de los β-lactámicos, desenvuélvese fundamentalmente na última fase de la síntesis del peptidoglicano de la paré celular, xuniéndose a una enzima transpeptidasa llamada "proteína fijadora de penicilina", responsable de producir una serie d'enllaces cruciaos ente les cadenes de péptidos. La formación d'estos enllaces o pontes ye la que confier, precisamente, la mayor rixidez a la paré bacteriana. Poro, los β-lactámicos como la penicilina inhiben la síntesis del peptidoglicano indispensable na formación de la paré celular bacteriana. Les bacteries ensin la so paré celular españen o son más fácilmente fagocitadas polos granulocitos.
Esta inhibición produz una acumuladura d'el precursores del peptidoglicano, que producen una activación d'enzimes como hidrolases y autolisines que dixeren, entá más, el remanente de peptidoglicano na bacteria. Al perder la so paré celular de resultes de l'acción de la penicilina, les bacteries Gram positives son denominaes protoplastos, ente que les Gram negatives, que nun lleguen a perder tola so paré celular, reciben el nome de esferoplastos.
La penicilina amuesa un efectu sinérgico colos aminoglucósidos, cuidao que la inhibición de la síntesis del peptidoglicano dexa que los aminoglucósidos enfusen la paré celular con mayor facilidá, dexando asina trestornos na síntesis de proteínes dientro de la célula bacteriana (fechu que resulta nuna concentración menor d'antibióticu que la riquida pa esaniciar al microorganismu susceptible).
Primeramente, tres la comercialización de la penicilina natural na década de 1940, la mayoría de les bacteries yeren sensibles a ella, inclusive'l "Mycobacterium tuberculosis". Pero debíu al usu y abusu d'esta sustanza munches bacteries volviéronse resistentes, anque entá sigue siendo activa en delles cepes de "Streptococcus" sp, "Staphylococcus" sp, "Neisseria" sp, "Clostridium" sp, "Listeria monocytogenes", "Haemophilus" sp, "Bacteroides" sp, "Escherichia coli", "Proteus mirabilis", "Klebsiella" y "Enterobacter".
La penicilina ye indicada, por casu, en pacientes embarazaes, a términu o non, como midida profiláctica cuando s'abarrunta nelles un altu riesgu d'infección pol estreptococu del grupu B.
La penicilina V potásica indicar pa tratar ciertes formes de neumonía bacteriana, la escarlatina, y les infecciones en oyíos, piel y gargüelu. Tamién s'usa pa prevenir la fiebre reumático recurrente y la corea infeiciosa. En forma inyectable, la penicilina V usar en ciertes infecciones bacterianes de los güesus, estómagu, articulaciones, sangre, meninxitis y de les válvules del corazón.
El tratamientu inicial d'una bacteriemia (presencia de bacteries en sangre que causa fiebre alto, tracamundiu, plasmu y muerte n'apenes 12 hores), llevar a cabu cola alministración de penicilines semisintéticas como la nafcilina o la metacilina intravenoses, si'l paciente nun ye alérxicu o la infección ye causada por bacteries sensibles. 
La borreliosis, tresmitida poles cachiparros y que puede cursar ensin tratamientu per delles selmanes o meses causando síntomes neurolóxicos o cardiacos, ye una enfermedá que puede ser tratada con penicilina oral o amoxicilina, especialmente en neños. Nos estadios avanzaos suelse alministrar penicilina intravenosa de 2 a 4 selmanes.
Los antibióticos de preferencia nel tratamientu del tétanos tamién son les penicilines a altes dosis.
La penicilina G alministrar en preparaos inyectables pal tratamientu d'infección por organismos susceptibles en múltiples especies veterinaries, incluyendo perros, gatos, furonos domésticos, coneyos, corpuspinos y aves. La penicilina G sola o combinada usóse con ésitu pa tratar novilles con mastitis. Ciertes especies, incluyendo culiebres, páxaros, tortúes, cobayes y chinchillas, amosaron sensibilidá a la penicilina procaína.
La penicilina dio empiezu a la era de los antibióticos, trayendo la cura d'enfermedaes comunes como la tuberculosis y la sífilis, faciendo que les intervenciones quirúrxiques fueren menos ventureres y que la medicina de les infecciones fora más confiable. Antes de los años 1930, persones adultes y neños morríen en grandes cantidaes por infecciones bacterianes como la neumonía y la fiebre reumático, dende los más probes hasta los más ricos. En 1924, el fíu del presidente estaunidense Calvin Coolidge, un mozu de 16 años d'edá, morrió por una septicemia aniciada nuna ferida d'un pie poles sos zapatielles de tenis. Anque la prevención, les vacunes y otres midíes epidemiolóxiques traxeron la erradicación de ciertes enfermedaes, la penicilina por si sola salvó más vides dende la so introducción al mercáu que nenguna otra melecina. Pero'l mal usu de la penicilina traxo, de la mesma, resistencies n'organismos fulminantes como "Staphylococcus" y "Clostridium". Fleming, mientres el so discursu d'aceptación del premiu Nobel pol so descubrimientu, dixo: "
Cuidao que la mayoría de les penicilines son destruyíes pol zusmiu gástrico, l'absorción per vía oral nun ye bona y pollo tienen de ser alministraes parenteralmente. La penicilina absuérbese rápido tantu cola alministración intramuscular como subcutánea. Los niveles sanguíneos siguíos de l'alministración parenteral son elevaos pero transitorios. La tosicidá oral (LD50), esto ye, la dosis letal nel 50 % de los animales d'esperimentación ye aprosimao 8900 mg/kg. Ciertes reacciones neurolóxiques reparar, incluyendo sopelexes, si la penicilina y otros β-lactámicos lleguen a algamar concentraciones bien alzaes nel líquidu cefalorraquídeo.
La unión a proteínes séricas ye variable nun rangu que va dende'l 15 % pa les aminopenicilinas hasta'l 97 % pa la dicloxacilina. La vida media sérica ye curtia, aprosimao 30 minutos pa penicilina G y 60 minutos pa penicilines d'ampliu espectru. 
La penicilina ye esaniciada polos reñones, de cuenta que un amenorgamientu o inhibición de la secreción tubular renal puede aumentar la concentración y l'efectu terapéuticu de la penicilina. Les dosis tienen de ser reconsideraes en pacientes con insuficiencia renal o que tean tomando otros fármacos como'l probenecid, usáu en pacientes que rican concentraciones particularmente elevaes de penicilina.
Les penicilines nun son metabolizadas o solo mínimamente metabolizadas y escretaes principalmente polos reñones al traviés de la filtración glomerular (10 %) y la secreción tubular (90 %). El probenecid bloquia la escreción renal y asina causa un aumentu de los niveles séricos de penicilina. Estos antibióticos (sacante les penicilines penicilinasa resistentes) pueden ser esaniciaos del organismu por diálisis peritoneal y hemodiálisis. En pacientes con disfunción renal severa son necesarios axustes nes dosis diaries pa prevenir niveles escesivos y tosicidá consecuente. 
L'acción de la penicilina G definióse primeramente n'unidaes. Por casu, la penicilina G sódica cristalina contién aprosimao 1600 unidaes/mg (1 unidá = 0,6 µg; 1 millón d'unidaes de penicilina = 0,6 g). Les penicilines semi-sintétiques prescribir por pesu en cuenta de faelo por unidaes. La concentración inhibitoria mínima (CIM) de cualquier penicilina (o cualesquier otru antimicrobiano), polo xeneral vien dáu en g/ml. La mayoría de les penicilines espachar en forma de sales de sodiu o potasiu del ácidu llibre. La penicilina G potásica contién aprosimao 1,7 mEq de K per cada millón d'unidaes de penicilina. Los sales de penicilina en forma cristalina seca caltiénense estables por periodos llargos de tiempu, llegando dellos años a 4 °C. Les soluciones preparaes pierden la so actividá con rapidez, unes 24 hores a 20 °C, polo que cada solución tien de ser preparada xustu enantes de la so alministración.
Describiéronse diversos tipos de reacciones, dalgunes d'elles fatales, en persones a les que s'alministró penicilina. La penicilina y los sos derivaos son les causes más frecuentes de reacciones dependientes de la inmunoglobulina Y (IgE), anque pueden tamién producise inmunoglobulinas G y M. Les reacciones adverses a la penicilina asoceden en ≤1 % de los pacientes que tomen l'antibióticu. Anque l'alerxa a la penicilina ye la forma más frecuente d'alerxa reportada en medicina, menos del 20 % de les persones que creen ser alérxicos verdaderamente ser. Ente les reacciones adverses más comunes tán:
Ente los efecto secundarios menos frecuentes, que se dan nel 0,1-1 % de los pacientes, tán:
El dolor y l'inflamación del sitiu d'inyección son tamién frecuentes nes penicilines alministraes per vía parenteral, como la benzilpenicilina. Dacuando reportóse que les penicilines, según otros fármacos, pueden causar necrósis epidérmica tóxica, pénfigo y eritema multiforme.
Los pacientes con fibrosis quística tienen mayor probabilidá de sufrir reacciones adverses a la penicilina y los sos derivaos. La penicilina nun causó defectos de nacencia polo que con frecuencia ye recetado a muyeres embarazaes. Les penicilines pueden cruciar la barrera placentaria y solo tienen de ser usaes nel embaranzu cuando seya absolutamente necesariu y encamentáu so supervisión médica. La penicilina puede ser tomada mientres la lactancia, sicasí, pequeñes cantidaes del antibióticu pueden pasar a la lleche materno y causar nel lactante indixestión, foria o reacciones alérxiques.
Les reacciones alérxiques informaes con cualesquier de los antibióticos β-lactámicos pueden xubir hasta un 10 % de los pacientes que reciben estos axentes. Sicasí, solo'l 10 % d'estos informes correspuenden a reacciones alerxes a estos fármacos. Aceptóse nel pasáu que puede haber hasta un 10 % de sensibilidá cruciada ente los distintos derivaos de la penicilina, esto ye, qu'un 10 % de pacientes hipersensibles a unu de les melecines, como les cefalosporines y carbapenemas, tamién lo será pa los otros derivaos de la penicilina, por razón de que toes tienen un aníu β-lactámico. Sicasí, afayos recién amosaron que nun hai un aumentu d'alerxes cruciaes dende les cefalosporinas de segunda xeneración hasta les más recién. Ciertes investigaciones actuales demostraron que'l principal factor na determinación de reacciones inmunitaries ye la semeyanza qu'hai ente les cadenes llaterales de les cefalosporinas de primera xeneración y les penicilines y non necesariamente ente la estructura del β-lactámico común ente ellos. Nuna revisión d'hestories clíniques, atopóse que l'alerxa a la penicilina ye más frecuente nes muyeres que nos homes.
La vía d'alministración más frecuente cola cual apaecen estes reacciones alérxiques ye la endovenosa, y raramente asocede cuando s'alministra per vía oral. Pa desenvolver la reacción precisar d'una esposición inicial a la melecina o los sos determinantes antigénicos, por casu, al inxerir lleche o productos d'animales trataos con penicilina, al traviés de la lleche materno o pol contactu cola droga al alministrala al individuu.
La mayoría de los pacientes espuestos a la penicilina desenvuelven anticuerpos frente a esti antibióticu y, sicasí, nun manifiesten reacciones al esponese nuevamente a ella. Quien desenvuelven reacciones alérxiques asociaes a l'alministración de penicilines amuesen síntomes que varien llargamente: anafilaxia, enfermedá del suañu, anemia hemolítica, enfermedaes renales, angioedema, urticaria, vasculitis ente otros, y pueden llegar a causar la muerte.
Les pruebes cutanees, como'l Pre-pen y el Kremers-Urban, diseñar pa pacientes nos que s'abarrunten reacciones alérxiques a la penicilina mediaes por IgE y que s'antemana'l so tratamientu, como nel casu de pacientes con endocarditis o muyeres embarazaes con sífilis. Cerca del 25 % de los pacientes con antecedentes d'alerxa a la penicilina van tener una prueba cutanea positiva, ente que un 6 % (del 3 al 10 %) con antecedentes negativos presenta una respuesta cutanea positiva. Otres pruebes, como la radioalergoadsorción o pruebes "in vitro", nun ufierten ventayes sobre les pruebes cutanees correchamente realizaes.
Como ye d'esperar, un gran númberu de pacientes (d'un 50 a un 100 %) con una prueba cutanea positiva, producen reacciones alérxiques a la penicilina de ser alministráu l'antibióticu, ente que un 0,5 % de los pacientes con pruebes cutanees negatives reaccionen al fármacu, que tiende a ser una reacción leve o tardida, dempués de l'alministración de penicilina. Dempués de dellos años, hasta un 80 % de los pacientes pierde la sensibilidá anafiláctica y los anticuerpos IgE.
La penicilina nun tien de ser tomada conjuntamente con otros antibióticos como'l cloranfenicol, la eritromicina, la tetraciclina o la neomicina, ente otros, porque s'amenorga la so efectividá. Sábese que la penicilina mengua l'efectu de les pastillas anticonceutives y que les reacciones secundaries asoceden con más frecuencia al combinar la penicilina colos beta bloqueantes. Tamién interfier cola absorción del atenolol, y a grandes dosis, la penicilina potencia l'efectu de les melecines anticoagulantes. 
Nun s'encamienta tomar refrescos carbonatados o ciertos zusmios naturales, pos l'ambiente ácidu d'estes bébores puede destruyir la droga. Por ello, les penicilines orales tienen de ser inxeríos n'ayunes o unes 2 hores acabante comer. La amoxicilina pue ser alministrada cola comida.
Cerca del 25 % de les cepes de "Streptococcus pneumoniae" aisllaes en pacientes con otitis media son resistentes a la penicilina y a la amoxicilina, y comparten esa resistencia con cerca del 33 % de cepes de "Haemophilus influenzae" nestos pacientes. D'alcuerdu a publicaciones recién, el porcentaxe d'aislamientos de "S. pneumoniae" con susceptibilidá a penicilina menguada en Chile y España, por casu, ye d'alredor d'un 30 % nos pacientes menores de 5 años. Polo xeneral, les infecciones causaes por estes cepes resistentes acomuñar a llimitaciones terapéutiques y un desenllaz desfavorable de la infección.
L'usu, munches vegaes indiscrimináu, d'estos fármacos ante la medrana d'un entueyu y/o riesgu de muerte del paciente, casi siempres ensin l'amparu de la conocencia del axente causal de la infección y el so comportamientu ante'l tratamientu aplicáu, provoca tal efectu sobre los microorganismos que los lleva a desenvolver una resistencia mayor. Esti seriu problema indució a dellos países a instalar polítiques d'usu racional de los antibióticos, basaes na conocencia de los parámetros farmacodinámicos y microbiolóxicos d'estos fármacos y sofitaes pola realización de pruebes de llaboratoriu que dexen una verdadera evaluación de la infección y del tratamientu que tien de ser aplicáu.
Dempués de l'apaición de series resistencies a la penicilina, desenvolviéronse derivaos con mayor espectru d'acción, según penicilines resistentes a la β-lactamasa, como ye'l casu de la flucloxacilina, la dicloxacilina y la meticilina. Sicasí, estos fármacos son entá ineficaces contra les cepes del estafilococu resistente a la meticilina, magar esisten otros fármacos eficaces pa tratar la so infección.
Polo xeneral, la resistencia a antibióticos β-lactámicos en cualquier bacteria encontar na interacción ente los factores siguientes:
Dalgunos d'estos factores tán rellacionaos col allugamientu taxonómica del microorganismu: por casu, la estructura de la paré de les bacteries Gram negatives enzanca la permeabilidá del antibióticu y, por ello, mengua la so eficacia.
Cabo destacar la esistencia d'enzimes que hidrolizan elementos de les penicilines menguando la so actividá: son les llamaes β-lactamasas. Nes bacteries Gram negatives, la enzima atopar nel periplasma, xusto ente les membranes interno y esterno, ente que les Gram positives secretan la β-lactamasa al mediu que les arrodia. La enzima puede ser codificada por xenes del cromosoma bacterianu o por plásmidos. Unu de los xenes bacterianos asociáu a la producción de β-lactamasas ye'l "blaZ", que puede ser alcontráu nun plásmido. La espresión d'esti xen vien determinada por dos xenes reguladores "blaR1" y "blaI". Ciertes evidencies faen suponer que la esposición a la penicilina provoca que la bacteria active al xen "blaR1", que'l so productu actúa como una proteasa activando al xen "blaI" y dexando la síntesis de la enzima por "blaZ".
La β-lactamasa tien mayor afinidá pol antibióticu qu'el qu'esti tien pola so diana. Ciertos antibióticos, como la ceftriaxona y la cefatazidima, son estables en presencia de β-lactamasas codificadas y producíes dende plásmidos. Sicasí, les codificadas y producíes dende cromosomes, como nel casu de "Enterobacter", son enzimes que hidrolizan prácticamente a toles penicilines y cefalosporinas.
Determinóse que la mala evolución de ciertes enfermedaes causaes por organismos con susceptibilidá menguada a la penicilina, como la neumonía neumocócica invasiva en neños, tiende a ser independiente de la susceptibilidá a la penicilina del microorganismu. Sicasí, como la resistencia a la penicilina y otros antibióticos sigue n'aumentu, aguiyóse l'interés en nueves melecines con propiedaes bactericidas en contra d'organismos resistentes, drogues como les quinolones, que'l so blancu son les enzimes ADN girasa de bacteries Gram negatives y topoisomerasa tipu IV de bacteries Gram positives.
La producción industrial de penicilina remaneció y florió como industria por causa de la Segunda Guerra Mundial, cuantimás pola cantidá d'empleos disponibles nos Estaos Xuníos. En xunetu de 1943, presentóse un plan pa distribuyila en masa a les tropes nel frente de batalla d'Europa y, gracies a ello, produciéronse 425 millones d'unidaes. Daquella, l'hongu faíase crecer sobre una capa delgada de cultivu puestu en bandexes o botelles. P'ameyorar los requerimientos d'espaciu y de los materiales desenvolvióse un nuevu métodu comercial de fermentadura somorguiada en calderos de 20.000 a más de 100.000 llitros de capacidá, faciendo que s'amenorgaren los precios de costu y aumentara la producción. De resultes, en 1945, produciéronse más de 646 billones d'unidaes. Poro, lo que yera un compuestu caru y malo d'aisllar ye güei una «commodity química», esto ye, un compuestu químicamente puru que se merca y viende a gran escala nun mercáu competitivu.
El desenvolvimientu biotecnológico de cepes superproductoras foi otru campu d'investigación de gran interés. L'aislláu orixinal de Fleming producía alredor de 2 o/mL (unidaes internacionales por mL). Los procesos emplegaos a finales de la década de los 80 xeneraben 85.000 o/mL. El desenvolvimientu de les cepes basóse en:
La estratexa de producción industrial de penicilina ta amestada al tipu de penicilina a sintetizar. Básicamente, esta variedá mora na sustitución del grupu acilo de la posición 6 nel ácidu 6-aminopenicilánico. Cuando la fermentadura producir ensin añedir nengún precursor prodúcense les penicilines naturales. D'ente elles, solo la penicilina G ye útil terapéuticamente y por tantu ye'l compuestu a purificar. Per otra parte, d'añedir otru precursores pa la cadena llateral, el control de la reacción ameyora y ye posible producir el compuestu deseyáu con una alta especificidá. Esta estratexa da llugar a les penicilines biosintéticas, como la penicilina V o la penicilina O (en pequeñes cantidaes). L'aproximamientu al problema más emplegada, sicasí, pasa pola cambéu químicu del compuestu llográu por aciu fermentadura. D'esta miente ye posible llograr una gran diversidá de penicilines semisintéticas.
La xeneración de penicilines semisintéticas rique la producción, por aciu fermentadura, de penicilina G (en dellos casos penicilina V), compuestu que se convierte n'ácidu 6-aminopenicilánico por aciu un tresformamientu químicu, o, más frecuentemente, enzimática. Esti compuestu ye depués modificáu por aciu la enzima penicilina acilasa de cuenta que s'añedir la cadena llateral deseyada a la posición 6, lo que da llugar a la penicilina semisintética final. Ello ye que el 38 % de les penicilines producíes comercialmente emplegar en medicina humana, el 12 % en veterinaria y el 43 % como precursores pal diseñu de penicilines semisintéticas.
L'aníu tiazolidínico de la β-lactama xenerar por aciu la unión de los aminoácidos L-cisteína, L-valina y acedu α-aminoadípico. Esti postreru, aminoácidu non proteico, xunir a la borrafa de cisteína por aciu una síntesis de péptidos non ribosomal, a que'l so productu fundir una valina por aciu una epimerización, reacción que da llugar a un tripéptido. Esti tripéptido se cicla por aciu un procesu entá non descritu dando llugar al primer productu aislable, la isopenicilina N. L'acción de la penicilina transacetilasa, que sustitúi la cadena de α-aminoadípico nel C6 por una molécula de acedu fenilacéticu activada, produz la bencilpenicilina.
La producción de penicilina ye una área que rique la collaboración de científicos ya inxenieros pa la efectiva producción de cantidaes industriales del antibióticu. La penicilina ye un metabolito secundariu del hongu "Penicillium", esto ye, l'hongu nun produz l'antibióticu cuando crez so condiciones normales, solo cuando la so crecedera alcuéntrase tornáu por trate sometíu a condiciones de estrés. Otros factores inhiben la producción de penicilina, incluyendo la so mesma ruta de producción. Por casu, la lisina inhibe la so síntesis por cuenta de que inhibe a la homocitrato sintasa, enzima implicada na síntesis d'ácidu α-aminoadípico. Sicasí, la retroinhibición por lisina nun paez ser un factor limitante na producción industrial del compuestu. Otros elementos reguladores son: la concentración de fosfatu, de glucosa y de ion amonio.
Les célules de "Penicillium" son crecíes usando una técnica conocida como "«fed-batch»" (cultivu de llote nutríu), nel que se ven de cutio suxetes a condiciones de estrés y, poro, producen penicilina a esgaya. Les fontes de carbonu disponible son tamién importantes porque la glucosa inhibe a la penicilina ente que la lactosa non. El valor del pH, los niveles de nitróxenu, fosfatu y osíxenu son tamién críticos nos llotes de producción y tienen de controlase automáticamente.
Antibióticu
Un antibióticu, considerando la etimoloxía (del griegu "αντί" - "anti", "en contra" + "βιοτικός" - "biotikos", "dáu a la vida") ye una sustanza químico producida por un ser vivu o deriváu sintéticu, que mata o torga la crecedera de ciertes clases de microorganismos sensibles, xeneralmente son fármacos usaos nel tratamientu de infecciones por bacteries, d'ende que se-yos conoza como antibacterianos. 
Los antibióticos utilizar en medicina humana, animal y horticultura pa tratar infecciones provocaes por germen. De normal los antibióticos presenten tosicidá selectiva, siendo bien cimera pa los organismos invasores que pa los animales o los seres humanos que los agospien, anque dacuando puede producise una reacción adversa medicamentosa, como afectar a la flora bacteriana normal del organismu. Los antibióticos xeneralmente ayuden a les defenses d'un individuu hasta que les respuestes locales seyan abondes pa controlar la infección. Un antibióticu ye bacteriostático si torga la crecedera de los xermes, y bactericida si destruyir, pudiendo xenerar tamién dambos efectos, según los casos.
En términos estrictos o hestóricos, un antibióticu ye una sustanza secretada por un microorganismu, que tien la capacidá d'afectar a otros microorganismos. El términu "antibióticu" foi utilizáu per primer vegada por Selman Waksman en 1942 pa describir ciertes influencies antibiótiques», esto ye, aquelles formulaciones antagonistes a la crecedera de microorganismos y que son derivaes d'otros organismos vivos. Esa definición, poro, esclúi a aquelles sustances naturales, como'l zusmiu gástrico y el peróxido d'hidróxenu, que pueden matar a un microorganismu y que nun son producíos por otros microorganismos. Na actualidá la definición d'un antibióticu ta siendo usada pa incluyir a los antimicrobianos sintéticos o quimioterapéuticos antimicrobianos como les quinolones, sulfamides y otros axentes antimicrobianos derivaos de productos naturales y aquellos con propiedaes antibiótiques descubiertes empíricamente.
L'oxetivu del tratamientu con antibióticos ye consiguir la erradicación del microorganismu patóxenu. Pa ello ye necesariu siguir una posoloxía que consiga que nel focu de la infección algame una concentración de la melecina cimera a la mínima concentración capaz de tornar al microorganismu mientres el tiempu abondu. La automedicación con antibióticos supon un seriu problema de salú pública, pos la desaparente elección del antibióticu y, especialmente, una incorrecta posoloxía, puede xenerar poblaciones de bacteries resistentes a dichu antibióticu. Per otru llau, los antibióticos y antimicrobianos son totalmente inefectivos nes enfermedaes virales, polo qu'el so usu tien d'evitase nestos casos.
A pesar de que los potentes compuestos antibióticos pal tratamientu d'enfermedaes humanes causaes por bacteries, tales como la tuberculosis, peste bubónica o la llepra, nun s'aisllaron ya identificaron hasta'l sieglu XX, l'usu más remotu de los antibióticos tuvo llugar en China fai más de 2500 años. Sabíase entós que l'aplicación de la cuayada mofosa de la soya sobre ciertes infecciones traía beneficios terapéuticos.
Munches otres cultures antigües, ente ellos los antiguos exipcios y griegos usaben moho y ciertes plantes pal tratamientu d'infecciones por cuenta de que conteníen antibióticos. Esti fenómenu recibe del nome de "antibiosis". El principiu de "antibiosis" foi descritu en 1877 cuando Louis Pasteur y Robert Koch repararon qu'un bacilu nel aire podía tornar la crecedera de la bacteria "Bacillus anthracis". 
El primer antibióticu descubierto foi la penicilina, en 1897 por Ernest Duchesne, en Francia, quien trabayaba con fungos del xéneru "Penicillium", anque'l so trabayu nun recibió l'atención de la comunidá científica. La investigación nel campu de la terapéutica antibiótica moderna empezó en Alemaña col desenvolvimientu del antibióticu de curtiu espectru Salvarsan por Paul Ehrlich en 1909. Esi descubrimientu dexó'l tratamientu efectivu de la sífilis, un ampliu problema de salú pública na dómina. Esi melecina, efectivu tamién pa combatir otres infecciones por espiroquetes, yá nun s'emplega nel presente. Más palantre Alexander Fleming (1881-1955), un médicu británicu, taba cultivando una bacteria ("Staphylococcus aureus") nun platu de agar, que foi contamináu por fuerza por fungos. Depués él alvirtió que'l mediu de cultivu alredor del moho taba llibre de bacteries, sosprendíu, empezó a investigar el porqué. Fleming yá trabayara primeramente nes propiedaes antibacterianas de la lisozima, y pollo pudo faer una interpretación correcta de lo que vio: que l'hongu taba secretando daqué que tornaba la crecedera de la bacteria. Anque nun pudo purificar el material llográu (l'aníu principal de la molécula nun yera estable frente a los métodos de purificación qu'utilizó), informó del descubrimientu na lliteratura científica. Por cuenta de que l'hongu yera del xéneru "Penicillium" (concretamente "P. notatum"), denominó al productu "penicilina".
Más de 10 años dempués, Ernst Chain y Howard Walter Florey interesar nel trabayu de Fleming y producieron una forma purificada de la penicilina. Un antiguu alumnu de Fleming, Cecil George Paine, realizó les primeres esperiencies clíniques con penicilina en neonatos aquexaos d'oftalmía neonatal llogrando l'ésitu en 1930. Paine nun publicar estes resultancies, cosa que sí fixeron Chain y Florey más palantre. Los trés investigadores, Fleming, Chain y Florey, compartieron el en 1945. En 1939, René Dubos aislló la gramicidina, unu de los primeros antibióticos usaos fabricaos comercialmente ya indicáu nel tratamientu de feríes y úlceres. Por cuenta de la necesidá imperiosa de tratar les infecciones provocaes por feríes mientres la II Guerra Mundial, invirtiéronse munchos recursos n'investigar y purificar la penicilina, y un equipu lideráu por Howard Florey tuvo ésitu en producir grandes cantidaes del principiu activu puru en 1940. Los antibióticos llueu se fixeron d'usu xeneralizáu dende l'añu 1943.
En marzu de 2000, médicos del hospital San Juan de Dios de San José (Costa Rica) publicaron manuscritos de Clodomiro Picáu qu'espliquen les sos esperiencies ente 1915 y 1927 alrodiu de l'acción inhibitoria de los fungos del xéneru "Penicillium" na crecedera d'estafilococos y estreptococos infeiciosos, motivu pol cual ye reconocíu como unu d'el precursores del antibióticu penicilina, afayada por Fleming en 1928. L'informe coles resultancies de los tratamientos realizaos cola penicilina por Picáu fueron publicaos pola Sociedá de Bioloxía de París en 1927. 
El descubrimientu de los antibióticos, lo mesmo que de la anestesia y l'adopción de práctiques hixéniques pol personal sanitariu (por casu, la llavadura de manos y usu de preseos maneros), revolucionó la sanidá y convirtióse n'unu de les grandes meyores de la hestoria en materia de salú. A los antibióticos denominar frecuentemente ""bales máxiques"", términu usáu por Ehrlich, por faer blancu nos microorganismos ensin perxudicar al güéspede.
Por cuenta de que los antibióticos tienen efectos sobre una diversidá de bacteries, los sos mecanismos d'acción difieren basaos nes característiques vitales de cada organismu y que, polo xeneral, son oxetivos que nun esisten nes célules de mamíferos. 
Dellos antibióticos exercen la so función en rexones y orgánulos intracelulares, polo que son ineficaces en bacteries que contengan una paré celular, nun siendo que se llogre tornar la síntesis d'esta estructura esterior, presente en munches bacteries, pero non en animalye. Munchos antibióticos van empobinaos a bloquiar la síntesis, esportación, organización o formación de la paré celular, específicamente los enllaces cruciaos del peptidoglicano, el principal componente de la paré celular, ensin interferir colos componentes intracelulares. Esto dexa alteriar la composición intracelular del microorganismu per mediu de la presión osmótica. Como la maquinaria intracelular permanez intacta, ello aumenta la presión interna sobre la membrana hasta'l puntu en qu'ésta dexa, el conteníu celular lliberar al esterior, y la bacteria muerre. Tamién dexen la entrada d'otros axentes que nun pueden travesar la paré celular. Dellos exemplos clásicos son:
Ciertos antibióticos pueden mancar directa o indirectamente —al tornar la síntesis de los constituyentes— la integridá de la membrana celular de les bacteries y de ciertos fungos. Les polimixines, por casu, son antibióticos qu'actúen como surfactante o deterxente que reacciona colos lípidos de la membrana celular de les bacteries. Ello destrúi la integridá de la permeabilidá de la membrana. Los elementos hidrosolubles y dalgunos que son tóxicos pal xerme, pueden asina entrar ensin restricción al interior celular. La gramicidina A forma poros o canales nes bicapas lipídicas.
Dellos antibióticos actúen bloquiando la síntesis del ADN, ARN, ribosomes, acedos nucleicos o les enzimes que participen na síntesis de les proteínes, resultando en proteínes defectuoses. La mitomicina ye un compuestu con estructura asimétrica y que s'afita a les hélices del ADN y inhibe o bloquia la espresión de la enzima ADN polimerasa y, poro, la replicación del ADN y l'ensamblaxe de les proteínes. La actinomicina, pela so parte, exerz el so mecanismu na mesma manera que la mitomicina, solo que ye una molécula simétrica.
Les sulfamides son análogos estructurales de molécules biolóxiques y tienen paecíu a les molécules de normal usaes pola célula diana. Al faer usu d'estes molécules farmacolóxiques, les víes metabóliques del microorganismu son bloquiaes, provocando una inhibición na producción de bases nitrogenadas y, eventualmente, la muerte celular.
Les quinolones y fluoroquinolones actúen sobre enzimes bacterianes del tipu girases y topoisomerases del ADN, responsables de la topoloxía de los cromosomes, alteriando'l control celular sobre la replicación bacteriana y produciendo una alteración na llectura del mensaxe xenéticu.
Aprosimao la metá de los antibióticos actúen por inhibición de los ribosomes bacterianos, los orgánulos responsables de la síntesis de proteínes y que son distintos en composición de los ribosomas en mamíferos. Dellos exemplos inclúin los aminoglucósidos (xunir de forma irreversible a la subunidad 30S del ribosoma), les tetraciclines (bloquien la unión del aminoacil ARNt al complexu ARNm-ribosoma), eritromicina (afitar de manera específica a la porción 50S de los ribosomas bacterianos) y la doxiciclina.
Atendiendo a la relación ente actividá y concentración, puede falase de tres categoríes de antimicrobianos:
N'atención a la so estructura química pueden clasificase como:
Los antibióticos namái tienen de ser usaos so observación y prescripción d'un especialista de la salú autorizáu. Polo xeneral non puede consumise alcohol mientres la terapia antibiótica, pos anque non inhibe l'acción del antibióticu na mayoría de los casos, produz efectos secundarios bien similares a los de los antibióticos, potenciando l'efectu indeseable de les reacciones adverses. L'alcohol tamién compite con enzimes del fégadu faciendo que la concentración nel afigura sanguíneu de la droga seya la desaparente, como ye'l casu del metronidazol, delles cefalosporines, disulfiram, doxiciclina, eritromicina, ente otros.
Otres considerancies a tomar enantes de la prescripción d'antibióticos son:
Los posibles efectos secundarios del usu d'antibióticos son variaos y dependen tantu del antibióticu utilizáu como del paciente. Estes consecuencies adverses pueden incluyir fiebre y estomagades, según ciertes reacciones alérxiques. Unu de los efectos secundarios más comunes ye la foria; ésta usualmente sobrevien cuando l'antibióticu alteria'l balance normal de la microbiota microbiana intestinal y la bacteria anaeróbica "Clostridium difficile" abonda. Esti tipu de perturbaciones nun son esclusives del sistema dixestivu, pos alterien, por casu, la microbiota natural como nel casu de la infección pol hongu "Candida" (candidiasis). La interacción medicamentosa con otros fármacos puede provocar otros efectos secundarios como, por casu, un eleváu riesgu de dañu d'un tendón cuando se combinen antibióticos del grupu de les quinolones y un corticoesteroide sistémico.
Esiste la hipótesis de que dellos antibióticos podríen interferir cola eficacia de les píldores anticonceutives. Sicasí nun esisten estudios concluyentes que demuestren esi fechu; otra manera, la mayoría de los estudios d'investigación suxuren que los antibióticos nun tienen efectos d'interferencia colos anticonceutivos orales.
Les formes avezaes d'abusu de los antibióticos inclúin tomar d'antibióticos pa una enfermedá non infeiciosa o infección non bacteriana con fiebresobremanera l'usu d'antibióticos mientres una infección viral, como un catarru o una gripe; según l'alministración incompleta del antibióticu, xeneralmente por cuenta de que'l paciente siéntese meyor una vegada que la infección empieza a vencer. Estes situaciones pueden facilitar l'apaición de poblaciones bacterianes que desenvuelvan resistencia antibiótica.
Esiste un alderique sobre la conveniencia d'incluyir los antibióticos na dieta de los animales de granxa sanos. El opositores d'esta práctica indiquen que conduz a la resistencia a los antibióticos, incluyendo en bacteries qu'infecten a los humanos, como los xéneros "Salmonella", "Campylobacter", "Escherichia coli" y "Enterococcus". La práctica sigue en munchos llugares, sicasí, por cuenta de que los antibióticos na alimentación del ganáu apurren un aumentu de pesu y porque tien sentíu económicu pa les granxes o ranchos individuales. Ente otres razones, l'usu d'antibióticos na alimentación vacuno paez promover un amenorgamientu na grosez del intestín animal, ameyorando de resultes l'absorción d'alimentos y el pesu del animal.
Envalórase que más d'un 70% de los antibióticos usaos nos Estaos Xuníos dar colos alimentos animales, como nel casu de gallineros, gochos y ganáu.
Na Unión Europea y Estaos Xuníos, los animales de granxa reciben al añu más de 10.000 tonelaes d'antibióticos p'acelerar la crecedera y prevenir enfermedaes.
Un estudiu d'infecciones del tracto respiratoriu atopó que los médicos tienden a prescribir antibióticos a paciente que se pensaba que riquíen de la melecina, sicasí, solo 1 de cada 4 d'esos pacientes efectivamente riquir. Esisten distintes formes d'intervenir, tantu a pacientes como a los sos médicos, col fin d'amenorgar la prescripción desaparente d'antibióticos. L'usu escesivu d'antibióticos de manera profiláctica ente viaxeros puede tamién ser clasificáu como un usu desaparente d'estes melecines. Polo xeneral constitúi un erru común l'usu de la profilaxis pa evitar la colonización por cualesquier microorganismu, o toos ellos.
Por cuenta de les consecuencies y efectos adversos pa la salú humana derivaos del usu desaparente de los antibióticos, punxéronse en marcha diverses acciones per parte de les autoridaes sanitaries y entidaes científiques y profesionales coles mires de promover l'usu racional d'estos fármacos. Estes intervenciones son de bien diverses índoles y van dirixíes al conxuntu de la población; ente otres, inclúi:
Unu de los efectos colaterales del mal usu o abusu de los antibióticos ye que les bacteries vuélvanse resistentes a los sos efectos. Na síntesis evolutiva moderna qu'afecta la selección xenética, ríquese que mui cerca d'un 100% de los organismos infectantes seyan erradicados pa prevenir l'apaición d'una resistencia microbiana. Si una subpoblación de pequeñu tamañu llograra sobrevivir al tratamientu y déxase-yos multiplicar, la susceptibilidá promediu d'esta nueva población va ser menor que la orixinal, cuidao que baxen d'organismos que yá sobrevivieron una vegada al tratamientu orixinal. Con frecuencia, esta sobrevivencia provién d'un compuestu de resistencia na bacteria que sobrevivió y que va ser tresmitida a la so descendencia. 
En 1984 la metá de les persones con tuberculosis activa nos Estaos Xuníos tenía una variedá qu'aguantaba siquier a un antibióticu. Ente 1985 y 1991 la tuberculosis aumentó nun 12% nos Estaos Xuníos y un 300% en África onde'l VIH y la tuberculosis suélense atopar conjuntamente. El "Staphylococcus aureus" resistente a meticilina ye un microorganismu particularmente nocivu, que ye bien común n'hospitales. El estafilococu yera una bacteria tremendamente susceptible a la penicilina nos años 1940 y que nel presente, casi toles cepes d'esa bacteria son resistentes a la penicilina y munches d'elles son tamién resistentes a nafcilina, de cuenta que namái queda l'usu de drogues como la vancomicina pal tratamientu de delles cepes resistentes. Otra bacteria resistente a poderosos antibióticos ye la cepa de "Enterococcus" resistentes a la vancomicina.
Según el "S. aureus", munches otres bacteries causantes d'enfermedaes nel mundu tán volviéndose resistentes a los tratamientos antibióticos más comunes. Ello asocede cuando na bacteria asoceden cambeos o adaptaciones que-y dexen sobrevivir entá na presencia d'un antibióticu qu'en dalguna ocasión yera capaz de matar o tornar al xerme. Dellos estudios demostraron una fuerte asociación ente l'asistir a guarderíes y un aumentu na frecuencia de neños portadores de "Streptococcus pneumoniae" especialmente cepes resistentes a la penicilina y otros antibióticos.
Les persones que lleguen a infectase con bacteries resistentes a antibióticos tienen una mayor probabilidá de tener una más llarga y cara estadía hospitalaria y, como resultancia tienen un mayor riesgu de que la infección vuélvase letal. Un reporte del Centros pal Control y la Prevención d'Enfermedaes de los Estaos Xuníos determinó qu'en 1974, un dos per cientu de les infecciones hospitalaries nesi país yeren causaes pol "S. aureus" resistente a la meticilina, ente que en 1995 yeren del 22% y del 63% en 2004.
En dellos casos, como en ciertos hospitales, l'usu d'antibióticos de baxu costo vese llindáu a la cantidá de resistencia yá esistente nos patóxenos. Ello conduz a la necesidá d'alministrar antibióticos menos usaos, lo que de la mesma trai a un aumentáu riesgu de l'apaición de resistencies a esos fármacos.
La resistencia a antibióticos asocede por unu de cuatro posibles mecanismos:
Alteración del sitio diana del antibióticu, #
Alteración de la ruta metabólica tornada pol antibióticu, #
Producción de mecanismos qu'esleen o amenorguen l'acumuladura del antibióticu.
La resistencia que foi adquirida por un microorganismu ye tresmitida al traviés de los xenes a la so proxenie. Esta resistencia tamién puede ser tresmitida d'una bacteria a otra que nun ye la so proxenie per mediu de fragmentos de cromosoma llamaos plásmidos. Los plásmidos déxen-y a una bacteria tresmitir la so capacidá de resistencia, adicional a cualesquier otra información incluyida nel plásmido, inclusive a bacteries que seyan d'una especie distinta.
Ciertos organismos de salú como la Alministración de Drogues y Alimentos estaunidense, prohibieron l'usu d'antibióticos como la enroflaxina, d'usu veterinariu, por causar l'apaición de resistencia a bacteries como'l xéneru "Campylobacter", por casu.
La medría de los microorganismos resistentes a múltiples antibióticos aguiyó la evolución d'estes terapies. Una solución pa combatir la resistencia a antibióticos ye'l desenvolvimientu de compuestos farmacéuticos que reviertan la resistencia microbiana. Estos axentes conócense como modificadores de resistencia y la so diana ye'l mecanismu emplegáu pol microorganismu pa conferi-y resistencia a los antibióticos. Estos compuestos inclúin:
Tamién tán apaeciendo terapies alternatives al usu d'antibióticos, como la terapia con bacteriófagos, qu'emplega un grupu de virus pa invadir a les bacteries y alteriar la programación xenética que-y confier resistencia a los antibióticos. La terapia con fagos entá ta nos sos estudios iniciales d'investigación y la so aplicación real ye bien llindada.
Les bacteriocines son toxines de naturaleza proteico producíes por bacteries pa tornar la crecedera d'otres bacteries. Estudióse l'usu d'eses molécules como axentes terapéuticos en sustitución de los antibióticos. Dalgunes de les bacteriocinas estudiaes con esti propósitu inclúin les microcines y lantibióticos. La so aplicación propúnxose fundamentalmente p'aplicación tópica y gastrointestinal.
Nun foi sinón hasta 1941 que Florey y Chain desenvolvieron métodos pa producir penicilina comercialmente pa usu humanu. Cuidao que la Segunda Guerra Mundial taba en plenu apoxéu, los esfuerzos de producción de penicilina enfocar a la distribución ente los soldaos aliaos. Cuando Inglaterra —onde trabayaben Florey y Chain— perdió la capacidá industrial pa producir l'antibióticu'l procesu treslladóse a los Estaos Xuníos, onde se desenvolvieron nuevos procedimientos pa la producción masiva de les melecines. Poco primero de la conclusión de la II Guerra Mundial, la penicilina yá taba comercialmente disponible pal públicu polo xeneral.
Magar dalgunos de los antibióticos más emplegaos son producíos naturalmente por microorganismos (como la penicilina), realizáronse esfuerzos de biotecnoloxía p'amontar la productividá y el rendimientu de les cepes emplegaes. D'esta miente, les cepes comerciales emplegaes na actualidá producen 40.000 vegaes más antibióticu que l'aislláu orixinal de Fleming. Escontra fines de la década de 1960, el investigadores afayaron que les bacteries crecíen meyor nel espaciu esterior. Nes condiciones del espaciu los microorganismos hasta agora evaluaos son capaces de producir más antibióticos, hasta un 200 % más, que les mesmes especies nes condiciones de la Tierra.
El númberu d'antibióticos conocíos aumentó dende cerca de 500 en 1960 hasta más de 11 mil en 1994, más de la metá producíes a partir d'especies de "Streptomyces". Otros microorganismos productores de masives cantidaes d'antibióticos inclúin fungos filamentosos y "actinomicetos" distintos al "Streptomyces" y "Actinomyces".
En 1945 llográronse más de 646 billones d'unidaes de penicilina.
En 1980, l'antibióticu más producíu yera la cefalosporina, siguida de la ampicilina y la tetraciclina: en total envalorábase que la producción mundial d'antibióticos esi añu superaba les 100.000 tonelades, con vientes nos Estaos Xuníos de cerca de mil millones de dólares. Nel presente, el mercáu añal mundial ta valoráu en más de 20.000 millones de dólares. El costo d'introducir un nuevu antibióticu al mercáu, dende la so investigación y desenvolvimientu, ye d'aprosimao 1200 millones de dólares. D'esta miente, nel sieglu XXI los antibióticos prodúcense industrialmente a gran escala y viéndense nun mercáu competitivu (esto ye, son una «commodity química»).
La producción industrial d'antibióticos asocede por un procesu de fermentadura, na que'l microorganismu crez en grandes calderos (de 100.000-150.000 llitros cada unu) que contienen mediu de cultivu líquidu. La concentración de osíxenu, la temperatura, el pH y los niveles de nutrientes son controlaos a un nivel óptimo pa cada microorganismu. L'antibióticu, que ye un metabolito del xerme, ye estrayíu y purificado hasta llograr un productu cristalizáu. Dependiendo del antibióticu ríquense unos pasos de purificación o otros, como por casu un intercambiu iónicu, la so precipitación, etc.
El xéneru "Streptomyces" ye unu de los más investigaos pa la busca de nuevos antibióticos, na que se manipolió genéticamente la maquinaria de producción de los ribosomes pa producir nuevos y meyores antibióticos.
L'usu d'antibióticos na ganadería sueli ser necesariu pa la prevención y el tratamientu d'enfermedaes de los animales. El descubrimientu d'esta aplicación de los antibióticos y ciertes vacunes facilitó la cría de ganáu en grandes cantidaes per mediu del amenorgamientu d'enfermedaes nos animales. L'usu d'antibióticos nestos casos tamién s'indica pa ufiertar un rendimientu ameyoráu na crecedera y l'eficiencia alimenticia, según pa sincronizar o regular el ciclu reproductivu y el rendimientu de reproducción de los animales nesta industria. Les borrafes de antimicrobianos de cutiu conducen a efectos residuales nocivos pa los humanos, incluyendo un amenorgamientu sustancial na eficacia del arsenal antimicrobiano d'usu n'humanos. De manera que la presencia de borrafes d'antibióticos y la so fayadiza detección na lleche, carne y güevos de producción comercial ye una esmolición de la industria p'asegurar al públicu que la distribución d'estos y otros productos resulta segura. Los antibióticos asina usaos na ganadería son tamién unu de los contaminantes acomuñaos cola descarga de borrafes animales en llagos, ríos y l'aire.
En munchos casos ye posible aisllar en cultivu puru la bacteria causante d'una enfermedá. Cuidao que delles cepes bacterianes son resistentes a antimicrobianos y la susceptibilidá d'estos microorganismos ta de cutio camudando, ye críticu realizar pruebes de bacteries individuales n'oposición a axentes antimicrobianos. Estes pruebes de susceptibilidá, llamaes antibiogrames, son realizaes nel llaboratoriu clínicu, y aproven información al especialista de salú que lu empón nel tratamientu de procesos infeiciosos.
Dellos microorganismos de crecedera difícil o fadiosu, como les especies del xéneru "Mycobacterium" y les bacteries anaerobies estrictes (esto ye, aquélles que muerren al contactu con baxes presiones parciales d'osíxenu) riquen pruebes especiales pa determinar la so susceptibilidá, la mayoría de los cualos son automatizados. 
Ente otres considerancies, evalúase la producción de β-lactamasa per parte de los organismos, y compruébase la presencia de "Staphylococcus aureus" resistente a meticilina.
Dalgunes de les pruebes de susceptibilidá antimicrobiana más comunes que producen resultancies cuantitatives inclúin:
Les pruebes cualitatives son efectives y usaes llargamente. El métodu Kirby-Bauer, unu de los más emplegaos, consiste n'asitiar sobre una placa de cultivu inoculada en verde (esto ye, que n'ausencia d'axentes selectivos crecería en tola superficie d'una placa de Petri) un númberu de discos de celulosa trescalaos con distintos antibióticos; tres la incubación del dispositivu, la bacteria nun va crecer en redol a los discos trescalaos del antibióticu al que ye sensible. Amás, el diámetru del halo de inhibición ta rellacionáu cola efectividá del antibióticu pa esa cepa. Otres pruebes menos usaes inclúin el test de Schilchter, que determina la dilución del afigura sanguíneu del paciente necesariu por que'l patóxenu muerra, emplegáu dacuando n'enfermedaes como la endocarditis bacteriana y la osteomielitis. Otros exames determinen la concentración del antibióticu nel sueru sanguíneu del paciente, indicáu especialmente en terapies con aminoglucósidos, cloranfenicol y vancomicina.
Menstruación
El periodu, regla o menstruación ye'l sangráu que les muyeres y dellos mamíferos tienen, cuando'l óvulu que foi espulsáu del ovariu pa ser fecundáu nun ye fertilizáu. Nesta última fase del ciclu menstrual, llamada fase postovulatoria, ye cuando'l endometriu, que se tuviera faciendo gruesu como preparación pa recibir, enllantar y nutrir al óvulu fecundáu, esprender. El fluxu d'una menstruación en total ye d'alredor de 40 a 50 mL, o aprosimao cuatro cuyaraes. Ta compuestu de sangre, texíu endometrial y otros fluyíos vaxinales. Esti fluxu sale pola natura y la so duración promediu ye de trés a cinco díes.
La menstruación ye un procesu cíclico y fisiolóxico de les muyeres sexualmente madures qu'asocede con una cadencia media averada de veintiocho díes, anque'l 90 % de les muyeres tien ciclos ente 24 y 36 díes. Lo mesmo asocede nes femes de tolos grandes primates. Mientres la menstruación produz un sangráu vaxinal frutu de la descamación de la capa funcional del endometriu, de resultes de la sópita deprivación hormonal a la fin del ciclu femenín, cosa que se presenta si nun se produció la implantación d'un blastocisto. Una de les coses que llamó más l'atención sobre la menstruación foi la so periodicidad, recibiendo popularmente el nome de «riegla» pola so rítmica apaición.
El ovariu sintetiza y secreta distintes hormones esteroides:
La menstruación ye parte del ciclu sexual femenín, que prepara'l cuerpu de la muyer pal embaranzu cada mes. Un ciclu cuntar dende'l primer día d'un periodu (menstruación) hasta'l primer día del siguiente periodu. El ciclu menstrual promediu tien una duración de 28 díes. Los ciclos pueden bazcuyar de 21 a 35 díes nes muyeres adultes, y de 21 a 45 díes nes nueves. Por que se presente'l ciclu menstrual, mientres el mes preséntase un aumentu y amenorgamientu d'unes sustances químiques del cuerpu denominaes hormones.
Tien como elementu fundamental al folículo. El so desenvolvimientu y maduración presenta trés característiques xenerales básiques:
Les distintes estructures que formen el úteru tópense sometíes a la influencia de les hormones ováriques. Los cambeos más importantes producir nel endometriu, tamién se reparen nel mocu cervical, espresión de l'actividá de les glándules del endocervix, y en forma mayor enfocada en sangre.
So l'acción socesiva d'estróxenos y progesterona producíos pol ovariu, la mucosa endometrial esperimenta cambeos cíclicos nel so estratu funcional que s'estremen en tres etapes:
Hai numberosos términos médicos rellacionaos con problemes na menstruación que pueden confundise:
ye un síntoma importante na muyer y llámase amenorrea. La amenorrea primaria defínese como l'ausencia de menstruación en muyeres de 16 años o más.
considérase fisiolóxica:
El ritmu de 28 díes de la menstruación promediu ye un ritmu paecíu al de les fases de la Lluna (27,3 díes), que se manifiesten 13 vegaes al añu (28 díes x 13 = 364 díes = 1 añu, aprosimao). Dende l'Antigüedá creíase, por esta senciellu relación, que'l ciclu menstrual ta firmemente rellacionáu col ciclu llunar (creencia que llegó hasta los nuesos díes), y por esta supuesta relación denomináronse “llunes” a les menstruaciones. Dalgunos inclusive llegaron al erróneu camientu de que la lluna nueva yera motivu de la riegla nes muyeres virxes y la lluna menguante nes adultes y casaes. En delles cultures acomuñen a la vulva con una ferida y a la menstruación cola sangre que llega dacuando a recordar la esistencia d'ella.
A lo llargo de los años texéronse infinidá de mitos y creencies con al respective de la menstruación:
Malnutrición
La malnutrición ye l'estáu qu'apaez como resultáu d'una dieta desequilibrada, na cual hai nutrientes que falten, o de los cualos hai un escesu, o que la so ingesta dar na proporción errónea. Puede tener como causa tamién la sobrealimentación
Pueden surdir distintos desordes nutricionales, dependiendo de qué nutrientes son infra o sobreutilizados na dieta.
La Organización Mundial de la Salú define la Desnutrición como la mayor amenaza individual a la salú pública mundial. La meyora de la nutrición ye vista de manera amplia como la forma d'ayuda más efectiva. Ente les midíes d'emerxencia pa solliviar la malnutrición atópense'l suministru de los micronutrientes deficitarios al traviés de sobres de polvu fortalecíu, o por aciu crema de cacagüés, o directamente al traviés de suplementos. El modelu de aliviu de la fame siguíu por distintes axencies humanitaries demanda de manera cada vegada más frecuente'l suministru de vales o dineru en metálicu a les persones malnutridas o que sufren una situación de fame, de cuenta que puedan mercar l'alimentu a los llabradores locales en cuenta de adquirir comida de países donantes, una y bones esta segunda opción supon un gastu ineficaz de dineru o de tresporte.
Ente les midíes al llargu plazu pa solucionar la Desnutrición tán la inversión en agricultura moderna naquellos llugares nos que se produz una falta d'esta, y ello al traviés del desenvolvimientu de los fertilizantes y de la regación, medios qu'en gran midida dexaron erradicar el fame nel mundu desarrolláu. Sicasí, los programes del Bancu Mundial suelen acutar los subsidios públicos de los gobiernos locales a'l llabradores y l'usu de fertilizantes ye contestáu por dellos grupos de defensa del mediu ambiente.
D'alcuerdu a Jean Ziegler (Relator Especial de Naciones Xuníes en Derechu al Alimentu dende 2000 hasta marzu de 2008), la mortalidá causada pola Desnutrición representó'l 58% sobre la mortalidá total de 2006. "En 2006, más de 36 mil persones morrieron de fame o d'enfermedaes derivaes de déficits en micronutrientes".
D'alcuerdu a la Organización Mundial de la Salú, la Desnutrición ye de llueñe la mayor causa de mortalidá infantil, presente na metá de tolos casos. Seis millones de neños muerren de fame cada añu. Les nacencies con pesu baxu y restricciones intra uterines causen 2.2 millones de muertes infantiles al añu. La llindada o inesistente lactancia causa otros 1.4 millones. Otros defectos, como la falta de vitamina A o cinc, por casu, representen un millón. La malnutrición nos primeros dos años de vida ye irreversible. Un neñu malnutrido crez con un estáu de salú y llogros educativos menores. Polo xeneral, los sos propios fíos tamién tienden a ser más pequeños. Enantes, la malnutrición víase como daqué que exacerbaba los problemes d'enfermedaes como sarampión, neumonía y foria. Anguaño, considérase que la malnutrición realmente ye la causa d'eses enfermedaes tamién, y puede ser fatal por si mesma.
La malnutrición amonta'l riesgu d'infección y d'enfermedaes infeicioses. Por casu, ye un factor de riesgu importante nel empiezu de la tuberculosis activa. En comunidaes o árees nes que se produz ausencia d'agua potable apta pal consumu humanu, estos riesgos adicionales a la salú presenten un problema críticu. L'amenorgamientu de la enerxía y un funcionamientu estropiáu del celebru tamién formen parte de la espiral restrictiva de la malnutrición, cuidao que les sos víctimes son menos capaces de llevar a cabu los llabores necesarios p'adquirir alimentu, ganar un sueldu o recibir una educación.
La malnutrición, na forma de defectu de yodu, ye la "forma prevenible más común de daños mentales en tol mundu." Inclusive la defectu de yodu moderada, especialmente en muyeres embarazaes y neños, amenorga la intelixencia por ente 10 y 15 puntos I.Q., esaniciando un incalculable potencial pal desenvolvimientu d'un país.
El cáncer ye anguaño común nos países en desenvolvimientu. D'alcuerdu a un estudiu de la Axencia Internacional pa la Investigación del Cáncer, "nel mundu en desenvolvimientu, el cáncer de fégadu, estómagu y esófagu yeren más comunes, con frecuencia venceyaos al consumu d'alimentos canceríxenos, como la comida afumada o salada, y a infecciones de parásitos qu'ataquen órganos". Les tases de cáncer de pulmón aumenten rápido nos países más probes de resultes del aumentu del usu del tabacu. Los países desenvueltos "tendríen a tener cánceres rellacionaos con un "estilu de vida occidental" (colon, rectu, mama y próstata) que pueden ser causaos pola obesidá, la falta d'exerciciu, la dieta y l'edá".
Tomar escesiva d'agua, ensin recuperación de sales de sodiu y potasiu, lleva a la hiponatremia, lo que puede consecutivamente conducir a la hiperhidratación a niveles peligrosos. Un casu conocíu asocedió en 2007, cuando Jennifer Strange morrió participando nun concursu de beber agua. De manera más común, esta situación dar mientres competiciones de resistencia en llargues distancies (como maratón y triatlón) y causa relaxación mental, dolor de cabeza, debilidá y tracamundiu. En casos estremos, puede llevar a la coma, convulsiones y la muerte.
Ente les principales causes de la malnutrición atópense la probeza y los precios de los alimentos, les práctiques alimenticies y la productividá agrícola, siendo ensame de casos individuales causaos por un amiestu de dellos factores. La malnutrición puede ser tamién consecuencia d'otres cuestiones sanitaries como enfermedaes diarréicas o enfermedaes cróniques, especialmente la pandemia de VIH/sida, o la malnutrición clínica, como nel casu de la caquexia.
La escasez d'alimentos puede ser un factor que contribuya a la malnutrición en países con falta de tecnoloxía. La FAO estima qu'el 80% de neños malnutridos viven nel mundu en desenvolvimientu, en países qu'a pesar d'ello producen abondos superávits d'alimentu como p'alimentalos. L'economista Amartya Sen reparó que, en décades recién, la fame tenía siempres que ver con problemes de distribución del alimentu y/o probeza, anque hubiera abondu alimentu p'alimentar a tola población nel mundu. Estableció que la malnutrición y la fame taben especialmente rellacionaos con problemes na disponibilidad y distribución d'alimentos, según col poder adquisitivo.
Argumentóse que la especulación con materies primes amontó'l costu de la comida. Cuando la burbuya inmobiliaria n'Estaos Xuníos taba colapsando, afirmóse que trillones de dólares dirixir escontra inversiones n'alimentos y materies primes, lo que provocó la crisis alimentaria mundial de 2007-2008.
L'usu de biocombustibles como relevu pa los combustibles tradicionales tamién puede tener como efectu l'amenorgamientu de la ufierta d'alimentu y la medría del preciu de los alimentos. El relator especial de Naciones Xuníes nel derechu al alimentu, Jean Ziegler, propón que los desfechos agrícoles, y non los mesmos cultivos, seyan utilizaos como combustible.
La falta de lactancia puede derivar en malnutrición en neños. Les posibles causes d'esti problema nel mundu en desenvolvimientu pueden debese a que la familia media piensa que la lleche embotellada ye meyor pa l'alimentación de los ñácaros. La OMS diz que les madres abandonen la lactancia porque nun saben cómo faer qu'el so ñácaru mame correchamente o porque sufren molesties o incomodidades.
Basar de manera escesiva la dieta d'una persona nuna sola fonte d'alimentu, como nel casu d'una alimentación basada casi puramente na ingesta de maíz o arroz, puede provocar malnutrición. Esto puede debese tantu a la falta d'educación sobre una alimentación fayadizo, como al fechu de tener solo una fonte d'alimentu disponible.
Suelse pensar na malnutrición namái en términos de fame, magar la sobre alimentación ye un factor que contribúi a ella tamién. N'ensame de llugares del mundu esiste un accesu a un superávit de comida non nutritiva, lo que s'añedir a estilos de vida sedentarios. Esto desaguó nuna epidemia de obesidá. Y ello non yá nel mundu desarrolláu, sinón tamién en países en desenvolvimientu que vieron crecer los sos ingresos.
La escasez d'alimentos puede tar causada pola falta de meyores agrícoles como la rotación de cultivos, o la falta de tecnoloxía o recursos necesarios p'aumentar los rendimientos agrícoles que s'atopen na agricultura moderna, como los fertilizantes del nitróxenu, los pesticides o la regación. Como resultáu de la probeza xeneralizada, los llabradores nun pueden asumir el costu d'estes tecnoloxíes nin los sos gobiernos pueden suministrá-yles. Esto fai que la so producción agrícola seya baxa, los sos salarios escasos y los precios de los alimentos inasequibles.
El cambéu climáticu ye de gran importancia pa la seguridá alimentaria. D'alcuerdu a los últimos informes del IPCC, la medría de la temperatura ye "bien probable" nes zones climátiques de los subtrópicos y de los trópicos, onde vive'l 95% de la población mundial. Inclusive cambeos bien leves na temperatura pueden provocar medríes na frecuencia de cambeos estremos de les condiciones climátiques. Estos tienen un impactu bien significativu na producción agrícola y, poro, na nutrición. Inclusive ensin aumentos de los eventos climáticos estremos, una simple medría de la temperatura amenorga la productividá d'ensame de variedaes de cebera, menguando coles mesmes la seguridá alimentaria na rexón onde eso tien llugar.
El problema de colapsu de colonies ye un fenómenu nel cual les abeyes muerren en grandes númberos. Cuidao que hai ensame de cultivos en tol mundu que son polinizados por abeyes, esto representa una amenaza bien importante pa la ufierta d'alimentos.
Una epidemia d'óxidu sobre'l trigu causada pola cepa Ug99 ta desenvolviéndose anguaño en toa África y Asia y, tarrezse, podría acabar con más del 80% de los cultivos de trigu del mundu.
En 2010, habíen 925 millones de persones malnutridas nel mundu, una medría de 80 millones dende 1990, a pesar del fechu que'l mundu produz suficiente comida p'alimentar a tolos habitantes del planeta y podría alimentar el doble.
Númberu de persones malnutridas (millones) en 2001–2003, d'alcuerdu a la FAO, los siguientes países teníen 5 millones o más persones malnutridas:
Nota: esta tabla mide "malnutrición", tal que ye definida pola FAO, y representa el númberu de persones que peracaben (de media pa los años 2001 a 2003) menos de la cantidá mínima d'alimentos qu'apurren enerxía (midíos en kilocaloríes per cápita al día) necesaria pa una persona media pa tener un bon estáu de salú y desenvolver actividá física llixera. Trátase d'un indicador conservador que nun tien en cuenta les necesidaes adicionales de les persones que lleven a cabo actividad física nel esterior, nin tampoco les variaciones estacionales nel consumu d'alimentu o otres fontes de variabilidá como les diferencies ente individuos nes necesidaes d'enerxía.
Nel añu 2006, el profesor Popkin na Universidá de Carolina del Norte, dixo qu'anguaño hai más persones con sobrepesu que con desnutrición nel mundu. Dixo ante l'Asociación Internacional d'Economistes Agrícoles, que'l númberu de persones con sobrepesu algamó'l tope de 1000 millones de persones (de los cualos 300 millones son gruesos), comparáu con 800 millones malnutridos. Amás, amestó qu'esta transición d'un mundu afamiáu a un mundu home gruesu taba acelerándose.
Dhaka
Dhaka (en bengalí: ঢাকা "Dhaka", AFI: [ɖʱaka]), ye la capital de Bangladex y del Distritu de Daca, asitiada a veres del ríu Buriganga. Daca y la so área metropolitana tienen una población de 14.399.000 d'habitantes, lo que la fai la ciudá más grande de Bangladex y una de les ciudaes más poblaes del mundu.
Sol reináu mogol, la ciudá foi conocida como Jahangir Nagar. La ciudá moderna, foi desenvuelta, en gran parte, poles autoridaes britániques y llueu aportó a la segunda ciudá más grande de Bengala, depués de Calcuta. Cola independencia de la India, Daca pasó a ser la capital alministrativa del Pakistán Oriental, enantes de convertise en capital de Bangladex al independizase en 1972. Mientres esti periodu Daca foi testigu d'estensu tracamundiu políticu, incluyendo munchos periodos de llei marcial, de la declaración de la independencia de Bangladex y de la supresión militar y la devastación causada por guerres y calamidaes naturales.
La Daca moderna ye'l centru de la vida política, cultural y económica en Bangladex, y esfruta de la tasa d'alfabetización más alta de Bangladex y una economía diversa. Amás, la infraestructura urbana ye la más desenvuelta nel país. Pero Daca tamién s'enfrenta a grandes problemes como la contaminación, los grandes atascos, la escasez de suministru, la probeza y la delincuencia. Nes últimes décades Daca vivió una modernización de los tresportes, comunicaciones y trabayos públicos de la ciudá. La capital de Bangladex tamién atrai a numberosos turistes y a grandes empreses.
La esistencia d'establecimientos urbanos na área de Dhaka data del sieglu VII. La área de la ciudá foi gobernada pol reinu budista de Kamarupa y el Imperiu Pala enantes de la llegada al poder de la dinastía Sena nel sieglu IX.
Munchos creen que'l nome de la ciudá aniciar nel sieglu XII, cuando Ballal Sena estableció'l templu de la diosa Dhakeshwari. Dhaka y la so contorna fueron identificaos como "Bengalla" alredor d'aquel periodu. La ciudá d'aquella dómina allugaba dellos mercaos o bazares como'l bazar Lakshmī, el bazar Shankhari, el bazar Tanti, Patuatuli, Kumartuli, Bania Nagar y l'arcu de Nagar. Dempués de la dinastía Sena, Dhaka foi rexida por gobernadores túrquicos y afganos, que baxaben del sultanatu de Delhi, enantes de la llegada de los mogoles en 1608.
El desenvolvimientu del conceyu y una crecedera significativa na población fueron dalgunes de les causes poles que la ciudá foi proclamada la capital de Bengala, por orde del reinu mogol, en 1608. El mogol Islam Khan foi'l primer alministrador de la ciudá. Khan llamó a la ciudá " Jahangir Nagar " (‘ciudá de Yajanguir’), n'honor al emperador mogol Jahangir; anque esti nome foi dáu pocu dempués de la muerte de Jahangir. La mayor espansión de la ciudá so dominiu mongol tuvo llugar sol mandu del xeneral Shaista Khan. La Dhaka d'entós tenía unes dimensiones de 19 por 13 kilómetros, con una población de casi un millón d'habitantes.
En 1765, tres la Batalla de Plassey, la ciudá pasó a tar baxu control de la Compañía Británica de les Indies Orientales. La población de la ciudá menguó drásticamente mientres esti periodu, coles mesmes que la de Calcuta aumentó sustancialmente, pero la urbanización y la modernización de Dhaka siguieron el so cursu. Un modernu sistema de suministru cívicu d'agua foi presentáu en 1874 y el suministru d'electricidá foi llanzáu en 1878.
L'Acantonamientu Dhaka foi establecíu cerca de la ciudá, sirviendo como una base pa soldaos británicos ya indios.
Tres la división de Bengala en 1905, Dhaka declaróse capital del acabante crear estáu de Bengala Oriental y Assam; anque Bengala foi restituyida en 1912. Tres la división de la India en 1947, Dhaka foi nomada capital de Bengala Oriental, que yera parte del nuevu estáu musulmán de Pakistán. Nesa dómina, la ciudá guardó una serie d'actos terroristes que dexaron miles de persones muertes. La gran mayoría de la población hindú de la ciudá, colar a la India, ente que la ciudá recibió cientos de miles d'inmigrantes musulmanes. La población de la ciudá se catapultó en bien pocu tiempu, creando escaseces severes y problemes infraestructurales. Como centru de la política rexonal, Daca vivió un gran númberu de fuelgues polítiques ya incidentes de violencia.
L'adopción del urdu como la única llingua oficial de Pakistán, condució a la realización de marches a les qu'allegó un gran ensame. Esti movimientu foi conocíu como'l movimientu de la Llingua de 1952. Nuna d'estes marches produció un tirotéu, per parte de la policía, contra unos estudiantes que se manifestaben pacíficamente.
A lo llargo de los años 1950 y los años 1960, dexar en Daca un pebidal d'actividá política y demandes d'autonomía per parte de la población bengalí.
El ciclón Bhola afaró en 1970 la mayor parte de la rexón. Más de la metá de la ciudá de Daca resultó anubierta, y morrieron mediu millón de persones y otru millón sumieron. Amás, tres la catástrofe produció una epidemia de roxura que produció delles decenes de miles de muertos más. Col cólera, creció'l númberu de persones que taben contra la discriminación étnica, y aumentaron los esfuerzos per parte del gobiernu central pa solliviar los daños causaos.
El xeque políticu bengalí Mujibur Rahman, sostuvo una xunta nacionalista'l 7 de marzu de 1971 nel Race Course Ground.
El 26 de marzu de 1971 aprosimao un millón de persones asistieron a la xunta na que l'alministración proclamó la independencia de Bangladex.
En respuesta, l'exércitu pakistaní realizó la "Operación Reflector", que condució a les detenciones, tortura y posterior matanza de cientos de miles de persones, principalmente hindús ya intelectuales bengalíes.
La cayida de la ciudá en manos del exércitu indiu'l 16 d'avientu del mesmu añu, marcó la creación del estáu independiente de Bangladex.
Nel periodu de postindependencia hubo una crecedera rápida de la población de la ciudá, atrayendo a'l trabayadores de les árees rurales de Bangladex. Una puxanza inmobiliaria foi'l causante de la estensión de les llendes de ciudá y del desenvolvimientu de nuevos barrios como los de Gulshan, Banani y Motijheel.
Daca ye una ciudá asitiada nel centru de Bangladex. Esta ciudá tien unes coordenaes de y alcuéntrase alcontrada na vera esti del ríu Buri Ganga. La ciudá ta emplazada cerca del Delta del Ganges y cubre una área total de 815.85 km². La ciudá tien ocho "thanas" principales: Dhanmondi, Kotwali, Motijheel, Paltan, Ramna, Mohammadpur, Sutrapur y Tejgaon; y 14 "thanas" menores - Gulshan, Lalbagh, Mirpur, Pallabi, Sabujbagh, Acantonamientu de Daca, Demra, Hazaribagh, Shyampur, Badda, Kafrul, Kamrangir char, Khilgaon y Uttara. En total la ciudá tien 130 "shalas" y 725 "mohallas".
El distritu de Daca tien una superficie de 1.463,60 km y parte con los distritos de Gazipur, Tangail, Munshiganj, Rajbari, Narayanganj y Manikganj.
Esta zona asiática ta caracterizada por una vexetación tropical y un suelu húmedu, que s'atopa al nivel del mar. Esto fai que Daca seya susceptible a hinchentes, mientres les dómines de monzones, según a fuertes agües y ciclones.
Daca esperimenta un clima calorosu, lluviosu y húmedu. La ciudá alcuéntrase dientro de la zona climática de los monzones. Daca tien una temperatura medio de 25 °C, que varia de 18 °C en xineru a 29 °C n'agostu. Cerca del 80% de les agües, con un promediu de 1.854 mm, producir ente mayu y setiembre. El mediu ambiente de Daca alcuéntrase seriamente amenaciáu pola polución causada pola rápida espansión de la ciudá, pola conxestión y poles actividaes industriales. La contaminación del aire y l'agua va n'aumentu por causa de los frecuentes atascos y de los deschos industriales, y ésti ye un problema qu'afecta a la salú pública y a la calidá de vida na ciudá. Los acuíferos y les güelgues de la contorna de Daca enfrentar a una estinción debida a diverses causes. La polución y l'erosión de los hábitats naturales amenacien con destruyir la biodiversidá de la rexón.
El conceyu de Daca foi fundáu'l 1 d'agostu de 1864 al estatus de corporación en 1978. La Corporación de Daca ye un conceyu autónomu que s'encarga de llevar los asuntos de la ciudá. La área entendida ta estremada en dellos distritos electorales, que tienen los sos respectivos comisarios electorales. El alcalde ye escoyíu pol votu popular cada cinco años, el puestu ye ocupáu anguaño por Sadeque Hossain Khoka. La Xunta d'Educación de Daca ye responsable de l'alministración de los colexos públicos y de la mayor parte de los colexos privaos, cola esceición de los colexos billingües ingleses y de les madrazes. Toles madrasas de Bangladex son gobernaes por una xunta central, ente que los colexos billingües ingleses tán dixebraos de les estructures educacionales y gubernatives.
Daca carez una alta tasa de criminalidad, y frecuentemente asoceden incidentes violentos, por causa relixoses y polítiques. La esistencia d'una policía escasa de personal y mal fornida fixo que'l gobiernu, de xemes en cuando, esplegue l'exércitu de Bangladex y fuerces paramilitares pa intentar contener el crime. Amás de Chittagong, Daca ye la única ciudá de Bangladex que cunta con un sistema de cloaques, pero ésti namái sirve al 25% de la población: el 30% sirvir de tanques sépticos, y el 45% restante nun tien nin unu nin otru. Un tercer parte de les cases de Daca nun tán conectaes al sistema de suministru d'agua de la ciudá. Cada añu na ciudá de Daca prodúcense casi 10 millones de tonelaes de basures sólides. Otra manera, los esfuerzos priváu y gubernamental tuvieron ésitu na basura colectiva, que ye usada como cuchu; la mayoría de les basures sólides que se refuguen y que nun tán trataes, de cutiu, van parar a los suburbios y a los cuerpos d'agua. Daca tien una de les tases más altes de mortalidá por causa d'enfermedaes infeicioses ente les ciudaes asiátiques.
La ciudá ta estremada en 10 distritos electorales parllamentarios. Los dos partíos políticos principales son la Lliga de Awami y el Partíu Nacionalista Bangladexí. El distritu de Ramna contién la secretaría qu'agospia la mayoría de los ministerios gubernamentales. La Corte Suprema de Bangladex y l'Alta Corte de Daca alcontrar na ciudá. El palaciu de Bangabhaban sirvió como residencia oficial del virrei de la India, del gobernador de Pakistán Oriental y del actual presidente de Bangladex. El Jatiyo Sangshad Bhaban, diseñáu pol renombráu arquiteutu Louis Kahn, ye la casa del parlamentu nacional. El Baitul Mukarram, desenvueltu con un planu paecíu al de la Kaaba de La Meca, ye la mezquita nacional. Otros monumentos históricos de la ciudá son el palaciu Bara Katra, el fuerte Lal Bagh, el Hoseni Dalan y el Ahsan Manzil.
Daca ye'l centru comercial de Bangladex. El poder adquisitivo de Daca ye grande y la población de clase media ye significativamente más alta que nel restu del país, per otra parte, tamién aumenta'l mercáu pal consumidor modernu y el xéneru de bienes de luxu. La mayoría d'el trabayadores calificaos de Bangladex tán emplegaos nos negocios ya industries alcontraes na área metropolitana de Daca. Históricamente la ciudá atraxo a un gran númberu de trabayadores migratorios.
Basílica de San Pedro
La Basílica papal de San Pedro (; ), conocida comúnmente como Basílica de San Pedro, ye un templu católicu asitiáu na Ciudá del Vaticanu. 
La basílica cuenta col mayor espaciu interior d'una ilesia cristiana nel mundu, presenta 193 m de llargor, 44,5 m d'altor, y toma una superficie de 2,3 hectárees. L'altor que-y confier el so cúpula fai que la so figura apodere l'horizonte de Roma. Ye considerada como unu de los llugares más sagraos del catolicismu. Describióse como «ocupante d'una posición única nel mundu cristianu», y como «la más grande de toles ilesies de la cristiandá». Ye una de los cuatro basíliques mayores y una de les ilesies que se deben de visitar nel pelegrinaxe de los siete ilesies de Roma p'algamar la indulxencia plenaria n'Añu Santu. 
Na tradición católica, la basílica alcuéntrase asitiada sobre'l llugar d'entierru de san Pedro, que foi unu de los doce apóstoles de Xesús de Nazaret, primer obispu de Antioquía, primer obispu de Roma y, poro, el primeru . La tradición y les evidencies históriques y científiques sostienen que la sepultura del Santu ta directamente debaxo del altar mayor de la basílica. Tamién la mayoría de los papes fueron soterraos en San Pedro dende la dómina paleocristiana. 
Nel sitiu de la basílica esistieron ilesies dende'l sieglu IV. La construcción del actual edificiu, sobre la antigua Basílica constantiniana, empezó'l 18 d'abril de 1506, por orde del papa Julio II, y remató el 18 de payares de 1626.
Nella trabayaron dalgunos de los arquiteutos más renombraos de la hestoria, como Donato Bramante, Miguel Ángel o Bernini. 
A pesar de la creencia popular, San Pedro nun ye una catedral, una y bones la Archibasílica de San Juan de Letrán ye la verdadera catedral de Roma..
La Basílica de San Pedro ye una de los cuatro basíliques papales o basíliques mayores de Roma; les otres son la Archibasílica de San Juan de Letrán, la Basílica de Santa María la Mayor y la Basílica de San Pablo Extramuros. 
La Basílica de San Pedro nun ye nin la see oficial del papa, nies la primer basílica de Roma, pos esti honor osténtalo la Archibasílica de San Juan de Letrán; tampoco ye la parroquia de la Ciudá del Vaticanu, yá que anguaño ye la Capiya Paulina la que funciona como tal. Sicasí, ye la principal ilesia pontificia al celebrase nella la mayoría de les ceremonies papales por cuenta del so tamañu, a la so proximidá a la residencia papal y al so allugamientu dientro de la Ciudá del Vaticanu. 
La Cátedra de San Pedro ye una siella antigua que se supon foi utilizada por san Pedro, pero qu'en realidá foi un regalu de Carlos el Calvo, y utilizada por dellos papes. Ocupa una posición elevada nel ábside, nun relicariu de bronce sosteníu por figures de los Doctores de la Ilesia, y allumada por una vidrera que representa al Espíritu Santu.
Dempués de la crucifixón de Xesús, nel segundu cuartu del sieglu I, rexistrar nel llibro bíblicu de los "Fechos de los Apóstoles" qu'unu de los sos dolce discípulos, Simón Pedro, un pescador de Galilea, ocupa una posición de lideralgu ente los sos siguidores, teniendo gran importancia na fundación de la Ilesia cristiana.
Simón Pedro, dempués d'un ministeriu d'unos trenta años, viaxó a Roma. Nel añu 64, mientres el reináu del emperador Ñerón, los cristianos fueron responsabilizaos del gran quema de Roma, polo que Pedro foi martirizado, al igual qu'otros munchos cristianos. Foi crucificáu cabeza abaxo, por pidimientu propiu, porque consideraba indignu morrer de la mesma manera que lo fixo Cristu. La crucifixón tuvo llugar cerca del obeliscu exipciu qu'había nun estremu del Circu de Ñerón. Esti obeliscu foi traíu dende la ciudá de Heliópolis por Calígula nel añu 37 d. C. Atópase anguaño na Plaza de San Pedro, y ye veneráu como un «testigu» de la muerte del apóstol. Ye unu de los varios antiguos obeliscos de Roma.
Según la tradición, los restos de Pedro fueron soterraos pela rodiada del Circu, na Llomba Vaticana, avanzando pela Vía Cornelia, que partía del Circu, a menos de 150 m del llugar de la so muerte. La tumba de Pedro taba marcada por una roca de color coloráu, símbolu del so nome, que los sirvía a los cristianos pa identificala y, coles mesmes, escarecía de sentíu pa los non cristianos, lo qu'evitaba posibles represalies. Años más tarde, nesti llugar construyó un santuariu, que casi 300 años dempués convirtióse na Antigua Basílica de San Pedro.
En 1939, mientres el papáu de Pío XII, realizóse una investigación arqueolóxica de 10 años de duración na cripta de la Basílica, que permanecía inaccesible dende'l sieglu IX. Ello ye que la área cubierta pola Ciudá del Vaticanu fuera un campusantu dende enantes de la construcción del Circu de Ñerón. Amás, ellí yeren soterraes les víctimes de les execuciones del circu, según numberosos cristianos qu'optaron por ser soterraos cerca del apóstol. Les escavaciones revelaron, en distintos niveles, los restos de los santuarios qu'esistieron nes dómines de Clemente VIII (1594), Calixto II (1123) y Gregorio I (590-604). Toles construcciones atopaben sobre un edículo que contenía fragmentos de güesos nun pañuelu de papel tiñíu de púrpura con adornos d'oru. A pesar de que nun se pudo determinar con certidume que los güesos fueren los de Pedro, les vestimientes suxuríen un entierru de gran importancia. El 23 d'avientu de 1950, el papa Pío XII anunció'l descubrimientu de la tumba d'apóstol san Pedro..
La antigua basílica foi construyida nel llugar onde s'atopaba la tumba de Pedro, non llueñe del circu de Ñerón. Les obres fueron ordenaes pol emperador Constantino, por cuenta del papa Montés I; empezaron ente'l 326 y el 330, y remataron 30 años dempués. Ante l'altar mayor d'esta ilesia fueron coronaos munchos emperadores, como Carlomagno, a quien el papa Llión III impunxo la corona imperial el día de Navidá del añu 800.
A finales del sieglu XV, tres el periodu del papáu de Aviñón, la basílica paleocristiana atopábase abondo deteriorada y amenaciaba con derrumbar. El primer papa que consideró la reconstrucción o, siquier, faer cambeos radicales, foi Nicolás V en 1452. Encargó'l trabayu nel antiguu edificiu a Leon Battista Alberti y Bernardo Rossellino, que foi l'encargáu de diseñar los cambeos más importantes. Nel so proyectu, Rossellino caltuvo'l cuerpu llonxitudinal de cinco naves cubiertes con techos abovedaos y anovó el transepto cola construcción d'un ábside más ampliu al qu'añedió un coru; esta nueva intersección ente'l cruceru y l'ábside cubrir con una bóveda. Esta configuración escurrida por Rossellino influyó nel posterior proyectu de Bramante. Les obres atayáronse trés años dempués, a la muerte del papa, cuando los murios tan solo algamaben a llevantase un metro del suelu. Sicasí, el papa ordenó la baltadera del Coliséu de Roma y, nel momentu de la so muerte, 2 522 carretaes de piedra fueren tresportaes pal so usu nel nuevu edificiu.
Cincuenta años dempués, en 1505, sol pontificáu de Julio II, reiniciáronse les obres, cola idea de que'l nuevu edificiu fuera'l marcu fayadizu p'acoyer el so sepultura; el papa pretendía cola obra «engrandecerse a sigo mesmu na imaxinación popular». Pa ello celebró un concursu, esistiendo anguaño dellos de los diseños na Galería de los Uffizi en Florencia. El plan empecipiáu por Julio II siguió al traviés de los papaos de Llión X (1513-1521), Adriano VI (1522-23), Clemente VII (1523-1534), Paulo III (1534-1549), Julio III (1550-1555) , Marcelo II (1555), Paulo IV (1555-1559), Pío IV (1559-1565), San Pío V (1565-1572), Gregorio XIII (1572-1585), Sixto V (1585-1590), Urbanu VII (1590), Gregorio XIV (1590-1591), Inocencio IX (1591), Clemente VIII (1592-1605), Llión XI (1605), Paulo V (1605-1621), Gregorio XV (1621-1623), Urbanu VIII (1623-1644) y de Inocencio X (1644-1655).
El papa Julio II propúnxose siguir les obres empecipiaes por Nicolás V, pero en 1505 decidió la construcción d'una nueva basílica "ex-novo", acorde cola nueva estética renacentista. 
La construcción del edificiu actual empecipióse'l 18 d'abril de 1506. El proyectu foi encargáu al arquiteutu Donato d'Angelo Bramante, llegáu pocu enantes dende Milán, y que se ganara l'enfotu del papa percima del anterior arquiteutu, Giuliano da Sangallo. Inclusive s'encargó del diseñu del Patiu del Belvedere. El proyectu consistía nun edificiu con planta de cruz griega inscrita nun cuadráu y cubierta por cinco cúpules, la central de mayor tamañu y sofitada en cuatro grandes pilastres, inspirándose na Basílica de San Marcos, y un claru exemplu de planta centralizada típica del Renacimientu. La cúpula central, inspirada na del Panteón de Agripa, asitiábase sobre'l cruceru, y les restantes nos ángulos. Esta idea quedó afigurada nuna medaya acuñada por Caradosso pa conmemorar l'allugamientu de la primer piedra del templu'l 18 d'abril de 1506. Na construcción de la ilesia tamién resultó importante l'aplicación de los estudios teóricos de Francesco di Giorgio, Filarete y, sobremanera, de Leonardo da Vinci, pa ilesies de planta centralizada, que los sos resultaos tán claramente inspiraos na planta octogonal de la Catedral de Florencia.
Los trabayos empecipiar cola baltadera de la basílica paleocristiana, lo que foi bien criticáu dientro y fora de la Ilesia por personalidaes como Erasmo de Rotterdam o Miguel Ángel, que criticó la destrucción de les columnes de l'antigua basílica. Bramante foi moteyáu «maestru ruinosu», y Andrea Garner burllar d'él na sátira "Scimmia" («Monu»), publicada en Milán en 1517, onde presenta al arquiteutu fináu ante san Pedro, que-y refarta la baltadera cuando-y propón la reconstrucción del cielu. A estos escándalos hubo que suma-y el de la vienta d'indulgencia pa la construcción de la Basílica, lo que tuvo un papel importante na nacencia de la Reforma Protestante de Martín Lutero, que vio los trabayos nel so viaxe a Roma a finales de 1510, y en base al qu'escribiría "Les 95 tesis". Con tou esto, Bramante nun pudo ver avanzar demasiáu la obra, pos morrió en 1514, cuando namái s'edificaren pocu más que los cuatro grandes pilastres que teníen de sostener la gran cúpula central.
Dende 1514 fíxose cargu de la dirección de la obra Rafael Sanzio, con fray Giovanni Giocondo y Antonio da Sangallo el Mozu, que siguió dirixiendo les obres, xuntu a Baldassarre Peruzzi, tres la muerte de Rafael en 1520. Toos ellos camudaron el plan de Bramante, optando por diseños que s'inspiraben na tradicional planta basilical de cruz llatina con un cuerpu llonxitudinal de tres naves. Sangallo presentó en 1546 un costosu modelu de madera, na actualidá almacenáu na basílica, nel que sintetizaba toles idees surdíes con anterioridá. Defendió la planta centralizada escurrida por Peruzzi, cubierta por una enorme cúpula mayor que la entamada por Bramante, y rematada con un xigantescu doble tambor; el conxuntu quedaba flanqueando con dos altos campanarios.
Tres la muerte de Sangallo en 1546, el papa Paulo III encamentó la dirección de les obres a Miguel Ángel Buonarroti, quien retomó la idea de Bramante de planta en cruz griega. El diseñu orixinal de Bramante presentaba problemes estructurales que tuvieron de ser correxíos. So la dirección de Miguel Ángel alzaron los murios del ábside, d'una pimpana monumentalidad. Sicasí, la más importante aportación del gran xeniu foi la gran cúpula que s'atopa xustu sobre l'altar mayor y el sitiu onde la tradición indica que s'alcuentra la tumba del apóstol San Pedro. Ye una estructura que, a pesar del so pesu, paez llexar nel aire. Veinticuatro años dempués de la muerte de Miguel Ángel, foi concluyida la cúpula según el diseñu definitivu de Domenico Fontana y Giacomo della Porta, qu'apenes variaron los planes del maestru. Los mosaicos del interior de la mesma son de Giuseppe Cesari, y representen les distintes xerarquíes de santos na gloria celestial, tando representáu Divos Padre na llinterna central.
La configuración actual de la Basílica en forma de cruz llatina foi obra de Carlo Maderno, quien mientres el pontificáu de Paulo V añedió trés llarpiabes nueves y proxectó la fachada, compuesta d'ordes xigantes de columnes y balconaes. La basílica dar por concluyida en 1626 y consagrada solemnemente pol papa Urbanu VIII, anque inda quedaben munchos detalles por rematar.
Gian Lorenzo Bernini, a instancies de Alejandro VII, proxectó la inmensa Plaza de San Pedro y la columnata que la arrodia. Enriba d'ella y por tol perímetru de la plaza apréciense numberoses estatues de santos y santes de toles dómines y llugares. Enriba de la fachada de la basílica, les estatues d'once de los apóstoles (sacante San Pedro), San Xuan Bautista y, nel centru, Cristu. Bernini foi tamién el responsable d'acometer los diseños y planos pa les torres campanariu que teníen de completar la fachada dexada por Maderno; la única torre completada so la dirección de Bernini, ente 1638 y 1641, tuvo que ser baltada pocu dempués de la so elevación ante los evidentes signos d'inestabilidá de la estructura. Los relóes qu'ocupen los estremos de la fachada incluyir a finales del sieglu XVIII, y son obra de Giuseppe Valadier, quien, coles mesmes, asitió la inmensa campana fundida primeramente n'unu de los cuerpos llaterales, que son tou cuanto puede considerase como campanariu una vegada que se determinó nun volver plantegar la construcción de torres na fachada.
Bernini ocupóse tamién de gran parte de la decoración interior del templu. La so obra más destacada a esti respectu ye l'espectacular baldaquino de bronce macizo sobre l'altar mayor de la basílica. El bronce utilizáu na construcción del baldaquino foi estrayíu de los casetones de la cúpula del Panteón de Agripa de Roma, lo cual dio pie a la frase: «Quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini», espresión llatina que significa: «Lo que nun fixeron los bárbaros, facer los Barberini», en referencia a Urbanu VIII, so que'l so papáu completar. Formáu por cuatro columnes torsas con volutes, presenta decoración vexetal, ánxeles y teles simulaes; perdayures apaecen les abeyes, símbolu heráldicu de los Barberini a que la so familia pertenecía'l pontífiz.
Bernini intervieno, amás, na decoración del interior del ábside, que proxectó como una acandilante gloria en redol a un óculo col palombu del Espíritu Santu, asitiando debaxo un relicariu cola Cátedra de San Pedro sostenida poles xigantesques escultures broncíneas de los Padres de la Ilesia. Tamién escurrió la decoración de les pilastres de la cúpula, que concibió como nichos qu'allugaren les reliquies más nomaes de la basílica; so'l so dirección asitiáronse cuatro monumentales escultures, representando a "Santo Elena", "San Andrés", "Santa Verónica" y "San Longinos", ocupándose él mesmu de la realización de la postrera. El gran arquiteutu foi ensin dulda el favoritu de los papes mientres el sieglu XVII y la so buelga ye omnipresente nel interior del templu. Amás de les obres citaes, escurrió tamién la decoración de la Capiya del Santísimu Sacramentu, con un templete flanqueado por ánxeles adoradores; el monumentu funerariu de la condesa Matilde di Canossa, protectora del papáu nel medievu; según los sepulcros de los papes Urbanu VIII y Alejandro VII, dambes pieces clave de la escultura barroca.
Otros munchos artistes trabayaron pa la basílica a lo llargo de los sieglos. Ente ellos son d'obligada cita l'escultor Alessandro Algardi, autor del célebre relieve "La espulsión de Atila", obra maestra del Barrocu, y el maestru del neoclasicismu Antonio Canova, qu'esculpió la sepultura del papa Clemente XIII. Delles obres anteriores a la mesma construcción de la basílica sirven güei pal so ornamientu. Ente elles, son destacables el mosaicu representando "La torbonada del llagu Tiberíades", más conocíu como "La Navicella", obra de Giotto (bien retocáu darréu), asitiáu a los pies del templu; o'l monumentu funerariu del papa Inocencio VIII, obra de Antonio Pollaiuolo. Con tou, la obra d'arte más conocida de cuantes alluga la basílica nel so interior ye la "Piedá", obra xuvenil de Miguel Ángel, una de les sos grandes realizaciones, que se venera na primer capiya de la derecha.
La Basílica de San Pedro ye unu de los edificios más grandes del mundu. Tien 218 m de llargu
y 136 m d'altor hasta la cúpula; presenta una superficie total de 23 000 m². L'edificiu ta conectáu col palaciu del Vaticanu por un corredor a lo llargo del pasiellu al llau de la Scala Regia, al pie de la fachada de la Plaza de San Pedro, y dos corredores que lo conecten cola sacristía axacente. Estos pasos elevaos fueron escurríos por Miguel Ángel, de cuenta que la so presencia nun ataya'l perímetru de la basílica y dexa la esistencia de ramificaciones nel templu. L'esterior ta construyíu con travertino, y caracterízase pol usu del orde xigante a partir del cual establezse'l Remate n'áticu áticu. Esta configuración ye idea de Miguel Ángel y caltúvose nel cuerpu llonxitudinal agregu por Carlo Maderno.
L'interior de la basílica agospia 45 altares y 11 capiyes que guarden obres d'arte bien pervalible, ente elles dalgunes de l'antigua basílica, como la estatua de bronce de San Pedro (núm. 89), atribuyida a Arnolfo di Cambéu.
Los murios esteriores de la basílica, quitando la fachada principal, componer por superficies planes separaes por pilastres. El primer cuerpu presenta enormes fornices nes que s'atopen escultures de santos de gran tamañu, destinaes por Xuan Pablu II a conmemorar a santos y fundadores del nuesu tiempu; sobre estes atopen les grandes ventanes qu'allumen l'interior del templu. Sobre'l entablamento ábrense otres ventanes, de menor tamañu. Dalgunes de les escultures que s'atopen nel esterior son les de Santa Teresa de Los Andes, obra de Juan Eduardo Fernández Cox, Santa Teresa de Xesús Jornet, Santa Mariana de Xesús, San Josemaría Escrivá, obra de Romanu Cosci, Santa Genoveva Torres, obra d'Alessandro Romanu, Santa Soledá Torres Acosta, Santa Brígida de Suecia, Santa Catalina de Siena, San José Manyanet y Vives,
San Gregorio I'l Iluminador, Santa María Josefa del Sagráu Corazón, San Marcelino Champagnat, Santa Rafaela María del Sagráu Corazón, obra de Marco Augusto Dueñes, y San Marón, del mesmu autor y qu'ocupó en 2011 la última fornica que quedaba llibre na basílica.
La fachada principal de la basílica tien 115 m d'anchu y 46 m d'altor. Foi construyida pol arquiteutu Carlo Maderno ente 1607 y 1614. Articúlase al traviés del usu de columnes d'orde xigante qu'enmarquen la entrada y el Balcón de les bendiciones», llugar dende onde s'anuncia a los fieles la elección del nuevu papa, y dende onde ésti imparte la bendición "Urbi et orbi". Tres el balcón atopa un enorme salón, usáu pol papa pa delles audiencies y otros actos, llamáu «Aula de les bendiciones». De siguío, alcuéntrase un alturrelieve de Ambrogio Buonvicino realizáu en 1614, tituláu "La entrega de les llaves a San Pedro". Nel entablamento, asitiáu debaxo del frontón central, alcuéntrase grabada la inscripción:
La fachada ta precedida por dos estatues de San Pedro y San Pablo, tallaes en 1847 por Giuseppe De Fabris y Acocoro Tadolini, respectivamente, pa sustituyir a unes anteriores realizaes por Paolo Taccone y Mino del Reame en 1461. Na parte cimera de la fachada asítiase l'áticu, nel que s'abrir ocho ventanes decoraes con pilastres. Coronando l'áticu allúgase una balaustrada onde s'asitien 13 estatues de 5,7 m: nel centru apaez Cristu Redentor, Juan el bautista a la so derecha, y once de los doce apóstoles, sacante San Pedro. Les escultures son, d'esquierda a derecha: Judas Tadeo, Mateo, Felipe, Tomás, Santiago'l Mayor, Juan el bautista, Cristu Redentor, Andrés, Juan l'evanxelista, Santiago'l Menor, Bartolomé, Simón y Matías. A cada llau hai dos relóes realizaos en 1785 por Giuseppe Valadier. Sol reló de la esquierda atopen les campanes de la basílica. La fachada foi restaurada con motivu del xubiléu del añu 2000.
La basílica cunta con seis campanes:
Cuando suenen los seis campanes al unísonu llámase "plenum", esto asocede nes fiestes más importantes del añu llitúrxicu: Pascua de Resurrección, Navidá, Epifanía y Pentecostés. Amás, na solemnidá de San Pedro y San Pablo, el 29 de xunu. Dende'l cónclave de 2005, les campanes de San Pedro tienen un papel importante cuidao que el so soníu ye distintu en función de la resultancia de les votaciones. Esta midida aplicar pa esaniciar cualquier dulda sobre'l color del fumu que preciede al anunciu «Habemus Papam».
El pórticu alcuéntrase asitiáu ente los cinco arcos que s'abrir na fachada y les puertes del templu. La entrada ta flanqueada por dos estatues ecuestres: Carlomagno (núm. 2), a la izquierda, obra de Agostino Cornacchini en 1725, y Constantino (núm. 8), obra de Bernini en 1670, asitiáu ante la entrada del Palaciu del Vaticanu pola Scala Regia. La bóveda ta decorada con diseñu de Martino Ferrabosco pero realizada por Ambrogio Buonvicino, ya inclúi les escultures de trenta y dos papes, asitiaes a los llaos de les lunetas que contienen relieves nos que se representen episodios de la vida de San Pedro.
Na paré percima de la entrada principal de la basílica atopa una parte del mosaicu llamáu "La Navicella", obra de Giotto y que s'atopaba na Antigua Basílica de San Pedro, foi asitiada en 1674 (núm. 1).
L'accesu a la basílica dende'l pórticu realízase al traviés de cinco puertes, d'esquierda a derecha son: «Puerta de la Muerte», «Puerta del Bien y del Mal», «Puerta de Filarete», «Puerta de los Sacramentos» y «Puerta Santa».
(núm. 3) foi encargada por Juan XXIII y toma el so nome por ser esta la puerta de salida de los cortexos aciagos de los papes.
Preséntense cuatro paneles: nel primeru hai una representación de la Deposición de Cristu y la Asunción de María. Nel segundu representen los símbolos de la Eucaristía, el pan y el vinu. Nel tercer cuadru apaez la tema de la muerte, representa l'asesinatu de Abel, la muerte de José, el martiriu de San Pedro, la muerte de Juan XXIII (nuna esquina apaez el títulu de la encíclica «Pacem in terris»), la muerte nel esiliu de Gregorio VII y seis animales nel actu de la muerte. Na cara interna de la puerta atopa la buelga de la mano del escultor y un momentu del Conciliu Vaticanu II nel que'l primer cardenal africanu, Galardonen Rugambwa, rinde homenaxe al papa.
La Puerta del Bien y del Mal» (núm. 4) ye obra de Luciano Minguzzi, realizada ente 1970 y 1977.
La Puerta de Filarete» o «puerta central» (núm. 5) foi mandada construyir pol papa Eugenio IV a Antonio Averulino Filarete, que la realizó ente 1439 y 1445. Ta fecha de bronce y estremada en dos fueyes, caúna de les cualos presenta tres cuadros superpuestos. Nos cuadros na parte cimera represéntense a la izquierda a Cristu entronizado y a la derecha a la Virxe entronizada, nos paneles centrales tán representaos San Pedro apurriendo les llaves al papa Eugenio IV, y San Pablo con una espada y un xarrón de flores. Los cuadros inferiores presenten el martiriu de los dos santos: a la izquierda la decapitación de San Pablo, y a la derecha la crucifixón de San Pedro. Los paneles tán enmarcaos por medallones colos perfiles de los emperadores, y ente ellos frisos con episodios del pontificáu d'Eugenio IV. Na parte interna alcuéntrase la inusual firma del autor.
La Puerta de los Sacramentos» (núm. 6) foi construyida por Venanzo Crocetti ya inaugurada por Pablo VI el 12 de setiembre de 1965. Nella apaez un ánxel anunciando los siete sacramentos.
La puerta de la derecha ye la Puerta Santa» (núm. 7), ta realizada en bronce por Vico Consorti en 1950 y foi donada al papa Pío XII polos católicos suizos pal xubiléu d'esi añu. En dos plaques esistentes a entrambos llaos de la puerta atopen l'escudu de Pío XII y la bulda de Bonifacio VIII que convocó'l primer xubiléu en 1300. Nel entablamento del arcu sobre la puerta apaez la inscripción: PAVLVS V PONT MAX AÑU XIII. Xusto enriba de la puerta atopa la inscripción: GREGORIVS XIII PONT MAX. Ente estos dos inscripciones atopen les plaques que recuerden la so recién apertura:
Esta puerta permanez zarrada y tapada con cementu pela so parte interior. Solamente'l papa puede abrir y cerrala nos Año Santos, permaneciendo tou esi añu abierta pal accesu de los fieles que pueden ganar indulxencies.
L'espaciu interior ta estremáu en tres naves separaes por grandes pilastres. La nave central mide 187 metros de llargu y 45 metros d'altor; ta cubierta por una gran bóveda de cañón. Ente los años 1962 y 1965 esta nave acoyó les sesiones del Conciliu Vaticanu II.
Cabo destacar el particular diseñu del suelu de mármol, que presenta elementos de la antigua basílica, como'l discu de pórfido coloráu exipciu sobre'l que se arrodilló Carlomagno el día de la so coronación. La nave presenta una superficie de diez mil metros cuadraos de mosaicos, frutu del trabayu de munchos artistes, principalmente de los sieglos XVII y XVIII, tales como Pietro da Cortona, Giovanni De Vecchi, Cavalier d'Arpino y Francesco Trevisani.
Nos arcos atopen estatues de les virtúes. Nes pilastres de la esquierda, empezando pela puerta, l'autoridá eclesiástica, la xusticia divina, la virxinidá, la obediencia, la humildá, la paciencia, la xusticia y la fortaleza. Nos de la derecha, empezando pol altar, la caridá, la fe, la inocencia, la paz, la clemencia, la constancia, la misericordia y la fuerza. 
Nos pilastres abren forniques nes que s'atopen les escultures de 39 santos fundadores. Nes pilastres de la derecha, tán les estatues de Santo Teresa de Xesús (núm. 93, 1754), Santa Madalena Sofía Barat (núm. 93, 1934), San Vicente de Paúl (de Pietro Bracci, núm. 92, 1754), San Juan Eudes (núm. 92, 1932), San Felipe Neri (núm. 91, 1737), San Xuan Bautista de La Sal-y (núm. 91, 1904), l'antigua estatua de bronce de San Pedro (de Arnolfo di Cambéu, núm. 89, 1300) y San Juan Bosco (núm. 90, 1936). Nes pilastres de la esquierda: San Pedro de Alcántara (núm. 72, 1713), Santa Lucía Filippini (núm. 72, 1949), San Camilo de Lelis (núm. 73, 1753), San Luis María Grignion de Montfort (núm. 73, 1948), San Ignacio de Loyola (de Camillo Rusconi, núm. 74, 1733), San Antonio María Zaccaria (núm. 74, 1909), San Francisco de Paula (núm. 75, 1732) y San Pedro Fourier (núm. 75, 1899).
Nel perímetru de la nave apaez, asitiáu nel entablamento so la bóveda, con lletres de dos metros d'altor, la inscripción:
Ye la nave asitiada a la derecha. La primer capiya agospia la "Piedá" de Miguel Ángel (núm. 9). Avanzando pola nave atópense los monumentos funerarios de Llión XII (núm. 10), obra de Giuseppe de Fabris, y la reina Cristina de Suecia (núm. 11), de Carlo Fontana. De siguío alcuéntrase la capiya de san Sebastián (núm. 13), presidida por un gran mosaicu del martiriu del santu, obra de Pier Paolo Cristofari, basáu nun cuadru de Domenichino; el techu ta decoráu con mosaicos de Pietro da Cortona. Sol altar caltiénense, dende'l 27 d'abril de 2014, tres una llosa de mármol cola inscripción «SANCTVS IOANNES PAVLVS PP. II», los restos de san Xuan Pablu II. 
Nesta capiya tamién se caltienen los monumentos funerarios de Pío XI (núm. 12) y Pío XII (núm. 14), realizaos mientres el sieglu XX. 
De siguío atópense los monumentos a Inocencio XII (núm. 15), de Filippo Della Valle en 1746, y a Matilde de Canossa (núm. 16), de Gian Lorenzo Bernini en 1633. La siguiente ye la Capiya del Santísimu Sacramentu (núm. 17), protexía per una puerta diseñada por Francesco Borromini. Nesta capiya caltién el Santísimu Sacramentu. Xuntu al ciborio de bronce y lapislázuli que preside l'altar, hai dos ánxeles adoradores, y unes grandes llámpares d'aceite amburando permanentemente. La capiya foi diseñada por Carlo Maderno pa conectar l'actual basílica col cuerpu de l'antigua. Caracterizar por tener un techu más baxu que'l cuerpu de la basílica, polo que se cierra con un Remate n'áticu áticu que despinta la distinta elevación de la cubierta. Contien dos monumentos: el de Gregorio XIII (núm. 18), de Camillo Rusconi en 1723, y el de Gregorio XIV (núm. 19). A partir d'equí empieza la girola qu'arrodia l'espaciu alredor de la cúpula.
Ye la nave asitiada a la izquierda. La primer capiya ye la Capiya del Bautismu» (núm. 71), diseñada por Carlo Fontana y decorada con mosaicos de Baciccio realizaos darréu por Francesco Trevisani; el mosaicu que s'atopa detrás del altar asonsaña una pintura de Carlo Maratta esistente na Basílica de Santa María de los Ánxeles y los Mártires.
Dempués d'esta capiya atopen los monumentos funerarios que contienen les tumbes de Clementina Sobieski (núm. 70), obra de Pietro Bracci en 1742, y la de los Estuardo (núm. 69), obra de Antonio Canova en 1829, colos enterramientos del rei Jacobo III y los sos fíos Carlos Eduardo Estuardo y el cardenal Enrique Benedicto Estuardo. De siguío alcuéntrase la Capiya de la Presentación» (núm. 67), en que'l so altar atopar el cuerpu de San Pío X. N'el so parés atopen los monumentos a Juan XXIII (núm. 66) y a Benedicto XV (núm. 68), realizaos nel sieglu XX. Darréu, alcuéntrase'l monumentu a Pío X (núm. 65), de 1923, y la tumba de Inocencio VIII (núm. 64), realizada por Antonio Pollaiuolo nel sieglu XV.
A lo último, alcuéntrase la Capiya del Coru (núm. 63), presidida pol Altar de la Inmaculada Concepción (núm. 62). La capiya ye ximielga a la Capiya del Santísimu Sacramentu, asitiada nel llau de la epístola, polo que presenta la mesma configuración. Na última pilastra enantes de pasar a la girola allúguense los monumentos a Llión XI (núm. 61), obra de Alessandro Algardi en 1644, y a Inocencio XI (núm. 60).
La girola o deambulatorio ye l'espaciu qu'arrodia los cuatro pilastres que sostienen la cúpula y ye el corazón de la ilesia tal que la había diseñáu Miguel Ángel.
Na pilastra que correspuende cola nave de la epístola atopa l'Altar de san Jerónimo (núm. 20), cola tumba del papa Juan XXIII, sobre la cual alcuéntrase un gran mosaicu d'un cuadru de Domenichino. L'espaciu que queda ente la Capiya del Sacramentu y el cruceru, acueye la Capiya Gregoriana (núm. 21), zarrada por una bóveda que nel esterior conforma una de los dos cúpules menores. Equí alcuéntrase'l monumentu a Gregorio XVI (núm. 22), obra de Luis Amici en 1848-1857. Al pie de ésta, nel muriu norte, alcuéntrase l'Altar de la Virxe del Perpetuu Socorru» (núm. 23), onde s'atopen les reliquies de san Gregorio Nacianceno. Al llau ta l'Altar de san Basilio (núm. 24), afatáu con un mosaicu del sieglu XVIII, onde s'atopen los restos de san Josafat Kuncewicz y, frente a ésti, el monumentu funerariu de Benedicto XIV (núm. 25).
Una vegada cruciáu'l transepto apaez l'Altar de la Navicella (núm. 32), y, enfrente, el monumentu a Clemente XIII (núm. 31), de Antonio Canova en 1787-1792. Darréu atópense los altares del Arcángel San Miguel (núm. 33), de Santa Petronila (núm. 34) y de «San Pedro y la resurrección de Tabitha» (núm. 36). Nel muriu oeste atopa'l monumentu a Clemente X (núm. 35), obra de Mattia de Rossi, a finales del sieglu XVII.
Nel llau sur de la girola alcuéntrase, na columna de la cúpula, un altar presidíu por un mosaicu que reproduz el célebre cuadru de "La Tresfiguración de Rafael (núm. 59), en que'l so altar atopar el cuerpu del beatu Inocencio XI. La capiya axacente, similar a la Gregoriana, ye la Capiya Clementina» (núm. 58); nella atopen los monumentos funerarios de Gregorio Magno (núm. 56) y de Pío VII (núm. 57), de Bertel Thorvaldsen en 1831, únicu artista non católicu que trabayó na basílica. De siguío allúgase l'Altar de la Mentira (núm. 55) afatáu con un mosaicu del sieglu XVIII; frente a este, el monumentu al Pío VIII (núm. 54), obra de Pietro Tenerani en 1866, con una puerta que conduz a la Sacristía Mayor de la Basílica.
Al otru llau del transepto alcuéntrase'l monumentu funerariu al papa Alejandro VII (núm. 47), una notable obra de Gian Lorenzo Bernini qu'amuesa al Papa embaíu n'oración, cola muerte, representada por un cadarma sosteniendo un reló de sable, percima d'una puerta que simboliza la entrada a la otra vida. Enfrente, asítiase l'Altar del Sagráu Corazón de Xesús» (núm. 48), con mosaicos de 1930. De siguío, la Capiya de La nuesa Señora del Pilar» (núm. 44), onde s'atopen los altares dedicaos a la Virxe del Pilar (núm. 46) y a Llión I'l Magno (núm. 45), con un magníficu retablu de mármol de Alessandro Algardi sobre la espulsión de Atila realizáu ente 1645-1653. A lo último, enantes del presbiteriu, alcuéntrase l'Altar de San Pedro curando a un paralíticu» (núm. 43), del sieglu XVIII, y la tumba del papa Alejandro VIII (núm. 42).
L'órganu de la basílica atopar ente la girola y el presbiteriu; foi construyíu por Tamburini en 1962. Presenta dos cuerpos que s'alluguen nos brazos de la girola que parten del presbiteriu, respectivamente moteyaos, «Cornu Epistulae» y «Cornu Evangelii». Estos dos cuerpos corresponder con dos órganos construyíos a principios del sieglu XX por Vegezzi-Carlo Bossi y Walker. L'órganu del primer cuerpu entiende los rexistros del segundu y tercer tecláu, ente que al segundu cuerpu correspuende'l primera y cuartu tecláu. Los rexistros de pedal son partíos en dos partes como l'organista precise. Utilícense dos consoles de tresmisión eléctrica; una asítiase ente les butaques del coru cantor mientres les celebraciones nel interior, ente qu'otra allúgase na plaza pa les celebraciones del esterior. Fueron construyíes pol fabricante Mascioni en 1999.
En 1875, Aristide Cavaillé-Coll ufiertó-y al papa Pío IX el diseñu d'un gran órganu que nunca llegó a realizase, según otros proyectos, siempres provenientes de Francia. Na actualidá, los organistes son James Edward Goettsche y Gianluca Libertucci.
El transepto norte estender escontra'l Palaciu Apostólicu Vaticanu y foi diseñáu y construyíu por Miguel Ángel, qu'amplió'l deambulatorio que diseñaren los sos antecesores, de cuenta que ganó dellos nichos p'altares coronaos per grandes ventanes. Nel transepto norte, esisten tres altares dedicaos a san Wenceslao (núm. 27), san Erasmo (núm. 29), y, nel centru, el de los santos mártires Procesu y Martiniano (núm. 28). El transepto sur ye similar al anterior, atopándose los altares dedicaos a san José (núm. 51), nel centru, y los de la Crucifixón de San Pedro (núm. 52) y el de Tomás l'Apóstol santu Tomás (núm. 50).
A lo llargo del transepto, nos nichos de los pilastres asítiense escultures de santos y santes fundadores de congregaciones y ordes relixoses. Nel transepto derechu: san Bonfiglio Monaldi (núm. 30, 1906), san José de Calasanz (núm. 30, 1755), San Pablo de la Cruz (núm. 85, 1876), san Bruno (núm. 85, 1744), santa Luisa de Marillac (núm. 26, 1954), san Pedro Nolasco (núm. 26, 1742), santa María Eufrasia Pellettier (núm. 86, 1942) y san Juan de Dios (núm. 86, 1745). Nel cruceru esquierdu: san Guillermo de Vercelli (núm. 49, 1878), san Norberto de Xanten (núm. 49, 1767), santa Ángela de Mérici (núm. 79, 1866), santa Xuliana Falconieri (núm. 79, 1740), santa Juana Antida Thouret (núm. 53, 1949), san Jerónimo Emiliani (núm. 53, 1757), santa Francisca Cabrini (núm. 77, 1947) y san Cayetano de Thiene (núm. 77, 1738).
Nel perímetru del transepto esquierdu apaez, nel entablamento so la bóveda con lletres de dos metros d'altor, la inscripción:
Pela so parte nel transepto derechu alcuéntrase la inscripción:
El presbiteriu presenta una estructura similar a la de los estremos del transepto. Ta apoderáu pola Cátedra de San Pedro (núm. 39), asitiada nel centru. Ye un monumental relicariu obra de Gian Lorenzo Bernini, conteniendo una siella de dómina paleocristiana que según la tradición yera la utilizada por San Pedro; la siella sofitar nes escultures de los cuatro Padres de la Ilesia. El conxuntu apaez allumáu por una vidrera con un palombu, simbolizando'l Espíritu Santu.
A la izquierda de la cátedra atopa'l monumentu a Pablo III (núm. 40), diseñáu por Giacomo della Porta. Pela so parte, a la derecha alcuéntrase la tumba de Urbanu VIII (núm. 38), realizada por Bernini en 1627; el monumentu ta apoderáu por una estatua del Papa nel actu de bendicir; flanquean el sarcófagu figures alegóriques de la Caridá y la Xusticia y nel centru, una cadarma escribe'l epitafiu. Nes columnes asítiense les escultures de Santu Domingu de Guzmán (núm. 37, 1706), San Francisco Caracciolo (núm. 37, 1834), San Franciscu d'Asís (núm. 41, 1727) y San Alfonso María de Ligorio (núm. 41, 1839). Pela so parte nes pilastres de la cúpula asítiense les escultures de San Benitu de Nursia (núm. 81, 1735), y Santa Francisca romana (núm. 81, 1850), y de San Francisco de Sales (núm. 83, 1845), y San Elías (núm. 83, 1727).
Nel perímetru del presbiteriu apaez la inscripción en llatín y griegu:
Atopar nel cruceru, asitiáu so la cúpula, y ta enmarcáu pol monumental baldaquino de San Pedro (núm. 82), obra de Gian Lorenzo Bernini, construyíu ente 1624 y 1633. Realizáu en bronce estrayíu del Panteón, presenta un altor de 30 m. Ta sosteníu por cuatro columnes salomóniques a imitación de les del Templu de Salomón y el tabernáculo de l'antigua basílica, que les sos columnes recuperar y asitiáronse como adornu nes pilastres de la cúpula de Miguel Ángel. Nel centru, a la solombra del baldaquino, arrodiáu pel inmensu espaciu so la cúpula, alcuéntrase l'altar papal, un bloque de mármol blanco en forma de paralelepípedu, y sobre él un crucifixu de bronce y un xuegu de siete candeleros, nel cual solamente'l papa puede celebrar la Eucaristía n'ocasiones solemnes. Foi asitiáu verticalmente sobre la tumba de San Pedro y consagráu el 5 de xunu de 1594 pol papa Clemente VIII. Esti altar ye conocíu como «Altar de la Confesión», al tar asitiáu sobre'l llugar conocíu como «Confessio», la tumba del Apóstol que col so martiriu confesó la so fe..
Nes pilastres que sofiten la cúpula preséntense cuatro escultures mirando al altar, encargaes por Urbanu VIII, son: 
"San Longinos" (núm. 88) de Gian Lorenzo Bernini (1639), "Santa Elena" (núm. 84) de Andrea Bolgi (1646), "Santa Verónica" (núm. 80) de Francesco Mochi (1632), y "San Andrés" (núm. 76) de François Duquesnoy (1640). Sobre caúna de les estatues esiste un balcón zarráu por dos tales rexes tres les que s'atopen diversos relicarios: nel de San Longinos alcuéntrase la reliquia de la Llanza Sagrada; nel de Santa Elena atopa parte de la Vera Cruz; nel de Santa Verónica caltiense la tela col cara de Cristu impresu; nel de San Andrés, hermanu de San Pedro, calteníase'l craniu d'esti apóstol, pero Pablo VI regalar a los ortodoxos como xestu de bona voluntá. Na parte alta de cada pilastra hai cuatro mosaicos que representen a los evanxelistes cola so respectiva representación iconográfica. 
Na parte cimera de les pilastres que sofiten la cúpula, nel entablamento, respectivamente sobre santa Verónica, santa Elena, san Longinos y san Andrés, alcuéntrase la inscripción:
La cúpula de la Basílica de San Pedro alzar a un altor total de 136,57 m dende'l suelu hasta la parte cimera de la cruz esterna. Ye la cúpula más alta del mundu. El so diámetru internu ye de 41,47 m, llixeramente menor que dos de los trés enormes cúpules que la precedieron: la del Panteón de Agripa, de 43,3 m; y la de la Catedral de Florencia, de 44 m. Los arquiteutos de San Pedro basar nestos dos cúpules pa buscar la manera de construyir la que se concibió como la mayor cúpula de la cristiandá. Construyir dende 1547 hasta 1590 por Miguel Ángel Buonarroti, quien dempués finó y ocupó el so llugar el so discípulu Giacomo Della Porta. 
El perímetru interior de la cúpula presenta la inscripción en llatín con lletres de 2 m d'altor:
So la llinterna atopa la inscripción:
La Sacristía mayor ye un edificiu esternu a la basílica, asitiáu nel llau sur, que se conecta col templu al traviés de dos corredores sobre arcos qu'apuerten a la basílica travesando la tumba de Pío VIII y la Capiya del Coru.
En 1715 realizóse un concursu pa construyir una sacristía, el ganador foi un proyectu de Filippo Juvara, que la so maqueta en madera caltener nos depósitos de la basílica, pero que'l so eleváu costu torgó la so execución. En 1776, el papa Pío VI encargó a Carlo Marchionni la execución del actual edificiu, que la so construcción completar en 1784. La obra concluyida foi duramente criticada, sobremanera pol eruditu Francesco Milizia, lo qu'obligó a Marchionni a abandonar la ciudá.
La sacristía presenta planta octogonal y ta cubierta por una cúpula. Atópase flanqueada por dellos edificios ente los que s'atopen la Sacristía de los canónigos y beneficiarios, la Sala Capitular y l'Ayalga.
Los Covarones Vaticanos formar pola diferencia de cota ente la nueva y l'antigua basílica. Tienen forma d'ilesia soterraña de tres naves. Utilizáronse como llugar d'enterramientu de munchos papes. L'accesu realizar por una escalera doble arrodiada por una elegante balaustrada sobre la que se quemar 99 llámpares votivas; esta escalera parte dende la parte frontera del Altar Papal. La escalera remata ante la Confesión de San Pedro (núm. 65), obra de Carlo Maderno; ante'l mosaicu de Cristu Pantocrátor, alcuéntrase l'arca que guarda los palios. Tres esti arca atopen los restos de mármol de la tumba de San Pedro construyida pol emperador Constantino. Na parte inferior alcuéntrase la bola de bronce, llamada «cataracta» o «billicus confessionis», que sirvía d'accesu, dende la construcción de la primer basílica, a la tumba de Pedro.
El papa Pío XII, acabante escoyer en 1939, patrocinó la investigación arqueolóxica qu'en diez años sacó a la lluz, primero'l suelu de la Basílica Constantiniana, y más tarde, los restos d'una necrópolis romana qu'ocupaba la fastera de la Llomba Vaticana, y que foi soterrada polos constructores de la primer basílica. La presencia d'esta zona d'enterramientu confirma la creencia de que'l llugar de sepultura de san Pedro atopar nel llugar onde s'alzó primero un monumentu y dempués la basílica.
Tres la escavación, en 1953 atopóse un nichu nel que podía reconocese una incompleta escritura en griegu col nome de Pedro, nel interior había dellos güesos envueltos nun pañu de púrpura y filo d'oru. Esti descubrimientu anunciar Pío XII convencíu de que, con toa probabilidá, los restos yeren del cuerpu de san Pedro. Estos restos fueron asitiaos nel sosuelu, na posición orixinal que se correspuende esactamente cola vertical del Altar Papal, el baldaquino y la cúpula.
El arcipreste de la Basílica de San Pedro ye'l xefe executivu del cultu y el cuidu pastoral de la basílica, y siempres ye un cardenal. Dalgunos de los arciprestes más destacaos de la basílica fueron los cardenales Giovanni Gaetano Orsini (1276–1277) y Pietro Barbu (1445–1464), que más tarde se convertiríen nos papes, Nicolás III y Paulo II, respectivamente. 
Na actualidá ocupa'l cargu'l cardenal Angelo Comastri, dende'l 10 d'ochobre de 2006.
Xakarta
Xakarta () ye la capital y ciudá más poblada d'Indonesia, asitiada na islla de Java. Nuna superficie de 650 km² concéntrase una población de persones, sumando hasta 18,6 millones nel so área metropolitana. Xakarta ye la undécima ciudá más poblada del planeta y la so área metropolitana ye conocida como Jabodetabek. Ye'l centru políticu, industrial y financieru del país.
La ciudá foi conocida a lo llargo de la so hestoria como Sunda Kelapa (397-1527), Jayakarta (1527-1619), Batavia (1619-1942) y Djakarta (1942-1972). Los sos principales nexos de conexón col esterior son el Aeropuertu Internacional Soekarno-Hatta y el Puertu de Tanjung Priok. Dende 2004, y sol gobiernu de Sutiyoso, la ciudá estrenó un nuevu sistema d'autobuses denomináu «TransXakarta» y en 2007 vio como yera abandonáu'l so monorail. En Xakarta alcuéntrase la Bolsa d'Indonesia, el Bancu d'Indonesia y el Monumen Nasional o "Tugu Mones", la torre que simboliza la independencia d'Indonesia.
Xakarta empezó como un pequeñu puertu al pie de un monte al llau del ríu Ciliwung nel sieglu XV. Dellos europeos falen d'un asentamientu denomináu Kalapa. Yera'l mayor puertu del reinu hindú de Sonda. 
La primer flota europea, que llegó tuvo llugar en 1513 cuando cuatro buques portugueses llegaron procedentes de Malaca, los portugueses taben buscando una ruta pa les especias y sobremanera, pimienta. El Reinu de la Sonda fixo un alcuerdu de paz con Portugal por dexar qu'en 1522 el portugueses construyeren un puertu col fin de defendelos contra l'aumentu de poder del Sultanatu de Demak del centru de Java. La ciudá foi atacada por un mozu guerreru de nome "Fatahillah" dirixente d'un reinu vecín, dempués de lo cual el 22 de xunu de 1527 camudó'l nome de Kalapa por Jayakarta. 
El holandeses llegaron a Jayakarta a fines del sieglu XVI y en 1619 la fuerces de la Compañía Holandesa de les Indies Orientales, dirixíes por Jan Pieterszoon Coen conquistaron la ciudá. Renomaron la ciudá como Batavia. Les oportunidaes comerciales atraxeron a Indonesia, sobremanera, a inmigrantes chinos. Les tensiones crecieron cuando'l gobiernu colonial trató d'acutar la migración china al traviés de les deportaciones. El 9 d'ochobre de 1740, 5.000 chinos fueron masacrados y, al añu siguiente, los habitantes chinos fueron treslladaos a Glodok fuera de les muralles de la ciudá. En 1818 completóse'l "Koningsplein", agora "Merdeka Square", y "Kebayoran Baru" que foi la última zona residencial holandesa construyida.
Finalmente los xaponeses ocuparon en 1942, llamándola col actual nome. Dempués de la ocupación los grupos yá habitaos movilizáronse ideolóxicamente, asina foi como establecieron el so primer gobiernu republicanu en 1950 con capital en Xakarta. El presidente de la fundación d'Indonesia, Sukarno, prevía a Xakarta como una gran ciudá internacional. Por esa razón socatró grandes proyectos financiaos pol gobiernu. Los proyectos incluyíen en Xakarta una autopista de fueya de trébole, un gran bulevar (Jalan Sudirman), monumentos como'l "Monumen Nasional", los principales hoteles, y un nuevu edificiu pal parlamentu.
En 1966, Xakarta foi declarada un distritu capital» ("Daerah khusus ibukota"), poro, llogró una condición aprosimao equivalente a la d'un estáu o provincia. El Teniente Xeneral Ali Sadikin desempeñóse como Gobernador dende esi momentu hasta 1977; rehabilitó carreteres y pontes, afaló les artes, construyó dellos hospitales, y un gran númberu de nueves escueles. Coles mesmes, autorizó a los habitantes de los barrios probes pa los nuevos proyectos de desenvolvimientu y trató d'esaniciar la prohibición de los rickshaws y el vendedores ambulantes. Tamién empezó a controlar la migración a la ciudá col fin de frenar el hacinamiento y la probeza. La redistribución de la tierra y l'inversión estranxera contribuyó a una puxanza inmobiliaria que camudó la cara de la ciudá. La puxanza terminó cola crisis financiera asiática en 1997 y 1998. El presidente Suharto, empezó a perder el so control y les tensiones llegaron a un picu en mayu de 1998, cuando cuatro estudiantes fueron muertos a tiros na Universidá de Trisakti poles fuerces de seguridá; mientres cuatro díes de disturbios que se producieron de resultes de la perda d'un total envaloráu de 1.200 vides y 6.000 edificios que fueron estropiaos o destruyíos. Suharto dimitió como presidente, pero Xakarta siguió siendo'l puntu focal del cambéu democráticu n'Indonesia.
La ciudá asitia sobre'l nivel del mar, lo que contribúi a que se formen les habituales hinchentes. La zona sur de la ciudá ye más montascosa. Hai aprosimao 13 ríos que fluin por Xakarta, sobremanera dende les partes montascoses del sur de la ciudá escontra'l norte y el mar de Java. El ríu más importante ye'l Ciliwung, qu'estrema a la urbe en dos zones: esti y oeste. Xakarta llinda xeográficamente cola provincia de Java Barat al este y con Banten al oeste.
Les Miles d'Islles ("Kepulauan Seribu" en indonesiu, y "Thousand Islands", en inglés), que son una parte de la rexón alministrativa de Xakarta, tán asitiaes na badea de Xakarta. Les 105 islles que les formen estender a lo llargo de 45 kilómetros al norte de la ciudá, anque la isla más cercana atopar a namái unos kilómetros de tierra firme.
Xakarta tien un clima ecuatorial (Af, acordies col sistema de clasificación climática de Köppen). Alcontrada na parte occidental d'Indonesia, la so dómina más lluviosa ye xineru con unes precipitaciones medies mensuales de 350 mm, ente que la so dómina más seca ye agostu, con una media de 60 mm. La ciudá tien altos niveles de mugor y la temperatura diario bazcuya ente los 25 °C hasta los 38 °C.
Oficialmente, Xakarta nun ye una ciudá sinón una provincia col estatus especial de capital d'Indonesia. La so alministración ye como la de cualesquier otra ciudá indonesia. Por casu: Xakarta tien un gobernador (en cuenta de un alcalde), y estrémase en delles rexones colos sos propios sistemes alministrativos. Xakarta como provincia ta estremada en cinco ciudaes ("kota"), enantes conceyos, cada unu empobináu por un alcalde, y una rexencia ("kabupaten") dirixida por un rexente. N'agostu de 2007, Xakarta celebró les sos primeres elecciones pa escoyer un gobernador, que fueron ganaes por Fauzi Bowo. Los gobernadores de la ciudá son escoyíos primeramente polos parllamentos locales. Esto forma parte del impulsu del gobiernu indonesiu de la descentralización de la política, celebrando elecciones locales directes en dellos llugares del país asiáticu.
Llista de ciudaes de Xakarta:
La única rexencia de Xakarta son les Miles d'Islles ("Kepulauan Seribu"). Son consideraes formalmente como un subdistrito de Xakarta Septentrional.
Como capital política y económica de Indonesia, Xakarta atrai a munchos turistes estranxeros y tamién domésticos. Por ello, Xakarta ye una ciudá cosmopolita y con una cultura diversa. Munchos de los inmigrantes de la ciudá provienen de distintes partes de la islla de Java, trayendo consigo un amiestu de dialectos de les llingües javanesas y sondanesas, según les sos propies comíes y productos típicos.
Xakarta ye dacuando denominada polos residentes estranxeros como «El Gran Durián». El durián ye una fruta tropical con un golor bien distintivo y un sabor yá adquiríu. Una animada metrópoli urbana, Xakarta ye conocida pola so hacinamiento, saturación de tráficu y disparidad d'ingresos.
Los betawi ("Orang Betawi", o xente de Batavia) ye un términu usáu pa describir los descendientes de la población que vive alredor de Batavia y reconocida como tribu dende'l sieglu XVIII-XIX. Los betawi son la mayoría descendientes de grupos étnicos sudasiáticos atraíos a Batavia por necesidaes llaborales ya inclúi xente de delles partes d'Indonesia. El llinguaxe y cultura d'estos inmigrantes son distintos de los sondaneses o javaneses. La llingua ta más basada nun dialectu de los malayos del este y arriquecíu por préstamu de palabres del javanés, chinu mandarín y árabe. Anguaño, los dialectos de Xakarta usaos pola población na ciudá ta vagamente basáu na llingua betawi.
Hai tamién una notable comunidá china en Xakarta que lleva dellos sieglos. Oficialmente representen el 6 % de la población de Xakarta, anque ye posible que esa estimación seya daqué baxa.
Xakarta tien dellos centros d'actuaciones como'l Senayan. La música tradicional suel atopase n'hoteles de luxu, incluyendo'l gamelan y el wayang (palabra indonesia y malaya pal teatru). Como la ciudá más habitada y capital del país, Xakarta recibe de cutio talentos en busca d'atopar una mayor audiencia y posibilidaes d'ésitu.
Irónicamente, les artes betawi son rares vegaes atopaes na ciudá por cuenta del so baxu perfil y la mayoría d'elles treslladáronse a les fronteres de Xakarta. Ye más fácil atopar ceremonies nupciales javanesas o minang que betawi, al igual que predomina'l gamelan javanés qu'el gamelan kromong (amiestu ente betawi y música china), tranjidor (amiestu ente betawi y música portuguesa) o marawis (amiestu ente betawi y música yamaní). Sicasí, dellos festivales como'l Jalan Jaksa Festival o'l Kemang Festival traten de caltener l'arte betawi ivitando a los artistes más representativos de la cultura betawi.
La concentración de riqueza ya influencia política na ciudá ye muncho más evidente nel so paisaxe y cultura, un efectu ilustráu pola presencia na ciudá de munches de les principales cadenes de comida rápida internacionales, por casu.
El 86 % de los habitantes de Xakarta son musulmanes, perteneciendo prácticamente toos a l'aguada suní; sicasí tamién hai unos pocos cientos de chiítas. Dellos residentes musulmanes practiquen una forma particular d'islam que denominen Abangan.
El 10 % de la población son cristianos, siendo 6,5 % protestantes y el 3,5 % restante católicos. El cristianismu llegó a Indonesia nel sieglu XVII al traviés de misioneros holandeses y portugueses.
Los hindús y los budistes componen el 4 % de la población, na so mayoría pertenecientes a la minoría china.
Como en munches de les grandes urbes en países entá en vía de desenvolvimientu, Xakarta sufre importantes problemes de urbanización. La población alzóse sópito de 1,2 millones en 1960 a 8,8 millones en 2004, cuntando namái los sos residentes llegales. La población del gran Xakarta ye envalorada en 23 millones, faciendo d'ella la cuarta área urbana más poblada nel mundu. El vertixinosu aumentu de población sosprendió al propiu gobiernu, a quien-y devasó la situación y nun pudo apurrir les necesidaes básiques a los sos residentes.
La ciudá atrai a numberosos visitantes, pero, curiosamente, cuando más poblada ta Xakarta ye nos díes llaborables de la selmana, más que nes fines de selmana por cuenta de la arribación d'habitantes que moren n'otres árees de Jabotabek. Pola incapacidá del gobiernu d'apurrir un tresporte fayadizu a la magnitú de la urbe, Xakarta sufre graves problemes de saturación de tráficu acaldía. La contaminación atmosférica y la xestión de borrafes son, poro, otros de los problemes derivaos del escesu d'habitantes que sufre Xakarta, una ciudá qu'en 2025 va cuntar con una población de 24,9 millones ensin cuntar colos millones d'habitantes de les árees perifériques.
Un estudió reveló que «menos d'un cuartu de la población recibe fontes ameyoraes d'agua. El restu confía nuna variedá de fontes, incluyendo ríos, llagos y vendedores privaos d'agua. Pocu más de 7,2 millones de persones viven ensin agua llimpio». Amás, por causa de los hinchentes que suelen azotar la ciudá, les posibilidaes de qu'enfermedaes como la foria y disentería broten en Xakarta son altes tres les agües enchentes. Asocede lo mesmo con munches otres enfermedaes provocaes por aguarones.
Mientres la dómina d'agües, Xakarta sufre hinchentes por cuenta de tubos apexaos d'agües residuales, deforestación de los rápido urbanizaos Bogor y Depok y el fechu de qu'el 40 % atopar sol nivel del mar. En 1996 la ciudá esperimentó unos tarrecibles hinchentes cuando 5000 hectárees quedaron anubiertes. Sicasí, los peores hinchentes que se recuerden na ciudá asocedieron en febreru de 2007. Les perdes tocantes a infraestructures y los ingresos del estáu fueron de siquier 5,2 trillones de rupies (unos 572 millones de dólares), siquier 80 persones perecieron y alredor de 350.000 habitantes viéronse obligaos a dexar los sos llares. Más del 60 % de la área total de Xakarta quedó dafechu anubierta y el nivel de l'agua llegó a algamar cuatro metros d'altor en delles zones de la ciudá.
Xakarta ye una de les ciudaes más poblaes del mundu y sufre de problemes de tresporte. En Indonesia la mayoría del tresporte ye apurríu por bemos, que son minibuses de xestión privada.
A pesar de qu'esisten amplies carreteres, Xakarta sufre de la conxestión debíu al tráficu pesáu, especialmente nel distritu central de negocios. P'amenorgar los atascos de tráficu, dalgunes de les principales carreteres en Xakarta tienen la llamada regla de «trés n'unu», que entra en funcionamientu mientres hores punta; introducir por primer vegada en 1992 y prohibe qu'haya menos de trés pasaxeros por coche en determinaes carreteres.
Los autorickshaw, llamaos "bajaj" en indonesiu, apurren el tresporte local en delles partes de la ciudá. Dende empiezos de los años 1940 a 1991 fueron una forma común de tresporte local na ciudá. En 1966, envaloróse que 160 000 rickshaws operaben na ciudá y el quince per cientu de la mano d'obra total de Xakarta dedicar a la conducción de rickshaws. En 1971, fueron prohibíes les rickshaws de les principales carreteres, y pocu dempués el gobiernu intentó una prohibición total, lo qu'amenorgó sustancialmente el so númberu, pero non la so completa eliminación. Una campaña especialmente agresiva pa esaniciales trunfó finalmente ente 1990 y 1991, pero mientres la crisis económica de 1998 dalgunos tornaron aprovechando la poca efectividá d'esi gobiernu por controlar estos medios de tresporte. Una de les postreres apuestes por amenorgar el caos nel tráficu de la ciudá foi la de plantegar autopistes elevaes y de peaxe al estilu de Bangkok y Shanghai, dos megalópolis asiátiques colos mesmos problemes de tráficu. A partir de 2009 van construyise más de 70 kilómetros de carreteres elevaes y pallo invertiránse 40 billones de rupies, unos 4200 millones de dólares.
El serviciu de TransXakarta opera por aciu una llinia d'autobús especial llamada busway. La rede de busway ye ideal pa rutes bien congestionadas de la ciudá y ye, relativamente, una alternativa eficaz pa los viaxes en Xakarta. La construcción del segundu y tercer percorríu del busway completar en 2006, xuniendo los kecamatanes d'Apolazo Gadung y Kalideres. La ruta ente'l centru comercial Blok M y l'estación Xakarta Kota lleva operativa dende xineru de 2004.
Per otra parte, ta construyéndose una carretera de circunvalación y va tar operativa, en parte, nos subdistritos de Cilincing-Cakung-Pasar Rebo-Pondok Pinang-Daan Mogot-Cengkareng. Una carretera de peaxe conecta Xakarta col aeropuertu internacional Soekarno-Hatta nel norte de la ciudá. Tamién conectáu vía carretera de peaxe va ser el puertu de Merak y Tangerang col oeste, y Bekasi, Cibitung, Karawang, Purwakarta y Bandung col este.
Entá esistiendo ferrocarril, el serviciu qu'apurre nun ye'l precisáu pola población. N'hores punta los trenes van sobrecargados. Les llinies conecten la ciudá central cola so área metropolitana: Depok y Bogor al sur, Tangerang y Serpong al oeste y Bekasi, Karawang y Cikampek al este. Les mayores estaciones de ferrocarril tán en Gambir, Jatinegara, Manggarai y Xakarta Kota.
L'únicu aeropuertu comercial de Xakarta ye'l Aeropuertu Internacional Soekarno-Hatta; conjuntamente col aeropuertu de Ngurah Rai de Bali, son los dos mayores aeropuertos d'Indonesia.
Como capital y mayor ciudá del país, Xakarta atrai a una gran cantidá d'estudiantes de toa Indonesia. De forma similar a otres grandes ciudaes de países asiáticos en desenvolvimientu, hai munches escueles profesionales. Pa la educación básica, hai una gran variedá d'escueles primaries y secundaries, estremaes en públiques, privaes y escueles internacionales. Trés de les principales escueles internacionales asitiaes en Xakarta son Escuela internacional de Xakarta, Escuela de Bina Bangsa y Escuela Internacional Conmemorativa de Gandhi.
La ciudá ye sede de numberoses universidaes, de les que la más antigua empobinada pol gobiernu ye la Universidá d'Indonesia (UI); de les munches universidaes quitaes la más antigua ye Universitas Nasional (UNES). Les siguientes universidaes tienen see na ciudá:
Éstes son les ciudaes hermanaes con Xakarta:
Salú
La salú (del llatín "salus, -utis") ye un estáu de bienestar o d'equilibriu que puede ser vistu a nivel suxetivu (un ser humanu asumi como aceptable l'estáu xeneral nel que s'atopa) o a nivel oxetivu (constátase l'ausencia d'enfermedaes o de factores dañibles nel suxetu en cuestión). El términu salú se contrapone al de enfermedá, y ye oxetu d'especial atención per parte de la medicina y de les ciencies de la salú.
La salú ye un estáu de completu bienestar físico, mental y social, non solamente l'ausencia d'enfermedá o dolencia, según la definición presentada pola Organización Mundial de la Salú (OMS) na so constitución aprobada en 1948. Esti conceutu ampliar a: "La salú ye un estáu de completu bienestar físico, mental y social, y non solamente l'ausencia d'afecciones o enfermedaes." Na salú, como na enfermedá, esisten diversos graos de afectación y nun tendría de ser tratada como una variable dicotómica. Asina, reformular de la siguiente manera: "La salú ye un estáu de bienestar físico, mental y social, con capacidá de funcionamientu, y non yá l'ausencia d'afecciones o enfermedaes”. Tamién puede definise como'l nivel d'eficacia funcional o metabólica d'un organismu tantu a nivel micro (celular) como a nivel macro (social). En 1992 un investigador amplió la definición de la OMS, al amestar: "y n'harmonía col mediu ambiente".
Dientro del contestu de la promoción de la salú, la salú foi considerada non como un estáu astractu, sinón como un mediu pa llegar a un fin, como un recursu que dexa a les persones llevar una vida individual, social y económicamente granible. La salú ye un recursu pa la vida diaria, non l'oxetivu de la vida. Trátase d'un conceutu positivu qu'acentúa los recursos sociales y personales, según les aptitúes físiques.
La forma física ye la capacidá que tien el cuerpu pa realizar cualquier tipu d'exerciciu onde amuesa que tien resistencia, fuerza, axilidá, habilidá, coordinación y flexibilidá.
Esiste tamién la salú mental, que caracterízase pol equilibráu estáu emocional d'una persona y la so autoaceptación (gracies al autoaprendizaje y al autoconocimiento); en términos clínicos, ye l'ausencia de cualquier tipu de enfermedá mental
Estes definiciones fueron cuestionaes yá que-y la considera una definición ideal, una y bones tola población nun algamar esi estáu, güei asumimos que la salú ye un procesu nel cual l'individuu muévese sobre una exa salú- enfermedá averándose a unu o otru estremu según refuércese o ruempa l'equilibriu.
La salú concíbese como la posibilidá que tien una persona de gociar d'una harmonía biopsicosocial, n'interacción dinámica col mediu nel cual vive.
La práctica regular d'actividá física en cualquier edá produz un bienestar y ameyora tantu nel estáu d'ánimu como físicamente.
El exerciciu físicu ye cualquier movimientu corporal repitíu col propósitu de caltener la salú o ameyorala. De cutiu tamién ye dirixíu escontra'l meyoramientu de la capacidá atlética y/o l'habilidá. L'exerciciu físicu regular ye un componente necesariu na prevención de delles enfermedaes como problemes cardiacos, enfermedaes cardiovasculares, Diabetes mellitus tipu 2, sobrepesu, dolores de llombu, ente otros.
L'exerciciu físicu tien de practicase con atueldu y de forma equilibrada, emprestando atención a los cambeos físicos internos p'aprender a entender la relación causa-efectu ente'l movimientu físicu concretu y el so efectu directu colos cambeos internos percibíos.
Recomendable porque puede llevar a una gastadura física de ciertes partes del cuerpu. Por eso, cabo aportunar nel equilibriu de fuerces, tantu internes como esternes, y allo ayuda'l autoconocimiento por aciu un críticu autoanálisis (autoexámenes de conciencia mientres se desenvuelve l'actividá física).
L'exerciciu físicu ye necesariu pa una salú equilibrada; amás, tien de complementase con una dieta equilibrada y una fayadiza calidá de vida. Los sos beneficios pueden resumise nos siguientes puntos:
La cantidá mínima pa prevenir enfermedaes ye de 30 minutos diarios d'actividá física moderada. Otros vezos que tienen de combinase cola realización d'exercicios son: la bona alimentación, el descansu fayadizu, la hixene y evitar el consumu de sustances perxudiciales pal organismu, como'l tabacu, l'alcohol y otros estimulantes.
El descansu ye necesariu por que se produzan nel nuesu cuerpu les distintes adaptaciones qu'apurre l'actividá física y por que se produza una meyora del rendimientu corporal.
L'alimentación ye otru factor que dexa qu'esfrutemos d'una bona salú. Esto consíguese por aciu una dieta equilibrada, con una gran variedá d'alimentos, equilibriu ente caloríes, inxerir les comíes diaries encamentaes. Ente otros. 
Ensin una nutrición saludable, pueden contraer enfermedaes como la son: obesidá, desnutrición, etc.; tienen de consumise poques grases y lípidos, munches frutes y verduras, los productos d'orixe animal tienen de consumise de manera regular, les ceberes tienen de consumise de manera constante, enantes de cada comida tienen de llavase frutes y verduras.
Lo meyor, ye comer tolos alimentos que nos ufierta la pirámide alimentaria, lo importante, ye consumiles en porciones fayadices.
La hixene ye'l conxuntu de conocencies y técniques qu'apliquen los individuos pal control de los factores qu'exercen o pueden exercer efectos nocivos sobre'l so salú. La hixene personal ye'l conceutu básicu del aséu, de la llimpieza y del cuidu del cuerpu humanu.
La hixene ye un elementu imprescindible pa la salú, yá que caltién la llimpieza del cuerpu, los pelos y los dientes, cosa que previen infecciones y enfermedaes.
La salú mental ye un conceutu que se refier al bienestar emocional y psicolóxico del individuu. "Merriam-Webster" define salú mental como: «l'estáu del bienestar emocional y psicolóxico nel cual un individuu pueda utilizar les sos capacidaes cognitivu y emocional, funcionar en sociedá, y resolver les demandes ordinaries de la vida diaria».
Según la OMS, nun hai una definición oficial de salú mental. Les diferencies culturales, evaluaciones suxetives, y la competición de teoríes profesionales, faen difícil definir "la salú mental". Polo xeneral, la mayor parte d'espertos convienen en que la salú mental y les enfermedaes mentales nun son escluyentes. N'otres palabres, l'ausencia d'un desorde mental reconocíu, nun ye necesariamente un indicador de cuntar con salú mental (probablemente debíu al desconocimientu de la gran variedá d'estaos mentales entá por definir, y la curtia edá de la ciencia médica polo xeneral tal como la conocemos anguaño, y n'especial de la ciencia qu'intenta definir con más exactitú estos trestornos o complexos salú-enfermedá que proponen tantu la psicoloxía como la psiquiatría).
Na antigua Grecia nada se sabía de virus y bacteries, pero yá reconocíen que la personalidá y les sos característiques, desempeñen un rol fundamental nos oríxenes de la enfermedá.
Galeno, una figura xigantesca del mundu antiguu, yá reparó la esistencia d'un venceyu bien estrechu ente la murria y el cáncer de mama. D'esta miente, nestos primeros enfoques médicos, atopamos tempranamente un criteriu holístico na considerancia de la salú y l'enfermedá.
Platón remarcaba que la bona educación ye la que tendía con fuerza a ameyorar la mente juntamente col cuerpu. Reconocía, de dalguna manera, que la salú corporal conduz a la hixene mental, pero, coles mesmes, que'l bon estáu mental predispone al bon estáu corporal. Asina, establecía, específicamente, que l'alma "bona", pola so propia excelencia, meyora al cuerpu en tou sentíu.
Nos tiempos actuales, dende'l sieglu XX, especialmente, pero tamién dende muncho primero -ya inclusive na medicina oriental antigua-, empezar a reconocer la necesidá de concepción holística de la salú.
La concepción sicosomática oblíganos a atender la nuesa interioridá como causa posible de perturbaciones del cuerpu. Esto ye reconocíu unánimemente pola clínica occidental, que ve que nos consultorios un peraltu porcentaxe de consultes respuende a aburuyes de la mente o de la personalidá, en sentíu ampliu.
Esti nuevu enfoque nun ye dualista a la manera cartesiana. Concibe al home como una unidá, na que con muncha frecuencia añeren los poderes curatibles, qu'aguiyaos, ayuden a resolver los problemes somáticos. La filosofía médica non materialista d'esta miente va amontándose nel mundu en que pudo predominar la medicina convencional.
Son toes aquelles actividaes que guarden consecuencies nocives y peligroses para nuesa salú. Les más relevantes son:
Según el reporte de LaLonde, del añu 1974 realizáu en Canadá, suxúrese qu'esisten cuatro determinantes xenerales qu'inflúin na salú, a los cualos llamóse-yos: "bioloxía humana", "ambiente", "forma de vida" y la "organización del cuidu de la salú". D'esta manera, la salú ye caltenida pola ciencia y la práctica de medicina, pero tamién por esfuerzu propiu. "Fitness", una dieta saludable, remanar el estrés, el dexar de fumar y d'abusar d'otres sustances nocives, ente otres midíes, son pasos p'ameyorar la salú de daquién. Per otra parte, l'estilu de vida ye'l conxuntu de comportamientos o aptitúes que desenvuelven les persones, esto ye, pueden ser saludables o nocives pa la salú y amás podemos atopar que ye la causa de les enfermedaes dientro del factor güéspede.
Tener una dieta equilibrada, qu'incluya tolos grupos d'alimentos, y realizar actividá física moderada con regularidá (150 minutos d'exerciciu a la selmana) son factores clave na meyora de salú; amás de nun fumar, tener un consumu moderáu d'alcohol, comer cinco pieces de frutes y verduras al día y tener un pesu afaciendo a la talla de la persona. Estos cambeos nos vezos de vida combatiría enfermedaes cardiovasculares cróniques y diabetes.
Ye l'estudiu de la vida del ser humanu o la información xenética que cada individuu trai nos sos xenes, puede protexer o favorecer l'apaición d'enfermedaes.
Dientro del factor biolóxicu podemos destacar les enfermedaes adquiríes pol mediu como'l dengue o'l mal de chagas.
Un informe, publicáu'l 4 de marzu de 2008 pola Organización pa la Cooperación y el Desenvolvimientu Económicu (OCDE), alvierte que "la contaminación del aire va tener efectos crecientes sobre la salú a nivel mundial"; y si nun se fai nada pa remedialo –como vieno asocediendo hasta agora–, alvierte, en 2030 "el númberu de fallecimientos prematuros rellacionaos col ozonu troposférico va multiplicar por cuatro."
Son toos aquellos factores que provienen del esterior y sobre los cualos el ser humanu sí tien control. Los productos químicos domésticos alterien gravemente l'ambiente doméstico y pasen a les persones al traviés de los alimentos a los cualos contaminen fácilmente por tar almacenaos nos mesmos habitáculos mientres periodos de tiempu.
En primer llugar una dieta equilibrada rique la ingesta controlada y equilibrada consistente nuna alta ingesta de verduras, frutes, llegumes y ceberes –que contienen antiosidantes y fibra– y pexe, ricu n'ácidos grasos y omega 3. Tamién son recomendables, en menor cantidá, carnes blanques, carnes coloraes, con muncho control sobre estes postreres al contener grases enchíes.
Pela so parte, los vezos d'exerciciu físicu son imprescindibles pa quemar l'escesu de caloríes inxeríes, y tonificar músculos y güesos con vistes a la vieyera. La so práctica amenorga les probabilidaes de carecer enfermedaes de corazón, enfermedaes rellacionaes cola presión arterial y el colesterol.
El procesu que dexa fortalecer les conocencies, aptitúes y actitúes de les persones pa participar responsablemente nel cuidu del so salú y p'optar por estilos de vida saludables, facilitando'l llogru y caltenimientu d'un fayadizu estáu de salú individual, familiar y colectivu por aciu actividaes de participación social, comunicativa y educativa pa la salú.
Nicotina
La nicotina ye un compuestu orgánicu, un alcaloide atopáu principalmente na planta del tabacu ("Nicotiana tabacum"), con alta concentración nes sos fueyes (constitúi cerca del 5% del pesu de la planta y del 3% del pesu del tabacu secu) tando tamién presente n'otres plantes de la familia Solanacea anque de forma marxinal (nel rangu de 2–7 µg/kg), como nel casu del tomate, la berenxena, el pimientu y la pataca. En cantidaes entá más marxinales, foi atopáu n'otres plantes como la coliflor, la pimienta verde o'l té negro. La nicotina debe'l so nome a Jean Nicot, quien introdució'l tabacu en Francia en 1560. Sintetizar nes zones de mayor actividá de los raigaños de les plantes del tabacu y ye tresportada pola cazumbre a les fueyes verdes. El depósitu realizar en forma de sales d'ácidos orgánicos.
Ye un potente venenu ya inclusive s'usó históricamente como insecticida. En baxes concentraciones, la sustanza ye un estimulante y ye unu de los principales factores d'adicción al tabacu. Ye polar y soluble en agua.
Fumar pitos constitúi la forma predominante de adicción a la nicotina en tol mundu. La nicotina ye una de les drogues más adictives qu'esisten.
Anguaño la mayoría de los pitos nel mercáu mundial contienen ente 1 y 2 miligramos (mg) o más de nicotina. Al esneldar el fumu, el fumador promediu inxer 0,8 mg de nicotina per pitu. Coles mesmes, les vientes y el consumu de productos de tabacu ensin fumu aumentaron substancialmente. La molécula algama llueu'l celebru del fumador. Al esneldar, el fumu fai llegar la nicotina a los pulmones xuntu coles partícules d'alquitrán acomuñaes; d'ende, pasa a'l sangre per mediu de los alvéolos . Ente diez a sesenta segundos dempués, la nicotina traviesa la barrera hematoencefálica y enfusa nel celebru.
De les aprosimao 4000 sustances que contién el pitu, solo la nicotina crea dependencia. El so efectu ye aciagu nel segmentu ventral del mesencéfalo y nel nucleus accumbens del prosencéfalo, nes árees que formen parte del sistema de pagu. La nicotina, un análogu del neurotransmisor acetilcolina, vencéyase equí a los receptores colinérgicos nicotínicos (nAChR) de les neurones, provocando asina que éstes lliberen abondosa dopamina.
La causa de que la nicotina cree adicción ta en que, anque primeramente les neurones gabaérgicas a les que s'acopla lliberen el neurotransmisor acedu gamma-aminobutírico (GABA) qu'aguiya la lliberación de dopamina nes neurones vecines, si aquelles son sobreexcitadas pola nicotina, la secreción de dopamina llindar.
La consecuencia de lo anterior al llargu plazu ye que les célules afaen la so bioquímica. Esto asocede en dos fases: primero aumenta'l númberu de receptores de nicotina, polo qu'aumenta la secreción de dopamina; sicasí, col tiempu les neurones reaccionen de forma menos inmediata a la nicotina, polo que les necesidaes d'inxerir mayores cantidaes aumenten.
Estrémense, básicamente, dos llinies terapéutiques na llucha contra l'adicción a la nicotina: la farmacolóxica y la terapia con nicotina alternativa al tabaquismu; en dambos casos, considérase qu'el coadyuvante de la predisposición psicolóxica ye esencial pa consiguir superar l'adicción.
La terapia farmacolóxica llevar a cabu col usu de melecines qu'asonsañen la molécula de la nicotina y que la sustitúin na fixación n'el receptores nerviosos; la sustanza activo bupropion ye la más utilizada, amás de la vareniclina, un agonista nicotínicu que se consume en forma de pastilla. Tamién s'utilizó'l antiepiléptico topiramato, que inhibe la tresmisión de neurotransmisores excitatorios actuando sobre receptor de kainato. Toos estes melecines producen tamién los correspondientes efectos secundarios.
La terapia d'alministrar nicotina en dosis llindaes al traviés de medios alternativos (chicles, parches, pastillas y inhaladores) presenta'l problema de la so contraindicación p'aquellos con problemes precisamente derivaos del consumu de nicotina al traviés del tabacu y, inclusive, la posibilidá de que, ella mesma, cree adicción.
Pero si usar por plazos curtios de non más de 9 selmanes los sustitutos de la nicotina fumada, puede ayudar a superar l'astinencia d'el fumadores adictos que dexen de fumar. Utilícense parches diariamente con una concentración constante de nicotina por 3 selmanes y depués vanse camudando por otros de menor dosis de nicotina. Mentanto'l celebru apriende a funcionar ensin nicotina y adquier otros vezos saludables. Que los parches lliberen la nicotina en forma constante nun xenera adicción porque nun hai picu de nicotina en sangre que ye lo que refuerza'l deséu de fumar (ye lo qu'esfruta'l fumador al prender un pitu). Los sustitutos de nicotina bien utilizaos, al pie de otres estratexes pa dexar de fumar pueden ser bien efectivos y seguros.
La nicotina foi aisllada per primer vegada de la planta del tabacu en 1828 por Wilhelm Heinrich Posselt y Karl Ludwig Reimann en Alemaña, que la consideraron un venenu. El so composición química describir per primer vegada Melsens en 1843, El so estructura afayar Adolf Pinner y Richard Wolffenstein en 1893,
La nicotina xúnese selectivamente a'l receptores de acetilcolina nos ganglios autonómicos, la corteza adrenal y el celebru. Provoca nel sistema nerviosu central un efectu estimulante sobre la vixilancia, alerta y rendimientu cognitivu ("dosis baxes"), y un efectu "reforzador" o de "compensa" sobre'l sistema límbico, mediáu pela vía neuronal del prestar ("dosis elevaes"). L'alministración intravenosa activa los sistemes neurohormonales, con lliberación de acetilcolina, noradrenalina, dopamina, serotonina, vasopresina, beta endorfina,
hormona de crecedera y ACTH. Los efectos cardiovasculares de la nicotina inclúin vasoconstricción periférica, taquicardia ya hipertensión.
La nicotina se metaboliza nel fégadu per mediu del grupu d'enzimes del citocromo P450 (CYP) (enzimes que tienen la función d'esaniciar sustances que nun son sintetizaes por el mesmu organismu), y conviértese en cotinina pa esaniciase pola orina. Nos seres humanos, del 70 al 80% de la nicotina ye metabolizada pol CYP2A6, del que s'identificaron trés variantes: la normal CYP2A6*1, y otros dos acomuñaes con una actividá amenorgada de la enzima. La presencia de les variantes anormales ente los individuos fumadores ye menos frecuente qu'ente los non fumadores. Aquelles persones con variantes anormales fumen menos pitos al día y tienen más ésitu na deshabituación.
Esisten a lo menos otros 3 metabolitos de la nicotina amás de la cotinina, nornicotina y aminocetonas. Sobre estes hanse fechu dellos estudios de les concentraciones en sangre y en sistema nerviosu central. Viose que la nicotina tiende a atropase, al igual que la nornicotina.
En Castellán:
Etanol
El compuestu químicu etanol, conocíu como alcohol etílico, ye un alcohol que se presenta en condiciones normales de presión y temperatura como un líquidu incoloro ya inflamable con un puntu de ebullición de 78,4 °C.
Miscible en agua en cualquier proporción; a la concentración de 95 % en pesu forma una amiestu azeotrópica.
La so fórmula química ye CH-CH-OH (CHO), principal productu de les bébores alcohóliques como'l vinu (alredor d'un 13 %), la cerveza (5 %), los llicores (hasta un 50 %) o los aguardientes (hasta un 70 %).
El "etanol" ye'l nome sistemáticu definíu pola Unión Internacional de Química Pura y Aplicada, (IUPAC) n'inglés, nomenclatura de la química orgánica pa una molécula con dos átomos de carbonu (prefixu "et-"), que tien un únicu venceyu ente ellos (el sufixu "-anu" ), y un grupu xuníu-OH (sufixu "-ol").
El prefixu de "etilo" foi acuñáu en 1834 pol químicu alemán Justus Liebig. "etilo" ye una contracción de la palabra francesa "éter" (cualquier sustanza que se evapora o sublima fácilmente a temperatura ambiente) y la palabra griega "ύλη" ( "hylé", sustanza).
El nome de etanol foi acuñáu como resultáu d'un resolvimientu que foi adoptáu na Conferencia Internacional sobre Nomenclatura Química que se celebró n'abril de 1892 en Xinebra, Suiza.
"Pa más información, vease etanol (combustible)"
El etanol a temperatura y presión ambientes ye un líquidu incoloro y volátil que ta presente en diverses bébores lleldaes. Dende l'antigüedá llográbase'l etanol por fermentadura anaeróbica d'una disolución con conteníu en azucres con lleldu y posterior destilación.
Dependiendo del xéneru de bébora alcohólico que lo contenga, el etanol apaez acompañáu de distintes sustances químiques que la doten de color, sabor, y golor, ente otres característiques.
Pa llograr etanol llibre d'agua aplícase la destilación azeotrópica nun amiestu con bencenu o ciclohexano. D'estos amiestos se destila a temperatures más baxes el azeótropo, formáu pol disolvente auxiliar cola agua, ente que el etanol quédase reteníu. Otru métodu de purificación bien utilizáu anguaño ye la absorción física por aciu cribos moleculares.
A escala de llaboratoriu tamién pueden utilizase desecantes como'l magnesiu, que reacciona cola agua formando hidróxenu y óxidu de magnesiu.
Amás d'usase con fines culinarios (bébora alcohólico), el etanol utilízase llargamente en munchos sectores industriales y nel sector farmacéuticu, como excipiente de dalgunos melecines y cosméticos (ye'l casu del alcohol antisépticu 70º GL y na ellaboración de ambientadores y arumes).
Ye un bon disolvente, y puede utilizase como anticonxelante. Tamién ye un desinfestante. El so mayor potencial bactericida llograr a una concentración d'aprosimao'l 70 %.
La industria químico utilízalo como compuestu de partida na síntesis de diversos productos, como'l acetato de etilo (un disolvente pa pegamentos, pintures, etc.), el éter dietílico, etc.
Emplégase como combustible industrial y domésticu. Esti amás contién compuestos como la pirovitos puramente a alcohol. Esta última aplicación estiéndese tamién cada vegada más n'otros países pa cumplir col protocolu de Kyoto. Estudios del Departamentu d'Enerxía d'Estaos Xuníos dicen que l'usu n'automóviles amenorga la producción de gases d'invernaderu nun 85 %.
El etanol actúa sobre'l receptores GABA de tipu A (GABA) como modulador alostérico positivu aumentando'l fluxu d'iones trasmembrana lo qu'induz a un estáu de "inhibición neuroquímica" (efectu ralentizador). Produz efectos similares a les benzodiazepines y los barbitúricos, qu'actúen sobre'l mesmu receptor anque en sitios distintos. Esta semeyanza inclúi'l potencial adictivu, que tamién ye similar.
El etanol puede afectar al sistema nerviosu central, provocando estaos d'euforia, desinhibición, mareos, somnolencia, tracamundiu, ilusiones (como ver doble o que tou mover de forma bonal). Coles mesmes, baxa los reflexos. Con concentraciones más altes ralentiza los movimientos, torga la coordinación correcta de los miembros, perda temporal de la visión, descargues eméticas, etc. En ciertos casos produz un medría na irritabilidá del suxetu intosicáu como tamién na agresividá; n'otra cierta cantidá d'individuos vese afectada la zona que controla los impulsos, volviéndose impulsivamente desafranaos y frenéticos. Finalmente, conduz a la coma y puede provocar muerte.
La resistencia al alcohol nun paez aumentar nes persones adultes, de mayor pesu y de menor altor, ente que los neños son especialmente vulnerables. Comunicáronse casos de ñácaros que morrieron por intoxicación debida a la inhalación de vapores de etanol en habiéndo-yos aplicáu trapos trescalaos d'alcohol. La ingesta en neños puede conducir a un retardo mental agraváu o a un subdesarrollu físico y mental. Tamién se realizaron estudios que demuestren que si les madres inxeríen alcohol mientres l'embaranzu, los sos fíos podíen ser más propensos a tener el síndrome d'alcohólicu fetal.
Un métodu de determinación de la concentración averada de etanol n'el sangre aprovecha'l fechu de que nos pulmones forma un equilibriu que rellaciona esta concentración cola concentración de vapor de etanol nel aire espirado. Esti aire faise pasar por un tubu onde se topa xel de siliciu trescaláu con un amiestu de dicromato y de ácidu sulfúricu. El dicromato, de color coloráu anaranxáu, aferruña'l etanol a acetaldehído y ye amenorgáu, de la mesma, a cromu (III), de color verde. El llargor de la zona que camudó de color indica la cantidá de etanol presente nel aire si faise pasar un determináu volume pol tubu.
Persa
El persa (en persa, فارسی "fârsí") o farsí, ye una llingua falada en Irán, anque podemos atopar comunidaes persahablantes n'Afganistán, Tayikistán, Uzbequistán, Azerbaixán, Rusia, Iraq, Omán, Emiratos Árabes y Pakistán ensin cuntar colos centenares de miles de perses qu'hai en diáspora. Tien más de 100 millones de falantes nativos. Pertenez a la familia de llingües indoeuropees. La so tipoloxía ye Suxetu Oxeto Verbu.
El nome d'esti idioma en español ye "persa". La ISO, la Academia de la Llingua y la Lliteratura Persa, y otres munches fontes denominen d'esta manera a la llingua. La palabra "fārsí" ye l'actual designación del idioma tantu en persa como n'árabe, y foi orixinalmente la forma arábiga pa espresar "pārsī", l'antiguu nome del idioma, por cuenta de la falta del fonema /p/ n'árabe estándar.
El persa, dientro de la familia indoeuropea, pertenez a les llingües indoiranias que de la mesma s'estremen en llingües iranies y llingües indoarias. El persa ye una llingua irania noroccidental, y ta documentado con distintes variantes dende fai más de 25 sieglos. Naturalmente en tol periodu documentado, la llingua camudó notablemente polo que'l persa más antiguu ye una llingua inintelixible pa un falante de persa modernu. La periodificación convencional de les distintes variedaes o llingües perses ye:
La llingua en sí evolucionó descomanadamente a lo llargo del tiempu, camudando tantu nel nivel fonolóxicu como nel morfosintácticu. Amás debíu al desenvolvimientu tecnolóxicu y el contactu con otros pueblos d'Oriente Mediu'l persa presenta un bon númberu de préstamos léxicos procedentes d'otres llingües, situación que tamién se da nel restu de llingües de la rexón.
En Irán la "Academia de la Llingua y la Lliteratura Persa" ye un centru qu'evalúa los nuevos rexistros que s'utilicen na llingua col fin d'encamentar un equivalente que respete les normes gramáticu-fonolóxiques del persa. N'Afganistán, la Academia de les Ciencies d'Afganistán cumple la mesma función pal persa afganu (según con otres llingües).
De normal ye posible la comunicación ente iranines, tayicos y afganos darí-falantes, con dificultá variable. La llingua persa sufrió evoluciones como asocede en toles llingües del mundu. Les modernes variantes de llingües pérsidas arrexuntar de la siguiente manera:
Los trés principales variedaes (iranina, dari y tayiko) estremáronse na so fonoloxía, especialmente nel so tratamientu de les vocales. Tamién apaecieron diferencies en morfosintaxis especialmente nel sistema verbal pol desenvolvimientu de nueves formes d'espresar el aktionsart, la manera o los causativos. Les correspondencies ente les vocales resumir nel siguiente cuadru:
El contraste funcional ente vocales paez aniciar ente les llargues {/i:/, /o:/, /:/} y les curties {/y/, /o/, /æ/}. Poro, paez posible representar les vocales como sigue {/i:/, /o:/, /a:/} y {/i/, /o/, /a/}. Tamién nótese que /t/ y /d/ son africaes, non oclusives. Pue que el llector precise carácter del A.F.I. pa ver calteres fonéticos. 
El persa ye una SOV: en persa modernu les oraciones ensin marcar se estructuran de normal: (S) (PP) (O) V esto ye, suxetu nominal (opcional) + complementu preposicional (opcional) + oxetu (opcional) + verbu. Si l'oxetu ye definíu, l'orde ye un pocu distintu (S) (O + "rɑ:") (PP) V.
Una característica interesante del persa ye que tienen marcaje de núcleu, en llugar de marcaje de complementu. Esti últimu tipu de marcaje sintácticu ta muncho más espublizáu ente les llingües indoeuropees, polo qu'el marcaje de núcleu ye una peculiaridá interesante del persa. El marcaje de núcleu realizar por aciu el sufixu "-y" (ezafe) axuntu al núcleu d'un sintagma compuestu por núcleu y complementu:
mio llibru'
rosa'
Pal antiguu persa usáronse dellos tipos d'escritures principalmente una variante de escritura cuneiforme y dacuando una escritura alfabético basada nel alfabetu araméu.
Anque utiliza'l mesmu alfabetu arábigu que la llingua árabe, el persa añede 4 lletres, y camuda la forma d'otres 2. La llingua persa ye dafechu distinta a la árabe, con una producción fonolóxica y una gramática particulares. Les 4 lletres adicionales nel persa son:
Les lletres con forma distinta son:
Les marques diacríticas que s'utilicen nel alfabetu arábigu o "harakat", úsense tamién pal persa, anque les vocales señalaes por estes marques son lóxicamente les del persa. Asina, el signu ُ ("damma") reflexa una vocal /o/ en cuenta de la /o/ (curtia) del árabe. 
L'alfabetu persa actual introduz amás respectu al árabe la noción de pseudo-espaciu llamáu n'inglés "Zero Width Non-Joiner" (ZWNJ) col estándar Unicode. Actúa como un espaciu que desconecta dos letres axacentes que, d'otra forma, taríen xuntes, pero ensin estensión visual.
Otra característica remarcable ye que munches palabres perses con raigañu de procedencia árabe escribir de distinta forma que la palabra árabe de la que proceden. "Alef con Hamza debaxo" (إ) siempres camuda a "Alef" (ا), "Te Marbuta" (ة) de normal, pero non siempres, camuda a "Te" (ت) o "He" (ه), y les palabres qu'utilicen delles hamzas escribir con otru tipu de hamza (como مسؤول que se convierte en مسئول).
Otres llingües como'l pashto o'l urdu asimilaron eses nociones y, n'ocasiones, estender con nueves lletres o signos de puntuación.
Músculu
Un músculu ye un texíu blandu que s'atopa na mayoría de los animales. Xeneren movimientu al contraers'o estendiéndose al relaxase. Nel cuerpu humanu (y en tolos vertebraos) los músculos tán xuníos al cadarma per mediu de los tendones, siendo asina los responsables de la execución del movimientu corporal.
La propiedá de contraer, esto ye, de poder encurtiar el so llargor como efectu de la estimulación per parte d'impulsos nerviosos provenientes del sistema nerviosu, deber al texíu muscular que los formen, más precisamente al texíu muscular de tipu estriáu esqueléticu. 
Dos tipos más de texíu muscular formen parte d'otros órganos: el texíu muscular estriáu cardiacu, esclusivu del corazón, que-y dexa a ésti contraer y asina bombiar la sangre que llega al so interior; y el texíu muscular llisu que ta presente nel estómagu y a lo llargo de too el tubu dixestivu, nos bronquios, en vasos sanguíneos, na bixiga y nel úteru, ente otros. 
La palabra músculu provién del diminutivu llatinu "musculus", "mus" (mure) y la terminación diminutiva "-culus", porque nel momentu de la contracción, los romanos dicíen que paecía un pequeñu mure pola forma.
Los músculos tán envolubraos por una membrana de texíu conxuntivo llamada fascia. La unidá funcional y estructural del músculu ye la fibra muscular. El cuerpu humanu contién aprosimao . 
El funcionamientu de la contracción deber a un estímulu d'una fibra nerviosa, llibérase acetilcolina (ACh), que, va posase sobre'l receptores nicotínicos faciendo qu'estos s'abrir pa dexar el pasu de iones sodiu a nivel intracelular, estos viaxen polos túbulos T hasta llegar a activar a los DHP –receptores de dihidropiridina– que son sensibles al voltaxe, estos van ser los que s'abrir, provocando al empar l'apertura de les canales de rianodina que van lliberar calciu. 
El calciu que sale d'ésti retículo sarcoplasmático va directu al complexu de actina, específicamente a la troponina C. La troponina cuenta con trés complexos; esti calciu xuníu a la troponina C fai que produza un cambéu conformacional a la troponina T, dexando que les cabeces de miosina puedan pegase y asina producir la contracción. Esti pasu del acoplamientu de la cabeza de miosina cola actina deber a un catalizador na cabeza de miosina, el magnesiu, al empar hai un gastu de enerxía, onde'l ATP pasa a ser estremáu en ADP y fósforu inorgánicu.
El texíu muscular estriáu ye un tipu de texíu muscular que tien como unidá fundamental el sarcómero, y que presenta, al velo al traviés d'un microscopiu, estríes que tán formaes peles bandes clares y escures alternaes del sarcómero. Ta formáu por fibres musculares de forma cilíndrica, con estremos que caltienen la mesma grosez en tola so estensión, y más llargues que les del texíu muscular llisu.
Ye l'encargáu del movimientu de les cadarmes axial y apendicular, y del caltenimientu de la postura o posición corporal. Amás, el texíu muscular esqueléticu ocular executa los movimientos más precisos de los güeyus.
Los músculos llisos formen les parés de les corades y nun tán sol control de la voluntá. Les sos fibres nun contienen estríes.
Esti músculu tien una semeyanza col músculu estriáu o esqueléticu. La diferencia ye que nun tener llinia Z como lo tener el músculu estriáu, sinón que tien boles trupes que reemplacen a estes llinies Z.
Este puede ser unitariu o multiunitario. Llámase-y unitariu cuando esiste ente cada fibra d'esti músculu una unión (los llamaos "gap junctions"); llámase-yos multiunitario si nun tán enllazaos por unión, sinón que funcionen de manera independiente.
Esti músculu y la so función ye bien importante, por casu, los seres humanos presenten musculatura llisa en tol tracto gastrointestinal, que, ye importante porque intervien no que son les contracciones de peristaltismo.
El funcionamientu de la contracción ye muncho más duradera que la del músculu esqueléticu por cuenta de que nun consume tanta enerxía como la fai'l mesmu. La fase de contracción d'esti tipu de músculu ye duradera, cuidao que cuando l'acción d'unión de miosina y actina –mesmos pasos de contracción que'l músculu esqueléticu–, gasta menor cantidá d'enerxía (la mesma cantidá de ATP, pero menor consumu d'enerxía), esto ye, el metabolismu de gastu d'enerxía de ATP ye más lentu qu'el del músculu esqueléticu.
El músculu llisu forma capes dientro de los órganos buecos.
Ye de naturaleza estriada modificada y de control involuntariu. Ta presente solu y namái nel corazón, d'ende que se llame "cardiacu". Puede dicise, que'l músculu cardiacu ye l'únicu estriáu que tien movimientu involuntariu.
Hai distintos tipos especializaos de musculatura cardiaca tales como'l músculu auricular, el músculu ventricular y el músculu de conducción. Estos puédense arrexuntar en dos partes: Músculos de la contracción muscular (músculu auricular y ventricular) y músculu de la escitación muscular cardiaca (músculu de conducción).
Tien característiques del llisu y l'estriáu: Ye estriáu involuntariu; les sos fibres son rectangulares y de cutiu encrúciense; tienen un núcleu central, pero puede haber dellos. Atopar nel corazón
El texíu muscular tien les siguientes propiedaes fisiolóxiques:
a) "Excitabilidad o irratibilidad." Déxa-y recibir estímulos y responder a ellos.
b) "Contractibilidad." El músculu xeneralmente encúrtiase y faise más gruesu, pero caltién el mesmu volume.
c) "Extensibilidad." Puede espurrise.
d) "Elasticidá." Esta propiedá déxa-y recuperar la so forma orixinal dempués de contraese o estendíu.
Cada fibra muscular xunir a una fibra nerviosa al traviés d'una placa neuromuscular onde se lliberar una sustanza llamada "acetilcolina" y obedez a la llei "del tou o nada"; esto quier dicir que la fibra contráise totalmente o nun se contraer.
La tensión producir mientres l'activación del músculu, que tien llugar cuando'l músculu recibe un impulsu eléctricu y llibérase la enerxía necesaria, lo que va dar llugar a la unión y desplazamientu de los filamentos de actina y miosina nel sentíu d'acurtiamientu sarcomérico y elongación tendinosa. L'activación siempres tiende a encurtiar la sarcomeras, tanto si'l músculu ta encurtiándose como elongando. Pero según la voluntá del suxetu o la relación que s'estableza coles resistencies esternes l'activación del músculu puede dar llugar a acciones distintes.
Nesti tipu nun esiste desplazamientu ente los segmentos articulares. La fuerza aplicao ye igual a la resistencia a vencer. Esiste un allargamientu del tendón y al empar un acurtiamientu del músculu, en consecuencia nun varia'l llargor del mesmu.
Esiste un aproximamientu ente los segmentos articulares, dando llugar a un trabayu positivu. La fuerza aplicao ye mayor a la resistencia a vencer. Esiste un caltenimientu del llargor del tendón, pero un acurtiamientu del músculu, en consecuencia esiste un amenorgamientu del llargor del mesmu.
Nesti tipu de contracción, esiste una separación de los segmentos articulares, dando llugar a un trabayu negativu. La fuerza aplicao ye menor que la resistencia a vencer. Esiste una elongación del tendón, y un acurtiamientu del músculu, en consecuencia da un aumentu del tamañu del mesmu.
Consiste nuna combinación de dos contracciones enantes mentaes como son; la isométrica y la isotónica concéntrica, que atópense combinaes en distinta proporción. Exemplos d'esta contracción pueden ser; la execución d'un golpe de golf, o'l levantamiento de peses nun bancu.
Ye un tipu de contracción dinámica con velocidá fixa y la resistencia a vencer de tipu variable. Ye una combinación de tres tipos de contracción; en primer llugar contracción excéntrica, darréu un tiempu mínimu de isometría y un tiempu final de trabayu concéntricu.
Esisten dos tipos de fibres musculares esquelétiques que nun s'estremen tantu na so estructura como na so actividá funcional, elles son: les fibres musculares tipu I, denominaes tamién coloraes o de contracción lenta y les fibres musculares tipu II, llamaes tamién blanques o de contracción rápida.
Denominaes tamién coloraes o de contracción lenta. Caracterizar por un númberu amenorgáu de miofibrillas que s'arrexunten en determinaes zones, denominaes campos de Cohnheim.
El sarcoplasma ye bien abondosu y contién una elevada cantidá de mioglobina ( lo que-y da un color coloráu bien intensu), de mitocondries y de gotes lipídicas.
La bayura de mitocondrias y la capacidá d'almacenamientu de osíxenu que-y confier la mioglobina, determinen que la enerxía necesaria pa los sos procesos llógrese fundamentalmente per vía aerobio, por aciu el ciclu de Krebs.
La lentitú de la contracción ye causada pol amenorgáu númberu d'elementos contráctiles (miofibrillas) en relación cola masa d'elementos pasivos o elásticos, que la so resistencia tien de ser vencida primero que se produza la contracción.
Son, otra manera, fibres que nun s'aballen fácilmente, pos per un sitiu llogren gran cantidá d'enerxía per unidá de materia consumida y tienen abondosa reserva enerxética y por otru, nel procesu de combustión, la cantidá de productos residuales producíos ye baxa.
Llamaes tamién blanques o de contracción rápida. Caracterizar pola bayura de miofibrillas qu'ocupen la casi totalidá del sarcoplasma.
El sarcoplasma ye bien escasu y tamién el so conteníu en mioglobina y en mitocondrias. Presenta un almacenamientu de carbohidratos en forma de glucóxenu.
Dientro de les fibres blanques pueden estremase dos subtipos: les Fibres II-A que llogren la enerxía a partir tantu de la vía aerobia como de la vía anaerobia por aciu glucólisis y les Fibres II-B en que namái esiste prácticamente la vía anaerobia. Nesti segundu casu, tantu les mitocondrias como la mioglobina son bien escases.
Son fibres de contracción rápida pos tienen un númberu eleváu d'elementos contráctiles en relación colos pasivos o elásticos.
Les Fibres II-B abállense rápido pos la cantidá d'enerxía producida ye baxa, les sos reserves escases y la producción de sustances residuales alta. Les Fibres II-A tienen un comportamientu entemediu al respective de esta característica.
Les fibres coloraes predominen nos músculos posturales (músculos del tueru) que la so actividá ye continua y les blanques nos músculos rellacionaos col movimientu (músculos de les estremidaes) que precisen contraer con mayor rapidez.
De siguío numbérense les funciones de los músculos:
El músculu ye l'órganu de mayor adaptabilidá. Modifícase más que nengún otru órganu tantu'l so conteníu como la so forma, d'una atrofia severa puede volver reforzase en poco tiempu, gracies al entrenamientu, al igual que col desusu atrófiase conduciendo al músculu a un amenorgamientu de tamañu, fuerza, inclusive amenorgamientu de la cantidá de orgánulos celulares. Nel músculu esqueléticu, si inmovilizar en posición d'acurtiamientu, al cabu de poco tiempu afacer al so nuevu llargor riquiendo entrenamientu a base d'estiramientos pa volver al so llargor orixinal, inclusive si déxase espurríu un tiempu, puede dar inestabilidá articular pola hiperlaxitud adoptada.
La fortaleza de los nuesos músculos reflexa la capacidá pa producir fuerza. Si tiense fuerza pa llevantar un pesu de 135 kilogramos, ye que los músculos son capaces de producir abonda fuerza pa superar una carga de 135 kilogramos. Inclusive cuando tán descargaos (nun intentando llevantar un pesu), estos músculos tienen de xenerar inda abonda fuerza pa mover los güesos a los que tán xuníos. El desenvolvimientu d'esta fuerza muscular depende de lo siguiente:
Puede xenerase más fuerza cuando s'activen más unidaes motores. les unidaes motores FT (contracción rápida) xeneren más fuerza que les unidaes motores ST (contracción lenta) cuidao que cada unidá motora Ft tien más fibres musculares qu'una ST. De manera similar, músculos más grandes al tener más fibres musculares, pueden producir más fuerza que músculos pequeños.
La capacidá pa desenvolver fuerza depende tamién de la velocidá de l'acción muscular. Mientres les acciones concéntriques, el desenvolvimientu de la fuerza máximo escai progresivamente a velocidaes más altes. Pensemos cuando intentamos llevantar un oxetu bien pesáu, tendemos a faelo amodo maximizando la fuerza que podemos aplicar. Si garrar y tratamos d'alzalo rápido, probablemente nun vamos poder, o inclusive puede ser que manquemos. Sicasí, con acciones excéntricas, ye ciertu lo contrario. Les acciones excéntricas rápides dexen l'aplicación de la fuerza.
Les enfermedáes y trestornos de la musculatura son variaes y de diverses etioloxíes.
Independientemente de la fuerza y la midida de rendimientu, los músculos pueden inducise a faese más grande por una serie de factores, incluyendo les influencies hormona-yos, factores del desenvolvimientu, entrenamientu de fuerza y la enfermedáes. Contrariamente a la creencia popular, non puede aumentar el númberu de fibres musculares al traviés del exerciciu. Sicasí, los músculos crecen al traviés d'una combinación de crecedera de la célula muscular como nuevos filamentos de proteínes que s'amiesten a la masa de les célules satélites xuntu coles célules musculares esistentes. Les fibres musculares tienen una capacidá llindada pa la crecedera al traviés de la hipertrofia y dalgunos creen que se dixebren al traviés de hiperplasia, si'l suxetu aumenta la demanda.
Factores biolóxicos tales como los niveles de la hormona y l'edá pueden afectar a la hipertrofia del músculu. Mientres la pubertá nos varones, la hipertrofia producir a un ritmu aceleráu por cuenta de que los niveles de les hormones de crecedera aumenten nel cuerpu del adolescente. La hipertrofia natural de normal detiense en plena crecedera de l'adolescencia. Como la testosterona ye una de les hormones de crecedera más importantes del cuerpu, los homes algamen la hipertrofia muscular muncho más fácil que les muyeres. Tomando más testosterona o otros esteroides anabólicos va aumentar la hipertrofia muscular.
Factores musculares, espinales y nerviosos afecten la construcción de músculu. Dacuando una persona puede notar un aumentu na fuerza nun músculu determináu, a pesar de que namá'l so músculu contrariu realizó l'exerciciu, como cuando un culturista atopa'l so bíceps esquierdu más fuerte dempués de completar un réxime centráu namái nel bíceps derechu. Esti fenómenu llámase "cross education".
El cuerpu humanu utiliza la enerxía que xeneren les célules al traviés de tres sistemes:
Nariz
La ñariz ye un bárabu que forma parte del sistema respiratoriu nos vertebraos. Ye'l órganu del olfatu y l'entrada al sistema respiratoriu. De conformanza bien diversa puede indicase que consta básicamente de dos bolses, o cuévanos, una nel casu de los ciclóstomos, asitiaes na parte anterior de la cabeza y abiertes al esterior por un númberu de furos que bazcuya ente los dos pares por cuévanu, nel casu de los pexes y unu nos otros vertebraos.
En tolos vertebraos, salvo los ciclóstomos y los pexes non crosopterigios, los cuévanos nasales comuníquense al traviés del techu de la boca cola farinxe y formen les coanes, lo que dexa que, amás de cumplir la función olfatoria, sirvan como víes respiratories. Nel interior d'estes bolses hai célules olfatorias. Nos páxarus, la ñariz ta bien pocu desenvuelta. Nos mamíferos ta bien desenvuelta, sacante nos marinos y nos primates cimeros, y, como nos cocodrilos, esiste un conductu nasofaríngeo que lleva l'aire percima del cielu la boca secundariu hasta la farinxe.
Nos seres humanos, la ñariz ta asitiada centralmente na cara, na mayoría de los otros mamíferos atopar na parte cimera del focico. La forma de la ñariz humana ta determinada pol güesu etmoides y pol tabique nasal.
L'anatomía de la ñariz ye bastante complexa, resumiendo podemos indicar qu'ésta consta básicamente de dos cavidaes - o una (nos ciclóstomos) - asitiaes na parte anterior de la cabeza y abiertes al esterior por furos, el númberu de los cualos bazcuya ente los dos pares por cuévanu (nel casu de los pexes) y un furu pa cuévanu (nos otros vertebraos). Nos ciclóstomos, la única bolsa abrir nel estremu del focico o na parte cimera de la cabeza.
En tolos vertebraos, quitando los ciclóstomos y los pexes non crossopterigis, los cuévanos nasales comuníquense al traviés del techu de la boca cola farinxe y formen les coanas. Esta configuración dexa que, amás de cumplir la función olfatoria, la ñariz sirva como vía respiratoria. Nel interior d'estes cuévanos alcuéntrense les célules olfatorias Nos páxarus, esti órganu (la ñariz) ta bien pocu desenvueltu ente que nos mamíferos ta bien desenvueltu (anque quitando los casos de los mamíferos marinos y los primates cimeros) y (al igual que nos cocodrilos) esiste un conductu nasofaríngeo que lleva l'aire percima del cielu la boca secundariu hasta la farinxe.
La ñariz estremar en dos compartimientos, tando separaos pol tabique nasal, ésti presenta dos furos de salida denominaos narines. Nel casu de los tetrápodos (vertebraos terrestres) la ñariz presenta, nel so parte posterior, les coanas, éstes comuniquen la ñariz col cuévanu bucal.
Nes parés llaterales atopamos los cornetes, que s'encarguen de calecer y llimpiar l'aire que va escontra los pulmones. Debaxo de cada cornete esisten unos espacios denominaos meatos, que comuniquen la ñariz colos senos paranasales y tamién desagua ellí'l conductu nasolacrimal.
La estructura ósea de la ñariz ta constituyida por güesos, cartílagos duros y cartílagos blandos. Los güesos duros formen la parte cimera y los llaterales de la ponte, ente que los cartílagos formen los llaterales de les fueses nasales y el tabique nasal.
Les parés nasales tán revistíes por mucoses que tienen como función esencial l'acondicionamientu del aire esneldáu. Amás, la mucosa atrapa l'aire y quita el polvu y los xermes del aire cuando ésti introduzse na ñariz.
Nos pexes "agnatos" (carentes de quexal) apaez una fuesa nasal impar asitiada na llinia media de la cabeza. Esta fuesa comunicar por aciu un conductu con una dilatación en forma de sacu onde s'atopa l'epiteliu sensorial olfativu, que, de la mesma, conéctase, por aciu dos nervios, col celebru anterior.
los pexes "gnatóstomos" yá presenten fueses billaterales, asina los "condroicitios" presenten, a entrambos llaos de la cabeza dos foses olfatives, iguales a la de los "agnatos", tando recubiertes d'epiteliu sensorial y comunicaes col sacu olfativu, amás presenten otra abertura posterior que dexa la salida del fluxu aguaciento. Nos "osteoictios" la fuesa nasal ye yá un conductu completu con una abertura anterior y una posterior.
Los "dipnoos" o peces pulmonados presenten la capacidá d'alendar osíxenu por aciu un pulmón rudimentariu; les sos fueses nasales presenten una apertura anterior cerca del llabiu cimeru y una canal olfativa que trescurre pol cielu la boca, presentando un furu posterior no fondero del cuévanu bucal formando una coana primitiva. Nes dómines de desecación l'apertura anterior permanez cerrada pola mucosidad qu'arrodia al pexe, asina estes fueses siguen siendo un órganu puramente olfativu.
Nos anfibios el cuévanu nasal comunicar cola farinxe y, por tanto, col aparatu respiratoriu. Tán presentes les coanas y colles la función ventilatoria del órganu nasal. L'aparatu olfativu gana en fondura, presentando apertures esternes, canales olfatives y un fondu con epiteliu sensorial que se conecta col telencéfalo. Apaecen les glándules mucoses pa la humidificación del aire y la parte anterior de la fuesa desagua la canal llagrimal, faciendo de complementu humidificador. Al adquirir la función respiratoria l'anatomía nasal complícase, una y bones ésta obliga a l'apaición d'estructures p'acondicionar l'aire faciendo aumentar la so complexidá y superficie y, de rebote, mengua la importancia de los elementos olfativos.
Los "urodelos" (caudados) son batracios con fueses nasales que s'abrir a los llaos del focico, el so cuévanu nasal presenta un allongamientu llateral estrecha, o cuévanu nasal accesoria, que constitúi l'entamu del órganu de Jacobson (órganu auxiliar de la olfacción).
Los anfibios anuros presenten una apertura esterna amenorgada, pueden tener una o dellos cuévanos nasales. Estes comuníquense cola boca exerciendo la función respiratoria. "Bufo viridis" tien un saliente nomáu eminencia olfativa, asitiáu nuna base cartilagonosa, que ye interpretáu como un principiu de cornete, teniendo tamién un primitivu órganu de Jacobson.
Los reptiles son los primeres vertebraos independientes del mediu acuáticu, precisando d'una ñariz con poder olfativu y, sobremanera, respiratoriu. Coles mesmes precisen d'un aparatu que condicione meyor l'aire, apaeciendo, asina, los primeros aparatos turbinales. L'epiteliu sensorial concentrar nel llamáu órganu de Jacobson que s'atopa en dos foses allugaes ente los güeyos y la ñariz, y que-yos dexa detectar preses por aciu el calor qu'emiten.
Los quelonios presenten les cuévanu más simples. Les tortúes tienen un antepar bien curtiu, que termina nun cuévanu nasal estrecha. Nel mediu presenten una concreta en forma de cornete qu'estrema'l cuévanu nasal en dos partes, la cimera exerz la función olfativa, tando conectada col encéfalu, ente que la inferior fai les funciones respiratories, abrir nel cuévanu bucal. Nun tener l'órganu de Jacobson.
Los saurios y ofidios (camaleones, llagartos, culiebres, etc ..) presenten una fuesa más amplia, tando abierta al esterior y al cuévanu bucal, con un cornete na paré esterna na cara inferior na que ta allugáu l'epiteliu respiratoriu, ente que na cimera ta l'olfativu. Nestos reptiles l'órganu de Jacobson ta bien desenvueltu, atopar nel suelu de la fuesa y ta arrodiáu por una cápsula cartilaxinosa mesma, que ta recubierta por texíu respiratorio nel esterior y olfatorio nel interior y que desagua nel cuévanu bucal por un conductu estremáu.
Los cocodrilos presenten unes fueses amplies y un sistema turbinal desenvueltu. La parte anterior ye respiratoria y la posterior olfativa, nun tener nengún órganu de Jacobson. Mientres la inmersión pueden cerrar los furos nasales, conteniendo, d'esta manera, la respiración.
Les aves presenten unes característiques anatómiques nasales que les averen a la morfoloxía de los mamíferos cimeros. Les sos fueses nasales contienen dellos cornetes, magar el so sentíu del olfatu ye escasu. Mientres el so desenvolvimientu tienen un órganu de Jacobson incipiente que s'atrofia na ave adulta.
Nos mamíferos gana importancia la función respiratoria y en delles especies, como nel home, l'órganu de Jacobson atopar n'estáu rudimentariu. La función respiratoria nasal ta desenvuelta proporcionalmente a la superficie corporal.
L'olfatu va desenvolviéndose al xubir na escala filogenética, hasta consiguir el máximu desenvolvimientu en ciertos mamíferos, siendo proporcional a la cantidá de superficie mucosa con epiteliu específicu. Sicasí, al xubir na escala de los mamíferos la función olfatoria dexenera por cuenta de la respiratoria, sobremanera nos primates cimeros y l'home. Al predominar la función respiratoria les fueses nasales yá nun terminen nel cuévanu bucal sinón que lo faen na farinxe formándose, asina, un cielu la boca completu.
Según la capacidá olfativa los mamíferos pueden estremase en:
La ñariz presenta una doble función: ye l'órganu primariu que s'utiliza na olfacción de los distintos vertebraos, según tamién, na mayoría d'estos, forma parte del aparatu respiratoriu. En dambos casos la so función principal anicia en recoyer y enriar el aire o'l agua.
Con órganu olfativu, ente que l'animal güel, l'aire, o l'agua, traviesa les estructures de la ñariz y llega al epiteliu olfatorio. Na superficie del epiteliu olfativu, asitiáu yá na cuévanu nasal, los odorantes (molécules del golor) contacten colos receptores, formaos por célules nervioses bipolares, que transducen les característiques del odorante al celebru al traviés d'impulsos eléctricos.
Nos vertebraos terrestres, la ñariz, y les estructures acomuñaes, tamién fai, davezu, funciones d'acondicionamientu del aire qu'entra escontra l'organismu, calecer y / o humidificándolo, anque hai casos como'l del camellu nel que la ñariz presenta una función de retener el mugor enantes de ser exhalado.
En payares de 2004, la revista "Nature" publicó les resultancies del estudiu realizáu sobre un fósil "Kenichthys Campbell" d'unos 395 millones d'años d'antigüedá. Esti primitivu pexe foi atopáu na provincia China de Yunan y presenta una "ñariz" a mediu camín de la que presenten los vertebraos actuales. El fósil presenta unos furos nasales asitiaos nel mediu de los sos dientes cimeros, paeciendo un cielu la boca partíu. Esti estadiu mediu prueba que los conductos nasales internos evolucionaron a partir d'estos furos nasales, que, a lo llargo del tiempu, estender hasta'l gargüelu, al traviés de la boca.
Nos cetáceos, la ñariz amenorgóse a los furos nasales y movióse escontra la parte de riba de la cabeza, colo que llograron una forma del cuerpu más hidrodinámica y la posibilidá d'alendar nun mediu nel que tán siempres somorguiaos. Otra manera, la ñariz del elefante, denominada trompa, desenvolvióse faciéndose llarga y musculosa, hasta'l puntu de convertise nun órganu remanador.
La ñariz húmeda de los perros resúlta-yos preséu pa percibir la dirección. Los sensibles receptores de fríu de la piel detecten el puntu en que la ñariz esfrezse más, amosando al perru la dirección d'onde provién el golor qu'acaba de percibir.
Los seres humanos y los monos tienen una pequeña cantidá de magnetita na ñariz, concretamente nel osu etmoides, ente los güeyos, que podría ser un mecanismu d'orientación magnética con respectu al campu magnético de la Tierra. La posibilidá d'orientación magnética de los seres humanos, como asocede n'aves y animales acuáticos, ye bien revesosa.
Nel ser humanu, la ñariz alcuéntrase asitiada na parte media de la cara, ente la boca y la frente. Tien la forma d'una pirámide triangular de vértiz cimeru y base inferior, con dos furacos. Formada por güesu, cartílagu, músculos y piel, ta tapizáu interiormente por una porción de la mucosa pituitaria.
La forma y les dimensiones de la ñariz tuvieron gran importancia: la antropoloxía estudiar descriptivamente y por aciu diverses midíes y según estes clasifica a los humanos en distintos tipos, asina, y por casu, establecióse'l denomináu índiz nasal (frutu de la comparanza ente l'anchor máximo d'ésta col so altor, esto ye, la forma d'esta). Según dichu índiz nasal los individuos clasificar en: "leptorrinos", que tienen un índiz nasal de 69,9 a lo más, cola ñariz estrecho y alto, en "mesorrinos", que tienen un índiz que bazcuya ente 70 y 84,9 y una ñariz media y en "platirrinos", con un índiz de 85 o más y de ñariz ancha o baxa. En comparanza'l grupu étnicu leucodermo ye polo xeneral leptorrino (mediterráneos y nórdicos) o mesorrino (alpinos). El grupu xantodermo tiende a ser mesorrino o platirrino. El melanodermu ye platirrino.
Coles mesmes, por cuenta de la so situación, la ñariz amuésase como unu de les traces característiques de cada individuu, aportando a valoráu como una traza importante a la de definir la guapura d'este. Por esti motivu la eminencia nasal dio llugar a munchos dichos, lleendes y cantares nel folclore, según el fechu de que ciertos personaxes históricos (o inventaos) son famosos, amás de polos sos fechos, pol aspeutu de la so ñariz o por fechos rellacionaos con esti órganu.
Nos seres humanos, por cuenta de la naturaleza especial del fluxu sanguíneo a la ñariz y la so área circundante, esisten riesgos de qu'una infección pueda estendese al celebru, cuadru d'estrema gravedá. Por esta razón, la área entendida ente los cantos de la boca y la ponte de la ñariz, incluyida la ñariz y el maxilar conozse como'l triángulu de la muerte.
Tocantes a la ciencia médica, yá d'antiguu son conocíes intervenciones de rinoplastia (ciruxía nasal): na India y Exiptu yá se realizaben operaciones de ñariz escontra'l 2500 e.C., magar éstes yeren d'orde reparador, debíu, principalmente, a'l costume de toyer dichu órganu a enemigos y malfechores. A finales del sieglu XX multiplíquense exponencialmente les intervenciones de rinoplastia nun sentíu eminentemente estéticu, convirtiéndose nuna de les operaciones más realizaes nesti sentíu. Dende la década de 1980 les técniques de rinoplastia evolucionaron enforma. La rinoplastia clásica ye un procedimientu bastante ciegu. La rinoplastia abierta dexa una esposición y visualización completa de la cadarma nasal, lo que dexa que la corrección seya muncho más precisa.
La rinoplastia secundaria o rinoplastia revisional ye aquella que se realiza en pacientes que tuvieron ciruxía de ñariz previa y tienen de sometese a una nueva intervención pa resolver problemes que nun se resolvieron na primer ciruxía, o entueyos de la mesma.
Adicción
Considérase adicción (del llatín "addictus", que yera'l deldor insolvente que, por falta de pagu, yera apurríu como esclavu al so acreedor) a una enfermedá crónica y recurrente del celebru que se caracteriza por una busca patolóxica del pagu y/o aliviu al traviés del usu d'una sustanza o otres conductes. Esto implica una incapacidá de controlar la conducta, dificultá pa l'astinencia permanente, deséu imperiosu de consumu, amenorgamientu de la reconocencia de los problemes significativos causaos pola mesma conducta y nes relaciones interpersonales según una respuesta emocional disfuncional. La resultancia ye un amenorgamientu na calidá de vida del afectáu (xenerando problemes nel so trabayu, nes sos actividaes académiques, nes sos relaciones sociales y/o nes sos relaciones familiares o de pareya). La neurociencia anguaño considera que l'adicción a sustances y a comportamientos comparten les mesmes bases neurobiolóxiques. 
Amás del consumu de sustances psicoactivas esisten adicciones a procesos como la adicción al sexu, l'adicción al xuegu (ludopatía), l'adicción a la pornografía, l'adicción a la televisión, al deporte, l'adicción a les nueves tecnoloxíes (tecnofilia) y la adicción a Internet.
L'usu de sustances con característiques psicoactivas acompañó a la humanidá dende los alboreceres de la civilización. Piénsase que los antiguos primates antecesores del home teníen un gustu poles frutes sobremaduradas, que presentaben cierta cantidá d'azucres lleldaos a alcohol etílicu. La ingesta de dichos frutos implicaba una ventaya adaptativa, yá que yeren ricos n'azucres en comparanza colos frutos menos maduros. Esto pudo escoyer evolutivamente el gustu poles bébores alcohóliques.
L'adicción a sustances ye un padecimiento crónicu, recurrente, progresiva y n'ocasiones mortal que se caracteriza pola busca y el consumu compulsivu de drogues, a pesar de les sos consecuencies nocives. Considérase una enfermedá del celebru porque les sustances psicoactivas y les conductes compulsives modifiquen la estructura y funcionamientu de ciertes árees d'esti órganu. Implica una dependencia d'una sustanza, actividá o relación por cuenta de trestornos qu'esta causa nos circuitos de pagu, motivación y memoria (vease núcleu accumbens) de la persona afectada. .
Ta conformada polos deseos que peracaben los pensamientos y comportamientos (síndrome d'astinencia) de la persona, y estos actúen naquelles actividaes diseñaes pa consiguir la sensación o efectu deseyáu y pa comprometese na actividá deseyada (comportamientos adictivos). A diferencia de los simples vezos o de les influencies consumistes, les adicciones son «dependencies» que traen consigo graves consecuencies. Estes consecuencies afecten negativamente la vida personal y social del individuu y el so salú (física y mental), amás de que llinden la capacidá de funcionar de manera efectiva. Ye adicta la persona que cree que nun puede vivir ensin l'oxetu de la so adicción, polo cual buscar de forma permanente y compulsiva.
L'adictu nun controla la so adicción, sinón que vive en función d'ésta: este ye la exa y el condicionante de tola so rutina; si trata de salir de secute d'esta rutina, vese afectáu por problemes de ansiedá y, polo xeneral, vuelve cayer nel consumu de la so adicción, anque puede dexar de ser adictu dempués de pasar por una fase llamada «monu».
La astinencia ye la reacción del cuerpu al ser priváu o aguantase d'una sustanza adictivo de la que se volvió dependiente y tolerante.. Ensin la sustanza, les funciones del organismu que dependíen de la sustanza modifíquense, por cuenta de la dependencia de la sustanza. Desequilibrios químicos y hormonales y un nivel de estrés psicolóxicu ye d'esperar, si nun se vuelve introducir la sustanza.
La tolerancia ye un fenómenu complementariu al síndrome de l'astinencia. Consiste na necesidá d'aumentar la dosis de la sustanza pa llograr los efectos deseyaos. Produzse por cuenta de los desequilibrios químicos que se producen nel cuerpu debíos al consumu repitíu. L'organismu se "prepara" pa la recepción de la sustanza. Ye necesariu amontar el consumu proporcionalmente al tamañu d'esti efectu.
Amás de los tradicionales grupos disponibles pa la rehabilitación y programes autoayuda, hai una variada gama d'enfoques preventivos y terapéuticos pa combatir l'adicción. Por casu, una opción de tratamientu común pa la adicción a los opiáceos ye de caltenimientu con metadona. Esti procesu consiste na alministración de la sustanza, un opiáceo potente con dalgún potencial pal abusu, como una copa nuna redolada clínica supervisáu. D'esta manera, los niveles de opiáceos cerebrales aumenten amodo ensin producir l'alta, y permanecen nel sistema'l tiempu abondu pa disuadir a los adictos d'inyectase la heroína.
Otra forma de terapia con melecines implica la buprenorfina, una melecina que paez ser entá más prometedor que la metadona. Un agonista parcial pa ciertos receptores de opiáceos, esti tratamientu bloquia los efectos de los opiáceos, pero produz namái reacciones leves. Per otra parte, esti métodu de desintosicación tien pocu valor nel mercáu de les drogues.
Una nueva investigación indica qu'inclusive puede ser posible desenvolver anticuerpos que combaten l'efectu d'una melecina específica nel celebru, faciendo los efectos placenteros nulos. Apocayá, desenvolviéronse vacunes contra l'adicción a la cocaína, a la heroína, a la metanfetamina y a la nicotina. Estes meyores yá tán siendo probaos n'ensayos clínicos n'humanos y amuesen promeses series como midida preventiva y de recuperación p'adictos o a persones propenses a l'adicción.
Per otra parte, otru métodu de tratamientu pa l'adicción que se ta estudiando ye la estimulación cerebral fonda (ECP). Esti procedimientu dirixir a delles rexones del celebru, incluyíu'l núcleu accumbens, el núcleu subtalámico, el cuerpu estriáu dosal y la corteza prefrontal medial, ente otros. Otros estudios coincidieron y demostraron que la estimulación del núcleu accumbens, una área que ye al paecer una de les rexones más prometedores, dexó a un home de setenta años d'edá dexar de fumar ensin nengún problema y algamar un pesu normal.
El términu "adicción" tamién s'aplica a les compulsiones que nun tán rellacionaes col consumu de sustances. Por casu, les compres compulsives, l'adicción al sexu (o sexu compulsivo), el comer por demás, los problemes col xuegu, l'adicción al exerciciu o al deporte y la ciberadicción. Dacuando la compulsión nun ye faer daqué, sinón evitar o "nun faer nada"; por casu, la dilación (evitar como forma de conducta compulsiva), esto ye, la procrastinación o posposición. Nesti tipu d'usos comunes, el términu "adicción" utilizar pa describir una compulsión recurrente nun individuu pa participar en dalguna actividá específica, a pesar de les consecuencies nocives, según considérese por el mesmu usuariu pal so salú individual, l'estáu mental o la vida social. Puede haber factores biolóxicos y psicolóxicos que contribuyan a estes adicciones.
Investigaciones sobre adicción indiquen que los mecanismos biolóxicos tán presentes. Hai munches variables en que los estudios nun tán d'alcuerdu, ente los principales factores contribuyentes. Como s'aldericó nel alderique "naturaleza versus naturaleza", la naturaleza biolóxica de les cualidaes innates individuales puede esplicar munches decisiones y acciones, como una hestoria familiar na que la xenética, el ADN y otros trestornos mentales permanecen n'estáu latente mientres xeneraciones y depués desencadénense. Quien ufierten tratamientos profesionales tienen distintes opiniones sobre esta tema.
El riesgu d'un futuru trestornu adictivu amontar en gran midida si una persona esponer a una sobrecarga constante o s'arreya nel abusu de drogues mientres l'adolescencia por cuenta de que ye una etapa del desenvolvimientu neurolóxicu críticu que ye sensible a esti tipu d'esperiencies. La razón de que l'abusu de sustances y el estrés mientres l'adolescencia aumente'l riesgu d'adicción deber a los cambeos que provoca nel celebru.
Delles rexones del celebru tamién tán arreyaes nos mecanismos biolóxicos de l'adicción. Principalmente, la lliberación de dopamina nel núcleu accumbens, que se desencadena por una amplia variedá de fármacos nuna amplia variedá de formes, xuega un papel en cualidaes de refuerzu d'estímulos. Una y bones la secreción de la dopamina ye tamién característica de refuerzu naturales estímulos tales como alimentos, agua, y el sexu, rescampla que la naturaleza adictiva de la droga implica procesos que secuestren estos mecanismos. La investigación indica qu'esti procesu empecipiar nel sistema dopaminérgico límbico y darréu modifica otres partes del celebru que reciben información d'entrada de les neurones afectaes. Ente estes árees esta la área tegmental ventral.|.
Célula
Una célula (del llatín: "cellula", diminutivu de "cella", ‘buecu’) ye la unidá morfolóxica y funcional de too ser vivu. Ello ye que la célula ye l'elementu de menor tamañu que puede considerase vivu. D'esta miente, puede clasificase a los organismos vivos según el númberu de célules que tengan: si solo tienen una, denominar unicelulares (como pueden ser los protozóos o les bacteries, organismos microscópicos); si tienen más, llámase-yos pluricelulares. Nestos postreros el númberu de célules ye variable: d'unos pocos cientos, como en dalgunos nematodos, a cientos de billones (10), como nel casu del ser humanu. Les célules suelen tener un tamañu de 10 µm y una masa de 1 ng, magar esisten célules enforma mayores.
La teoría celular, propuesta en 1838 pa los vexetales y en 1839 pa los animales, por Matthias Jakob Schleiden y Theodor Schwann, postula que tolos organismos tán compuestos por célules, y que toles célules deriven d'otres precedentes. D'esta miente, toles funciones vitales emanan de la maquinaria celular y de la interacción ente célules axacentes; amás, la tenencia de la información xenética, base de la heriedu, nel so ADN dexa la tresmisión d'aquella de xeneración en xeneración.
L'apaición del primer organismu vivu sobre la Tierra suel acomuñar a la nacencia de la primer célula. Magar esisten munches hipótesis qu'especulen cómo asocedió, usualmente descríbese que'l procesu empecipióse gracies a el tresformamientu de molécules inorgániques n'orgániques so unes condiciones ambientales fayadices; tres estos, felicidaes biomolécules acomuñáronse dando llugar a entes complexos capaces de autorreplicarse. Esisten posibles evidencies fósiles d'estructures celulares en roques dataes en redol a 4 o 3,5 miles de millones d'años (giga-años o Ga.). Atopáronse evidencies bien fuertes de formes de vida unicelulares fosilizaes en microestructuras en roques de la formación Strelley Pool, en Australia Occidental, con una antigüedá de 3,4 Ga. Trátase de los fósiles de célules más antiguos atopaos hasta la fecha. Evidencies adicionales amuesen que la so metabolismu sería anaerobiu y basáu nel sulfuru.
Esisten dos grandes tipos celulares: les procariotas (qu'entienden les célules d'arquies y bacteries) y los eucariotes (estremaes tradicionalmente en animales y vexetales, magar s'inclúin amás fungos y protistes, que tamién tienen célules con propiedaes característiques).
La hestoria de la bioloxía celular tuvo amestada al desenvuelvo tecnolóxicu que pudiera sofitar el so estudiu. D'esta miente, el primer acercamientu a la so morfoloxía empecipiar cola popularización del microscopiu rudimentariu de lentes compuestes nel sieglu XVII, se suplementa con diverses técniques histolóxiques para microscopía óptica nos sieglos XIX y XX y algama un mayor nivel escuédigu por aciu los estudios de microscopía electrónica, de fluorescencia y confocal, ente otros, yá nel sieglu XX. El desenvolvimientu de ferramientes moleculares, basaes nel manexu d'acedos nucleicos y enzimes dexaron un analís más refechu a lo llargo del sieglu XX.
Los primeros aproximamientos al estudiu de la célula surdieron nel sieglu XVII; tres el desenvolvimientu a finales del sieglu XVI de los primeros microscopios. Estos dexaron realizar numberoses observaciones, que conducieron n'apenes doscientos años a una conocencia morfolóxicu relativamente aceptable. De siguío numbérase una curtia cronoloxía de tales descubrimientos:
El conceutu de célula como unidá anatómica y funcional de los organismos surdió ente los años 1830 y 1880, anque foi nel sieglu XVII cuando Robert Hooke describió per vegada primera la esistencia de les mesmes, al reparar nuna preparación vexetal la presencia d'una estructura entamada que derivaba de l'arquitectura de les parés celulares vexetales. En 1830 disponíase yá de microscopios con una óptica más avanzada, lo que dexó a investigadores como Theodor Schwann y Matthias Schleiden definir los postulaos de la teoría celular, que afirma, ente otres coses:
Definir a la célula como la unidá morfolóxica y funcional de too ser vivu. Ello ye que la célula ye l'elementu de menor tamañu que puede considerase vivu. Como tal tien una membrana de fosfolípidos con permeabilidá selectiva que caltién un mediu internu altamente ordenáu y estremáu del mediu esternu tocantes a la so composición, suxeta a control homeostáticu, que consiste en biomolécules y dalgunos metales y electrolitos. La estructura se automantiene viviegamente por aciu el metabolismu, asegurándose la coordinación de tolos elementos celulares y la so perpetuación por replicación al traviés d'un xenoma codificado por acedos nucleicos. La parte de la bioloxía que s'ocupa d'ella ye la citoloxía.
Les célules, como sistemes termodinámicos complexos, tienen una serie d'elementos estructurales y funcionales comunes que faen posible el so supervivencia; sicasí, los distintos tipos celulares presenten cambeos d'estes característiques comunes que dexen la so especialización funcional y, por ello, la ganancia de complexidá. D'esta miente, les célules permanecen altamente entamaes a cuenta de amontar la entropía de la redolada, unu de los requisitos de la vida.
Les célules vives son un sistema bioquímicu complexu. Les característiques que dexen estremar les célules de los sistemes químicos non vivos son:
Les propiedaes celulares nun tienen por qué ser constantes a lo llargo del desenvuelvo d'un organismu: evidentemente, el patrón d'espresión de los xenes varia en respuesta a estímulos esternos, amás de factores endóxenos. Un aspeutu importante a controlar ye la pluripotencialidad, característica de delles célules que-yos dexa dirixir el so desenvolvimientu escontra un abanicu de posibles tipos celulares. En metazoos, la xenética subxacente a la determinación del destín d'una célula consiste na espresión de determinaos factores de trescripción específicos del llinaxe celular al cual va pertenecer, según a cambeos epigenéticas. Amás, la introducción d'otru tipu de factores de trescripción por aciu inxeniería xenética en célules somátiques basta pa inducir la mentada pluripotencialidad, depués este ye unu de los sos fundamentos moleculares.
El tamañu y la forma de les célules depende de los sos elementos más periféricos (por casu, la paré, si haber) y del so andamiaxe internu (esto ye, el citoesqueleto). Amás, la competencia pel espaciu tisular provoca una morfoloxía característica: por casu, les célules vexetales, poliédriques "in vivo", tienden a ser esfériques "in vitro". Inclusive pueden esistir parámetros químicos senciellos, como los gradientes de concentración d'una sal, que determinen l'apaición d'una forma complexa.
En cuanto al tamañu, la mayoría de les célules son microscópiques, esto ye, nun son observables a güeyu. A pesar de ser bien pequeñes (un milímetru cúbicu de sangre puede contener unos cinco millones de célules), el tamañu de les célules ye desaxeradamente variable. La célula más pequeña reparada, en condiciones normales, correspuende a "Mycoplasma genitalium", de 0,2 μm, atopándose cerca de la llende teórica de 0,17 μm. Esisten bacteries con 1 y 2 μm de llargor. Les célules humanes son bien variables: hematíes de 7 micres, hepatocitos con 20 micres, espermatozoides de 53 μm, óvulos de 150 μm y, inclusive, delles neurones d'en redol a un metro. Nes célules vexetales los granos de polen pueden llegar a midir de 200 a 300 μm y dellos güevos d'aves pueden algamar ente 1 (falpayar) y 7 cm (avestruz) de diámetru. Pa la viabilidá de la célula y el so correctu funcionamientu siempres se debe tener en cuenta la relación superficie-volume. Puede aumentar considerablemente'l volume de la célula y non asina la so superficie d'intercambiu de membrana lo qu'enzancaría'l nivel y regulación de los intercambios de sustances vitales pa la célula.
Respectu de la so forma, les célules presenten una gran variabilidá, y, inclusive, dalgunes nun la tener bien definida o permanente. Pueden ser: fusiformes (forma de fusu), estrellaes, prismátiques, esplanaes, elíptiques, globoses o arrondaes, etc. Dalgunes tienen una paré ríxida y otres non, lo que-yos dexa deformar la membrana y emitir allongamientos citoplasmáticas (pseudópodos) pa movese o consiguir alimentu. Hai célules llibres que nun amuesen eses estructures de desplazamientu pero tienen cilios o flaxelos, que son estructures derivaes d'un orgánulo celular (el centrosoma) que dota a estes célules de movimientu. D'esta miente, esisten ensame de tipos celulares, rellacionaos cola función que desempeñen; por casu: 
Los biólogos utilicen diversos preseos pa llograr la conocencia de les célules. Llogren información de les sos formes, tamaños y componentes, que los sirve pa entender amás les funciones que nelles se realicen.
Dende les primeres observaciones de célules, fai más de 300 años, hasta la dómina actual, les técniques y los aparatos fuéronse perfeccionando, aniciándose una caña más de la Bioloxía: la Microscopía.
Dáu'l pequeñu tamañu de la gran mayoría de les célules, l'usu del microscopiu ye d'enorme valor na investigación biolóxica. Na actualidá, los biólogos utilicen dos tipos básicos de microscopiu: los ópticos y los electrónicos.
Les célules procariotas son pequeñes y menos complexes que los eucariotes. Contienen ribosomes pero escarecen de sistemes de endomembranas (esto ye, orgánulos delimitados por membranes biolóxiques, como pue ser el núcleu celular). Por ello tienen el material xenético nel citosol. Sicasí, esisten esceiciones: delles bacteries fotosintétiques tienen sistemes de membranes internos. Tamién nel Filu "Planctomycetes" esisten organismos como "Pirellula" qu'arrodien el so material xenético por aciu una membrana intracitoplasmática y "Gemmata obscuriglobus" que lo arrodia con doble membrana. Esta postrera tien amás otros compartimientos internos de membrana, posiblemente conectaos cola membrana esterna del nucleoide y cola membrana nuclear, que nun tener peptidoglucano.
Polo xeneral podría dicise que los procariotas escarecen de citoesqueleto. Sicasí reparóse que delles bacteries, como "Bacillus subtilis", tienen proteínes tales como MreB y mbl qu'actúen d'una manera similar a la actina y son importantes na morfoloxía celular. Fusinita van dean Ent, en Nature, va más allá, afirmando que los citoesqueletos de actina y tubulina tienen orixe procariótico.
De gran diversidá, los procariotas sofiten un metabolismu extraordinariamente complexu, en dellos casos esclusivu de ciertos taxa, como dellos grupos de bacteries, lo qu'incide na so versatilidad ecolóxica. Los procariotas clasifíquense, según Carl Woese, en arquies y bacteries.
Arquiar tienen un diámetru celular entendíu ente 0,1 y 15 μm, anque les formes filamentosas pueden ser mayores por agregamientu de célules. Presenten ensame de formes distintes: inclusive les hai descrites cuadraes y planes. Dalgunes arquies tienen flaxelos y son móviles.
Arquiar, al igual que les bacteries, nun tienen membranes internes que delimiten orgánulos. Como tolos organismos presenten ribosomes, pero a diferencia de los atopaos nes bacteries que son sensibles a ciertos axente antimicrobianos, los d'arquiar, más cercanos a los eucariotes, nun lo son. La membrana celular tien una estructura similar a la de les demás célules, pero la so composición química ye única, con enllaces tipu éter nos sos lípidos. Casi toes arquiar tienen una paré celular (dellos "Thermoplasma" son la esceición) de composición característica, por casu, nun contienen peptidoglicano (mureína), propiu de bacteries. Sicasí pueden clasificase so la tinción de Gram, de vital importancia na taxonomía de bacteries; sicasí, n'arquies, posesores d'una estructura de paré n'absolutu común a la bacteriana, tala tinción ye aplicable pero escarez de valor taxonómicu. L'orde Methanobacteriales tien una capa de pseudomureína, que provoca que felicidaes arquies respuendan como positives a la tinción de Gram.
Como en casi tolos procariotas, les célules d'arquiar escarecen de núcleu, y presenten un solu cromosoma circular. Esisten elementos extracromosómicos, tales como plásmidos. Los sos xenomes son de pequeñu tamañu, sobre 2-4 millones de pares de bases. Tamién ye característica la presencia de ARN polimerasas de constitución complexa y un gran númberu de nucleótidos modificaos nos acedos ribonucleicos ribosomales. Per otra parte, el so ADN se empaqueta en forma de nucleosomes, como nos eucariotes, gracies a proteínes asemeyaes a les histones y dalgunos xenes tienen intrones. Pueden reproducise por fisión binaria o múltiple, fragmentación o xemación.
Les bacteries son organismos relativamente senciellos, de dimensiones bien amenorgaes, d'apenes unes micres na mayoría de los casos. Como otros procariotas, escarecen d'un núcleu delimitado por una membrana, anque presenten un nucleoide, una estructura elemental que contién una gran molécula xeneralmente circular de ADN. Escarecen de núcleu celular y demás orgánulos delimitados por membranes biolóxiques. Na citoplasma pueden apreciase plásmidos, pequeñes molécules circulares d'ADN que coesisten col nucleoide y que contienen xenes: son comúnmente usaos poles bacteries na parasexualidad (reproducción sexual bacteriana). La citoplasma tamién contién ribosomes y diversos tipos de gránulos. En dellos casos, puede haber estructures compuestes por membranes, xeneralmente rellacionaes cola fotosíntesis.
Tienen una membrana celular compuesta de lípidos, en forma d'una bicapa y sobre ella atopa una cubierta na qu'esiste un polisacárido complexu denomináu peptidoglicano; dependiendo de la so estructura y subsecuente la so respuesta a la tinción de Gram, se clasifica a les bacteries en Gram positivas y Gram negativas. L'espaciu entendíu ente la membrana celular y la paré celular (o la membrana esterna, si esta esiste) denominar espaciu periplásmico. Delles bacteries presenten una cápsula. Otres son capaces de xenerar endospores (estadios latentes capaces d'aguantar condiciones estremes) en dalgún momentu del so ciclu vital. Ente les formaciones esteriores propies de la célula bacteriana destaquen los flaxelos (d'estructura dafechu distinta a la de los flaxelos eucariotes) y los pili (estructures d'adherencia y rellacionaes cola parasexualidad).
La mayoría de les bacteries disponen d'un únicu cromosoma circular y suelen tener elementos xenéticos adicionales, como distintos tipos de plásmidos. La so reproducción, binaria y bien eficiente nel tiempu, dexa la rápida espansión de les sos poblaciones, xenerándose un gran númberu de célules que son virtualmente clones, esto ye, idéntiques ente sigo.
Les célules eucariotes son l'esponente de la complexidá celular actual. Presenten una estructura básica relativamente estable caracterizada pola presencia de distintos tipos de orgánulos intracitoplasmáticos especializaos, ente los cualos destaca'l núcleu, qu'alluga'l material xenético. Especialmente nos organismos pluricelulares, les célules pueden algamar un altu grau d'especialización. Dicha especialización o diferenciación ye tal que, en dellos casos, compromete la mesma viabilidá del tipu celular n'aislamientu. Asina, por casu, les neurones dependen pa la so supervivencia de les célules gliales. 
Per otru llau, la estructura de la célula varia dependiendo de la situación taxonómica del ser vivu: d'esta miente, les célules vexetales difieren de les animales, lo mesmo que de les de los fungos. Por casu, les célules animales escarecen de paré celular, son bien variables, nun tien plastos, puede tener vacuoles pero nun son bien grandes y presenten centríolos (que son amestaos de microtúbulos cilíndricos que contribúin a la formación de los cilios y los flaxelos y faciliten la división celular). Les célules de los vexetales, pel so llau, presenten una paré celular compuesta principalmente de celulosa, disponen de plastos como cloroplastos (orgánulo capaz de realizar la fotosíntesis), cromoplastos (orgánulos qu'atropen pigmentos) o leucoplastos (orgánulos qu'atropen l'almidón fabricáu na fotosíntesis), tienen vacuolas de gran tamañu qu'atropen sustances de reserva o de refugaya producíes pola célula y finalmente cunten tamién con plasmodesmos, que son conexones citoplasmáticas que dexen la circulación directa de les sustances de la citoplasma d'una célula a otra, con continuidá de les sos membranes plasmáticas.
Les célules son entes dinámicos, con un metabolismu celular internu de gran actividá que la so estructura ye un fluxu ente rutes anastomosadas. Un fenómenu reparáu en tolos tipos celulares ye la compartimentalización, que consiste nuna heteroxeneidá que da llugar a redolaes más o menos definíes (arrodiaos o non por aciu membranes biolóxiques) nes cualos esiste un microentorno qu'apigura a los elementos implicaos nuna ruta biolóxica. Esta compartimentalización algama'l so máximu esponente nes célules eucariotes, que tán formaes por distintes estructures y orgánulos que desenvuelven funciones específiques, lo que supon un métodu d'especialización espacial y temporal. Sicasí, célules más sencielles, como los procariotas, yá tienen especializaciones asemeyaes.
La composición de la membrana plasmática varia ente célules dependiendo de la función o del texíu na que s'atope, pero tien elementos comunes. Ta compuesta por una doble capa de fosfolípidos, por proteínes xuníes non covalentemente a esa bicapa, y por glúcidos xuníos covalentemente a lípidos o proteínes. Xeneralmente, les molécules más numberoses son les de lípidos; sicasí, les proteínes, por cuenta del so mayor masa molecular, representen aprosimao'l 50 % de la masa de la membrana.
Un modelu qu'esplica'l funcionamientu de la membrana plasmática ye'l modelu del mosaicu fluyíu, de J. S. Singer y Garth Nicolson (1972), que desenvuelve un conceutu d'unidá termodinámica basada nes interacciones hidrófobes ente molécules y otru tipu d'enllaces non covalentes.
Dicha estructura de membrana sofita un complexu mecanismu de tresporte, que fai posible un fluyíu intercambiu de masa y enerxía ente la redolada intracelular y l'esternu. Amás, la posibilidá de tresporte ya interacción ente molécules de célules aledañas o d'una célula cola so redolada faculta a estes poder comunicase químicamente, esto ye, dexa la señalización celular. Neurotransmisores, hormones, mediadores químicos locales afecten a célules concretes modificando'l patrón de espresión xénica por aciu mecanismos de transducción de señal.
Sobre la bicapa lipídica, independientemente de la presencia o non d'una paré celular, esiste una matriz que puede variar, de poco conspicua, como nos epitelios, a bien estensa, como nel texíu conxuntivo. 
Felicidá matriz, denominada "glucocalix" (glicocáliz), rica en líquidu tisular, glucoproteínes, proteoglicanos y fibres, tamién intervien na xeneración d'estructures y funciones emerxentes, derivaes de les interacciones célula-célula.
Les célules eucariotes tienen el so material xenético en, xeneralmente, un solu núcleu celular, delimitado por una envoltura consistente en dos bicapas lipídicas travesaes por numberosos poros nucleares y en continuidá col retículo endoplasmático. Nel so interior, alcuéntrase'l material xenético, el ADN, observable, nes célules en interfase, como cromatina de distribución heterogénea. A esta cromatina atópense acomuñaes ensame de proteínes, ente les cualos destaquen les histones, según ARN, otru ácidu nucleico.
Dichu material xenéticu alcuéntrase somorguiáu nuna actividá continua de regulación de la espresión xénica; les ARN polimerasas trescriben ARN mensaxeru de cutio, que, esportáu al citosol, ye traducíu a proteína, d'alcuerdu a les necesidaes fisiolóxiques. Coles mesmes, dependiendo del momentu del ciclu celular, dichu ADN puede entrar en replicación, como pasu previu a la mitosis. Sicasí, les célules eucarióticas tienen material xenético extranuclear: concretamente, en mitocondries y plastos, si haber; estos orgánulos caltienen una independencia xenética parcial del xenoma nuclear.
Dientro del citosol, esto ye, la matriz aguacienta qu'alluga a los orgánulos y demás estructures celulares, atópense somorguiaos ensame de tipos de maquinaria de metabolismu celular: orgánulos, inclusiones, elementos del citoesqueleto, enzimes... Ello ye que estes postreres correspuenden al 20 % de les enzimes totales de la célula.
El metabolismu celular ta basáu nel tresformamientu d'unes sustances químiques, denominaes metabolitos, n'otres; diches reacciones químiques trescurren catalizadas por aciu enzimes. Magar bona parte del metabolismu asocede nel citosol, como la glucólisis, esisten procesos específicos de orgánulos.
Les célules tienen un andamiaxe que dexa'l caltenimientu de la so forma y estructura, pero entá más, este ye un sistema dinámicu que interactúa col restu de componentes celulares xenerando un altu grau d'orde internu. Dichu andamiaxe ta formáu por una serie de proteínes que s'arrexunten dando llugar a estructures filamentosas que, por aciu otres proteínes, interactúan ente elles dando llugar a una especie de retículo. El mentáu andamiaxe recibe'l nome de citoesqueleto, y los sos elementos mayoritarios son: los microtúbulos, los microfilamentos y los filamentos entemedios.
El ciclu celular ye'l procesu ordenao y repetitivo nel tiempu por aciu el cual una célula madre crez y se estrema en dos célules fíes. Les célules que nun se tán estremando atopar nuna fase conocida como G, paralela al ciclu. La regulación del ciclu celular ye esencial pal correctu funcionamientu de les célules sanes, ta claramente estructurado en fases
A diferencia de lo qu'asocede na mitosis, onde la dotación xenética caltiense, esiste una variante de la división celular, mesma de les célules de la llinia xerminal, denominada meiosis. Nella, amenórgase la dotación xenética diploide, común a toles célules somátiques del organismu, a una haploide, esto ye, con una sola copia del xenoma. D'esta miente, la fusión, mientres la fecundación, de dos gametos haploides procedentes de dos parentales distintos da como resultáu un zigoto, un nuevu individuu, diploide, equivalente en dotación xenética a los sos padres.
La incorrecta regulación del ciclu celular puede conducir a l'apaición de célules precancerígenas que, si nun son inducíes al suicidiu por aciu apoptosis, puede dar llugar a l'apaición de cáncer. Los fallos conducentes a tala desregulación tán rellacionaos cola xenética celular: lo más común son les alteraciones en oncogenes, xenes supresores de tumores y xenes d'arreglu del ADN.
L'apaición de la vida, y, por ello, de la célula, probablemente empecipióse gracies a el tresformamientu de molécules inorgániques en orgániques so unes condiciones ambientales fayadices, produciéndose más palantre la interacción d'estes biomoléculas xenerando entes de mayor complexidá. El esperimentu de Miller y Urey, realizáu en 1953, demostró qu'un amiestu de compuestos orgánicos senciellos puede tresformase en dalgunos aminoácidos, glúcidos y lípidos (componentes toos ellos de la materia vivo) so unes condiciones ambientales qu'asemeyen les presentes hipotéticamente na Tierra primixenia (en redol al eón Arcaicu).
Postúlase que dichos componentes orgánicos arrexuntáronse xenerando estructures complexes, los coacervados d'Oparin, entá acelulares que, en cuanto algamaron la capacidá de autoorganizarse y perpetuase, dieron llugar a un tipu de célula primitiva, el progenote de Carl Woese, antecesor de los tipos celulares actuales. Una vegada diversificóse esti grupu celular, dando llugar a les variantes procariotas, arquies y bacteries, pudieron apaecer nuevos tipos de célules, más complexos, por endosimbiosis, esto ye, captación permanente d'unos tipos celulares n'otros ensin una perda total d'autonomía d'aquellos. D'esta miente, dellos autores describen un modelu nel cual la primer célula eucariota surdió por introducción d'una arquia nel interior d'una bacteria, dando llugar esta primera a un primitivu núcleu celular. Sicasí, la imposibilidá de qu'una bacteria pueda efectuar una fagocitosis y, por ello, captar a otru tipu de célula, dio llugar a otra hipótesis, que suxure que foi una célula denominada cronocito la que fagocitó a una bacteria y a una arquia, dando llugar al primer organismu eucariota. D'esta miente, y por aciu un analís de secuencies a nivel genómico d'organismos modelo eucariotes, consiguióse describir a esti cronocito orixinal como un organismu con citoesqueleto y membrana plasmática, lo cual sofita la so capacidá fagocítica, y que'l so material xenético yera'l ARN, lo que puede esplicar, si arquiar fagocitada tener nel ADN, la separación espacial nos eucariotes actuales ente la trescripción (nuclear), y la traducción (citoplasmática).
Una dificultá adicional ye'l fechu de que nun s'atoparon organismos eucariotes primitivamente amitocondriados como esixe la hipótesis endosimbionte. Amás, l'equipu de María Rivera, de la Universidá de California, comparando xenomes completos de tolos dominios de la vida atopó evidencies de que los eucariotes contienen dos xenomes distintos, unu más asemeyáu a bacteries y otru a arquies, apuntando nesti postreru caso semeyances a los metanógenossobremanera nel casu de les histones. Esto llevó a Bill Martin y Miklós Müller a plantegar la hipótesis de que la célula eucariota surdiera non por endosimbiosis, sinón por fusión quimérica y acoplamientu metabólicu d'un metanógeno y una α-proteobacteria simbiontes al traviés del hidróxenu (hipótesis del hidróxenu). Esta hipótesis atrai anguaño posiciones bien encotradas, con detractores como Christian de Duve.
Harold Morowitz, un físicu de la Universidá Yale, calculó que les probabilidaes de llograr la bacteria viva más senciella por aciu cambeos al azar ye de 1 sobre 1 siguíu por 100.000.000.000 de ceros. «Esti númberu ye tan grande —dixo Robert Shapiro— que pa escribilo en forma convencional precisaríamos dellos centenares de miles de llibros en blancu». Presenta l'acusación de que los científicos qu'abrazaron la evolución química de la vida pasen per alto la evidencia aumentante y «optaron por aceptala como verdá que nun puede ser cuestionada, consagrándola según mitoloxía».
Sangre
La sangre (d'el llatín: "sanguis, -ĭnis") ye un texíu conectivu líquidu, que circula por capilares, venes y arteries de tolos vertebraos. El so color colloráu característicu ye por cuenta de la presencia del pigmento hemoglobínico conteníu nos glóbulos coloraos.
Ye un tipu de texíu conxuntivo especializáu, con una matriz coloidal líquida y una constitución complexa. Tien una fase sólida (elementos formes), qu'inclúi a los eritrocitos (o glóbulos coloraos), los leucocitos (o glóbulos blancos) y les plaquetes, y una fase líquida, representada pol afigura sanguíneu. Estes fases son tamién llamaes componentes sanguíneos, que estrémense en componente sérico (fase líquida) y componente celular (fase sólida).
La so función principal ye la loxística de distribución ya integración sistémica, que la so contención nos vasos sanguíneos (espaciu vascular) almite la so distribución (circulación sanguínea) escontra prácticamente tol organismu.
El sangre yera denominada humor circulatorio na antigua teoría grecorromana de los cuatro humores.
Como tolos texíos del organismu'l sangre cumple múltiples funciones necesaries pa la vida como la defensa ante infecciones, los intercambios gaseosos y la distribución de nutrientes. 
Pa cumplir con toes estes funciones cunta con distintos tipos de célules suspendíes nel afigura.
Toles célules que componen el sangre fabricar nel migollu óseu. Ésta alcuéntrase nel texíu esponxoso de los güesos planos (craniu, vértebres, esternón, crestes ilíacas) y nes canales medulares de los güesos llargos (fémur, húmeru).
El sangre ye un texíu anovable del cuerpu humanu, esto quier dicir que'l migollu óseu alcuéntrase fabricando, mientres tola vida, célules sanguínees una y bones éstes tienen un tiempu llindáu de vida. Esta fábrica”, ante determináu situaciones de salú, puede aumentar la so producción en función de les necesidaes. 
Por casu, ante una hemorraxa aumenta hasta siete veces la producción de glóbulos coloraos y ante una infección aumenta la producción de glóbulos blancos.
Como tou texíu, el sangre componer de célules y componentes estracelulares (el so matriz estracelular). Estos dos fracciones tisulares vienen representaes por:
Los elementos formes constitúin alredor del 45 % d'el sangre. Tal magnitú porcentual conocer col nome de hematocrito (fracción "celular"), adscribible casi en totalidá a la masa eritrocitaria. L'otru 55 % ta representáu pol afigura sanguíneu (fracción acelular).
Los elementos formes d'el sangre son variaos en tamañu, estructura y función, y arrexuntar en:
Los glóbulos coloraos, hematíes o eritrocitos constitúin aprosimao'l 96 % de los elementos figuraos. El so valor normal (conteo) promediu ye d'alredor de 4.800.000 na muyer, y d'aprosimao 5.400.000 nel varón, hematíes por mm³ (o microlitro).
Estos corpúsculos escarecen de núcleu y orgánulos (solamente en mamíferos). El so citoplasma ta constituyíu casi na so totalidá pola hemoglobina, una proteína encargada de tresportar osíxenu y contienen tamién delles enzimes. El dióxidu de carbonu ye tresportáu n'el sangre (llibre disueltu 8 %, como compuestos carbodinámicos 27 %, y como bicarbonatu, esti postreru regula'l pH n'el sangre). Na membrana plasmática de los eritrocitos tán les glucoproteínas (CDs) que definen a los distintos grupos sanguíneos y otros identificadores celulares.
Los eritrocitos tienen forma de discu bicóncavo ablayáu nel centru. Esta forma particular aumenta la superficie efectiva de la membrana. Los glóbulos coloraos maduros escarecen de núcleu, porque lo espulsen na migollu óseu enantes d'entrar na riega sanguínea (esto nun asocede en aves, anfibios y ciertos otros animales). Los eritrocitos n'humanos adultos formar na migollu óseu.
La hemoglobina —contenida puramente nos glóbulos coloraos— ye un pigmentu, una proteína conxugada que contién el grupu “hemo”. Tamién tresporta'l dióxidu de carbonu, la mayor parte del cual alcuéntrase disueltu nel eritrocito y, en menor proporción, nel afigura.
Los niveles normales d'hemoglobina tán ente los 12 y 18 g/dl de sangre, y esta cantidá ye proporcional a la cantidá y calidá de hematíes (masa eritrocitaria). La hemoglobina constitúi'l 90 % de los eritrocitos y, como pigmentu, otorga'l so color característicu, colloráu, anque esto solo asocede cuando'l glóbulu coloráu ta cargáu d'osíxenu.
Tres una vida media de 120 díes, los eritrocitos son destruyíos y estrayíos d'el sangre pol cuayu, el fégadu y la migollu óseu, onde la hemoglobina degradar en bilirrubina y el fierro ye recicláu pa formar nueva hemoglobina.
Los glóbulos blancos o leucocitos formen parte de los actores celulares del sistema inmunitario, y son célules con capacidá migratoria qu'utilicen el sangre como vehículu pa tener accesu a distintos partes del cuerpu. Los leucocitos son los encargaos de destruyir los axentes infeiciosos y les célules infectaes, y tamién segreguen sustances protectores como los anticuerpos, que combaten a les infecciones.
El conteo normal de leucocitos ta dientro d'un rangu de 4.500 y 11.500 célules por mm³ (o microlitro) de sangre, variable según les condiciones fisiolóxiques (embaranzu, estrés, deporte, edá, etc.) y patolóxiques (infección, cáncer, inmunosupresión, aplasia, etc.). El recuentu porcentual de los distintos tipos de leucocitos conozse como "fórmula leucocitaria" (ver Hemograma, más palantre).
Según les característiques microscópiques de la so citoplasma (tintoriales) y el so núcleu (morfoloxía), estremar en:
Les plaquetas (trombocitos) son fragmentos celulares pequeños (2-3 μm de diámetru), ovales y ensin núcleu. Producir nel migollu óseu a partir de la fragmentación de la citoplasma de los megacariocitos quedando llibres na circulación sanguínea. El so valor cuantitativu normal atopar ente 250.000 y 450.000 plaquetas por mm³ (en España, por casu, el valor mediu ye de 226.000 por microlitro con una desviación estándar de 46.000).
Les plaquetas sirven pa taponar les mancadures que pudieren afectar a los vasos sanguíneos. Nel procesu de cuayamientu (hemostasia), les plaquetas contribúin a la formación de los coágulos (trombos), asina son les responsables del zarru de les feríes vasculares. (Vease trombosis). Una gota de sangre contién alredor de 250.000 plaquetas.
Les plaquetas son les célules más pequeñes d'el sangre.
La so función ye coagular el sangre, cuando se ruempe un vasu circulatoriu les plaquetas arrodien la ferida pa menguar el tamañu y asina evitar el sangráu.
L'afigura sanguíneu ye la porción líquida d'el sangre na que tán somorguiaos los elementos formes. Ye'l mayor componente d'el sangre, representando un 55 % del volume total d'el sangre, con unos 40-50 mL/kg pesu. Ye saláu y de color amarellentáu tresllúcidu. Amás de tresportar les célules d'el sangre, lleva los nutrientes y les sustances de refugaya recoyíes de les célules.
L'afigura sanguíneu ye esencialmente una solución aguaciento, llixeramente más trupa que l'agua, con un 91 % agua, un 8 % de proteínes y dalgunes traces d'otros materiales. L'afigura ye un amiestu de munches proteínes vitales, aminoácidos, glúcidos, lípidos, sales, hormones, enzimes, anticuerpos, urea, gases en disolución y sustances inorgániques como sodiu, potasiu, cloruru de calciu, carbonatu y bicarbonatu.
Ente estes proteínes tán: fibrinógeno (pal cuayamientu), globulines (regulen el conteníu de l'agua na célula, formen anticuerpos contra enfermedaes infeicioses), albúmines (exercen presión osmótica pa distribuyir l'agua ente l'afigura y los líquidos del cuerpu) y lipoproteínas (amortiguan los cambeos de pH d'el sangre y de les célules y faen qu'el sangre seya más mafosa que l'agua). Otres proteínes plasmáticas importantes actúen como tresportadores hasta los texíos de nutrientes esenciales como'l cobre, el fierro, otros metales y diverses hormones. Los componentes del afigura formar nel fégadu (albúmina y fibrógeno), les glándules endocrines (hormones), y otros nel intestín.
Cuando se coagula el sangre y peracábense los factores del cuayamientu, la fracción fluyida que queda se denomina sueru sanguíneu.
Hai 4 grupos sanguíneos básicos los cualos son:
El grupu sanguíneu AB + conozse como receptor universal, yá que puede recibir glóbulos coloraos de cualquier grupu sanguíneu una y bones nun tien nengún tipu d'anticuerpu nel afigura, sicasí'l grupu O se conoz como apurridor universal, yá que los sos glóbulos coloraos (eritrocitos) nun tener nengún tipu de antígeno na superficie del glóbulu y estos pueden ser transfundidos a cualquier persona que los precise ensin desencadenar reacción antígeno - anticuerpu.
Si a una persona con un tipu de sangre se-y transfunde sangre d'otru tipu puede carecer gravemente ya inclusive morrer, porque se produz la aglutinación de los eritrocitos n'el sangre pola unión del antígeno presente na superficie del glóbulu coloráu col anticuerpu disueltu nel afigura del paciente que recibe'l sangre. Los hospitales traten de topar siempres sangre compatible col tipu que la del paciente, nos banco de sangre.
Una de les funciones d'el sangre ye aprovir nutrientes (osíxenu, glucosa), elementos constituyentes del texíu y conducir productos de l'actividá metabólica (como dióxidu de carbonu).
El sangre tamién dexa que célules y distintes sustances (aminoácidos, lípidos, hormones) seyan tresportaos ente texíos y órganos.
La fisioloxía d'el sangre ta rellacionada colos elementos que lu componen y polos vasos que la tresporten, de tal manera que:
Les célules sanguínees son producíes na migollu óseu de los güesos llargos y planos na edá adulta; esti procesu ye llamáu hematopoyesis. El componente proteicu ye producíu nel fégadu, ente que les hormones son producíes nes glándules endocrines y la fracción aguacienta ye caltenida pol reñón y el tubu dixestivu.
Les célules sanguínees son degradaes pol cuayu y les célules de Kupffer nel fégadu (hemocateresis). Esti postreru, tamién esanicia les proteínes y los aminoácidos. Los eritrocitos usualmente viven daqué más de 120 díes primero que seya sistemáticamente reemplazaos por nuevos eritrocitos creaos nel procesu de eritropoyesis, aguiyada pola eritropoyetina, una hormona secretada nel so mayor parte polos reñones y en menores cantidaes por fégadu y entrellenzos.
La oxixenación d'el sangre midir según la presión parcial del osíxenu. Un 98,5 % del osíxenu ta combináu cola hemoglobina, solo'l 1,5 % ta físicamente disueltu. La molécula d'hemoglobina ye la encargada del tresporte d'osíxenu nos mamíferos y otres especies.
Cola esceición de la arteria pulmonar y la arteria umbilical, y les sos venes correspondientes, les arteries tresporten el sangre osixenada dende'l corazón y apurrir al cuerpu al traviés de les arterioles y los tubos capilares, onde l'osíxenu ye consumíu. Darréu, les venes tresporten el sangre desoxigenada de regresu al corazón.
So condiciones normales, n'humanos, la hemoglobina n'el sangre qu'abandona los pulmones ta alredor del 96-97 % enchida con osíxenu; el sangre "desoxigenada" que retorna a los pulmones ta enchida con osíxenu nun 75 %.
Un fetu, recibiendo osíxenu al traviés de la llibradura, ye espuestu a una menor presión d'osíxenu (alredor del 20 % del nivel atopáu nos pulmones d'un adultu), ye por eso que los fetos producen otra clase d'hemoglobina con mayor afinidá al osíxenu (hemoglobina F) pa poder estrayer la mayor cantidá posible d'osíxenu del so escasu suministru.
Cuando'l sangre sistémica arterial flúi al traviés de los capilares, el dióxidu de carbonu esvalixar de los texíos a'l sangre. Parte del dióxidu de carbonu ye eslleíu n'el sangre. Y, al empar, daqué del dióxidu de carbonu reacciona cola hemoglobina pa formar carboamino hemoglobina. El restu del dióxidu de carbonu (CO) ye convertíu en bicarbonatu ya iones d'hidróxenu. La mayoría del dióxidu de carbonu ye tresportáu al traviés d'el sangre en forma d'iones de bicarbonatu (COH).
Daqué de la oxihemoglobina pierde osíxenu y conviértese en desoxihemoglobina. La desoxihemoglobina tien una mayor afinidá con H que la oxihemoglobina, polo cual acomúñase cola mayoría de los iones d'hidróxenu.
La función principal de la circulación ye'l tresporte d'agua y de sustances vehiculizadas por aciu el sangre por que un organismu realice les sos actividaes vitales.
Nel home ta formáu por:
El hemograma ye l'informe impresu resultante d'un analís cuali-cuantitativu de diverses variables mensurables d'el sangre. El hemograma básicu informa sobre los siguientes datos:
La Hematoloxía ye la especialidá médica que se dedica al estudiu d'el sangre y les sos afecciones rellacionaes. El siguiente ye un esquema xeneral d'agrupación de les diverses enfermedaes d'el sangre:
Les enfermedaes d'el sangre básicamente, pueden afectar elementos celulares (eritrocitos, plaquetas y leucocitos), plasmáticos (inmunoglobulinas, factores hemostáticos), órganos hematopoyéticos (migollu óseu) y órganos linfoides (ganglios linfáticos y cuayu). Por cuenta de les diverses funciones que los componentes sanguíneos cumplen, los sos trestornos van dar llugar a una serie de manifestaciones que pueden englobarse en diversos síndromes.
Los síndromes hematolóxicos principales:
Tracto gastrointestinal
El tracto gastrointestinal, tamién llamáu tracto dixestivu, o canal alimentario, ye'l sistema d'órganos nos animales multicelulares que peracaben alimentos, dixerir pa estrayer enerxía y nutrientes y espulsar les borrafes que queden. Les principales funciones del tracto gastrointestinal son la ingestión, la dixestión, l'absorción y la escreción.
El tracto gastrointestinal difier sustancialmente d'un animal a otru. Por casu, dellos animales tienen estómagu con delles cámares, ente que dellos animales tienen estómagos que contienen una sola cámara. Nun home adultu normal, el tracto gastrointestinal mide aprosimao 6,5 m de llargu y consiste nel tracto gastrointestinal superior y el tracto intestinal inferior. El tracto intestinal tamién puede ser estremáu n'intestín anterior, intestín mediu ya intestín posterior, lo que reflexa l'orixe embriolóxicu de cada segmentu del tracto intestinal.
El sistema tracto gastrointestinal superior, ye conocíu como'l sistema dixestivu que como conocemos el so percorríu, empieza en: la boca, la farinxe, l'esófagu y l'estómagu. 
La boca contién la mucosa bucal, que contién les desaguaes de les glándules salivales, la llingua y los dientes.
Detrás de la boca atopa la farinxe, que conduz a un tubu muscular vacíu, el esófagu. 
La peristalsis toma llugar, que ye la contracción de los músculos pa propulsar la comida escontra baxo nel esófagu'l cual estiéndese al traviés del pechu y traviesa la diafragma p'algamar el estómagu. L'estómagu, conduz al intestín delgáu. 
El tracto gastrointestinal superior aprosimao correspuende a los derivaos del intestín anterior, cola esceición de la primer parte del duodenu. Esto ayuda a la dixestión y a caltener el cuerpu caliente.
El tracto intestinal inferior entiende'l intestín y el anu. 
Intestín delgáu, que tien trés partes: 
Intestín gruesu: 
Los órganos accesorios de la canal alimentario inclúin, el fégadu la visícula biliar y el entrellenzu. El fégadu secreta la bilis nel intestín delgáu vía'l sistema biliar, emplegando la visícula biliar como un reservorio. Amás d'almacenar y concentrar la bilis, la visícula biliar nun tien nenguna otra función específica. L'entrellenzu secreta un fluyíu isosmótico que contién bicarbonatu y delles enzimes, incluyendo la tripsina, la quimotripsina, la lipasa y la amilasa pancreática, según tamién enzimes nucleolíticas (desoxiribonucleasa y ribonucleasa) dientro del intestín delgáu. Estos dos órganos secretores ayuden a la dixestión.
L'intestín ye una estructura derivada del endodermo. Aprosimao a los 16 díes del desenvolvimientu humanu, l'embrión empieza a plegase ventralmente (cola superficie ventral del embrión faciéndose cóncava) en dos direcciones: los llaos del embrión dóblense unu escontra l'otru y la cabeza y la cola plegar escontra cada unu d'ellos. La resultancia ye una pieza del sacu vitelín, una estructura revistida de endodermo en contactu cola cara ventral del embrión, empieza a ser pellizcado pa convertise nel intestín primitivu. El sacu vitelín permanez conectáu al tubu intestinal vía'l conductu vitelín. Usualmente esta estructura evoluciona mientres el desenvolvimientu, nos casos onde esto nun asocede, ésti ye conocíu como'l divertículo de Meckel.
Mientres la vida fetal, l'intestín primitivu pue ser estremáu en tres segmentos: intestín anterior, intestín mediu ya intestín posterior. Anque estos términos son frecuentemente usaos en referencia a segmentos del intestín primitivu, nun son utilizaos regularmente pa describir los componentes del intestín definitivu. 
Cada segmentu del intestín primitivu da orixe a una porción específica del intestín y estructures rellacionaes col intestín nel adultu. Los componentes derivaos del intestín puramente, incluyendo l'estómagu y el colon, desenvuélvense como dilataciones del intestín primitivu. Otra manera, los derivaos rellacionaos col intestín, aquelles estructures que deriven del intestín primitivu pero que nun son parte del intestín puramente, polo xeneral desenvuélvense como biltos del intestín primitivu. Los vasos sanguíneos que irrigan estes estructures permanecen constantes mientres el desenvolvimientu [1].
Nel Intestín anterior la farinxe hasta la parte cimera del duodenu da orixe a: la farinxe, esófagu, estómagu, duodenu cimeru, tracto respiratoriu (incluyendo los pulmones), fégadu, visícula biliar y entrellenzu, con regación de les cañes de l'arteria celíaca.
Nel Intestín mediu na parte inferior del duodenu hasta la primer parte del colon transverso, da orixe al duodenu inferior, yeyuno, ileo, ciegu, apéndiz, colon ascendente y primer parte del colon transverso, irrigado poles cañes de la serie mesentérica cimera.
Nel Intestín posterior da orixe a la segunda metá del colon transverso hasta la parte cimera de la canal añal, segunda metá del colon transverso, colon descendente, rectu y parte cimeru de la canal añal, irrigado poles cañes de l'arteria mesentérica inferior.
Especialización d'órganos
Cuatro órganos tán suxetos a especialización nel reinu animal. 
El primer órganu ye la llingua, que ta solamente presente nel phylum Chordata.
El segundu órganu ye'l esófagu. El buche ye un allargamientu del esófagu nes aves, insectos y otros invertebraos que ye usáu pa guardar alimentos temporalmente.
El tercer órganu ye'l estómagu. Les aves tienen un estómagu glandular (proventrículo), y adicional a este tienen un estómagu muscular, llamáu'l ventrículu o "la monizuela." . La monizuela ye usada pa esmagayar mecánicamente la comida.
El cuartu órganu ye'l colon o intestín gruesu. Un biltu del intestín gruesu llamáu'l ciegu ta presente nos herbívoros non rumiantes tales como los coneyos. Ésti ayuda la dixestión de material proveniente de les plantes tales como la celulosa.
Función inmune
El tracto gastrointestinal, ye tamién una parte importante del sistema inmune [2]. El pH baxu del estómagu (ente 1-4) ye fatal pa munchos microorganismu qu'entren al estómagu. Igualmente, el mucus (conteniendo IgA), neutraliza munchos d'estos microorganismos. Otros factores nel tracto intestinal qu'ayuden cola función inmune inclúin enzimes na cuspia y la bilis. Enzimes tales como Cyp3A4, xuntu cola actividá antiporte, son tamién preseos nel rol del intestín de detoxificación de antígenos y xenobióticos, tales como drogues, arreyaos nel primer pasu metabólicu. Bacteries intestinales qu'ameyoren la salú, sirven pa prevenir el sobrecrecimiento de bacteries potencialmente dañibles nel intestín. Los microorganismos son tamién calteníos a raya por un estensu sistema inmune qu'entiende'l texíu linfoide acomuñáu col intestín.
El tracto gastrointestinal tien una histoloxía xeneral uniforme con delles diferencies les cualos reflexen la especialización n'anatomía funcional [3]. El tracto gastrointestinal pue ser estremáu en cuatro capes concéntriques:
Mucosa:
La mucosa ye la capa más fonda del tracto intestinal, arrodiando'l lumen, o espaciu dientro del tubu. Esta capa poner en contactu directu colos alimentos (o bolu) y ye responsable pola absorción y secreción, que son procesos importantes na dixestión. 
La mucosa puede ser estremada en:
La mucosa ta altamente especializada en cada órganu del tracto intestinal, enfrentando un pH baxu nel estómagu, absorbiendo un ensame de sustances distintes nel intestín delgáu y tamién absorbiendo cantidaes específiques d'agua nel intestín gruesu. Reflexando la variedá de necesidaes d'estos órganos, la estructura de la mucosa puede consistir de invaginaciones de glándules secretorias o puede ser doblada al envís d'amontar la área de superficie (los exemplos inclúin les vellosidaes y la plicae circulares )
Submucosa:
La submucosa consiste nuna trupa capa irregular de texíu conectivu con grandes vasos sanguíneos y linfáticos y cañes nervioses dientro de la mucosa y la muscularis. Esta contién el plexo de Meissner, un plexo nerviosu entérico, asitiáu na superficie interna de la muscularis esterna.
Muscularis esterna:
La muscularis esterna, consiste nuna capa muscular interna circular y una capa muscular esterna llonxitudinal. 
La capa muscular circular dexa que los alimentos devuélvanse y la capa llonxitudinal encurtia'l tracto. La contracción coordinada d'estos dos capes ye llamada peristalsis y propulsa el bolu al traviés del tracto intestinal. Ente los dos capes musculares esta'l plexo mesentérico o plexo de Auerbach.
Adventicia/Serosa:
La adventicia consiste de delles capes d'epiteliu. Cuando la adventicia ta mirando'l mesenterio o plega peritoneal, la adventicia ta cubierta por un mesotelio soportáu por una delgada capa de texíu, xuntos formen una serosa o membrana serosa.
L'usu de cuerdes d'intestín animal por músicos puede ser rastrexada hasta la tercer dinastía d'Exiptu. Nel pasáu recién, les cuerdes fueron feches d'intestín d'oveya. Col advenimiento de la era moderna, los músicos tendieron a usar cuerdes feches de seda o materiales sintéticos tales como'l nailon y l'aceru. Sicasí, dellos instrumentalistas, entá usen cuerdes d'intestín col enfotu de remembrar la cualidá de los vieyos tonos. Anque tales cuerdes fueron comúnmente llamaes cuerdes "catgut", los gatos nunca fueron usaos como fonte d'intestín pa les cuerdes.
L'intestín d'oveya foi la fonte orixinal pa les cuerdes naturales feches d'intestín usaes nes raquetes, tales como pal tenis. Anguaño, les cuerdes sintétiques son muncho más comunes, pero ameyorar cuerdes son anguaño fabricaes d'intestín de vaca.
La cuerda d'intestín tamién foi usáu pa producir cuerdes pa los tambores los cualos aproven el runfíu característicu. Mientres los tambores anguaño casi siempres usen alambre más que cuerdes d'intestín, el marcu del bendir norteafricano, inda usa intestín pa esti propósitu.
Referencia xeneral: 
Resfriáu común
El resfriáu común o resfrío común ye una enfermedá infeiciosa viral leve del aparatu respiratoriu cimeru qu'afecta a persones de toles edaes, altamente contaxosa, causada fundamentalmente por rinovirus y coronavirus. Los síntomes principales son tusides, secreción nasal, dolor de cabeza, pinga y conxestión nasal, güeyos llorosos, picor, dolor o flema na gargüelu, tos, cansanciu, febrícula y una sensación de malestar xeneral. Ye una de les enfermedaes más comunes que, polo xeneral, dura ente 3 y 10 díes. Anque'l resfriáu común nun tien cura, los síntomes xeneralmente resuélvense bonalmente en 7 a 10 díes, con dellos síntomes que pueden permanecer hasta por trés selmanes.
El resfriáu ye distintu de la gripe, una infección viral más grave del tracto respiratoriu qu'amuesa síntomes adicionales: fiebre n'aumentu, temblones y dolores musculares, entá cuando munches persones confunden dambos términos. 
El tratamientu del catarru consiste nel aliviu de los síntomes, lo que trai al usu frecuente de melecines tantu de prescripción como de vienta llibre, y ximistríes. La codeína ye eficaz pa tratar la tos improductiva, yá que mengua la respuesta cerebral que desencadena la tos. El dextrometorfano, anque químicamente emparentáu colos opiáceos, nun actúa sobre los mesmos receptores, pue ser beneficiosu n'adultos con tos, pero la so efectividá nun foi demostrada en neños y adolescentes. Anque la hidrocodona indicar a pacientes resfriaos y demostróse que ye eficaz pa la tos n'otres enfermedaes, nun foi estudiáu bien en pacientes con resfriaos. Los descongestionantes nasales orales y intranasales demostraron ser capaces de solliviar los síntomes nasales con rapidez y pueden usase n'adolescentes y adultos por hasta tres díes. Los antihistamínicos y los antihistamínicos combinación / terapies descongestionante pueden ameyorar modestamente los síntomes n'adultos, sicasí, los beneficios tienen de sopesase a los posibles efectos secundarios. Los antihistamínicos non sedantes más nuevos nun son eficaces contra la tos. El ipratropio tópicu, sollivia los síntomes nasales en neños mayores y adultos. Los antibióticos nun demostraron ameyorar los síntomes o encurtiar la duración del trestornu. Nun s'encamienten ciertes terapies complementariu y alternativu, incluyendo l'usu de Echinacea y cinc, pal tratamientu de los síntomes del resfriáu común. En contra de la creencia popular, la vitamina C nun amenorga nin previen los síntomes de la enfermedá. Considerar al resfrío común una enfermedá reinal.
El resfriáu común ye una enfermedá d'orixe viral y l'epidemioloxía ye, poro, la mesma d'esi tipu d'enfermedaes. Les infecciones del tracto respiratoriu superior son bien comunes y constitúin unu de los cinco diagnósticos más frecuentes nes visites d'atención médica ambulatoria. A pesar de tratase d'infecciones leves, autolimitada y de curtia duración, son la principal causa de morbilidad aguda nel absentismo llaboral y escolar.
Dellos factores qu'inflúin na gravedá de los síntomes son: el estrés psicolóxicu y les faltes socieconómicas. Amás, una salú débil polo xeneral o otres condiciones presistentes, como les alerxes, pueden agravase por cuenta de una infección. El personal de salú, incluyendo l'odontolóxicu tien un riesgu, siquier potencial, de carecer d'una enfermedá respiratoria como'l resfriáu común, el gripe, etc.
La meyor forma d'evitar los resfriaos ye caltener el sistema inmunitario en condiciones óptimas: dormiendo lo suficiente pa sentise folgáu, amenorgando'l estrés, llevando una alimentación fayadiza y evitando l'escesu de peracabo d'alcohol.
El pasar tiempu nun llugar zarráu con persones infectaes o en contactu cercanu con una persona infectada aumenta'l riesgu de contraer un resfriáu. El catarru común ye una infección tresmitida por gotes, lo que significa que se tresmite principalmente al traviés de la inhalación de pequeñes partícules qu'emite la persona infectada cuando tus, espirria, o exhala. 
El pocu mugor ambiental aumenta les tases de tresmisión viral. Una teoría ye que l'aire seco provoca la evaporación d'agua, lo que dexa que pequeñes gotitas con virus puedan esvalixase a mayor distancia y permanecer nel aire por un periodu de tiempu más enllargáu.
El vezu de fumar estiende la duración de la enfermedá aprosimao tres díes de promediu. El dormir menos de siete hores diaries acomuñóse con un riesgu tres veces mayor de desenvolver una infección cuando tal suxetu ta espuestu a un rinovirus, en comparanza colos que duermen más d'ocho hores per nueche. 
Los niveles menguaos de vitamina D nel afigura sanguíneu acomuñar con un mayor riesgu de contraer un resfriáu común. Entá nun se determinó si esta asociación ye causal.
Con frecuencia'l tocase los güeyos, la ñariz o la boca colos deos contaminaos tresmite'l virus. Esti comportamientu aumenta un tanto la probabilidá de tresferencia de los virus de la superficie de les manos, llugar onde los virus resulten inofensivos, escontra'l tracto respiratoriu superior, onde pueden infectar los texíos nasales. Dellos estudios amuesen que'l llavase les manos con frecuencia y menguar el tocar les membranes mucoses puede amenorgar la probabilidá de contraer un resfriáu n'adultos.
Anque los resfriaos comunes son estacionales, con más casos pel hibiernu, nun hai pruebes científiques de qu'una esposición curtia al fríu amonte la susceptibilidá a la infección, lo cual implica que la variación por estaciones vien dada por un cambéu nel comportamientu, como por casu el fechu de pasar mayor tiempu n'espacios zarraos, en contactu cercanu colos demás.
Un estudiu demostró que la esposición al fríu fai qu'apaezan síntomes del resfriáu nun 10% de les persones asina espuestes, y que los suxetos qu'esperimenten esti efectu reporten con más frecuencia l'apaición de resfriaos polo xeneral qu'aquellos non afectaos por esposición al fríu.
Con al respective de la causa de los síntomes, les investigaciones nel Centru del Resfriáu Común de la Universidá de Cardiff conducieron a un estudiu pa "probar les hipótesis de qu'un enfriamientu agudu de los pies causa l'empiezu de los síntomes del resfriáu común". L'estudiu evidenció que los suxetos teníen más síntomes de resfriáu al cabu de 5 díes, probablemente porque la constricción de los vasos sanguíneos de los furos nasales pueden llevar a amenorgar la capacidá inmunolóxica nel tracto respiratoriu superior. 
Per otru llau, sábese qu'en dómines ivernices el movimientu rítmicu aceleráu de los cilios nasales mengua en presencia del fríu de la seronda-iviernu, lo que daría más tiempu por que los virus y les bacteries pasen al traviés del mocu y llogren infectar célules corporales.
Sumir a que les aves migratories, importantes vectores de los virus dende l'otru hemisferiu, dexen un cercu de virus nel aire, favoreciendo l'apaición d'epidemies.
El resfriáu común ye una infección viral del tracto respiratoriu superior. En total más de 200 tipos virales serológicamente distintos causen resfriaos. El virus más frecuentemente implicáu ye un rinovirus (30-50%), un tipu de picornavirus con 99 serotipos conocíos. Otros virus implicaos inclúin: los coronavirus (10-15%), virus influenza (5-15%), los virus parainfluenza humanu, y los virus sincitial respiratoriu, adenovirus, enterovirus, y metapneumovirus. 
Los rinovirus constitúin la principal causa del resfriáu común. La temperatura óptima pa la replicación del rinovirus ye 33-35 °C. Los Rinovirus nun retrucar de manera eficiente a la temperatura corporal. Ello puede esplicar por qué los Rinovirus retruquen tan bien nes fueses nasales y l'árbol traqueobronquial superior, pero non tan bien nel tracto respiratoriu inferior. El periodu d'incubación ye d'aprosimao 2-4 díes. La viremia con Rinovirus ye bien infrecuente.
Los coronavirus son los virus más particularmente implicaos nos resfriaos d'adultos. Del total de más de 30 coronavirus identificaos, 3 o 4 son los que causen infecciones en seres humanos, pero son difíciles de cultivar nel llaboratoriu, de manera que'l so significáu sigue siendo pocu entendíu. Los Coronavirus que causen el resfriáu común son de los tipos 229Y y OC43; dacuando pueden producir neumonía en persones d'edá avanzada, neonatos y pacientes inmunocomprometidos.
Los virus de la gripe tamién pueden causar resfriaos leves. La infección por virus de influenza produzse dempués de la tresferencia de les secreciones respiratories d'una persona infectada a una persona inmunológicamente susceptible. Si'l virus nun ye neutralizáu polos anticuerpos secretores, invade les célules del tracto respiratoriu. Una vegada dientro de les célules del güéspede, produzse una disfunción y dexeneración celular, xuntu cola replicación viral y la lliberación de la proxenie viral. A diferencia del gripe, el virus influenza causa refriáu común cuando nun apaecen síntomes sistémicos resultancia de mediadores d'inflamación nel organismu. El periodu d'incubación varia dende 18 hasta 72 hores.
Los adenovirus son virus d'ADN, aisllaos per primer vegada nos años 1950 en cultivos de célules adenoides (d'ende'l nome), causen un 5% de los casos de resfriáu común. Los adenovirus son una causa frecuente d'infección asintomática del tracto respiratoriu.
Causáu por numberosos virus (principalmente rhinovirus, coronavirus y tamién ciertos echovirus y coxsackievirus) qu'infecten l'aparatu respiratoriu superior. Describiéronse dellos cientos de virus causantes del resfriáu común. La variedá d'axentes causantes fai bien ineficaz cualquier tipu de vacunación. Tresmitir de persona a persona al traviés de pequeñes gotes de cuspia que se expelen al tusir, falar o mientres les tusíes. Les gotes son esneldaes directamente o, más frecuentemente, tresmitir de mano en mano por aciu apertones de mano o oxetos como los picaportes, y depués introdúcense nos conductos nasales cuando la mano toca la ñariz, la boca o los güeyos.
El virus entra nes célules de les parés de la ñariz y el gargüelu, y multiplícase rápido dientro d'elles. Los síntomes empiecen 1 o 2 díes dempués de la infección. Son la resultancia de los mecanismos de defensa del cuerpu: tusíes, pinga de la ñariz y tos pa expeler al invasor, y la inflamación p'atraer y activar a les célules inmunitarias. El virus aprovechar de les tusíes y la tos pa infectar a la siguiente persona enantes de ser esaniciáu pol sistema inmunitario del cuerpu. Un enfermu ye más infeiciosu dientro de los trés primeros díes de la enfermedá.
Tres un resfriáu común, l'enfermu desenvuelve inmunidá al virus particular que lu afectó. Sicasí, debíu al gran númberu de virus del resfriáu distintos qu'hai, esta inmunidá ye llindada y una persona puede infectase fácilmente por otru virus del resfriáu y empezar el procesu de nuevu.
Les bacteries que de normal tán presentes nes víes respiratories pueden aprovechase de la debilidá del sistema inmunitario mientres un resfriáu común y producir una coinfección. La infección del oyíu mediu (nos neños) y la sinusitis bacteriana son coinfecciones comunes.
La meyor manera d'evitar un resfriáu ye evitar el contactu cercanu colos enfermos actuales, llavase meticulosa y regularmente les manos y evitar tocase la cara. Los xabones antibacterianos nun tienen efectu sobre'l virus del resfriáu -ye la mesma acción mecánica de llavase les manos la qu'esanicia les partícules víriques. Encamiéntense xel con alcohol pa manos como métodu efectivu p'amenorgar la concentración de los virus infeiciosos nes manos. Sicasí, al igual que al llavase les manos, los xeles con alcohol nun apurren nenguna protección residual contra otra infección. 
En dellos países como Xapón les persones refriaes asítiense mázcares de ciruxanu como cortesía escontra los demás. En países de fala hispana, hai persones que al tusir cúbrense la boca y ñariz col so xerséi, camiseta, bufanda o pañuelu, pa captar les micropartículas emitíes.
Por cuenta de la gran variedá de virus causantes del resfriáu común, la vacunación ye invidable.
Nun esiste cura pal resfriáu común, esto ye, nun hai tratamientu que combata directamente al virus. Namá'l sistema inmunolóxicu del organismu puede destruyir con efectividá al invasor. Un resfriáu puede tar compuestu por dellos millones de partícules virales, y de normal en pocos díes l'organismu empieza a producir en masa un anticuerpu más fayadizu que pueda torgar que'l virus infecte más célules, amás de glóbulo blancos que destrúin el virus por aciu la fagocitosis y a les célules infectaes pa torgar más replicaciones del virus.
Pa delles persones, los resfriaos son inconveniencies relativamente leves, y pueden siguir coles sos actividaes cotidianes con una incomodidad tolerable. Tienen de sopesase esta incomodidad y el preciu y los posibles efectos secundarios de los remedios.
Los tratamientos comunes inclúin: analxésicos como'l acedu acetilsalicílicu, el acetaminofén o paracetamol, amás de versiones alcontraes pal gargüelu (recetadas de cutiu en forma de pastillas), descongestionantes nasales qu'amenorguen la inflamación de les víes nasales, constriñendo los vasos sanguíneos locales, supresores de la tos (que funcionen como un narcóticu, suprimiendo'l reflexu cerebral de la tos o esleiendo la mucosidad de los pulmones), y antihistamínicos de primera xeneración, como la bromfeniramina, la clorfeniramina y la clemastina (qu'amenorguen la segregación de mucosa na glándula correspondiente y combaten asina la pinga y la conxestión nasal, anque tamién provoquen somnolencia como efectu secundariu). Los antihistamínicos de segunda xeneración nun tienen efectos útiles sobre'l resfriáu.Fixéronse investigaciones sobre l'acción coadyuvante n'enfermedaes respiratories de les soluciones electrolizadas de superoxidación con pH neutru, pol so ampliu espectru contra bacteries, virus y hongos presentes nes fueses nasales, teniendo ésitu al menguar el procesu inflamatorio y ameyorar los síntomes de conxestión.
Los antibióticos son ineficaces contra'l resfriáu común y tamién contra cualesquier otra infección viral. Son útiles pa tratar cualquier infección bacteriana secundaria, pero'l tratamientu con antibióticos primero que se desenvuelvan estes coinfecciones ye contraproducente, yá que puede xenerar una resistencia a la melecina.
Nun hai qu'escaecer que toos les melecines son pal aliviu sintomáticu y nun torgar l'espardimientu de la infección a aquellos que nos arrodien y hai que pensar na cantidá de persones que vamos infectar si siguimos col nuesu ritmu diariu y poro, sería recomendable que les persones refriaes usaren mázcares quirúrxiques. Namá dempués de reaccionar el nuesu cuerpu, xenerar defenses contra la infección y esaniciar los síntomes de forma natural dexamos de ser portadores de la infección.
Comunidá d'Estaos Independientes
La Comunidá d'Estaos Independientes (en rusu: Содружество Независимых Государств, tr.: Sodrúzhestvo Nezavísimyj Gosudárstv) (CEI) ye una organización supranacional compuesta por 10 de les 15 exrepúblicas soviétiques, cola esceición de los 3 estaos bálticos: Estonia, Letonia y Lituania, qu'anguaño son miembros de la Unión Europea; Turkmenistán, qu'abandonó la organización el 26 d'agostu de 2005 pa convertise en miembru asociáu; y Xeorxa, que se retiró'l 18 d'agostu de 2009. Mongolia participa en delles estructures de la CEI como miembru observador. Magar ser un estáu fundador, Ucrania "de iure" nun ye miembru de la CEI yá que nun ratificó l'estatutu de la organización, anque ye un participante "de facto".
La so creación robló la disolución de la Unión Soviética y, según Vladímir Putin, el so propósitu foi'l dexar un "divorciu civilizáu" ente les repúbliques que conformaben la XRSS. Dende la creación de la CEI robláronse numberosos alcuerdos alrodiu de cooperación económica, defensa y relaciones internacionales y seguridá colectiva ente les sos Estaos-miembru. Del senu d'esta comunidá surdió l'alianza políticu-militar llamada Organización del Tratáu de la Seguridá Colectiva.
Yá en 1991 la disolución de la Unión Soviética yera daqué inevitable, a pesar de que los referendos habíos na mayoría de les sos repúbliques amosaben un claru sofitu a caltener la constitucionalidá y institucionalidad de la XRSS. El 8 d'avientu, los líderes de Rusia, Bielorrusia y Ucrania axuntar na reserva natural de Belavézhskaya Pushcha, 50 kilómetros al norte de la ciudá de Brest, en Bielorrusia, onde roblaron el Tratáu de Belavezha. Naz asina la idea de la Comunidá d'Estaos Independientes (CEI), coles mesmes qu'anuncien que la nueva confederación va tar abierta a toles repúbliques soviétiques, según a toes aquelles que compartan los mesmos oxetivos. 
L'entós , Mijaíl Gorbachov, describió la xunta como daqué "illegal y peligrosu" y "un golpe constitucional a la nación". Pero puestu foi claro que pocu o nada había por faer. El 21 d'avientu, los líderes de 11 de les 15 ex repúbliques soviétiques axuntar en Alma-Arreya, en Kazakstán, y roblaron el tratáu. D'esta manera, la CEI quedaba ratificada y la XRSS oficialmente disuelta.
El 25 d'avientu de 1991 Gorbachov arrenunciu a la presidencia d'un país que yá nun esistía. Los trés Estaos bálticos (Estonia, Letonia y Lituania) nun roblaron el tratáu, de la mesma manera que Xeorxa: los cuatro países argumentaben que fueren por fuerza incorporaos a la XRSS.
Los once Estaos orixinales fueron Armenia, Azerbaixán, Bielorrusia, Kazakstán, Kirguistán, Moldavia, Rusia, Tayikistán, Turkmenistán, Uzbequistán y Ucrania. En avientu de 1993, finalmente, Xeorxa xunir a la CEI tres una guerra civil na que tropes ruses intervinieron a favor del gobiernu de Eduard Shevardnadze, cercanu a Moscú. El 26 d'agostu de 2005 Turkmenistán abandonó l'organismu pa convertise en miembru asociáu. En agostu de 2008 Xeorxa anuncia la so retirada total de la CEI tres la Guerra d'Osetia del Sur, y dexa de ser miembru formal del órganu en agostu de 2009.
Les oficines centrales de la CEI atópense alcontraes en Minsk, la capital de Bielorrusia. El cargu de "Presidente de la CEI" ye conocíu como "Secretariu Executivu". Hasta la fecha, la mayoría de los sos líderes fueron rusos o bielorrusos. Anguaño la organización ta liderada pol antiguu Ministru del Interior rusu, Vladímir Rushailo.
Dende'l puntu de vista históricu, la CEI puede ser vista como la organización sucesora de la XRSS. Sicasí, ye de resaltar que la CEI nun ye un Estáu en sí, y ye comparable a la Unión Europea, pol so calter supranacional, primero que a la XRSS, que yera un Estáu federal pero, resumides cuentes, un Estáu. 
La CEI tien al so cargu la coordinación de comerciu, finances, lleis y seguridá de los Estaos miembros. Pocos d'estos poderes exercer nun ámbitu supranacional, y ye criticada (interior y exteriormente) como una organización simbólica. Pa camudar esto, la prioridá más importante de la organización ye l'establecimientu d'una zona franca na so órbita y l'unión económica de los sos miembros.
Mientres los Xuegos Olímpicos de 1992 (d'iviernu en Albertville, Francia, y de branu en Barcelona, España) la CEI participó sol nome del Equipu Unificáu, compuestu na so mayoría por deportistes de 11 repúbliques soviétiques, por primer y única vegada. N'otros eventos deportivos del mesmu añu (tales como la "Copa Europea de Fútbol") la CEI vuelve participar. Dende 1993, cada Estáu miembru compitió so la so propia bandera nacional.
Los miembros de la CEI pueden interactuar y coordinar les sos acciones al traviés de les siguientes instituciones:
L'Asamblea Interparlamentaria tien les sos sesiones en San Petersburgu dos veces al añu, y ta compuestu por delegaciones parlamentaries de cada unu de los sos Estaos miembros. L'Asamblea Interparlamentaria cuenta con comisiones permanentes: Asuntos llegales, Economía y finances, Política social y Derechos humanos, Ecoloxía y Recursos naturales.
En 1992 alcordóse constituyir un Tribunal d'Arbitraxe, con see en Minsk, y un Conseyu Económicu Consultivu con see en Kiev.
Ente 2003 y 2005, líderes de tres países de la CEI fueron depuestos nuna serie de "Revoluciones de colores": Eduard Shevardnadze en Xeorxa, Leonid Kuchma en Ucrania, y Askar Akayev en Kirguistán. Los nuevos gobiernos tomaron un xiru claramente pro-occidental, tratando d'alloñar de la influencia de Moscú y averase tantu a la Unión Europea como a Estaos Xuníos. 
Pocos d'estos incidentes llograron resolvese de forma harmoniosa para Rusia, yá que namái Kirguistán, tres una revuelta popular asocedida ente 2009 y 2013, volvió a la esfera d'influencia rusa, cola ayuda de la fuerza militar y l'intelixencia de la potencia rexonal; colo que pudo retornar a les anteriores condiciones, y retomar les sos relaciones billaterales en forma ordenada.
Nel casu ucranianu, la persecución política a Yulia Timoshenko y al so movimientu políticu costó-yos graves crítiques internacionales, aparte la so postura indecisa sobre si xuntar a la UE o a la CEI lleváron-y a nun formalizar y/o afondar les sos relaciones tantu col conxuntu de la CEI como na redolada internacional, y sobremanera, coles antigües repúbliques soviétiques fuertemente amestaes a Rusia.
El país que tuvo más radicalmente opuestu a la CEI foi Xeorxa, tres la resultancia del conflictu nel añu 2008, tres el que-y amosó una actitú griespa a la Federación Rusa, yá que nel conflictu, les naciones autoproclamadas de Osetia del Sur y Abjasia seríen reconocíes por Rusia, lo que lu restó bastantes porciones de tierra. Aparte, Xeorxa robló numberosos alcuerdos con Estaos Xuníos, y aparentemente cursa un alcuerdu pa la so almisión a la OTAN, pero los nacionalistes xeorxanos amosáronse reticentes a tala escurre, y aparte, abogóse pola normalización de les relaciones con Rusia, ante les deficientes resultancies macroeconómiques.
Otru país que s'alloña del Kremlin ye Moldavia, que se ta averando más a la Unión Europea y alloñando de la CEI, pol so fuerte vinculación a Rumanía, y el persistente conflictu en Transnistria. Esta última república nun actúa como suxetu de derechu internacional, y nun ye reconocida salvu poles tamién autoproclamadas Osetia del Sur y Abjasia.
En bioloxía, el sexu ye'l conxuntu de les peculiaridaes que caractericen los individuos d'una especie estremándolos en masculinos y femeninos, y faen posible una reproducción que se caracteriza por una diversificación xenética. La reproducción sexual implica la combinación de célules especializaes llamaes gametos pa formar fíos qu'herieden el material xenético, y por tantu los traces y naturaleza de dambos padres. Los gametos pueden ser idénticos en forma y función (isogametos), pero en dellos casos evolucionaron escontra una asimetría de tal manera qu'hai dos tipos de gametos específicos por sexu (heterogametos): los gametos masculíns son pequeños, móviles, y optimizaos pal tresporte de la so información xenética a cierta distancia; ente que los gametos femeníns son grandes, non móviles y contienen los nutrientes necesarios pal desenvolvimientu tempranu del organismu nuevu.
El sexu d'un organismu definir polos gametos que produz: los del sexu masculín producen gametos masculinos (espermatozoides) ente que los de sexu femeníns producen gametos femeninos (óvulos), los organismos individuales que producen tantu gametos masculinos como gametos femeninos denominar hermafrodites. Na especie humana hai dellos casos que son "similares" al hermafroditismo, pero'l términu más correctu pa referise a una persona con estes condiciones ye intersexual. Con frecuencia, les diferencies físiques acomuñar col sexu del organismu; esti dimorfismu sexual puede reflexar les presiones reproductives distintes de cada sexu.
El términu «sexu» deriva del llatín "sexus", por 
Considérase que la reproducción sexual apaeció per primer vegada alredor de fai , evolucionaron dientro d'ancestros de eucariotes unicelulares. La razón de la evolución inicial de sexu, (y les razones) poles que sobrevivió hasta'l presente, son inda materia d'alderique. Dalgunes de les teoríes plausibles inclúin: que'l sexu crea la variación de la descendencia, el sexu ayuda a la espardimientu de característiques ventaxoses, y que'l sexu ayuda a la eliminación de los traces desfavorables; procesu qu'asocede por aciu la selección sexual.
La reproducción sexual ye un procesu específicu de les eucariotes, organismos que les sos célules contienen un núcleu y mitocondries. Amás de los animales, les plantes y los hongos, otros eucariotes (por casu, el parásitu de la malaria) tamién participen na reproducción sexual. Delles bacteries utilicen la conxugación, que ye una tresferencia de material xenético ente les célules, y anque nun ye lo mesmo que la reproducción sexual, traduzse tamién nel amiestu de les traces xenétiques.
Lo que se considera la definición de la reproducción sexual ye la diferencia ente los gametos y la naturaleza binaria de la fertilización. La multiplicidá de tipos de gametos dientro d'una especie entá se consideren una forma de reproducción sexual. Sicasí, célules terceres que nun son gametos conocer nos animales multicelulares.
Ente que la evolución del sexu en sí remóntase a la etapa de célula eucariota, l'orixe de la determinación del sexu cromosómico ye más nuevu. El sistema ZW pa la determinación del sexu ye compartíu poles aves, dalgunos pexes y dalgunos crustáceos. La mayoría de los mamíferos, y tamién dellos insectos ("Drosophila") y plantes ("Ginkgo") utilicen la determinación XY. La determinación X0 alcuéntrase en ciertos insectos.
Los cromosomes ZW y XY nun contienen xenes similares, y comparando los pollos y los humanos, el cromosoma Z asemeyar al cromosoma 9 del autosoma humanu, en llugar de X o Y, suxuriendo que la determinación del sexu ZW y XY nun comparten el so orixe, sinón que los cromosomes sexuales derivar de los cromosomes autosómicos del antepasáu común d'aves y mamíferos. Sicasí nun documentu de 2004 que compara'l cromosoma Z del pollu col cromosomes X del ornitorrincu, suxúrese que los dos sistemes tán rellacionaos.
La reproducción sexual ye un procesu onde los organismos formen la descendencia, que combina les característiques xenétiques de dambos padres. El material xenético, arrexuntáu nos cromosomes, ye tresmitíu d'una xeneración a la siguiente nesti procesu. Cada célula de la descendencia tien 2n cromosomes, de los cualos la metá (n) vienen de la madre y l'otra metá del padre (n). Los organismos con un númberu de cromosomes doble (2n) denominar "diploides". Los gametos xenerar nun procesu denomináu meiosis, nel cual les célules madre estrémense produciendo célules haploides con namái un xuegu de cromosomes (n). La meiosis implica tamién una etapa inicial de entrecruzamiento cromosómico, en que los cromosomes intercambien una parte de la so información xenética. El cruzamientu y la fertilización (la recombinación de los conxuntos de cromosomes pa faer una nueva célula diploide) dan como resultáu'l nuevu organismu que contién un material xenético que vien de una selección aleatoria del material xenético de los padres. 
En munchos organismos la etapa haploide amenorgóse a namái la producción de gametos especializaos en recombinarse y formar un nuevu organismu diploide, n'otros, los gametos son capaces d'esperimentar la división celular pa producir organismos multicelulares haploides. Sía que non, los gametos pueden ser externamente similares, sobremanera nel tamañu (isogamia), o puede haber evolucionáu una asimetría de tal manera que los gametos son distintos en tamañu y otros aspeutos (heterogamia). Por convención, el gametu más grande (llamáu óvulu) considérase femenín, ente que'l más pequeñu (llamáu espermatozoide) se considerada masculín. Un individuu que produz gametos grandes ye de sexu femenino, y el que produz pequeños gametos ye de sexu masculino. Al individuu que produz los dos tipos de gametos denominar hermafrodita; en dellos casos, como les plantes, los hermafroditas son capaces d'autu-fertilizase y producir descendencia ensin la intervención d'un segundu organismu. Sicasí tamién ye frecuente que los organismos hermafrodites crucien ente sí los gametos
La mayoría de los animales reprodúcense sexualmente, y son organismos diploides, cola etapa haploide amenorgada a los gametos unicelulares. Los gametos d'animales tienen formes masculines y femenines, los espermatozoides y los óvulos. Estos gametos combinar pa formar embriones que se desenvuelven nun nuevu organismu.
El gametu masculín, l'espermatozoide (producíu nun testículu), ye una pequeña célula que contién un solu flaxelu llargu que lo propulsa. Los espermatozoides son célules bien pequeñes, qu'escarecen de munchos componentes celulares que seríen necesarios pal desenvolvimientu embrionariu. Tán especializaos na motilidad, la busca d'un óvulu pa dempués fundise con él nel procesu llamáu fecundación.
Los gametos femeninos son los óvulos (producíu nos ovarios), grandes célules inmóviles que contienen los nutrientes y los componentes celulares necesarios pal desenvolvimientu del embrión. Los óvulos acomúñense de cutiu con otres célules que sofiten el desenvolvimientu del embrión, formando un güevu. Nos mamíferos, l'embrión fertilizáu desenvuélvese dientro del individuu con sexu femenino, que reciben nutrición directamente de la so madre.
Los animales suelen ser móviles y busquen una pareya del sexu opuesto pal apareamiento. Los animales que viven na agua pueden apariase con fertilización esterna, onde los óvulos y los espermatozoides llibérense y combínense na agua circundante. La mayoría de los animales que viven fora de l'agua, tienen de tresferir la espelma del machu a la fema pa llograr la fertilización interna.
Na mayoría de les aves, tantu la escreción como la reproducción realízase al traviés d'una sola abertura posterior, llamáu cloaca, machos y femes páxaru faen contactu na cloaca pa la tresferencia d'espelma, un procesu llamáu "besu cloacal". En munchos animales terrestres, los machos usen órganos sexuales especializaos p'ayudar al tresporte de los espermatozoides, al órganu sexual masculín llámase-y órganu copulador. Nos seres humanos y otros mamíferos esti órganu masculín denominar pene, y enfusa nel tracto reproductivu femenín (llamada natura) pa llograr la inseminación, nun procesu conocíu como coitu. El pene contién un tubu al traviés del cual viaxa'l semen (un líquidu que contién espelmes). Nes femes de los mamíferos la natura conectar col úteru, órganu que sofita directamente'l desenvolvimientu del embrión fertilizáu nel so interior (xestación).
Por cuenta de la so movilidá, el comportamientu sexual animal puede implicar relaciones sexuales coercitivas. La inseminación traumática, por casu, ye utilizada por delles especies d'insectos pa inseminar a les femes al traviés d'una ferida en rexón abdominal - un procesu perxudicial pa la salú de la fema.
Como los animales, les plantes desenvolvieron gametos masculinos y femeninos especializaos pa la reproducción. Na mayoría de les plantes conocíes, los gametos masculinos tán conteníos dientro de sacos duros, formando'l polen. Los gametos femeninos de les plantes atópense dientro de óvulos, una vegada fecundáu pol polen estes formen granes de tala forma que, como los güevos, contienen los nutrientes necesarios pal desenvolvimientu de la planta embrionaria.
Munches plantes tienen flores siendo, estes los órganos sexuales de les plantes. Les flores son xeneralmente hermafrodites, producen tantu los gametos masculinos como los femeninos. La parte femenina, nel centru d'una flor, son los carpelos, unu o más d'ellos pueden ser combinaos pa formar un solu pistilu. Dientro de los carpelus hai óvulos que se desenvuelven en granes dempués de la fecundación. La parte masculina de la flor son los estames: estos órganos filamentosos llongures asitiar ente'l pistilu y los pétalos, produciendo asina'l polen nes puntes. Cuando aterriza un granu de polen na parte cimera d'un carpelu, los texíos de les plantes reaccionen pa tresportar el granu hasta'l carpelu y xunise con un óvulu, formando granes.
Nos pinos y n'otres coníferes los órganos sexuales son los conos de coníferes y tienen formes masculina y femenina. Los conos femeninos más comunes suelen ser más duraderos, conteniendo los óvulos dientro d'ellos. Los conos masculinos son más pequeños y producen polen que ye tresportáu pol vientu y puede d'esta forma llegar a los conos femeninos. Al igual que coles flores, les granes fórmense dientro del conu fema dempués de la polinización.
Por cuenta de que les plantes son inmóviles, estes dependen de los métodos pasivos pal tresporte de granos de polen a otres plantes. Munches plantes, incluyendo coníferes y camperes, producen polen llixeru que ye lleváu pol vientu a les plantes vecines. Otres plantes tienen polen más pesáu'l cual ye pegañosu y ta especializáu nel tresporte que faen dalgunos insectos, colibríes y esperteyos. Les plantes atraen a estos animales col néctar de les flores que contienen, y éstos tresporten el polen cuando se mueven a otres flores, que tamién contienen los órganos reproductores femeninos, lo que resulta na polinización.
La mayoría de los hongos reprodúcense sexualmente, y tienen una etapa haploide y otra diploide nel so ciclu biolóxicu. Estos hongos son típicamente isogámicos: los hongos haploides crecen en contactu ente sigo, pa dempués fundir les sos célules. En dalgunos d'estos casos, la fusión ye asimétrica, y hai una célula que namái dona'l núcleu (non acompañáu pol material celular) y por esti fechu puede asemeyase a una célula "masculina".
Dellos hongos, como la lleldu de panadería, tienen tipos sexuales que s'asemeyen a la dualidá de los roles masculinos y femeninos. Por casu, lleldos col mesmu tipu sexual nun se van fundir ente sigo pa formar célules diploides, sinón solamente con lleldos que lleven l'otru tipu sexual.
Dalgunos hongos producen cogordes como parte de la so reproducción sexual. Nes cogordes formen célules diploides que depués s'estremen en espores haploides que van poder ser esvalixaes pa formar un nuevu individuu por aciu mitosis.
El sistema sexual más básicu ye aquel nel que tolos organismos son hermafrodites, producen los gametos masculín y femenín -este ye'l casu de dellos animales (cascoxos, por casu) y la mayoría de les plantes con flores. En munchos casos, sicasí, la especialización sexual evolucionó de tal manera qu'unos organismos namái producen gametos masculinos y otros namái femeninos. La causa biolóxica por que un organismu desenvuelva unu o otru tipu de los dos sexos llámase determinación sexual.
Na mayoría de les especies con especialización sexual, los organismos son bien de sexu masculín (namá producen gametos masculinos) o de sexu femenín (namá producen gametos femeninos). Hai esceiciones comunes, por casu, nel vierme redondu "C. elegans" los dos sexos son hermafrodites y masculinos (un sistema llamáu androdioecia).
Dacuando'l desenvolvimientu d'un organismu ye entemediu ente machos y femes, una condición llamada intersexualidad. En dellos casos los individuos intersexuales llámase-yos "hermafrodita", pero, a diferencia de los hermafroditas biolóxicos, les persones intersexuales son casos pocu comunes y xeneralmente nun son fértiles, tantu nos aspeutos masculinos y femeninos.
Nel casu de los seres humanos, hasta la quinta selmana de xestación, el sexu anatómico del fetu ye indetermináu. Ye entós cuando intervienen dos grupos de xenes, que la so espresión va faer que'l sexu del individuu seya más o menos próximu al que ta determináu polos sos cromosomes sexuales. Estos xenes van aguiyar el desenvolvimientu de los órganos xenitales masculinos o femeninos, o de dambos nel casu de ciertes persones intersexuales.
Nel sistema XY pa la determinación del sexu, el sexu d'un organismu ta determináu pol xenoma qu'herieda. La determinación del sexu xenético polo xeneral depende d'asimétrica heredada polos cromosomes sexuales los cualos guarden les característiques xenétiques qu'inflúin nel desenvuelvo; el sexu puede ser determinada pola presencia d'un cromosoma sexual o pola cantidá d'estos nun organismu. La determinación xenética del sexu, dase yá que ta determinada pola clasificación de los cromosomes, polo xeneral la descendencia masculino y femenino resulta nuna proporción de 1:1.
Los seres humanos y otros mamíferos tienen un sistema XY pa la determinación del sexu: el cromosoma Y contién los factores responsables p'activar/determinar el desenvolvimientu d'un individuu masculín. El sexu por defectu, n'ausencia d'un cromosoma Y, ye'l femenín. Poro, los mamíferos XX son femes y XY son machos. La determinación del sexu XY atopar n'otros organismos, incluyendo la mosca de la fruta y delles plantes. En dellos casos, inclusive na mosca de la fruta, ye'l númberu de cromosomes X el que determina'l sexu en llugar de la presencia d'un cromosoma Y (ver más embaxo).
Nes aves, que tienen un sistema ZW pa la determinación del sexu, asocede tou lo contrario: el cromosoma W contién a los factores responsables pal desenvolvimientu de les femes, y el desenvolvimientu por defectu ye'l sexu masculino Nesti casu, los individuos ZZ son machos y ZW son femes. La mayoría de les caparines y polillas tamién tienen un sistema ZW pa la determinación del sexu. En dambos sistemes pa la determinación del sexu yá seya XY o ZW, el cromosoma sexual que ye l'encargáu de llevar los factores esenciales p'activar el desenvolvimientu d'un individuu con un sexu n'específicu ye de cutiu muncho más pequeñu, llevando pocu más de los xenes necesarios p'activar el desenvolvimientu d'este.
Munchos insectos utilicen un sistema de determinación sexual basáu nel númberu de cromosomes sexuales. A esti métodu denominar «sistema X0 pa la determinación del sexu», el 0 indica l'ausencia de los cromosomes sexuales. Tolos demás cromosomes nestos organismos son diploides, pero los organismos pueden heredar unu o dos cromosomes X. Nos grillos de campu, por casu, los insectos con un solu cromosoma X desenvolver en machos, ente que con dos X desenvolver en femes. Nel nematodo "C. elegans", la mayoría de los viermes son autógamas hermafroditas XX, pero n'ocasiones les anomalíes nel heriedu cromosómica regularmente da llugar a individuos con un solu cromosoma X—estos individuos X0 son machos fértiles (y la metá de les sos descendencia son machos).
Otros insectos, incluyendo abeyes y formigues, utilicen un sistema haplodiploidía pa la determinación sexual. Nesti casu los individuos diploides son xeneralmente femes, y los individuos haploides (que se desenvuelven a partir de güevos ensin fecundar) son machos. Esti sistema de determinación sexual resulta nun enclín altu nel índiz de masculinidad, por cuenta de que'l sexu de la descendencia ye determináu pola fertilización en llugar de la variedá de los cromosomes mientres la meiosis.
Pa munches especies el sexu nun ta determináu poles traces heredaos, sinón por factores ambientales qu'esperimenten nel desenvolvimientu o más tarde na so vida. Munchos reptiles dependen del : la temperatura esperimentada n'embriones mientres el so desenvolvimientu determina'l sexu del organismu. En delles tortúas, por casu, los machos producir a temperatures d'incubación más baxes que nes femes, estes diferencies de temperatures son tan crítiques qu'un cambéu de 1-2 °C pueden faer la diferencia.
Munchos pexes camuden de sexu a lo llargo de la so vida, un fenómenu llamáu hermafroditismo secuencial. Nos pexes payasu, los pexes más pequeños son machos, y el pexe más grande y dominante nun grupu convertir en fema. En munchos lábridos asocede tou lo contrario, la mayoría de los pexes son primeramente femes y conviértense en machos cuando algamen un ciertu tamañu. Les hermafroditas secuenciales pueden producir dos tipos de gametos nel cursu de la so vida, pero nun momentu dáu estos son o machos o femes.
En dalgunos felechos el sexu por defectu ye'l hermafrodito, pero los felechos que crecen nel suelu que fueron primeramente hermafrodites son influyíos poles hormones residuales pa desenvolvese en machos.
Munchos animales tienen diferencies ente'l sexu masculino y el femenín en tamañu y n'apariencia, un fenómenu conocíu como dimorfismu sexual. Los dimorfismos sexuales son de cutiu acomuñaos cola selección sexual – la competencia ente individuos d'un sexu p'apariase col sexu opuesto. Los estiles de venáu machu, por casu, utilizar nel combate ente los machos pa ganar la posibilidá pa reproducise cola venado fema. En munchos casos, el machu d'una especie ye de mayor tamañu; nos mamíferos les especies con un gran dimorfismu sexual tienden a tener sistemes de apareamiento polígamos— probablemente por cuenta de la selección pa poder competir meyor con otros machos.
Otros animales, incluyendo la mayoría de los insectos y los pexes, les femes tienen un mayor tamañu. Esto pue tar acomuñáu col costo de la producción d'óvulos, lo que rique más nutrientes que la producción d'espermatozoides— les femes más grandes son capaces de producir más güevos. N'ocasiones, esti dimorfismu ye estremu, y los machos vense obligaos a vivir como parásitos dependientes de la fema.
N'aves, los machos suelen tener un aspeutu más coloríu y pueden tener característiques (como la llarga cola del pavu real machu) que paecen poner al organismu en situación de desventaxa (por casu, el colores brillosos d'un páxaru facer más visibles a'l depredadores). Una esplicación propuesta pa esto ye'l principiu de handicap. Esta hipótesis diz que, al demostrar el machu que puede sobrevivir a tales dificultaes, este demuestra'l so aptitú xenética ante les femes—les traces van beneficiar a les sos fíes, asina estes nun van ser agravaes coles desventaxes.
Odontoloxía
La odontoloxía o estomatoloxía ye una de les ciencies de la salú que s'encarga del diagnósticu, tratamientu y prevención de les enfermedaes del aparatu estomatognático, qu'inclúi los dientes, el periodonto, la articulación temporomandibular y el sistema neuromuscular. Y toes les estructures del cuévanu oral como la llingua, el cielu la boca, la mucosa oral, les glándules salivales y otres estructures anatómiques implicaes como los llabios, les amígdalas, y la orofaringe.
El términu "estomatoloxía" deriva del griegu στόμα ("estoma"), que n'español significa "boca" o "cuévanu oral". El términu "odontólogu" tamién deriva del griegu "odont(o)" (ὀδο-ύς/-ντος), que n'español significa "diente", y "dentista" provién del llatín "dents, dentis", que n'español significa "diente". Asina, podemos definir al odontólogu o dentista como médicu de la cuévanu oral o aparatu estomatognático. El aparatu estomatognático constituyir los llabios, la llingua, los dientes, el periodonto, el cielu la boca, la mucosa oral, el pisu de la boca, les glándules salivales, les amígdalas y la orofaringe. Cuidao que la boca ta asitiada ente'l pescuezu, el esplacnocráneo y el craniu, el odontólogu o dentista tien de tener amplies conocencies de medicina: anatomía humana, anatomía patolóxica, histoloxía, fisioloxía, patoloxía, microbioloxía, farmacoloxía y prácticamente toles árees de la conocencia médica rellacionaes con estes rexones. El títulu de médicu estomatólogu pue ser un términu pal especialista qu'atiende toles enfermedaes rellacionaes col cuévanu oral. Una enfermedá bucal puede afectar tamién el pescuezu y la cara, ya inclusive el craniu puramente dichu.
Embriológicamente defínese "estomodeo" como primordio de boca nel fetu.
Les enfermedaes aquexaron a la humanidá dende los sos mesmos entamos, cuantimás l'agudu y lancinante dolor dentario producíu por una caries fonda o un absceso periapical. Técniques curatibles y rehabilitadoras fueron practicaes por munchos médicu a lo llargo de la hestoria. El rexistru más antiguu qu'esiste sobre una práctica primitiva exipcia de la Odontoloxía data de fai 5.000 años (3.000 años enantes de nuesa yera). Hessie-Re ye consideráu'l primera dentista conocíu de la hestoria. Una inscripción exipcia en madera amuesa a Hessie-Re como xefe de médicos de la corte. Tiempu dempués esti oficiu foi asumida polos barberos quien amás de los servicios de cortes de pelo, asumíen les estracciones dentales de los veceros aquexaos de dolor. Entós que empezaron a exercer los flebotonianos y ciruxanos dentistes en distinta partes del mundu, como parte de les autorizaciones daes poles autoridaes españoles de la dómina. El doctor francés Pierre Fauchard (1678-1761) ye consideráu'l padre de la Odontoloxía, polos sos novedosos apurras a la dentistería, particularmente pola profesionalización de la práctica dental y la publicación en 1728 de la so colosal obra "-y chirugien dentiste; ou, traité des dents” (el ciruxanu dentista; o tratáu sobre los dientes), testu posible de mercar en versión facsímil en París güei día. Pierre Fauchard foi dentista personal de Luis XIV; en París alcuéntrase'l so muséu. El médicu valencianu Bernardino Landete Aragó foi, a principios del sieglu XX, pioneru de la estomatoloxía española y ceador de la ciruxía oral o maxilofacial n'España.
Aristóteles nació l'añu 384 A.C. en Estagira (Macedonia) y morrió el 322 A.C. Foi discípulu de Platón y maestru d'Alejandro Magno. Ye reconocíu como unu de los filósofos más importantes con una de les más granibles y multidisciplinarias obres de la hestoria. N'Odontoloxía, por citar un exemplu, escribió sobre untaces y procedimientos d'esterilización usando un alambre caliente pa tratar les enfermedaes de los dientes y de los texíos orales. Tamién sobre la estracción dental y l'usu d'alambres pa estabilizar quebres maxilares y amestar dientes perdíos.
El campu d'acción del odontólogu o estomatólogu nun toma namái l'estudiu y tratamientu de los dientes, pos entiende amás tola cuévanu oral, según los maxilares, músculos, piel, vasos y nervios que dan conformanza a esti cuévanu y que tán conectaos con tol organismu. Pola so estensión anatómica, la "odontoloxía" rellacionar con otres especialidaes médiques como Otorrinolaringoloxía, Oftalmoloxía y Neuroloxía y per l'área de conocencia con Cardioloxía, Neumoloxía, inclusive con Xinecoloxía y Obstetricia.
La odontoloxía toma árees d'amplies conocencies y tien establecíes, poro, delles especialidaes: rehabilitación oral o prostodoncia o prótesis dental, periodoncia o periodontoloxía, endodoncia, odontopediatría, ortodoncia, odontogeriatría, ciruxía maxilofacial o ciruxía oral, y na odontoloxía tamién esisten disciplines como la salú pública estomatolóxica, la implantoloxía oral, la odontoloxía estética o cosmética, la odontoloxía preventiva, la odontoloxía neurofocal, la xestión odontolóxica, la auditoría odontolóxica, la odontoloxía forense, la carioloxía, la patoloxía bucal, la odontoloxía del ñácaru y prenatal, la investigación de materiales dentales, la radioloxía oral, la ortopedia facial, la gnatoloxía, la prótesis maxilofacial, la odontologia ocupacional, la odontologia deportiva y la orto-odontopediatria, ente otres.
Ye la especialidá odontolóxica que se dedica a la reposición d'unidaes dentales perdíes per mediu de la instalación de implante dental de titaniu remplazados nos maxilares, a manera de raigaños de dientes (dientro del güesu) y que depués pueden portar corones dentales artificiales nuna parte diseñada pa ello y cercana a la parte d'oclusión dental.
Esiste amás cola cuenta d'evitar transgredir el texíu de los dientes vecinos a la fienda de perda de los dientes naturales, pos otra especialidá (la prostodoncia o prótesis fixa) facer pa sofitar la reposición de los dientes a manera de ponte fixa n'unu o más puntos, foliando los dientes axacentes, valiéndose de la relativa fortaleza de los raigaños d'estos.
Dedícase tamién a la investigación de nuevos materiales biocompatibles qu'aseguren un meyor desempeñu y al empar menor probabilidá de refuga per parte del organismu güéspede escontra los implantes.
El "tendón d'Aquiles" de la implantoloxía, representar la área cervical, onde l'epiteliu nun se xune verdaderamente al implante y dexa una "puerta abierta" a la posible entrada de microorganismos y los sos toxines. Amás la biomecanica de los implantes nun se desenvolvió inda de forma satisfactoria tocantes a la tresmisión de les fuerces de cizallamiento escontra'l güesu.
L'Odontólogu Forense nun amenorga les sos funciones al auxiliu na impartición de xusticia, al estudiu de cadabres o establecer parámetros d'identificación de persones, sinón que tamién tien actuación naquellos casos en que s'arreyó l'aparatu buco-dento-maxilar como arma inclusive cuando se convierte n'oxetu de mancadures, o bien, ser sometíos a tratamientos desaparentes qu'alterien dende la función fisiolóxica, hasta la estética, entá en casos graves onde s'atopen perdes importantes de texíos.
Ye la cara del diente o "dientes" que dan pa escontra fora, escontra l'antepar. Polo tanto la cara vestibular de los incisivos centrales superiores sería la que vemos cuando daquién sonri.
Ye aquella cara del diente que mira escontra l'interior, escontra la llingua. Esti términu utilizar pa la arcada inferior. Ye la cara posterior de los dientes inferiores.
Correspuende a aquella cara del diente que mira escontra'l cielu la boca. Ésti términu utilizar pa la arcada cimera.
Correspuende a la superficie de corte d'incisivos y caninos.
Ye lo mesmo que incisal pero esti términu utilizar pa los premolares y molares. Ye la superficie masticatoria del diente cola que s'esmagayen los alimentos
la so principal función esmagayar alimentos.
Ye aquella qu'estrema la hemiarcada esquierda de la derecha y allúgase xusto ente los dos dientes caltriantes centrales superiores o inferiores.
Ye aquella dirección o cara del diente qu'apunta a la "llinia media", escontra'l centru, o a una llinia imaxinaria qu'estrema al ser humanu pola metá en dos cachos simétricos. Teniendo en cuenta esto la cara mesial del incisivu central superior derechu contacta cola cara mesial del incisivu central superior esquierdu. Tou aquello que tenga dirección mesial va tener dirección al diente que tien más anterior a él mesmu. Ye fácil alcordase yá que puede aprendese una riegla nemotécnica como que mesial=mediu refiriéndose a la llinia media.
Ye la cara del diente que s'alloñar de la llinia media. Los términos mesial y distal defínense dientro del conceutu médicu de la posición anatómica.
Interproximal ye l'espaciu qu'hai ente dos dientes, tamién llamáu "espaciu interproximal".
Una caries va escontra proximal cuando va escontra la unión del diente allegante.
Tamién va a proximal na cara distal de los terceros molares.
Ye aquella dirección que se dirixe escontra'l pescuezu del diente. Por casu, si hai una caries asitiada nel raigañu d'un incisivu inferior y diríxese escontra cervical el so percorríu va ser escontra riba y si tenemos una caries que ta na corona camino de cervical nel mesmu diente'l so camín va ser escontra baxo...
Ye la dirección que se toma pa llegar al "ápiz", el ápiz ye la punta del raigañu.
Ye la dirección que se toma pa llegar a la corona dental. Ye la parte del diente que toma dende'l so pescuezu dentario hasta'l so cantu incisal o cara oclusal.
Referímonos a un diente antagonista d'otru pa señalar el mesmu diente pero na otra arcada, de forma que'l diente antagonista, nuna boca ideal, del primer molar permanente va ser el primer molar inferior permanente, del mesmu llau.
Nun ye un términu anatómicu. N'odontoloxía, "oclusión" sirve pa denominar lo que comúnmente se conoz como "la taragañada"; esto ye, la oclusión ye'l engranaje producíu al contactar los dientes de l'arcada inferior colos de l'arcada cimera. Considérase "máxima intercuspidación" aquella posición na que los dientes de l'arcada inferior y los de l'arcada cimera tienen el máximu contactu posible. Por que la oclusión seya estable y nun produza daños al periodonto nin tampoco a les estructures de l'articulación témporomandibular. Cuando esta "máxima intercuspidación" coincide con "relación céntrica" llograríase "oclusión céntrica".
Una arcada o arcu dental ye'l grupu de dientes nel quexal o nel maxilar. Vamos Tener arcada cimera, pal maxilar superior, y arcada inferior, nel quexal. El términu "hemiarcada" fai referencia a la metá esquierda o derecha de cada arcada.
El sector anterior ye'l grupu de dientes qu'entiende los incisivos y caninos. 
Ye'l grupu de dientes qu'entienden los premolares y molares.
Ye un documentu que recueye la descripción completa, ordenada y precisa de la relación ente'l profesional y el paciente. Ye un documentu confidencial. El profesional tien de faer un rexistru ordenáu, secuencial y permanente de tolos fenómenos clínicos del paciente. El conxuntu ordenáu de métodos y procedimientos de los que se val el clínicu pa reparar los síntomes denominar propedéutica, y el conxuntu de síntomes, fechos suxetivos, signos y fechos oxetivos estudiar cola semioloxía.
filiación: correspuende al nome, apellíos y demás datos personales.
Les mancadures de la mucosa oral, son signos clínicos evidenciables polos profesionales odontólogos. La especialidá odontolóxica que s'ocupa de los texíos blandos denominar Estomatoloxía o Medicina Oral.
Llurdiu: ye un cambéu de coloración de la mucosa bucal que nun fai relieve. Pueden ser blanques (Ej una leucoplasia por hiperqueratosis), Coloraes (Ej un angioma por hiperplasia vascular, un eritema por vasodilatación, una Candidasis Crónica por atrofia epitelial, y una púrpura por extravasacion), melanicas (nevos melanocíticos y tatuaxes), etc.
Son pocu frecuentes, clasificaes en:
Angüeña, vesicula y pustula
pústula: contién aguadía.
visícules: son pequeñes, 1-2 milímetros de diámetru.
angüeñes: son más grandes, más de 2 milímetros de diámetru.
L'espaciu que se rellena de líquidu porque les célules de los estratos nun se xunieron dan llugar a una "llaguna": hai "subepiteliales", dixebren la capa basal, y "intraepiteliales" dixebren les célules epiteliales.
Según la cronoloxía podemos clasificar a les mancadures:
La evolución normal sueli ser:
Na boca produzse un exudado de fibrina, dempués del sangráu, que cubre la ferida de color blancu, al ver esto vamos falar de úlcera, va estremar de la erosión por que esta va tar arroxada o eritomatosa, de color coloráu.
Antes de rompese la güexa hai datos que nos informen del so nivel:
Según:
Solamente va vese con microscopiu:
Son aquelles alteraciones que la so esencia lesional ye'l cambéu de color na mucosa. Según l'orixe de los pigmentos:
Variaciones non patolóxiques:
Frecuencia del 93%, hai una llixera crecedera mucoso dacuando llineal, ye difusu edematoso y llechientu. Nun precisa tratamientu, d'etioloxía desconocida y ye sobreelevado.
Enfermedá autosómica dominante, afecta a les mucoses oral, vaxinal y faríngea. faise más intensu na pubertá. El cuadru clínicu presenta más afectación na mucosa yugal con mancadures blanques más o menos grandes, parcheadas, rugosas, granulares, hiperplásicas y asintomáticas. Histológicamente reparar espongiosis y acantosis y hiperqueratosis. Nun precisa tratamientu.
Enfermedá autosómica dominante, en mucosa yugal, blanca d'aspeutu xelatinosu, reparar la conxuntiva bulbar hiperémica, a nivel histolóxicu podemos reparar disqueratosis, acantosis y vascularización del estratu espinosu. Nun hai tresformamientu malinu.
Autosómica dominante, ver en piel como un exudado inflamatorio y mancadures papilomatosas, apréciase mal golor. En mucosa yugal y llabial hai mancadures queratósicas papulareso en empedrado. Histológicamente vamos poder reparar hiperqueratosis, acantosis y disqueratosis.
Ye la reacción protectora del epitelo ante una agresión traumática. Reparar en llabios, marxes lignaules y mucosa yugal, va haber hiperqueratosis. Diagnósticu con hestoria clínica y esploración. Tratamientu: esaniciar el trauma.
Son traumatismos per mordigañada, vese una llinia blanca nel planu oclusal, dacuando hiperplásica. Aspeutu desflecado y puede llegar a ulcerarse si'l traumatismu ye fuerte.
Por reacción al tabacu, frecuente en varones y fumadores de pipa y cigarros. Mancadura ablancazada nel cielu la boca, xeométrica y llixeramente sobrelevada. Puntiáu central acoloratáu, aspru a palpación y non doliosu. Histológicamente reparamos hiperqueratosis y sialodenitis, esto ye inflamación de les glándules salivales menores, tratamientu encamentáu esaniciar el causante, el tabacu.
Tamién se produz por clorhexidina, cáusticos, nitratu de plata y acedu triacloroacéticu.
Producida por esposición regular y enllargada al sol, hai una dexeneración tisular acelerada nel llabiu inferior. tenemos un llabiu atrófico, maciu, con fisuras en comisuras y na unión mucocutánea. Histológicamente vamos ver un epiteliu atrófico, paraqueratósico, con cambeos displásicos. Puede evolucionar a un carcinoma in situ
Enfermedá mucocutánea d'etioloxía desconocida, histoloxía característica y evolución crónica. Nun se cura, puede ameyorar o empiorar pero nun cura.
Tenemos los siguientes factores:
Clínica del "liquenes planu":
Mancadura que nun s'esprende al ralláu, forma parte del epiteliu, y que ta en crecedera. Ye epiteliu escamosu, polo tanto podrán vese les salíes de los conductos de les glándules salivales una y bones nun van tomar el color por que nun son d'epiteliu escamosu. 
Ye blanca por que ye un engrosamiento epitelial con hiperproducción de queratina. Ye una mancadura delimitada y acomuñada a factores que lu provoquen, sobremanera el tabacu, dexando'l consumu puede llegar a unviar. 
Tamién puede apaecer en zones non queratinizadas, suelu bucal, llingua, polo cual encamiéntase faer siempres biopsia, ye complexu saber si una mancadura ye cáncer o leucoplasia a güeyu.
Tien una mayor prevalencia en varones ente 40-70 años. La etioloxía ta acomuñada al tabacu, etioloxía idiopática, alcohol, factores irritativos o virus.
Histológicamente presenta hiperqueratosis, acantosis, papilomatosis, podrá atopase "displasia epitelial" que ye'l pasu entemediu ente la normalidá y la malinidá, son cambéu entemedios pero entá non malinos, aumenten les probabilidaes de malignizar.
Formes clíniques:
El manexu clínicu tien 3 fases:
Discapacidá
La discapacidá ye aquella condición so la cual ciertes persones presenten dalgún defectu físicu, mental, intelectual o sensorial qu'al llargu plazu afecten la forma d'interactuar y participar dafechu na sociedá. 
La Convención Internacional sobre los Derechos de les Persones con Discapacidá, aprobada pola ONU en 2006, define de manera xenérica a quien tien una o más discapacidaes como persona con discapacidá. En ciertos ámbitos, términos como "discapacitaos", "ciegos", "sordos", etc, entá siendo correchamente emplegaos, pueden ser consideraos despreciatibles o peyorativos, yá que pa delles persones dichos términos «etiqueten» a quien carez la discapacidá, lo cual interpreten como una forma de discriminación. Nesos casos, pa evitar conflictos de tipu semánticu, ye preferible usar les formes «persones con discapacidá», «persones sordes», «persones con movilidá amenorgada» y otros pol estilu, pero siempres anteponiendo «persones» como un prefixu, con cuenta de faer énfasis nes sos derechos humanos y el so derechu a ser trataos con igualdá.
La discapacidá ye una realidá humana percibida de manera distinta en distintos periodos históricos y civilizaciones. La visión que se-y dio a lo llargo del sieglu XX taba rellacionada con una condición considerada deteriorada respectu del estándar xeneral d'un individuu o del so grupu. El términu, d'usu frecuente, referir al funcionamientu individual ya inclúi discapacidá física, discapacidá sensorial, discapacidá cognitiva, discapacidá intelectual, enfermedá mental y dellos tipos de enfermedá crónica.
Sicasí, la discapacidá como conceutu surde a partir del sieglu XX cuando empiecen a instituyise los principios de rehabilitación médica, empobinada a atender les remortines que dexó la primer guerra mundial na población, sicasí, ye dempués de la segunda guerra mundial qu'apaez el conceutu de discapacidá, una y bones los soldaos munches vegaes nun podíen recuperar la so vida previa a la guerra y riquíen una considerancia especial per parte del so gobiernu, estos eventos revelen que les primeres persones consideraes "con discapacidá" -nesi entós llamaos discapacitaos- fueron veteranos de guerra, magar enantes yá esistíen persones con discapacidá, estes nun yeren reconocíes como tales, sinón que se-yos daben otres denominaciones. 
La evolución de la sociedá foi ameyorando dende los años 1980 y desenvolviéronse modelos sociales de discapacidá qu'añeden nueves apreciaciones al términu. Por casu, estremar ente una persona con discapacidá (en cuanto tien una habilidá menguada siendo oxetivamente menor que la de la media) y una persona con capacidaes distintes de les normales y que -anque nun representa nenguna ventaya o inconveniente- de cutiu ye consideráu un problema por cuenta de la actitú de la sociedá o'l fechu de que los estándares tán basaos en característiques medies.
Estos cambeos d'actitú fixeron posible cambeos na comprensión de determinaes característiques físiques qu'antes yeren consideraes como discapacidaes. Na década de los años 1960, por casu, les persones maniegues yeren vistes como persones con una anomalía, siendo obligaes a escribir cola mano derecha, ya inclusive dacuando hasta se-yos castigaba si nun lu faíen. Nos años 1980 acéptase esta cualidá como una característica física. Si determinaes ferramientes, como tisories o sacacorchos creyer pa persones diestres, una persona maniega va percibir a sigo mesma como una persona con discapacidá, cuidao que ye incapaz de realizar ciertes acciones y precisa ayuda d'otres persones, perdiendo la so autonomía.
Na sociedá actual esiste un enclín a afaer la redolada y los espacios públicos a les necesidaes de les persones con discapacidá, con cuenta d'evitar la esclusión social, pos una discapacidá percíbese como tal, en cuantes que la persona ye incapaz d'interactuar por sigo mesma cola so propia redolada.
Los tipos de discapacidá pueden ser:
Dalgunes de les causes de la discapacidá pueden ser:
La "Clasificación Internacional del Funcionamientu, de la Discapacidá y de la Salú" (CIF) de la Organización Mundial de la Salú, estrema ente les funciones del cuerpu (fisiolóxicu o psicolóxicu, visión) y les estructures del cuerpu (pieces anatómiques, güeyu y estructures rellacionaes). La debilitación n'estructura o la función corporal defínese como participación de l'anomalía, del defectu, de la perda o d'otra esviación significativa de ciertos estándares xeneralmente aceptaos de la población, que pueden fluctuar nun ciertu plazu. L'actividá defínese como la execución d'una xera o d'una acción. El CIF numbera 9 amplios dominios del funcionamientu que pueden trate afectaos:
La introducción al CIF indica qu'una variedá de modelos conceptuales propúnxose pa entender y p'esplicar la discapacidá y el funcionamientu, qu'intenta integrar a ellos. Esisten dos modelos de ver la discapacidá en sí. El modelu social y el modelu médicu.
L'enfoque social de la discapacidá considera l'aplicación de la "discapacidá" principalmente como problema social creáu y básicamente como cuestión de la inclusión completa de los individuos en sociedá (la inclusión, como los derechos de la persona con discapacidá).
Nesti enfoque la discapacidá, ye una colección complexa de condiciones, munches de les cualos son creaes pol ambiente social, razón pola cual la xerencia del problema rique la acción social y ye responsabilidá colectiva de la sociedá faer los cambeos ambientales necesaries pa la participación completa de la persona con discapacidá en toles árees de la vida 
La mayor desigualdá dar na desinformación de la discapacidá que tien enfrente les persones ensin discapacidá y el nun saber cómo desendolcase cola persona discapacitada, llogrando un distanciamientu ensin querer. La sociedá tien d'esaniciar les barreres pa llograr la equidad d'oportunidaes ente persones con discapacidá y persones ensin discapacidá. Pa llograr esto, tenemos les tecnoloxíes de sofitu.
Nun contempla la discapacidá como un problema individual, sinón como daqué dáu poles llimitaciones que pueda tener una persona y les munches barreres que llevanta la sociedá. Esto ye lo que causa la desigualdá social con persones ensin discapacidá.
Nel aspeutu médicu ver a la discapacidá como una enfermedá, causando directamente un defectu, el trauma, o la otra condición de la salú que polo tanto rique l'asistencia médica sostenida apurrida so la forma de tratamientu individual polos profesionales.
"Ye un términu xenéricu qu'inclúi déficits, llimitaciones na actividá y restricciones na participación. Indica los aspeutos negativos de la interacción ente un individuu con una condición de salú y los sos factores contextuales"
La discapacidá ye un problema individual y significa que la persona ye minusválida. Ye "sanamientu empobináu", o l'axuste y el cambéu del comportamientu del individuu que conduciríen a "casi curen" o sanamientu eficaz. Nel enfoque médicu, l'asistencia médica vese como'l puntu principal, y nel nivel políticu, la respuesta principal ye la de la política de cambéu o Reforma de la salú. L'enfoque col cual la persona con discapacidá ye tomada pola sociedá ye bien importante.
L'Institutu Interamericano del Neñu de la Organización d'Estaos Americanos (OEA) publicó un trabayu en 2001, nel que plantega la evolución del conceutu de discapacidá dende'l sieglu XVII, según los siguientes modelos:
Esti modelu establez que los defectos formar nel individuu como designio divín desque esti yera concebíu y les persones que presentaben dalguna discapacidá yeren veneraos o segregaos, dependiendo de la visión de cada cultura. Tal modelu prevaleció hasta'l sieglu XVII.
Estender dende'l sieglu XVII hasta fines del sieglu XIX. Considerábase que les discapacidaes teníen orixe biomédico, de tal manera que yeren consideraos como una enfermedá que tenía de ser curada, sicasí, aquellos qu'a pesar de los tratamientos nun llograben una meyora yeren recluyíos n'asilos o manicomios.
Empieza a desenvolvese'l conceutu de desventaxa y a enfatizarse los factores ambientales. Nesti periodu enllántase la normalización na educación. Reconozse'l valor de la prevención pa esaniciar les barreres físicu y estructural. 
Anguaño esti modelu ye'l que prevalez y reconoz que tou individuu ensin importar la so discapacidá tien derechos humanos que tienen de ser respetaos. 
Discapacidá intelectual: Caracterizar por un amenorgamientu de les funciones mentales cimeres (intelixencia, llinguaxe, aprendizaxe, ente otros), lo mesmo que de les funciones motores. Esta discapacidá toma toa una serie d'enfermedaes y trestornos, dientro de los cualos alcuéntrase'l retrasu mental, el síndrome Down y el paralís cerebral.
Discapacidá psíquica: Les persones sufren alteraciones neurolóxiques y trestornos cerebrales.
Discapacidá sensorial: Entiende a les persones con defectos visuales, a los sordos y a quien presenten problemes na comunicación y el llinguaxe.
N'España, el procedimientu pa la reconocencia de la discapacidá regular por Real Decretu 1971/1999, de 24d'avientu (publicáu en BOE de 26 de xineru de 2000). Inclúi un baremu por "factores sociales", pero falta por desenvolver cuálos son los recursos específicos pal dichu colectivu de "Discapacitaos colos Factores Sociales". Esta visión acomuñar a un modelu médicu de la discapacidá.
Llei 51/2003, de 2 d'avientu, d'igualdá d'oportunidaes, non discriminación y accesibilidá universal de les persones con discapacidá (abreviadamente LIONDAU), tien por oxetu establecer midíes pa garantizar y faer efectivu'l derechu a la igualdá d'oportunidaes de les persones con discapacidá. A estos efectos, entender por igualdá d'oportunidaes l'ausencia de discriminación, directa o indirecta, que tenga la so causa nuna discapacidá, según l'adopción de midíes d'acción positiva empobinaes a evitar o compensar les desventaxes d'una persona con discapacidá pa participar dafechu na vida política, económica, cultural y social.
La Llei 26/2011, de 1 d'agostu, afai la normativa española a la Convención Internacional sobre los Derechos de les Persones con Discapacidá.La discapacidá ye aquella condición so la cual ciertes persones presenten dalgún defectu físicu, mental, intelectual o sensoriales qu'al llargu plazu afecten la forma d'interactuar y participar dafechu na sociedá. 1
La Convención Internacional sobre los Derechos de les Persones con Discapacidá,2 aprobada pola ONU en 2006, define de manera xenérica a quien tien una o más discapacidaes como persona con discapacidá. En ciertos ámbitos, términos como "discapacitaos", "ciegos", "sordos", etcétera, entá siendo correchamente emplegaos, pueden ser consideraos despreciatibles o peyorativos, yá que pa delles persones dichos términos "etiqueten" a quien carez la discapacidá, lo cual interpreten como una forma de discriminación. Nesos casos, pa evitar conflictos de tipu semánticu, ye preferible usar les formes persones con discapacidá, persones sordes, persones con movilidá amenorgada y otros pol estilu, pero siempres anteponiendo "persones" como un prefixu, con cuenta de faer énfasis nos sos derechos humanos y el so derechu a ser trataos como igual.
Acasu como un eufemismu, propúnxose un términu en ciertos espacios pa referise a les persones con discapacidá, el de muyeres y varones con diversidá funcional ("persones con capacidaes distintes" en México), con cuenta d'esaniciar la negatividad na definición del colectivu de persones con discapacidá y reforzar la so esencia de diversidá.3 Sicasí, ye un fechu que tenemos de destacar: una persona con discapacidá non necesariamente tien capacidaes distintes o superiores a les d'una persona que nun tener la condición; si acasu, desenvolvió habilidaes que-y dexen compensar la perda o amenorgamientu de dalguna función, pero que nun son privatives sos, cuidao que cualquier persona ensin discapacidaes tamién podría faelo.
L'accesibilidá ye'l grau nel que toles persones pueden utilizar un oxetu, visitar un llugar o aportar a un serviciu, independientemente de les sos capacidaes técniques, cognitives o físiques.
A nivel internacional, el World Wide Web Consortium (W3C) preparó unes Directrices sobre l'accesibilidá de los conteníos na web. La Convención sobre los derechos de les persones con discapacidá, qu'entró a valir el 3 de mayu de 2008, tamién sorraya qu'hai que garantizar a les persones con discapacidá la igualdá d'accesu a les TIC y va contribuyir a esaniciar les torgues que torguen l'accesu a la informaciónsobremanera por Internet. Les lleis y reglamentos nacionales pueden fomentar el cumplimientu de les normes d'accesibilidá.
Pa munches persones, les TIC, ente elles Internet, son anguaño indispensables pa la economía, la educación y la vida social. Por que les persones con discapacidá tengan iguales posibilidaes d'accesu a la información que los demás, los sitios web tienen de poder ser consultaos por toos.
Consiste na definición de productos y redolaes pa ser usaos por toles persones al máximu posible, ensin adaptaciones o necesidá d'un diseñu especializáu. Esti conceutu entiende una definición más amplia de lo que se conoz como accesibilidá pa persones con discapacidá. Toma que les redolaes, productos y servicios que s'ufierten y usamos na nuesa vida diaria, sumando l'accesu a les tecnoloxíes de la información y comunicación; tienen de tar disponibles pa toos n'igualdá de condiciones como parte esencial pa la fayadiza integración de los diversos grupos de la sociedá.
Esti conceutu busca que les redolaes dende'l so diseñu, incluyan unu o más de los siguientes principios:
Ye la posibilidá d'ingresu que tienen toles persones a servicios y árees físiques educatives (por aciu pisos, andadores, puertes y vanos) cuntando con toles facilidaes y llibertaes pa movese horizontal y verticalmente y permanecer nel llugar de forma segura; esta ruta va ser dende cualquier puntu d'accesu al inmueble incluyendo banquetes, estacionamientos y paraes de tresporte públicu y tendrá de tar concebida llibre de torgues y barreres y con característiques y dimensiones qu'eficiente l'accesibilidá de les persones con discapacidá. 
Los tipos y elementos consideraos nes circulaciones horizontales son:
Los tipos y elementos en circulaciones verticales clasificar en:
Les disposiciones xenerales pa locales y servicios en México consideren que l'accesu y circulación tendrán de ser llibres de torgues, dende la cai y les árees de estacionamiento de vehículos hasta les plantes baxes de toos y cada unu de los edificios de planteles escolares. 
Con tecnoloxía de sofitu fai referencia a l'ayuda técnica tantu n'accesibilidá como en movilidá. Exemplu d'ello ye'l cayáu blancu, l'andador, la siella de ruedes, perru d'asistencia perros d'asistencia, etc.
Llámase Tecnoloxía de Sofitu a tou tipu d'equipu, oxetu, sistema, productu, máquina, preséu, programa o serviciu que puede ser usáu pa suplir, aumentar, caltener, compensar o ameyorar les capacidaes funcionales de les persones con torga o discapacidá (motriz, sensorial o cognitiva). Tamién ye llamada tecnoloxía de “adaptación” o de “ayuda” pa la vida independiente, yá que-yos facilita a los individuos que les utilicen, llevar a cabo tarea qu'antes yeren incapaces de cumplir o teníen grandes dificultaes pa realizales.
L'usu de les tecnoloxíes como mediu p'amontar, caltener o ameyorar les capacidaes funcionales de los individuos ye una práctica común nel ámbitu de la intervención con persones con discapacidá (Alcantud y Sotu, 2003).
García Viso y Puig de la Bellacasa (1988) definen les ayudes técniques como instrumentos por que el individuu pueda compensar un defectu o discapacidá sustituyendo una función o potenciando los restos de les mesmes.
La naturaleza de les Tecnoloxíes de Sofitu o d'Ayuda, ye tan variada que se propunxeron, pa ello, distintes filosofíes de clasificación. Asina, por casu, Roca y otros (2004), proponen distintes clasificaciones atendiendo al so nivel tecnolóxicu.
A última hora, siguiendo a Ferrer (2004), tou ello fainos apostar por un conceutu de tecnoloxíes d'ayuda plural alvirtiendo que, más qu'un meru cúmulu d'ayudes técniques destinaes a compensar un amenorgamientu sensorial, hemos de centrar l'atención nuna visión de la tecnoloxía al serviciu de les persones cola cuenta de dexar de manera efectiva la equiparación d'oportunidaes.
Los distintos deportes afechos pa persones con discapacidá motriz desenvolver dende los años 1950, exemplu d'ello son los Xuegos Paralímpicos ente los que, por casu, l'atletismu, ye la disciplina que llogró afaer la mayor parte de la so modalidaes.
A partir de 2006 entámense competiciones de deportes estremos pa persones con discapacidaes físiques, incluyendo competiciones de "skateboarding", "wakeboarding", esguilada en roca, ciclismu de monte, surfing, moto-x y "kayaking".
El 13 d'avientu de 2006, les Naciones Xuníes alcordaron formalmente la Convención sobre los Derechos de les Persones con Discapacidá,
Este ye'l primer tratáu del sistema de derechos humanos del sieglu XXI, destináu a protexer y reforzar los derechos y l'igualdá d'oportunidaes de les cerca 650 millones de persones con discapacidá que s'envalora hai a nivel mundial. Nel establezse que tolos seres humanos tenemos derechos que tienen de ser respetaos, dalgunos de los derechos qu'enuncia son:
A la seguridá de la nuesa persona * 
A la reconocencia de nuesa persona ante la llei y la xusticia * 
A la llibertá d'espresión 
A un trabayu y a un salariu igualitariu * 
Al respetu de la nuesa privacidá * 
A contraer matrimoniu y fundar una familia
A un nivel fayadizu de protección social 
Los países firmantes de la convención tendrán d'adoptar nueves lleis nacionales, y quitar vieyes lleis, de cuenta que les persones con discapacidá, por casu, tengan los mesmos derechos a la educación, al empléu, y a la vida cultural.
En 1976, la ONU llanza'l so Añu Internacional pa les Persones con Discapacidá pa 1981, renombráu más palantre "Añu Internacional de les Persones con Discapacidá". En 1979 Frank Bowe foi'l representante de les persones con discapacidá.
La década de les Persones con Discapacidá de la ONU, ente 1983 y 1993, ufiertó un "Programa Mundial d'Acción Referíu a Persones con Discapacidá"; güei munchos países nomaron a representantes que son persones con discapacidá. Amás en 1984 la Unesco aceptó la llingua de señes pa la educación de neños y mozos sordos.
El Día Internacional de les Persones con Discapacidá celébrase'l 3 d'avientu de cada añu.
En México cuntamos amás cola Comisión Nacional de los Derechos Humanos (CNDH) que s'encarga de crear lleis que promuevan y protexan los nuesos derechos, busca esaniciar la discriminación, según pa la inclusión de les persones.
La Llei federal pa prevenir la discriminación busca terminar con toles formes de discriminación entendiendo por esta postrera, toa distinción o esclusión basada n'orixe étnicu, edá, sexu, discapacidá, condición socioeconómica, salú, creencies, etc. A partir d'ésta, creóse'l Conseyu Nacional pa Prevenir la Discriminación encargáu de formular polítiques y realizar acciones pa fomentar una cultura de respetu y non discriminación, otramiente, ésti conseyu encargar d'atender les quexes sobre conductes discriminatories, apurriendo asesoría al afectáu pa faer valir los sos derechos y llevando a cabu les acciones xurídiques correspondientes pa una solución del problema.
Partenón
El Partenón (lliteralmente «la residencia de les nueves», esto ye, equí «la residencia de Atenea Partenos») ye unu de los principales templos dóricos que se caltienen, construyíu ente los años 447 y 432 e.C. na Acrópolis d'Atenes. Les sos dimensiones averaes son: 69,5 metros de llargu, por 30,9 d'anchu; les columnes tienen 10,4 metros d'altor. Ta dedicáu a la diosa griega Atenea, a la que los atenienses consideraben la so protectora.
La construcción del monumentu, realizada casi puramente en mármol blancu procedente del monte Pentélico, foi empecipiada por Pericles como agradecimientu de la ciudá a los dioses pola so victoria contra los perses, y desenvolvióse ente los años 447 y 432 e.C. Los arquiteutos encargaos de la obra fueron Ictino y Calícrates y tuvieron, na mayoría de los casos, so les ordes del arquiteutu y gran escultor ateniense Fidias, autor de la decoración escultórica y de la gran estatua crisoelefantina de Atenea Partenos que taba asitiada como pieza central del templu (midía doce metros d'altor y pa la so ellaboración precisáronse 1.200 kilogramos d'oru).
El Partenón caltuvo'l so calter relixosu a lo llargo del tiempu como ilesia bizantina, como ilesia llatina y como mezquita musulmana. Pero en 1687, los turcos utilizaron el Partenon imprudentemente como depósitu de pólvora mientres el sitio pola República de Venecia de l'Atenes dependiente del imperiu otomanu. Les tropes venecianes taben sol mandu del almirante Francesco Morosini. Una de los cañonazos venecianos cayó nel Partenón y causó una enorme esplosión que destruyó gran parte de la edificación, caltenida en bones condiciones hasta esi entós. Hai lleendes que suxuren que Morosini tenía información de qu'el Partenón convirtiérase nun polvorín.
El posterior procesu de deterioru y erosión siguió pero nun terminó ende, sinón que los daños siguieron a principios del sieglu XIX, cuando l'embaxador británicu en Constantinopla, Thomas Bruce Elgin, decidió quitar la mayor parte de la decoración escultórica que quedaba del monumentu (frisos, métopes, frontones) y treslladala a Inglaterra pa vendela al Muséu Británicu, onde inda s'esibe, siendo una de les colecciones más significatives del muséu na actualidá. La fachada occidental del Partenón ta caltenida relativamente intacta.
El diseñu del Partenón tuvo condicionáu primeramente p'allugar la imaxe d'oru y marfil de Atenea Parthenos, esculpida por Fidias. La colosal estatua de doce metros d'altor precisaba d'una inmensa cella de más de 18 metros d'anchor, estremada en tres naves por aciu una doble columnata conformada por dos ordes superpuestos d'estilu dóricu. La nave central midía diez metros d'anchor. Dientro de la cella del llau este, la columnata disponer en forma de "O" y taba compuesta por nueve columnes con un entepañu ente caúna d'elles, nos llaos llargos de la "O". Tres columnes con dos entepaños formaben el llau curtiu. 
Na zona oeste, al fondu del interior de la columnata de cuatro columnes, esistía'l basamento de la estatua, pal cultu a Atenea Parthenos con un ampliu estanque, poco fondu, que producía un efectu de rellumu por aciu l'agua frente a ésta. Dambes cellas taben cerraes per puertes de bronce.
La cella del este taba dedicada a Atenea Polías (protectora de la ciudá), y la cella del oeste taba dedicada a Atenea Párthenos, "la virxe", polo cual tol edificiu acabó siendo conocíu como'l Partenón.
Esta construcción ye unu de los exemplos más claros del saber en xeometría per parte de los matemáticos y arquiteutos griegos. Ye octástilo y períptero –que tien columnes en tol so perímetru–, ocho nos dos fachaes más curties y 17 nes llaterales. Consta d'una doble cella con pronaos y opistodomo, pero con próstilo de seis columnes.
Los arquiteutos consiguieron que l'efectu visual qu'amosara'l Partenón nun dexara apreciar la antiestética deformación que se percibe al asitiase nes proximidaes de los grandes monumentos. Llograron llograr l'efectu visual más estéticu con certeres alteraciones na so construcción: columnes con éntasis, un pocu curvadas escontra'l centru, non equidistantes, y daqué más grueses nes esquines; frontón llevemente narquiáu y estilóbato llixeramente convexu.
La decoración escultórica del Partenón ye una combinación única de les metopes (esculpíes en alturrelieve estendiéndose polos cuatro llaos esternos del templu), los tímpanos (rellenando los espacios triangulares de cada frontón) y un frisu (esculpíu en baxorrelieve tomando'l perímetru esterior de la cella). Nellos representen delles escenes de la Mitoloxía griega. Amás, les diverses partes del templu taben pintaes de colores vivos. El Partenón ye, ensin dulda, el máximu esponente del orde dóricu, como puede apreciase nel diseñu del frisu o les sos columnes.
Les metopes de cada fachada representaben distintes escenes: la gigantomaquia nel llau esti, la amazonomaquia nel oeste, la centauromaquia nel sur, y escenes de la guerra de Troya nel norte. Cada tímpanu del templu tenía una escena mitolóxica: al este, sobre la entrada principal del edificiu, la nacencia de Atenea, y al oeste, la llucha ente Atenea y Poseidón pol patrociniu de la ciudá d'Atenes. Nel interior, el frisu amosaba la representación de la procesión de les Panateneas, el festival relixosu más importante d'Atenes. La escena desenvolver a lo llargo de los cuatro llaos del edificiu ya inclúi figures de dioses, besties y de unos trescientos sesenta seres humanos.
Muerte
La muerte ye un efectu terminal que resulta de la estinción del procesu homeostáticu nun ser vivu; esto ye, el términu de la vida. Puede producise por causes "naturales" (vieyera, enfermedá, consecuencia de la cadena trófica, albuertu bonal, desastre natural) o "inducíes" (suicidiu, homicidiu, eutanasia, albuertu inducíu, accidente, desastre medioambiental). 
El procesu de fallecimientu, magar ta totalmente definíu en delles de les sos fases dende un puntu de vista neurofisiológico, bioquímicu y médicu, entá nun ye del tou entendíu nel so conxuntu dende'l puntu de vista termodinámicu y neurolóxicu, y esisten discrepancies científiques al respeutu.
La muerte puede definise como un eventu resultante de la incapacidá orgánica de sostener la homeostasis. Dada la degradación del acedu desoxirribonucleico (ADN) conteníu nos núcleos celulares, el retruque de les célules faise cada vegada más costosa.
Nel sieglu XX la muerte definíase como'l cese de l'actividá cardiaca (ausencia de pulsu), ausencia de reflexos y de la respiración visible. Sicasí, con base nestes evidencies insuficientes munches persones fueron soterraes tando n'estáu de vida latente o afectaes por periodos de catalepsia.
Darréu, gracies a les meyores tecnolóxiques y a la meyor conocencia de l'actividá del celebru, la muerte pasó a definise como l'ausencia d'actividá bioeléctrica en parte del celebru, verificable con un electroencefalograma. Más tarde entá esta evidencia demostró ser insuficiente, al demostrase que'l fenómenu d'ausencia d'actividá bioeléctrica en dellos casos bien escepcionales podía ser reversible, como nel casu de los afogaos y daos per finaos n'agües en cantu del puntu de conxelación.
Históricamente los intentos por definir el momentu precisu de la muerte fueron problemáticos. D'antiguo definíase la muerte como'l momentu en que cesen los llatíos del corazón y la respiración, pero'l desenvolvimientu de la ciencia dexó establecer que realmente la muerte ye un procesu, que nun determináu momentu, tórnase irreversible. Anguaño, cuando ye precisa una definición del momentu de la muerte, considérase qu'esti correspuende al momentu en que se produz la irreversibilidad d'esti procesu. Esisten en medicina protocolo clínicos que dexen establecer con certidume'l momentu de la muerte, esto ye, que se cumplió una condición abondo y necesario pa la irreversibilidad del procesu de muerte.
Forma irreversible de la perdida de conciencia que se caracteriza por una desapaición completa de la función cerebral, con caltenimientu de la contracción cardiaca. Gracies a la meyora tecnolóxica de la medicina, güei ye posible caltener una actividá cardiaca y ventiladora artificial en cuidos intensivos, nuna persona que'l so corazón dexó de llatir y nun ye capaz d'alendar por sigo mesmu, polo cual esto demuestra que nun ye tar muertu. El protocolu utilizáu pal diagnósticu de la muerte nesti casu ye distintu y tien de ser aplicáu por especialistes en ciencies neurolóxiques, falándose entós de "muerte cerebral" o "muerte encefálica". Nel pasáu, dalgunos consideraben que yera abondu col cese d'actividá eléctrica na corteza cerebral (lo qu'implica'l fin de la consciencia) pa determinar la muerte encefálica, esto ye, el cese definitivu de la conciencia equivaldría a tar muertu, pero güei considérase, en casi tol mundu, difunta a una persona (entá si permanez con actividá cardiaca y ventiladora gracies al soporte artificial nuna unidá de cuidos intensivos), tres el cese irreversible de l'actividá vital de tol celebru incluyíu'l tallo cerebral (estructura más baxa del encéfalu encargada de la gran mayoría de les funciones vitales), comprobada por aciu protocolos clínicos neurolóxicos bien definíos y soportada por pruebes especializaes.
Nestos casos, la determinación de la muerte puede ser dificultosa. Un electroencefalograma, que ye la prueba más utilizada pa determinar l'actividá eléctrica cerebral, puede nun detectar delles señales eléctriques cerebrales bien débiles o pueden apaecer nél señales producíes fora del celebru y ser interpretaes equivocadamente como cerebrales. Por cuenta de esto, desenvolviéronse otres pruebes más confiables y específiques pa evaluar la vitalidá cerebral como la Tomografía por Emisión de Fotón Únicu (SPECT cerebral), la Panangiografía cerebral y l'Ultrasoníu transcraneal.
La muerte súbita o muerte instantánea, sobrevien de manera abrupta cola invalidación instantánea d'unu o más órganos esenciales pal sustentu de la vida, un fulminante arrame cerebral, un síncope cardiacu agudu, o per mediu d'un socesu violentu abrupto (onda espansiva d'una esplosión) o accidente con muncha enerxía desenvuelto.
Ye'l fin de la vida, opuestu al nacencia. L'eventu de la muerte ye la culminación de la vida d'un organismu vivu. Sinónimos de muerte son occiso (muertu violentamente), óbito, fallecimientu, decesu y fallecimientu.
Suelse dicir qu'una de les característiques clave de la muerte ye que ye definitiva, y n'efectu, los científicos nun fueron capaces hasta agora de guardar la recomposición del procesu homeostáticu dende un puntu termodinámicamente recuperable.
El tipu de muerte más importante pal ser humanu ye ensin dulda la muerte humana, sobremanera la muerte de seres queríos. Conocer con certidume l'intre d'una muerte sirve, ente otres coses, p'asegurar qu'el testamentu del difuntu va ser namái aplicáu tres la so muerte y, polo xeneral, conocer cuándo se debe actuar so les condiciones establecíes ante una persona difunta.
Esiste la muerte psicolóxica, onde la persona ye consciente que va morrer. Nesti sentíu, la persona ye capaz de percibilo. Esta muerte psicolóxica causa con frecuencia ansiedá y depresión nes persones. La muerte psicolóxica aceptada dexa que la persona pueda afaese, colos recursos que-y queden, a la so redolada.
Delles persones, en momentos determinaos de la so vida, esperimenten el sentimientu autodestructivo de terminar la so esistencia. L'actu pa consiguilo ye lo que llamamos suicidiu.
Lo contrario ye'l deséu de vivir, que non contraría al instintu de supervivencia, una y bones esti impúlsanos a tornar la muerte. Por casu, suicides que salten al vaciu intenten garrase a daqué pa nun morrer, eso ye l'instintu de supervivencia (o caltenimientu).
El mieu a la muerte deber a dos fechos qu'asoceden dientro del nuesu inconsciente. De primeres, la muerte nunca ye posible con al respective de nós mesmos; esto ye, la causa de la muerte ye esterna, nesti sentíu, atribúyese-y un calter malinu; la muerte ye mala y alcuéntrase nel ambiente non en nós mesmos. Siguiendo esto, pal nuesu inconsciente ye inconcebible morrer por dalguna causa natural o vieyera. De segundes, la persona nun ye capaz d'estremar ente un deséu y la realización d'esti (un fechu); esto xustifica la muerte sobre la base de la culpa onde'l deséu y la realidá xeneren un conflictu. Asina, la persona considérase responsable de la muerte del otru nel sentíu de que'l deséu de matalo y el fechu de la muerte xenera culpabilidá. Coles mesmes, el procesu del dolor siempres lleva consigo daqué de roxura. Nesti sentíu, depositar na persona muerta dos sentimientos estremaos: l'amor que se tien y tuvo por esta a lo llargo de la so vida, y l'odiu xeneráu pola sensación d'abandonu que xenera la perda d'esti ser queríu. El mieu a la muerte surde como una negación escontra la esistencia d'esta.
La concepción de la muerte como fin o como tránsitu, la so creencia nuna vida dempués de la muerte, nel Xuiciu Final, actúen como condicionantes pa l'actuación de los individuos nun sentíu o otru. La idea de inmortalidá y la creencia nel Más allá apaecen d'una forma o otra en prácticamente toles sociedaes y momentos históricos. Usualmente dexar al arbitrio de los individuos, nel marcu de los conceutos daos pola so sociedá, la decisión de creer o nun creer y en qué creer esactamente. La esperanza de vida na redolada social determina la presencia na vida de los individuos de la muerte, y la so relación con ella. La so presencia nel arte ye constante, siendo unu de los elementos dramáticos a los que más se recurre tantu nel teatru, como nel cine o en noveles y relatos.
La segunda entruga en surdir de la muerte humana y seique la más interesante ye: ¿qué asocede a los seres humanos tres la muerte? Realmente, lo que se preguntar ye qué asocede coles facultaes mentales de la persona que finó. Unos creen que se caltienen gracies al espíritu qu'empuxaba a la so mente, alzando'l so estáu de conciencia a realidaes entá mayores, otros creen na migración del alma d'un ser humanu tres la so muerte a un planu físicamente inalcanzable.
La relixón cristiana considera la muerte como'l fin de la permanencia física del ser humanu nel so estáu carnal, l'espíritu abandona'l cuerpu físicu que se deteriora y que ye incapaz de sostenese so les lleis d'esti universu finito, y darréu vuelve a Dios (Eclesiastés 12:7). L'alma, dependiendo de si conoció y reconoció a Xesucristo como'l so Dios y salvador (Romanos 10:9) dir a un llugar de reposu a la espera de la segunda venida de Xesucristo (1 Tesalonicenses 4:16) nesi llugar de reposu la so relación col Ser Supremu sería directa (el Paraísu), y l'otru, el de los espíritos encarcelaos quien nun reconocieron a Jesús como'l so Señor y Salvador tendrán de presentase nel Xuiciu Final. Esti llugar ye llamáu l'Infiernu. El Paraísu ye un mundu dinámicu onde se realiza una interacción cola obra de Dios y coles persones na tierra por aciu ministeriu d'ánxeles. Según esta relixón la obra de Dios resumir nes siguientes frases:
""Esta ye la mio Obra y la mio Gloria, llevar a cabu la inmortalidá y la vida eterna del home""
Según la relixón cristiana de la Ilesia de Xesucristo de los Santos de los Últimos Díes (mormona), l'espíritu qu'abandona'l cuerpu ye asemeyáu n'apariencia al que dexa n'estáu carnal, pero na so forma más nueva. Les conocencies adquiríes, l'apariencia física caltiénense pero nun estáu de perfección intanxible pa esti mundu y más puru.
Pa los Testigos de Jehová, la gran mayoría de los muertos atopar nun estáu d'inconsciencia absolutu y qu'inclusive, nin el Rei David xubió a los cielos (Eclesiastés 9:5,6,10; Fechos 2:34). Creen que cuando la "nueva tierra" (nuevu sistema, 2 Pedro 3:13) atópese establecida sol reináu milenariu de Cristu, la resurrección tantu de Xustos como d'Inxustos— va llevar a cabu en tol globu, y ye ellí onde van ser xulgaos según les sos obres realizaes mientres el mileniu, los qu'obren mal a la muerte eterna (Muerte ensin esperanza de resurrección) y los qu'obren bien a la vida eterna nun paraísu terrenal (Juan 5:28,29; Apoc. 20:11-15; Fechos 24:15). Creen tamién n'otra categoría minoritaria de cristianos qu'abriguen otra esperanza. Estos son los 144.000 "unxíos por Espíritu Santu" que, según ellos, al finar van al cielu pa ser reis y sacerdotes y gobernar con Cristu “Sobre la Tierra” nel reináu Milenariu. Según los Testigos de Jehová, la recueya d'estos “Unxíos” que tienen esperanza celestial empezó colos apóstoles de Cristu, cuando Jesús ufiertó-yos moraes nel Cielu, ufierta que sigue hasta'l día de güei, pero solu con dellos pocos (Apoc. 5:9,10; 7:4; 14:1-3). Asegurando que "la muerte va ser amenorgada a nada".
Munchos antropólogos creen que los entierros dedicaos de los Neandertales son evidencia de la so creencia na vida dempués de la muerte.
Esisten cinco fases poles que pasa tou enfermu "terminal" (esto ye, l'aquexáu por un mal incurable, que'l so desenllaz fatal va asoceder dientro unos pocos años o inclusive meses):
1) Negación: l'enfermu nun asume la realidá qu'apaez ante los sos güeyos. 
2) Roxura: yá s'hai interiorizado la condición irreversible, pero responder a ella con un estáu de cólera, envidia y rensía.
3) Negociación: la persona busca llegar a un pactu cola muerte, aspirando a enllargar el tiempu de vida en cuenta de daqué. 
4) Depresión: l'individuu empieza a perder interés pola so redolada.
5) Aceptación: la persona enferma asume la so condición y se predispone a morrer.
La mayor parte d'el escultores cristianos representen la muerte en figura d'un cadarma empuñando una gadaña y delles vegaes, tamién un reló de sable o armes.
Los etruscos pintar cola cara horrible o so una cabeza de Gorgona arizada de culiebres o en figura de llobu rabiosu. La más común de les alegoríes d'esta divinidá ente los romanos foi un xeniu murniu ya inmóvil con una antorcha apagada y vuelta del revés.
Los helenos dáben-y un aspeutu muncho menos lúgubre, según l'emblema que s'atopa en delles cornalines: ye un pie aláu cerca d'un caduceo y enriba una caparina qu'entama'l vuelu. El pie aláu ye niciu del que yá nun esiste y va siguir al traviés del espaciu a Mercuriu y el so caduceo; la caparina ye imaxe de l'alma que xube al cielu.
Una importante investigación sobre'l craniu nel arte occidental foi publicada pola revista "Terzo Occhio" pol historiador italianu Giordano Berti.
Suicidiu
El suicidiu (en llatín: "suicidium", de "sui", sí mesmu, y "cayéiĕre", matar) ye l'actu pol qu'una persona, deliberadamente, provócase la muerte. Polo xeneral ye consecuencia de desesperación, derivada o atribuyible a una enfermedá mental, como la depresión, el trestornu bipolar, la esquizofrenia, el trestornu llende de la personalidá, el alcoholismu o abusu de sustances. De cutiu inflúin nél diversos factores estresantes como dificultaes financieres o problemes nes relaciones interpersonales. Ente les midíes emplegaes pa prevenilo atópense: llindar l'accesu a los métodos, como armes de fueu y venenos, el tratamientu de la enfermedá mental subxacente o del abusu de sustances y la meyora de les condiciones financieres. Anque son comunes les llínees de crisis, hai poca evidencia sobre la so efectividá.
Los métodos de suicidiu varien per país y tán parcialmente rellacionaos col so disponibilidad. Los más comunes son el aforcamientu, envelenamientu por plaguicides o manipulación d'armes de fueu. Esta foi la causa de muerte de 842 000 persones en 2013, un considerable aumentu en comparanza coles 712 000 muertes por esta razón en 1990. Polo anterior, el suicidiu ye la décima causa de muerte a nivel mundial. Ye más común n'homes qu'en muyeres; los primeres tienen ente trés y cuatro veces más probabilidaes de suicidase que les postreres. Envalórase que cada añu hai de 10 a 20 millones d'intentos de suicidiu. Los intentos fallíos pueden acarretar mancadures ya incapacidaes al llargu plazu. Pela so parte, los intentos son más comunes en mozos y en muyeres.
La visión del suicidiu foi influyida por diversu temes como la relixón, el honor y el sentíu de la vida. Tradicionalmente, les relixones abrahámicas considerar un pecáu, por cuenta de la so creencia na santidá de la vida. Mientres la era de los samuráis en Xapón, el harakiri yera respetáu como una manera de desquitar un fracasu o como una forma de protesta. El satí, anguaño una práctica illegal, implicaba la inmolación de la vilba na pira funeraria de la so acabante finar home, yá fuera voluntariamente o por presión de la familia o la sociedá.
Anque en diversos países el suicidiu o'l so intentu son consideraos un delitu, na mayoría de los países occidentales nun son punibles. Mientres los sieglos XX y XXI, el suicidiu por aciu inmolación foi utilizáu en delles ocasiones como forma de protesta, ente que el kamikaze y los ataques suicida fueron y son emplegaos como una técnica militar o terrorista.
El suicidiu ye l'actu de quitar deliberadamente la mesma vida». Ente que l'intentu de suicidiu (tamién llamáu comportamientu suicida non mortal) ye la autoagresión llevada a cabu col enfotu de morrer que, sicasí, nun resulta na muerte del individuu. El suicidiu asistíu consiste na ayuda qu'una persona brinda a otra que deseya acabar cola so vida, yá seya per mediu de les conocencies o medios pa faelo. En contraste, na eutanasia la persona qu'ayuda a otra a rematar la so vida xuega un papel más activu, por casu al nun instaurar o al suspender el tratamientu médicu. La ideación suicida implica pensamientos sobre suicidase «con diversos graos d'intensidá y ellaboración». En ciertu puntu, l'usu de la palabra «cometer» al falar de suicidiu implica cierta connotación negativa. El Diccionariu de la Real Academia Española define esta palabra como «[c]aer, incurrir nuna culpa, erro, falta, etc».
Ente los factores de riesgu de suicidiu inclúyense: enfermedaes psiquiátriques, abusu de sustances, l'estáu psicolóxicu, les situaciones culturales, familiares y sociales y la xenética. Frecuentemente coesisten les enfermedaes mentales y l'abusu de sustances. Otros factores de riesgu son: un intentu de suicidiu previu, la disponibilidad de medios pa llevalo a cabu, hestoria familiar de suicidios o la presencia d'un traumatismu craneoencefálico. Al respective de la disponibilidad d'un mediu, atopóse que les tases de suicidiu son mayores en llares con armes de fueu. Coles mesmes, problemes socioeconómicos como'l desempléu, la probeza, la indigencia y la discriminación pueden desencadenar pensamientos suicides. Ente'l 15 y el 40% de los suicides dexen una nota suicida. La xenética ye la causa d'ente'l 38 y el 55% de los comportamientos suicidias. Per otru llau, los veteranos de guerra tienen un mayor riesgu de suicidiu debíu, en parte, a una mayor incidencia d'enfermedaes mentales y problemes de salú rellacionaos cola guerra.
Envalórase que la presencia de enfermedaes mentales al momentu del suicidiu varia ente'l 27 y más del 90% de los casos. De los pacientes ingresaos a unidaes psiquiátriques, el riesgu vitalicio de completar el suicidiu ye d'alredor de 8.6%. La metá de les persones finaes por esta razón podríen carecer un trestornu depresivu mayor. Esta enfermedá y otros trestornos del estáu d'ánimu, como'l trestornu bipolar, pueden amontar hasta 20 vegaes el riesgu de suicidiu. Otres condiciones implicaes son la esquizofrenia (14%), los trestornos de la personalidá (14%), el trestornu bipolar y el trestornu por estrés postraumático. Cerca del 5% de les persones con esquizofrenia muerren por suicidiu. Los trestornos de la conducta alimentaria son tamién un importante factor de riesgu.
Un historial d'intentos de suicidiu previos ye'l meyor indicador d'un eventual suicidiu completáu. Aprosimao'l 20% de los suicides tuvieron un intentu previu y, d'estos, el 1% suicidar al cabu d'un añu y el 5% al pasu de 10 años. Comúnmente les autolesiones nun tienen motivos suicides y na so mayoría nun representen un riesgu de suicidiu. Sicasí, dalgunos de los que realicen esta práctica suicídense. N'aprosimao, el 80% de los suicidios completaos, la persona allegó a un médicu nel añu anterior a la so muerte; 45% facer nel mes previu. Un estudiu atopó que de 5894 finaos por suicidiu, el 83% tuvo contactu colos servicios de salú mental nel añu anterior al so fallecimientu.
L'abusu de sustances ye'l segundu factor de riesgu más común. Tán acomuñaos tantu l'abusu crónicu, como la intoxicación aguda. El riesgu amonta cuando se combina con problemes personales, como'l duelu. Per otru llau, l'abusu de sustances ta acomuñáu con dellos trestornos mentales.
La mayoría de les persones atopar so la influencia de drogues sedantes (como'l alcohol o les benzodiazepinas) al momentu de suicidase; el alcoholismu ta presente n'ente'l 15 y el 61% de los casos. Xeneralmente, los países con mayores tases d'usu d'alcohol y mayor densidá de chigrees tienen tases de suicidiu más altes. Ente'l 2.2 y el 3.4% de les persones trataes por alcoholismu finen por suicidiu. Comúnmente, los alcohólicos qu'intenten suicidase son homes, mayores ya intentaron suicidase primeramente. Son suicidios ente'l 3 y el 35% de les muertes por consumu de heroina. N'adolescentes con abusu d'alcohol, les disfunciones neurolóxicu y psicolóxicu pueden contribuyir a amontar el riesgu.
L'abusu de cocaína y metanfetaminas tienen una alta correlación col suicidiu. Nes persones qu'usen cocaína'l riesgu ye mayor mientres la fase d'astinencia. Naquellos qu'empleguen inhalantes tamién hai un significativu riesgu; 20% de les persones intenta suicidase en dalgún momentu y más del 65% considerar. Coles mesmes, fumar cigarros tamién implica ciertu riesgu de suicidiu. Sicasí, hai poca evidencia de por qué asocede esto; conxeturóse qu'aquellos con predisposición a fumar tamién tienen predisposición al suicidiu, que'l fumar causa problemes de salú que, subsecuentemente, lleven a les persones a poner fin a la so vida y que fumar afecta la química del celebru, causando enclín al suicidiu. Pela so parte, la mariguana (por sigo sola) nun paez amontar el riesgu.
Comparaos cola población xeneral, los ludópates tienen una mayor ideación suicida y una mayor cantidá d'intentos de suicidiu. Ente'l 12 y el 24% de los apostadores patolóxicos intentaron acabar cola so vida. Nes esposes de los ludópatas, la tasa de suicidiu ye tres veces mayor en comparanza cola población xeneral. Otros factores qu'amonten el riesgu en ludópatas son les enfermedaes mentales y l'abusu de sustances.
Esiste una asociación ente les tenencies suicides y problemes de salú como el dolor crónicu, el traumatismu craneoencefálico, el cáncer, la insuficiencia renal (con necesidá de hemodiálisis), el sida y el lupus eritematoso sistémico. El diagnósticu de cáncer dobla'l subsecuente riesgu de suicidiu. En Xapón, los problemes de salú son rexistraos como la principal razón de suicidiu.
Per otra parte, trestornos del suañu como'l velea o la apnea del suañu son tamién factores de riesgu pa depresión y suicidiu. En dellos casos, los trestornos del suañu pueden ser un factor de riesgu independiente pa la depresión. Otres condiciones médiques pueden presentase con síntomes similares a los trestornos del estáu d'ánimu, incluyendo'l hipertiroidismo, el Alzheimer, los tumores cerebrales, el lupus eritematoso sistémico y efectos adversos de ciertos fármacos (como beta bloquiadores y esteroides).
Ciertos estaos psicolóxicos pueden amontar el riesgu de suicidiu: esperecimientu, anhedonia, depresión y ansiedá. Tamién inflúi una probe capacidá de resolver problemes, perda de capacidaes que d'antiguo se teníen y pocu control de los impulsos. N'adultos mayores, ye importante la percepción de ser una carga pa otres persones. El suicidiu productu d'una «probe integración a la sociedá» denominar «».
Diversos estreses de la vida, como la perda d'un familiar o amigu, d'un trabayu o l'aislamientu social (como'l vivir solo), amonten el riesgu de suicidiu. Coles mesmes, les persones que nunca se casaron tienen un riesgu mayor. Al contrariu, el ser relixosu puede amenorgalo. Lo anterior atribuyóse a les percepciones negatives de munches relixones sobre'l suicidiu y a la interrellación que la relixón puede aprovir.
Delles persones opten pol suicidiu pa escapar de situaciones como'l acoso escolar o'l prexuiciu. Un historial de abusu sexual infantil y d'acoyíes temporales son tamién factores de riesgu. Créese qu'el abusu sexual contribúi con alredor del 20% del riesgu total. Dende un puntu de vista evolutivu, una esplicación del suicidiu ye qu'esta ayuda a la eficacia biolóxica inclusiva, lo qu'asocede si'l suicida ye una persona que nun puede tener más fíos, polo que, al suicidase, evita robar recursos necesarios a los sos parientes. Una oxeción a esta teoría ye que les muertes d'adolescentes sanos nun ayudar a la eficacia biolóxica inclusiva.
La probeza tamién ta rellacionada. La medría de la probeza relativa, en comparanza coles persones qu'arrodien al individuu, amonta'l riesgu. Cerca de 200 000 granxeros na India suicidáronse dende 1997 debíu, en parte, a problemes financieros. En China, el suicidiu ye tres veces mayor nes rexones rurales. Créese ye debíu, parcialmente, a les dificultaes económiques nestes árees del país.
Dellos estudios correlacionan les crisis económiques col aumentu de muertes per suicidiu. Un estudiu atopó que cada puntu d'aumentu nel desempléu ta acomuñáu con un aumentu del 0.79% nes tases de suicidiu en persones menores a 65 años d'edá. D'alcuerdu a la Organización Mundial de la Salú, los problemes mentales, la ingesta escesiva d'alcohol y el suicidiu amontar mientres les recesiones económiques. El suicidiu ye más común en zones d'alta falta socioeconómica, fragmentación social y desempléu, polo que la protección social ye fundamental nel amenorgamientu de los problemes mentales mientres les crisis económiques. Según datos de países europeos, el desempléu nun amonta les tases de suicidiu si'l gastu añal en programes de bienestar social ye mayor a 190 dólares por persona.
Los medios de comunicación, como'l Internet, son importantes factores de riesgu. La forma en que se describe'l suicidiu, con una prominente y repetitiva cobertoria d'altu volume que lo glorifica ya idealiza, tien un efectu negativu. Cuando se realicen descripciones detallaes d'un métodu de suicidiu, l'usu d'esti métodu puede amontar na población.
Lo anterior desencadena'l denomináu efectu Werther, que toma'l so nome del protagonista de la novela "Les penes del nuevu Werther" de Johann Wolfgang von Goethe, que'l so suicidiu foi emuláu por dellos almiradores del llibru. El riesgu ye mayor n'adolescentes, que pueden tirar a idealizar la muerte. L'efectu contrariu, el propuestu efectu Papageno, nel que la cobertoria de estratexes de afrontamiento efectives pueden tener efectos preventivos, basar nel nome del personaxe de "La flauta máxica" de Wolfgang Amadeus Mozart, que, tarreciendo la perda d'una persona querida, entama suicidase hasta que ye aidáu polos sos amigos. Cuando los medios de comunicación siguen les directrices encamentaes, el riesgu de suicidiu puede menguar. Sicasí, llograr sofitu de la industria puede ser difícil, especialmente al llargu plazu.
El suicidiu racional ye'l suicidiu «fríamente decidíu por una persona que recibe los fayadizos cuidos paliativos y sofitu moral pa la so enfermedá». L'actu de, deliberadamente, provocase la muerte en beneficiu d'otres persones ye denomináu «suicidiu altruista». Un exemplu ye'l suicidiu d'una persona mayor pa dexar una mayor cantidá d'alimentos a les persones más nueves de la comunidá. En delles cultures esquimales, el suicidiu ye vistu como un actu de respetu, coraxe o sensatez.
Per otra parte, el ataque suicida ye una acción política na qu'unu o dellos atacantes lleven a cabu un ataque violentu contra otros individuos nel entendimientu de que la resultancia va ser la so propia muerte. Dalgunos son motivaos pol deséu de convertise en mártires. Coles mesmes, les misiones kamikaze son llevaes a cabu como un deber a una causa cimera o una obligación moral. El homicidiu-suicidiu ye l'actu nel qu'un homicidiu ye asocedíu en menos d'una selmana pol suicidiu del homicida.
Comúnmente, el suicidiu colectivu realízase baxu presión social en comunidaes onde los miembros dexen el so autonomía a un líder. Pela so parte, cuando dos persones alcuerden quitar la vida coles mesmes denominar «pactu suicida». En situaciones cansoses, onde siguir cola vida vuélvese intolerable, delles persones opten pol suicidiu como un métodu d'escape. Dellos presos de los campos de concentración nazis suicidar al tocar les valles electrificaes.
Los métodos de suicidiu más comunes varien per país. Sicasí, ente los más utilizaos tán el aforcamientu, el envelenamientu por pesticidas y el disparu con arma de fueu. Créese que les diferencies nos métodos débense, en parte, al so disponibilidad. Nuna revisión de 56 países atopóse que l'aforcamientu yera'l métodu más utilizáu na mayoría, sumando'l 53% de suicidios n'homes y 39% en muyeres.
A nivel mundial, 30% de los suicidios son realizaos per mediu de pesticidas. Sicasí, l'usu d'esti métodu varia marcadamente del 4% en Europa a más del 50% nel Pacíficu. Tamién ye comúnmente utilizáu en Llatinoamérica, debíu al fácil accesu a los pesticidas nes poblaciones agrícoles. La sobredosis ye motivu d'aprosimao dos tercios de los suicidios en muyeres y un terciu n'homes. Munchos nun son entamaos y asoceden mientres periodos de ambivalencia. Igualmente, la tasa de mortalidá varia según el métodu: arma de fueu 80-90%, afogamientu 65-80%, aforcamientu 60-85%, tubu d'escape 40-60%, saltu 35-60%, quema de carbón 40-50%, pesticidas 6-75% y sobredosis de melecines 1.5-4%. Los métodos más emplegaos pal intentu de suicidiu y pal suicidiu esitosu tamién son distintos; cerca del 85% de los intentos de suicidiu nel mundu desarrolláu realizar por sobredosis.
En China, el métodu más común ye l'envelenamientu por pesticidas. En Xapón, anque inda se practica'l harakiri, el métodu más común ye l'aforcamientu, al igual qu'en Suiza. El saltu dende dalgún altor ye común en Hong Kong y Singapur, arreyáu nel 50 y 80% de los suicidios, respectivamente. En Estaos Xuníos, el 57% de los suicidios arreya una arma de fueu, métodu un pocu más común n'homes qu'en muyeres, siguíu del aforcamientu n'homes y l'envelenamientu en muyeres.
Nun esiste una fisiopatoloxía unificadora de la depresión o'l suicidiu. Sicasí, créese son resultáu de la interacción de factores socioambientales, psiquiátricos y de comportamientu. Los niveles baxos del factor neurotrófico deriváu del celebru (FNDC) tán directamente acomuñaos col suicidiu ya indirectamente acomuñaos col trestornu depresivu mayor, el trestornu de estrés postraumático, la esquizofrenia y el trestornu obsesivu compulsivu. En diverses autopsies atoparon niveles baxos del FNDC nel hipocampu y na corteza prefrontal en persones con condiciones psiquiátriques y ensin elles. Créese que nos suicides los niveles de serotonina atópense baxos, lo que se basa, parcialmente, nel afayu n'autopsies de niveles amontaos de receptores 5-HT2A. Coles mesmes, otres pruebes atoparon niveles amenorgaos de ácidu 5-hidroxindolacéticu nel líquidu cefalorraquídeo. Sicasí, evidencies directes son difíciles d'axuntar. Tamién se cree que la epigenética participa na determinación del riesgu de suicidiu.
La prevención del suicidiu toma los esfuerzos colectivos empuestos a amenorgar la incidencia del suicidiu per mediu de midíes preventives. Una forma d'amenorgar el riesgu ye llindar l'accesu a ciertos métodos, como les armes de fueu y venenos. Otres midíes inclúin: amenorgar l'accesu a carbón vexetal y barreres en pontes y plataformes del metro. Tamién puede ser efectivu'l tratamientu d'adicciones, como al alcohol o a les drogues, enfermedaes, como la depresión, y de persones con intentos de suicidiu previos. Propúnxose amenorgar l'accesu a alcohol como una estratexa preventiva (según amenorgar el númberu de chigres). A pesar de que les llinies de crisis son comunes, esiste poca evidencia que sofite o refute la so efectividá. N'adultos nuevos con pensamientos suicides, la terapia cognitivu-conductual puede ayudar a ameyorar les resultancies. El desenvolvimientu económicu per mediu de la so habilidá d'amenorgar la probeza puede ser capaz d'amenorgar les tases de suicidiu. Tamién pueden ser efectives les midíes qu'amonten la conexón social, especialmente n'homes adultos mayores. El Día Mundial pa la Prevención del Suicidiu celébrase cada 10 de setiembre col sofitu de l'Asociación Internacional pa la Prevención del Suicidiu y la Organización Mundial de la Salú.
Diversos tratamientos pueden amenorgar el riesgu en persones con problemes mentales. Los pacientes con un mayor riesgu de suicidiu pueden ser ingresaos, voluntaria o involuntariamente, nuna unidá psiquiátrica. Comúnmente son-yos removíes les pertenencies que puedan utilizar pa autolesionarse. Dellos médicos faen que los pacientes roblen un contratu de non suicidiu», per mediu del que se comprometen a non autolesionarse si son daos d'alta. Sicasí, nun hai evidencies que demuestren un efectu significativu d'esta práctica. Si la persona nun ta n'alto riesgu, pueden llevase a cabo tratamiento psiquiátricos pa pacientes esternos. Coles mesmes, nun se confirmó que les hospitalizaciones al curtiu plazu seyan más efectives que l'ayuda comuñal en persones con trestornu llende de la personalidá (TLP), que son suicides crónicos.
Hai evidencia tentativa que señala que la sicoterapia, específicamente la terapia dialéctica conductual, amenorga l'enclín suicida n'adolescentes y en persones con TLP. Tamién puede ser útil n'amenorgar los intentos de suicidiu n'adultos n'alto riesgu. Sicasí, nun s'atopó evidencia que demuestre un amenorgamientu en suicidios completaos. Hai discutiniu en redol a les ventayes en comparanza colos daños de los antidepresivos. En mozos, los antidepresivos como los ISRS paecen aumentar el riesgu de suicidiu de 25 sobre 1000 a 40 sobre 1000. En contraste, n'adultos pueden amenorgar el riesgu. El litiu pue ser efectivu p'amenorgar el riesgu en persones con trestornu bipolar y depresión clínica a niveles similares a los de la población xeneral. Amás, la clozapina puede amenorgar los pensamientos suicides en dellos pacientes con esquizofrenia.
Aprosimao ente 0.5 y 1.4% de les persones finen por suicidiu, una tasa de mortalidá de 11.6 por cada 100 000 persones cada añu. En 2013, el suicidiu foi la causa de muerte de 842 000 persones, en comparanza coles 712 000 que finaron por esta razón en 1990. Principalmente nel mundu desarrolláu, les tases de suicidiu amontáronse un 60% ente la década de 1960 y el 2012. A nivel mundial, ente 2008 y 2009, el suicidiu foi la décima causa de muerte más importante. Per cada suicidiu completáu hai ente 10 y 40 intentos.
Les tases por cada 100 000 habitantes en 2012 fueron: Australia 10.6, Canadá 9.8, China 7.8, India 21.1, Reinu Xuníu 6.2, Estaos Xuníos 12.1 y Corea del Sur 28.9. En 2009, foi la décima causa de muerte nos Estaos Xuníos, con aprosimao 36 000 casos añales y con 650 000 ingresos a hospitales per intentu de suicidiu. Pela so parte, Guyana, Corea del Sur, Sri Lanka y Lituania tienen les tases más altes del mundu. Los países colos númberos absolutos más altos son China ya India, con aprosimao la metá del toa. En China, el suicidiu ye la quinta causa de muerte. En Llatinoamérica, les mayores tases son les de El Salvador (13.6), Bolivia y Chile (12.2), Uruguái (12.1), Cuba (11.4) y Arxentina (10.3).
Nel mundu occidental, los homes finen por suicidiu cuatro veces más que les muyeres, anque les muyeres intentar cuatro veces más que los homes. Lo anterior pue ser atribuyíu a que los homes utilicen métodos más letales. Esta diferencia ye inclusive más pronunciada en persones de 65 años o más, onde un décuplu d'homes comete suicidiu per cada muyer. China tien unu los índices de suicidiu femenín más altos del mundu y ye l'únicu onde esti ye mayor al de los homes.
Nel Mediterraneu oriental, les tases de suicidiu son casi equivalentes ente dambos xéneros. La mayor tasa de suicidiu femenín ye la de Corea del Sur (22 por cada 100 000 habitantes). En parte por cuenta de la estigmatización y la depresión resultante, les persones que se identifiquen con un xéneru distintu del que lu asignaron al nacer alcuéntrase en altu riesgu de suicidiu.
En munchos países, les tases de suicidiu son mayores na mediana y tercer edaes. Sicasí, el númberu absolutu de suicidios más alto alcuéntrase ente los 15 y 29 años, dada la cantidá de persones pertenecientes a esti grupu d'edá. Nos Estaos Xuníos, la tasa ye mayor nos homes caucásicos mayores de 80 años, anque les persones más nueves intentar más frecuentemente. Ye la segunda causa de muerte más común en adolescentes. N'homes nuevos nel mundu desarrolláu, el suicidiu ye causa d'aprosimao 30% de les muertes. Les tases nos países desenvueltos son similares, pero constitúi una pequeña proporción del total de muertes por cuenta de qu'otros tipos de traumatismos tienen mayores tases de mortalidá. En contraste con otres árees del mundu, nel Sudeste asiáticu son más comunes les muertes por suicidiu en muyeres nueves qu'en mayores.
Na antigua Atenes, les persones que se suicidaben ensin l'aprobación del Estáu nun podíen recibir los honores d'un entierru normal. El suicida yera soterráu ensin asistencia pela redolada de la ciudá, ensin lápida sepulcral o dalgún marcador. Sicasí, el suicidiu yera considerada una forma de caltener l'honor o evitar la humildación. Na antigua Roma, anque foi primeramente dexáu, más tarde, pola so práctica ente los esclavos, foi xulgáu como un crime contra l'Estáu por cuenta de los sos costos económicos. Na Europa Cristiana pasó a ser envaloráu como un pecáu y foi condergáu nel Conciliu de Arlés de 452 como una obra de Satanás, amás los suicides yeren escomulgaos. En Francia tomáronse fuertes midíes en relación al suicidiu: el cadabre del suicida yera abasnáu poles cais, cabeza abaxo y, depués, refundiáu o colgáu d'una pila de basura. Coles mesmes, les pertenencies del fináu yeren confiscadas.
Mientres el Renacimientu, l'actitú contra'l suicidiu empezó a camudar. "Biathanatos" de John Donne contenía les primeres defenses modernes del suicidiu. Na so obra, Donne suxure que'l suicidiu «nun ye contrariu a les lleis de la naturaleza, la razón o Dios». Amás señala la falta de condena al suicidiu de figures bíbliques ya inclusive presenta delles circunstancies nes que «la razón encamienta'l suicidiu».
La secularización de la sociedá empezó mientres la Ilustración, que cuestionó les actitúes relixoses tradicionales contra'l suicidiu y presentóse una perspectiva más moderna del asuntu. David Hume negó que'l suicidiu fuera un crime yá que nun afecta a nenguna persona y yera, potencialmente, pa beneficiu del individuu. Nos sos "Ensayos sobre'l Suicidiu y l'Inmortalidá de l'Alma" de 1777, Hume asegura que «Un home que se retira de la vida nun fai dañu dalgunu a la sociedá; lo único que fai ye dexar de produci-y bien. Y si esto ye una ofiensa, ye, verdaderamente, de la más modesta especie». 
Pal sieglu XIX, n'Europa'l suicidiu pasó de considerase causáu por un pecáu a ser causáu pola llocura. Per otra parte, convertir nel oxetivu de comentarios satíricos, como'l de "El Mikado", musical de Gilbert y Sullivan, qu'ironizaba sobre la idea d'executar a daquién que se suicidara. En 1879, la llei inglesa empezó a estremar ente suicidiu y homicidiu, anque'l suicidiu resultaba en perda de los derechos hereditarios. En 1882, Inglaterra dexó al suicida recibir un entierru mientres les hores de lluz. Y para mediaos del sieglu XX, se descriminalizó el suicidiu na mayor parte de los países occidentales.
Na gran mayoría de los países occidentales, el suicidiu nun ye un crime. Sicasí, en dellos países musulmanes, inda ye consideráu como tal. Anque en Australia el suicidiu nun ye un delitu, ye castigáu l'afalar, aconseyar o aidar el suicidiu d'otra persona. Amás, explícitamente déxase l'usu de «tanta fuerza como seya necesaria» pa evitar que se complete'l suicidiu. Ente 1996 y 1997, nel Territoriu del Norte foi llegal el suicidiu asistíu por médicu.
Na actualidá, nengún país européu castiga'l suicidiu o'l so intentu. En Inglaterra y Gales se descriminalizó el suicidiu per mediu de l'Acta del Suicidiu de 1961, ente que la República d'Irlanda facer en 1993. Na India, el suicidiu yera illegal y la familia del suicida podía enfrentar problemes llegales. Sicasí, en 2014, el Gobiernu de la India derogó esa llei. En Alemaña, la eutanasia activa ye illegal y toles persones presentes al momentu del suicidiu pueden ser procesaes por omisión d'auxiliu.
Pela so parte, Suiza llegalizó'l suicidiu asistíu en pacientes enfermos mentales crónicos. La Corte Suprema de Lausana, nun resolvimientu de 2006, garantizó'l derechu d'una persona con un llargu historial de dificultaes psiquiátriques a poner fin a la so vida. Nos Estaos Xuníos, el suicidiu nun ye illegal pero puede acarretar sanciones pa les persones que la intenten. El suicidiu asistíu ye llegal nel estáu de Washington pa persones con enfermedaes terminales. En Oregón, los pacientes terminales pueden solicitar melecines p'acabar cola so vida. A los canadienses qu'intentaron suicidase puede torgáse-yos l'accesu a los Estaos Xuníos. La llei estaunidense dexa a los guardias fronterizos torgar l'accesu a enfermos mentales y persones con intentos previos de suicidiu.
En España y Llatinoamérica el suicidiu nun ye un delitu, pero sí se castiga'l so facilitación o instigación per parte de terceros. L'artículu 143 del Códigu Penal español reza que «[y]l qu'induza al suicidiu d'otru va ser castigáu cola pena de prisión de cuatro a ocho años».
Pela so parte, Bolivia considera illegal el homicidio piadosu. L'artículu 257 del so Códigu Penal señala que «[s]y va imponer la pena de reclusión d'unu a tres años, si pal homicidiu fueren determinantes los móviles piadosos [...]». Igualmente, en Colombia castigar con dos a seis años de prisión al que «induza a otru al suicidiu» o-y empreste una ayuda efectiva pa la so realización», ente que «[c]uando la inducción o ayuda tea dirixida a poner fin a intensos sufrimientos» la pena amenorgar a unu o dos años. En Costa Rica, El Salvador, Paraguái y Perú tamién ta penalizáu l'homicidiu por motivos piadosos. En contraste, l'artículu 37 del Códigu Penal de Uruguái destaca que, en casos d'homicidiu piadosu, «[l]vos Xueces tien la facultá de exonerar de castigu al suxetu d'antecedentes honorables, autor d'un homicidiu, efectuáu por móviles de piedá, por aciu súpliques repitíes de la víctima». Coles mesmes, anque en Méxicu la eutanasia activa y el socatrar o facilitar el suicidiu son illegales, dende 2008 dexar a pacientes terminales refugar medicación o tratamientos médicos que busquen caltenelo con vida —eutanasia pasiva—.
Na mayoría de les formes de cristianismu, el suicidiu ye consideráu un pecáu, en gran parte por cuenta de los escritos d'influyentes pensadores del Medioevo, como Agustín de Hipona y Tomás de Aquino. Sicasí, el suicidiu nun foi consideráu pecáu nel "Corpus iuris civilis". Na doctrina católica, los argumentos en contra básense nel mandamientu «Nun vas matar», según na idea de que la vida ye un regalu de Divos que nun tien de ser refalgáu y que'l suicidiu va contra'l «orde natural» y polo tanto interfier col plan maestru de Dios pal mundu. Créese que les enfermedaes mentales o la medrana al sufrimientu amenorga la responsabilidá del suicida. Sicasí, un gran númberu de suicidios de siguidores de Dios nun son condergaos na Biblia. Nesos pasaxes, nun se paez considerar el suicidiu como un pecáu grave.
Pal xudaísmu, la vida ye sagrada y conderga el fechu d'encurtiar la vida. Pa esta relixón, el suicidiu ye un actu criminal, inclusive los suicides son consideraos como homicidas, y un delitu grave, cuidao que implica «negar que la vida seya un regalu divín» y porque «constitúi un desafíu a la voluntá de Dios». Igualmente, les relixones islámiques son contraries al suicidiu. El Corán prohibir al señalar que «non te vas matar o vas destruyir». Pela so parte, el Hadiz amiesta que'l suicidiu individual ye illegal y un pecáu. Amás esiste un estigma acomuñáu col suicidiu nos países islámicos.
Nel hinduismu, el suicidiu ta, xeneralmente, prohibíu, cuidao que «ataya la sincronización del ciclu de muerte y renacencia». Sicasí, l'hinduismu acepta'l derechu de les persones a poner fin a la so vida per mediu del ayunu, denomináu "Prayopavesa", que nun ye consideráu suicidiu cuidao que ye una práctica non violenta y natural y aceptada solo so ciertes circunstancies. El satí, la autoinmolación llevada a cabu por viudas, foi una práctica común na sociedá hindú mientres la Edá Media.
Diverses entrugues surdieron en redol a la filosofía del suicidiu, incluyendo qué constitúi un suicidiu, si'l suicidiu puede ser una elección racional y la permisividad moral del suicidiu. Los argumentos rellacionaos a la aceptabilidad del suicidiu en términos morales y sociales varien dende postures que la consideren intrínsecamente inmoral ya inaceptable so cualquier circunstancia, hasta otres que lo consideren un derechu de cualquier persona que crea que, racional y concienzudamente, tomó la decisión de rematar la vida, inclusive si son nuevos y saludables.
Ente los oponentes al suicidiu atopen Agustín de Hipona, Tomás de Aquino, Immanuel Kant y, podría dicise, John Stuart Mill —l'enfoque de Mill na importancia de la llibertá y autonomía implica'l so refugu a decisiones poles cualos tórguese a la persones tomar futures decisiones autónomes—. Otros filósofos ven el suicidiu como materia lexítimo de les decisiones personales. Quien sofiten estes posiciones sostienen que naide tien de ser obligáu a sufrir, particularmente de condiciones como enfermedaes incurables o mentales y la vieyera. Amás, refuguen la creencia de que'l suicidiu ye siempres irracional, argumentando que pue ser un últimu recursu válidu p'aquellos qu'enfrenten dolor o traumas duraderos. Una postura más fuerte argumentaría qu'a les persones tendría de dexáse-yos escoyer, de forma autónoma, morrer independientemente de si tán sufriendo. Ente quien sofiten esta posición atópense David Hume y Jacob Appel.
El sociólogu francés Émile Durkheim na so obra "Suicíde-y" (1897), señala que los suicidios son fenómenos individuales que respuenden esencialmente a causes sociales. Esti actu defínese como «tou casu de muerte que resulte, directamente o indirectamente, d'un actu, positivu o negativu; realizáu pola víctima mesma, sabiendo ella que tenía de producir esta resultancia». Pa Durkheim, el suicidiu «ye la resultancia de la fortaleza o la debilidá del control de la sociedá sobre l'individuu».
Durkheim define cuatro tipos de suicidiu:
Según Rodríguez Apolazáu "et al." (1990), les conclusiones más relevantes de la obra de Durkheim son: que l'individuu suicídase porque la sociedá a la que pertenez perdió la so cohesión y que la relixón «exerz una acción profiláctica sobre'l suicidiu porque constitúi una sociedá». En contraste, los críticos a la so obra señalaron: que la realidá social nun ye independiente de les realidaes individuales, qu'hai un enclín a «estrayer conclusiones por aciu un analís conceptual pa demostrar les coses» y que «[Durkheim] afixo» los datos estadísticos y les idees teóriques pa «demostrar la validez de la so proposición xeneral».
Delles cultures y subcultures defendieron el suicidiu. El exércitu xaponés, mientres la Segunda Guerra Mundial, animó y glorificó los ataques kamikaze, los ataques suicides realizaos por aviadores del Imperiu contra los navíos aliaos. La sociedá xaponesa foi calificada de «tolerante del suicidiu». Al realizar busques en Internet d'información rellacionada col suicidiu, ente 11 y 30% de les páxines web pueden animar el suicidiu y facilitar métodos pa faelo. Delles persones realicen pactos suicides en llinia, tantu con amigos presistentes o con persones apocayá conocíes en sales de chat o en foros. Sicasí, l'Internet puede ayudar a prevenir los suicidios al aprovir un grupu social a persones aisllaes.
Dellos puntos de referencia fixéronse conocíos pa los sos altos niveles d'intentos de suicidiu. Estos inclúin: el metro de Londres, la ponte Nusle de Praga, el cabu Beachy de Eastbourne, el viaductu Principe Edward de Toronto, el Saltu de Tequendama en Colombia, The Gap en Sydney, les tabayones del Niágara, la ponte Golden Gate en San Francisco, el ponte de Nankín sobre'l ríu Yangtsé y el monte Mihara en Izu Ōshima. Pal 2010, la ponte Golden Gate sumaba más de 1300 muertes per suicidiu dende la so construcción en 1937. N'otros llugares construyéronse barreres pa evitar los suicidios, por casu, la Torre Eiffel de París, el Empire State de Nueva York o'l ponte de la badea de Sydney.
Mientres los últimos díes de la batalla de Saipán de 1944, miles de ciudadanos xaponeses suicidáronse, dalgunos al saltar de los cantiles «Banzai» o «Suicide», medrosos de vivir so la ocupación estaunidense. Daqué similar asocedió al añu siguiente, el 8 de mayu de 1945; ente 700 y 1000 habitantes de Demmin, Alemaña, suicidáronse ante la inminente llegada del Exércitu Coloráu. Tamién mientres la Segunda Guerra Mundial, al mariscal de campu alemano Erwin Rommel, acusáu de participar nel atentáu del 20 de xunetu, foi obligáu a suicidase so l'amenaza d'un xuiciu públicu (onde sería atopáu culpable y recibiría la pena de muerte) y de represaliar a la so familia. El 18 de payares de 1978, 914 miembros del Templu del Pueblu suicidar tres tomar cianuru. Les fuelgues de fame de 1981, lideraes por Bobby Sands, resultaron na muerte de 10 persones. La causa de muerte foi identificada pol forense como «inanición, autoimpuesta» en llugar de suicidiu; la causa foi modificada a a cencielles «inanición» nos certificaos de muerte tres protestes de los familiares de los finaos.
Los científicos fueron incapaces d'esplicar si los animales son capaces d'acabar conscientemente coles sos propies vides. Reparáronse comportamientos suicides en "Salmonella" que, nun intentu de vencer a les bacteries rivales, activa una respuesta inmunitaria que tamién acaba con una parte d'elles. Les formigues "Forelius pusillus" tamién lleven a cabu una defensa suicida: cada tarde, un pequeñu grupu de formigues abandona la seguridá del nial y cierra la entrada dende fuera.
Ciertos tipos de parásitos inducen cambeos o inclusive comportamientos suicides nos sos güéspedes. Cuando ye amenaciáu por un coccinélido, el "Acyrthosiphon pisum" puede esplotar, espardiendo y protexendo a otros de la so mesma especie y, delles vegaes, matando al depredador. Ciertes especies de termites tamién esploten, produciendo una secreción pegañosa a manera de defensa. Anque esisten reportes anecdóticos de perros, caballos y delfines suicides, hai poca evidencia conclusiva. Nesti sentíu, esisten pocos estudios científicos sobre'l suicidiu n'animales.
Matrimoniu
El matrimoniu (del llatín: "matrimonīum") ye una institución social que crea un venceyu conxugal ente los sos miembros. Esti llazu ye reconocíu socialmente, yá sía per mediu de disposiciones xurídiques o pela vía de los usos y costumes. El matrimoniu establez ente los cónyuges —y en munchos casos tamién ente les families d'orixe d'estos— una serie d'obligaciones y derechos que tamién son afitaos pol derechu, que varien, dependiendo de cada sociedá. Otramiente, la unión matrimonial dexa legitimar la filiación de los fíos procreaos o adoptaos de los sos miembros, según les riegles del sistema de parentescu vixente.
El matrimoniu más allá de ser un venceyu conxugal, ye la institución social que constitúi la familia, y poro, atopando relación directa coles tases de natalidá de les sociedaes onde se consoliden. 
Por ser una institución por demás estendida nel mundu —anque non de manera universal— la definición del matrimoniu ye materia de diverses disciplines. Dende'l puntu de vista del derechu occidental, el matrimoniu constitúi una unión de dos persones que tien por finalidá constituyir una familia. Hasta va pocos años considerábase un elementu esencial de la definición el fechu que dambos contrayentes teníen de ser de sexo opuestu, pero nel últimu tiempu esti elementu foi oxetu de moderaciones por cuenta de la apertura, en dellos ordenamientos, al matrimoniu ente persones del mesmu sexu.
En vista de la información etnográfica llograda de diverses sociedaes, la antropoloxía del parentescu define'l matrimoniu como la unión de dos o más persones que cumplen roles de xéneru definíos pola sociedá, inclusive tratándose de matrimonios homosexuales. El matrimoniu, dende'l puntu de vista antropolóxicu, ye una institución que dexa legitimar la descendencia d'una muyer y crea relaciones d'alianza ente los grupos de parentescu de los cualos provienen los sos miembros.
El matrimoniu puede ser civil o relixosu y, dependiendo de la relixón o del ordenamientu xurídicu, los derechos, deberes y requisitos del matrimoniu son distintos. Agora bien, non toles sociedaes establecen la distinción ente matrimoniu civil y matrimoniu relixosu. Esta distinción solo puede esistir naquellos contestos onde l'Estáu atraxo la reconocencia del matrimoniu como una de les sos atribuciones. En dellos países occidentales el matrimoniu civil nun foi reconocíu hasta feches relativamente recién. Por casu, Chile reconocer dende 1884. Arxentina, facer dende 1888, en virtú de la Llei 2393. Dellos estaos qu'adoptaron el matrimoniu civil nun reconocen les uniones conxugales realizaes so les normes relixoses, otros reconocer como opción con validez xurídica equivalente al matrimoniu civil. En contraparte, les relixones nun suelen reconocer el matrimoniu civil como una forma d'unión conxugal acorde colos sos preceptos.
L'orixe etimolóxicu de la palabra "matrimoniu" como denominación de la institución so esi nome nun ye claru. Suelse derivar de la espresión ""matris munium"" proveniente de dos palabres del llatín: la primera ""matris"", que significa "madre" y, la segunda, ""munium"", "gravame o cuidáu", viniendo significar "curiáu de la madre pol home/padre", en tantu considerábase que la madre yera la que contribuyía más a la formación y crianza de los fíos. Otra posible derivación provendría de ""matreum muniens"", significando la idea de defensa y protección de la madre, implicando la obligación del home escontra la madre de los sos fíos.
Pa una comprensión más amplia de la espresión "matrimoniu" nel so aspeutu etimolóxicu en munches de les lengua romances tien de tenese en cuenta'l conceutu del contratu de matrimoniu consideráu pol Derechu Romanu, que tien el so fundamentu na idea de que la posibilidá de ser madre, que la naturaleza da a la muyer núbil, llevar a procrear una familia con un home. Pa la so meyor comprensión tamién podemos definila como la unión ente un home y una muyer, siendo asina (matris/madre) y monium, curiáu del (Padre/home/home) de la (matris/madre).
Una llectura más neutra -pola so fidelidá a la pura etimoloxía de los dos términos que componen la palabra- derivar del significáu orixinariu del segundu términu "mònium", que s'atopa tamién en patri-mònium y merci-mònium, y qu'alude a "axente" o "acción"): según tales fontes, el conceutu de matrimoniu unviaría a una acción non meyor definida per parte de la muyer y que paeciera remontase genéricamente al rol preeminente (activu o de conducción) de la muyer nes sociedaes matriarcales.
En contraste con esi conceutu occidental puede mentase el casu del idioma árabe, nel que ye entendíu como «contratu de coitu» o «contratu de penetración», según la traducción de la espresión عَقْد نِكاح ("`aqd nikāḩ") al español. Con tou, el términu más usáu n'árabe pa referise a esta institución ye زَواج ("zawāý"), que lliteralmente significa «unión, axugamientu».
Mientres el tercer sieglu de nuesa yera producióse, n'Occidente, el pasaxe d'una sociedá na que'l matrimoniu nun yera de nenguna manera una institución creada pa tola sociedá, a una sociedá na que se da por sentáu, como natural que'l matrimoniu ye una institución fundamental pa toos.
Na sociedá pagana'l matrimoniu nun yera la norma, el matrimoniu yera utilizáu solo polos poderosos, poles clases altes. Na antigua Roma la castidá nun yera una virtú, nun yera necesariu contraer matrimoniu pa tener relaciones sexuales nin pa tener fíos. Solamente cuando un miembru d'una clase social elevada deseyaba tresmitir el so patrimoniu a los sos descendientes directos, en cuenta de que lo reciban otros miembros de la familia o los sos amigos, decidía casase. Pero la mayor parte de les vegaes mandábase los bienes a un amigu o una persona bien quería, non a los fíos. Cuando s'escarecía de patrimoniu o bienes el matrimoniu yera un trámite prescindible, los esclavos directamente escarecíen del derechu de faelo.
El griegu nin siquier tien una palabra específica pa designar el matrimoniu. Nun esistía un trámite nin civil nin relixosu. Sicasí, dempués del 33DC la palabra usada para matrimoniu en griegu Koine ye "γαμέω, gaméo" que la so identificación nel diccionariu griegu "Strong" ye G1062; el so significáu ye casase: "matrimoniu, casáu(a), casar."
N'Atenes, na Grecia clásica, pal actu por aciu el cual un varón comprometer a xunise a una muyer, utilizábase'l vocablu griegu ἐγγύη, "engúê", lliteralmente la garantía, la caución, esto ye, l'actu pol cual el padre cabeza de familia apurría la so fía a otru home. La ciudá nun yera testigu nin rexistraba nenguna acta pa esti acontecimientu priváu ente dos families. Esti contratu solo realizábase cuando esistía patrimoniu pa heredar. Los herederos de la muyer na Antigua Grecia yeren los fíos pero non el maríu.
La dote que la familia de la novia apurría nun yera propiedá del maríu. Cuando la muyer morría ensin fíos o en casu de divorciu, la dote volvía a la familia de la muyer. El tutor de la muyer (el so padre o'l so hermanu) podíen pidir el divorciu (entá en contra del deséu de la muyer) pero ella nun tenía derechu a solicitar la disolución del contratu. Tampoco tenía derechu a escoyer al so futuru maríu. En casu de divorciu nun recibía parte dalguna de los bienes del matrimoniu sinón, a cencielles la devolución de la dote qu'apurrió.
L'oxetivu de la ἐγγύη, "engúê" yera dar nacencia a fíos lexítimos que pudieren heredar los bienes paternos. Una estricta fidelidá yera riquida de parte de la esposa, en casu d'adulteriu yera devuelta a la casa paterna. Pal varón, el adulteriu, especialmente con esclaves, esclavos o prostitutes, taba dexáu.
En Esparta los varones nun convivíen coles sos muyeres pero l'oxetivu yera producir mozos fuertes. El varón axuntar cola so muyer na escuridá y dempués de tener relaciones con ella colaba p'axuntase nel so cuartu col restu de los nuevos varones.
Plutarco afirmaba que, asina, los maríos "«ignoren l'enfastiu y el cayente del sentimientu que corada una vida de mancomún ensin torgues»".
Los varones, que xeneralmente doblaben n'edá a les sos muyeres, yeren afalaos a «emprestar» les sos muyeres a mozos fuertes. Plutarco menta tamién que les muyeres tomaben dacuando un amante por que'l so fíu neñu pudiera heredar dos llotes de tierra en llugar d'unu.
Na Europa del norte, mientres la Edá Media, producióse un lentu reemplazamiento de la llei xermánica -pola que'l contratu matrimonial establecer ente'l noviu y el guardián de la muyer- polos códigos civiles cristianos -onde se riquir el consentimientu de la muyer-. Nel sieglu XII'l principiu llegal del matrimoniu por consentimientu taba establecíu y los matrimonios impuestos empezaben a quedar tras. El procesu d'urbanización tamién contribuyó a dichu proceso yá que lliberaba en parte a la muyer de la xera de procreación.
La forma tradicional de matrimoniu ye ente un home y una muyer, cola cuenta de constituyir una familia. Esa definición ortodoxa foi cuestionada, d'una parte, porque s'otorgó reconocencia a les uniones ente un home y una muyer con finalidaes prácticamente idéntiques al matrimoniu, pero qu'adopten formes y denominaciones distintes (v. infra les "sociedaes de convivencia"). Per otru llau, el desenvolvimientu de nuevos modelos de familia desvenceyaron la función reproductiva del matrimoniu: pareyes ensin cásase con fíos o matrimonios ensin fíos (siendo la causa más común d'esto la esterilidá d'unu de los miembros, y non tantu'l nivel socioeconómico), madres y padres solteros o madres y padres con una pareya del so mesmu sexu. Finalmente, en dellos países y estaos producióse una ampliación de derechos que dio reconocencia al matrimoniu ente persones del mesmu sexu.
Nesos casos el matrimoniu realízase, xeneralmente, pola forma civil o d'Estáu, porque les normes de munches relixones nun dexen esti tipu d'uniones nel so senu.
La monogamia ye la práctica más común.
El matrimoniu considérase una institución importante porque contribúi a definir la estructura de la sociedá, al crear un llazu de parentescu ente persones (xeneralmente) non cercanes en línea de sangre (al respeutu, recordemos que tamién hai comunidaes nes que s'acostuma'l matrimoniu ente primos o ente parientes de distintos graos; veanse les entraes alrodiu de la endogamia y el incestu). Una de les sos funciones llargamente reconocíes ye la procreación y socialización de los fíos (magar nun ye absolutamente necesariu casase pa tener fíos, nin tolos matrimonios heterosexuales tener), según la de regular el nexu ente los individuos y la descendencia que resulta nel parentescu, rol social y estatus.
Nes sociedaes d'influencia occidental suel estremase ente matrimoniu relixosu y matrimoniu civil, siendo'l primeru una institución cultural derivada de los preceptos d'una relixón, y el segundu una forma xurídica qu'implica una reconocencia y un conxuntu de deberes y derechos llegal y culturalmente definíos.
Pa la Ilesia católica, el matrimoniu ye una alianza pola qu'un home y una muyer constitúin una íntima comunidá de vida y d'amor. Pola so naturaleza ta ordenada al bien de los cónyuges y a la xeneración y educación de los fíos. Ente bautizaos, el matrimoniu ye, amás, un sacramentu. Por eso, un matrimoniu de paganos que, al cabu de los años, recibiera'l bautismu, nun precisa repitir nengún ritu o ceremonia: nel momentu de recibilo, el so venceyu conxugal convertir en sacramentu.
Según la Ilesia Católica, l'orixe del matrimoniu ente una pareya nun ye solo cultural, sinón que vien de la mesma naturaleza humana en cuantes que (como diz el llibru del Xénesis (1-27), na Biblia) de primeres "Divos crear home y muyer". El matrimoniu sería, por tanto, una institución y non un productu cultural que les sos principales característiques -unidá, indisolubilidad y apertura a la vida- vendríen definíes pola mesma naturaleza del conceutu católicu de amor ente home y muyer, qu'esixe a los maríos o cónyuges amar l'unu al otru pa siempres y qu'algama la so mayor espresión na procreación. Por eso, la Ilesia Católica opúnxose tradicionalmente al adulteriu, la poligamia, el refugu de la fecundidá y el divorciu. Tamién, apocayá, manifestóse en contra tantu a les lexislaciones que dexen les uniones ente persones del mesmu sexu como a aquelles que fornieren el estatus xurídicu de diches uniones al del matrimoniu, porque entiende que «significaría non solamente aprobar un comportamientu esviáu y convertilo nun modelu pa la sociedá actual, sinón tamién ofuscar valores fundamentales que pertenecen al patrimoniu común de la humanidá».
Pa los católicos, el fundamentu del matrimoniu alcuéntrase nes siguientes palabres del Xénesis:
Ente les formes de matrimoniu, reconocemos los matrimonios heterosexuales, homosexuales (del mesmu sexu), bisexuales y entemecíos. Una de les formes del matrimoniu entemecíu, o bien de les persones de la orientación sexual distinta, ye "matrimoniu lavenda" (n'inglés "lavender marriage"), que ye matrimoniu ente persona heterosexual con una persona homo- o bisexual pa despintar el fechu de que, pol ostracismu social, relixosu o familiar, o pola razón de presión social pela parte de la sociedá, relixón o familia.
El matrimoniu ente persones del mesmu sexu reconoz llegal o socialmente un matrimoniu formáu por contrayentes del mesmu sexu biolóxicu o identidá de xéneru.
Les primeres lleis de la dómina actual en reconocer el matrimoniu ente persones del mesmu sexu fueron aprobaes mientres la primer década del sieglu XXI. A la Fecha-n}}, quince países (Arxentina, Bélxica, Brasil, Canadá, Dinamarca, España, Francia, Irlanda, Islandia, Noruega, Nueva Zelanda, Países Baxos, Portugal, Suráfrica, Suecia, Uruguai) y delles xurisdicciones subnacionales de México y los Estaos Xuníos dexen casase a les pareyes del mesmu sexu. Reinu Uníu promulgó una llei pa llegalizar el matrimoniu ente persones del mesmu sexu, válida n'Inglaterra y Gales, que va entrar a valir a mediaos de 2014. Sicasí, siguen esistiendo países nos que'l matrimoniu homosexual ye illegal, según aquellos que penalicen les soles relaciones ente persones del mesmu xéneru considerándoles criminales.
Les característiques xenerales de la institución del matrimoniu incluyíes en dellos ordenamientos xurídicos son la dualidá, la heterosexualidá y el conteníu tocantes a derechos y deberes. A partir del sieglu XX, nes sociedaes d'influencia occidental y procedente del lliberalismu recuéyese tamién el principiu d'igualdá, con un pesu creciente nes regulaciones derivaes.
El matrimoniu produz una serie d'efectos xurídicos ente los cónyuges y frente a terceres persones, de los cualos los fundamentales son los deberes o obligaciones conxugales, el parentescu, l'alquisición de derechos sucesorales ente los cónyuges y el réxime económicu del matrimoniu, que tien distintes modalidaes nos distintos países. Amás, en dellos países produz de derechu la emancipación del contrayente menor d'edá, colo cual esta queda llibre de la patria potestá de les sos padres y va poder d'equí p'arriba actuar como si fuera mayor, anque darréu se divorcie.
Matrimoniu forzáu ye'l términu utilizáu pa describir un matrimoniu nel cual una o los dos partes cásase en contra de la so voluntá y a encomalo. Los matrimonios forzaos son comunes en Asia y África. La mayoría de contrayentes forzaos son muyeres, anque hai casos nos que les víctimes son varones, a los que se fuerza a casar pa llimpiar la honra de la familia de la muyer. El matrimoniu forzáu viola los derechos humanos, ta en contra de la Declaración Universal de los Derechos Humanos y puede ser consideráu una forma d'esclavitú.
El matrimoniu infantil ye un tipu de matrimoniu nel que los menores contraen nupcias de cutiu enantes de la pubertá. Los matrimonios infantiles son comunes en munches partes del mundu, especialmente en partes d'Asia y África. Estos matrimonios son de cutiu forzaos. El matrimoniu infantil ye una práctica habitual en África subsaḥariana y Asia meridional. El matrimoniu infantil tien efectos negativos, como abandonu de la educación, problemes de salú y malos tratos. Según ONU, los diez países coles tases más altes de matrimoniu infantil son: Níxer, Chad, República Centroafricana, Bangladesh, Guinea, Mozambique, Malí, Burkina Faso, Sudán del Sur y Malawi.
Enzima
Les enzimes son molécules de naturaleza proteico y estructural que catalizan reacciones químiques, siempres que seyan termodinámicamente posibles: una enzima fai qu'una reacción química que ye energéticamente posible (ver Enerxía llibre de Gibbs), pero que trescurre a una velocidá bien baxa, seya cinéticamente favorable, esto ye, trescurra a mayor velocidá qu'ensin la presencia de la enzima. Nestes reacciones, les enzimes actúen sobre unes molécules denominaes sustratos, que conviértense en molécules distintes denominaes productos. Casi tolos procesos nes célules precisen enzimes por qu'asocedan a unes tases significatives. A les reacciones mediaes por enzimes denominar reacciones enzimáticas.
Por cuenta de que les enzimes son desaxeradamente selectives coles sos sustratos y la so velocidá crez solo con delles reacciones, el conxuntu ("set") d'enzimes sintetizaes nuna célula determina'l tipu de metabolismu que va tener cada célula. De la mesma, esta síntesis depende de la regulación de la espresión xénica.
Como tolos catalizadores, les enzimes funcionen menguando la enerxía d'activación (ΔG) d'una reacción, de forma que s'acelera sustancialmente la tasa de reacción. Les enzimes nun alterien el balance enerxéticu de les reacciones en qu'intervienen, nin modifiquen, poro, l'equilibriu de la reacción, pero consiguen acelerar el procesu inclusive millones de vegaes. Una reacción que se produz sol control d'una enzima, o d'un catalizador polo xeneral, algama l'equilibriu muncho más apriesa que la correspondiente reacción non catalizada.
Al igual qu'asocede con otros catalizadores, les enzimes nun son consumíes poles reacción que catalizan, nin alterien el so equilibriu químicu. Sicasí, les enzimes difieren d'otros catalizadores por ser más específiques. Les enzimes catalizan alredor de 4 000 reacciones bioquímiques distintes. Non tolos catalizadores bioquímicos son proteínes, pos delles molécules de ARN son capaces de catalizar reacciones (como la subunidad 16S de los ribosomes na que mora l'actividá peptidil transferasa). Tamién cabo nomar unes molécules sintétiques denominaes enzimes artificiales capaces de catalizar reacciones químiques como les enzimes clásiques.
L'actividá de les enzimes puede ser afectada por otres molécules. Los inhibidores enzimáticos son molécules que mengüen o torguen l'actividá de les enzimes, ente que los activadores son molécules qu'amonten dicha actividá. Coles mesmes, gran cantidá d'enzimes riquen de cofactores pa la so actividá. Munches droges o fármacos son molécules inhibidoras. Igualmente, l'actividá ye afectada pola temperatura, el pH, la concentración de la mesma enzima y del sustrato, y otros factores físicu-químicos.
Delles enzimes son usaes comercialmente, por casu, na síntesis d'antibióticos y productos domésticos de llimpieza. Amás, son llargamente utilizaes en diversos procesos industriales, como son la fabricación d'alimentos, destinción de vaqueros o producción de biocombustibles.
Dende finales del sieglu XVIII y principios del sieglu XIX, conocíase la dixestión de la carne poles secreciones del estómagu y la conversión del almidón en azucre polos estractos de plantes y la cuspia. Sicasí, nun fuera identificáu'l mecanismu subxacente. anque la primer enzima foi afayada por Anselme Payen y Jean-François Persoz en 1833.
Nel sieglu XIX, cuando se taba estudiando la fermentadura del azucre nel alcohol con lleldos, Louis Pasteur llegó a la conclusión de qu'esta fermentadura yera catalizada por una fuerza vital contenida nes célules del lleldu, llamaes formientos, y primeramente pensóse que solo funcionaben con organismos vivos. Escribió que ""la fermentadura del alcohol ye un actu rellacionáu cola vida y l'organización de les célules de los lleldos, y non cola muerte y la podrizu de les célules"". Otra manera, otros científicos de la dómina como Justus von Liebig, caltener na posición que defendía'l calter puramente químicu de la reacción de fermentadura.
En 1878 el fisiólogu Wilhelm Kühne (1837-1900) acuñó'l términu "enzima", que vien del griegu "ενζυμον" "en lleldu", pa describir esti procesu. La palabra enzima foi usada dempués pa referise a sustances inertes como la pepsina. Per otru llau, la palabra "formientu" solía referise a l'actividá química producida por organismos vivientes.
En 1897 Eduard Buchner empezó a estudiar la capacidá de los estractos de lleldu pa lleldar azucre a pesar de l'ausencia de célules vivientes de lleldu. Nuna serie d'esperimentos na Universidá Humboldt de Berlín, atopó que l'azucre yera lleldáu inclusive cuando nun había elementos vivos nos cultivos de célules de lleldos. Llamó a la enzima que causa la fermentadura de la sacarosa, “zimasa”. En 1907 recibió'l Premiu Nobel de Química ""poles sos investigaciones bioquímiques y l'afayar la fermentadura llibre de célules"". Siguiendo l'exemplu de Buchner, les enzimes son usualmente nomaes d'alcuerdu a la reacción que producen. De normal, el sufixu "-rusti" ye amestáu al nome del sustrato (p. ex., la lactasa ye la enzima que degrada lactosa) o al tipu de reacción (p. ex., la ADN polimerasa forma polímeros de ADN).
N'amosando que les enzimes pueden funcionar fora d'una célula viva, el próximu pasu yera determinar la so naturaleza bioquímica. En munchos de los trabayos iniciales notóse que l'actividá enzimática taba acomuñada con proteínes, pero dalgunos científicos (como'l premiu Nobel Richard Willstätter) argumentaben que les proteínes yeren a cencielles el tresporte pa les verdaderes enzimes y que les proteínes "per se" nun yeren capaces de realizar catálisis. Sicasí, en 1926, James B. Sumner demostró que la enzima ureasa yera una proteína puro y cristalizólo. Summer fixo lo mesmo cola enzima catalasa en 1937. La conclusión de que les proteínes pures podíen ser enzimes foi definitivamente probada por John Howard Northrop y Wendell Meredith Stanley, quien trabayaron con diverses enzimes dixestives como la pepsina (1930), la tripsina y la quimotripsina. Estos trés científicos recibieron el Premiu Nobel de Química en 1946.
El descubrimientu de que les enzimes podíen ser cristalizaes dexaba que les sos estructures fueren resueltes por aciu técniques de cristalografía y difracción de rayos X. Esto llevóse a cabu en primer llugar cola lisozima, una enzima atopada nes llárimes, la cuspia y los güevos, capaces de dixerir la paré de delles bacteries. La estructura foi resuelta por un grupu lideráu por David Chilton Phillips y publicada en 1965. Esta estructura d'altu resolvimientu de les lisozimes, marcó l'empiezu nel campu de la bioloxía estructural y l'esfuerzu por entender cómo les enzimes trabayen nel orde molecular.
Les enzimes son xeneralmente proteínes globulares que pueden presentar tamaños bien variables, dende 62 aminoácidos como nel casu del monómero de la 4-oxalocrotonato tautomerasa, hasta los 2 500 presentes na sintasa d'ácidos grasos.
Les actividaes de les enzimes vienen determinaes pola so estructura tridimensional, que vien de la mesma determinada pola secuencia d'aminoácidos. Sicasí, anque la estructura determina la función, predicir una nueva actividá enzimática basándose namái na estructura d'una proteína ye bien difícil, y un problema entá non resueltu.
Casi toles enzimes son muncho más grandes que los sustratos sobre los qu'actúen, y solo una pequeña parte de la enzima (alredor de 3 a 4 aminoácidos) ta directamente arreyada na catálisis. La rexón que contién estes borrafes encargaes de catalizar la reacción ye denominada "centru activu". Les enzimes tamién pueden contener sitios cola capacidá de xunir cofactores, necesarios dacuando nel procesu de catálisis, o de xunir pequeñes molécules, como los sustratos o productos (directos o indirectos) de la reacción catalizada. Estes uniones de la enzima colos sos propios sustratos o productos pueden amontar o menguar l'actividá enzimática, dando llugar asina a una regulación por retroalimentación positiva o negativa, según el casu.
Al igual que les demás proteínes, les enzimes componer d'una cadena llineal d'aminoácidos que se plieguen mientres el procesu de traducción pa dar llugar a una estructura terciaria tridimensional de la enzima, susceptible de presentar actividá. Cada secuencia d'aminoácidos ye única y por tantu da llugar a una estructura única, con propiedaes úniques. N'ocasiones, proteínes individuales pueden xunise a otres proteínes pa formar complexos, no que se denomina estructura cuaternaria de les proteínes.
La mayoría de les enzimes, al igual que'l restu de les proteínes, pueden ser desnaturalizadas si vense sometíes a axentes desnaturalizantes como'l calor, los pHs estremos o ciertos compuestos como'l SDS. Estos axentes destrúin la estructura terciaria de les proteínes de forma reversible o irreversible, dependiendo de la enzima y de la condición. Una consecuencia de la desnaturalización ye la perda o amenorga de la función, de la capacidá enzimática.. 
Les enzimes suelen ser bien específiques tantu del tipu de reacción que catalizan como del sustrato arreyáu na reacción. La forma, la carga y les característiques hidrofílicas/hidrofóbiques de les enzimes y los sustratos son los responsables de dicha especificidá. La constante d'especificidá, ye una midida de la eficiencia d'una enzima, una y bones la velocidá de la reacción alcuéntrase directamente rellacionada cola frecuencia cola que s'atopen les molécules d'enzima y sustrato. Les enzimes tamién pueden amosar un eleváu grau de estereoespecificidad, regioselectividad y quimioselectividad.
Dalgunes d'estes enzimes qu'amuesen una elevada especificidá y precisión na so actividá son aquelles arreyaos na replicación y espresión del xenoma. Estes enzimes tienen eficientes sistemes de comprobación y corrección d'erros, como nel casu de la ADN polimerasa, que cataliza una reacción de replicación nun primer pasu, pa comprobar darréu si'l productu llográu ye'l correctu. Esti procesu, que tien llugar en dos pasos, da como resultáu una media de tasa d'erru increíblemente baxa, en redol a 1 erru cada 100 millones de reacciones en determinaes polimerasas de mamíferos. Esti tipu de mecanismos de comprobación tamién fueron reparaos na ARN polimerasa, na ARNt aminoacil sintetasa y na actividá de selección de los aminoacil-tRNAs.
Aquelles enzimes que producen metabolitos secundarios son denominaes promiscuas, yá que pueden actuar sobre una gran variedá de sustratos. Por ello, suxurióse qu'esta amplia especificidá de sustrato podría ser clave na evolución y diseñu de nueves rutes biosintéticas.
Les enzimes son bien específiques, como suxurió Emil Fischer en 1894. Con base a les sos resultancies dedució que dambes molécules, la enzima y la so sustrato, tienen complementariedá xeométrica, esto ye, les sos estructures encaxen esactamente una na otra, polo qu'esti modelu foi denomináu como modelu de la "llave-pesllera", refiriéndose a la enzima como a una especie de pesllera y al sustrato como a una llave qu'encaxa de forma perfecta en dicha pesllera. Una llave solo funciona na so pesllera y non n'otres peslleres. Sicasí, magar esti modelu esplica la especificidá de les enzimes, falla al intentar esplicar la estabilización del estáu de transición que llogren adquirir les enzimes.
En 1958, Daniel Koshland suxure un cambéu al modelu de la llave-pesllera: les enzimes son estructures bastante flexibles y asina el sitiu activu podría camudar la so conformanza estructural pola interacción col sustrato. Como resultáu d'ello, la cadena aminoacídica que compon el sitiu activu ye moldiada en posiciones precises, lo que dexa a la enzima llevar a cabu la so función catalítica. En dellos casos, como nes glicosidases, el sustrato camuda llixeramente de forma pa entrar nel sitiu activu. El sitiu activu continua dichu cambéu hasta qu'el sustrato ta dafechu xuníu, momentu nel cual queda determinada la forma y la carga final.
Les enzimes pueden actuar de diverses formes, como se va ver de siguío, siempres dando llugar a un amenorgamientu del valor de ΔG:
Cabo destacar qu'esti efectu entrópico implica la desestabilización del estáu basal, y la so contribución a la catálisis ye relativamente pequeña.
La comprensión del orixe del amenorgamientu del valor de ΔG nuna reacción enzimática rique elucidar primeramente cómo les enzimes pueden estabilizar el so estáu de transición, más que l'estáu de transición de la reacción. Aparentemente, la forma más efectiva p'algamar la estabilización ye l'usu de fuerces electrostátices, concretamente, teniendo un ambiente polar relativamente fitu que pueda empobinase escontra la distribución de carga del estáu de transición. Esi tipu d'ambientes nun esisten nin se xeneren n'ausencia d'enzimes.
La dinámica interna de les enzimes ta rellacionada colos sos mecanismos de catálisis. La dinámica interna defínese como'l movimientu de distintos partes de la estructura de la enzima, dende borrafes individuales de aminoácidos, hasta grupos d'aminoácidos o inclusive un dominiu proteicu enteru. Estos movimientos producir a distintes escales de tiempu que van dende femtosegundos hasta segundos. Casi cualquier borrafa de la estructura de la enzima puede contribuyir nel procesu de catálisis per mediu de movimientos dinámicos. Los movimientos de les proteínes son vitales en munches enzimes. Dichos movimientos van poder ser más o menos importantes según si los cambeos conformacionales producir por vibraciones pequeñes y rápides o grandes y lentes, y dicha importancia va depender del tipu de reacción que lleve a cabu la enzima. Sicasí, anque estos movimientos son importantes nel procesu d'unión y lliberación de sustratos y productos, entá nun ta claru si estos movimientos ayuden a acelerar los pasos químicos de les reacciones enzimáticas. Estes nueves meyores tamién tienen implicaciones na comprensión de los efectos alostéricos y nel desenvolvimientu de nuevos fármacos.
Los sitios alostéricos son zones de la enzima con capacidá de reconocer y xunir determinaes molécules na célula. Les uniones a les que dan llugar son débiles y non covalentes, y xeneren un cambéu na conformanza estructural de la enzima que repercute nel sitiu activu, afectando asina a la velocidá de reacción. Les interacciones alostéricas pueden tantu tornar como activar enzimes, y son una forma bien común de controlar les enzimes nes célules.
Delles enzimes nun precisen nengún componente adicional p'amosar una total actividá. Sicasí, otres enzimes riquen la unión de molécules non proteiques denominaes cofactores pa poder exercer la so actividá. Los cofactores pueden ser compuestos inorgánicos, como los iones metálicos y los complexos ferrosulfurosos, o compuestos orgánicos, como la flavina o'l grupu hemo. Los cofactores orgánicos pueden ser de la mesma grupos prostéticos, que se xunen fuertemente a la enzima, o coenzimes, que son lliberaos del sitiu activu de la enzima mientres la reacción. Les coenzimas inclúin compuestos como'l NADH, el NADPH y el adenosín trifosfato. Estes molécules tresfieren grupos funcionales ente enzimes.
Un exemplu d'una enzima que contién un cofactor ye la anhidrasa carbónica, na cual el cinc (cofactor) caltiense xuníu al sitiu activu, tal que s'amuesa na figura anterior (asitiada al entamu de la sección "Estructures y mecanismos"). Estes molécules suelen atopase xuníes al sitiu activu y tán implicaes na catálisis. Por casu, la flavina y el grupu hemo suelen tar implicaos en reacciones redox.
Les enzimes que riquen un cofactor pero nun lu tienen xuníu son denominaes "apoenzimas" o "apoproteínas". Una apoenzima xuntu con cofactor(ye) ye denominada "holoenzima" (que ye la forma activa). La mayoría de los cofactores nun se xunen covalentemente a les sos enzimes, pero sí lu faen fuertemente. Sicasí, los grupos prostéticos pueden tar covalentemente xuníos, como nel casu de la tiamina pirofosfato na enzima piruvato deshidrogenasa. El términu "holoenzima" tamién puede ser aplicáu a aquelles enzimes que contienen múltiples subunidades, como nel casu de la ADN polimerasa, onde la holoenzima ye'l complexu con toles subunidades necesaries pa llevar a cabu l'actividá enzimática.
Les coenzimas son pequeñes molécules orgániques que tresporten grupos químicos d'una enzima a otra. Dalgunos d'estos compuestos, como la riboflavina, la tiamina y el acedu fólico son vitamines (les cualos nun pueden ser sintetizaos la cuenta pol cuerpu humanu y tienen de ser incorporaos na dieta). Los grupos químicos intercambiaos inclúin el ion hidruru (H) tresportáu por NAD o NADP, el grupu fosfatu tresportáu pol ATP, el grupu acetilu tresportáu pola coenzima A, los grupos formil, metenil o metil tresportaos pol acedu fólico y el grupu metil tresportáu pola S-Adenosil metionina.
Por cuenta de que les coenzimas sufren un cambéu químicu de resultes de l'actividá enzimática, ye útil considerar a les coenzimas como una clase especial de sustratos, o como segundos sustratos, que son comunes a munches enzimes distintes. Por casu, conócense alredor de 700 enzimes qu'utilicen la coenzima NADH.
Les coenzimas suelen tar de cutio refaciéndose y les sos concentraciones suelen caltenese a unos niveles fixos nel interior de la célula: por casu, el NADPH ye refechu al traviés de la ruta de les pentosas fosfatu y la "S"-Adenosil metionina per mediu de la metionina adenosiltransferasa. Esta rexeneración continua significa qu'inclusive pequeñes cantidaes de coenzimas son utilizaes intensivamente. Por casu, el cuerpu humanu gasta'l so propiu pesu en ATP acaldía.
Al igual qu'asocede con tolos catalizadores, les enzimes nun alterien l'equilibriu químicu de la reacción. Xeneralmente, en presencia d'una enzima, la reacción avanza na mesma dirección na que lo fadría n'ausencia d'enzima, solo que más rápidu. Sicasí, n'ausencia d'enzima, podría producise una reacción bonal que xenerara un productu distintu por cuenta de que en eses condiciones, dichu productu distintu fórmase más rápido.
Amás, les enzimes pueden acoplar dos o más reacciones, polo qu'una reacción termodinámicamente favorable pue ser utilizada pa favorecer otra reacción termodinámicamente desfavorable. Por casu, la hidrólisis d'ATP sueli ser utilizada pa favorecer otres reacciones químiques.
Les enzimes catalizan reacciones químiques tantu nun sentíu como nel contrariu. Nunca alterien l'equilibriu, sinón namái la velocidá a la que ye alcanzáu. Por casu, la anhidrasa carbónica cataliza la so reacción nuna o otra dirección dependiendo de la concentración de los reactantes, como puede vese de siguío:
Si l'equilibriu vese bien movíu nun sentíu de la reacción, esto ye, conviértese nuna reacción bien exergónica, la reacción faise efectivamente irreversible. So estes condiciones, la enzima namái catalizará la reacción na dirección dexada dende un puntu de vista termodinámicu.
La cinética enzimática ye l'estudiu de cómo les enzimes xunir a les sos sustratos y tresformar en productos. Los datos d'equilibrios utilizaos nos estudios cinéticos son llograos por aciu ensayo enzimáticos.
En 1902, Victor Henri propunxo una teoría cuantitativa sobre la cinética enzimática, pero los sos datos esperimentales nun fueron bien útiles por cuenta de que la importancia de la concentración del ion de hidróxenu entá nun yera considerada. Dempués de que Peter Lauritz Sørensen definiera la escala logarítmica del pH ya introduxera el conceutu de "tampón" ("buffer") en 1909, el químicu alemán Leonor Michaelis y el so postdoctoral canadiense Maud Leonora Menten repitieron los esperimentos de Henri confirmando la so ecuación, qu'anguaño ye conocida como cinética de Henri-Michaelis-Menten (o a cencielles cinética de Michaelis-Menten). El so trabayu foi desenvueltu más en fondura por George Edward Briggs y J. B. S. Haldane, quien llograron les ecuaciones cinétiques que s'atopen tan llargamente estendíes na actualidá.
La mayor contribución de Henri foi la idea d'estremar les reacciones enzimáticas en dos etapes. Na primera, el sustrato xúnese reversiblemente a la enzima, formando'l complexu enzima-sustrato (tamién denomináu complexu Michaelis). Na segunda, la enzima cataliza la reacción y llibera el productu.
Les enzimes pueden catalizar hasta dellos millones de reacción per segundu. Por casu, la descarboxilación non enzimática de la orotidina 5'-monofosfato tien una vida media de 78 millones d'años. Sicasí, cuando la enzima orotidina 5'-fosfatu descarboxilasa ta presente nel mediu, esi mesmu procesu tarda apenes 25 milisegundos. Les velocidaes de les enzimes dependen de les condiciones de la solución y de la concentración de sustrato. Aquelles condiciones que desnaturalizan una proteína, como temperatures elevaes, pHs estremos o altes concentraciones de sal, enzanquen o torguen l'actividá enzimática, ente qu'elevaes concentraciones de sustrato tienden a amontar l'actividá. P'atopar la máxima velocidá d'una reacción enzimática, la concentración de sustrato amontar hasta que se llogra una tasa constante de formación de productu (vease la curva de saturación representada na figura de la derecha). La saturación asocede porque, cuando la concentración de sustrato aumenta, mengua la concentración d'enzima llibre, que se convierte na forma con sustrato xuníu (YE). A la máxima velocidá ("V") de la enzima, tolos sitios activos de dicha enzima tienen sustrato xuníu, y la cantidá de complexos YE ye igual a la cantidá total d'enzima.
Sicasí, "V" ye solo una de les constantes cinétiques de la enzima. La cantidá de sustrato necesariu pa llograr una determinada velocidá de reacción tamién ye importante. Esti parámetru vien dáu pola constante de Michaelis-Menten ("K"), que vien ser la concentración de sustrato necesaria por que una enzima algame la metá de la so velocidá máxima. Cada enzima tien un valor de "K" característicu pa un determináu sustrato, que puede dicinos cómo d'allegáu ye la unión ente'l sustrato y l'enzima. Otra constante útil ye "k", que ye'l númberu de molécules de sustrato procesaes per cada sitiu activu per segundu.
La eficiencia d'una enzima puede ser espresada en términos de "k"/"K", no que se denomina constante d'especificidá, qu'incorpora la constante de velocidá de toles fases de la reacción. Por cuenta de que la constante d'especificidá contempla tantu l'afinidá como la capacidá catalítica, ye un parámetru bien útil pa comparar distintes enzimes o la mesma enzima con distintes sustratos. El valor máximu teóricu de la constante d'especificidá ye denomináu llende d'espardimientu tien un valor de 10-10 (M s). Llegaos a esti puntu, cada choque de la enzima cola so sustrato da llugar a la catálisis, colo que la velocidá de formación de productu nun se ve llindada pola velocidá de reacción, sinón pola velocidá d'espardimientu. Les enzimes que tienen esta propiedá son llamaes "enzimes catalíticamente perfectes" o "cinéticamente perfectes". Exemplos d'esti tipu d'enzimes son la triosa fosfatu isomerasa, la anhidrasa carbónica, la acetilcolinesterasa, la catalasa, la fumarasa, la beta-lactamasa y la superóxido dismutasa.
La cinética de Michaelis-Menten depende de la llei d'acción de mases, que se deriva partiendo de los supuestos d'espardimientu llibre y choque al azar. Sicasí, munchos procesos bioquímicos o celulares esviar significativamente d'estes condiciones, por causa de fenómenos como'l crowding macromolecular, la separación d'etapes ente enzima-sustrato-productu, o los movimientos moleculares uni- o bidimensionales. Sicasí, nestes situaciones puede aplicase una cinética de Michaelis-Menten fractal.
Delles enzimes presenten una cinética más rápida que la velocidá d'espardimientu, lo qu'en principiu paecería ser imposible. Propunxéronse diversos mecanismos pa tratar d'esplicar esti fenómenu. Unu de los modelos propón que delles proteínes podríen tener la capacidá d'acelerar la catálisis secuestrando'l sustrato y empobinándolo por aciu campos eléctricos dipolares. Otru modelu propón un mecanismu de efectu túnel cuánticu, onde un protón o un electrón pueden formar un túnel al traviés de barreres d'activación, anque esiste ciertu discutiniu en cuanto al efeuto túnel que pueda xenerar un protón. L'efectu túnel mediáu por protones foi reparáu en triptamina. Esto suxure que la catálisis enzimática podría ser definida más esactamente como una "barrera", en llugar de como fai'l modelu tradicional, onde'l sustrato rique a la enzima p'algamar una barrera enerxética más baxa.
Los inhibidores son molécules que regulen l'actividá enzimática, tornando la so actividá. A les traces, pueden clasificase en reversibles y irreversibles. Les irreversibles xúnense covalentemente a la enzima ensin posibilidá de revertir el cambéu, siendo útiles en farmacoloxía. Dalgunos de los fármacos qu'actúen d'esta miente son la eflornitina, utilizada pa tratar la tripanosomiasis africana, la penicilina y la aspirina.
Les reversibles xunir de forma reversible a la enzima, pudiendo clasificase de la mesma, según la forma en qu'intervienen na reacción, en competitives, acompetitivas y mistes. Davezu, pola so amplia presencia n'ensame de procesos, fálase tamién de inhibición non competitiva, qu'en realidá nun ye más qu'una variante de la yá mentada inhibición mista. Sicasí, poles sos característiques suelse presentar como opuesta a la competitiva, cola que ye comparada frecuentemente.
En munchos organismos, los inhibidores pueden actuar como parte d'un mecanismu de realimentación. Si una enzima produz una sustanza en demasiada cantidá nel organismu, esta mesma sustanza podría actuar como un inhibidor de la enzima al entamu de la ruta que la produz, deteniendo asina dicha producción cuando haya una cantidá abonda de la sustanza en cuestión. Este sería una forma de realimentación negativa. Les enzimes que s'atopen suxetes a esti tipu de regulación suelen ser multiméricas y tener sitios alostéricos onde se xunen sustances reguladores. Les gráfiques que representen la velocidá de la reacción frente a la concentración de sustrato d'estes enzimes nun son hipérboles, sinón sigmoidales (forma de S).
Por cuenta de que los inhibidores modulan la función de les enzimes, suelen ser utilizaos como fármacos. Un típicu exemplu d'un inhibidor que ye utilizáu como fármacu ye la aspirina, que inhibe les enzimes COX-1 y COX-2 implicaes na síntesis d'un intermediariu inflamatorio, les prostaglandinas, colo que suprime asina los efectos derivaos, el dolor y la inflamación. Sicasí, otros inhibidores enzimáticos actúen como venenos. Por casu, el cianuru ye un inhibidor irreversible que se xune a los átomos de fierro y cobre nel sitiu activu de la citocromo c oxidasa de célules animales (les plantes son resistentes al cianuru), bloquiando asina la respiración celular.
Les enzimes presenten una amplia variedá de funciones nos organismos vivos. Son indispensables na transducción de señales y en procesos de regulación, de normal per mediu de quinases y fosfatases. Tamién son capaces de producir movimientu, como ye'l casu de la miosina al hidrolizar ATP pa xenerar la contracción muscular o'l movimientu de visícules per mediu del citoesqueleto. Otru tipu d'ATPases na membrana celular son les bombes d'iones implicaes en procesos de tresporte activu. Amás, les enzimes tamién tán implicaes en funciones muncho más exótiques, como la producción de lluz pola luciferasa nes luciérnages. Los virus tamién pueden contener enzimes implicaes na infección celular, como ye'l casu de la integrasa del virus HIV y de la transcriptasa inversa, o na lliberación viral, como la neuraminidasa del virus de la gripe.
Una importante función de les enzimes ye la que presenten nel sistema dixestivu de los animales. Enzimes tales como les amilases y les proteases son capaces de degradar molécules grandes (almidón o proteínes, respectivamente) n'otres más pequeñes, de forma que puedan ser absorbíes nel intestín. Les molécules d'almidón, por casu, que son demasiáu grandes pa ser absorbíes, son degradaes por diversu enzimes a molécules más pequeñes como la maltosa, y finalmente a glucosa, que sí puede ser absorbida al traviés de les célules del intestín. Distintes enzimes dixestives son capaces de degradar distintos tipos d'alimentos. Los rumiantes que tienen una dieta herbívora, tienen nos sos intestinos una serie de microorganismos que producen otra enzima, la celulasa, capaz de degradar la celulosa presente na paré celular de les plantes.
Delles enzimes pueden actuar conjuntamente nun orde específicu, creando asina una ruta metabólica. Nuna ruta metabólica, una enzima toma como sustrato el productu d'otra enzima. Tres la reacción catalítica, el productu tresferir a la siguiente enzima y asina sucesivamente. N'ocasiones, esiste más d'una enzima capaz de catalizar la mesma reacción en paralelu, lo que dexa establecer una regulación más sofisticada: por casu, nel casu en qu'una enzima presenta una actividá constitutiva pero con una baxa constante d'actividá y una segunda enzima que la so actividá ye inducible, pero presenta una mayor constante d'actividá.
Les enzimes determinen los pasos que siguen estes rutes metabóliques. Ensin les enzimes, el metabolismu nun se produciría al traviés de los mesmos pasos, nin sería lo suficientemente rápido p'atender les necesidaes de la célula. Ello ye que una ruta metabólica como la glucólisis nun podría esistir ensin enzimes. La glucosa, por casu, puede reaccionar directamente col ATP de forma que quede fosforilada n'unu o más carbonos. N'ausencia d'enzimes, esta reacción produciríase tan amodo que sería insignificante. Sicasí, si añede la enzima hexoquinasa que fosforila el carbonu 6 de la glucosa y mídese la concentración del amiestu nun curtiu espaciu de tiempu podrá atopase namái glucosa-6-fosfatu a niveles significativos. Poro, les redes de rutes metabóliques dientro de la célula dependen del conxuntu d'enzimes funcionales que presenten.
L'actividá enzimática pue ser controlada na célula principalmente d'estos cinco formes:
Por cuenta de que ye necesariu un fuerte control de l'actividá enzimática pa la homeostasis, cualquier fallu nel funcionamientu (mutación, medría o amenorgamientu de la espresión o deleción) d'una única enzima crítica puede conducir al desenvolvimientu d'una enfermedá xenética. La importancia de les enzimes poner de manifiestu nel fechu de qu'una enfermedá letal pue ser causada pol mal funcionamientu d'un únicu tipu d'enzima de tolos miles de tipos qu'esisten nel nuesu cuerpu.
Un exemplu d'esto ye'l tipu más común de fenilcetonuria. Nesta enfermedá xenética produzse una mutación d'un únicu aminoácidu na fenilalanina hidroxilasa, una enzima que cataliza la primer reacción de la ruta de degradación de la fenilalanina y de compuestos rellacionaos. Al ser esta enzima inactiva, atrópense una serie de productos que terminen dando llugar a l'apaición de retardo mental si nun se recibe tratamientu.
Otru exemplu ye cuando se produz una mutación nos xenes de la llinia xerminal que codifican les enzimes implicaes na arreglu del ADN. Nesti casu, al nun reparase afechiscamente l'ADN de les célules, atrópense mutaciones que suelen derivar nel desenvolvimientu de diversos tipos de cáncer hereditarios, como la xerodermia pigmentosa.
El nome d'una enzima suel derivase del sustrato o de la reacción química que cataliza, cola palabra terminada en -rusti. Por casu, lactasa provién del so sustrato lactosa; alcohol deshidrogenasa provién de la reacción que cataliza que consiste en "deshidrogenar" el alcohol; ADN polimerasa provién tamién de la reacción que cataliza que consiste en polimerizar el ADN.
La Unión Internacional de Bioquímica y Bioloxía Molecular desenvolvió una nomenclatura pa identificar a les enzimes basada nos denominaos Númberos EC. D'esta miente, cada enzima queda rexistrada por una secuencia de cuatro números precedíos poles lletres "EC". El primer númberu clasifica a la enzima según el so mecanismu d'acción. De siguío indíquense los seis grandes clases d'enzimes esistentes na actualidá:
Les enzimes son utilizaes na industria químico, y n'otros tipos d'industria, onde se riquir l'usu de catalizadores bien especializaos. Sicasí, les enzimes tán llindaes tantu pol númberu de reacciones que pueden llevar a cabu como pola so ausencia d'estabilidá en solventes orgánicos y altes temperatures. Por ello, la inxeniería de proteínes convirtióse nuna área d'investigación bien activa onde s'intenten crear enzimes con propiedaes nueves, bien por aciu diseñu racional, bien por aciu evolución "in vitro". Estos esfuerzos empezaron a tener dellos ésitos, llográndose delles enzimes que catalizan reacciones non esistentes na naturaleza.
De siguío amuésase una tabla con diverses aplicaciones industriales de les enzimes:
Proteína
Les proteínes (del francés: "protéine", y esti del griegu' "πρωτεῖος", "proteios", ‘prominente’, ‘de primera calidá’) o prótidos son molécules formaes por cadenes llineales d'aminoácidos.
Poles sos propiedaes físicu-químiques, les proteínes pueden clasificase en proteínes simples (holoproteidos), formaes solo por aminoácidos o los sos derivaos; proteínes conxugaes (heteroproteidos), formaes por aminoácidos acompañaos de sustances diverses, y proteínes derivaes, sustances formaes por desnaturalización y desdoblamientu de les anteriores. Les proteínes son necesaries pa la vida, sobremanera pola so función plástica (constitúin el 80 % del protoplasma deshidratado de toa célula), pero tamién poles sos funciones biorreguladoras (formen parte de les enzimes) y de defensa (los anticuerpos son proteínes).
Les proteínes desempeñen un papel fundamental pa la vida y son les biomolécules más versátiles y diverses. Son imprescindibles pa la crecedera del organismu y realicen una enorme cantidá de funciones distintes, ente les que destaquen:
Les proteínes tán formaes por aminoácidos.
Les proteínes de tolos seres vivos tán determinaes mayoritariamente pola so xenética (con esceición de dalgunos péptidos antimicrobianos de síntesis non ribosomal), esto ye, la información xenética determina en gran midida qué proteínes tien una célula, un texíu y un organismu.
Les proteínes sintetícense dependiendo de cómo s'atopen regulaos los xenes que les codifican. Poro, son susceptibles a señales o factores esternos. El conxuntu de les proteínes espresaes nuna circunstancia determinada ye denomináu proteoma.
Los prótidos o proteínes son biopolímeros, tán formaes por un gran númberu d'unidaes estructurales simples repetitives (monómeros) denomináu aminoácidos, xuníes por enllaces peptídicos. Por cuenta del so gran tamañu, cuando estes molécules esvalixar nun disolvente fayadizu, formen siempres dispersiones coloidales, con característiques que les estremen de les disoluciones de molécules más pequeñes. Munches proteínes presenten carga neta en ciertos rangos de pH del mediu. Por ello pueden considerase ionómeros.
Por hidrólisis, les molécules de proteína estremar en numberosos compuestos relativamente simples, de masa molecular pequeña, que son les unidaes fundamentales constituyentes de la macromolécula. Estes unidaes son los aminoácidos, de los cualos esisten venti especies distintes y que se xunen ente sigo por aciu enllaces peptídicos. Cientos y miles d'estos aminoácidos pueden participar na formación de la gran molécula polimérica d'una proteína.
Toles proteínes tienen carbonu, hidróxenu, osíxenu y nitróxenu, y casi toes tienen tamién azufre. Magar hai llixeres variaciones en distintes proteínes, el conteníu de nitróxenu representa, por permediu, 16 % de la masa total de la molécula; esto ye, cada 6,25 g de proteína contienen 1 g de N. El factor 6,25 utilizar pa envalorar la cantidá de proteína esistente nuna amuesa a partir de la midida de N de la mesma.
La síntesis proteica ye un procesu complexu cumplíu poles célules según les directrices de la información suministrada polos xenes.
Les proteínes son llargues cadenes d'aminoácidos xuníes por enllaces peptídicos ente'l grupu carboxilo (-COOH) y el grupu amino (-NH) de borrafes d'aminoácidu axacente. La secuencia d'aminoácidos nuna proteína ta codificada na so xen (una porción d'ADN) por aciu el códigu xenéticu. Anque esti códigu xenéticu específica los 20 aminoácidos "estándar" más la selenocisteína y —en ciertos Archaea— la pirrolisina, les borrafes nuna proteína sufren dacuando cambeos químicos na cambéu postraduccional: primero que la proteína seya funcional na célula, o como parte de mecanismos de control. Les proteínes tamién pueden trabayar xuntes pa cumplir una función particular, de cutiu acomuñar pa formar complexu proteicos estables.
Les proteínes se ensamblan a partir de les sos aminoácidos utilizando la información codificada nos xenes. Cada proteína tien la so propia secuencia de aminoácidos que ta especificada pola secuencia de nucleótidos del xen que la codifica. El códigu xenéticu ta formáu por un conxuntu de tri-nucleótidos denominaos codones. Cada codón (combinación de trés nucleótidos) designa un aminoácidu, por casu AUG (adenina-uracilo-guanina) ye'l códigu pa la metionina. Como'l ADN contién cuatro nucleótidos distintos, el númberu total de codones posibles ye 64; poro, esiste cierta redundancia nel códigu xenéticu, tando dellos aminoácidos codificados por más d'un codón. Los xenes codificados nel ADN trescríbense primero en ARN pre-mensaxeru por aciu proteínes como la ARN polimerasa. La mayor parte de los organismos procesen entós esti pre-ARNm (tamién conocíu como tránscrito primariu) utilizando delles formes de cambéu post-transcripcional pa formar ARNm maduros, que s'utilicen como molde pa la síntesis de proteínes nel ribosoma. Nos procariotas el ARNm puede utilizase asina produzse, o puede xunise al ribosoma dempués d'alloñase del nucleoide. Otra manera, los eucariotes sinteticen el ARNm nel núcleu celular y lo translocan al traviés de la membrana nuclear hasta'l citoplasma onde se realiza la síntesis proteica. La tasa de síntesis proteica ye mayor en procariotas que n'eucariotes y puede algamar los 20 aminoácidos per segundu.
El procesu de sintetizar una proteína a partir d'un molde de ARNm denominar traducción. El ARNm cargar nel ribosoma y lléese, trés nucleótidos cada vegada, empareyando cada codón col so anticodón complementariu alcontráu nuna molécula de ARN de tresferencia que lleva l'aminoácidu correspondiente al codón que reconoz. La enzima aminoacil ARNt sintetasa "carga" les molécules de ARN de tresferencia (ARNt) colos aminoácidos correctos. El polipéptido creciente denominar cadena naciente. Les proteínes se biosintetizan siempres del estremu N-terminal al estremu C-terminal.
D'esta forma, consíguese la estructura primaria de la proteína, esto ye, la so secuencia d'aminoácidos. Agora ésta tien de plegase de la forma fayadiza pa llegar a la so estructura nativa, la que desempeña la función. Anfinsen nos sos trabayos cola ribonucleasa A, postuló la so hipótesis que diz que tola información necesaria pal plegamientu alcuéntrase contenida dafechu na estructura primaria. Esto dio pie a qu'en 1969 Levinthal suxuriera la esistencia d'una paradoxa a la que se conoz como la paradoxa de Levinthal: si una proteína pliégase esquizando al azar toos les conformances posibles precisaría un tiempu mayor que la edá del propiu Universu. Cuidao que les proteínes plegar nun tiempu razonable y de forma espóntanea, resolvióse esta paradoxa indicando que les proteínes nun prueben toles conformances posibles, sinón qu'escueyen una vía de plegamientu específica con un númberu de pasos finitos, esto ye, amenórgase'l hiperespacio potencial de plegamientu. Tamién cabo mentar la esistencia de chaperonas moleculares, proteínes qu'ayuden a otres a plegase con gastu enerxéticu (ATP).
El tamañu de la proteína sintetizada puede midise pol númberu de aminoácidos que contién y pol so masa molecular total, que de normal s'espresa en daltons (Da) (sinónimu de unidá de masa atómico), o la so unidá derivada kilodalton (kDa). Por casu, les proteínes del lleldu tienen en promediu 466 aminoácidos y una masa de 53 kDa. Les proteínes más llargues que se conocen son les titinas, un componente del sarcómero muscular, con una masa molecular de casi 3.000 kDa y un llargor total de casi 27 000 aminoácidos.
Por aciu una familia de métodos denominaos de síntesis peptídica ye posible sintentizar químicamente proteínes pequeñes. Estos métodos dependen de técniques de síntesis orgánica como la ligación pa producir péptidos en gran cantidá. La síntesis química dexa introducir aminoácidos non naturales na cadena polipeptídica, como por casu amino ácidos con sondes fluorescentes amestaes a les sos cadenes llaterales. Éstos métodos son útiles pa utilizase en llaboratorios de bioquímica y bioloxía celular, non tantu p'aplicaciones comerciales. La síntesis química ye ineficiente pa polipéptidos de más de 300 aminoácidos, y les proteínes sintetizaes pue que nun adopten fácilmente la so estructura tridimensional nativa. La mayor parte de los métodos de síntesis química proceden del estremu C-terminal al estremu N-terminal, en dirección contraria por tantu a la reacción biolóxica.
El Proteoma son toles proteínes espresaes por un xenoma, célula o texíu.
Les proteínes ocupen un llugar de máxima importancia ente les molécules constituyentes de los seres vivos (biomolécules). Prácticamente tolos procesos biolóxicos dependen de la presencia o l'actividá d'esti tipu de molécules. Basten dellos exemplos pa dar idea de la variedá y trescendencia de les funciones que desempeñen. Son proteínes:
Toles proteínes realicen elementales funciones pa la vida celular, pero amás caúna d'éstes cunta con una función más específica de cara al nuesu organismu.
Por cuenta de les sos funciones, pueden clasificase en:
Ye la manera como s'entama una proteína p'adquirir cierta forma, presenten una disposición característica en condiciones fisiolóxiques, pero si camuden estes condiciones como temperatura o pH pierde la conformanza y la so función, procesu denomináu desnaturalización. La función depende de la conformanza y ésta vien determinada pola secuencia d'aminoácidos.
Conformances o niveles estructurales de la disposición tridimensional:
Dos son les propiedaes principales que dexen la esistencia y aseguren la función de les proteínes:
Esisten otra serie de propiedaes secundaries asociaes a les sos característiques químiques:
Si nuna disolución de proteínes producen cambeos de pH, alteraciones na concentración, baturiciu molecular o variaciones sópites de temperatura, la solubilidá de les proteínes puede trate amenorgada hasta'l puntu de producise'l so precipitación. Esto debe a que los enllaces que caltienen la conformanza globular ruémpense y la proteína adopta la conformanza filamentosa. D'esta miente, la capa de molécules d'agua nun anubre dafechu a les molécules proteiques, que tienden a xunise ente sigo dando llugar a grandes partícules que bastien. Amás, les sos propiedaes biocatalizadoras sumen al alteriase'l centru activu. Les proteínes que se topen nesi estáu nun pueden llevar a cabu l'actividá pa la que fueron diseñaes, en resume, nun son funcionales.
Esta variación de la conformanza denominar desnaturalización. La desnaturalización nun afecta a los enllaces peptídicos: al volver a les condiciones normales, puede dase'l casu de que la proteína recupere la conformanza primitiva, lo que se denomina renaturalización.
Exemplos de desnaturalización son la lleche cortada de resultes de la desnaturalización de la caseína, la precipitación de la clara de güevu al desnaturalizarse la ovoalbúmina por efectu del calor o la fixación d'un peñáu del pelo por efectu de calor sobre les queratines del pelo.
La estabilidá d'una proteína ye una midida de la enerxía qu'estrema al estáu nativu d'otros estaos "non nativos" o desnaturalizados. Vamos Falar d'estabilidá termodinámica cuando podamos faer la diferencia d'enerxía ente l'estáu nativu y el desnaturalizado, pa lo cual ríquese reversibilidad nel procesu de desnaturalización. Y vamos falar d'estabilidá cinética cuando, cuidao que la proteína desnaturaliza irreversiblemente, solo podemos estremar energéticamente la proteína nativo del estáu de transición (l'estáu limitante nel procesu de desnaturalización) que da llugar al estáu final. Nel casu de les proteínes reversibles, tamién puede falase d'estabilidá cinética, cuidao que el procesu de desnaturalización tamién presenta un estáu limitante. Demostróse que delles proteínes reversibles pueden escarecer de dichu tao limitante, anque ye una tema entá revesosu na bibliografía científica.
La determinación de la estabilidá proteica puede realizase con diverses técniques. La única d'elles que mide directamente los parámetros enerxéticos ye la calorimetría (de normal na modalidá de calorimetría diferencial de barríu). Nésta mide la cantidá de calor qu'absuerbe una disolución de proteína cuando ye calecida, de cuenta que al aumentar la temperatura produz una transición ente l'estáu nativu y l'estáu desnaturalizado que lleva acomuñada l'absorción d'una gran cantidá de calor.
El restu de técniques miden propiedaes de les proteínes que son distintes nel estáu nativu y nel estáu esplegáu. Ente elles puédense citar la fluorescencia de triptófanos y tirosines, el dicroísmo circular, radiu hidrodinámicu, espectroscopia infrarroxa y la resonancia magnética nuclear. Una vegada escoyimos la propiedá que vamos midir pa siguir la desnaturalización de la proteína, podemos estremar dos modalidaes: Aquelles qu'usen como axente desnaturalizante la medría de temperatura y aquelles que faen usu d'axentes químicos (como urea, cloruru de guanidinio, tiocianato de guanidinio, alcoholes, etc.). Estes postreres rellacionen la concentración del axente utilizáu cola enerxía necesaria pa la desnaturalización. Una de les técniques que remanecieron nel estudiu de les proteínes ye la microscopía de fuerza atómico, ésta técnica ye cualitativamente distinta de les demás, cuidao que nun trabaya con sistemes macroscópicos sinón con molécules individuales. Mide la estabilidá de la proteína al traviés del trabayu necesariu pa desnaturalizarla cuando s'aplica una fuerza per un estremu mientres se caltién l'otru estremu fixu a una superficie.
La importancia del estudiu de la estabilidá proteica ta nes sos implicaciones biomédicas y biotecnológicas. Asina, enfermedaes como'l Alzheimer o'l Parkinson tán rellacionaes cola formación de amiloides (polímeros de proteínes desnaturalizadas). El tratamientu eficaz d'estes enfermedaes podría atopase nel desenvolvimientu de fármacos que desestabilizaren les formes amiloidogénicas o bien qu'estabilizaren les formes natives. Per otru llau, cada vegada más proteínes van siendo utilizaes como fármacos. Resulta obviu que los fármacos tienen de presentar una estabilidá que-yos dea un altu tiempu de vida cuando tán almacenaos y un tiempu de vida llindáu cuando tán realizando la so acción nel cuerpu humanu.
El so usu nes aplicaciones biotecnológicas enzáncase por cuenta de que magar la so estrema eficacia catalítica presenten una baxa estabilidá yá que munches proteínes de potencial interés apenes caltienen la so configuración nativo y funcional per unes hores.
De la mesma, les proteínes clasificar en:
Les fontes dietétiques de proteínes inclúin carne, güevos, llegumes, frutos secos, ceberes, verduras y productos lácteos tales como quesu o yogur. Tanto les fontes proteínes animales como los vexetales tienen los 20 aminoácidos necesarios pa l'alimentación humano.
Les distintes proteínes tienen distintos niveles de familia biolóxica pal cuerpu humanu. Munchos alimentos fueron introducíos pa midir la tasa d'usu y retención de proteínes n'humanos. Éstos inclúin valor biolóxicu, NPU (Net Protein Utilization), NPR (Cociente Proteicu Netu) y PDCAAS (Protein Digestibility Corrected Amino Acids Score), que foi desenvueltu pola FDA ameyorando'l PER (Protein Efficiency Ratio). Estos métodos esaminen qué proteínes son más eficientemente usaes pol organismu. Polo xeneral, éstos concluyeron que les proteínes animales que contienen tolos aminoácidos esenciales (lleche, güevos, carne) y la proteína de soya son les más pervalibles pal organismu.
El reactivu de Biuret ta formáu por una disolución de sulfatu de cobre en mediu alcalín, este reconoz l'enllaz peptídico de les proteínes por aciu la formación d'un complexu de coordinación ente los iones Cu y los pares de electrones non compartíos del nitróxenu que forma parte de los enllaces peptídicos, lo que produz una coloración coloráu-violeta.
Poner de manifiestu pola formación d'un precipitáu coritu de sulfuru de chombu. Básase esta reacción na separación por aciu un álcali, del azufre de los aminoácidos, que al reaccionar con una solución de acetato de chombu, forma'l sulfuru de chombu.
Reconoz borrafes fenólicos, esto ye aquelles proteínes que contengan tirosina. Les proteínes bastiar por acción de los ácidos inorgánicos fuertes del reactivu, dando un precipitáu blancu que se vuelve gradualmente colloráu al calecer.
El defectu de proteína ye una causa importante d'enfermedá y muerte nel tercer mundu. El defectu de proteína xuega una parte na enfermedá conocida como kwashiorkor. La guerra, la hambruna, la sobrepoblación y otros factores amontaron la tasa de malnutrición y defectu de proteínes. El defectu de proteína puede conducir a una intelixencia amenorgada o retardo mental.
La malnutrición proteicu calórica afecta a 500 millones de persones y más de 10 millones añalmente. En casos severos el númberu de célules blanques mengua, de la mesma manera vese amenorgada drásticamente l'habilidá de los leucocitos de combatir una infección.
Defectu de proteínes en países desenvueltos
El defectu de proteínes ye rara en países desenvueltos pero un pequeñu númberu de persones tien dificultá pa llograr abonda proteína por cuenta de la probeza. El defectu de proteína tamién puede asoceder en países desenvueltos en persones que tán faciendo dieta pa perder pesu, o n'adultos mayores quien pueden tener una dieta probe. Les persones dolientes, recuperándose de ciruxía, trauma o enfermedaes pueden tener déficit proteicu si nun amonten el so consumu pa soportar la medría nes sos necesidaes. Un defectu tamién puede asoceder si la proteína consumida por una persona ta incompleta y falla n'aprovir tolos aminoácidos esenciales.
Como l'organismu ye incapaz d'almacenar les proteínes, l'escesu de proteínes ye dixeríu y convertíu en azucres o ácidos grasos. El fégadu retira'l nitróxenu de los aminoácidos, una manera de qu'éstos pueden ser consumíos como combustible, y el nitróxenu ye incorporáu na urea, la sustanza que ye escretada polos reñones. Estos órganos de normal pueden trepar con cualquier sobrecarga adicional, pero si esiste enfermedá renal, un amenorgamientu na proteína frecuentemente va ser prescrita.
L'escesu nel consumu de proteínes tamién puede causar la perda de calciu corporal, lo cual puede conducir a perda de masa óseo al llargu plazu. Sicasí, dellos suplementos proteicos vienen suplementados con distintes cantidaes de calciu por ración, de manera que pueden compensar l'efectu de la perda de calciu.
Dellos médicos abarrunten que'l consumu escesivu de proteínes ta amestáu a dellos problemes:
En tales casos, el consumu de proteínes ye anabólico pal güesu. Dellos investigadores piensen qu'un consumu escesivu de proteínes produz una medría forzada na escreción del calciu. Si hai consumu escesivu de proteínes, piénsase qu'un consumu regular de calciu sería capaz d'estabilizar, o inclusive amontar, la captación de calciu pol intestín delgáu, lo cual sería más beneficiosu en muyeres mayores.
Les proteínes son frecuentemente causa d'alerxes y reacciones alérxiques a ciertos alimentos. Esto asocede porque la estructura de cada forma de proteína ye llixeramente distinta. Dalgunes pueden desencadenar una respuesta a partir del sistema inmune, ente qu'otres permanecen perfectamente segures. Munches persones son alérxiques a la caseína (la proteína na lleche), al gluten (la proteína nel trigu) y otros granos, a la proteína particular atopada nel maní o aquelles atopaes en mariscos y otres comíes marines.
Ye desaxeradamente inusual qu'una mesma persona reaccione adversamente a más de dos tipos distintes de proteínes, por cuenta de la diversidá ente los tipos de proteínes o aminoácidos. Amás de eso, les proteínes ayuden a la formación de la masa muscular.
Les proteínes nos alimentos, ye un parámetru d'importancia dende'l puntu de vista económicu y de la calidá y cualidaes organolépticas y nutricionales. Por cuenta de ello la so midida ta incluyida dientro del Analís Químicu Proximal de los alimentos (nel cual mídese principalmente'l conteníu de mugor, grasa, proteína y cenizes).
El clásicu ensayu pa midir concentración de proteínes n'alimentos ye'l métodu de Kjeldahl. Esti ensayu determina'l nitróxenu total nuna amuesa. L'únicu componente de la mayoría de los alimentos que contién nitróxenu son les proteínes (les grases, los carbohidratos y la fibra dietética nun contienen nitróxenu). Si la cantidá de nitróxenu ye multiplicada por un factor dependiente del tipu de proteína esperada nel alimentu, la cantidá total de proteínes puede ser determinada. Nes etiquetes de los alimentos, la proteína ye espresada como'l nitróxenu multiplicáu por 6,25, porque'l conteníu de nitróxenu promediu de les proteínes ye d'aprosimao 16 %. El métodu de Kjeldahl ye usáu porque ye'l métodu que la AOAC International adoptó y polo tanto ye usáu por delles axencies alimentarias alredor del mundu.
La dixestión de les proteínes empecípiase típicamente nel estómagu, cuando'l pepsinógeno ye convertíu a pepsina pola acción del ácidu clorhídricu, y sigue pola acción de la tripsina y la quimotripsina nel intestín. Les proteínes de la dieta son degradaes a péptidos cada vegada más pequeños, y éstos hasta aminoácidos y los sos derivaos, que son absorbíos pol epiteliu gastrointestinal. La tasa d'absorción de los aminoácidos individuales ye altamente dependiente de la fonte de proteínes. Por casu, la digestibilidad de munchos aminoácidos n'humanos difier ente la proteína de la soya y la proteína de la lleche
y ente proteínes de la lleche individual, como beta-lactoglobulina y caseína.
Pa les proteínes de la lleche, aprosimao'l 50 % de la proteína inxerida absorber nel estómagu o'l yeyuno, y el 90 % absorbióse yá cuando los alimentos inxeríos algamen el íleon.
Amás del so rol na síntesis de proteínes, los aminoácidos tamién son una importante fonte nutricional de nitróxenu. Les proteínes, al igual que los carbohidratos, contienen cuatro kilocaloríes por gramu, ente que los lípidos contienen nueve kcal., y los alcoholes, siete kcal. Los aminoácidos pueden ser convertíos en glucosa al traviés d'un procesu llamáu gluconeogénesis.
Banzáu de les Trés Foces
La presa de los Trés Gargüelos ye una planta hidroeléctrica asitiada nel cursu del ríu Yangtsé en China. Ye la planta hidroeléctrica más grande del mundu, superando holgadamente a la d'Itaipú sobre'l ríu Paraná (la cual quedó apostrada al segundu llugar) y a la del banzáu de Guri, en Venezuela (en tercer llugar).
La construcción de la presa empezó'l 15 d'avientu de 1994, y envaloróse que s'enllargaría a lo llargo de 17 años. El 9 de payares de 2001 llogróse abrir el cursu del ríu y en 2003 empezó a operar el primer grupu de xeneradores. A partir de 2004 instaláronse un total de 4 grupos de xeneradores per añu hasta completar la obra.
El 6 de xunu de 2006 foi baltáu l'últimu muriu de contención de la presa, con esplosivos abondos pa baltar 400 edificios de 10 plantes. Tardó 12 segundos en cayer. 
Terminóse'l 30 d'ochobre de 2010. Ente 1,2 y 2 millones de persones fueron reasitiaes, principalmente en nuevos barrios construyíos na ciudá de Chongqing.
La presa llevantar a veres de la ciudá de Yichang, na provincia de Hubei, nel centru de China. El futuru banzáu va llevar el nome de "Gorotkia", y va poder almacenar 39 300 hm. Va Cuntar con 32 turbinas de 700 MW caúna, 14 instalaes nel llau norte de la presa, 12 nel llau sur y seis más soterrañes, totalizando una potencia de 24 000 MW.
Nos planes orixinales esta sola presa tendría la capacidá d'aprovir el 10 % de la demanda d'enerxía eléctrica China. Sicasí, la crecedera de la demanda foi mayor del esperáu y si tuviera dafechu operativa güei solo sería capaz d'aprovir d'enerxía al 3 % del consumu internu chinu. 
Esta monumental obra dexó sol nivel de les agües 19 ciudaes y 322 pueblos, afectando a casi 2 millones de persones y somorguiando unos 630 km de superficie del territoriu chinu.
La presa mide 2309 metros de llargor y 185 metros d'altor, ya inclúi una esclusa capaz de manipoliar barcos d'hasta 3000 tonelaes. Dende tiempos inmemoriales, el ríu sufría hinchentes masivos de les sos veres cada diez años, y solo nel sieglu XX, según les autoridaes chines, morrieron unes 300 000 persones por culpa d'esti fenómenu. La presa ta diseñada pa evitar estos sucesos y ameyorar el control del calce del ríu, según pa protexer a los más de 15 millones de persones que viven nos sos marxes.
La presa de los Trés Gargüelos, na actualidá, ostenta'l títulu de "la mayor represa n'estructura y potencia instalada nel mundu", y non asina en producción d'enerxía, una y bones la represa de Itaipú sigue siendo la mayor productora d'enerxía del planeta. La presa china güei xenera enerxía por aciu l'usu de 26 turbinas, más 8 unidaes en construcción (6 × 700 MW, 2 × 50 MW); caúna de les unidaes operatives actuales tien una capacidá de 700 MW, sumando una capacidá instalada total de 18 200 MW. Sicasí, la represa de Itaipú cunta con 20 turbinas y una potencia instalada de 14 000 MW. Dos factores faen que Itaipú supere a Tres Gargantes; en primer llugar el clima subtropical nun dexa que los ríos nin los llagos conxélense, a diferencia de la presa Trés Gargüelos, que'l so llagu queda totalmente conxeláu pel hibiernu. Poro, nun puede xenerar enerxía a la so máxima capacidá, como Itaipú sí fai. De segundes, en Suramérica Itaipú cuenta col ríu Paraná, que ye'l séptimu ríu más caudalosu del mundu, y estos dos factores faen que Itaipú siga ostentando'l títulu de "mayor productora d'enerxía del planeta".
L'hinchente de les tierres provocó, tamién, grandes perdes de reliquies allugaes nes cercaníes del ríu. Elementos de la era paleolítica, restos ABP que yeren bien importantes pa la xente de la zona, sitios del Neolíticu, entierros ancestrales, tumbes aristocrátiques y obres de les dinastíes Ming y Qing, van quedar per debaxo de la llinia d'almacenamientu. Por ello, a partir de 1995 empecipióse una carrera contrarreló con cuenta de rescatar la mayor cantidá posible d'estos elementos.
Les consecuencies medioambientales nel llugar fueron devastadoras. Un exemplu ye la recién estinción del baiji o delfín chinu, una especie endémica del ríu Yangtzé, que llevaba en peligru críticu d'estinción dende diba décades. La construcción d'esta presa llevó a la llende les condiciones qu'esta especie de delfín podía soportar, y finalmente, en 2008, tres realizase refeches busques, el baiji foi declaráu oficialmente extinto.
Dalgunos críticos dicen que'l ríu va llevar al banzáu 53 000 millones de tonelaes de refugayes que podríen atropase na paré de la presa, tapando les entraes a les turbinas. L'acumuladura de sedimentos ye un problema característicu de los banzaos; esto mengua la capacidá de producción y amás retaya la vida útil de los sistemes.
Torre
Una torre ye un edificiu de muncho más altor que superficie. Les sos funciones pueden ser distintes, pero históricamente fueron militares y relixoses, amás d'estétices ("pa esparcimientu de la vista y p'adornu", indica'l DRAE). Más apocayá, el términu emplegar pa designar a distintes estructures tecnolóxiques, según a edificios d'oficines o viviendes de gran altor. Les torres son unu de los principales finxos urbanos, y configuren la personalidá d'una ciudá.
La referencia más antigua a estos edificios atopar na Biblia: l'episodiu de la torre de Babel, que se considera inspirada nos "ziggurat" mesopotámicos. Nos "llimes" fortificaos del Imperiu romanu construyéronse "turris" y "burgus", precedentes de les cases-torre medievales. La Edá Media foi un periodu caracterizáu pola construcción de torres militares y relixoses (tantu cristianes como musulmanes). N'otres civilizaciones distintes de la occidental construyéronse tamién torres con similares formes y funciones (pirámides mesoamericanas, torres del silenciu zoroastrianas, gopuram de la India, pagodes chines, castiellos xaponeses, etcétera); en dellos casos inclusive dalguna ciudá antigua edificó les sos viviendes n'altor, como Shibam (Yemen), "la Manhattan del desiertu".
La capacidá evocadora de les torres facer ser bien frecuentemente utilizaes nel arte, tantu nes artes visuales como na lliteratura ("Los dos torres" de la serie de noveles "El señor de los aníos" de J. R. R. Tolkien), onde'l arquetipu que simboliza una torre puede tener distintes simboloxíes, pero siempres venceyaes al aislamientu: "torre de marfil", cuando ye positivu, o bien opresión y cárcel, especialmente pola trescendencia histórica de la función represora de munches torres, identificaes col poder (la Torre de Londres, les torres de La Bastilla).
Les torres son un elementu esencial pa la arquiteutura militar, tantu como parte d'un circuitu fortificáu como aisllaes.
Na terminoloxía de les construcciones militares romanes, la palabra "castrum" designa a los campamentos romanos, que s'arrodiaben d'una empalizada y que se reforzaben con torres (cuando se faíen estables los elementos constructivos podíen pasar a faese en piedra); ente que les palabres "turris" y "burgus" designen a torres aisllaes, como les que xixilaben el "llimes" (frontera esterior del Imperiu). Una tipoloxía similar tuvieron darréu les torres denominaes llixu castral y les cases-torre. Fora d'Europa, y salvando les diferencies formales, ye similar la tipoloxía básica del castiellu xaponés.
Les torres de castiellos y muralles (polo xeneral, de too tipu de fortificaciones) tienen distintes formes y funciones. Cuando son circulares reciben el nome de "cubos". Cuando son de gran tamañu reciben el nome de "torrexones". Les pequeñes construcciones aptes por que se guarecer un vixilante denominar garites.
La más antigua torre de muralla de la qu'hai testimoniu arqueolóxicu posiblemente seya la denominada torre de Jericó, d'unos 8 metros y mediu d'altor, una de les estructures de les muralles de Jericó, del VIII mileniu e.C.
Torre albarrana ye una torre que forma parte d'una cortil fortificada col que ta comunicáu, anque xeneralmente exenta de la muralla y conectada a ésta por aciu un pequeñu arcu o ponte, que pudiera ser destruyíu fácilmente en casu de que la torre cayera en manos del enemigu. Puede dir tamién adosada como gran bastión o baluarte pero nesti casu ye de mayor tamañu que los demás.
Exemplos de torres albarranas pueden ser la Torre del Oru en Sevilla, la de la Malmuerta en Córdoba o la Torre de Espantaperros en Badayoz (que la so alcazaba tien dellos exemplos d'estes torres), toes en España.
La torre del homenaxe ye la estructura central del castiellu medieval ("donjon" nos castiellos franceses, "bergfried" n'el alemanes, "maschio" o "mastio" nos italianos, "keep" n'el ingleses). Ye una torre destacada, más alta que la muralla, y polo xeneral podía aisllase del restu de la fortaleza. Ye la torre principal, la que sirve de residencia del señor y cumple coles funciones más destacaes del castiellu, allugando les estancies principales y, n'ocasiones, los almacenes de cebera. Atopar na posición más abrigada en relación con un posible ataque esterior, de forma que si venciera'l restu de les defenses, esta torre apurriera un últimu abelugu.
Les torres d'asediu consistíen nun armazón tresportable de madera, en forma de prisma o tueru de pirámide altos, que s'emplegaben na Edá Antigua y Media pa combatir y asaltar les muralles enemigues, algamando'l so altor. Si'l so aproximamientu tenía ésitu, dexaben aportar más fácilmente que les escales a dellos homes armaos por que les tomaren. Como toles armes d'asediu medievales, la torre tamién quedó obsoleta cola xeneralización del cañón a partir del sieglu XV.
Les ciudaes medievales d'Europa occidental caracterizar por zarrase en circuitos de muralles, y los sos edificios destacaos llevantaron torres, tantu con fines defensivos como con fines de prestíu, nuna competición pol altor ente distintes instituciones o families dientro de la ciudá y ente les distintes ciudaes. Exemplos notables pueden trate en Florencia, en San Gimignano o en Cáceres.
Bien frecuentemente, la llucha de torres pol dominiu del espaciu urbanu llibrar ente'l poder civil y el poder eclesiásticu, como se dexa entender con gran ironía en esti famosu pasaxe de "Don Quixote del Llurdiu" convertíu nun tópicu lliterariu pol so doble llectura (denunciar la subordinación de la sociedá y l'Estáu a la ilesia):
Los monumentos funerarios adoptaron la forma de torre en munches cultures, dende los monumentos megalíticos ("menhires" y "taulas" proxectar n'altor, anque nun seyan torres nel sentíu d'edificios accesibles nel so interior) y les pirámides exipcies y mesoamericanas (anque les dimensiones del altor namái escepcionalmente algamen a superar les de la base). Los columbarios y columnes romanes, les "stupa" tibetanes o los "nokotsudo" xaponeses pueden tamién tener una forma similar a la d'una torre. Na relixón zoroastriana, les torres del silenciu son llugares elevaos que s'arrodien por un muriu, onde los cadabres déxense por que les utres dispongan d'ellos.
Los templos hinduístas ("mandir") tienen sobre les sos puertes ("dvara") torres piramidales denominaes "gopuram".
Nos países d'Estremu Oriente por onde s'estendió'l budismu, los templos suelen contener altes torres de madera de dellos pisos (davezu cinco) y base cuadrada o octogonal, con característicos teyaos curvados.
Una de les más impresionantes pagodes chines foi la "Nánjīng Táotǎ" (Torre de porzolana de Nankín), del sieglu XV, destruyida nel sieglu XIX. Tenía nueve pisos, y cubrióse con lladriyos de porzolana blanca. Los sos ochenta metros namái fueron superaos pola Pagoda Liaodi de Dingzhou (84 metros) y pola sumida pagoda que se llevantó en Chang'an nel sieglu VII, de la que se diz qu'algamaba los cien metros.
En Vietnam, la "Chùa Một Cột" (Pagoda de la Pilastra Única) ye un iconu de la so cultura.
Anque non de forma xeneral, dende'l arte paleocristiano dalgunes ilesies incluyeron torres, como la basílica de San Llorienzo de Milán (sieglu IV), que tenía cuatro pequeñes torres. Dende'l sieglu V fíxose frecuente disponer dos torres nel nártex, flanqueando la fachada, o una torre nel cruceru (nel casu de les de planta de cruz como la ilesia de los Santos Apóstoles de Constantinopla) o sobre'l presbiteriu (nel casu de les de planta basilical, pa dar lluz al ábside, como na basílica de Meriamlik -añu 471-).
La ilesia de San Martín de Tours (470) facer con una torre sobre'l cruceru y otra que darréu s'usó como campanariu. N'Europa Occidental, les torres d'ilesia a partir del sieglu VI tienen un marcáu calter de fortificación, frutu de la dómina de les invasiones. Na arquiteutura bizantina, especialmente nes ilesies siries, les torres convertir en símbolos de poder, un modelu que se reconoz nel "Acheiropoietos" de Salónica. Una pareya de torres na fachada, flanquando una "loggia" onde s'esponen les reliquies, ye la tipoloxía propia de les ilesies meta de pelegrinación característica de les ilesies de Capadocia de la primer metá del sieglu VI. El modelu siguióse tamién na catedral de Sofía (sieglu VI). Torres enriba de los ábsides apaecen nes ilesies de Sergilla (una) o Sinsarah (dos). Tamién sobre los ábsides construyeron les torres de la basílica de Santolaya de Mérida (sieglu IV), pero con una función constructiva muncho más marcada, al nun arrincar de la bóveda de los ábsides, sinón del so muriu esterior.
Dende'l prerrománicu, los monesterios medievales (como Fulda na arquiteutura carolinxa) concibiéronse como verdaderes ciudadeles fortificaes, nes que les torres cumplíen una función igual a la de los castiellos. Sicasí, nes ilesies de la arquiteutura visigoda o asturiana nun hubo un significativu usu de les torres.
La arquiteutura románica dio un papel distintu a les torres nes sos distintes variantes locales. N'Italia, el "campanile" concebíase como un edificiu exentu, separáu del cuerpu principal de la ilesia (catedral de Pisa -mediaos del sieglu XI-). N'Alemaña, les ilesies otonianas, como San Miguel de Hildesheim (empiezu del sieglu XI) caracterizar pola so disposición simétrica (idéntica en cabecera y pies), con cuatro torres cilíndriques y dos masivos cimborrios.
La gótica caracterizar pola busca d'altor y les sos agudes aguyes o chapiteles. Nel arte de la Edá Moderna la función de les torres permaneció como estética y espiritual; siendo unu de los más importantes finxos urbanos.
Delles ilesies del sieglu XX siguen calteniendo'l recursu a les torres pa desempeñar dalguna de les sos funciones tradicionales (campanariu y presencia urbana). En dalgún casu convertir na parte más visible del propiu templu, como asocede coles de Sagrada Familia de Barcelona, diseñada por Gaudí y entá en construcción, nes qu'amás tienen funciones simbóliques (caúna de los dieciocho torres representa a un personaxe: Xesucristo, la Virxe, los cuatro evanxelistes y los dolce apóstoles).
El campanariu o campanil ye la torre onde s'asitien les campanes, cola cuenta de convocar l'asistencia d'el feligreses al serviciu relixosu. Dellos campanarios agospien un carillón, preséu musical conformáu por delles campanes.
Un tipu especial de campanariu ye'l campanile, un campanariu surdíu orixinalmente n'Italia que se desenvuelve como edificación exenta, de planta circular o cuadrada, dafechu independiente del edificiu relixosu. Los más conocíos son la Torre de Pisa, famosa pol so enclín, y el Campanile de San Marcos de Venecia.
Otra modalidá de campanariu ye la espadaña, que nun ye una torre puramente felicidá, sinón una paré maciza, la mayoría d'ellos con remates mixtilíneos onde s'asitien una campana o una serie de campanes dende les más grandes hasta les más pequeñes; n'espacios o abertures denominaos "claros".
Alminar o minarete son los nomes con que se traducen nes llingües romances la palabra árabe منار ("minar" -"faru"-), que designa a les torres de les mezquites musulmanes. La so función ritual ye apurrir una redolada elevada por que'l muecín o almuédano ( مُؤَذِّن "mu'aḏḏin" -"glayador"-) efectúe los cinco llamaes ( أَذَان "adhan") qu'acaldía se faen pa convocar a la oración ( صلاة "salat"). Pa ello, el minarete suel tener na so parte más alta un balcón que lu arrodia, dende él llévase a cabu la llamada. Na actualidá, s'el almuédano suelse ayudar con un sistema megafónicu pa ser escucháu con más facilidá nes grandes ciudaes.
La forma de los alminares varia según les zones. Nel Magreb les mezquites suelen tener namái unu, de planta cuadrada. Nel oriente musulmán son habituales les mezquites con más d'unu, xeneralmente dos o cuatro, y de forma variable. Son característicos nos llugares d'influencia otomana los espodaos minaretes de sección circular, con un balcón sobresaliente y un teyáu cónicu.
El númberu de los minaretes tamién ye significativu: cuando'l sultán Ahmed I mandó llevantar seis minaretes na Mezquita Azul d'Istambul, foi criticáu porque hasta entós namái tenía esi númberu "Masjid al-Haram" ("la mezquita sagrada" de La Meca, onde se curia la "Kaaba"); el sultán solucionó'l problema mandando construyir un séptimu alminar en La Meca.
El minarete de la mezquita de Samarra (Iraq), una espiral ascendente, inspírase lejanamente na forma de los "ziggurat".
En Tombuctú son característicos los alminares de tierra, paya y madera, trés de los cualos (en xunto coles sos mezquites-madrasa) fueron declaraos patrimoniu de la humanidá pola UNESCO (Sankore, Djinguereber y Sidi Yahya).
La función del minarete ye tamién marcar la dominación física del espaciu. Cuando los turcos conquistaron Constantinopla, la islamización de Santa Sofía indicóse arrodiando con cuatro minaretes la inmensa mole de la cúpula que caracterizaba'l perfil de la ciudá.
De manera similar, la Reconquista española cristianizó los alminares convirtiéndolos en torres de les ilesies que se llevantaben sobre les mezquites.
Los molíns son les estructures tecnolóxiques preindustriales que riquíen un mayor altor, especialmente los molinos de vientu, que caracterizaron el paisaxe de delles rexones, como los Países Baxos o La Mancha.
Primero relóes de sol y depués relóes mecánicos fueron dispuestos dende la Edá Media nes partes más visibles de too tipu d'edificios, anque especialmente n'ilesies y conceyos. Yá na Atenes del sieglu I e.C. llevantóse un "horlogion" con forma de torre: la Torre de los Vientos (que cuntaba con nueve "gnomon" -relóes de sol-, una "clepsidra" -reló d'agua- y otros elementos); y na China del sieglu XI El so Song construyó una "torre del reló" bien sofisticada.
Les torres d'alta tensión emplegar pal tendíu eléctricu.
Les Torres de refrigeración son estructures pa esfrecer agua y otros medios a temperatures próximes a les ambientales. L'usu principal de grandes torres de refrigeración industriales ye'l de rebaxar la temperatura de l'agua de refrigeración utilizada en plantes d'enerxía, refineríes de petroleu, plantes petroquímicas, plantes de procesamientu de gas natural y otres instalaciones industriales.
Les torres d'enfriamientu usen la evaporación de l'agua pa refugar el calor d'un procesu tal como la xeneración d'enerxía eléctrica. Les torres d'enfriamientu varien en tamañu dende pequeñes a estructures bien grandes que pueden devasar los 120 metros d'altor y 100 metros de llargor. Torres más pequeñes son de normal construyíes en fabriques, ente que les más grandes son construyíes nel sitiu onde se riquir.
Les instalaciones de minería inclúin "castilletes", torres esteriores sobre los pozos furaos, que la so función ye acovecer les polees o maquinaria necesaria pa la estracción del mineral o los ascensores pal desplazamientu de los mineros.
Les que se denominen "torres de perforación" son les construyíes pa sostener el complexu equipu necesariu pa la prospección y posterior estracción mecánica de recursos del sosuelu de naturaleza fluyida, como'l petroleu o'l gas natural.
Les torre de control son torres, en que la so visu asitiar una sala de control, dende la que se dirixe y controla el tráficu d'un puertu o d'un aeropuertu. La situación y altor de dichu centro de control son esenciales pa ver tola zona que se debe controlar.
Nes torres de control aéreu realízase'l control de tráficu aéreu na zona d'un aeropuertu y la so redoma, esto ye, el control del rodaxe, el despegue, l'aproximamientu y el aterrizaxe de los aviones.
Menos estendíes que les de los aeropuertos, les torres de control portuariu dirixen el tráficu en puertos de ciertu valumbu, y abondo compactos como por que'l control visual dende la torre seya efectivu.
Una torre solar ye una construcción que trata d'aprovechar la enerxía solar por aciu la conveición d'aire.
Na so forma más senciella, consiste nuna chimenea pintada de negru. Mientres el día, la enerxía solar calez la chimenea, que de la mesma calez l'aire qu'hai dientro d'ella, creando una corriente d'aire ascendente dientro de la chimenea (o torre). La succión qu'ésta crea na base de la torre puede utilizase para ventilar y esfrecer l'edificiu subxacente. Na mayor parte del mundu, ye más fácil aprovechar la enerxía del vientu pa producir una ventilación d'esti tipu, pero en díes templaos y ensin vientu la chimenea podría apurrir ventilación cuando nun sería posible producila d'otra forma.
Esti principiu propúnxose pa la xeneración de la enerxía eléctrica, usando un gran invernaderu na parte de baxo más qu'utilizando la calefacción de la chimenea solamente.
El principal problema d'esta propuesta ye la diferencia relativamente pequeña ente la temperatura más alta y más baxa del sistema. El teorema de Carnot acuta descomanadamente la eficacia de la conversión nestes circunstancies.
L'altor de les torres facer aparentes pa utilizase como llugar pa emitir tou tipu de señales, y esa función foi emplegada dende l'Antigüedá colos faros pal saléu y torres terrestres de naturaleza militar (como les torres de vixilancia) que podíen emplegase pa la comunicación rápida de señales óptiques (similares a les señales de fumu). Yá na dómina industrial, el telégrafu ópticu precedió al telégrafu eléctricu. Nel sieglu XX, les telecomunicaciones precisaron de torres pa la emisión de les señales electróniques, utilizándose para ello dalgunu de los primeros rascacielos, como'l Edificio Telefónica de Madrid (1926-1929).
El nome "faru" provién de la "torre de Faru" o de la isla de Faru en Alexandría, una de los siete maravíes del mundu antiguu, (el Faru d'Alexandría).
A partir d'entós, un faru ye un emisor de señales lluminoses pa la saléu, que se suel siutar sobre una torre llevantada cerca de la mariña o inclusive dientro del mar a cierta distancia de la mariña, nos puertos, nos llugares onde trescurren les rutes de saléu o nos especialmente peligrosos.
La llámpara de los faros dispon de lentes de Fresnel que'l so númberu, anchu, color y separación varia según cada faru. Cuando na escuridá'l faru alcuéntrase en funcionamientu, la llámpara emite fexes de lluz al traviés de les lentes, que xiren en 360 graos.
Dende'l mar los barcos non yá ven la lluz del faru, que los alvierte de la proximidá de la mariña, sinón que tamién lo identifiquen polos intervalu y el colores de los fexes de lluz, de forma que pueden reconocer frente a qué puntu de la mariña atópense.
Los modernos sistemes de saléu per satélite, como'l GPS, quitaron importancia a los faros anque siguen siendo d'utilidá y seguridá pal saléu nocherniegu yá que dexa la verificación del allugamientu na carta de saléu.
Munches torres utilícense como soporte d'antenes d'emisión de señales de radio, televisión, telefonía móvil y tou tipu de telecomunicaciones. Suelen ser estructures metalicas en forma de torre de celosía, y los equipos soportaos antenes de dipolos y antenes parabóliques.
Tamién hai torres de radar para esi tipu de señales, con distintos usos (militares, tráficu aéreu, meteoroloxía -radar meteorolóxicu-, etc.)
Delles torres nun cumplen funciones práctiques, sirven de decoración o de conmemoración.
Los obeliscos, construyíos nel antiguu Exiptu, simbolizaben un rayu del Sol, la estabilidá y fuerza creador que tenía'l dios solar Ra. Munchos obeliscos exipcios fueron llevaos a Roma, al puntu qu'anguaño hai más obeliscos en Roma qu'en tou Exiptu. Otros imperios d'occidente tamién se llevaron obeliscos exipcios p'alzalos nes sos capitales. Anguaño constrúyense obeliscos pa conmemoraciones como por casu el de Bonos Aires, que conmemora la primer vegada que se izó la bandera arxentina na ciudá.
La Torre Eiffel (330 metros), diseñada pol inxenieru francés Gustav Eiffel, construyóse por que sirviera como arcu d'entrada y mirador de la Esposición Universal de París (1889), nel centenariu de la Revolución francesa. Como taba rematada por una bandera de Francia, tamién se consideraba como un xigantescu mástil.
Otres torres utilizar de mirador urbanu, como la Torre Espacial de Bonos Aires, la más alta d'esta ciudá con 220 metros hasta la punta de l'antena, o'l Faru de Moncloa en Madrid.
Los edificios de múltiples pisos o plantes son bien antiguos, como les "insulae" romanes (que la so altor taba llindada legalmente a 70 pies, esto ye, 20 m); pero la llimitación que suponía la incomodidad d'algamar les últimes plantes por aciu escaleres faía que nun se superaren polo xeneral los cinco altores. Les torres urbanes medievales podíen superales, pero nun yera la vivienda la principal función de los sos pisos más elevaos.
Cola invención del ascensor a finales del sieglu XIX esta llimitación pasó a ser un problema secundariu (creándose otros, especialmente los de seguridá, aglomeración, costos ya inclusive la solombra -que quita de lluz a grandes zones-). Otres innovaciones necesaries yá taben enllantaes cola revolución industrial (arquiteutura del fierro y el cristal, formigón armáu, bomba hidráulica, etc.)
Los rascacielos son edificios de viviendes y oficines de gran altor. La razón de la so construcción ye'l máximu aprovechamientu económicu del suelu. Por ello, suelen atopase múltiples rascacielos arrexuntaos nes zones comerciales de grandes ciudaes (CBD), onde'l valor del suelu ye eleváu.
Foi'l amburo de Chicago de 1871 el que dio oportunidá a una xeneración d'arquiteutos (la llamada escuela de Chicago) pa planiar una ciudá de rascacielos. El primer edificiu d'esti tipu foi'l "Home Insurance Building" (William Le Baron Jenney, 1884-1885), de diez plantes y 41 m d'altor.
A partir d'entós desamarróse una verdadera carrera pol altor, que, al movese de Chicago (onde s'impunxeron llimitaciones llegales) a la ciudá de Nueva York, pa 1898 diba ganando'l "Park Row Building" (119 m). En 1908 el "Singer Building" (187 m) estableció un nuevu récord. Al añu siguiente foi superáu pola "Metropolitan Life Tower" (213 m) y en 1913 pol "Woolworth Building" (241 m), qu'ostentó'l récord hasta 1930, en que foi superáu por "The Trump Building" (283 m) y el "Chrysler Building" (319 m). En 1931 este foi de la mesma superáu pol "Empire State Building" (381 m -ensin l'aguya-). Hasta 1972 nun se llevantó un edificiu mayor: les Torres Ximielgues del "World Trade Center" (417 m), destruyíes en los atentaos del 11 de setiembre de 2001. En 1973 el récord volvió a Chicago cola "Sears Tower" (442 m -güei llamada Willis).
A partir de los años trenta empezaron a apaecer rascacielos en ciudaes d'otros países; (Bonos Aires -1923, Palaciu Barolo, 100 m, 1936, Edificiu Kavanagh, 120 m-, Montevideo -1928, Palaciu Salvu, 105 m-, São Paulo -1934, Edificiu Martinelli, 130 m, 1947, Edificiu Altino Arantes, 150 m-, Ciudá de México -1945, Torre de la Llotería Nacional, 107 m, 1956, Torre Llatinoamericana, 140 m-, más tardíamente los de Panamá, , o -); ente que n'Europa nun fueron frecuentes hasta dempués de la Segunda Guerra Mundial, ya inclusive amenaron discutinios (distritu de La Défense en París, -qu'hubieron d'esperar a la superación de les llimitaciones llegales-). La Unión Soviética planió la construcción d'ocho grandes torres (los "Stalinskiye Visotki" -"Rascacielos de Stalin"-), siete de les cualos fueron llevaes a cabu (n'inglés se les llapada "seven sisters"). El Madrid de los años cincuenta, que yá disponía dende 1929 del Edificio Telefónica (88 m), como'l Edificio España (117 m) y la Torre de Madrid (142 m); y darréu los de la exa de la Castellana (complexu AZCA, torres inclinaes de la Plaza de Castiella y Cuatro Torres). na so rede urbana a partir de los Xuegos Olímpicos de 1992.
En delles zones d'España, especialmente Cataluña, Aragón y Murcia, denominar "torre" a un tipu de vivienda rural tradicional (casa de campu, granxa con güerta o casa-torre de la güerta o campu), que dende finales del sieglu XIX convertir en residencies d'ociu, del tipu que n'otres zones denominar "chalé". La denominación estender hasta denominar cualquier tipu de vivienda unifamiliar, inclusive nel ámbitu urbanu.
Alma
El términu alma o ánima (del llatín: "anima") referir a una entidá inmaterial que tienen los seres vivos. La descripción de les sos propiedaes y característiques varia según distintes tradiciones y perspectives filosófiques o relixoses.
Etimológicamente la palabra del llatín "anima" usar pa designar el principiu pol cual los seres animaos taben dotaos de movimientu propiu. Nesi sentíu orixinariu, les plantes, los animales y los seres humanos taríen dotaos d'alma. Les meyores na fisioloxía y neuroloxía dexaron reconocer que los seres animaos obedecen al mesmu tipu de principios físicos que los oxetos inanimaos, coles mesmes que pueden desenvolver actividaes distintes d'estos, como la nutrición, la crecedera, y la reproducción.
Acordies con la tradición relixosa xudeocristiana, l'alma (heb. נפש, "néfesch"; gr. ψυχή, "psykhḗ") ye la principal cualidá identificatoria del movimientu na materia viviente, faciendo d'ella un non-moviente (inerte) a un moviente, independiente del desplazamientu ayenu. Según los rexistros bíblicos, na Xénesis diz: 
El términu apaez tamién na visión antropolóxica de numberosos grupos culturales y relixosos. Na actualidá'l términu "alma" ye usáu, más frecuentemente, en contestos relixosos.
El términu alma puede aplicase a los seres vivos polo xeneral (plantes y animales) como'l so principiu constitutivu. Según delles interpretaciones, como la de Aristóteles, l'alma incorporaría'l principiu vital o esencia interna de cada unu d'esos seres vivos, gracies a la cual estos tienen una determinada identidá, non esplicable a partir de la realidá material de los sos partes.
Nel intre de la hestoria, el conceutu "alma" pasa por diversu intentos d'esplicación. Dende'l dualismu del idealismu filosóficu y de la gnosis, a la interpretación esistencialista d'un tou con dos aspeutos específicos que son: lo material y lo inmaterial.
Pa la religión cristiana, l'home consta de trés partes, que son: cuerpu (lo físico) , alma (lo rellacionao colo emocional) y Espíritu (lo rellacionao colo espiritual). D'alcuerdu a la tradición cristiana, l'alma ye unu de los aspeutos del ser humanu, que lo unifica como individuu y lo "llanza" a actividaes que van más allá de lo material. Gracies a l'alma l'home ye capaz d'instintos, sentimientos, emociones, pensamientos y decisiones llibres, lo mesmo que de volver sobre sí mesmu (autu concencia).
Platón consideraba l'alma como la dimensión más importante del ser humanu. Dacuando fala d'ella como si tuviera encarcelada nun cuerpu, magar tal idea tomar emprestada del orfismo.
Según el "Timeo", l'alma taba compuesta de lo idéntico y lo diverso, sustanza que'l demiurgu usó pa crear l'alma cósmica y los demás astros; amás, los dioses inferiores crearon dos almes mortales: la pasional, que mora nel tórax, y la apetitiva, que mora nel abdome. Percima de los dos taría l'alma racional, qu'atoparía'l so llugar na cabeza. Daqué paecíu narrar nel "Fedro", onde s'espón el mitu de los caballos alaos: el auriga ye l'alma racional, el caballu blancu representa la parte pasional y el negru la parte de los mambises (siempres rebalbu). La xera del auriga ye caltener el caballu negru al mesmu galopie que'l blancu. Nel "Fedón", l'alma ye vista como una sustanza que busca desligarse de les llendes y conflictos que surden dende la so unión col cuerpu, y que va poder vivir de manera plena tres el momentu de la muerte; esti diálogu ufierta diversos argumentos que busquen probar la inmortalidá de l'alma.
Aristóteles definió la "Psyche" como "forma específica d'un cuerpu natural qu'en potencia tien vida". ("D'Anima", 412 a20.) Tamién la entiende como "la esencia de tal tipu de cuerpu" (412b10). La forma o esencia ye lo que fai qu'un ente seya lo que ye. Por esto entendemos que l'alma ye lo que define a un cuerpu natural. Por casu, si l'oyíu fuera un animal, la so alma sería l'escuchar y la so materia'l mesmu órganu del oyíu. Un oyíu que nun tuviera la función d'oyer sería un oyíu solu de palabra. Nesti casu, l'alma configura la materia nun cuerpu natural entamáu.
Asina se forma una unidá sustancial (compuesta de materia y forma). Alma y cuerpu nun son xebrables nel viviente.
L'alma ye definida tamién pol estagirita como "la entelequia primero d'un cuerpu natural qu'en potencia tien vida" (412a26). Con ello indica que l'alma ye entelequia o actu primeru del cuerpu vivu y alma y cuerpu tán xuníes simultáneamente. Pero al ser l'alma l'actu puede dicise qu'esta tien prioridá sobre'l cuerpu. Ye primer non en tiempu, pero sí n'importancia. Ye la primer acción d'onde surden les facultaes y potencies del viviente.
La visión dualista que s'esprende del platonismu aburuya la realidá y les consecuencies lleguen a un despreciu de les realidaes físiques, del cuerpu humanu y de la sexualidá ente otres coses. Imaxínase l'alma como daqué independiente, parte de lo divino y de lo bono, como una fueya blanca metida nun probe sobre material del cual apura lliberar. Sicasí'l monismu aristotélicu dexa entender al ser humanu como una unidá conformada de cuerpu y alma dando'l xustu valor al cuerpu al nun entendelo como la prisión de l'alma (como faía Platón), sinón como parte esencial de lo que ye l'home.
Con Tomás de Aquino la reflexón antropolóxica (esplicación de qué ye'l ser humanu) toma un xiru más realista. Basándose en Aristóteles más qu'en Platón, Tomás de Aquino fala de principios, yá non de realidaes opuestes. Pa Aristóteles, tolos seres del mundu físicu tienen una [materia] (que ye puru indetermín) y una forma sustancial (que ye'l principiu determinativo). Estos dos realidaes son indixebrables, de cuenta que nun tienen esistencia independiente. Diríamos que se trata de dos "aspeutos" de la mesma realidá. Tomás de Aquino describe al ser humanu como material per una parte (el so cuerpu) y non material por otra (la so alma espiritual). El ser humanu ta somorguiáu no material y obedez a les sos lleis básiques d'espaciu y tiempu. Al empar, amuesa que nun ye material del tou pudiendo dir más allá del espaciu y del tiempu cola so razón: planiar el futuru o disponer los arreglos sobre un espaciu esistente na so vida diaria.
Exemplu: puedo ellaborar una axenda pa mañana y conceptuar cómo va ser el comedor de la casa ensin necesidá de tar presente naquel comedor.
Alma y cuerpu apuerten a co-principios na esplicación de cómo ye'l ser humanu. El ser humanu ye dafechu corporal pero tien daqué propiu que-y dexa dir más allá de lo corporal: la so alma espiritual. Sicasí, ye l'alma la que tien el ser de primeres, mientres el cuerpu esiste en cuanto xuníu a l'alma.
La teoloxía cristiana. Principalmente, la teoloxía protestante alemana inspirar del Idealismu (corriente basada sobre les Idees) y llega a concebir l'alma como namái "suxetividá". Esti mesmu Idealismu inflúi por Refugues el pensamientu de delles corrientes católiques. N'efectu, Refugues, afirmando "piensu, depués esisto", zarra la reflexón filosófica nel mundu de les idees. Ye consideráu "el padre del idealismu".
El Realismu filosóficu, dio nacencia tanta al Empirismu y al Marxismu como a la filosofía esistencialista (Esistencialismu y esistencialismu cristianu (Gabriel Marcel, Personalismu de Mounier)
Na Biblia, el vocablu "alma" dase como traducción de la palabra hebrea (ne'•phesch [נפׁש]) y la palabra griega (psy•khe'). Pol usu que se da al vocablu na Biblia queda claro que l'alma ye la persona o l'animal mesmos que se fai referencia col términu, o la vida de qu'esfruta la persona o l'animal. Les creencies de que "alma" ye la parte inmaterial o espiritual que sobrevive a la muerte del cuerpu físicu, o de que ye'l principiu vital, "nun son enseñances bíbliques".
Les definiciones dogmátiques del Maxisteriu de la Ilesia Católica traten principalmente de les relaciones ente alma y cuerpu:
Les principales:
El Conciliu Vaticanu II supera l'esquema alma-cuerpo y fala de persona.
"L'home ye "unu en cuerpu y alma" y transciende na so interioridá la totalidá de les coses..."
El Papa Xuan Pablu II en locución dominical, publicada en L'Osservatore Romanu (14/01/1990), dixo que "los animales tienen un soplíu vital recibíu de Dios", citando los Salmos 103 y 104, siéndo-yos reconocida, poro, el 'alma sensitiva' (griegu 'pneuma', soplíu, aire), ensin escaecer que'l vocablu 'animal' provién del llatín 'anima' (alma). "Los animales tienen una alma y los seres humanos tienen d'amar y sentise solidarios colos nuesos hermanos menores".
Los primitivos cristianos representaron nos sos monumentos l'alma humana llibre de les torgues de la carne y dirixiéndose a la patria celestial per mediu de les siguientes figures simbóliques:
N'otres cultures como l'asiática, l'africana, y l'americana, atopamos un conceutu Alma analógicamente similar al conceutu desenvueltu poles relixones del grupu judeo-cristianu (incluyendo'l Islam) y la filosofía europea.
El alma dende'l puntu de vista védicu o veda ye El Ser, que por naturaleza ye eternu (ensin nacencia nin muerte o ensin principiu nin fin) de sustanza distinta a la del cuerpu físicu y que tien conciencia propia. Dende esti puntu de vista, la ciencia material o la qu'estudia los fenómenos físicos o materiales, ye llindada porque nun puede estudiar fenómenos espirituales una y bones la so naturaleza ye distinta a la física. Esti capítulu del bhagavad gita trata la naturaleza de l'alma.
El ser humanu, según los antiguos exipcios, tien siete graos na so personalidá:
Una de los trés marques de la esistencia, Anātman, ye la "Insustancialidad de les coses" niundes de les escritures falar d'una esencia intrínseca del ser o daqué interior colo cual conectase. Ye normal confundir la "Realidá Última" de la mente que ye la "Naturaleza Búdica" indestruyible como un diamante (Vajra Sattva) sicasí a un nivel filosóficu esa naturaleza indestruyible ye la vacuidad de les coses y ye dafechu distintu al conceutu de Atman, alma, Ser, etc. Aquellos conceutos son consideraos surdíos dende l'ego y tracamundiu de la mente.
El budismu enseña que toles coses son cambiantes nun constante tao de fluxu. Tou ye pasaxeru y nun esiste daqué perenne. Eso vale pa tol cosmos y per ende a la humanidá ella mesma. Nun esiste un "Yo" permanente. Anātman espresa n'esencia la idea budista d'aquel continuu cambéu.
L'erru de creer nun "Yo" permanente ye la fonte de los conflictos humanos y de los deseos mundanos. L'apegu a los defectos de la esistencia cíclica, samsara, provoca la renacencia.
Cuando se fala de renacencia nel budismu ye l'ego y manifestación de la mente confundida, de la corriente de conciencia. Tamién s'utiliza'l conceutu de reencarnación anque nun ye tan correctu como l'anterior, sicasí nun esiste hasta'l momentu una traducción esacta pal conceutu.
El budismu considera qu'hai trés niveles na conciencia de la persona: la conciencia bien sutil, que non se desintegra na encarnación-muerte, la conciencia sutil, sumiendo cola muerte, siendo una conciencia dormida o bien non-conciencia, y la conciencia gruesa
Les relixones que falen sobre l'alma como la hindú, que surdió de les vedes que son testos sagraos pa les hindús, onde se fala de la vida qu'hai una transmigración de l'alma a eso llámase-y la rueda de samsara, la muerte ye cuando l'alma pasa d'un cuerpu a otru según les sos acciones o de cómo lleva la so vida, a esi procesu de l'alma dióse-y cambeos y conocióse como Darma que ye la resultancia de bona vida o obrar bien y el karma ye tou aquello que tien que vivir necesariamente p'aprender de la vida por que en otra vida pueda llegar ser meyor persona.
La meditación ayuda a purificar l'alma y l'alimentación ye bien importante p'algamar la nirvana yá que la vida ye sagrada, tamién teniendo una vida de santidá por casu nun cometer actos impuros que puedan afectar l'alma y aprender a controlar los vicios o les males influencies que ye la qu'estropia la comunicación con Dios.
El títulu de la película 21 gramos vien d'un trabayu realizáu pol Dr. Duncan McDougall, quien al empiezu del sieglu XX realizó una serie d'esperimentos pa probar la perda de pesu provocada supuestamente pola partida de l'alma del cuerpu, al morrer. McDougall pesó pacientes morrebundos y perros qu'él mesmu envelenó n'intentos por probar que l'alma ye tanxible, material y per ende mensurable. Estos esperimentos difícilmente puedan ser consideraos científicos, quiciabes anecdóticos, y a pesar de que toos les resultancies llograes nes sos esperimentaciones variaron considerablemente de 21 gramos, dientro de la masa popular esta cifra convertir en sinónimu de la midida de la masa de l'alma.
Na serie de televisión los Simpson, nel final del Capítulu "Bart viende la so alma", una de les protagonistes d'esta serie, Lisa Simpson realiza la siguiente reflexón sobre l'alma: ""L'alma va más allá de la relixón que profeses, ta formada por tou lo bono qu'hai en ti."".
Vea en particular la bibliografía del artículu.
Shahnameh
Shāhnāmé, o Shāhnāma (en persa: شاهنامه ) (otres denominaciones tamién usaes son "Shahnama, Shahnameh, Shahname, Shah-Nama", etc.), ""El Llibru de los Reis"" o ""La Épica de los Reis"", ye una gran obra poética escrita pol poeta persa (iranín) Ferdousí escontra'l 1000 y ye la epopeya nacional del mundu de fala persa. El Shāhnāmeh cunta la hestoria y mitoloxía de Irán dende la creación del mundu hasta la conquista d'Irán poles fuerces islámiques nel sieglu VII. 
Amás de la so importancia lliteraria, el Shâhnameh, que foi escritu casi na so totalidá en persa, foi clave p'alicar la llingua persa depués de la influencia exercida pol árabe. Esta obra avolumada, ye considerada polos falantes de persa como una obra maestra de la lliteratura, que tamién recueye la hestoria d'Irán, los sos valores culturales, les sos relixones ancestrales (zoroastrismo), y un sentíu fondu de patria. Ferdousí conclúi'l Shâhnameh nun momentu nel cual la independencia nacional fuera amenazada. Magar esisten dellos héroes y heroínes memorables de característiques clásiques nesta obra, el gran héroe ye Irán.
Ibn al-Athir llamar el "Corán Persa", a pesar de qu'esti títulu nun ye d'usu corriente ente los falantes de llingua persa, pero en dalguna midida ilustra la importancia qu'esti llibru representa pa tolos falantes de llingua persa, incluyendo Afganistán y Tayikistán, pa otros falantes de persa de Asia Central, Pakistán y hasta en China, la India, y a los iraninos que viven fora del so país dende la revolución de 1979. 
Esti llibru ye tamién importante pa los 200.000 zoroastrianos que queden nel mundu, porque'l Shâhnameh dexa rellacionar los empiezos del zoroastrismo cola derrota del últimu rei zoroastriano a manos d'el invasores árabes.
Esiste ciertu discutiniu ente los estudiosos con al respective de les fontes del Shâhnameh. La épica de Ferdousí probablemente ta basada nuna versión en prosa la cual bien posiblemente fuera un compilado de vieyes hestories iranines, fechos históricos y lleendes. Sicasí, ensin batura a duldes hai un fuerte calquier ya influencia de la lliteratura oral, lo cual manifiéstase nel estilu del Shahnameh que presenta característiques tantu de la lliteratura escrita como oral. 
Dalgunos de los personaxes de la Épica son d'orixe indo-iranín, y esisten referencies a ellos en fontes tan antigües como l'antiguu Avesta y entá nel Rig Vedá hindú. El Shâhnameh foi escritu en Persa Mediu (Pahlavi), que nesa dómina taba en remisión.
El Shâhnameh de Ferdousí, un poema épicu con más de 60.000 pareados, básase principalmente nuna obra en prosa del mesmu nome compilada pol poeta nos sos primeros años en Los tos la zona de la cual yera nativu. Esti Shâhnameh en prosa de la mesma yera en gran midida una traducción d'una obra en Pahlavi, una compilación de la hestoria de los reis y héroes d'Irán dende tiempos míticos hasta'l reináu de Khosro II (Cosroes II) (590-628), pero tamién contién material adicional que sigue la hestoria cola cayida de los Sasánidos a manos de los árabes a mediaos del sieglu VII. El primeru n'empezar la versificación d'esta crónica de la Persia llexendaria y pre islámica foi Daqīqī-y Balkhī, un poeta de la corte de los Samánides, quién solo pudo completar unos 1000 versos enantes de morrer. Estos versos, que conteníen el surdimientu del profeta Zoroastro, fueron darréu incorporaos por Ferdousí, cola debida reconocencia, nel so propiu poema.
El Shâhnameh rellata la hestoria d'Irán, empezando cola creación del mundu y l'introducción de les artes de la civilización (el fueu, el cocinar, la metalurxa, la llei) a los "Arios - pueblos iranios" y conclúi cola conquista de Persia polos árabes. La obra nun ye puramente cronolóxica, anque esiste un ciertu fluxu d'acontecimientos al traviés del tiempu. Dalgunos de los personaxes viven per cientos d'años (al igual que dalgunos de los personaxes de la Biblia), pero la mayoría viven vides de duración normal. Hai munchos "shāhs" qu'apaecen y clísense, al igual qu'héroes y villanos, que tamién trescurren polos relatu. Les úniques imaxes que subsisten a lo llargo de la obra son les del "Gran Irán", y una sucesión d'amaneceres y puestes de sol, nenguna de les cualos ye esactamente igual a la otra, y qu'ilustren el pasu del tiempu. 
El "Padre Tiempu", una imaxe símil a Saturno, ye un recordatoriu de la traxedia de la muerte y la perda, a la que-y asocede un nuevu amanecer, trayendo consigo la esperanza d'un nuevu día. Nel primer ciclu de la creación, la maldá ye esterna (el demoniu). Nel segundu ciclu, reparar l'empiezu del odiu familiar, el mal comportamientu, y la maldá enfusando la naturaleza humana. Los dos fíos mayores del Shāh Fereydūn siente avaricia y envidia escontra'l so hermanu más nuevu'l cual ye inocente y, pensando qu'el so padre favorecer a él, matar. El fíu del príncipe asesináu venga la muerte del so padre, y toos vense somorguiaos nun sangrientu ciclu de muerte y vengación.
Nel tercer ciclu, preséntense una serie de shahs con debilidaes y falles. Hai una hestoria como la de Fedra na mitoloxía griega del Shāh Kay Kāūs, la so esposa Sūdāba, y la so pasión y refugu pol so fiyascu, Sīyāvash.
Nel próximu ciclu, tolos personaxes son egoístes y malvaos. Esta épica ye la más escura de toles épiques, muncha de la cual tien dalgún tipu de resolvimientu y catarsis. Esti tonu paecería ser reflexivu de dos tarrezas: la conquista de Persia polos árabes, y los últimos díes del zoroastrismo persa. La relixón antigua ta llarada de herejías, y de dalguna forma la visión optimista de Zoroastro sobre l'habilidá del home pa escoyer dio-y la llombu a la vida y al mundu. Equí hai bayura de mala suerte y malhadado destín. 
Ye na caracterización de les numberoses figures de la obra, tantu masculines como femenines, onde se manifiesta la visión de Zoroastro sobre la condición humana. Zoroastro enfatiza el llibre albedríu de los humanos. Tolos personaxes de Ferdousí son complexos. Nengún ye un arquetipu o una marioneta. Los meyores personaxes tienen falles, y los peores tienen rellumos d'humanidá.
Con posterioridá al Shâhnameh de Ferdousí, apaecieron al traviés de los sieglos un ciertu númberu d'obres de naturaleza similar dientro de la órbita d'influencia de la llingua persa. Ensin esceición, toes esta obres basar nel estilu y métodu del Shâhnameh de Ferdousí, pero nenguna llogró algamar el mesmu nivel de fama y popularidá.
Dellos espertos creen que la principal razón pola que güei el Idioma persa ye más o menos el mesmu llinguaxe qu'el de la dómina de Ferdousí fai 1000 años deber a la esistencia d'obres como'l Shâhnameh de Ferdousí el cual exerció una influencia cultural y llingüística fonda y duradera. N'otra palabres, el Shâhnameh en sí mesmu haise convertíu n'unu de les principales pilastres del llinguaxe persa modernu. L'estudiu de la obra maestra de Ferdousí convertir nun requisitu p'algamar maestría nel dominiu de la llingua persa per parte de los poetes que-y asocedieron, lo cual queda demostráu poles numberoses referencies que faen al Shâhnameh nes sos obres. 
El Shâhnameh contién 62 hestories, 990 capítulos, con un total de 60,000 versos acoplaos, polo que la so estensión ye siete veces mayor que la de la "Ilíada" de Homero, y aprosimao doce veces el tamañu del poema alemán Cantar de los nibelungos. Esisten delles traducciones al inglés, casi toes resumíes. En 1925, los hermanos Arthur y Edmond Warner publicaron la obra completa en nueve volumen.
El Shâhnameh ye un gran monumentu de poesía y hestoria, siendo principalmente'l relatu poéticu de lo que Ferdousí, los sos contemporaneos, y los sos predecesores consideraben el relatu de la hestoria antigua de Irán. Munchos d'estos relatos yá esistíen en prosa, por casu el Shâhnameh de Abu Mansur Abd-al-Razaq. Solo una pequeña proporción de la obra de Ferdousí, en distintes secciones del Shâhnameh, ye dafechu de la so autoría. Amás de les descripciones detallaes de delles escenes y fenómenos, esta obra espresa les sos reflexones sobre la vida, les sos creencies relixosu y éticu y la so almiración pola virtú, la so allabancia a los sos patrones, y les referencies qu'utilizó. El restu de la obra estremar en trés partes socesives: la edá "mítica", la edá "heroica", y l'edá "histórica".
Depués d'un empiezu de invocación a Divos y a la Sabiduría, el Shâhnameh brinda una descripción de la creación del mundu y del home según les creencies de los Sasánidas. Esta introducción sigue cola hestoria del primer home, Keyumars, quien tamién foi'l primer rei depués d'un periodu d'analayar pel monte. El so nietu Hushang, fíu de Sīyāmak, afaya'l fueu por accidente y establez la fiesta de Sadeh nel so honor. Nesta sección preséntense les hestories de Tahmuras, Jamshid, Zahhāk, Kawa o Kaveh, Fereydūn y los sos trés fíos Salm, Tur, y Iraj, y el so nietu Manuchehr. Esta sección del Shâhnameh ye relativamente curtiu, con un total de 2100 versos lo que representa'l cuatro per cientu de too el llibru, y narra los eventos cola simplicidá y maestría d'una obra histórica. Naturalmente, la fuerza y guapura de la poesía de Ferdousí contribuyeron en gran midida a realzar el relatu d'esti periodu faciéndolo curiosu y llenu de vida.
Casi dos tercios del Shâhnameh tán dedicaos a la "Edá de los héroes", que toma dende'l reináu de Manuchehr hasta la conquista de Alexandru Magno (Sekandar). La principal característica d'esti periodu ye'l rol destacáu que desempeñen los héroes "Sagzi" (Saka) o Sistānī que formen la columna vertebral del Imperiu persa. Garshāsp ye mentáu de volao xuntu col so fíu Narimān, Sām el fíu d'esti postreru, ye un paladín de Manuchehr mientres el so reináu en Sistān. Los sos sucesores fueron los sos fíos Zāl y Rostam, los más bravos de los bravos, y dempués Farāmarz.
El Shâhnameh describe con maestría y precisión la sociedá feudal na que vivíen con parabuxel. N'efectu, les descripciones de los maestros son tan vívidas que'l llector siéntese parte o observador cercanu de los eventos. El tonu ye épicu y enérxicu, ente que'l llinguaxe ye desaxeradamente ricu y variáu. 
Ente les hestories que se rellaten nesta sección atopa'l romance de Zal y Rudāba, los siete etapes (o trabayos) de Rostam, Rostam y Sohrāb, Sīyāvash y Sudāba, Rostam y Akvān Dīv, el romance de Bižan y Manīža, les guerres contra Afrāsīyāb, el relatu de Daqiqi de la hestoria de Goshtāsp y Arjāsp, y Rostam y Esfandyār. 
Ye de destacar que la lleenda de Rostam y Sohrāb que se presenta nel Shâhnameh, empieza como ye costume con un detalláu preludiu llíricu. Equí Ferdousí atopar nel cumal del so poder poéticu y amuesa tol so potencial como un peracabáu maestru nel arte de narrar hestories. Los cerca de mil versos d'esta traxedia conformen unu de los cuentos más emotivos de la lliteratura mundial.
Una curtia mención a la Dinastía arsácida de Partia sígue-y a la hestoria d'Alejandro y preciede a la de Ardashir I, el fundador de la Dinastía Sasánida. Depués, la hestoria Sasánida ye descrita con gran precisión. La cayida de los Sasánidas y la conquista d'Irán polos árabes son rellataes en forma romántica, y con un llinguaxe por demás poéticu. Equí, el llector puede fácilmente ver a Ferdousí en persona llamentándose pola catástrofe, y sobre lo que la llapada la llegada del "exércitu de les tiniebles".
Según Ferdousí, la edición final del Shâhnameh contenía unos sesenta mil distiches. Pero esto ye solo un númberu averáu; la mayoría de los manuscritos confiables que llegaron hasta los nuesos díes dexaron caltener unos cincuenta mil distiches. Nezami-y Aruzi indica que la edición final del Shâhnameh unviada a la corte del Sultán Mahmud de Ghazni foi armada en siete volumen.
L'estilu de Ferdousí ye'l d'un poeta peracabáu. El so llinguaxe épicu ye ricu, emotivu y suntuosu. Los toques personales que tien el Shâhnameh eviten que se convierta nun grebu relatu de narratives históriques. Nenguna hestoria foi lleida con tanta avidez, creída con tanto convencimiento, y tan ardientemente atesorada n'Irán, como'l Shâhnameh de Ferdousí. Si hai una hestoria qu'influyó sobre los sos llectores, ye'l Shâhnameh y na forma más refinada posible. Ferdousí trunfó, ellí onde tantos líderes militares y relixosos "Tājīk" fallaron .
Ello ye que Ferdousí ta tan seguro de la inmortalidá y trescendencia de la so obra maestra, qu'él lo espresa nestos versos:
بناهاى آباد گردد خراب
ز باران و از تابش آفتاب
پى افكندم از نظم كاخي بلند
كه از باد و باران نيابد گزند
نميرم از اين پس كه من زنده‌ام
كه تخم سخن را پراكنده‌ام
"Banāhāye ābād gardad kharāb "
"ze bārānō az tābeshē āftāb"
"pay afkandam az nazm kākhī boland "
"ke az bādō bārān nayābad gazand"
"nemiram az īn pas ke man zendeh'am "
"ke tokhme sokhan rā man parākandeh'am "
"Les edificaciones de la ciudá deteriórense
por causa de la agua y la lluz del Sol."
"Toi estimáu a esti gran palaciu del versu [El Shahnameh]
Yá que nun puede ser vencíu pol vientu nin l'agua"
"Yo nun voi partir cuando concluya la mio vida,
Ferdousí nun espera qu'el so llector pase sobre los eventos históricos de forma indiferente, sicasí píde-y al so llector que considere les temes con cuidu, p'asina entender les causes del ascensu y cayida de los homes y les naciones; y aprender del pasáu pa poder ameyorar el presente, y poder formular meyor el futuru. 
Ferdousí enfatiza la so visión que dáu lo transitorio de la vida nesti mundu, y como toos tamos solo de camín, tenemos de ser sabios y evitar la crueldá, la mentira, l'avaricia, y otros males tradicionales; sicasí tenemos de lluchar pola xusticia, l'honor, la verdá, l'orde, y otres virtúes tradicionales. 
El mensaxe que tresmite'l Shâhnameh de Ferdousí ye la idea que la hestoria del imperiu Sasánida yera un tou inmutable y completo: empezó con Keyumars, el primer home, y terminó col so sucesor númberu cincuenta, Yazdegerd III, seis mil años d'hestoria d'Irán. La xera de Ferdousí foi evitar qu'esta hestoria perdiera la so conexón coles futures xeneraciones d'iranines.
Fuentes n'inglés
Traducción parcial al español
Vuelu espacial
Un vuelu ye l'acción de volar, esto ye, caltenese suspendíu nel aire. Sicasí, esti conceutu nun s'aplica namái a les aves, aviones y helicópteros. En astronáutica, el términu vuelu tamién se refier a los viaxes que realicen los vehículos espaciales fora de la atmósfera terrestre.
La tripulación d'un vuelu espacial suel tar constituyida pol comandante de la nave, el pilotu y los especialistes de la misión, anque se-yos van poder añedir especialistes de la carga útil. Toos ellos, salvo estos postreros, tendrán de ser astronautes.
Mientres el vuelu, los astronautes pilotos lleven a cabu funciones de comandante d'a bordu y de pilotu de la nave, ente que los especialistes de la misión son responsables de la coordinación de les operaciones na nave, no que se refier a esperimentos y les cargues útiles pa un determináu vuelu.
Alredor d'once selmanes enantes de la fecha prevista pal entamu del vuelu, la tripulación empieza una serie de simulaciones específiques pa esi vuelu. El simulador de vuelu alcuéntrase conectáu col centru de control de la misión, según a una rede d'estaciones de siguimientu.
Los astronautes tienen d'aprender a trabayar en condiciones de microgravedad, y pallo utilicen una serie d'aviones modificaos especialmente pal entrenamientu de los vuelos.
Música lletrónica
La música electrónica ye aquel tipu de música qu'emplega pa la so producción ya interpretación de preseos electrónicos y tecnoloxía musical electrónica. Polo xeneral, puede estremase ente'l soníu producíu utilizando medios electromecánicos d'aquel producíu utilizando tecnoloxía electrónica que tamién puede ser entemecida. Exemplos de dispositivos que producen soníu electro mecánicamente son el telarmonio, el órganu Hammond y la guitarra eléctrica. La producción de soníos puramente electrónica puede llograse por aciu aparatos como'l theremin, el sintetizador de soníu y el ordenador.
La música electrónica acomuñóse nel so día puramente con una forma de música culta occidental, pero dende finales de los años 1990, la disponibilidad de tecnoloxía musical a precios accesibles dexó que la música producida per medios electrónicos fixérase cada vegada más popular. Na actualidá, la música electrónica presenta una gran variedá técnica y compositiva, tomando dende formes de música culta esperimental hasta formes populares como la música electrónica de baille.
L'habilidá de grabar soníos suel rellacionase cola producción de música electrónica, magar nun ye absolutamente necesaria pa ello. El primer dispositivu conocíu capaz de grabar soníu foi'l fonoautógrafo, patentáu en 1857 por Édouard-Léon Scott de Martinville. Podía grabar soníos visualmente, pero nun taba fechu pa reproducilos de nuevu. 
En 1878, Thomas A. Edison patentó'l fonógrafu, qu'utilizaba cilindros similares al aparatu de Scott. Anque se siguieron utilizando los cilindros mientres dalgún tiempu, Emile Berliner desenvolvió'l fonógrafu de discu en 1887. Un inventu significativu, que darréu tendría una gran importancia na música electrónica, foi la válvula audión, del tipu tríodo, diseñada por Llei DeForest. Trátase de la primera válvula termoiónica, inventada en 1906, que dexaría la xeneración y amplificación de señales eléctriques, la emisión de radiu, la computación electrónica, y otres variaes aplicaciones.
Con anterioridá a la música electrónica, esistía un creciente deséu ente'l compositores d'utilizar les tecnoloxíes emerxentes nel terrén musical. Creáronse ensame de preseos qu'emplegaben diseños electromecánicos, que allanaron el camín pa l'apaición de preseos electrónicos. Un preséu electromecánicu llamáu Telharmonium (n'ocasiones Teleharmonium o Dynamophone) foi desenvueltu por Thaddeus Cahill nos años 1898-1912. Sicasí, de resultes del so inmensu tamañu, nunca llegó a adoptase. Suelse considerar como'l primer preséu electrónicu'l Theremin, inventáu pol profesor Léon Theremin alredor de 1919–1920. Otru primitivu preséu electrónicu foi'l Ondes Martenot, que se fixo conocíu al ser utilizáu na obra "Sinfonía Turangalila" por Olivier Messiaen. Tamién foi utilizáu por otros compositores, especialmente franceses, como Andre Jolivet.
En 1907, xusto un añu dempués de la invención del tríodo audion, Alexander iskenderian publicó "Esbozu d'una Nueva Estética de la Música", que trataba sobre l'usu tantu de fontes eléctriques como d'otres na música del futuru. Escribió sobre'l futuru de les escales microtonales na música, posibles gracies al Dynamophone de Cahill: "solo por aciu una llarga y cuidadosa serie d'esperimentos, y un continuu entrenamientu del oyíu, puede faese esti material desconocío accesible y plásticu pa la xeneración viniente, y pal arte".
De resultes d'esti escritu, según al traviés del so contactu personal, tuvo Busoni un fondu efectu n'ensame de músicos y compositores, especialmente nel so discípulu Edgard Varèse.
En Italia, el futurismu averar a la estética musical en tresformamientu dende un ángulu distintu. Una idea fuerza de la filosofía futurista yera la de valorar el "ruiu", según dotar de valor artísticu y espresivu a ciertos soníos qu'enantes nun fueren consideraos nin siquier remotamente como musicales. El "Manifiestu Técnicu de la Música Futurista" de Balilla Pratella, publicáu en 1911, establez qu'el so credo ye: "presentar l'alma musical de les mases, de les grandes fábriques, de los trenes, de los cruceros tresatlánticos, de los acorazaos, de los automóviles y aeroplanos. Añedir a les grandes temes centrales del poema musical el dominiu de la máquina y el victoriosu reináu de la electricidá".
El 11 de marzu de 1913, el futurista Luigi Russolo publicó'l so manifiestu "L'arte de los ruios" (en italianu n'orixinal, "L'arte dei Rumori"). En 1914, entamó'l primer conciertu del "arte de los ruios" en Milán. Pa ello utilizó'l so Intonarumori, descritu por Russolo como "preseos acústicu ruidistas, que los sos soníos (aullíes, bramíos, arrastramientos, gorgoteos, etc.) yeren manualmente activaos y proxectaos por aciu vientos y megáfonos". En xunu entamaron conciertos similares en París.
Esta década traxo una gran riqueza de preseos electrónicos primitivos según les primeres composiciones pa instrumentación electrónica. El primer preséu, el Etherophone, foi creáu por Léon Theremin (nacíu Lev Termen) ente 1919 y 1920 en Leningrad, anque foi darréu renombráu como'l Theremin. Gracies a él realizaron les primeres composiciones pa preséu electrónicu, opuestes a aquelles realizaes polos que se dedicaben a crear sinfoníes de ruios. En 1929, Joseph Schillinger compunxo'l so "Primer Suite Aerofónica pa Theremin y Orquesta", interpreatada per primer vegada pola Orquesta de Cleveland y Leon Theremin como solista.
Amás del Theremin, el Ondes Martenot foi inventáu en 1928 por Maurice Martenot, quien debutó en París. L'añu siguiente, Antheil compunxo per primer vegada pa dispositivos mecánicos, aparatos productores de ruios, motores y amplificadores na so ópera inacabada "Mr. Bloom". 
La grabación de soníos dio un saltu en 1927, cuando l'inventor estaunidense J. A. O'Neill desenvolvió un dispositivu pa la grabación qu'utilizaba un tipu de cinta recubierta magnéticamente. Sicasí, foi un desastre comercial. Dos años más tarde, Laurens Hammond abrió una empresa dedicada a la fabricación de preseos electrónicos. Empezó a producir el Órganu Hammond, basáu nos principios del Telharmonium al pie de otros desenvolvimientos como les primeres unidaes de reverberación.
El métodu semeya ópticu de grabación de soníu utilizáu nel cine fixo posible llograr una imaxe visible de la onda de soníu, según sintetizar un soníu a partir d'una onda de soníu.
Na mesma dómina, empezó la esperimentación del arte sonoro, que los sos primeros esponentes inclúin a Tristan Tzara, Kurt Schwitters, Filippo Tommaso Marinetti y otros.
Dende alredor de 1900 utilizábase'l magnetófonu d'alambre magnéticu de baxa fidelidá (lo-fi). y a empiezos de los años 1930 la industria cinematográfico empezó a convertise a los nuevos sistemes de grabación de soníu ópticos basaos en célules fotoeléctriques. Nesta dómina la empresa alemana d'electrónica AEG desenvuelve'l primera magnetófonu de cinta prácticu, el "Magnetophon" K-1, reveláu nel Berlin Radio Show n'agostu de 1935.
Mientres la Segunda Guerra Mundial, Walter Weber redescubrió y aplicó la técnica AC bias, qu'amontó dramáticamente la fidelidá de les grabaciones magnétiques al añedir una frecuencia alta inaudible. Estendió en 1941 la curva de frecuencia del Magnetophone K4 hasta 10 kHz y ameyoró la relación señal/ruiu hasta 60 dB devasando cualquier sistema de grabación conocíu naquel tiempu.
En 1942, AEG yá taba realizando pruebes de grabación en estéreo. Sicasí, estos dispositivos y técniques fueron un secretu fora d'Alemaña hasta'l final de la Guerra, cuando dellos d'estos aparatos fueron prindaos y llevaos a Estaos Xuníos por Jack Mullin y otros. Estos grabadores prindaos sirvieron de base pa los primeres grabadores de cinta profesionales que fueron comercializaos n'Estaos Xuníos, el Model 200 producíu pola empresa Ampex. 
La cinta d'audiu magnética abrió un vastu campu de posibilidaes sonores pa músicos, compositores, productores ya inxenieros. La cinta d'audiu yera relativamente barata y bien confiable, y la so fidelidá na reproducción meyor que cualesquier otru mediu d'audiu conocíu hasta la fecha. Más importantemente, y a diferencia de los discos, ufiertaba la mesma plasticidad que la película: puede ser ralentizada, acelerada o inclusive reproducise al aviesu. Puede editase tamién físicamente, inclusive namái segmentos de la cinta. O xunise distintos cachos de cinta en loops infinitos que reproducen de cutio determinaos patrones de material pregrabado. L'amplificación d'audiu y l'equipu d'amiestu espandieron inda más allá les posibilidaes de la cinta como mediu de producción, dexando que múltiples grabaciones fueren grabaes al empar n'otra cinta distinta. Otra posibilidá de la cinta yera la so capacidá de ser modificada fácilmente pa convertise en máquines d'ecu pa producir de manera complexa, controlable y con gran calidá efectos de ecu y reverberación (lo que ye prácticamente imposible de consiguir per medios mecánicos).
Llueu los músicos empezaron a utilizar el grabador de cinta o magnetófonu pa desenvolver una nueva técnica de composición llamada música concreta. Esta técnica consiste na edición de fragmentos de soníos de la naturaleza o de procesos industriales grabaos conjuntamente. Les primeres pieces de "musique concrète" fueron creaes por Pierre Schaeffer, quien collaboró con Pierre Henry. En 1950, Schaeffer dio'l primer conciertu (non emitíu) de música concreta na École Normale de Musique de Paris. Darréu esi añu, Pierre Henry collaboró con Schaeffer na "Symphonie pour un homme seul" (1950), la primer obra importante de música concreta. En París en 1951, no que se convertiría nun enclín global, RTF creó'l primer estudiu pa la producción de música electrónica. Tamién en 1951, Schaeffer y Henry producieron una ópera, "Orpheus", pa soníos y voces concretos.
Karlheinz Stockhausen trabayó de volao nel estudiu de Schaeffer en 1952, y darréu mientres munchos años nel Estudiu de Música Electrónica de la WDR de Colonia en Alemaña.
En Colonia, el que se convertiría nel estudiu de música electrónica más famosu del mundu, empecipió actividaes na radio de la NWDR en 1951, dempués de que'l físicu Werner Meyer-Eppler, el técnicu de sonido Robert Beyer y el compositor Herbert Eimert (que se convertiría nel so primer direutor, hasta 1962), convencieren al direutor de la NWDR, Hanns Hartmann, de la necesidá de dichu espaciu. El mesmu añu de la so creación, ‬1951,‭ fueron tresmitíos los primeros estudios de música electrónica nun programa vespertín de la mesma radio y presentaos en los‭ Cursos de Branu de Darmstadt.‭ ‬En‭ ‬1953‭ ‬hubo una demostración pública na sala de conciertos de la Radio de Colonia onde se dexaron escuchar siete pieces electróniques.‭ ‬El compositores de los estudios electrónicos yeren Herbert ‬Eimert,‭ ‬Karel ‬Goeyvaerts,‭ ‬Paul‭ ‬Gredinger,‭ Henry ‬Pousseur y Karlheinz Stockhausen.
El programa entendía les siguientes pieces:
Na so tesis de 1949, "Elektronische Klangerzeugung: Elektronische Musik und Synthetische Sprache", Meyer-Eppler concibió la idea de sintetizar música dafechu dende señales producíes electrónicamente. D'esta manera, la "elektronische Musik" estremábase abruptamente al respective de la "musique concrète" francesa, qu'utilizaba soníos grabaos a partir de fontes acústiques.
Con Stockhausen y Mauricio Kagel como residentes, l'estudiu de música electrónica de Colonia convertir nun emblema del avant garde, cuando s'empezar yá a combinar soníos xeneraos electrónicamente colos de preseos tradicionales. Exemplos significativos son "Mixtur" (1964) y "Hymnen, dritte Region mit Orchester" (1967). Stockhausen afirmó que los sos oyentes dicíen-y que la so música electrónica dába-yos una esperiencia de "espaciu esterior", sensaciones de volar, o de tar en "un mundu de suañu fantásticu".
Magar los primeres preseos eléctricu como'l "Ondes Martenot", el Theremin y el Trautonium yeren pocu conocíos en Xapón con anterioridá a la Segunda Guerra Mundial, dellos compositores tuvieren conocencia d'ellos nel so momentu, como Minao Shibata. Dellos años tres la Segunda Guerra Mundial, distintos músicos en Xapón empezaron a esperimentar con música electrónica, a lo que contribuyó'l sofitu institucional, lo que dexó a'l compositores esperimentar col últimu equipamientu de grabación y procesamientu d'audiu. Estos esfuerzos dieron llugar a una forma musical que fundía la música asiática con un nuevu xéneru y semaría les bases del dominiu xaponés nel desenvolvimientu de tecnoloxía musical mientres les siguientes décades.
Tres la creación de la compañía Sony (conocida entós como Tokyo Tsushin Kogyo K.K.) en 1946, dos compositores xaponeses, Toru Takemitsu y Minao Shibata, de manera independiente escribieron sobre la posibilidá d'utilizar la tecnoloxía electrónica pa producir música escontra finales de los años 1940. Escontra 1948, Takemitsu concibió una tecnoloxía que pudiera "traer ruiu dientro de tonos musicales templaos dientro d'un pequeñu y complexu tubu", una idea similar a la musique concrète que Pierre Schaeffer aventurara'l mesmu añu. En 1949, Shibata escribió sobre'l so conceutu de "un preséu musical con grandes posibilidaes d'actuación" que pudiera "sintetizar cualquier tipu d'onda de soníu" y que seya "remanáu bien fácilmente," prediciendo que con un preséu tal, "la escena musical sería camudada drásticamente". Esi mesmu añu, Sony desenvolvió'l magnetófonu magnéticu G-Type.
En 1950, l'estudiu de música electrónica Jikken Kobo sería fundáu por un grupu de músicos que queríen producir música electrónica esperimental utilizando magnetófono Sony. Ente los sos miembros taben Toru Takemitsu, Kuniharu Akiyama y Joji Yuasa, y taba sofitáu por Sony, empresa qu'ufiertaba accesu a la última tecnoloxía d'audiu. La compañía contrató a Takemitsu pa componer música electroacústica electrónica p'amosar los sos magnetófonos. Más allá del Jikken Kobo, munchos otros compositores como Yasushi Akutagawa, Saburo Tominaga y Shiro Fukai tamién taben esperimentando con música electroacústica ente 1952 y 1953.
N'Estaos Xuníos, utilizábense soníos creaos electrónicamente para distintes composiciones, como ejemplifica la pieza "Marxinal Intersection" de Morton Feldman. Esta pieza ta pensada pa vientos, metales, percusión, cuerdes, dos osciladores y efectos de soníu. 
El Music for Magnetic Tape Project foi formáu por miembros de la Escuela de Nueva York (John Cage, Earle Brown, Christian Wolff, David Tudor y Morton Feldman) y duró tres años hasta 1954. Mientres esta dómina, Cage completó la so "Williams Mix", en 1953.
Un importante desenvolvimientu constituyir la aparación d'ordenadores utilizaos pa componer música, en contraposición de la manipulación o creación de soníos. Iannis Xenakis empezó lo que se conoz como "musique stochastique" o música estocástica, un métodu de componer qu'emplega sistemes matemáticos de probabilidá estocásticos. Utilizábense distintos algoritmos de probabilidá pa crear pieces so un set de parámetros. Xenakis utilizó papel gráficu y una riegla p'ayudar a calcular la velocidá de les trayectories de los glissandos pa la so composición orquestal "Metastasis" (1953-1954), pero darréu pasó a utilizar ordenadores pa componer pieces como "ST/4" pa cuartetu de cuerda y "ST/48" pa orquesta.
En 1954, Stockhausen compunxo'l so "Elektronische Studie II", la primer pieza electrónica en ser publicada como banda sonora.
En 1955, apaecieron más estudios electrónicos y esperimentales. Fueron notables la creación del Estudiu de Fonoloxía, un estudiu nel NHK de Tokio fundáu por Toshiro Mayuzumi, y l'estudiu de Phillips en Eindhoven, Holanda, que se treslladó a la Universidá de Utrecht como Institutu de Sonoloxía en 1960.
La banda sonora de "Forbidden Planet", de Louis y Bebe Barron, foi compuesta dafechu por aciu circuitos caseros y magnetófonos en 1956.
El primera computador del mundu en reproducir música foi'l CSIRAC, que foi diseñáu y construyíu por Trevor Pearcey y Maston Beard. El matemáticu Geoff Hill programó'l CSIRAC pa tocar melodíes de música popular. Sicasí, el CSIRAC reproducía un repertoriu estándar y nun foi utilizáu p'ampliar el pensamientu musical o pa tocar composiciones más ellaboraes. 
L'impactu de los computadores siguió en 1956. Lejaren Hiller y Leonard Isaacson compunxeron "Iliac Suite" pa un cuartetu de cuerda, la primer obra completa en ser compuesta cola asistencia d'un computador utilizando un algoritmu na composición. Posteriores desenvolvimientos incluyeron el trabayu de Max Mathews en Bell Laboratories, quien desenvolvió l'influyente programa MUSIC I. La tecnoloxía de vocoder foi otru importante desenvolvimientu d'esta dómina.
En 1956, Stockhausen compunxo "Gesang der Jünglinge", la primera gran obra del estudiu de Colonia, basáu nun testu del "Llibru de Daniel". Un importante desenvolvimientu tecnolóxicu foi la invención del sintetizador Clavivox por Raymond Scott, con ensamblaxe de Robert Moog.
El sintetizador RCA Mark II Sound Synthesizer apaeció en 1957. A diferencia de los primeres Theremin y Ondes Martenot, yera malo d'usar, riquía una estensa programación, y nun podía tocase en tiempu real. N'ocasiones denomináu'l primera sintetizador electrónicu, el RCA Mark II Sound Synthesizer utilizaba osciladores de válvula termoiónica ya incorporaba el primera secuenciador. Foi diseñáu por RCA ya instaláu nel Columbia-Princeton Electronic Music Center, donse sigue anguaño. Darréu, Milton Babbitt, influyíu nos sos años d'estudiante pola "revolución nel pensamientu musical" de Schoenberg, empezó a aplicar técniques seriales a la música electrónica.
Estos fueron años fértiles pa la música electrónica, non solo pa la música académica sinón tamién pa dellos artistes independientes a midida que la tecnoloxía del sintetizador diba volviéndose más accesible. Escontra esta dómina, una poderosa comunidá de compositores y músicos trabayando con nuevos soníos y preseos estableciérase y taba creciendo. 1960 foi testigu de la composición "Gargoyle" de Luening pa violín y cinta, según la premiere de "Kontakte" de Stockhausen pa soníos electrónicos, pianu y percusión. En "Kontakte", Stockhausen abandonó la forma musical tradicional basada nun desenvolvimientu llineal y nun clímax dramáticu. Nesti nuevu acercamientu, qu'él denominó como "forma momentu", recuerda a les técniques de "cinematic splice" del cine de principios del sieglu venti.
El primera d'estos sintetizadores n'apaecer foi'l Buchla. Apaeciendo en 1963, foi productu del esfuerzu del compositor de música concreta Morton Subotnick.
El theremin fuera utilizáu dende los años 1920 pero caltenía una cierta popularidá gracies a el so usu en numberoses bandes sonores de películes de ciencia ficción de los años 1950 (por casu "The Day the Earth Stood Still" de Bernard Herrmann). Mientres los años 1960 el theremin fixo aparaciones ocasionales na música popular. 
En Reinu Xuníu nesti periodu, el BBC Radiophonic Workshop (creáu en 1958) remaneció como unu de los estudios más granibles y renombraos del mundu, gracies a el so llabor na serie de ciencia ficción "Doctor Who". Unu de los artistes electrónicos británicos más influyentes d'esti periodu foi Delia Derbyshire. Ye famosa pola so icónica execución en 1963 de la tema central de "Doctor Who", compuestu por Ron Grainer, según dalgunos la pieza más conocida de música electrónica del mundu. Derbyshire y los sos colegues, ente los que s'atopen Dick Mills, Brian Hodgson (ceador del efectu de soníu TARDIS), David Cain, John Baker, Paddy Kingsland y Peter Howell, desenvolvieron un ampliu cuerpu de trabayu qu'inclúi bandes sonores, atmósferes, sintoníes de programes y efectos de soníu pa BBC TV y les sos emisores de radio.
En 1961 Josef Tal creó'l "Centre for Electronic Music in Israel" na Universidá Hebrea, y en 1962 Hugh -y Caine llegó a Xerusalén pa instalar la so "Creative Tape Recorder" nel centru. 
Milton Babbitt compunxo'l so primer trabayu electrónicu utilizando'l sintetizador (llamada "Composition for Synthesizer") que foi creada por aciu el RCA nel CPEMC. La collaboraciones asocedíen superando les barreres de los océanos y de los continentes. En 1961, Ussachevsky convidó a Varèse al Columbia-Princeton Studio (CPEMC). Foi asistíu por Mario Davidovsky y Bülent Arel. La intensa actividá del CPEMC y n'otros sitios inspiró la creación en San Francisco del Tape Music Center en 1963 por Morton Subotnick, con otros miembros adicionales como Pauline Oliveros, Ramón Sender, Terry Riley y Anthony Martin. Nel otru llau del Atlánticu tuvo llugar el Primer Seminariu de Música Electrónica, en 1964 en Checoslovaquia, entamáu nel Radiu Broadcast Station de Plzen. 
Siguieron desenvolviéndose nuevos preseos. Unu de los más importantes meyores tuvo llugar en 1964, cuando Robert Moog introdució'l sintetizador Moog, el primera sintetizador analóxicu controláu por un sistema integráu modular de control de voltaxe. Moog Music introdució darréu un sintetizador más pequeñu con un tecláu, llamáu Minimoog, que foi utilizáu por ensame de compositores y universidaes, faciéndose bien popular. Un exemplu clásicu del usu del Moog de gran tamañu ye l'álbum "Switched-On Bach" de Wendy Carlos.
En 1966 Pierre Schaeffer fundó'l "Groupe de Recherches Musicales" (Grupu d'Investigación Musical) pal estudiu y l'investigación de la música electrónica. La so programación ta estructurada a partir d'un compromisu nos procesos d'espardimientu, investigación y creación de la música contemporanea y los enclinos en videoarte ya imaxe más actuales. Les sos exhibiciones y conciertos son reproducíes en tiempu real por aciu dispositivos electrónicos, interfícies d'audiu-video y una plantiya de músicos y video artistes nacionales ya internacionales abiertos al usu de tecnoloxía punta.
CSIRAC, el primera computador en tocar música, facer públicamente n'agostu de 1951. Una de les primeres demostraciones a gran escala de lo que se conoció como computer music (en inglés, "música per ordenador") foi una emisión nacional pre grabada na rede NBC pal programa Monitor el 10 de febreru de 1962. En 1961, LaFarr Stuart programó l'ordenador CYCLONE de la Universidá del Estáu de Iowa (un deriváu del Illiac) pa tocar cantares senciellos y reconocibles al traviés d'un altavoz amplificáu xuntáu a un sistema orixinalmente utilizáu pa temes alministratives y de diagnósticu.
Los postreros 1950, los años 1960 y la década de 1970 vieron tamién el desenvolvimientu de grandes marcos operativos pa síntesis informática. Dende 1957, Max Mathews de Bell Labs desenvolvió los programes MUSIC, rematando en MUSIC V, un llinguaxe de síntesis directa dixital.
En París, IRCAM convertir nel principal centru d'investigación de música creada por computador, desenvolviendo'l sistema informáticu Sogitec 4X, qu'incluyía un revolucionariu sistema de procesamientu de señal dixital en tiempu real. "Répons" (1981), obra pa 24 músicos y 6 solistes de Pierre Boulez, utilizó'l sistema 4X pa tresformar y dirixir a los solistes escontra un sistema d'altavoces.
N'Estaos Xuníos, la electrónica en directu foi llevada a cabu per primer vegada nos años 1960 por miembros del Milton Cohen's Space Theater en Ann Arbor, Míchigan, ente los que taben Gordon Mumma y Robert Ashley, por individuos como David Tudor escontra 1965, y The Sonic Arts Union, fundada en 1966 por Gordon Mumma, Robert Ashley, Alvin Lucier y David Behrman. Los festivales ONCE, qu'amosaben música multimedia pa teatru, fueron entamaos por Robert Ashley y Gordon Mumma en Ann Arbor ente 1958 y 1969. En 1960, John Cage compunxo "Cartridge Music", una de les primeres obres d'electrónica en vivu.
El compositores y músicos de jazz Paul Bley y Annette Peacock fueron de los primeres en tocar en conciertu utilizando sintetizadores Moog escontra finales de los 1960. Peacock faía un usu regular d'un sintetizador Moog afechu pa procesar la so voz tantu nel escenariu como en grabaciones d'estudiu.
Moog, a finales de 1963, conoció al compositor esperimental Herbert Deutsch, quien, na so busca por soníos electrónicos nuevos, inspiró a Moog a crear el so primera sintetizador, el "Sintetizador Modular Moog" (n'inglés: Moog Modular Synthesizer).
El Moog, anque yera conocíu con anterioridá pola comunidá educativa y musical, foi presentáu en sociedá na seronda de 1964, cuando Bob fixo una demostración mientres la Convención de la Sociedá d'Inxeniería d'Audiu (Audiu Engineering Societen) celebrada en Los Ánxeles. Nesta convención, Moog yá recibió los sos primeros pidíos, y el negociu desapegó.
La compañía Moog Music creció de forma espectacular mientres los primeros años, faciéndose más conocida cuando Wendy Carlos edita l'álbum Switched on Bach. Bob diseñu y comercializó nuevos modelos, como'l Minimoog la primer versión portátil del Moog Modular, el Moog Taurus (tecláu de pedales d'una octava d'estensión, con transposición pa baxos y agudos), el PolyMoog (primer modelu 100% polifónicu), el MemoryMoog (polifónicu, equivalía a seis MiniMoog's n'unu), el MinitMoog, el Moog Sanctuary, etc.
Moog, nun supo xestionar bien la so empresa y esti pasu de tener llistes d'espera de nueve meses a nun recibir nin un namái pidíu. Aforfugáu poles deldes, perdió'l control de la empresa, que foi adquirida por un inversionista, anque siguió diseñando preseos musicales pa él hasta 1977, cuando abandonó Moog Music y camudóse a un pequeñu pobláu nos montes Apalaches. Ensin Bob, la Moog Music foise a pique pocu dempués.
KORG, en 1967 Kato averar al Inxenieru Fumio Mieda, quien deseyaba empecipiase na construcción de teclaos musicales. Impulsáu pol entusiasmu de Mieda, Kato pidió-y construyir un prototipu de tecláu y 18 meses dempués Mieda presentó-y un órganu programable. La compañía Keio vendió esti órganu so la marca Korg, fecha de la combinación del so nome cola palabra órganu, n'inglés (Organ).
Los órganos producíos por Keio fueron esitosos a finales de los años 60' y principios de los 70' pero, consciente de la competencia colos grandes fabricantes d'órganos yá establecíos, Kato decidió usar la tecnoloxía del órganu electrónicu pa construyir teclaos empobinaos al mercáu de los sintetizadores. Ello ye que el primera sintetizador de Keio (MiniKorg) foi presentáu en 1973. Dempués del ésitu d'esti preséu, Keio presentó diversos sintetizadores de baxu costo mientres los años 70' y 80' so la marca Korg.
En 1970, Charles Wuorinen compunxo 'Time's Encomium', convirtiéndose nel primer ganador Premiu Pulitzer por una composición dafechu electrónica. Los años 1970 tamién vieron como se xeneralizaba l'usu de sintetizadores na música rock con exemplos como Pink Floyd, Tangerine Dream, Yes y Emerson, Lake & Palmer.
A lo llargo de los años setenta, bandes como The Residents y Can abanderaron un movimientu de música esperimental qu'incorporaba elementos de música electrónica. Can foi unu de los primeros grupos n'utilizar loops de cinta pa la sección de ritmu y The Residents crearon les sos propies caxes de ritmos. Tamién nos años 1970 distintes bandes de rock, dende Genesis hasta The Cars, empezaron a incorporar sintetizadores nos sos arreglos de rock.
En 1979, el músicu Gary Numan contribuyó a llevar la música electrónica a un públicu más ampliu col so hit pop "Cars" del álbum "The Pleasure Principle". Otros grupos y artistes que contribuyeron nesta dómina significativamente a popularizar la música creada esclusiva o fundamentalmente de manera electrónica fueron Kraftwerk, Depeche Mode, Jean Michel Jarre, Mike Oldfield o Vangelis.
En 1980, un grupu de músicos y fabricantes punxéronse d'alcuerdu pa estandarizar una interfaz al traviés del que distintos preseos pudieren comunicase ente ellos y l'ordenador principal. L'estándar denominóse MIDI (Musical Instrument Dixital Interface). N'agostu de 1983, la especificación 1.0 de MIDI foi rematada.
La llegada de la tecnoloxía MIDI dexó que col simple actu de primir una tecla, controlar una rueda, mover un pedal o dar una orde nun micro ordenador pudieren activase toos y cada unu de los dispositivos del estudiu remotamente y de forma sincronizada, respondiendo cada dispositivu d'alcuerdu a les condiciones prefijadas pol compositor.
Miller Puckette desenvolvió un software pal procesamientu gráficu de señal de 4X llamáu Max, que darréu sería incorporáu a Macintosh (Dave Zicarelli estender a Opcode) pa control de MIDI en tiempu real, faciendo que la composición algorítmica tuviera disponible pa cualquier compositor que tuviera una mínima conocencia de programación informática.
En 1979 la empresa australiana Fairlight llanzó'l Fairlight CMI (Computer Musical Instrument), el primer sistema prácticu de sampler polifónicu dixital. En 1983, Yamaha introdució'l primera sintetizador dixital autónomu, el DX-7. Utilizaba síntetis de modulación de frecuencia (síntesis FM), probada per primer vegada por John Chowning en Stanford a finales de los años 1960.
Escontra finales de los años 1980, los discos de música de baille qu'utilizaben instrumentación puramente electrónica fixéronse cada vegada más populares. Esti enclín siguió hasta'l presente, siendo habitual escuchar música electrónica nos "clubes" de too el mundu. 
Nos años 1990, empezó a ser posible llevar a cabo actuaciones cola asistencia d'ordenadores interactivos. Otres meyores recién son el la composición "Begin Again Again" de Tod Machover (MIT y IRCAM) para hyper chelo, un sistema interactivo de sensores que miden los movimientos físicos del chelista. Max Methews desenvolvió'l programa "Conductor" pa control en tiempu real del tempo, la dinámica y el timbre d'una tema electrónica.
A midida que la tecnoloxía informática faise más accesible y el software musical avanza, la producción musical faise posible utilizando medios que nun guarden nenguna relación coles práctiques tradicionales. Lo mesmo asocede colos conciertos, estendiéndose la so práctica utilizando ordenadores portátiles y live coding. Popularízase'l términu Live PA pa describir cualquier tipu d'actuación en vivu de música electrónica, yá seya utilizando ordenador, sintetizador o otros dispositivos.
Nesta década surden distintes redolaes virtuales d'estudiu construyíos sobre "software", ente los que destaquen productos como Reason de Propellerhead y Ableton Live, que se faen cada vegada más populares. Estes ferramientes aproven d'alternatives útiles y barates pa los estudios de producción basaos en "hardware". Gracies a les meyores na tecnoloxía de microprocesadores, faise posible crear música d'elevada calidá utilizando pocu más qu'un solu ordenador. Estes meyores democratizaron la creación musical llevando a una medría masiva na producción musical casera disponible pal públicu n'internet. 
La meyora del software y de les redolaes de producción virtuales llevó a que toa una serie de dispositivos d'antiguo solo esistentes como "hardware" tean agora disponibles como pieces virtuales, ferramientes o "plug ins" de los "software". Dalgunos de los "softwares" más populares son Max/Msp y Reaktor, según paquetes de códigu abiertu tales como Pure Data, SuperCollider y ChucK.
Les meyores na miniaturización de los componentes electrónicos, qué na so dómina facilitaron l'accesu a preseos y tecnoloxíes usaes solo por músicos con grandes recursos económicos, dieron llugar a una nueva revolución nes ferramientes electróniques usaes pa la creación musical. Por casu, mientres los años 90 los teléfonos móviles incorporaben xeneradores de tonos monofónicos que delles fábriques usaron non solo pa xenerar los Ringtones de los sos equipos sinón dexaben a los sos usuarios delles ferramientes de creación musical. Darréu, los cada vegada más pequeños y potentes computadores portátiles, computadores de bolsu y PDA´s abrieron camín a les actuales "Tablets y teléfonos intelixentes" que dexen non solo l'usu de xeneradores de tonu sinón a otres ferramientes como samplers, sintetizadores monofónicos y polifónicos, grabación multipista etc. que dexen la creación musical en casi cualquier llugar.
Xuegu d'apuestes
Los xuegos d'apuestes impliquen arriesgar una determinada cantidá de dineru o bienes materiales na creencia de que daqué, como un xuegu, una guerra deportiva, etc., va tener una resultancia predecible. La cantidá apostada, en casu d'aciertu recupérase aumentada por cuenta de la perdida de quien nun atinaron o se pasaron.
Sicasí, numberosos xuegos d'apuestes onde'l xestor y beneficiariu postreru ye'l país o estáu, como les lloteríes o quinieles, son totalmente llegales y son promocionaos per parte d'esos mesmos gobiernos. 
N'otres ocasiones, los gobiernos arreyar de tal manera, por aciu impuestos y regulaciones, qu'acaben per crear d'estes actividaes la mayor fonte d'ingresos. Exemplos estremos d'esta circunstancia tener en Mónaco o Macáu.
Cuando esiste lexislación sobre los xuegos d'apuestes de normal ríquese que les posibilidaes d'atinar seyan estadísticamente plausibles, pa evitar un escomanáu beneficiu per parte de la casa d'apuestes.
La zuna del xuegu remontar a la más alta antigüedá y en tolos pueblos atopen muertes d'ella. Verdá ye que los xudíos tuvieron al paecer exentos de tal zuna enantes de la so dispersión; algamólos sicasí, desque hubieron tratáu a los griegos, quien xugaben yá enantes del sitiu de Troya y a los romanos, que se fixeron xugadores enforma tiempo enantes de la destrucción de la so república. En baldre les lleis romanes nun dexaron xugar mas qu'hasta cierta suma; en devanéu tronó Juvenal estigmatizando a los que llevaben al xuego caxines llenes de oru p'aventurales nun solu golpe de dados; en devanéu dicimos, pos, la pasión de los xuegos d'azar fixo tales progresos en Roma, qu'escontra la dómina en que Constantino abandonó aquella ciudá pa nun volver mas a ella, tol mundu y hasta el populacho, apurrir con raxón al xuegu. Los romanos, destruyendo a Cartago, casi nun s'arriquecieron más que colos sos vicios.
Según testimoniu de Tácito, los xermanos fueron tamién presa de tan aciagu vértigu, llevándolo a tal escesu, que dempués d'habelo perdíu tou nel xuegu de los dados, xugar a sigo mesmos nun apueste. Entós el vencíu, anque fora mas jóven y más robustu qu'el so adversariu, poníase voluntariamente a los sos ordes y dexábase maniar y vender a los estranxeros. La esmolición que mira les deldes del xuegu como les más sagraes de toes, como deudes d'honor, viénonos probablemente de la rigorosa exactitú de los xermanos en cumplir con esa suerte de compromisos.
Los hunos diben inda más allá: San Ambrosio cuenta que dempués de poner al xuegu lo que más apreciaben, que yeren les sos armes, xugábense la vida y dábense dacuando la muerte entá cuando nun lo esixera'l que ganara. Escesos bien paecíos anováronse nos tiempos modernos. En Nápoles y otres munches ciudaes d'Italia, homes del pueblu había que xugaben la so llibertá por un tiempu dáu. Asegúrase qu'un venecianu xugar a la so muyer; un chinu xugar a la so muyer y a los sos fíos. 
En Moscú y en San Petersburgu, non solo xugáronse el dineru, los muebles y les tierrás, siuo tamién a los que les cultiven, de suerte que families enteres pasaben sucesivamente a dellos amos nun solu día.
En Francia, de primeres, l'afición a los xuegos d'azar manifestóse solo na nobleza: por enforma tiempu nun conoció'l pueblu otra diversión qne l'arcu, la ballesta, el texu, les bochas o los bolos. El xuegu de los naipes que se punxo n'usu na corte de Carlos VI, pasó depués a les clases inferiores: y asina foi como del palaciu de los reis y de los salones de los magnates tresmitióse esa afición a París y a les provincies. En diverses dómines, enantes de Francisco I, expediéronse reales decretos prohibiendo al pueblu los xuegos d'azar; pero como l'impulsu taba dáu, l'andada foise espublizando. En tiempos de Enrique II, Francisco II, Carlos IX y Enrique III, el xugadores casi nunca fueron escorríos: en tiempu de Enrique IV gociaron de plena llibertá. Nunca se xugara en Francia con tanto raxón como na corte d'aquel príncipe: onde quiera instaláronse academies de xuegu y los necios atacar a elles a tropel: la usura osó amosase con tola so asquerosidá; los procesos multiplicar al infinitu y la plaga fíxose xeneral. Reprimir un tanto Luis XIII. Esti príncipe que tenía una verdadera pasión pol xuegu del axedrez, declaróse enemigu xuráu de los xuegos d'azar y prohibir severamente. El cardenal Mazate restableció'l so usu na corte de Luis XIV, d'onde s'esparnó segunda vegada la epidemia por tolos puntos de la Francia, naturalizándose tan bien nella como que dende entós nun cesó de causar estragos, según víase más o menos favorecíu poles circunstancies. Mientres los sieglos XVII y XVIII yera un oficiu'l ser xugador y esti títulu suplía por nacencia, por fortuna, por probidad, por tou. Entós víense sentaos indistintamente na mesma mesa y cenar xuntos el príncipe y l'aventureru, la duquesa y la cortesana, l'home de bien y el pillu: naquella dómina, el xuegu yera l'únicu que tenía'l privilexu de nivelar toles condiciones.
Diz Montesquieu:
Magar l'afición a los xuegos d'azar va sío siempres común a los dos sexos, con tou, nun se xeneralizó en Francia, ente les muyeres hasta enforma tiempu dempués de la invención de los naipes y si munches d'elles degradáronse entós estremando hasta'l raxón l'afición a aquella especie de xuegu, ye de notar qu'el so númberu foi siempres infinitamente menor qu'el de los homes y que solo apoderó cutre les mugeres opulentas o de costumes disolutas. 
Diz tamién l'autor de les "Cartes perses": 
En xineru de 1838 cerráronse los siete cases de xuegu autorizaes en París, cua gran desesperación d'el xugadores y de ios emplegaos nel arriendu. Diches cases, puestes so la vixilancia de l'autoridá municipal, topar nel Palais-Royal, Frascali, el Salón y Mariveaux. Los xuegos mas en boga yeren la trenta y un, colloráu o negru, la ruleta, el "kraps" y el "kreps", xuegos de dados favoritos d'el ingleses. El gran númberu d'obreros qu'allegaben a una d'estes cases onde se xugaba en pequeñu pa meyor atrae-yos, a onde sicasí aquellos infelices perdíen en pocos intres el so semanada o quincena, foi una de les principales causes de la supresión del arriendu real, que fuera calteníu, dicíen, como un mal necesariu, en tiempu del consuláu, del imperiu y de la restauración.
Anque prácticamente puede apostase en cualquier xuegu en cualquier escenariu, de normal munchos d'ellos llévense a cabu nun Casino de xuegu casín. Cola introducción d'Internet, prácticamente toos estos xuegos pueden ser xugaos on-line y esisten numberoses webs disponibles.
Los siguientes xuegos suelen ser practicaos apostando dineru o bienes materiales, pero practicar de normal fora de los casinos.
Anque la mayoría d'el xugadores que realicen apuestes facer como una manera de pasar el tiempu o pa intentar ganar dalgún dineru, los xuegos d'apuestes pueden resultar adictivos y provocar patrones destructivos en dellos tipos de personalidá, lo que ye conocíu como Ludopatía
L'escritor rusu Dostoevsky (quien tuvo un problema con esta tema) fálanos de les implicaciones psicolóxiques derivaes de los xuegos d'apuestes na so novela "El xugador". Rusia ye unu de los países onde más s'estendió'l fenómenu de los apuestes, llegando inclusive a acuñar términos como la Ruleta rusa.
Genji Monogatari
, xeneralmente traducíu como "Novela de Genji", "Romance de Genji" o "Hestoria de Genji", ye una novela clásica de la lliteratura xaponesa, considerada una de les noveles más antigües de la hestoria. 
Realmente la obra nun tien títulu, polo que recibió numberoses denominaciones, de les cualos la más común y aceptada ye . Sicasí, foi publicada so diversos títulos:cuentu/rellato/hestoria , , , , , ente otros.
Genji Monogatari ye una novela de principios del sieglu XI, cerca del cenit del periodu Heian. Cunta la hestoria del príncipe Genji al traviés de 54 capítulos qu'inclúin tola so vida amorosa, la so recuperación del poder imperial y la vida de los sos fíos tres la so muerte. Suxurióse que'l personaxe protagonista foi inspiráu pola figura de Minamoto non Tōru. De les traducciones al inglés, les de Arthur Waley y la de Royall Tyler son les más reconocíes. 
Autores como Borges, Octavio Paz, Yasunari Kawabata o Marguerite Yourcenar fixéronse ecu de la importancia del Genji.
A pesar de nun haber completa certidumbre tocantes a l'autoría de la obra, una muyer de la realeza que formaba parte de la corte de la Emperatriz a fines del sieglu X y empiezos del sieglu XI, llamada , ye polo xeneral considerada como l'autora de la obra lliteraria.
Na obra en sí nun figura nengún autor. Sicasí nel "Diariu de Murasaki", atópense, amás d'anécdotes varies y descripciones de los incidentes ente la realeza y la pleitesía, notes aclaratories sobre "La novela de Genji." Por cuenta de esto considerar, polo xeneral, l'autora de la obra. Per otru llau, como s'esplica más palantre, esisten teoríes sobre la participación de delles persones na novela. Yosano Akiko, la primer autora en faer una traducción de Genji al xaponés modernu, creía que Murasaki Shikibu namái escribiera los capítulos 1 a 33, y que los capítulos 34 a 54 fueron escritos pola so fía Daini non Sanmi.
"La novela de Genji" –que ye una estensa obra que cunta con 54 rollos (帖, "kakimono") o capítulos considérase la obra maestra de la lliteratura dinástica xaponesa, y la primer novela del mundu nel sentíu modernu, dempués de los precedentes romanos de "El Satiricón" y "El pollín d'oru", más los precedentes greco-bizantinos de la novela amatoria del tipu de "Dafnis y Cloe". Presenta delles característiques novedoses, como descripciones psicolóxiques detallaes de los personaxes, el personaxe Kaoru –consideráu por dalgunos el primera anti-héroe–, ente otres. Por esta traza puede considerase'l primer exemplu de la novela psicolóxica.
La so llectura ye una xera difícil –inclusive pa los xaponeses– por cuenta de diversos factores. Primero, mientres el periodu Heian, la realeza consideraba de bon gustu falar citando o parafrasiando refranes o poesíes. La obra ta dirixida a les muyeres de la realeza del periodu Heian, periodu nel cuál la práctica xeneral yera nun referise pol so nome a una persona, polo que nun se noma a los personaxes masculinos na obra pol so nome, sinón por rangu, títulu, ente que a los personaxes femeninos introducir so dalguna descripción de la so vestimienta, citando la primer frase que fai'l personaxe al entrar n'escena, o la so relación con dalgún personaxe importante, lo que da a entender al llector –de la dómina– cuál ye la so posición social. 
Otra de les singularidaes ye que foi escritu utilizando'l silabariu kana emplegáu poles muyeres de la Corte (llamáu onnade o "mano de muyer"), por cuenta de que el empléu de los ideogrames kanji d'orixe chinu taben acutaos pa ser escritos namái por homes, lo que xeneró nel testu munches palabres ambigues, que non siempres son deducibles pol contestu.
A pesar de ser una novela, l'autora –que yera una poetisa de la realeza– introdució numberoses poesíes, polo que ye tamién consideráu un escelente esponente de la poesía dinástica xaponesa del periodu Heian.
Nenguna de los dos versiones publicaes nel mercáu español son traducciones directes del orixinal. La de Jordi Fibla en Ediciones Atalanta parte de Royal Tyler que ye la más pura filológicamente; la de Xavier Roca-Ferrer en Ediciones Destino utiliza la de Arthur Waley, la traducción canónica pero que se dexa una gran adaptación pa facilitar la so comprensión (por casu asignar nomes a los personaxes). 
Tenis
El tenis ye un deporte de raqueta practicáu sobre una pista rectangular (compuesta por distintes superficies les cualos pueden ser cementu, tierra, o verde), delimitada per llínea y estremada por una rede.
Apostar ente dos xugadores (individuales) o ente dos pareyes (dobles). L'oxetivu del xuegu ye llanzar una pelota cutiéndola cola raqueta de cuenta que rebote dientro del campu del rival, procurando qu'esti nun pueda devolvela.
La palabra española «tenis» provien del inglés " «tennis»" que de la mesma tien el so orixe nel francés " «tenez»".
Cuando'l xugador de tenis (llamáu «tenista»), ponía la pelota en xuegu esclamaba " «¡tenez!»" (‘¡ende va!’, en francés).
Les primeres referencies del tenis tienen llugar en Francia, nomáu " «jeu de paume»" (‘xuegu de palmes’) cuidao que de primeres cutíase la pelota cola mano. Más tarde empezáronse a utilizar raquetes.
Aniciar n'Europa a finales del sieglu XVIII y espandióse nun principiu pelos países angloparlantes, especialmente ente los sos clases altes. Na actualidá'l tenis haise universalizado, y ye xugáu en casi tolos países del mundu. Dende 1926, cola creación del primera "tour", ye un deporte profesional. Ye amás un deporte olímpico dende los Xuegos Olímpicos d'Atenes 1896.
El tenis xugar nuna cancha (llamada «pista» n'España) de forma rectangular, de 23,77 metros (78 pies) de llargor por 8,23 m (27 pies) d'anchor. Pa los partíos de dobles la cancha va ser de 10,97 m (36 pies) d'anchor.
Les llínees que llinden los estremos de la pista denominar llínea de fondu y les llínees que llinden les bandes de la pista denominar llínea llaterales. A cada llau de la rede y paralela a ella, trácense dos línea ente les llínees llaterales a una distancia de 6,40 m a partir de la rede.
Estes llínea llámense llínea de saque o de serviciu. A cada llau de la rede, la área ente la llínea de serviciu y la rede queda estremada per una llínea central de serviciu en dos partes iguales llamaes cuadros de serviciu. La llínea central de serviciu trázase paralelamente a les llínees llaterales d'individuales y equidistante a elles.
Cada llínea de fondu estremar en dos por una marca central de 10 cm de llargor, que se traza dientro de la pista y ye paralela a les llínees llaterales d'individuales. La llínea central de serviciu y la marca central son de 5 cm d'anchor. Les otres llínees de la pista son d'ente 2,5 y 5 cm d'anchor, sacante les llínees de fondu que pueden ser d'hasta 10 cm d'anchor. Toles midíes de la pista tomar pola parte esterior de les llínees. Toles llínees de la pista tienen que ser del mesmu color por qu'oldeen claramente con el color de la superficie.
La pista ta estremada na so metá por una rede suspendida d'una cuerda o un cable metálicu que los sos estremos tán afitaos a la parte cimera de dos postes o pasen sobre la parte cimera de dos postes a un altor de 1,07 metros. La rede ta totalmente estendida de manera qu'enllena dafechu l'espaciu ente los dos postes de la rede y la malla ye d'un treme lo suficientemente pequenu por que non pase la pelota de tenis. L'altor nel centru de la rede ye de 0,914 m, onde ta sostenida por aciu una faxa. Hai una banda cubriendo la cuerda o'l cable metálicu y la parte cimera de la rede. La faxa y la banda son blanques perdayures. El diámetru máximu de la cuerda o cable metálicu ye de 8 mm. L'anchor máximo de la faxa ye de 5 cm. La banda ye d'ente 5 y 6,35 cm d'anchor a cada llau.
Pa los partíos de dobles, los centros de los postes de la rede tán asitiaos a 0,914 metros fuera de cada llau de la llínea de dobles. Pa los partíos d'individuales, si usa una rede d'individuales, los centros de los postes de la rede tán a 0,914 m fora de cada llau de la llínea d'individuales. Si usa una rede de dobles, entós la rede sostener a un altor de 1,07 m por aciu soportes denominaos palos d'individuales, que los sos centros tán a 0,914 m fuera de cada llau de la llínea d'individuales.
Los postes de la rede nun pueden ser de más de 15 centímetros de diámetru. Los palos d'individuales nun pueden ser mayores qu'un cuadráu de 7,5 cm per llau o 7,5 cm de diámetru. Los postes de la rede y los palos d'individuales nun pueden sobresalir más de 2,5 cm percima de la cuerda de la rede.
Un partíu de tenis ta compuestu por parciales ("sets" n'inglés). El primeru en ganar un númberu determináu de parciales ye'l ganador. Cada parcial ta integráu por xuegos. En cada xuegu hai un xugador que saca, que vase alternando. De la mesma, los xuegos tán compuestos de puntos, que son 15,30,40.
El primeru en ganar 6 xuegos con una diferencia mínima de 2 con al respective de el so rival ye'l ganador del set; en casu de que nengún de los dos xugadores o equipos tenga una ventaya de dos xuegos al llegar a seis, gana'l set el primeru que llogre una diferencia de 2 xuegos o más. La cuenta de los puntos ye abondo particular: cuando un xugador gana'l so primer puntu, el so tanteador ye 15, cuando gana 2 puntos, 30, y cuando gana 3 puntos, 40. Por casu, si'l sacador d'esi xuegu lleva ganaos 3 puntos y el receptor 1 puntu, el marcador ye de "40-15". Siempres se noma en primer llugar la puntuación del sacador. Cuando dambos xugadores empaten a 40 dizse qu'hai "deuce" o «iguales». El primer xugador o equipu que gane un puntu dempués del "deuce" llogra una ventaya», y, en casu de ganar el siguiente puntu, llévase'l xuegu, de lo contrario vuélvese a tar en "deuce" hasta que se llogre la diferencia de dos puntos.
El xugador que se lleva'l parcial ye'l que consigue faer 6 xuegos, con una diferencia de 2, o 7 si hubo un empate a 5 xuegos. En casu de qu'un xugador llegue a 6 xuegos, pero con diferencia de 1 (6-5) va haber que siguir hasta que dalgún consiga la diferencia apropiada.
Si'l reglamentu del tornéu establez un tope de xuegu, esto ye si hai un empate ente dos xugadores nun set entós habría que xugar un xuegu especial denomináu "tie-break", «xuegu decisivu» o «desempate». Nel cual la resultancia decidir por aciu puntos correlativos (unu-cero, dos-cero, trés-cero, etc.) hasta llegar a 7 tantos, con diferencia de 2. Si llegar a 7 puntos ensin diferencia de 2 (por casu: 7-6), el xuegu va enllargar hasta qu'unu de los dos xugadores llogre dicha diferencia y consiga la victoria. L'anotación d'un set que se decidió nel "tie break" va ser 7-6. Acompañada abreviadamente pol númberu de puntos llograos pol perdedor del mesmu ente paréntesis. P. y. si'l xugador perdió'l xuegu decisivu por 7-3 l'anotación del set va ser: 7-6 (3).
La inusual y esclusiva forma d'anotar el tantéu en tenis (y otros deportes de raqueta inspiraos nél) provien del sistema sexagesimal. Al paecer, d'antiguo el tantéu de cada xuegu llevar con un reló y per cada puntu llográu movíase l'aguya un cuartu de vuelta. Asina col primer puntu l'aguya mover al 15, col segundu al 30, col terceru al 45 y col cuartu cerraba'l círculu y concluyíase el xuegu. Col tiempu y por economía del llinguaxe, el parcial "45" convertir en "40", dando orixe a l'actual manera de llevar el tantéu: 15, 30, 40 y xuegu.
El tenis ye un deporte que rique qu'el xugadores apoderen técniques como son: golpes, empuñadures, efectos, posiciones corporales y desplazamientos, amás de precisar resistencia física p'aguantar peloteos llargos. Mientres el partíu utilicen munchos tipos de golpes, cada unu coles sos respectives técniques; los golpes son: el saque, la derecha ("drive"), el revés, el globu, la volea, el slice, la dexada y el remate ("smash").
El "saque" ye'l golpe más importante del tenis, yá que este da empiezu al puntu, y la so correcta aplicación puede dexar a la persona que saca quedar nuna posición de ventaya tres la devolución o bien llograr un "saque ganador" o "ace" (puntu ganáu ensin que'l rival impacte la pelota), o que tres l'impactu del adversariu la pelota nun llegue a pasar la rede o esta se vaya fuera de les llendes de les exes (y nesi casu nun se denomina "ace", sinón "saque ganador"). Al tener bon saque, el tenista apriende a acabar meyor los golpes efectuaos ensin que la pelota toque suelu y pudiendo enzanca-y al contrincante marca-y un puntu dempués de que-y faigan una cortada.
El segundu saque suel realizase buscando mayor seguridá na resultancia. Pa ello suelen faese saques liftados, cortaos o con "kick" (que ye lo mesmo que liftado) pa provocar la mayor dificultá al rival, una y bones esos saques suelen ser peligrosos al camudar la dirección de la pelota o la rapidez dempués del bote. Unu de los cambeos de como se fai cada saque ye que'l cortáu, intenta faer que la pelota cuerra poles cuerdes d'un llau al otru de la raqueta en posición vertical, y el liftado ye igual pero en forma horizontal.
Ente los meyores sacadores de la denominada Yera Abierta atópense los croatas Goran Ivanicevic y Ivo Karlovic, los estadounidenses Pete Sampras, Andy Roddick y John Isner, el neerlandés Richard Krajicek, el canadiense Milos Raonic, y el suizu Roger Federer.
El "drive" o "derecha" ye'l golpe básicu. Consiste en cutir la pelota dempués del bote, de forma directa, del mesmu llau del brazu arteru del xugador. Pa la mayoría d'el xugadores ye l'arma principal pa ganar un puntu y el de mayor control. 
Pa realizar un correctu "drive", tien de tase perfiláu a la pelota; nel casu d'un diestru, el golpe empieza nel llau derechu del cuerpu, siguiendo al traviés del mesmu hasta impactar la pelota y terminando na parte esquierda del cuerpu. 
L'impactu tien de dase na zona entendida ente costazu y cadril, y el movimientu realízase de baxo enriba. Una vegada que la pelota impacta na raqueta, el tenista pasa'l brazu derechu alantre cerrando'l golpe. Nel momentu que llega la pelota n'altor, el tenista toma la decisión de dar un golpe potente o cruciala a dalgún llau. Ye'l golpe más fácil d'aprender, al ser tamién el más natural.
Ente los meyores golpeadores de derecha yá sía por potencia, precisión, o dambes, atópense Pete Sampras, Roger Federer, Ivan Lendl, Juan Martín del Potru, y Fernando González.
La "volia" o "golpe d'aire" ye'l golpe que se realiza primero que la pelota rebote nel suelu. Ye executáu de normal cerca de la rede pa definir un puntu. Por cuenta de la mayor cercanía del xugador al contrincante, ye un golpe que rique ser realizáu con gran velocidá y reflexu. La raqueta tien d'atopase en tou momentu al frente y alto. El golpe realízase llevando alantre'l pie opuestu al llau onde se va a impactar la pelota, simultáneamente col perfiláu del cuerpu, de cuenta que la raqueta pueda faer un curtiu movimientu tras pa impactar la pelota alantre y de riba abaxo, aprovechando la fuerza que la mesma pelota trai, no posible ensin aplicar enerxía extra y ensin flexionar la muñeca. El golpe que s'utiliza pa llegar a la rede nuna xugada denominar "approach" según la trayectoria del golpe realizar ensin dificultá. Ente los meyores voleadores de la hestoria atópense Stefan Edberg, John McEnroe, Boris Becker, Patrick Rafter, Roger Federer, Pat Cash, y Radek Stepanek.
El "revés" ye'l golpe al llau opuestu al "drive". A pesar de ser un golpe de mecánica natural, sueli ser unu de los que más cuesta llegar a apoderar cuando s'empezar nel tenis. Ye bien importante la posición del cuerpu, que tien de ser asitiáu de perfil, utilizándose como técnica pa ello, baxar el costazu p'apuntalo en dirección a la rede, mientres el brazu derechu nos diestros y esquierdu nos zurdos, pasa ensin ser flexionado per debaxo del mentón, p'allugase tras antes de retornar pa impactar la pelota, siempres delantre del cuerpu. Ye importante, al igual qu'el "drive", que'l pesu del cuerpu treslládese de tras alantre nel momentu d'impactar la pelota.
Décades tras, el golpe de revés enseñar a impactalo tomando la raqueta con una sola mano (unos grandes esponentes d'esta técnica fueron Ivan Lendl, Gustavo Kuerten, Ken Rosewall, Guillermo Vilas, Gastizu Gaudio, Stefan Edberg, Pete Sampras y Boris Becker. Na actualidá ser Stanislas Wawrinka, Roger Federer y Richard Gasquet. Anguaño'l revés a dos manos ta ganando cada vez más terrenal: xugadores como Rafael Nadal, Juan Martín del Potru, Novak Djokovic y los yá retiraos David Nalbandián y André Agassi faen usu d'esti golpe. Vale la pena recordar a Jimmy Connors y Björn Borg que los sos golpes de revés a dos manos inspiraron la popularización qu'anguaño tien esta forma de cuto.
La "dexada" o "drop shot" (del inglés "drop", ‘dexar cayer’) ye un golpe nel que se-y resta potencia a la pelota col enfotu de que caya lo más cerca posible de la rede, del llau contrariu. Realízase davezu de "drive", anque ye posible faelo tamién de revés. La preparación del golpe ye similar a la preparación del "drive" (o revés), teniendo de realizase nel últimu momentu, pa sosprender al contrincante, qu'espera un tiru al fondu. Al momentu del impactu, en llugar de realizase'l "swing" ampliu, la raqueta tien de cayer de manera perpendicular a la pelota, con un xiru de muñeca, pa producir l'efectu de "pinga" que va faer a la pelota cayer y pasar bien la rede.
Utilízase xeneralmente cuando'l tenista rival alcuéntrase bien por detrás del fleje del fondu de la pista, y nun ye un golpe que se deba utilizar con muncha regularidá, una y bones l'oxetivu ye sosprender al rival.
Resulta vital que'l golpe sía baxu y curtiu, p'asina evitar que'l contrincante llegue a la pelota antes del segundu bote, porque de lo contrario quedará-y un bon golpe cerca de la rede. Simultáneamente el xugador puede averase a la rede pa prevenir una "contradejada".
La "contradejada" ye la respuesta a una dexada, a la que'l xugador llega pocu antes del segundu rebote. Como davezu la pelota alcuéntrase bien baxa y cerca de la rede, nun ye posible recurrir a un golpe potente, polo cual, el xugador solo tien la opción de realizar un golpe nidiu sobre'l fondu, esto ye, una nueva dexada de respuesta, esta vegada realizada dende cerca de la rede.
El "smash" o "remate" ye un golpe que ye realizáu sobre la cabeza con un movimientu similar al saque. Xeneralmente puede cutise con gran fuerza de manera relativamente segura y ye de cutiu un tiru definitoriu. La mayoría son realizaos cerca de la rede o a metá de la pista antes del pique de la pelota. Suel ser la respuesta a un globu realizáu pol oponente que nun tuvo l'abondu altor. Tamién puede realizase dende la llínea de base tres el pique, anque ye menos definitoriu. Ye un golpe altu, realizáu de riba abaxo, primero que la pelota bote, o dempués de que lo faiga, pero namá en casu de qu'esti lleve una parábola más vertical qu'horizontal. Por que sía efectivu, ye indispensable que sía bien potente y que nun dea oportunidá de respuesta al contrariu, yá que se trata siempres d'un golpe de definición. Realízase cuando la pelota vien bien alta, al altor del brazu estendíu del xugador.
El golpe prepárase perfilando'l cuerpu, llevando la raqueta tras y asitiándola detrás de la nuca, mientres la mano llibre apunta a lo alto, escontra la pelota. Nel momentu del impactu, el pie traseru pasa alantre, coles mesmes que la raqueta sale de tras el cuerpu nun movimientu similar al del saque. Al momentu d'impactar la pelota, la muñeca debe flexionarse embaxo, terminando'l golpe de manera similar al saque.
El "globu" ye un golpe senciellu que s'utiliza pa pasar la pelota percima del xugador contrariu. Execútase tantu de "drive" como de revés. Inclusive esiste (el so usu nun ye tan frecuente) la volea globeada. La so execución consiste n'impactar enriba la pelota (a diferencia de les demás execuciones que se faen alantre); con esto llógrase pasar a un xugador que ta paráu na zona de la volea o bien faer un xuegu defensivu de fondu.
El desenvolvimientu de la técnica llevó a aplicar con distintes maneres de golpe, distintos efectos sobre la pelota, talmente que dichos efectos y les consiguientes variaciones de trayectoria y velocidá enzanquen la devolución del rival. Los mesmos llógrense con distintes empuñadures y formes d'impactar la pelota.
Cada unu de los golpes, coles sos respectives trayectories según l'efectu aplicáu sobre la pelota y los sos respectivos tipos de bote contra la superficie apaecen esplicaos de siguío.
El "golpe liftado" o con "top spin" (lliteralmente n'inglés ‘efectu dende enriba’) executar por aciu l'aplicación d'una trayectoria de la raqueta anterior y posterior al cuto ("swing") de baxo enriba. Antes del impactu cola pelota, la cabeza de la raqueta ta per debaxo de la trayectoria de la mesma y, tres l'impactu, el "swing" remata percima d'esi altor. Esti golpe impon a la pelota un efectu de rotación alantre, que fai que tres el bote, esta sala despidida enriba y alantre, obligando al rival a cutir bien a un altor cimeru a la normal —munches vegaes percima del costazu—, lo cual tórga-y executar un golpe agresivu, o bien-y obliga a "atacar" la pelota nel so trayectu ascendente tres el bote, lo qu'implica un mayor riesgu d'erru.
Esti tipu de golpe ye'l más usáu, pos tien, amás, la ventaya pal xugador que lu executa d'ufierta-y un "marxe de seguridá" más ampliu, cuidao que la trayectoria que se-y impon a la pelota ye más elíptica y esta pasa a un mayor altor sobre la rede que col cuto planu o'l cortáu.
El motivu pol cual llogramos imprimir una velocidá angular ye'l resfregón qu'esiste (mientres un períodu bien pequenu) ente la pelota y les cuerdes de la raqueta, estes postreres, topeten casi tangencialmente respectu de la pelota. Esto postreru ye lo que produz un momentu de la fuerza sobre la pelota, que pasa a tener enerxía cinética de traslación + enerxía cinética de rotación. Dicha velocidad angular supon un resfregón aerodinámicu de cuenta que la pelota va emburriando (pela so parte posterior) costantemente l'aire que se-y presenta como torga enriba (la fluidodinámica de Bernouilli demuestra esti sucesu), pola 3ª Llei de Newton (acción-reacción), la pelota recibe la mesma respuesta per parte del vientu pero de sentíu contrariu. Por esto mesmu, la pelota va adoptar una trayectoria parabólica muncho más pronunciada que nel casu d'un choque planu coles cuerdes.
Finalmente, la velocidá angular qu'entá caltenga la pelota al topetar cola superficie, va vese amenorgada considerablemente pol resfregón estática col suelu, faciendo una fuerza tras, y de nuevu pola tercer llei de Newton, el suelu va devolver en sentíu pitíu contrariu
El "cortáu" (n'inglés " «slice»", ‘cortar en rebanadas’, o " «backspin»", ‘rotar tras’), ye l'efectu inversu al liftado: la pelota adquier una rotación «tras» que la lleva a adoptar una trayectoria más baxa al botar, obligando al contrariu a tener qu'impactala más baxu. L'efectu llógrase impactando a la pelota dende enriba y espurriendo el brazu como si travesárase la pelota y siguir nel so percorríu. Esto fai que la pelota rote de riba a embaxo vista dende tras (nótese qu'esto nun camuda'l sentíu de rotación de la pelota si l'oponente punxo efectu liftado a la suya). Debíu al efectu Magnus, que nesti casu imprime una fuerza neto a la pelota empobinada enriba, un golpe cortáu fai que la pelota paeza «llexar» y viaxe más lenta. La menor velocidá de la pelota fai qu'unu de los usos del cortáu sía pa tener más tiempu de volver ponese en posición o averase a la rede.
El "golpe planu" ye aquel que se realiza ensin imprimi-y nengún efectu a la pelota. Polo xeneral ye bien efectivu cuando se realiza dende un altor mayor a la rede, de riba abaxo.
Los golpes que pueden executase d'esta manera son el "drive", el revés, el saque y la volea (esta tien d'executase de manera plana «siempres», quitando les vegaes que la volea quiérase bien nidia, esto ye, faciendo un "drop shot" de volea).
Na actualidá'l xugadores tán ordenaos nun tipu de clasificación llamáu "Sistema d'entraes" (Entry Ranking), nel cual sumir los puntos llograos polos xugadores nes postreres 52 selmanes, esto ye, aprosimao un añu. Poro, al rematar cada selmana, réstense-y a cada xugador los puntos llograos nesa mesma selmana del añu anterior, y sumir los ganaos na selmana actual.
La ATP (Asociación de Tenistes Profesionales) ye l'organismu directivu del circuitu masculín de tenis profesional a nivel mundial. El circuitu tien 66 torneos en 32 países que parten ente 20 millones y 0,325 millones de dólares en premios. La ATP tamién entama los Torneos Challenger, onde munchos de los mozos xugadores ganen los sos primeros partíos y torneos. Cada añu entámense alredor de 90 eventos a nivel mundial y los sos premios en metálicu varien ente 50 000 y 125 000 dólares.
Los puntos consiguir en función de la categoría del tornéu y la posición resultante nél. Los torneos más valoraos son los cuatro Grand Slams, siguíu de la Barclays ATP World Tour Finals y les ATP Master Series. La siguiente tabla resume les puntuaciones otorgaes en 2009:
1) Grand Slams: Australian Open, Roland Garros, Wimbledon, US Open..
Puntuación: 2000 puntos (ganador) 1200 (finalista), 720 (semifinalista) 360 (Cuartofinalista) 180 (octavofinalista) 90 (3ª ronda) 45 (2ª ronda) 10 (1ª ronda)
2) ATP Serie1000: Indian Wells, Miami, MonteCarlo (nun ye obligatoriu xugalo), Roma, Madrid, Canadá, Cincinnati, Xangai, Paris.
Puntuación: 1000 puntos (ganador) 600 (finalista), 360 (semifinalista) 180 (Cuartofinalista) 90 (octavofinalista) 45 (2ª ronda) 10 (1ª ronda). En Miami y Indian Wells al haber una ronda más la 1ª ronda son 10, la 2ª 25 y la 3ª 45.
3) ATP Serie500: Rotterdam, Dubai, Acapulco, Memphis, Barcelona, Hamburgo, Washington, Beijing, Tokio, Basilea, Valencia.
Puntuación: 500 puntos (ganador), 300 (finalista) 180 (semifinalista) 90 (Cuartofinalista) 45 (octavofinalista) 0 (1ª ronda)
4) ATP Serie250: EJ. Viña del Mar
Puntuación: 250 (ganador), 150 (finalista), 90 (Semifinalista), 45 (Cuartofinalista) 20 (octavofinalista) 0 (1ª ronda).
El suizu Roger Federer foi'l númberu unu del mundu dende'l 3 de febreru de 2004 hasta'l 17 d'agostu de 2008, estableciendo un récord de 237 selmanes consecutives al frente del ATP Ranking.
L'español Rafael Nadal, qu'escoltó al suizu mientres 160 selmanes dende'l 25 de xunetu de 2005, cuando ocupó'l númberu dos, convertir nel númberu unu del mundu dende'l 18 d'agostu de 2008 hasta'l 5 de xunetu de 2009, fecha en que Roger Federer volvió ocupar el primer llugar en ganando'l so sestu Wimbledon en 2009.
Rafa Nadal recuperó'l númberu unu en ganando'l troféu de Roland Garros de 2010 a Robin Soderling quedando Roger Federer nel númberu dos. Dempués del US Open 2010, Roger Federer pasa a ocupar el puestu trés y Novak Đoković xube hasta'l puestu númberu dos. Nadal caltener nel primer llugar hasta Wimbledon de 2011 onde Djokovic ganó na final a Rafa y arrampuñó-y el númberu unu del ranking mundial. Dempués de ganar la final contra Andy Murray en Wimbledon 2012, Federer recupera'l númberu unu dempués de dos años, superando a Pete Sampras en selmanes como númberu unu. Dempués de payares de 2012, Novak Đoković vuelve ocupar el primer llugar hasta finales del añu 2013 onde Rafael Nadal vuelve ser númberu unu, darréu en xunetu de 2014 Novak Đoković recupera'l númberu unu depués d'apostase la final de Wimbledon con Roger Federer quien se queda col númberu trés, dexando a Rafael Nadal en segundu llugar.
Dende xineru de 2000 esiste una clasificación paralela, llamada Carrera de Campeones (ATP Champions Race), na cual sumir los puntos consiguíos nos torneos del añu en cursu, ensin cuntar puntos del añu anterior, y utilizábase pa completar la llista de clasificaos a la ATP World Tour Finals (el ganadores de los cuatro torneos de Grand Slam clasifíquense automáticamente).
P'aquellos tenistes allugaos nel Top 30, sumir los puntos llograos nos cuatro torneos de Grand Slam, los nueve torneos de la Serie Masters y cinco torneo adicionales, incluyíu la participación en Copa Davis d'aquel xugadores que participen nel Grupu Mundial o nos Play Off. En casu de nun actuar en dalgún tornéu de Grand Slam o de la Serie Masters, el xugador sumaba los puntos llograos en dalgún tornéu de la Serie Internacional.
La Carrera de Campeones reflexa'l desempeñu d'el xugadores nel añu que ta en cursu. A final de temporada les clasificaciones de dambos rankings son bien similares especialmente nos primeros puestos, atopándose delles diferencies yá que los torneos Challenger y Future nun suman puntos na Carrera de Campeonos pero si nel Ranking ATP.
Dende 2009 camuda'l nome pa la clasificación de dobles, denominándose "ATP Doubles Team Rankings".
La WTA (Asociación Femenina de Tenis) (en inglés, "Women's Tennis Association"), ye la organización que rixe los torneos y el circuitu profesional del tenis femenín a nivel mundial. A manera comparativa, la WTA ye al tenis femenín lo que la ATP al tenis masculín. L'Asociación entama'l calendariu y designa les sedes oficiales de los torneos del circuitu femenín, tamién llamáu como WTA Tour.
En 2005 l'Asociación Femenina de Tenis camudó'l nome del WTA Tour pol de The Sony Ericsson WTA Tour por cuenta de un contratu robláu de patrociniu cola firma nipona-sueca de teléfonos móviles y accesorios, Sony Ericsson.
Martina Navratilova resalta por ser una de los meyores tenistes femenines de la hestoria, llegando a atropar 128.550 puntos nel sistema de clasificación histórica hasta'l so retiru en 2006. Martina superó les marques de Chris Evert y Steffi Graf quien compitieron hasta 1989 y 1999 respectivamente.
Otres tenistes destacaes nel ranking femenín na hestoria fueron
Margaret Smith Court, Billie
Jean King, Helen
Wills Moody, Suzanne
Lenglen, Evonne
Goolagong, Sele Williams,
Martina
Hingis y Mónica Seles.
Les principales marques del tenis son:
Dinastía Ming
La dinastía Ming (chinu: 大明, Wade-Giles: Ta Ming, pinyin: Dà Míng) foi la penúltima dinastía de China, que gobernó ente los años 1368 y 1644, tres la cayida de la dinastía mongol Yuan.
Dellos historiadores describen a los Ming como “una de les mayores yeres de gobiernu disciplináu y estabilidá social de la hestoria humana”. Foi la última dinastía en China gobernada pola etnia han. Anque Pequín, la capital Ming, cayó en 1644 nuna rebelión liderada por Li Zicheng (quien estableció la dinastía Shun, que foi rápido sustituyida pola dinastía Qing, d'orixe manchú), sobrevivieron hasta 1662 dellos réximes lleales al tronu Ming, conocíos comúnmente como dinastía de los Ming del Sur.
Sol gobiernu de los Ming construyóse una vasta flota y un estensu exércitu permanente d'un millón d'efectivos. Anque yá se llevaren a cabo expedición comerciales y diplomátiques dende China en periodos anteriores, la flota tributaria del almirante eunucu musulmán Zheng He mientres el sieglu XV superó a toles demás en tamañu. Realizáronse numberosos proyectos de construcción, incluyendo'l Gran Canal de China Gran Canal, la Gran Muralla y la fundación de la Ciudá Prohibida en Pequín mientres el primer cuartu del sieglu XV. Envalórase que la población a finales del reináu de los Ming yera d'ente 160 y 200 millones de persones.
El emperador Hongwu, que reinó ente 1368 y 1398, intentó crear una sociedá de comunidaes rurales autosuficientes nun sistema ríxidu ya inmóvil que nun precisaren arreyase na vida comercial de los centros urbanos. La so reconstrucción de la base agrícola china y la meyora de les víes de comunicación al traviés d'un sistema de caminos militarizados tuvo l'efectu inesperáu de xenerar un gran escedente agrícola que pudo ser vendíu en florecientes mercaos cercanos a les víes de comunicación. La cultura rural y comercial recibió la influencia de les modes urbanes. Los pasos más altos de la sociedá, oldeaos a la baxa nobleza, viéronse igualmente afectaos por esta nuevu cultura centrada na consumición. Alloñar de les tradiciones, les families comerciantes empezaron a integrase nel senu de l'alministración y de la burocracia y adoptaron les traces culturales y les práctiques de la nobleza. Paralelu a esta evolución de la sociedá y del comerciu, hubo cambeos nel pensamientu filosóficu, les instituciones gubernamentales y nes artes y la lliteratura.
Escontra'l sieglu XVI, la economía Ming aguiyar pol comerciu colos portugueses, los somalinos, los españoles y los holandeses. China viose envolubrada nun incipiente comerciu global de materiales, plantes, animales, comida y granu conocíu como comerciu colombín. El comerciu coles potencies europees y Xapón traxo enormes cantidaes de plata, lo que sustituyó al cobre y al papel moneda como'l mediu común d'intercambiu en China. Mientres les últimes décades de los Ming, el fluxu de plata en China menguó en gran midida, minando les arques estatales. Esti dañu a la economía Ming tuvo dellos factores: los efectos na agricultura de la Pequena Edá de Xelu, desastres naturales y epidemies. La consiguiente gastadura de les autoridaes y l'escasez de sustentu dexaron a los líderes rebalbos como Li Zicheng desafiar l'autoridá de los Ming.
La dinastía Yuan (1271-1368), establecida tres la invasión mongola dirixida por Kublai Kan, precedió a la fundación de la dinastía Ming. Amás d'una discriminación institucional contra los etnia han han que xeneró gran rensía, la espulsión de los Yuan deber a los altos impuestos nes rexones, l'alta inflación y los graves hinchentes del ríu Mariellu, debíos al abandonu de los proyectos de regación. Por consecuente, l'agricultura y l'economía taben arruinaes y la revuelta españó ente los cientos de miles de llabradores que fueren llamaos a reparar los diques del ríu Mariellu.
Munchos grupos d'han, ente ellos los Turbantes Coloraos alzar en rebelión en 1351. Los Turbantes Coloraos taben afiliaos al Loto Blanco, una sociedá secreta budista. Zhu Yuanzhang yera un llabrador probe y un monxu budista que se xunió a los Turbantes Coloraos en 1352 y forxóse una reputación al casase cola fía adoptiva d'un comandante rebalbu. En 1356, les fuerces de Zhu tomaron la ciudá de Nankín, la cual convertiríase darréu na capital de los Ming.
Col desmoronamiento de la dinastía Yuan, munchos grupos rebalbos empezaron a enfrentase pol control del país y el derechu a establecer una nueva dinastía. En 1363, Zhu Yuanzhang esanició al so peor enemigu, el líder de la facción rebalba Chen Youliang, na batalla del llagu Poyang, na que fuera posiblemente una de les mayores batalles navales de la hestoria. Gracies al usu de brulotes, los 200 000 marinos de Zhu consiguieron vencer a la flota rebalba magar ser ésta cimera en númberu. La victoria esanició a la última facción rebalba, lo que dexó a Zhu Yuanzhang como dueñu incontestable del ricu valle del Yangtsé y dexó-y afitar el so poder nel Sur. Tres la sospechosa muerte del xefe de los Turbantes Coloraos cuando yera un invitáu de Zhu en 1367, yá nun había naide que pudiera torgar el so accesu al tronu y fixo públiques les sos ambiciones imperiales al unviar el so exércitu escontra la capital Yuan Dadu (actual Pequín) en 1368. L'últimu emperador Yuan abelugar nel norte, en Shangdu y Zhu anunció la fundación de la dinastía Ming n'afarando'l palaciu Yuan de Dadu. La ciudá foi renombrada como Beiping y Zhu Yuanzhang tomó'l nome de Hongwu (Desaxeradamente Militar, en chinu).
Hongwu realizó un inmediatu esfuerzu pa reconstruyir les infraestructures del país. Fixo construyir un muriu de 48 km alredor de Nankín, según numberosos palacios y centros alministrativos. El "llibru de los Ming" afirma que dende 1364 Zhu empezara a redactar un nuevu códigu penal confucianu, el "Da Ming Lü", que se terminó en 1397 y recuperaba dellos elementos del códigu Tang del añu 653. Hongwu entamó un sistema militar llamáu "weisuo", similar al sistema "fubing" de la dinastía Tang (618-907).
En 1380, Hongwu mandó executar al so canciller Hu Weiyong (胡惟庸) tres los rumores de golpe d'estáu. Abolió esi puestu y asumió les funciones d'emperador y de primer ministru, lo que siguieron faciendo la mayoría de los sos herederos. Cada vez más desconfiable de los sos ministros y discípulos, Hongwu creó la Jinyi Wei, una policía secreta formada polos sos propios guardias. Ésta foi parcialmente responsable de la muerte de 100 000 persones en numberoses purgues qu'hubo mientres los trés décades de mandatu de Hongwu.
En Qinghai, el pueblu musulmán salar sometióse voluntariamente al poder de los Ming, al capitular los sos líderes escontra l'añu 1370. Les tropes güigures del xeneral Hala Bashi aselaron les rebeliones Miao de la década de 1370 y asitiáronse en Changde, Hunan.Les tropes Hui musulmanes tamién s'asitiaron en Changde en sirviendo nes campañes de los Ming contra les tribus aboríxenes. En 1381, la dinastía Ming se anexionó les árees del sudoeste (Yunnan) que pertenecieren al reinu de Dali tres la conquista polos exércitos Hui musulmanes de los Ming d'esos territorios, que s'atopaben controlaos polos mongoles fieles a la dinastía Yuan. Los Hui del xeneral Mu Ying, que foi nomáu gobernador de Yunnan, se reinstalaron na rexón pa colonizalo. Escontra finales del sieglu XIV, alredor de 200 000 colonos instalárense nuna superficie de 1416 km cuadraos que tomaben les actuales provincies de Yunnan y Guizhou. Alredor de mediu millón de colonos más llegaron darréu. Estes migraciones supunxeron fondos cambeos na composición étnica d'esta rexón onde, hasta'l momentu, la etnia Han suponía menos de la metá de la población. La rensía contra éstos cambeos masivos de población y la presencia gubernamental qu'ello supunxo, provocó numberoses revueltes de los yiao y miaoen ente 1464 y 1466, que fueron aselaes por una fuerza de 30 000 soldaos Ming que se xunieron a los 160 000 soldaos apostaos en Guangxi. Dempués de que l'estudiosu y filósofu Wang Yangming (1472-1529) suprimiera otra rebelión na rexón, ésti abogó pola creación d'una sola alministración unitaria y centralizada de grupos étnicos indíxenas para sinizar a estos grupos locales.
El "Llibru de los Ming", la hestoria oficial de la dinastía Ming compilada pola dinastía Qing en 1739, afirma que los Ming establecieron encomiendes itinerantes pa supervisar l'alministración tibetana y anovar los títulos de los antiguos oficiales de la dinastía Yuan del Tibet y confiriendo títulos principescos a los líderes de les sectes budistes tibetanes. Sicasí, Turrel V. Wylie adelantra que la censura nel "Llibru de los Ming" destinada a promover a tou preciu'l prestíu y la reputación del emperador, esanició los detalles de les relaciones sinón-tibetanes mientres el períodu Ming.
Los especialistes modernos siguen aldericando si la dinastía Ming yera realmente soberana del Tíbet o se trataba d'una suzeranía débil que se terminó cuando l'emperador Jiajing (gobernó ente 1521-67) escorrió'l budismu en favor del taoísmu na corte. Otros especialistes afirmen que la naturaleza fondamente relixosa de les relaciones ente la corte de los Ming y los lames tibetanos ta pocu representada nes investigaciones modernes. Otros sorrayen l'aspeutu comercial de les relaciones, destacando l'intercambiu de caballos tibetanos por té chino.
Los Ming empezaron a realizar intervenciones militares esporádiques nel Tíbet mientres el sieglu XIV ente que los tibetanos entamaron con ésitu una resistencia armada contra les incursiones Ming. Patricia Ebrey, Thomas Laird, Wang Jiawei y Nyima Gyaincain remarquen que la dinastía Ming nun asitió tropes permanentes en Tíbet, a diferencia de la dinastía precedente (los Yuan mongoles). El emperador Wanli (1572-1620) llevó a cabu dalgunos intentos de restablecer les relaciones sinón-tibetanes antes de l'alianza mongol-tibetana empecipiada en 1578, que afectó a la política esterior de la posterior dinastía Qing (1644-1912) d'orixe manchú, suponiendo'l sofitu al Dalai Lama de la orde de los Bonetes Mariellos. A finales del sieglu XVI, los mongoles amosaron ser el protectores armaos del Dalai Lama tres la so instalación na rexón de Amdo, lo que remató cola conquista del Tíbet per parte de Güshi Khan (1582-1655) en 1642.
L'emperador Hongwu designó al so nietu Zhu Yunwen como sucesor y ésti xubió al tronu sol nome de Jianwen (1398-1402) tres la muerte de Hongwu en 1398. El más poderosu de los fíos de Hongwu, Zhu Di, que daquella yera xefe del exércitu, oponer a esta decisión y tres una confrontación política llevantar contra'l so sobrín. Dempués de que Jianwen mandara arrestar a numberosos asociaos de Zhu Di, esti postreru entamó una rebelión que llevó a una guerra civil de tres año. So la sida de salvar al nuevu Jianwen de los funcionarios corruptos, Zhu Di dirixió personalmente la revuelta. El palaciu de Nankín resultó amburáu y l'emperador Jianwen, la so muyer, la so madre y los cortesanos morrieron na quema. Zhu Di xubió al tronu sol nome de Ming Yongle (1402-1424). El so reinu ye consideráu universalmente por tolos especialistes como la “segunda fundación” de la dinastía Ming cuidao que anuló numberoses reformes del so padre.
Yongle apostró a Nankín al rangu de segunda capital y en 1403 anunció que la nueva capital de China sería Pequín, el so feudu militar. La construcción de la nueva ciudá desenvolver ente 1407 y 1420 y riquió el trabayu de cientos de miles d'obreros. Nel centru atopaba'l poder político de la Ciudá Imperial y nel centru d'ésti taba la Ciudá Prohibida, el palaciu del Emperador y la so familia. En 1552, la ciudá estender escontra'l sur, ampliando'l so tamañu hasta 47 km2.
En tando abandonáu mientres delles décades, restauróse'l Gran Canal de China Gran Canal ente 1411 y 1415. La principal razón d'esta restauración, foi la dificultá de tresportar les ceberes escontra'l norte. El tresporte de los 4 000 000 de "shi" (un "shi" equival a 107 llitros) yera complicáu pola esistencia d'otres canales qu'obligaben a realizar numberoses cargues y descargues. Otres fontes de la dómina falen d'hasta 30 millones de "shi" de ceberes recoyíes.Yongle reclutó 165 000 obreros pa dragar la canal en Shandong y construyir una serie de quince esclusas. La reapertura de la canal dexó a la ciudá Suzhou sustituyir a Nankín como principal centru comercial de China.
Yongle reclutó a 2000 eruditos pa redactar la Enciclopedia Yongle, compuesta por más de 50 millones de sinogramas y estremada en 22 938 capítulos, pa compilar les conocencies de la dómina.
En 1405, l'emperador Yongle asitió al so eunucu favoritu, l'almirante Zheng He (1371-1433), a la cabeza d'una xigantesca flota de navíos destinaos a misiones diplomátiques. Los chinos realizaren misiones diplomátiques terrestres escontra l'este mientres el períodu dinastía Han Han (202 a. C.-220 d. C.) y practicaben el comerciu marítimu con territorios tan alloñaos como África oriental. Sicasí, el tamañu d'esta nueva flota nun se viera enxamás. Realizáronse un total de siete viaxes diplomáticos principalmente nel océanu Índicu. Ente 1403 y 1429, los estelleros navales de Nankín construyeron 2000 navíos, ente los que s'atopaben numberosos barcos de l'ayalga, que se cree que midíen ente 112 y 134 metros de llargu y ente 45 y 54 d'anchu. Anque éstos datos nun son seguros, ta claro que yeren muncho más grandes que cualesquier navío européu de la dómina. Estos viaxes diplomáticos remataron a la muerte del emperador Yongle, cuidao que China tenía de faer frente a l'amenaza de los mongoles nel norte y nun había recursos abondos pa financiar estes ruinoses espediciones. El país zarróse en sí mesmu y, en 1479, los documentos relativos a estos viaxes fueron destruyíos y dictáronse lleis prohibiendo la construcción de grandes navíos. Esta decisión favoreció'l desenvolvimientu de la piratería nes mariñes chines. Los pirates xaponeses (Wakō) empezaron a llevar a cabo incursiones nes comunidaes costeres, pero la mayoría de los ataques realizar los mesmos pirates chinos.
El líder mongol de los oirates, Esen Taidji, llanzó una invasión a China en xunetu de 1449. El xefe eunucu Wang Zhen animó al emperador Zhengtong (1435-1449) a dirixir personalmente una fuerza militar pa enfrentase a los mongoles tres una primer derrota de los Ming; Zhengtong salió de la capital con 50 000 homes, dexando al so mediu hermanu Zhu Qiyu al cargu de los asuntos y rexente temporal. El 8 de setiembre, Esen venció al exércitu Ming y prindó a Zhengtong, sucesu conocíu como la crisis de Tumu. Los mongoles queríen camudar al emperador Zhengtong por un rescate, pero'l plan fracasó cuando'l nuevu hermanu de Zhengtong xubió al tronu col nome de Jingtai (1449-1457). Los mongoles fueron repelidos pol nuevu ministru de guerra Yu Qian (1398-1457). Caltener a Zhengtong en cautividá habíase vueltu inútil cuidao que había un nuevu emperador nel so llugar y los mongoles decidieron lliberar.Zhengtong foi puestu n'arrestu domiciliariu en palaciu hasta 1457, cuando un golpe d'estáu dexó-y volver a ser emperador sol nome de Tianshun (1457-1464).
El so reináu foi tormentosu y l'integración de les fuerces mongoles nel senu del exércitu Ming siguió resultando problemática. El 7 d'agostu de 1461 el xeneral chinu Cao Qin y les sos tropes Ming d'ascendencia mongola, entamaron un golpe d'estáu contra Tianshun, por mieu a ser les siguientes víctimes de les purgues de los que sofitaren a Jingtai. Los rebeldes consiguieron amburar les puertes occidentales de la Ciudá Imperial y mataron a numberosos ministros influyentes antes de ser repelidos, dempués de lo que Cao Qin suicidóse.
Anque l'emperador Yongle entamara cinco grandes ofensives al norte de la Gran Muralla contra los mongoles, l'amenaza permanente d'incursiones mongoles llevó a les autoridaes Ming a fortificar la Gran Muralla a finales del sieglu XV. Sicasí, John Fairbank puntualiza qu'esto s'amosó pocu eficaz pero reflexaba la mentalidá defensiva de China”. Magar tou, la Gran Muralla nun tenía una intención puramente defensiva, les sos torres allugaben unos fueos que dexaben señalar los movimientos de les tropes enemigues.
Magar Jorge Álvares foi'l primeru en llegar a la isla de Lintin nel delta del río Perlla en mayu de 1513, foi Rafael Perestrello, un primu de Cristóbal Colón, quien se convirtió nel primer esplorador européu en desembarcar na mariña sur de China y en comerciar con Guangzhou en 1516. En 1517, el portugueses llanzaron una gran espedición comercial en Guangzhou y unviaron una delegación en nome de Manuel I de Portugal a la corte del emperador Zhengde. Les relaciones degradáronse rápido tres la muerte del emperador cuando'l embaxadores de Malaca (na actual Malaisia) acusaron a'l portugueses de destronar al so rei. En 1521 y 1522, les fuerces navales chines espulsaron a los navíos portugueses y llegaron a China les primeres culebrinas de carga trasera.
Magar estos difíciles empiezos, el portugueses unviaron misiones comerciales añales a la isla Shangchuan y les relaciones normalizar escontra l'añu 1550. En 1557, el portugueses consiguieron convencer a la corte Ming pa roblar un alcuerdu que fadría de Macao un centru comercial na mariña del mar de la China Meridional. Los chinos aceptaron, porque esa colonia portuguesa dexaba controlar a les otres potencies europees y los portugueses repelieron numberosos ataques holandeses a Macao na 1601, 1607 y 1622. El holandeses llegaron a bloquiar Zhangzhou en 1623 pa consiguir el derechu a comerciar. Les relaciones ente los dos países ameyoraron y en 1630, Xapón dexó comerciar con el portugueses tres la rebelión Shimabara, polo que Macao perdió la so importancia comercial.
Les principales esportaciones chines yeren seda y porzolana. La Compañía Neerlandesa de les Indies Orientales tresportó más de seis millones d'oxetos de porzolana a Europa ente 1602 y 1682. A cambéu, China mercaba plata, que precisaba pal so sistema monetariu tres la reforma impositiva de 1580 (a'l xaponeses primeru, dempués a'l portugueses y finalmente a los españoles, cuando éstos instaláronse nes islesFilipines). Nun se conoz la cantidá esacta de plata que s'unvió a China dende Filipines, pero sí se conoz el datu d'esportación añal dende Acapulco: ente 150 y 350 tonelaes de plata ente 1597 y 1602.
Anque'l gruesu de les importaciones chines conformar la plata, los chinos tamién mercaben plantes como boniato, maíz y cacagüés. Estes plantes podíen crecer en zones onde los cultivos tradicionales, el arroz, el trigu o'l miyu, nun crecer con fuerza y esto ayudó a la crecedera de la población china. So la dinastía Song (960-1279), l'arroz convirtiérase na cebera principal de los probes, pero'l boniato convertir n'unu de los alimentos básicos de les clases inferiores dende la so introducción en 1560.
Sol reináu del emperador Wanli (1572-1620), les arques del estáu baleráronse rápido pol costu exorbitante de la guerra Imjin en Coria contra Xapón y los numberosos problemes fiscales. A principios del so reináu, Wanli arrodiar de conseyeros capaces y xestionó conducentemente los asuntos del Estáu. El so Gran Secretariu Zhang Juzheng (en función ente 1572 y 1582) punxo en marcha un sistema eficaz d'aliances colos altos funcionarios. Sicasí, tres la so muerte, naide pudo asegurar la estabilidá d'éstes aliances y los funcionarios estremar en grupos rivales. Por causa de estes rivalidaes, Wanli cansar de los asuntos de la corte y de les frecuentes disputes ente los sos ministros y prefirió retirase tres los murios de la Ciudá Prohibida. los funcionarios perdieron la so influencia na alministración, cuidao que los eunucos convertir nos intermediarios ente l'emperador y los sos subalternos. Tou altu funcionariu que deseyaba aldericar los problemes del Estáu, tenía de persuadir o malvar a los poderosos eunucos, namá pa consiguir qu'el so mensaxe tresmitir al emperador.
Créese que Hongwu prohibió a los eunucos aprender a escribir y metese en política. Cumpliérase o non esti mandatu, los eunucos mientres el reináu de Yongle y entá dempués, controlaben importantes talleres imperiales, comandaban exércitos y participaben nos nomamientos y promociones de los funcionarios. los eunucos desenvolvieron la so propia burocracia entamada en paralelu, pero ensin tar suxetos a la burocracia de los funcionarios. Magar hubo numberosos eunucos dictatoriales a lo llargo del períodu Ming como Wang Zhen, Wang Zhi y Liu Jin, el dominiu escesivo y tiránico de los eunucos nun se fixo evidente antes de 1590, cuando l'emperador Wanli aumentó la so influencia sobre la burocracia civil y concedió-yos el derechu de cobrar los impuestos.
L'eunucu Wei Zhongxian (1568-1627), apoderó la corte del emperadorTianqi (1620-1627) y fixo torturar y executar a los sos rivales políticos, principalmente a los críticos pertenecientes al movimientu Donglin. Fixo construyir templos nel so honor por toa China y tamién palacios personales construyíos colos fondos destinaos a les tumbes d'emperadores precedentes. Los sos amigos y la so familia recibieron cargos importantes, entá ensin tener calificaciones abondes. Wei publicó un trabayu históricu vilipendiando y rebatiendo a'l so opositores políticos. la inestabilidá de la corte agravóse nel momentu que les catástrofes naturales, les epidemies, les revueltes y les amenaces esteriores algamaron niveles peraltos. Magar l'emperador Chongzhen (1627-1644) intentó endrechar la situación catastrófica dexada polos sos antecesores, zarrando a Wei (quien se suicidó), la influencia de los eunucos na corte siguió hasta'l final de la dinastía dos décades dempués.
Mientres los últimos años del reináu de Wanli y los de los sos sucesores, l'habitual falta de plata, que yera la principal moneda del imperiu, provocó una grave crisis económica. Felipe IV de España (1621-1665) empezó a combatir el contrabandu de plata ente México y Perú al traviés del océanu Pacíficu escontra China, en favor del tresporte directu de plata americano a Manila dende España. En 1630, el nuevu réxime de Tokugawa de Xapón, atayó la mayor parte del so comerciu esterior coles potencies europees, cerrando asina otra fonte d'entrada de plata en China. Estos sucesos socedieron prácticamente coles mesmes, lo que causó un dramáticu aumentu del preciu de la plata y fixo que pagar los impuestos fuera prácticamente imposible pa la mayoría de les provincies. La xente empezó a atropar la percara y cada vez más escasa plata, lo que produció un descensu del preciu del cobre respecto al de la plata. Nos años 1630, mil pieces de cobre valíen tantu como una toma de plata. En 1640, nun valíen nin la metá d'una toma y en 1643 menos d'un terciu. Pa'l llabradores esto supunxo un desastre, porque ellos pagaben los impuestos en plata ente que'l comerciu local y la vienta de los sos productos realizar en cobre.
Na primer metá del sieglu XVII, les hambrunas fueron comunes nel Norte de China por cuenta de un inusual clima secu y fríu qu'encurtió los períodos de cultivu. Esto foi por cuenta de un sucesu ecolóxicu conocíu como la Pequena Edá de Xelu. La fame, xuntu a la medría de los impuestos, les numberoses deserciones nel exércitu, un sistema sanitariu en cayente, les catástrofes naturales como los hinchentes debíu la incapacidá de los gobernantes de xestionar la regación y les crecíes de los ríos, causaron numberoses perdes de población y d'orde social. El gobiernu central escarecía de medios y nun podía faer gran cosa p'apangar los efectos de les calamidaes. P'agravar entá más la situación, una epidemia estender por China de Zhejiang a Henan, matando a un gran númberu de persones. El terremotu más mortíferu de tola hestoria, el terremotu de Shaanxi de 1556, que mató a aprosimao 830.000 persones, tuvo llugar mientres el reináu del emperador Jiajing.
Un líder tribal yurchen llamáu Nurhaci (1616-1626) unificó rápido a toles tribus de Manchuria. Mientres la guerra Imjin, ufiertó a les sos tropes como sofitu a los exércitos Ming y coreanu. Esta ufierta foi refugada, pero recibió títulos honoríficos por esti xestu. Reconociendo la debilidá de los Ming al norte de la so frontera, axuntó a toles tribus del norte y consolidó el so poder na rexón, como yá fixera la dinastía d'orixe yurchen de los Jin. En 1610, rompió la relación cola corte Ming; en 1618 pidió a los Ming que-y pagaren un tributu pa reparar los "siete agravio" que documentó y unvió a la corte Ming. Tratar d'una declaración de guerra cuidao que los Ming nun diben ufiertar tributu a un antiguu vasallu.
So les ordes del xeneral Yuan Chonghuan (1584-1630), los Ming fueron capaces de repeler a los yurchen en numberoses ocasiones, ente elles na batalla de Ningyuan en 1628. Magar el so nomamientu nel puestu de mariscal de toles fuerces del Nordeste en 1628, foi executáu en 1630 en siendo acusáu equivocadamente de traición. Los xenerales que-y asocedieron fueron incapaces de faer frente a l'amenaza yurchen. Mientres esti tiempu, los rebeldes desenvolvieron la so propia artillería y sumaron aliaos. Consiguieron inclusive reclutar funcionarios y xenerales Ming como conseyeros. En 1632, conquistaren la mayor parte de Mongolia Interior, reclutando a un gran númberu de soldaos mongoles y llogrando asina una nueva ruta escontra l'interior del territoriu de los Ming.
En 1636, el fíu de Nurhaci, Huang Taiji, camudó'l nome de la so dinastía de "Jin posteriores" a Grandes Qing en Shenyang, que cayera en manos de les fuerces Qing en 1621 y que se convirtió na so capital en 1625. Huang Taiji adoptó'l títulu chinu imperial de "huangdi", tomó'l nome de Chongde y camudó el nome étnicu del so pueblu de yurchen a manchú. En 1638, los manchúes invadieron la Corea tradicionalmente aliada de China con un exércitu de 100.000 homes. Poco dempués, los coreanos arrenunciaron a la so llarga llealtá a la dinastía Ming.
Un llabrador soldáu llamáu Li Zicheng (1606-1645) remontar colos sos compañeros d'armes al este de Shaanxi a principios de la década de 1630 dempués de que'l gobiernu Ming fracasara a la d'unvia-yos el avituallamiento que precisaben. En 1634 foi prindáu por un xeneral Ming y namá foi lliberáu en prometiendo que volvería al serviciu. L'alcuerdu rompióse llueu, cuando un maxistráu local executó a 36 de los sos compañeros remontaos. Les tropes de Li vengar matando a los funcionarios y dirixiendo una revuelta con base en Rongyang, nel centru de la provincia de Henan en 1635. Nos años 1640, un antiguu soldáu y rival de Li, Zhang Xianzhong (1606-1647), lideró una rebelión en Chengdu, en Sichuan ente que la de Li atopar en Hubei y estendíase por Shaanxi y Henan.
A partir de 1640, numberosos llabradores chinos afamiaos, incapaces de pagar los sos impuestos y ensin mieu a los exércitos Ming derrotaos con frecuencia, empezaron a formar importantes grupos rebalbos. L'aparatu militar chinu, acorrexáu ente los ataques manchúes al norte y la creciente inestabilidá nes provincies, empezó a debilitase. L'exércitu Ming, ensin paga nin avituallamiento, foi ganáu por Li Zicheng, quien se autoproclamó emperador Shun. El 26 y mayu de 1644, Pequín cayó en manos d'un grupu rebalbu al abrir les sos puertes por traición. Na nube, l'últimu emperador Ming, Chongzhen, colgar d'un árbol del xardín imperial nel esterior de la Ciudá Prohibida.
Aprovechando la oportunidá, los manchúes devasaron la Gran Muralla al abrir el xeneral Ming Wu Sangui (1612-1678) les puertes en Shanhaiguan. Esto tuvo llugar pocu dempués de conocese la cayida de la capital y de qu'un exércitu de Li Zicheng avanzaba escontra él. Sopesando les sos posibilidaes d'alianza, escoyó ponese de parte de los manchúes. L'exércitu manchú, dirixíu pol príncipe Dorgon y Wu Sangui, averar a Pequín dempués de destruyir l'exércitu de Li en Shanhaiguan. L'exércitu de Li abandonó la capital el 4 de xunu. Dos díes depués, los manchúes y Wu entraron na ciudá y el nuevu emperador Shunzi xubió al tronu imperial. En siendo espulsáu de Xi’an polos manchúes, escorríu a lo llargo del ríu Han hasta Wuchang, Li Zicheng morrió na frontera norte de Jiangxinel branu de 1645. Dalgunos afirmen que se suicidó y otros que foi ablayáu por unos llabradores a los que robara l'alimentu.
Dellos elementos Ming esvalixaos como Koxinga sobrevivieron dempués de 1644 en Taiwán. Magar la perda de Pequín y la muerte del emperador, el poder Ming nun taba dafechu destruyíu. Nankín, Fujian, Guandong, Shanxi y Yunnan siguíen siendo bastiones de los Ming. Sicasí, había numberosos pretendientes al tronu y les sos fuerces taben estremaes. Cada facción foi ganada individualmente polos Qing hasta 1662, cuando Zhu Youlang, el postreru pretendiente Ming, foi executáu. Magar ello, dellos pequenos grupos lleales siguieron esistiendo hasta la proclamación de la República de China.
La dómina Ming foi una dómina de crecedera económica y rellumanza cultural en que se producieron los primeros contactos comerciales ente China y les potencies occidentales, específicamente con Portugal nel sieglu XVI y cola Compañía Británica de les Indies Orientales, la West Indian Company d'Inglaterra, nel sieglu XVII y nel sieglu XVIII, que la so intervención mercantilista va dar frutu na apertura del mercáu chinu. Precisamente, el comerciu coles potencies occidentales y con Xapón, que los Ming intentaron torgar mientres enforma tiempu, llevaríen a una mercantilización de la sociedá similar a la que se produxera mientres la dinastía Song.
Otru factor que ye importante considerar dientro d'esta dinastía ye l'apurra que fixeron los eunucus mientres les esploraciones océanicas na dinastía Ming a principios del sieglu XV. Darréu los eunucos van formar parte de la política interna d'esti períodu, colo cual les sos influencies dientro de les cortes imperiales van ser importantes en puxanza, hasta la decadencia y colapsu de los Ming.
Los emperadores Ming retomaron el sistema d'alministración territorial de la dinastía Yuan y los trelce provincies Ming son predecesores de les actuales provincies chines. A lo llargo de la dinastía Song, la división política más grande yera'l circuitu ("lu" 路). Sicasí, tres la invasión yurchen en 1127, la corte Sont estableció cuatro mando autonómicos semi autónomos basaos n'unidaes militares y territoriales que se convirtieron na base de l'alministración provincial de les dinastíes siguientes. Copiando'l modelu Yuan, l'alministración provincial de los Ming taba compuesta de tres comisiones: una civil, una militar y otra de control. Per debaxo del nivel provincial ("sheng" 省) taben les prefecturas ("fu" 府), dirixíes por un prefeutu ("zhifu" 知府), siguíes poles subprefecturas ("zhou" 州). La unidá más pequena yera'l condáu ("xian" 縣), controláu por un maxistráu. Apare de les provincies, tamién había dos grandes territorios que nun pertenecíen a nenguna provincia, sinón que yeren árees metropolitanes ("jing" 亰): Nankín y Pequín.
A diferencia del sistema alministrativu central xeneralmente llamáu Tres departamento y seis ministerio qu'instauró la dinastía Han, l'alministración Ming solo tenía un departamentu, el Secretariáu, que controlaba los seis ministerios. Tres la execución del canciller Hu Weiyong en 1380, l'emperador Hongwu abolió'l Secretariáu, el Censorado y la Comisión militar suprema y fíxose cargu de los seis ministerios y de los cinco comisiones militares. Asina, un nivel completu de l'alministración sumiera y el so sucesores restablecer namá parcialmente. El Gran Secretariáu foi creáu p'aconseyar y asistir al emperador pero nun cuntaba, en principiu, con nengún gran conseyeru o canciller. Los ministros caltener sol control directu del emperador hasta'l final de la dinastía Ming.
L'emperador Hongwu unvió al so herederu a Shaanxi pa “visitar y apangar” ("xunfu") la rexón; en 1421 l'emperador Yongle encargó a 26 funcionarios unes misiones adminstrativas similares en toa China. En 1430, los "xunfu" fueron institucionalizaos y el Censorado foi restablecíu colos sos censores. Como nes dinastíes precedentes, les alministraciones provinciales taben controlaes por un inspector itinerante unviáu pol Censorado. En 1453, los “grandes coordinadores” recibíen el títulu de “xefe de censores” y teníen accesu directu al emperador. Como nes dinastíes precedentes, el alministradores provinciales taben controlaos por un inspector ambulante del Censorado. El censores teníen el poder d'acusar a los funcionarios en cualquier momentu, a diferencia d'el oficiales, que namá podíen faelo mientres les evaluaciones trienales.
Anque la descentralización del poder estatal escontra les provincies asocedió a principios de la era Ming, l'enclín de delegar oficiales del gobiernu central nes provincies como gobernadores provinciales virtuales empezó en 1420. A finales de la dinastía Ming, había oficiales del gobiernu central delegaos a dos o más provincies como comandantes supremos y virreis.
Les instituciones gubernamentales en China caltuvieron una organización similar mientres casi 2000 año pero cada dinastía creó despachos y axencies según los sos intereses particulares. Los Ming teníen a los Grandes Secretarios p'ayudar al emperador colos papeleos burocráticos nun principiu (sol mandatu de Yongle) pero fueron atropando poder hasta algamar el rangu de grandes oficiales de les axencies y el de Gran Preceptor, un puestu de máximu nivel fuera del funcionariado civil, sol emperador Hongxi. El Gran Secretariáu llograba los sos miembros de la Academia Hanlin y taba consideráu como parte de l'autoridá imperial, non la ministerial (anque tuvo enfrentáu en munches ocasiones con dambos poderes). El Secretariáu foi una axencia de coordinación ente que los Seis Ministerios –de Personal, Facienda, Rituales, Guerra, Xusticia y Obres Públiques– taben órganos alministrativos del Estáu. El Ministru de Personal taba al cargu de los contratos, calificaciones de méritu, de promociones y degradaciones d'el oficiales, lo mesmo que de conceder títulos honoríficos. El Ministru de Facienda taba al cargu d'arrexuntar los datos del censu, de recaldar los impuestos y de remanar los ingresos estatales y tenía dos oficines de moneda al so cargu. El ministru de Rituales taba al cargu de les ceremonies estatales, los rituales y los sacrificios. Tamién supervisaba los rexistros de sacerdociu budistes y taoístes ya inclusive la recepción de les unviaes dende estaos tributarios. El Ministru de Guerra taba al cargu de los reclutamientos, promociones y degradaciones d'el oficiales militares y del caltenimientu de les instalaciones y equipamientu militares, de les armes y del sistema de correos. El Ministru de Xusticia controlaba los procesos xudicial y penal pero nun tenía'l papel de supervisar al Censorado nin la Gran Corte d'Apelación. El Ministru d'Obres Públiques taba al cargu de los proyectos de construcción gubernamentales, del caltenimientu de les carreteres y canales, de la estandarización de pesos y midíes y d'axuntar los recursos de les árees rurales.
Los eunucos y les dames constituyíen el núcleu del personal de la residencia real y teníen les sos propies dependencies. El sirvientes taben entamaes na dependencia d'asistencia del palaciu, la dependencia de vestimienta, d'alimentación, d'agospiamientu y de vixilancia del personal. A partir de los años 1420, los eunucos empezaron a tomar el puestu de les dames hasta que nun-yos quedó a estes más que'l departamentu de vestimienta. Baxu Hongwu, los eunucos taben entamaos so los auspicios del conseyu d'asistentes de palaciu, pero como'l poder de los eunucos na corte crecía costantemente, tamién lo faía'l de les sos oficines, llegando a tomar doce directorio, cuatro oficines y ocho departamento. La dinastía tenía una vasta residencia imperial onde trabayaben miles d'eunucos, dirixíos pol directoriu d'asistentes de palaciu. Los eunucos taben estremaos en distintos directorios al cargu de la vixilancia del personal, los ritos ceremoniales, l'alimentación, los instrumentos, los documentos, los establos, los sellos y la vestimienta ente otros. Les oficines taben a cargu del suministru de combustible, música, papel y baños. Los departamentos controlaben les armes, sedes, ropa, cobres, testiles, vieno y los xardinos. N'ocasiones, l'eunucu más influyente del directoriu de ceremonies actuaba como'l dictador "de facto" del país.
Anque la residencia imperial tenía en plantiya casi n'esclusiva a eunucos y dames de palaciu, había una oficina de serviciu civil, la oficina de sellos, que cooperaba coles axencies d'eunucos en caltener los sellos, les cuentes y el corréu estatales. Tamién había oficines civiles pa controlar los asuntos de los príncipes imperiales.
Tres el reináu de Hongwu, quien nomó funcionarios solamente por encamientu ente 1373 y 1384, los altos funcionarios qu'ocupaben los munchos rangos de la burocracia escoyer por aciu un rigorosu sistema d'exames que yá fuera establecíu pola dinastía Sui (581-618). Teóricamente'l sistema d'exames dexaba a cualesquier algamar el rangu de funcionariu imperial (anque nun se vía con bonos güeyos que los comerciantes xunir al cuerpu de funcionarios); pero, en realidá, el tiempu y el dineru necesariu pa la preparación del exame llindaba la participación na práctica a aquellos que yá pertenecíen a les clases altes. Sicasí, el Gobiernu creó cuotes provinciales pa la contratación de funcionarios. Foi un intentu d'evitar la monopolización del poder per parte de los terratenientes provenientes de les rexones más prósperes, onde la educación taba más desenvuelta. La espansión de la imprenta dende la dómina Song fomentó la estensión de la conocencia y el númberu de potenciales candidatos nes provincies. Pa los mozos escolares, había tables de multiplicar impreses y catones con vocabulariu elemental; pa los candidatos adultos esistíen volumes de los clásicos confucianos impresos en grandes tiraes y llibros coles respuestes de los exames.
Al igual que nos primeros periodos, el focu de les pruebes yeren los testos confucianos clásicos, ente que gran parte del material del exame centrar nos Cuatro Libro de Zhu Xi del sieglu XII. Los exames de la era Ming yeren más difíciles d'aprobar dende'l requerimientu de 1487 de completar el “ensayu n'ocho partes”, una variación de los ensayos de los enclinos lliterarios del momentu. Estos exames amontaben la so dificultá conforme los estudiantes progresaben más allá del nivel local y recibíen los títulos correspondientes. Los funcionarios clasificar en nueve niveles jerarquizados y cada nivel en dos graos, con sueldos acordes al so rangu. Ente que los graduaos provinciales qu'algamaben el grau de funcionariu yeren asignaos darréu a los puestos de baxu nivel como los graduaos condales, aquellos qu'aprobaben l'exame de palaciu llograben un grau "jinshi" (diploma de doctor) y asegurábense la más alta posición. Nos 276 años de mandatu Ming y 90 exames de palaciu, el númberu de graduaos doctorales llograr 24 874 persones. Ebrey asegura que “había solo ente 2000 y 4000 d'estos "jinshi" al empar, a razón d'unu de cada 10 000 varones adultos”. Pela so parte, había hasta cien mil "shengyuan"(estudiantes del gobiernu), el más baxu de los graos.
El tiempu máximu que podía exercese un cargu nel funcionariado yera de nueve año, pero cada trés años, funcionarios de rangu mayor evaluaben l'actuación de los emplegaos públicos de posición menor nel escalafón. Si la evaluación yera bien positiva, promocionábase-yos, si esta era negativa degradábase-yos y si yera neutra calteníen el so puestu. En casos estremos, los funcionarios podíen ser espulsaos o castigaos. Solo los de rangu cimeru taben exentos de pasar esti escrutiniu, anque s'esperaba d'ellos que confesaren voluntariamente les sos faltes. Había más de cuatro mil instructores n'escueles rurales que yeren esaminaos cada nueve años. L'instructor xefe de la prefectura yera equiparable a un graduáu de segundu grau. La supervisión d'instrucción imperial xixilaba la educación del herederu al tronu. El so departamentu taba dirixíu pol gran supervisor d'instrucción», que tenía un puestu de primera clase.
Los altos funcionarios qu'aportaben al serviciu civil al traviés d'exames actuaben como oficiales executivos d'un cuerpu enforma mayor y ensin rangu llamáu baxos funcionarios. Estos superaben en númberu a'l oficiales nuna proporción de cuatro a unu. Charres Hucker estima qu'algamaben los 100 000 partíos por tol imperiu. El baxu funcionariado llevaba a cabo tarea clericales y técniques pa les axencies del gobiernu. Esaminábase-yos dacuando p'analizar el so méritu y tres nueve año de serviciu podíen ser almitíos nos más baxos rangos oficiales. La gran ventaya del baxu funcionariado sobre'l oficiales ye qu'estos postreros rotaban dacuando y asignaos a distintos puestos rexonales y teníen que confiar na eficacia y la cooperación de los baxos funcionarios.
Los eunucos mientres la dinastía Ming atroparon un poder ensin precedentes sobre los asuntos del Estáu. Unu de los medios más efectivos de control yera'l serviciu secretu asitiáu nel llamáu
Nala Oriental (darréu treslladóse a la Nala Occidental). Esti serviciu secretu taba controláu pol directoriu ceremonial.Los eunucos teníen rangos que yeren equivalentes a los rangos de serviciu civil, namá qu'en cuenta de 9 teníen 4.
Los príncipes y los descendientes del primer emperador Ming teníen cargos militares nominales y grandes terrenes de tierra ensin títulu. Estos terrenes nun yeren feudales, los príncipes nun teníen nenguna función alministrativa y namá mientres los dos primeros emperadores tuvieron arreyaos n'actividaes militares, en contraste colos príncipes de les dinastíes dinastía Han Han y Jin, que s'instalaren nes sos tierres como reis locales. Anque los príncipes nun exercíen nenguna función alministrativa, estos, los consortes de les princeses imperiales y otros parientes pertenecíen a la Corte de la Cla Imperial, que protexía la xenealoxía imperial.
Como los funcionarios d'altu rangu, los xenerales militares taben graduaos jerárquicamente y evaluábase-yos polos sos méritos cada cinco años. Sicasí, el oficiales militares teníen menos prestíu que los civiles. Esto debía a qu'el so cargu yera hereditariu (y non basáu en méritos) y los valores confucianos sobre los qu'escoyíen l'oficiu de la violencia en llugar d'una actividá cultural. Anque teníen menos prestíu, el oficiales militares nun taben escluyíos de los exames de serviciu civil y, a partir de 1478, los militares teníen qu'aprobar los sos propios exames p'amosar les sos habilidaes militares. D'últimes, pa tomar el poder sobre la estructura burocrática establecida dende'l periodu Yuan, los emperadores Ming establecieron nuevos puestos d'inspector militar ambulante. A mediaos de la dinastía, los homes de llinaxe noble acopaben los más altos cargos militares; esti enclín invertir mientres la segunda metá del periodu Ming cuando los homes d'oríxenes más humildes ocuparon esos cargos.
Como nes dinastíes previes, so los Ming China vivió un florecimientu de les artes: pintura, poesía, música de China música, lliteratura y teatru. Los diseños representaos n'oxetos lacados y de porzolana yeren tan complexos como los qu'apaecíen en pintura. Estos oxetos atopar nes cases de los más pudientes al pie de sedes y figures de jade, marfil y cloisonné. Les cases de los ricos taben afataes con muebles de palisandro y celosías. Los materiales d'escritura de los estudios de los funcionarios, incluyendo ellaboraes caxes de pinceles feches de piedra o madera, diseñábense ritualmente pa dar una apariencia estética.
La demanda d'artículos refinaos escontra finales del periodu Ming daba trabayu a los marchantes d'arte y a los falsificadores que faíen imitaciones de los orixinales. D'esto percibióse'l xesuita Matteo Ricci mientres la so estancia en Nankín, y sobre ello escribió que los artistes imitadores chinos yeren atélites a la de falsificar obres d'arte y llograben grandes beneficios. Sicasí, había guíes p'ayudar a los coleccionistes. Nel llibru de Liu Tong, impresu en 1635, este cuntaba a los sos llectores delles formes d'afayar obres d'arte falsu. Revelaba que mientres la yera Xuande (1426-1435), les obres en bronce podíen autentificarse si unu sabía cómo xulgar el so llustre; les porzolanes de la era Yongle (1402-1424) podría identificase pola so grosez.
Hubo un gran númberu de meyores lliteraries mientres la dinastía Ming. Xu Xiake (1587-1641), un autor de lliteratura de viaxes, publicó "Diarios de Viaxe", una obra de 404.000 calteres na que daba información sobre tolos aspeutos xeográficos y mineralóxicos locales. La primer referencia a periódicos privaos publicaos en Pequín data de 1582; en 1638 la gaceta de Pequín camudó la Impresión xilográfica pola imprenta de tipos móviles. El nuevu campu lliterario de guíes morales sobre les étiques comerciales desenvolver a finales de la dinastía empobinada a'l llectores de la clase de mercaderes. Anque la ficción d'hestories curties foi popular dende tiempos de la dinastía Tang (618-907), y l'obra d'autores contemporaneos como Xu Guangqi, Xu Xiake y Song Yingxing yera técnica y enciclopédia, la era Ming foi testigu del desenvolvimientu de la novela. Ente que la élite taba abondo educada pa entender el chinu clásicu, los que namá podíen aportar a la educación básica (muyeres de families pudientes, mercaderes y dependientes) empezaron a ser un grupu bien ampliu y convirtiéronse nuna potente audiencia de lliteratura y artes escéniques qu'usaben el chinu vernacular. El "Jin Ping Mei", publicáu en 1610, considérase como la quinta gran novela de la China premoderna, en referencia a los cuatro noveles clásiques chines. Dos d'estes noveles, "Viaxe al Oeste" y "A la vera de l'agua" publicar so la dinastía Ming. Pa complementar la función d'estes obres, les obres de teatru yeren bien imaxinatives. Una de les obres más famoses de la hestoria china, "Mu Dan Ting", foi escrita pol escritor Ming Tang Xianzu (1550-1616), siendo representada per primer vegada nel pabellón del Príncipe Teng en 1598.
En contraste con Xu Xiake, quien se centró nos aspeutos técnicos na so lliteratura de viaxes, el poeta y funcionariu chinu Yuan Hongdao (1568-1610) usó la lliteratura de viaxes pa espresar los sos deseos d'individualismu y la so autonomía y frustración colos políticos confucianos. Yuan deseyó lliberar de los compromisos éticos que yeren indixebrables de la carrera d'un altu funcionariu. Esti sentimientu anti oficial de la lliteratura y poesía de Yuan nun faía sinón siguir la tradición del poeta funcionariu de la dinastía Song La so Shi (1037-1101). Yuan Hongdao y los sos dos hermanos, Yuan Zongdao (1560-1600) y Yuan Zhongdao (1570-1623), fueron el fundadores de la Escuela de lletres Gong’an. Esta escuela de poesía y prosa desaxeradamente individualista foi bien criticada poles autoridaes confucianes pola so asociación cola llírica sensual, lo que tamién apaecía evidente nes noveles vernácules como'l "Jin Ping Mei". Inclusive los nobles y altos funcionarios viéronse afectaos pola nuevu lliteratura popular romántica, buscando cortesanes como almes ximielgues pa llevar a cabu heroiques hestories d'amor que'l so final feliz solíen torgar los matrimonios yá alcordaos.
Hubo munchos artistes visuales famosos mientres el periodu Ming, incluyendo Nin Zan, Shen Zhou, Tang Yin, Wen Zhengming, Qiu Ying, Dong Qichang y munchos otros. Fixeron usu de les técniques, estilos y complexidá de les pintures de los sos predecesores Song y Yuan, pero añedieron delles nueves técniques y estilos. Los artistes Ming conocíos podíen ganase la vida pintando gracies a los altos precios que ciscaben poles sos obres d'arte y la gran demanda per parte de la comunidá educada, bien interesada en coleccionar. L'artista Qiu Ying recibió nuna ocasión 2,8 kg de plata por pintar un llargu rollu n'ocasión d'un ochenta cumpleaños de la madre d'un ricu patrón. Los artistes renombraos de cutiu arrodiábense d'un grupu de siguidores, dalgunos de los cualos yeren primerizos que pintaben mientres se preparar pa ser funcionarios y otros pintores a tiempu completu.
Amás d'el pintores, dellos ceramistes tamién se fixeron famosos pol so arte, como He Chaozong a principios del sieglu por el so estilu na escultura de porzolana blanca. Los centros de producción masiva de porzolana mientres la dinastía Ming fueron Jingdezhen en Jiangxi y Dehua en Fujian. Les factoríes de porzolana de Dehua cumplíen colos gustos europeos pa fomentar la esportación de cerámica china nel sieglu XVI. En "The Ceramic Trade in Asia", Chuimei Ho envalora qu'el 16 % de les esportaciones de cerámica china unviar a Europa y el restu a Xapón y el Sudeste Asiáticu.
Les creencies relixoses predominantes mientres la dinastía Ming fueron los tradicionales amiestos ente'l cultu a los ancestros, taoísmu y budismu. Los chinos creíen nuna gran cantidá de deidaes aconceyaes na relixón tradicional china.
A finales del periodu Ming llegaron los primeres misioneros xesuites dende Europa, tales como Matteo Ricci y Nicolas Trigault. Hubo tamién otres congregaciones como los dominicos y los franciscanos.
Ricci trabayó col matemáticu, astrónomu y agrónomu chinu Xu Guangqi pa traducir la obra matemática griega "Elementos de Euclides" al chinu en 1607. Los chinos taben impresionaos cola conocencia europea sobre astronomía, ciencia caléndrica, matemátiques, hidráulica y xeografía. La mayoría de los monxos europeos presentar a sí mesmos más como miembros de la élite educada que como figures relixoses, nun esfuerzu pa ganase l'enfotu y almiración de los chinos. Sicasí, la mayoría de los chinos yeren musgos ya inclusive críticos col cristianismu porque les creencies y práctiques chines nun coincidíen cola fe cristiana. El puntu álgido d'esta disputa foi l'incidente relixosu de Nankín de 1616, un trunfu temporal de los tradicionalistes confucianos cuando los misioneros occidentales fueron refugaos en favor de la creencia de que la ciencia occidental derivaba d'un modelu chinu superior. Esto foi refugáu llueu y volvióse a anubrir el Cuadru Astronómicu Imperial de misioneros occidentales educaos en ciencies.
Amás del cristianismu, los xudíos de Kaifeng tuvieron una llarga hestoria en China. Ricci afayó esto cuando foi contactáu por unu d'ellos en Pequín y aprendió la so hestoria. El Islam esistió en China dende'l sieglu VII, mientres la dinastía Tang. Mientres la era Ming hubo delles figures prominentes, ente elles Zheng He, que profesaben la fe musulmana. L'emperador Hongwu nomó comandantes de l'armada a munchu musulmanes como Chang Yuqun, Lan Yu, Ding Dexing y Mu Ying.
Mientres la dinastía Ming, les doctrines del altu funcionariu de la era Song Zhu Xi (1130-1200) y el neoconfucianismo fueron llargamente adoptaes na corte imperial y ente los intelectuales de China. Sicasí, la conformidá completa a una sola manera de pensamientu nunca foi común na esfera intelectual china. Hubo dellos Ming que, como l'escritor Song El so Shi (1037-1101), yeren rebeldes por naturaleza y nun paraben de criticar el pensamientu dogmáticu imperante. Wang Yangming (1472-1529) foi un altu funcionariu que lideró una nueva corriente d'enseñanza y filosofía confucianes, que los sos críticos afirmaben que les sos enseñances taben contaminaes pol budismu zen.
Analizando'l conceutu de Zhu Xi de “estensión de la conocencia” (ganar entendimientu al traviés d'una investigación cuidadoso y racional de les coses y los sucesos), Wang diose cuenta que los principios universales yeren conceutos amestaos a les mentes de toos. Rompiendo'l molde, Wang dixo que cualesquier, independientemente del so estatus socioeconómico, podría aportar a tan sabiu como los antiguos sabios Confucio y Mencio, y que les escritures d'estos dos nun yeren fonte de verdá, sinón simples guíes que podríen tener fallo si esaminárense curioso. Na mente de Wang, un llabrador que tuviera munches esperiencies y dibuxara verdaes naturales d'elles yera más sabiu qu'un funcionariu qu'estudiara curioso los clásicos ensin esperimentar el mundu real pa reparar qué yera ciertu.
El oficiales confucianos conservadores yeren roceanos de la interpretación filosófica de Wang de los clásicos confucianos, del so creciente númberu de discípulos y el so mensaxe rebalbu. Pa poner frenu a la so influencia política foi unviáu en delles ocasiones fora pa tratar asuntos militares y rebeliones llueñe de la capital. Aun así, les sos idees enfusaron na corriente de pensamientu chinu y rellanzaron l'interés nel taoísmu y el budismu. Amás, la xente empezó a preguntar pola validez de la xerarquía social y l'idea de qu'un funcionariu taba percima d'un granxeru. El mineru y discípulu de Wang Yangming Wang Xen realizó llectures a los plebeyos sobre la educación p'ameyorar les sos vides, ente que'l so siguidor He Xinyin desafió la elevación y l'énfasis na familia na sciedad china. El so contemporaneu Li Zhi (1527-1602) llegó a enseñar que les muyeres yeren intelectualmente iguales a los homes y tendríen de recibir una meyor educación. Dambos morrieron en prisión, encarcelaos por esparder “idees peligroses”. Magar ello, estes “peligroses idees” sobre la educación femenina yá fueren acoyíes por madres qu'ufiertaben a les sos fíes educación primaria y cortesanes que s'entrenaben en lliteratura, pintura, poesía y caligrafía como les sos anfitriones masculinos.
N'oposición a les idees lliberales de Wang Yangming taben los funcionarios conservadores del Censorado, una institución gubernamental con derechu y responsabilidá d'actuar contra l'abusu del poder y la malversación, y los funcionarios de la academia Donglin, establecida en 1604. El conservadores queríen un resurdir de les étiques confucianes ortodoxes. Dalgunos, como Gu Xiancheng (1550-1612) aldericaron contra la idea de Wang Yangming de la conocencia moral innatu, acotando qu'eso nun yera más qu'una legitimización de comportamientos inmorales como acciones avaricioses y busca de beneficios personales. Estos dos corrientes de pensamientu confucianu crearon una división ente los ministros del Estáu, quien usaben cualquier oportunidá pa poner en tela de xuiciu a los miembros de la otra facción na corte, como yá asocedía mientres la dinastía Song ente Wang Anshi y Torca Guang.
Wang Xen foi capaz d'ufiertar enseñances filosófiques a munchos plebeyos de distintes rexones gracies a que, siguiendo l'enclín surdíu mientres la era Song, les comunidaes de la sociedá Ming taben faciéndose menos aisllaes gracies a l'amenorgamientu de la distancia ente los mercaos. Les escueles, los grupos de disidentes, les asociaciones relixoses y otres organizaciones voluntaries locales amontar en númberu, lo que dexaba más contactu ente la minoría educada y los locales iletrados. Jonathan Spence escribió que la distinción ente lo que yera ciudá y campu estenar na China ming, cuidao que les árees suburbanas con granxes asitiábense fora –y en dellos casos dientro– de les muralles de les ciudaes. Non solo producióse esti difuminado ente ciudá y campu sinón que tamién una rotura de los cuatro ocupaciones socioeconómicas tradicionales, cuidao que los artesanos agora trabayaben tamién nes granxes en periodos de mayor necesidá de mano d'obra y los granxeros viaxaben a les ciudaes pa buscar trabayu en tiempos d'escasez.
Podía escoyese una amplia variedá d'ocupaciones o heredala de la llínea paterna. Esto podía incluyir, anque nun se llindaba solo a ello, fabricantes de ataúdes, ferreros, xastres, cocineros, fabricantes alimenticios, zapateros, fabricante de sellos, tenderos, proxenetes, mercaderes y banqueros mercantes arreyaos nuna protobanca con letra de cambéu. Prácticamente cada pueblu tenía un chamizu onde podía haber tantu muyeres como varones prostituyéndose. Los prostitutos masculinos teníen un mayor aprecio que les concubinas cuidao que la pederastia con un adolescente víase como signu de estatus social, independientemente de que la sodomía yera daqué repugnante según les normes sociales. Los baños públicos volviéronse bien comunes qu'en dómines anteriores. Les tiendes urbanes y los minoristes vendíen una gran variedá de bienes como papel funerariu pa quemar en sacrificios ancestrales, oxetos de luxu, sombreros, ropes elegantes, tés y otros. Les comunidaes más pequenes y los conceyos demasiáu probes o espardíos pa tener tiendes y artesanos consiguíen los sos bienes al traviés de mercaos periódicos y vendedores ambulantes. Una localidá pequena tamién podía tener un llugar dedicáu a la enseñanza primaria, les noticies y los cotilleos, les competiciones deportives, los festivales relixosos, grupos de teatru ambulantes, recueya d'impuestos y bases de distribución d'alimentos en dómines de fame.
Los granxeros del norte pasaben los sos díes recoyendo granu como'l trigu y el miyu ente que los del sur del ríu Huai dedicar al cultivu intensivu de arroz y teníen llagos y estanques con coríos y peces. El cultivu de moreras para gusano de seda y parrotales de té atopar al sur del ríu Yangzi. Inclusive más al sur atopaben cultivos de caña d'azucre. Dellos habitantes del Sudoeste montascosu vivíen de vender madera de bambú. Amás de cortar los árboles pa vender la madera, los probes tamién se ganaben la vida fabricando carbón, quemando conches de ostra pa faer llimu, cocinaben y texíen tapetes y cestes. Nel Norte, viaxar a caballu y con un carruaje yera normal ente que nel Sur la gran cantidá de ríos, canales y llagos ufiertaben un tresporte acuáticu baratu y fácil. Mientres el sur tenía la característica de los terratenientes ricos y dueños de granxes, había de media munchos más dueños-cultivadores al norte del ríu Huai debíu al duru clima, que nun dexaba más qu'algamar el nivel de subsistencia.
En contraste col florecimiento tecnolóxicu y científicu de la dinastía Song, mientres el periodu Ming viéronse menos meyores en ciencia y tecnoloxía, a diferencia d'Europa, onde foi nesti periodu históricu cuando empezó una gran yera de descubrimientos. Ello ye que les meyores más importantes na ciencia china d'esti periodu deber al contactu colos europeos. En 1626, Johann Adam Schall von Bell escribió'l primer tratáu chinu sobre'l telescopiu, el "Yuanjingshuo" (cristal ópticu pa ver llueñe); en 1634, l'últimu emperador Ming, Chongzhen, adquirió'l telescopiu de Johann Schreck (1576-1630). El modelu heliocéntricu del sistema solar yera refugáu polos misioneros católicos en China, pero les idees de Johannes Kepler y Galiléu Galilei fueron entrando amodo en China al traviés del xesuita polacu Michael Boym en 1627 y del tratáu de Adam Schall von Bell en 1640. Los xesuites católicos en China promovieron la teoría de Copérnico na corte, ente qu'amosaba el sistema de Ptolomeo nos sos escritos. Nun sería hasta 1865 que los misioneros católicos promocionaron el modelu heliocéntricu. Anque Shen Kuo (1031-1095) y Guo Shoujing (1231-1316) asitiaren les bases pa la trigonometría en China, nun se publicar otra importante obra en trigonometría hasta 1607, colos esfuerzos de Xu Guangqi y Matteo Ricci. Irónicamente, dellos inventos que tuvieron el so orixe na China antigua fueron reintroducíos nesti país al traviés d'Europa, como por casu el molín de campu.
El calendariu chinu precisaba reformase cuidao que calculaba incorrectamente el añu solar en 365 díes y cuartu, ufiertando un erru de 10 minutos y 14 segundu cada añu, lo que supon un día d'erru cada 128 años. Anque la dinastía Ming adoptara'l calendariu "Shuoshi" de Guo Shoujing en 1281, que yera tan precisu como'l calendariu gregorianu, el Directoriu Ming d'Astronomía foi incapaz de reaxustalo dacuando. Esto debió, quiciabes, a la so falta d'esperiencia cuidao que los sos funcionarios yeren herederos de los Ming, y los sos estatutos prohibíen la involucración privada n'astronomía. Un descendiente en sesta xeneración del emperador Hongxi, el príncipe” Zhu Zaiyu (1536-1611), propunxo un arreglu del calendariu y 1595, pero la comisión astronómica ultra conservadora refugar. Este foi'l mesmu Zhu Zaiyu qu'afayó'l sistema de tonos de temperamentu igual, un descubrimientu realizáu simultáneamente pol holandés Simon Stevin (1548-1620). Amás de publicar la so obra sobre música, foi capaz d'amosar los sos descubrimientos sobre'l calendariu en 1597. Un añu dempués de que lo fixera Zhu Zaiyu, Xing Yunlu propunxo ameyorar el calendariu, propuesta que foi refugada alegando la prohibición de practicar privadamente l'astronomía. Xing sería'l que darréu ayudaría a Xu Guangqi a reformar el calendariu en 1629 acordies con les normes europees.
Cuando'l fundador de los Ming, Hongwu, atopó los dispositivos mecánicos guardaos nel palaciu de la dinastía Yuan en Janbalic, tales como fontes con boles que llexaben nos sos remexos, tigres autómates, asperxadores d'arume con forma de cabeza de dragón y relóes mecánicos de Yi Xing (683-727) y El so Song (1020-1101), acomuñó toos ellos cola ascendencia mongola y mandar destruyir. Esto foi descritu profusamente pol director de división del Ministeriu d'Obres Públiques, Xiao Xun, quien guardó con curiáu dellos detalles de l'arquitectura y disposición del palaciu Yuan. Darréu, los xesuites europeos como Matteo Ricci y Nicolas Trigault comentaron de volao los relóes indíxenes chinos con engranajes. Sicasí, dambos entainaron a indicar que los relóes europeos del sieglu XVI yeren más avanzaos que los dispositivos de cómputu temporal chinos (reloj d'agua, reloj d'inciensu y otros qu'usaben engranajes movíos por sable). Los documentos chinos describen un reló de cinco engranajes movíos por sable, un mecanismu pioneru de Zhan Xiyuan que llevó al reló astronómicu d'El so Song. Esti reló movíu con sable foi ameyoráu por Zhou Shuxue en 1540, quien añedió una cuarta rueda grande, camudó los ratios de los diámetros y enanchó el furu pa recoyer sable cuidao que el modelu anterior apexábase de cutiu.
Los chinos taben intrigados pola tecnoloxía europea, pero tamién estos lo taben cola tecnoloxía china. En 1584, Abraham Ortelius apuntó nel so atles "Theatrum Orbis Terrarum" la peculiar innovación china de añedir mástiles y veles a les carretillas iguales a les de los barcos.Juan González de Mendoza tamién mentó esto un añu dempués, añediendo la descripción de les veles, que yeren de seda, ente que Gerardus Mercator tamién les añedir nel so atles. John Milton nomar nos sos poemes y Andreas Everardud van Braan Houckgees nos sos escritos sobre los sos viaxes a China.
L'enciclopedista Song Yingxing (1587-1666) documentó un ampliu abanicu de tecnoloxíes y procesos industriales y metalúrxicos nel so "Tiangong Kaiwu" (天工開物) de 1637. Esto incluyía dispositivos de tracción mecánica ya hidráulica, indumentaria de bucéu pa'l pescadores de perlles, los procesos añales de sericultura y ruecas pa texer, procesos metalúrxicos como'l crisol y el templáu del aceru, procesos de manufactura como'l turráu de pirita pa convertir l'óxidu sulfúricu n'azufre pa la pólvora y l'usu d'armes de fueu como la mina marina.
Centrándose na agricultura na so "Nongzheng Quanshu", l'agrónomu Xu Guangqi (1562-1633) interesar na regación, los fertilizantes, les hambrunas, los granos testil y económicu y l'observación empírica de los elementos que llevó a un primer aproximamientu a entender la química.
Hubo munches meyores y nuevos diseños d'armes de fueu mientres los empiezos de la dinastía, pero dempués tendióse a utilizar los modelos europeos d'artillería. El "Huolongjing", compilado por Jiao Yu y Liu Ji en 1375 amosaba numberosos tipos d'armes de fueu piqueru. Esto incluyía boles de cañón hueva y llenes de pólvora, mines terrestres con complexos mecanismos, Needham (1986), Volume 5, Part 7, 203–5.</ref mines marines, cohetes con aletes pa control aerodinámicu, cohetes multietapa propulsados por motor de ignición y cañones de mano.
Li Shizhen (1518-1593), unu de los farmacólogos más famosos de China, vivió a finales de la dinastía Ming. En 1587, completó'l primer borrador del so "Bengao Gangmu", que detallaba l'usu de más de 1800 drogues melecinales. Anque supuestamente foi inventáu por un ermitañu taoísta del monte Emei a finales del sieglu X, el procesu de inoculación de la viruela desenvolver mientres el reináu del emperador Longqing, muncho primero de que s'enllantara en cualesquier otru llugar. Al respective de la hixene bucal, los antiguos exipcios teníen cepiyos de dientes primitivos pero los chinos fueron los primeres n'inventar los modernos cepiyos de dientes con goches en 1498.
Los historiador sinólogos entá alderiquen les cifres reales de población de cada etapa de la dinastía Ming. L'historiador Timothy Brook señala que los datos del censu del gobiernu Ming son dudosos cuidao que les obligaciones fiscales llevaben a munches families a nun informar sobre tolos miembros de la so vivienda y a munchos de los funcionarios a falsificar a la baxa'l númberu de viviendes so la so xurisdicción. Los neños en munches ocasiones nun se contabilizaben, especialmente les neñes, como puede vese al analizar les estadístiques poblacionales de los Ming. Inclusive s'escondía” a delles muyeres adultes; por casu, la prefectura de Daming, na provincia de Zhili, informó d'una población de 378 167 homes y 226 982 muyeres en 1502. El gobiernu intentó revisar les cifres del censu usando estimaciones del númberu mediu previstu en cada vivienda, pero esto nun solucionó l'amplitú del problema del rexistru de tases. Una parte de les diferencies de xéneru puede atribuyise al infanticidiu femenín. La práctica ta bien documentada en China, remontándose a fai más de dos mil años, y dellos autores modernu describir como una actividá reinal y practicao por casi toles families”. Sicasí, los sesgados ratios por sexu, qu'en munchos condaos entepasaben el 2:1 en 1586, nun puede esplicase namá pol infanticidiu.
EL númberu de xente contabilizada pol censu de 1381 yera de 59.873.305 persones; sicasí, esta cifra cayó significativamente nel censu de 1391, cuando'l gobiernu dio cuenta de qu'unos 3 millones de persones sumieren de les llistes. Magar que el fechu de nun declarar a dalgún familiar convertir nun crime castigable cola pena de muerte en 1381, la necesidá de sobrevivir emburrió a numberoses persones a nun apuntase nel censu y abandonar la rexón; esto llevó al emperador a introducir fuertes midíes pa torgar estos desplazamientos. El gobiernu intentó revisar les sos cifres, realizando una estimación de 60 545 812 habitantes en 1393. Nel so "Studies on the Population of China", Ho Ping-ti suxure revisar les cifres de 1393 hasta 65 millones cuidao que había vastes zones al Norte de China y territorios fronterizos que se contabilizaren. Brook indica que les cifres de población nos censos posteriores a 1393 bazcuyaben ente los 51 y 62 millones ente que la población taba creciendo. Inclusive l'emperador Hongzhi (1487-1505) señaló que la continua medría d'impuestos coincidía col continuu descensu de civiles y soldaos rexistraos. William Atwell afirma qu'escontra 1400, la población de China podría algamar los 90 millones de persones, citando a Heijdra y Llamátigu.
El historiadores interésense anguaño nos índices xeográficos de la China Ming pa llograr los índices de crecedera de la población. Con esti métodu, Brool envalora que la población global sol emperador Chenghua (1464-1487) yera d alredor de 75 millones de persones anque los censos de la dómina ufiertaben cifres d'alredor de 62 millones. Ente que les prefecturas del imperiu a mediaos del periodu Ming reportaben bien un descensu de la población o bien un estancamientu, los índices locales reportaben qu'esistíen numberosos obreros itinerantes ensin tierres o ensin instalase. Los emperadores Hongzhi y Zhengde amenorgaron les penes contra los que fuxeren de les sos rexones d'orixe y l'emperador Jiajing (1521-1567) pidió'l censu de los inmigrantes p'amontar los ingresos.
Inclusive con estes reformes pa documentar a los obreros y los mercaderes itinerantes, los censos gubernamentales de finales de la dinastía nun reflexaben l'enorme aumentu de la población. Los índices xeográficos del Imperiu notaron esto y fixeron les sos propies estimaciones qu'indicaben que la población habíase dobláu, triplicáu o inclusive quintuplicáu según la rexón dende 1368. Fairbank envalora que la población yera quiciabes de 160 millones a finales de la dinastía Ming ente que Brook calcular en 175 millones y Ebrey fala de 200 millones. De toes formes, una gran epidemia estender por China en 1641 travesando rexones bien densamente poblaes a lo llargo del Gran Canal de China Gran Canal; una publicación del norte de Zhejiang informa de que más de la metá de los habitantes de la rexón cayeren enfermos y que'l 90% de los habitantes d'otra zona morrieren en 1642.
Emoción
Les emociones son reacciones psicofisiológicas que representen maneres d'adaptación a ciertos estímulos del individuu cuando percibe un oxetu, persona, llugar, socesu, o alcordanza importante. Psicolóxicamente, les emociones alterien la atención, faen xubir de rangu ciertes conductes guía de respuestes del individuu y activen redes asociatives relevantes na memoria. Los sentimientos son la resultancia de les emociones y pueden ser verbalizadas (palabres).
Fisiológicamente, les emociones entamen rápido les respuestes de distintos sistemes biolóxicos, incluyíes les espresiones faciales, los músculos, la voz, la actividá del SNA y la del sistema endocrín, con cuenta d'establecer un mediu internu óptimo pal comportamientu más efectivu. 
Conductualmente, les emociones sirven pa establecer la nuesa posición con al respective de la nuesa redolada, ya impúlsennos escontra ciertes persones, oxetos, acciones, idees y allóñennos d'otros. Les emociones actúen tamién como depósitu d'influencies innates y aprendíes, y tienen ciertes característiques invariables y otres qu'amuesen cierta variación ente individuos, grupos y cultures (Levenson, 1994).
Etimológicamente, el términu "emoción" vien del llatín "emotĭo", que significa "movimientu o impulsu", "aquello que te mueve escontra". 
En psicoloxía defínese como aquel sentimientu o percepción de los elementos y relaciones de la realidá o la imaxinación, que s'espresa físicamente por aciu dalguna función fisiolóxica como reacciones faciales o pulsu cardiaco, ya inclúi reacciones de conducta como la agresividá, el lloru. Les emociones tienen una función adaptativa del nuesu organismu a lo que nos arrodia. Ye un estáu que sobrevien súbita y sópito, en forma de crisis más o menos violentes y más o menos pasaxeres. 
Les emociones son materia d'estudiu de la psicoloxía, pedagoxía, les neurociencies, y más apocayá la intelixencia artificial. Ver biopsicoloxía de la emoción.
L'estudiu de la emoción ye conocíu como neurociencia afeutiva, términu acuñáu por J. A. Panksepp (1992) que se define como: “el campu d'investigación científica qu'estudia les bases neurales de los procesos afeutivu y social de los seres humanu y animal, que toma niveles conductuales, morales y neurales d'analises” (Schmidt, 2003, p. 3).
Phineas Gage (Harlow, 1848; Harlow, 1868 en Neylan, 1999) foi un obreru de ferrocarriles que, por cuenta de un accidente, sufrió daños severos nel celebru, específicamente en parte del lóbulu fronteru. Gage sufrió cambeos vultables na so personalidá y temperamentu, lo que se consideró como evidencia de que los lóbulos fronteros yeren los encargaos de procesos rellacionaos col comportamientu emocional, la personalidá y les funciones executives polo xeneral.
El casu de Gage ye unu de los más famosos ya influyentes de la neurociencia, por cuenta de que xugó un papel crucial nel descubrimientu de los síndromes de comportamientu resultantes de la disfunción del lóbulu fronteru (Neylan, 1999).
Charles Darwin, nel so llibru "La espresión de les emociones n'homes y animales" (1872), supunxo que les respuestes faciales humanes evidenciaban estaos
emocionales idénticos en tolos seres humanos. Rellacionaba la espresión de la emoción con otres conductes y a toes elles facer resultáu de la evolución; a partir d'ende intentó comparales en diverses especies.
Les sos idees principales yeren que les espresiones de la emoción evolucionen a partir de conductes, que diches conductes si son beneficioses van aumentar, menguando si nun lu son, y que los mensaxes opuestos de cutiu indíquense por movimientos y postures opuestes ("principiu d'antítesis").
William James y Carl Lange propunxeron simultáneamente, pero de forma independiente, en 1884 una teoría fisiolóxica de la emoción. La teoría de James-Lange propón que la corteza cerebral recibe ya interpreta los estímulos sensoriales que provoquen emoción, produciendo cambeos nos órganos viscerales al traviés del sistema nerviosu autónomu y nos músculos de la cadarma al traviés del sistema nerviosu somáticu.
La hipótesis del hemisferiu derechu foi propuesta a principios del sieglu XX por Charles K. Mills (1912), quien afirmaba que la emoción y l'espresión emocional tán más representaes nel hemisferiu derechu. Pa Mills (1912), tantu la emoción como la espresión emocional atopábense representaes na corteza cerebral, la emoción per un sitiu na rexón prefrontal, y l'espresión emocional na rexón mediofrontal. Esti puntu de vista, nel cual l'hemisferiu derechu ta arreyáu en tolos procesos de la emoción, foi darréu retomáu por Sackeim y Gur (1978) y otros. Anguaño créese, que la especialización del hemisferiu derechu llindar a la so espresión y percepción (Adolphs, Damasio, Tranel, & Damasio, 1996).
Propuesta por Walter Cannon como alternativa a la teoría de James-Lange, Phillip Bard ampliar y espublizar. Según esta teoría, los estímulos emocionales tienen dos efectos excitatorios independientes: provoquen tantu'l sentimientu de la emoción nel celebru, como la espresión de la emoción nos sistemes nerviosos autónomu y somáticu.
En 1937, H. Klüver y P. C. Bucy, demostraron el papel fundamental de les estructures del lóbulu temporal nes emociones. Retiráron-yos a monos rhesus los dos lóbulos temporales, y produciéronse una serie de conductes (síndrome de Klüver-Bucy): a) la medría del comportamientu d'esploración; b) perda de la reactividad emocional; c) hipersexualidad, d) enclín a esaminar oxetos cola boca; y y) coprofagia (ingestión de fieces).
En 1937, James Papez suxurió un esquema anatómicu pal circuitu neural de la emoción, conocíu como'l circuitu de Papez (Papez, 1937). El circuitu empieza cuando un estímulu emocional preséntase, este llega directamente al tálamu, d'onde va a la corteza sensorial y al hipotálamo. Cuando la información proveniente d'estos dos estructures ye integrada pola corteza cingulada asocede la esperiencia emocional, esto ye, les sensaciones convertir en percepciones, pensamientos y alcordances. Papez demostró que la corteza cingulada y el hipotálamo tán interconectaos por aciu el núcleu anterior del tálamu, l'hipocampu y los cuerpos mamilares, y que estes conexones son necesaries pal control cortical de la espresión emocional.
Hess y Brügger acuñaron, en 1943, el términu "reacción defensiva afeutiva" pa describir los comportamientos producíos pola estimulación del hipotálamo en gatossobremanera: a) enjorobarse, b) apandar les oreyes, c) amosar los dientes, d) urniar, y) sacar les garres, f) piloerección (erizamiento de los pelos) y g) midriasis (abertura de la neñina) marcada. Hess y Brügger suxurieron que, según la defecación y el vuelu yeren manifestaciones típiques del
mieu, la reacción de defensa yera la espresión de la roxura.
La importancia de los estudios de Hess y Brügger anicia en que demostraron que, si aguiya'l hipotálamo eléctricamente, pueden llograse reacciones emocionales.
Ente los trabayos qu'inspiró'l circuitu de Papez alcuéntrase'l sistema límbico de MacLean, que ye un modelu anatómicu con mayor sustentu. El modelu de MacLean integró les idees de Papez y Cannon y Bard, colos afayos de Klüver y Bucy.
Pa MacLean (1970 en Dalgleish "et al.", 2009), l'arquitectura del celebru consiste en tres sistemes cerebrales, que caractericen un desenvolvimientu evolutivu:
MacLean propunxo que les sensaciones na redolada producen cambeos corporales. Estos cambeos tornen al celebru, onde son integraos cola percepción y xenérense les esperiencies emocionales, una postura que puede considerase neojamesiana.
Aprosimao 20 años dempués del trabayu de Klüver y Bucy, Weiskrantz (1956, en Dalgleish, 2004) amosó que les mancadures billaterales de la amígdala yeren abondes pa inducir:
y *l'aumentu de los
enclinos exploratorias del síndrome.
A partir d'estos trabayos, la amígdala ye considerada'l centru d'atención d'el investigadores nos sistemes neurales de la emoción.
Stanley Schachter y Jerome Singer, al igual que Cannon, aceptaben que la realimentación ("feedback") nun ye lo suficientemente específicu pa determinar qué emoción sentimos nuna situación determinada, pero, como James, creíen que tamién yera importante. La so idea yera que la retroalimentación de l'activación física ye un bon indicador de qu'asocede daqué significativu, entá cuando nun seya capaz de comunicar esactamente qué asocede. Una vegada que detectamos l'activación física por aciu el feedback, intentamos esaminar les nueses circunstancies. A partir de la evaluación cognitiva de la situación, clasifícase l'activación. La clasificación de l'activación ye lo que determina la emoción que sentimos. Poro, según Schachter y Singer, la cognición enllena'l vacíu ente la falta d'especificidá de la retroalimentación físicu y los sentimientos.
En 1980 Zajonc propunxo que los sistemes afeutivu y cognitivu son en gran parte independientes (esto ye, la emoción presentar ensin cognición), y que'l ciñu ye más potente y preséntase primeru. Zajonc (1980) dixo al respeutu: “Conclúyese que'l ciñu y la cognición tán sol control de sistemes separaos y parcialmente independientes y pueden influyise cada unu nuna variedá de formes, y dambos constitúin recursos d'efectos en procesar información.” (p. 151)
Sicasí, Lazarus (1982) sostien que'l pensamientu ye una condición necesaria de la emoción. Opónse, poro, a la postura adoptada por Zajonc, considerando que'l trabayu d'este reflexa dos tracamundios xeneralizaos sobre lo que s'entiende por procesos cognitivos na emoción:
Nel so trabayu, Lazarus alderica les implicaciones filogenétices y ontogenétices d'una teoría cognitiva de la emoción. Conclúi que les normes tienen de ser formulaes pa esplicar cómo se xeneren los procesos cognitivos, la influencia y la forma de la respuesta emocional en cada especie que reacciona emocionalmente.
La busca de pruebes de que la emoción tien distintos patrones nel sistema nerviosu autónomu (como propunxeron James y Darwin) recuperar cola publicación del artículu "Autonomic nervous system activity distinguishes among emotions" na revista "Science" (Ekman "et al.", 1983). Nesti estudiu, los actores representaben espresiones faciales (ensin conocencia directa de la emoción que representaben), mientres yeren rexistraos con una serie de variables autónomes (ritmu cardiacu, conductancia de la piel). Nesti artículu, Ekman y collaboradores (1983) propunxeron patrones de la emoción distintes pa seis emociones, que son universales y biológicamente básiques, que son:
Estes convirtiéronse na llista d'emociones básiques con mayor aceptación, conocíes inclusive como "los Seis Grandes Emociones" (The Big Six) (Prinz, 2004). Consideráronse básiques en dos formes: 1. psicolóxica y 2. biológicamente, por cuenta de que consideróse que nun contienen otres emociones como una parte, y son innates. Ekman y collaboradores (1983) influyeron na investigación subsecuente, na busca de patrones de la emoción
con distintes respuestes nel sistema nerviosu autónomu, que dieron soporte al puntu de vista de les emociones básiques. Anque, estudios posteriores dicen que'l grau d'especificidá del sistema nerviosu autónomu puede ser dependiente del contestu, que lo representao nel llaboratoriu, polo que persiste l'alderique, hasta'l grau de considerar la esistencia de les emociones básiques. (Barrett, 2006)
Les resultancies d'un metaanálisis suxuren que les emociones negativu y positivu pueden ser estremaes nel sistema nerviosos autónomu, pero non necesariamente emociones específiques (Cacioppo "et al.", 2000, en Friedman, 2010). En contraste, otru metaanálisis amosó una considerable especificidá autonómica del mieu frente a la roxura (Stemmler, 2004, en Friedman, 2010).
En 1986, LeDoux (en LeDoux, 1995) propunxo qu'esisten distintes víes na amígdala pal condicionamientu del mieu. LeDoux desenvolvió llargamente les sos idees sobre'l condicionamientu del mieu.
LeDoux propón que la participación de la amígdala nel condicionamientu del mieu actúa de dos maneres distintos:
N'adolescentes con trestornu d'ansiedá social, el tratamientu psicolóxicu puede riquir la implicación de los padres en terapia si éstos esiben altos niveles d'emoción espresada 
Mayberg y collaboradores (2005) aguiyaron la rexón subgenual de la corteza cingulada anterior, en pacientes con resistencia al tratamientu de la depresión, lo cual produció remisión de la depresión na mayor parte de l'amuesa (cuatro de seis).
Esti estudiu ye importante, porque la resistencia al tratamientu de la depresión ye un trestornu discapacitante, y ensin opciones de tratamientu, por cuenta de que fracasaron: 1. l'usu de múltiples melecines, 2. la sicoterapia y 3. la terapia electroconvulsiva.
Les resultancies d'esti estudiu suxuren que la interrupción na actividá de los circuitos límbicocorticales, utilizando la estimulación eléctrica de la sustanza blanco de la corteza cingulada subgenual, puede invertir con eficacia los síntomes de los pacientes con resistencia al tratamientu de la depresión.
Salovey y Mayer (1990) definen la emoción como un conxuntu de metahabilidades que pueden ser aprendíes y estructuran el conceutu en redol a cinco dimensiones básiques referíes a la conocencia de les mesmes emociones, a la capacidá d'autocontrol, a la capacidá de automotivación, a la reconocencia de les emociones de los demás y al control de les relaciones. La intelixencia emocional paez contribuyir a aumentar la competencia social, por aciu la empatía y el control emocional, amontando la sensación d'eficacia nes acciones que s'acometen.
La combinación del cociente intelectual (CI) y el cociente emocional (CE) ye la idea básica de la denominada psicoloxía positiva respectu al aprendizaxe. Nella establezse que la motivación tien un calter emocional. Por ello, l'equilibriu emocional amonta l'aprendizaxe. Resáltase que ye l'equilibriu, y non la so ausencia o escesu emocional. Pos estaos d'ánimu baxu (depresión) o demasiaos intensos (roxura) conducen a enzancar l'aprendizaxe. Esta ye la base de la llei de Yerkes-Dobson (1908), quien demostraron matemáticamente la relación ente la emoción y l'aprendizaxe representándola como una O invertida: a poca activación emocional, poco aprendizaxe. Amuesa que, si l'activación emocional amóntase, álzase l'aprendizaxe hasta un puntu óptimo a partir del cual, si sigue aumentándose, l'aprendizaxe mengua.
Según Bisquerra (2006), el desenvolvimientu de les emociones nel ser humanu presenta les siguientes etapes:
En resume, col pasu de la edá, xenérense diversos cambeos de les emociones, y estos impacten sobre la concepción del sigo mesmu y la redolada. Nesi sentíu, mientres el desenvolvimientu emocional, la cultura y la sociedá tienen gran influencia nes emociones, yá que regulen la so espresión.
Prosa
La prosa ye una forma que toma naturalmente'l llinguaxe pa espresar los conceutos, y nun ta suxeta, como'l versu, a midida y cadencia determinaes.
La prosa ye una forma de la llingua escrita, definida por oposición al versu escontra tras, con figures que s'arrexunten nel llamáu paralelismu. Definióse la prosa por oposición al versu, porque aquella nun tien nin ritmu métricu, nin repetición (formes fixes) nin periodicidad (rima) como aquél (Ducrot y Todorov, 1974). Ritmu, repetición y periodicidad son xustamente los elementos caracterizadores de la oralidad. 
Ye necesariu resaltar que nun tien de confundir se'l llinguaxe faláu cola prosa. "Monsieur" Jourdain dalguna vegada preguntó: «"que, cuando digo; “Nicole, tráime les pantuflas y deme el mio gorru de dormir”, ¿eso ye prosa?"». La respuesta sería non, una y bones la prosa ye una forma d'escritura, que s'estrema del versu, más paecíu que la prosa a la oralidad; y que ye usada n'obres lliteraries tales como cartes, cuentos y noveles.
L'orixe de la prosa provién de la Xonia nel sieglu VI e.C., primero por una prosa narradora pa describir llugares, costumes o relatos, nuna llingua más racionalista, distinta de la llírica. Sicasí, el so mayor desenvolvimientu efectuar en Atenes mientres los sieglos V y IV e.C.
Los principales autores de la historiografía griega en prosa son:
Hóng lóu mèng
Suañu nel pabellón coloráu (紅樓夢, "Hóng lóu mèng"), ye una obra escrita a mediaos del sieglu XVIII por Cao Xueqin (en chinu: 曹雪芹) mientres el reináu de la Dinastía Qing. Ye considerada una de les obres maestres de la lliteratura de China, siendo una de los cuatro noveles clásiques chines, y ye xeneralmente reconocida como'l cumal de la narrativa china. La obra dio llugar al campu de la rojoloxía.
Hasta enantes de la so publicación impresa en 1791, la novela circuló en copies manuscrites con distintos títulos. Tamién ye conocida como "Hestoria de la Piedra" (chinu tradicional: 石頭記, "pinyin: Shitou ji"). Ente que los primeres 80 capítulos fueron escritos por Cao Xueqin, Gao Y, quien editó les primera y segunda ediciones impreses col so compañeru Cheng Weiyuan en 1791, añedió 40 capítulos adicionales pa completar la versión actual de la novela.
"Suañu nel pabellón coloráu" créese que ye una obra semi-autobiográfica, reflexando la puxanza y decadencia de la mesma familia de Cao Xueqin y por estensión, de la dinastía kining. Polos datos proporcionaos por el mesmu autor dende'l primer capítulu, preténdese que seya un monumentu a les muyeres que conoció na so mocedá: amigues, parientes, sirvientes. La novela ye notable non yá pol so enorme elencu de personaxes y la psicoloxía de los mesmos, sinón tamién pola so observación precisa y detallada de la vida y les estructures sociales propies de l'aristocracia china del sieglu XVIII.
Dinastía Qing
La dinastía ching o dinastía qing (Chinu: "清朝"; pinyin: "Qīng Cháo") o dinastía manchú foi fundada pol clan manchú d'Aisin Gioro nel actual nordés de China. Al espandir el so dominiu pol restu de China y dellos territorios colindantes d'Asia interior, estableció l'Imperiu del gran Ching (chinu: 大淸帝國, pinyin: dàqīng dìguó). La Qing foi la postrera de les dinastíes imperiales chines. Tuvo la so capital en Pequín dende la so fundación en 1644 hasta l'abdicación en 1912 del últimu emperador, de resultes de la Revolución de Xinhai y l'establecimientu de la República de China.
La dinastía Qing nun foi fundada polos chinos han, que formen la mayoría de la población china, sinón polos manchús, güei minoría étnica en China. Xente nómada, los manchús teníen la preeminencia no que ye agora China del nordeste. 
El tao manchú foi formáu por Nurhaci nos entamos del sieglu XVII. Orixinalmente un vasallu de la dinastía ming, declaróse emperador del Jin en 1609. Esi mesmu añu amplió los recursos económicos y humanos del estáu, según la tecnoloxía apuntando a los habitantes Han de Manchuria. 
En 1625, Nurhaci estableció la so capital en Shenyang (tamién Shenjing; manchú: Mukden), pero al añu siguiente sufrió la so primer derrota militar importante a manos del xeneral ming Yuan Chonghuan. Nurhaci morrió'l mesmu añu. 
Unu de los sos llogros más importantes yera la creación del sistema d'ocho banderes, sol cual tolos manchúes pertenecíen a una de los ocho "banderes", que yeren unidaes civiles según militares. Nomen les banderes porque caúna foi representada por una bandera distintiva.
El socesor de Nurhaci, Hung Taiji siguió construyendo lo dexao pol so padre, incorporando les primeres banderes d'Han nel so exércitu. Hung Taiji tamién adoptó munches instituciones polítiques de ming nel so tao manchú, pero tamién previo la dominación manchú d'eses instituciones al traviés d'un sistema de cuotes. 
Cuando Ligden Khan, el postreru gran kan de los mongoles, morrió nel Tíbet en 1634, el so fíu Ejei apurrir a los manchús y dio-y el gran sellu del emperador de Yuan a Hung Taiji. En 1636, Hung Taiji retituló l'Estáu ching, suxuriendo ambiciones más allá de Manchuria. 
La denominación "ching" foi escoyida porque'l nome de la dinastía ming (明) componer de los calteres pal Sol (日) y la Lluna (月), que s'acomuñar al elementu del fueu. El calter ching (清) componer del radical de l'agua (水) y del calter (青) pal azul, que son dambos asociaos col elementu de l'agua. 
Nuna serie de campañes militares, Hung Taiji ganó la sumisión de Mongolia y de Corea enantes de dar en tomar el control de la rexón de Heilongjiang, asitiada alredor del río Dragón Negru (Amur).
Pequín yera escalada por una coalición de fuerces rebalbes conducíes por Li Zicheng. La dinastía ming remató oficialmente cuando l'emperador Chongzhen de China, últimu emperador ming, suicidóse colgar nun árbol nel parque Jingshan que pasaba per alto la Ciudá Prohibida. 
Dempués de tomar Pequín n'abril de 1644, Li Zicheng condució un exércitu de seiscientos mil homes a enfrentar a Wu Sangui, el comandante xeneral de los ming. Cien mil soldaos guardaben Shanhaiguan (山海關). Shanhaiguan ye'l pasu obligáu del nordés de la Gran Muralla China alcontráu a cincuenta milles al nordeste de Pequín y per años los sos defenses fueron les que caltuvieron a los manchús fuera de la capital. 
Wu Sangui, abarganáu por dos enemigos, decidió axustar colos manchús y faer una alianza col príncipe Dorgon, rexente del emperador Shunzhi de seis años d'edá, fíu del emperador Hung Taiji que morriera l'añu anterior. Xuntos los dos exércitos ganaron a les fuerces rebalbes de Li Zicheng en batalla'l 27 de mayu de 1644. El procesu duró otros diecisiete años de lluches ente los legitimistas, los pretendientes y los rebeldes ming. 
El postreru pretendiente ming, príncipe Gui, buscó abelugu en Birmania, pero una fuerza espedicionario ching empobinada por Wu Sangui facer traer de nuevu a la provincia de Yunnan y foi executáu a principios de 1662.
L'emperador Kangxi (r. 1662-1722) xubió al tronu a los ocho años d'edá. Mientres el so llargu reináu, recibió'l sofitu de la so güela, la gran emperatriz viuda Xiaozhuang. 
Los manchús controlaben el Mandatu del Cielu, pero la gran estensión del país faía qu'arralecieren les tropes p'apoderar directamente al imperiu; la dinastía apenes cuntaba coles abondes pa caltener guarniciones nes ciudaes que formaben el núcleu d'una rede de defensa que dependía en gran midida de los soldaos Ming que se rindieren a los nuevos gobernantes. 
Los Qing, pa fortalecese, escoyeron a trés xenerales Ming, que contribuyeren de manera destacada al establecimientu de la nueva dinastía, y nomar príncipes feudales (藩王) y apurriéron-yos el gobiernu d'estensos territorios na China meridional. El principal d'ellos foi Wu Sangui (吳三桂), al que se-y dieron les provincies de Yunnan y de Guizhou, ente que a los xenerales Shang Kexi (尚可喜) y Geng Zhongming (耿仲明) apurriéronse-yos les provincies de Cantón y de Fujian, respectivamente.
Nos primeros años, los trés señores feudales y los sos territorios fixéronse inevitablemente cada vegada más autónomos. Finalmente, en 1673, Shang Kexi solicitó al emperador Kangxi, indicando'l so deséu de retirase a la so ciudá natal na provincia de Liaodong (遼東), que nomara al so fíu como'l so sucesor. 
El nuevu emperador concedió'l so retiru, pero negó l'heriedu nel so fíu. En reacción, los otros dos xenerales decidieron solicitar los sos propios retiros pensando que'l nuevu emperador nun s'arriesgaría a ofendelos a ellos tamién, esto prueba'l resolvimientu de Kangxi. El movimientu fracasó al aceptar, el nuevu emperador, los pidimientos de retiru y ordenar a los trés que devolvieren los sos territorios de nuevu a la corona. Wu Sangui sentía qu'él nun tenía nenguna opción polo que decidió llevantase na rebelión. Llueu lo ayudar Geng Zhongming y por Shang Kexi el so fíu Shang Zhixin (尚之信). 
La rebelión que sobrevieno duró ocho años. Nel so apoxéu, los rebeldes llegaron a controlar el ríu Yangtze (長江). N'última instancia, el gobiernu Qing pudo entartallar la rebelión y retomar el control sobre tola China meridional. Esta sería conocida na hestoria china como la Rebelión de los Trés Feudatarios».
Pa consolidar l'imperiu, l'emperador Kangxi condució personalmente a China a una serie de campañes militares contra'l Tíbet, el Kanato de Zungaria y, más tarde, Rusia. Y, pa evitar un conflictu militar, alcordó'l matrimoniu de la so fía col Kan mongol Gordhun. La campaña militar de Gordhun contra los Qing falló, lo que consolidó l'imperiu. Taiwán tamién foi conquistáu poles fuerces del Imperiu Qing en 1683 al fíu de Zheng Jing, Zheng Ke-Shuang; el so güelu Koxinga conquistar, de la mesma, a los colonos holandeses. 
Antes de fin de sieglu XVII, China algamara'l so máximu poder dende los tiempos de la dinastía Ming. L'emperador Kangxi tamién acoyó munchos misioneros xesuites que vinieron a China cola esperanza de más conversiones. Anque fracasaron nel so oxetivu, Kangxi caltuvo en paz a los misioneros en Pequín.
Los reinaos de los emperadores Yongzheng (1723-1735) y del so fíu Qianlong (1735-1796) marcaron el visu del poder de la dinastía Qing. Mientres esti periodu, la dinastía Qing gobernó sobre 13 millones de kilómetros cuadraos de territoriu.
Dempués de la muerte del emperador Kangxi nel iviernu de 1722, el so cuartu fíu, el príncipe Yong (雍親王), asoceder col nome d'emperador Yongzheng. Yongzheng amosó un calter polémicu por cuenta de los rumores de qu'usurpara'l tronu; nos últimos años del emperador Kangxi, había estáu implicáu en grandes lluches polítiques colos sos hermanos. 
Alministrador acuciosu, gobernó con mano de fierro. La so primer reblagada escontra un réxime más fuerte vieno cuando restauró'l nivel orixinal del sistema d'exames estatales. En 1724, sedar so cambeos illegales de monedes, que yeren manipoliaos polos funcionarios p'arreglar les sos necesidaes financieres. Espulsar a los funcionarios qu'habíen infringido les nueves lleis sobre finances y, en casos estremos, executar.
Yongzheng demostró un gran enfotu nos funcionarios Han, y designó a munchos de los sos protexíos en posiciones prestixoses. Encargar a Nian Gengyao la dirección d'una campaña militar en Qinghai, en llugar del so hermanu Yinti. Les acciones sobeyoses de Nian, sicasí, conducieron a la so cayida en 1726. Mientres el reináu de Yongzheng, algamóse l'afitamientu del poder imperial nel so más altu grau na hestoria china. Más territoriu foi incorporáu nel noroeste. Endurecióse'l tratu a los funcionarios corruptos y creó un gran conseyu, que se convirtió nel gabinete imperial pal restu de la dinastía. 
L'emperador Yongzheng morrió en 1735 y asocedió-y el so fíu, el príncipe Bao (寶親王) col nome d'emperador Qianlong, al que se consideraba un xeneral capaz. Ocupando'l tronu a la edá de 24 años, dirixió personalmente campañes militares en Sinkiang y Mongolia. Les rebeliones y les sublevaciones en Sichuan y partes de China meridional fueron encaloraes con ésitu. 
Alredor de los cuarenta años del reináu de Qianlong, el gobiernu chinu sufrió un resurdimientu de la corrupción desenfrenada. L'oficial Heshen yera unu de los más corruptos na dinastía Qing. Forzóse-y finalmente a suicidase por orde del emperador Jiaqing (1796-1820).
El so llargu reináu de sesenta años foi'l segundu más llargu de la hestoria de China, dempués del del so güelu l'emperador Kangxi. De nun ser pola so abdicación oficial en 1796, el so reináu sería'l más llargu de tola hestoria imperial china. La so etapa nel poder tuvo caracterizada pol afitamientu de les conquistes territoriales llevaes a cabu pol so güelu y el so padre, completando la dómina de rellumanza de la dinastía marcada por estos trés emperadores. 
Sicasí, na segunda metá del so reináu, empezar a revelar les debilidaes del Estáu Qing, que llevaríen al cayente de la dinastía nel sieglu XIX. Tres el so fallecimientu, el so decimoquintu fíu asocedió-y: l'emperador Jiaqing.
A mediaos del sieglu XIX, dempués de les derrotes morales que supunxeron les Guerres del Opiu, remaneció un nuevu líder: la emperatriz viuda Cixi. Cixi yera la concubina del emperador Xianfeng (1850-1861), madre del emperador Tongzhi, y tía del emperador Guangxu. Dende'l principiu, controló'l Gobiernu Qing y foi la gobernante de facto de China mientres 47 años. 
Llegó a protagonizar un golpe d'Estáu pa espulsar de la rexencia a Sushun, designáu como tal pol últimu emperador. Conocer como la gobernante detrás de la cortina» (垂帘听政 chuílián tīŋẑèŋ) na política Qing, pos lu indicaba al so fíu, l'emperador, qué faer dende detrás d'una cortina.
Mientres los años 1860, la dinastía Qing venciera les rebeliones cola ayuda de milicies entamaes. El Gobiernu Qing procedió entós a ocupase del problema de la modernización, que procuró col Movimientu d'Unu mesmu». Formáronse dellos exércitos modernizaos, como'l Exércitu Beiyang. Sicasí, les flotes de "Beiyang" fueron aniquilaes na Primer Guerra Chinu-Xaponesa (1894-1895), que foi la señal de que yera necesaria una reforma mayor y más estensa, necesidá apinada pola rebelión de los Boxer. 
A empiezos del sieglu XX, a la dinastía Qing presentábase-y un dilema: podía aplicar reformes y provocar a l'aristocracia y nobles conservadores o bien podía evitar les reformes y forzar con ello un llevantamientu de los «revolucionarios». La dinastía intentó siguir una trayectoria entemedia, pero lo único que consiguió foi provocar malestares en dambos bandos.
Diez años dempués del reináu del emperador Guangxu (1875-1908), la presión occidental en China yera tan grande que'l Gobiernu imperial viose forzáu a reconoce-yos toa clase de privilexos, como la zona franca del puertu de Shanghái, concede-yos importantes contratos comerciales y de construcción d'infraestructures, exenciones fiscales. 
En 1898 Guangxu intentó llevar a cabu la llamada «Reforma de los cien díes» (百日維新/戊戌變法), na cual promulgáronse nueves lleis y aboliéronse delles vieyes lleis. Confiando más en reconocíos pensadores progresistes como Kang Youwei, estremar al conocíu conservador Li Hongzhang y otros nobles de les altes esferes del Gobiernu. 
Pero Cixi entartalló l'intentu de modernización y encarceló a Guangxu nel so propiu palaciu. Abandonando tou intentu reformista, Cixi concentróse sobremanera n'afitar la so propia base de poder. Con ocasión del so sesaxésimu cumpleaños, gastó más de treinta millones de taels de plata pa les decoraciones y les celebraciones, con fondos originariamente destinaos a ameyorar l'armamentu de la marina de guerra de Beiyang.
En 1901, dempués del asesinatu del embaxador alemán, la Alianza de los Ocho Naciones (八國聯軍) entró en China con una fuerza militar unificada per segunda vegada. Cixi reaccionó declarando la guerra a l'alianza de los ocho naciones, pero perdió'l control de Pequín pocu dempués. Fuxó a Xi'an xuntu col emperador Guangxu y viose forzada a axustar coles potencies. Como compensación polos gastos de la campaña militar, l'alianza presentó una serie d'esixencies al Gobiernu Qing. Li Hongzhang foi unviáu p'axustar y l'alianza esanició delles d'elles.
Daqué trascendental pa China foi, mientres la dinastía Quing, la introducción y divulgación na dieta del maíz, la pataca y el boniato; ello ye que considérase qu'estes plantes dexen esplicar l'actual supremacía demográfica china.
Tocantes a la política, l'imperiu taba consideráu como una inmensa familia, siendo'l emperador "Fíu del Cielu" al empar "el padre y la madre" del so pueblu, y por consecuencia, como na familia antigua, el señor absolutu de toos. En Pequín la so capital, vivía zarráu nuna ciudá estreme, "la Ciudá Prohibida", invisible al común de los sos súbditos.
Asistíu d'un Conseyu d'Estáu y de ministros, gobernaba per mediu d'ocho "virréis", ente los que taben estremaes los dieciocho provincies del Imperiu. Les provincies taben subdividíes en prefecturas, etc., gobernaes por una xerarquía de funcionarios o "mandarinos", nome inventáu polos portugueses.
Los mandarinos se reclutaban ente los lletraos, ye dicir ente los qu'estudiaren la lliteratura, les ciencies y la filosofía chines, y fueren aprobaos en numberosos exames. Los programes de los exames, entá a valir en 1900, yeren contemporaneos de Carlomagno y remontaben al sieglu IX: apenes si acaben d'introducise nellos dellos elementos de les ciencies estranxeres.
Les tumbes, allugaes na ciudá de Zunhua de la provincia septentrional china de Hebei y con una superficie de 2500 metros cuadraos, constitúin el campusantu imperial más grande ya intactu del mundu. La construcción del grupu de tumbes duró unos 150 años y terminó en 1908, y nelles soterróse a cinco emperadores de la dinastía ching (1644-1911) xuntu con 15 emperatrices, d'ellos, los más conocíos son los emperadores Kangxi y Qianlong, que llevaron la economía de la dinastía al so apoxéu. 
Les tumbes imperiales del este de la dinastía ching construyéronse al llau del monte Changrui tres llargues inspecciones y estudios. Los arqueólogos espliquen que'l campusantu ye una integración de tumbes imperiales, palacios y xardinos, que combinen la fermosura natural cola elegancia humana, lo que sirve como exemplu de l'arquitectura y de la estética.
Consideraes como'l reflexu de la hestoria ching, les tumbes tienen una gran reputación dientro y fora del país. Poner so protección estatal en 1961 ya incluyéronse na llista del Patrimoniu Cultural de la Humanidá de la Unesco en 2000, xuntu coles Tumbes Imperiales del Oeste de la dinastía ching. 
Allugaes nel distritu de Yixian, a 120 kilómetros al suroeste de Pequín, les tumbes imperiales del oeste rexistraron el fin de la dinastía ching y tamién el fin del feudalismu en China, señalaron los arqueólogos.
El campusantu, que la so construcción terminó en 1915, cuenta cola tumba del últimu emperador de la hestoria china. Los arqueólogos destacaron que l'antigua arquitectura china algamó la so rellumanza na dinastía ching, y l'estructura de madera, escultures de piedra y de madera, y l'avanzáu sistema de drenaxe de les tumbes imperiales del este de ching son bonos exemplos de les cotes más altes de la so arquitectura. 
El gobiernu ching invirtió cada añu una gran cantidá de plata na reforestación del campusantu, y anguaño el gobiernu chinu sigui gastando dineru nel caltenimientu de diches tumbes. Los más de doscientos mil pinos y cipreses nel campusantu convertir nel mayor monte de pinos antiguos nel norte de China.
Funcionarios de la Comisión del Patrimoniu Cultural de la Humanidá indicaron que los grupos de tumbes amuesen les idees tradicionales chines sobre l'arquitectura y l'adornamientu. La teoría geomántica xuntu col delicáu diseñu de les estructures nos campusantos ye la inflexón de los puntos de vista feudales sobre'l mundu y el poder, lo que s'heredó mientres miles d'años en China.
Los arqueólogos destacaron que les tumbes imperiales de la dinastía ching constitúin la obra maestra más creativa del xeniu humanu y la meyor prueba del estilu arquitectónicu y les formes culturales d'aquella dómina. La integración harmoniosa de los edificios construyíos pola xente y el mediu ambiente natural converten a les tumbes de ching nuna vista única nel mundu.
La riqueza del Imperiu Chinu yera conocida polos europeos dende la Edá Media. Bien acoyíos, estos nun tardaron en exasperar a los chinos pol so rapacidad y les sos violencies. D'equí que la China cerrárase casi dafechu dende'l sieglu XVI a los diaños estranxeros». Esta situación duró hasta 1840 y fueron necesaries dos guerres p'abrir más estensamente China al comerciu européu: la Primer Guerra del Opiu (1839-1842) y la posterior Segunda Guerra del Opiu (1858-1860).
La Compañía inglesa de la Indies llograra'l primer puestu nel comerciu en Cantón. El so principal artículu de vienta yera una droga estrayida de l'adormidera, el opiu, que los chinos fumaben y qu'envelena más rápidu que l'alcohol o'l tabacu. En 1839, Lin Hse Tsu prohibiera la vienta d'opiu y destruyíu un cargamentu de venti mil caxes depositáu nos almacenes ingleses. 
En represalia, estos bloquiaron Cantón y dempués entamaron una guerra conocida col nome de Primer Guerra del opiu. La flota inglesa tomó Cantón y Shanghái y remontó el Yangzi hasta Nankín. Pol Tratáu de Nankín, los chinos tuvieron que vencer a Gran Bretaña'l castru de Hong Kong, enfrente de Cantón y abrieron amás cinco puertos, ente ellos Shanghái, al comerciu británicu. Los Estaos Xuníos y Francia llograron pocu dempués les mesmes condiciones. Francia fíxose amás reconocer el protectoráu de les misiones católiques, que la so guarda en China remontar al sieglu XVI.
En 1856 amenáronse nueves dificultaes en Cantón ente'l Reinu Xuníu y China. Per otra parte, un misioneru fuera martirizado y, nun pudiendo llograr arreglu, el Gobiernu británicu y Napoleón III entender pa castigar de mancomún a China y llograr d'ella, amenaciando a Pequín, primero garantíes pa los sos nacionales, dempués l'establecimientu de relaciones diplomátiques regulares y, a lo último, nueves facilidaes pal comerciu. Un exércitu francu-británicu de ventitrés mil homes ocupó Pequín (1860) dempués d'haber tremáu al exércitu chinu. 
Mientres la marcha sobre Pequín, los chinos propunxeren negociaciones, mientres les cualos apoderáronse a traición de trenta y siete europeos, de los cualos mataron darréu a cuatro y fixeron perecer a otros dieciséis en bederres suplicios. Pa vengar esta traición, los aliaos entraron a sacu en Pequín y amburaron el Palaciu de Branu, les más preciosa de les residencies imperiales. Los chinos otorgaron toles concesiones esixíes pol Tratáu de Pequín (1860) y abriéronse al comerciu estranxeru siete nuevos puertos.
Por cuenta de esti nuevu escalabru, paecía que China quería modernizase. Militares europeos empezaron a llegar al país ya instruyeron a les tropes chines, hasta entós armaes d'arcos y de llances, coles mesmes que se creaba en Pequín un colexu européu. L'emperador autorizó inclusive la construcción d'un ferrocarril a Shanghái (1878). Pero la masa del pueblu y los mandarinos permanecíen contrarios a les novedaes y el Gobiernu amosábase débil y duldosu.
Los brillosos ésitos llograos pol Xapón tuvieron naturalmente una gran repercusión en China. Paecíen faer entender definitivamente a los chinos qu'había un gran provechu en nun despreciar les ciencies bárbares» y que conoceles y afaese a la so organización yera pa los pueblos la condición mínima de la independencia. 
So la dirección d'instructores xaponeses, China empezó a dotase d'un exércitu a la europea, regularmente reclutado, uniformemente forníu y que disponía aprosimao de doscientos cincuenta mil homes. Publicáronse periódicos onde s'eponderaben les virtúes guerreres que yeren tan despreciaes polos chinos. 
Multiplicóse'l númberu d'estudiantes unviaos a Europa y, sobremanera, al Xapón. Reformóse la organización de la enseñanza y creáronse colexos y universidaes. Per otra parte, los chinos empezaron a querer dar valor al so país, mercando a los estranxeros les mines concedíes a estos hasta entós y hasta ciertes llinies ferriales, y ensayando amás a crear fábriques.
La importancia y el grandor del tresformamientu del Xapón se evidenciaron sópito nun conflictu con China a cuenta de Corea. El reinu de Corea, casi tan grande como la metá de Francia, ta asitiáu cerca de la mariña xaponesa. Dende diba sieglos, chinos y xaponeses apostárense'l so dominiu y terminaren por exercer la soberanía conjuntamente. Cada nación caltenía una guarnición en Seúl, la capital coreana. Cuando los chinos decidieron en 1894 reforzar la so guarnición, el xaponeses desencadenaron una guerra ensin declaración previa (xunetu de 1894).
La Guerra de Corea llevar a cabu rápido. Con gran sorpresa per parte d'Europa, el xaponeses batieron a los chinos cola mayor facilidá. Dempués d'espulsalos de Corea, de destruyir los sos acorazaos na desaguada del Yalu (17 de setiembre de 1894) y de tomar por asaltu la plaza fuerte de Port Arthur (payares), los xaponeses algamaron el mar de Bohai. 
Ante la grave derrota, los chinos roblaron la paz y pol Tratáu de Shimonoseki, apurrieron a los xaponeses los dos places qu'apoderaben la entrada del golfu de Petchili, al norte de Port Arthur, cola península de Liaodong onde s'atopaba esti y, al sur, Wei-Hai-Wei. Vencíen amás, enfrente de la China meridional, la gran isla de Formosa (abril de 1895). 
Entós producióse una intervención d'Europa. Cola sida de defender «la integridá de China», Rusia —que naguaba Port Arthur— supo abasnar al pie de ella a Francia y Alemaña, y los trés potencies impunxeron una revisión del Tratáu de Shimonoseki: Xapón tuvo que contentase con Formosa y una indemnización de guerra.
Por cuenta de los escalabros chinos, munchos creyeron n'Europa que dalgún día sería posible partise China, como se fixera con África tres la Conferencia de Berlín. Siquier, les potencies podríen ocupar ellí ciertu númberu de puntos estratéxicos y establecer «zones d'influencia». Alemaña encabezó la iniciativa d'esta política d'esmembramientu. A consecuencia del asesinatu de dos misioneros alemanes (1897), l'emperador Guillermu II fixo ocupar, darréu y ensin intimación, el puertu de Kai-Tcheu, al sur de la península de Shandong, rexón reputada pola so riqueza y les sos mines de carbón. 
Pela so parte, los rusos solicitaron y llograron, pa la terminación del ferrocarril transiberianu, la facultá de construyir la vía en llinia recta hasta Vladivostok al traviés de la provincia china de Manchuria. Llograron amás la cesión n'arriendu mientres noventa años de Port Arthur, puertu n'agües siempres llibres de xelu naguáu dende diba años per Rusia; un entroncamiento tenía de xunir esti puertu al ferrocarril transiberianu (1898). Francia y Inglaterra fixéronse vencer igualmente n'arriendu Guangzhouwan y Wei-Hai-Wei (1898), respectivamente. 
Per otra parte, les potencies llograron l'apertura de doce puertos nuevos, el derechu d'establecer nellos manufactures y la facultá pa los vapores de circular por toles grandes víes navegables. Arrincaron del Gobiernu chinu pa les sos nacionales concesiones d'esplotación de mines y de construcción de ferrocarriles, casi 10.000 kilómetros: el tramu principal de Pequín a Hankou —1250 kilómetros— conceder a una sociedá francu-belga.
Yera la conquista de los bárbaros de China», y l'esbarrumbamientu del antiguu Imperiu», ante lo cual el patriotismu chinu y l'espíritu pasivu subleváronse. Sociedaes secretes, bien numberoses y bien actives en China, sobremanera la sociedá llamada de los Boxers, provocaron un movimientu nacional (la llamada "Rebelión de los Bóxers"), qu'españó en Pequín en mayu de 1900 y estendióse a toa China septentrional. Doscientos estranxeros fueron coraos; los ministros europeos en Pequín fueron sitiaos mientres dos meses nes sos llegaciones. 
Les grandes potencies d'entós, incluyíos el Xapón y los Estaos Xuníos, decidieron obrar de mancomún: unviaron cada unu un contingente y l'exércitu internacional asina constituyíu reprimió nuna curtia campaña alredor de Pequín el movimientu bóxer (setiembre-ochobre de 1900). Los chinos tuvieron que pagar una indemnización de dos mil quinientos millones y confirmar les concesiones d'obres públiques otorgaes enantes. A cambéu, les potencies arrenunciaben a toa idea d'esmembramientu del país y garantizaben la integridá de China.
Sun Yat-sen foi'l líder de la Revolución de 1911. A finales del sieglu XIX, surdieron dos facciones nel gobiernu chinu qu'abogaben por aprender d'Occidente. Una reformista, encabezada por Kang Youwei, y otra revolucionaria, dirixida por Sun Yat-sen. El fracasu del Movimientu Reformista de 1898 condució al fundimientu de la fracción reformista, que fixérase la ilusión de que'l gobiernu de la dinastía Qing podría llevar a cabu ciertes reformes, ente que s'amontaron rápido la fuerza y l'influencia de la fracción revolucionaria de la burguesía. 
En 1905, fundóse la Tongmenghui (Lliga Revolucionaria de China). Nesi momentu, Sun Yat-sen formuló un programa revolucionariu burgués, nel cual figuraben los postulaos de “establecimientu d'una república ya igualdá de la propiedá de la tierra”. Trátase d'un proyectu de república burguesa, inspiráu nel exemplu de la burguesía occidental. 
En dichu programa, Sun Yat-sen abogaba por derrocar pela vía revolucionaria la dominación de la dinastía Qing pa “establecer una república”. Esto correspondía, naquella dómina, a les aspiraciones y les demandes de les amplies mases populares de too el país.
Depués de fundada la Tongmenghui en Tokio, los sos miembros nun tardaron en retornar sucesivamente a China y dir a diverses partes del país a entamar grupos revolucionarios y, n'unión con otros patriotes, a preparar llevantamientos. La situación revolucionaria travesaba por un creciente puxanza en tol país.
Sun Yat-sen atribuyó gran importancia al trabayu militar y al trabayu dientro del exércitu enemigu. Esto foi de gran importancia pa la Revolución de 1911. En 1908, Sun Yat-sen unvió a Huang Xing a Hekou, provincia de Yunnan, pa desamarrar un llevantamientu, que fracasó. Aína dempués, Yang Qui-fan, miembru de la Tongmenghui, entamó xuntu con otros un llevantamientu en Yongchang, que tampoco tuvo ésitu. L'Academia Militar de Yunnan foi establecida en 1909 por Shen Bingkun, entós gobernador interín de les provincies de Yunnan y Guizhou, col fin de preparar personal militar pal gobiernu de la dinastía ching. 
Nel iviernu d'esi añu, cuando Li Jingxi, el nuevu gobernador xeneral, llegó a Kunming pa tomar posesión del so cargu, incorporó a l'Academia Militar la escuela militar ambulante amiesta a la 19.ª División del Nuevu Exércitu. Naquellos momentos, el rector d'esa academia yera Li Genyuan y ente'l instructores cuntábense Fang Shengtao, Zho Kangshi, Li Liejun, Lou Peijin, Tang Jiyao, Liu Zuwu y Gu Pinzhen. Yeren na so mayoría miembros de la Tongmenghui.
Na academia estudiaben más de quinientos cadetes, munchos d'ellos nuevos descontentos de la situación entós esistente. Asina foi como l'Academia Militar de Yunnan convertir nuna importante plaza fuerte de les fuerces revolucionaries nesa provincia. Encamentáu ante Li Jingxi por Li Genyuan y Luo Peijin, Cai Y foi nomáu xefe de la 37.ª brigada de la 19.ª División del Nuevu Exércitu de Yunnan. 
Magar nun yera miembru de la Tongmenghui y nunca tuvo abiertamente en contactu cola Academia Militar, yera home d'espíritu patrióticu y democráticu y caltenía llazos secretos cola Tongmenghui. Entós daquella, mientres el gobiernu de la dinastía Qing reprimía de manera desaxeradamente sañuda a les fuerces revolucionaries, Cai Y brindó eficaz amparu a les actividaes revolucionaries que se desenvolvíen na academia.
En 1911, graduáronse enantes del plazu previstu los cien cadetes de la primer promoción de l'academia. Dieciocho d'ellos fueron asitiaos como oficiales de les tropes al mandu de Cai Y y punxéronse a faer propaganda revolucionaria ente los soldaos. Los soldaos del Nuevu Exércitu, toos ellos reclutes procedentes del campu, yá taben por demás descontentos cola tiranía y la corrupción del gobiernu de la dinastía Qing, cola brutal esplotación de la clase terrateniente, colos castigos corporales y colos insultos que sufríen nel vieyu exércitu y cola práctica d'el oficiales d'embolsase parte de la so paga.
El 10 d'ochobre de 1911, españó'l Llevantamientu de Wuchang, que dio un gran estímulu al pueblu en Yunnan. Los revolucionarios intensificaron tamién ellí les sos actividaes ente los soldaos. Los gobernantes de la dinastía Qing taben presa de llerza. Li Jingxi, gobernador xeneral de Yunnan y de Guizhou, mandó construyir fortificaciones dientro y fora de la see del so gobiernu y dio orde d'arrestar a los revolucionarios. 
Luo Peijin, xefe del 74.° biao, foi destituyíu. Li Jingxi axuntó un batallón de guardias, un batallón loxísticu y dos compañíes d'ametralladores pa defender la see del so gobiernu. Sicasí, inclusive ente felicidaes fuerces de custodia esistíen fuerces revolucionaries ocultes.
El 30 d'ochobre (el 9 del novenu mes del calendariu llunar), los revolucionarios sublevar en Kunming. Na nueche d'aquel día, el 73er. biao del Nuevu Exércitu, sol mandu de Li Genyuan, empecipió l'acción a partir del campu d'exercicios allugáu al norte de la ciudá, y Cai Y desamarró'l so alzamientu a la cabeza del 74° biao a partir de Wujiaba, cerca del campu d'exercicios al sur de la ciudá. Al llevantamientu sumáronse tamién los cadetes de l'Academia Militar y de la Escuela Militar Primaria según los guardias de Li Jingxi.
Según lo convenío, este tenía d'empecipiase a los once de la nueche, pero yeren malapenes los nueve cuandos s'oyeron disparos nel campu d'exercicios del norte. Entós que s'hubieron xeneralizáu'l caos y el desconciertu, el xeneral Cai Y fixo actu de presencia nel campu d'exercicios del sur, lo cual dexó restablecer rápido l'orde ente les tropes. 
Mentanto, Li Jingxi oyó tamién los disparos y, sintiéndose como ente suaños, telefonió a Cai Y pa pidi-y ayuda. Este colgó y aína presentóse ante les tropes que s'atopaben a la espera de la orde d'entrar n'acción. Asina, proclamó l'empiezu del llevantamientu de Yunnan.
Sol mandu de Cai Y, les maxestoses tropes de la insurrección punxéronse darréu en marcha pa tomar los accesos a la ciudá. Cuando atacaron la ciudá de Kunming, el biao de caballería, esplegáu ende por Li Jingxi pa defender la ciudá, nun opunxo resistencia dalguna. Al contrariu, la mayor parte incorporar a les files rebalbes. Los cadetes de l'Academia Militar que vivíen dientro de la ciudá abrieron les puertes de la mesma.
A les 12 de la nueche, toles tropes entraren en Kunming y, escontra la madrugada, yá teníen so'l so control tolos sos accesos. Li Jingxi fuxó presa de la llerza. El 31 d'ochobre, tomóse sucesivamente por asaltu otres dos places fuertes del enemigu, la llomba Wuhua y l'arsenal. Poco dempués, subleváronse tamién les tropes del Nuevu Exércitu que se topaben en Dali, Lin’an y otros llugares. 
Los batallones de patrullaje del enemigu que s'atopaben fora de Kunming fueron liquidaos sucesivamente, y la provincia de Yunnan quedó totalmente en manos de los insurxentes. El 1° de payares, fundóse'l gobiernu militar de Yunnan.
Delhi
Delhi (hindi: दिल्ली, urdú: دیلی) forma'l 'Territoriu Capital Nacional' de la República de la India. Contien la nueva ciudá de Nueva Delhi, que dexó de ser una área urbana estremable pero contién la mayoría de les instituciones alministratives del gobiernu nacional y ye considerada formalmente la capital.
L'estáu de Delhi toma 1.483 km² y según el censu del 1° de marzu de 2001 tenía 13.850.507 habitantes (9.420.644 según l'anterior, de 1991). La proyección media de la so población pa xineru de 2009 (acordies con esos mesmos datos) yá lo allugaba en redol a los 18.740.000. La ciudá pasó de los 7.206.704 del recuentu oficial de 1991 a los 9.817.439 del 2001. Pa empiezos de 2009, siguiendo la mesma serie censal, se la estima nunos 12.500.000. La aglomeración urbana, pela so parte, tenía 8.419.084 habitantes en 1991 y 12.791.458 en 2001. La estimación pa principios 2009 ye de 17,75 millones. Esto allugar namái per debaxo de Bombay ente les grandes urbes indies, y fai d'ella la 7ª ciudá más poblada del mundu. Los idiomes principales son el hindi, el urdú, el punjabi y el inglés.
La etimoloxía ya idiomes del términu "Delhi" son inciertes y cunten con delles teoríes. La más estendida ye que'l términu ye un epónimu de "Dhillu" o "Dilu", un rei del Imperiu mauria, que construyó la ciudá nel añu 50 e.C., dándo-y el so propiu nome. La palabra hindi/prácrito "dhili" ("sueltu") foi utilizada por Tomar pa referise a la ciudá porque'l pilastra de fierro construyíu por Raxa Dhava tuvo un cimientu débil y tuvo que ser reemplazáu. Les monedes en circulación na rexón so los Tomares denominóse "dehliwal". Otru historiadores creen que'l términu derivar de "Dilli", un deterioru de "dehleez" () o "dehali" () —dambos términos signifiquen 'estragal' o 'portón'— y símbolu de la ciudá como salida a la enllanada Gangética. Otra teoría suxure que'l nome orixinal de la ciudá yera Dhillika.
La importancia histórica de Delhi provién de la so situación estratéxica nel norte de la India. Asitiada ente les llombes Aravalli y el ríu Yamuna, la so posición facilitó que controlara les rutes comerciales que circulaben dende'l noroeste hasta les enllanaes del Ganges. 
La primer referencia a la ciudá apaez nel Mahábharata. Esti testu asitia na localización de l'actual Delhi la mítica ciudá de Indraprastha, capital de los Pándaves. Según el Mahabharata, Delhi sería una de les ciudaes más antigües del mundu, yá que la so hestoria remontar a más de 3000 años.
Los afayos arqueolóxicos más antiguos atopaos na zona son del periodu del Imperiu mauria, alredor del añu 300 e.C.; de magar, la zona tuvo siempres poblada dende entós. Un total d'ocho ciudaes importantes na hestoria ocuparon la zona de l'actual Delhi. Los cuatro ciudaes principales tuvieron asitiaes na zona sur de l'actual ciudá. 
Entá pueden atopase restos d'eses ciudaes na zona. D'últimes, les ciudaes qu'ellí s'alzaben yeren, sucesivamente:
En 703, la dinastía de Tomar fundó la ciudá de Lal-Kot, cerca del actual Qutab Minar. La ciudá fuera conquistada polos reis de la dinastía Chauhan en 1180, y renombrada Qila Rai Pithora. En 1192, el rei de los Chauhan, Prithviraj III, foi ganáu pol exércitu afganu de Muhammad Ghori. A partir de 1206, Delhi convertir na capital del sultanatu de Delhi.
El primera sultán de Delhi Qutb-ud-din Aybak empecipió la construcción del Qutab Minar pa celebrar les sos victories, pero morrió enantes de velo completáu. En 1526, l'emperador Babur fundó la dinastía de los mogoles, que gobernó la India dende Delhi hasta Agra o Lahore.
A mediaos del sieglu XVI producióse una interrupción nel reináu de los mogoles, al ganar Sher Shah Suri a Humayun, que se vio obligáu a fuxir a Afganistán y Persia. Sher Shah Suri construyó la sesta ciudá y l'antiguu fuerte, conocíu col nome de "Purana Qila". Tres la muerte de Sher Shah Suri, Humayun retomó'l poder. El tercer emperador mogol Akbar treslladó la capital del imperiu a Agra, lo que derivó nuna progresiva decadencia de la ciudá de Delhi.
A mediaos del sieglu XVII, l'emperador Shah Jahan construyó la ciudá de Shahjahanabad, séptima de les ciudaes, que correspuende a lo que na actualidá conocemos como “Delhi antigua”. La ciudá contenía un importante númberu de monumentos como'l Fuerte Coloráu (Lal Qila) y la mezquita conocida como Jama Masjid. La vieya ciudá sirvió de capital del postreru imperiu mogol, dende 1638 d'equí p'arriba, cuando Aurangzeb coronar a sí mesmu emperador nel xardín de Shalimar de Delhi en 1658. 
Delhi quedó so control británicu tres la primer guerra de la independencia india; l'últimu emperador mogol, Bahadur Shah II, se exilió a Yangôn y los territorios mogoles fueron anexionados como provincia a la India británica. Nuevamente Delhi dexó de ser la capital, una y bones los británicos dieron esa condición a Calcuta. Delles zones de la vieya ciudá fueron derruidas pa crear Nueva Delhi, un barriu monumental diseñáu pol arquiteutu Edwin Lutyens p'allugar los edificios del gobiernu.
Delhi tien un clima subtropical semi grebu, con grandes variaciones de temperatura ente'l branu y l'iviernu. El branu llargu y bien duru estender dende principios d'abril hasta ochobre. Mientres esti periodu produz la estación de les agües. Les temperatures estremes rexistraes na ciudá pueden llegar a los –2º C pel hibiernu y hasta los 47º C pel branu. Nesta estación les máximes casi siempres superen los 40º C. 
La cantidá d'agua añal ye d'unos 67 cm. Les precipitaciones producir nos meses de xunetu y agostu mientres el monzón. Tradicionalmente, suponse que'l monzón llega a Delhi cada añu'l día 29 de xunu.
Xunu y xunetu son los meses más lluviosos, ochobre y payares los menos lluviosos.
En paralelu col notable despegue de la economía india, con un productu domésticu de 830.850 millones de rupies indies, nel añu fiscal 2004-2005 (unos 14.500 millones d'euros), Delhi ocupa un puestu preponderante nel comerciu surasiático. La renta media de los sos habitantes ye de 53.976 rupies, una vegada y media más alta que la nacional. Según datos de 2001, el sector terciariu apurre'l 70,95% del productu domésticu, el secundariu'l 25,20% y el primariu'l 3,85%. El 32,82% de la población activa de Delhi son asalariaos, lo que supondría un aumentu del 52,52% ente 1991 y 2001. La tasa de desempléu en Delhi baxó del 12,27% en 2000 al 4,63% en 2003. El númberu d'emplegaos de los sectores públicu y semipúblicu yera de 620.000 en 2001.
El sector de servicios pasa por una crecedera esponencial, debíu al gran númberu de falantes d'inglés cualificaos, lo qu'atrai a bastantes multinacionales de tecnoloxíes de la información, telecomunicaciones, hoteles, bancos, turismu, etcétera.
La industria de Delhi tamién crez: numberoses empreses que manufacturan bienes de consumu establecieron unidaes de producción o inclusive la so casa matriz en Delhi. El volume de mercáu de consumu de Delhi, xuníu a la facilidá con que ye posible atopar personal cualificáu, atrai cada vegada más inversores estranxeros. En 2001, el sector de la industria emplegaba a 1,44 millón de persones, partíes en 129.000 fábriques. Construcción, enerxía, telecomunicaciones, salú, servicios y bienes inmuebles son los sectores más dinámicos de la economía de Delhi. El comerciu al per menor ye unu de los sectores que crecen más rápido na India.
tien serviciu d'autobuses, tanto municipales como privaos. Cuenta con unu de los meyores sistemes d'autobuses de too el país. El tráficu en vehículos privaos ye bastante conflictivu, yá que Delhi ye la ciudá con mayor númberu de vehículos per habitante de tola India.
internacionales la ciudá dispon del Aeropuertu Internacional Indira Gandhi, asitiáu na zona suroeste de la ciudá. Pa vuelos nacionales cuenta col aeropuertu nacional de Delhi.
Realidá
La realidá (del llatín "realitas" y ésti de "res", «cosa»), ye'l términu llingüísticu qu'espresa'l conceutu astractu de lo real.
Les terminaciones col sufixu "-idad" denotan una cualidá o propiedá que se realiza, faise real, nun individuu concretu.
Asina pos la palabra n'español 'realidá' engloba dos aspeutos significativos, cada unu de los cualos plantega diversos problemes que s'esponen de siguío:
Tou lo qu'hai como Universu pue ser consideráu:
como una idea regulativa de la Razón na Edá Moderna, o **
como Principiu Total y Únicu de lo Real y Racional nel Idealismu monista o **
como mera función llingüística espresiva que'l so conteníu escapar a un conceutu delimitado, tal como se suel entender na actualidá.
Na filosofía clásico y tradicional la realidá foi considerada n'estrecha relación colos conceutos de esencia y esistencia.
D'esta forma'l Ens Realissimum concibióse d'una manera trascendente, fora del mundu de la esperiencia, como'l ser "que la so esencia implica la so propia esistencia". De tala forma que sería'l Únicu Ser puramente dichu real, Necesariu ya infinitamente perfectu del que, como orixe y principiu surde tou lo demás.
Tal ye'l fundamentu del llamáu argumentu ontolóxicu. Se postula un Ser Necesariu que, vistu dende'l puntu de vista relixosu, sirve de fundamentu racional pal conceutu de Divos.
Consecuencia de too lo anterior ye la considerancia de too lo demás, los entes, como contingentes, porque'l so enconto alcuéntrase fora de sigo.
Al tomar como puntu de partida de la reflexón filosófica la conciencia»la conocencia como tal queda condicionáu al conteníu de la esperiencia, ye dicir el mundu, entendíu ésti como esperiencia posible.
Lo trascendente solamente ye accesible como razonamientu deriváu a partir de la escurre innata de Dios, cola que los racionalistes recuperen la dimensión de realidá trascendente al mundu de la esperiencia; pos, otra manera, quedaríen condergaos al solipsismo.
Los empiristas caltienen un escepticismu filosóficu avera de la conocencia que tescienda la esperiencia. Nun ye posible dichu conocencia sinón como llinguaxe que facilita la comunicación por aciu idees qu'arrexunten esperiencies asemeyaes conforme a determinaes lleis d'asociación.
Pa Kant el conteníu de realidá ye deriváu de la conxunción d'unos conceutos puros (categoríes del entendimientu) xuntu con unos esquemes y principios del pensar empíricu. D'esta miente la realidá ye:
En definitiva pa Kant y ye pensamientu dominante a partir de la Edá Moderna:
Lo qu'ufierta una doble forma de fundamentu:
Pero estes distinciones nun son abondes como pa poder establecer les especies de realidaes que pueden ser consideraes como tales: Realidá suxetiva, Realidá oxetiva, Realidá experimentable, Realidá ideal, etc.
Na filosofía contemporanea la tema de la realidá ye consideráu dende diversos puntos de vista.
Estrémense dellos conceutos de lo real que son sometíos a crítica:
Nicolai Hartmann propón una ontoloxía descriptiva qu'estableza clares distinciones ente los distintos conceutos de lo real: Realildad lóxica, realidá cognoscitiva, realidá esencial etc. evitando aplicar a una forma de realidá les categoríes que correspuenden puramente a otra.
Los neopositivistas negaron de raigañu'l conteníu significativo de cualquier espresión sobre lo real y la realidá. Tal pretensión ye, según ellos un pseudoproblema.
Enunciar si la materia o'l yo o cualquier cosa tienen o nun tienen realidá ye hipostasiar cualesquier entidá.
Solo ye real aquello que esiste y pallo necesariamente tien que ser cuantificable; ye dicir ser individuu, bien independiente o como elementu d'un sistema.
Lacan estrema realidá de Lo Real.
La primera ye'l conxuntu de les coses talo como son percibíes pol ser humanu; la realidá ye, pos, fenomenológica y resulta ser el soporte de les fantasíes (la palabra "fantasía" si ye una imaxinación recurrente por cuenta de una neurosis suel ser llamada "pantasma" o, en francés: "phanthome" (ensin nenguna connotación preternatural o "paranormal").
Lo Real, pela so parte, ye'l conxuntu de les coses independientemente de que seyan percibíes pol ser humanu.
Pa tan importante diferenciación Lacan parte d'una nueva interpretación del psicoanálisis: Lo que se denomina usualmente 'realidá' ta 'tiñíu' y llindáu pelos medios llingüísticos culturales. El fundamentu atopar na distinción ente significante y significáu. Culturalmente establezse'l predominiu del significante como comprensión estructural del propiu suxetu que se biforca d'esta forma ente'l inconsciente y el fala consciente pola cual trata vanamente de constituyise como un yo: "Nun fui esto sinón pa aportar a lo que puedo ser", permanente asunción qu'el suxetu fai de "los sos" espeyismos.
Pa Zubiri la realidá manifiéstasenos y ye conocida en aprehensión de realidá. Pero nun ye lo mesmo conocer «por aprehensión» que conocer «en aprehensión» pa nun cayer nel idealismu.
Ser real en aprehensión nun ye lo mesmo que ser real por aprehensión. Y lo qu'estrema a los dos maneres ye que nel primeru, «pola aprehensión», la aprehensión ye una causa determinante de lo aprehendido; sicasí nel segundu, «na aprehensión», la aprehensión ye la so mera actualización.
Lo aprehendido en realidá tien unes notes constitutives como «dimensiones estructurales de lo real simpliciter», en cuantes que realidá qu'amuesa la riqueza y solidez de la cosa nun campu de realidá»; tales notes en aprehensión sensible "campal" como ámbitu de realidá, faen posible'l procesu d'una intelixencia sentiente» escontra una conocencia «inteligido por un logos» como «ser en realidá». El conceutu por tantu nun ye «"conceutu de realidá", sinón realidá en conceutu». Esta actualización de lo real» amuesa en sí les posibilidaes d'actualización de lo real como verdá, entendida ésta como «respectiva».
Güei la realidá ye tomada como'l sistema complexu nel que se actualicen y interaccionan tolos sistemes que-y constitúin.
Les percepciones y interpretaciones de la realidá sobre les que construyimos nueses evidencies nun nos dexen afirmar qu'una seya la verdáyera y les demás «falses», como suel considerar la conciencia non crítica o les explicación feroces.
Nun ye posible una afirmación fundamental del tipu del realismu metafísicu como si fuera un puntu de vista dende la divinidá que nos dexara "ver dende fora la realidá". Y cualesquier otra pretensión nesti sentíu, tipu positivista-relativista o realista-materialista ta condergada al fracasu.
Güei considérase un "realismu internu" como un continuu "analíticu-sintéticu", "inducción-paradigma científicu", como un sistema complexu, que fala del sistema real como mundu pero siempres dientro del marcu de ciertos conceutos, conxuntos de creencies, compromisos, etc.
Trátase d'analizar estes posiciones, evitando posiciones estremes y abondando en puntos de vista llibres de prexuicios, lo que conduz a postures empiristas non radicales nin ortodoxes, pero sofitaes n'estructures conceptuales siempres en continua revisión.
A un nivel más prácticu El Psicólogu Estaunidense John Maxtell, introduz una nueva perspectiva. Según el so puntu de vista'l conceutu de realidá entendida como esistencia, nun tien sentíu ensin un puntu de referencia, esto ye: soporte (universu) referenciáu a una mente que lo conceptúa, siempres suxetiva. Ye la nuesa mente la que proxecta sobre les coses los conceutos que tenemos d'elles, dando sentíu al universu, creando a cada poco la esistencia o realidá na que vivimos.
Kinxasa
Kinxasa, conocida hasta 1966 como Léopoldville y , ye la capital y la mayor ciudá de la República Democrática d'El Congu. Trátase del centru alministrativu, económicu y cultural del país. Según l'artículu 2 de la Constitución de la República Democrática d'El Congu de 2006 tien de la mesma el estatus alministrativu de ciudá y provincia.
Atopada na vera esquierda del ríu Congu, primero que'l ríu llegue a les tabayones Livingstone, y asitiada enfrente de Brazzaville, la capital d'El Congu, de la que namái la dixebra'l ríu. Estimaciones pa 2009 cifraben en 9.518.988 el númberu d'habitantes de la ciudá. Al pie de la capital de la República d'El Congu, que cunta con una población na so área metropolitana de 1,5 millones d'habitantes, forma'l Área metropolitana de Kinshasa-Brazzaville, que con una población calculada para 2009 de más de diez millones d'habitantes, la tercera conurbación más grande d'África. Ye la ciudá más poblada d'África tres Lagos y El Cairu.
Estiéndese sobre más de 30 km d'este a oeste y sobre más de 15 km de norte a sur. Una parte importante de la superficie de la rexón de Kinshasa ye rural, cubierta por una sabana arbolada con dellos parrotales. La comuña rural de Maluku, na parte oriental de la provincia, ocupa'l 79% del territoriu. Ello ye que ésta ye una ciudá de fuertes contrastes, con elegantes sectores residenciales, comerciales y universidaes como tamién barrios de chabolos, y polo tanto de vastes zones «rurales» envolubrando la ciudá, hasta'l puntu de formar esplotaciones agrícoles y botániques na mesma ciudá.
Los trazos d'ocupación humana nel África central remontar al I mileniu e.C. Los sieglos previos a la colonización europea ven la instalación de los pueblos bantúes na rexón del mediu y so Congu, primeramente ocupáu puramente por pigmeos. Distintes tribus y pueblos componíen la nueva población. Al altor del estanque Malebo los tio poblaben la ribera derecha (norte) del ríu, ente que pueblos asimilaos a los tíu, humbu y mfinu poblaben la esquierda (sur). La rexón foi víctima de la trata d'esclavos y protagonista del comerciu de marfil; dambes actividaes arriquecieron al pueblu tio, entós alzáu nel reinu.
Sir Henry Morton Stanley foi'l primer européu en visitar l'enclave nel qu'anguaño s'asitia la ciudá al llegar a Ntamo el 12 de marzu de 1878, metanes la so travesía pol continente africanu, cuando entamaba percorrelo dende la mariña atlántica nel oeste hasta l'Océanu Índicu nel este. En 1881, robló'l Tratáu de l'amistá» con un xefe tio, Ngalyema, llogrando asina'l derechu de construyir un campamentu en Stanley Pool. Al cabu de cuatro meses de termináu'l camín qu'arrodiaba les tabayones Livingstone y enllazaba col campamentu de Manyanga, terminárase'l nuevu campamentu. Esti atopar na actual comuña de Kintambo, sobre los cantos de la badea de Ngaliema, ente les aldegues de Ntamo y Kinsasa. Foi llamáu Leopoldville n'honor del rei Leopoldu II de Bélxica, financiador de la espedición de Stanley. Leopolville yera'l mayor campamentu que se construyera hasta aquel momentu y cuntaba cola ventaya de tar asitiáu nel estrechu onde'l ríu Congu empieza a ser navegable hasta 1.500 km ríu arriba. El sitiu, espaciosu y bono de defender yá taba poblada por 66 aldees enantes de la llegada de Stanley con una población total envalorada en 30.000 habitantes. Stanley fundó asina mesmu otra estación, cerca de l'aldega de Kinshasa ("nshasa" significa «mercáu»), con un alcuerdu col xefe Ntsuvila. Esti pueblu dio-y el so nome a la ciudá actual, desenvolviéndose col aumentu de l'aldega Mpumba, onde güei s'alcuentra'l distritu de negocios. Cuando Stanley tornó al Congu en 1882 el campamentu atopar nunes condiciones llamentables y tuvo que reconstruyilo mientres dellos meses.
El puestu espolletó al ser el primer puertu fluvial navegable del ríu Congu agües enriba de les tabayones Livingstone, una serie de rabiones que s'estienden por más de 300 kilómetros ríu abajo de Kinshasa. Nun principiu, toles mercancíes que dende l'interior yeren llevaes al mar y viceversa teníen de ser porteadas por persones ente Leopoldville y la ciudá de Matadi, un puertu fluvial asitiáu ríu abajo de los rabiones, a unos 150 kilómetros de la mariña. El inversores y comerciantes europeos crearon una agrupación internacional pa construyir un ferrocarril qu'arrodiara los tabayones Livingstone y que xuniera Matadi con Livingstone. La llinia empezar a construyir en 1890 y en 1898 foi terminada. La so importancia económica amontóse y el ferrocarril dio l'impulsu definitivu a la crecedera de la ciudá, sicasí en 1910 cuntaba con apenes 10.000 habitantes.
En 1929, la ciudá foi nomada capital del Congu Belga, asocediendo a la ciudá qu'hasta esi momentu yera la capital, Boma, asitiada nel estuariu del ríu Congu. Esti cambéu diose dempués de la puesta n'aplicación del Real Decretu del 1 de xunetu de 1923 emitíu en Bruxeles. Nesta dómina, Leopoldville taba confinada a les comuñes de Kintambo y del Gombe actual, desenvueltes en redol de la Badea de Ngaliema, depués xuniéronse los conceyos de Kinshasa, Braumbu y Lingwala. Nos años 1930 construyéronse la mayoría de les viviendes pa los emplegaos de la Chanic, la Filstisaf y la Utex Africa.
Leopoldville nun se convirtió en ciudá dende'l puntu de vista xurídicu hasta'l 25 de xunu de 1941 (con 5.000 hectárees y 53.000 habitantes). Dende 1923 yera un meru « distritu urbanu ». Na mesma ocasión convertir na capital de la colonia, cabecera de la provincia del Congu-Kasai y del distritu de Mediu-Congu. Taba estremada en dos zones: La zona urbana, partida de la mesma en Léo (abreviatura de Léopold, remembrando a los distintos reis de los belgues) II, Léo-Ouest, Kalina, Léo-I o Léo Est y Ndolo, y la zona indíxena al sur.
La crecedera de la ciudá empezó en 1945, tres el final del trabayu forzáu, que dexó qu'aumentara la población negra. La ciudá convirtióse asina nel destín de numberosos habitantes de los sectores rurales en busca d'un empléu, quien s'asitiaron nes cases de la zona indíxena. La ciudá empezó a poblase sobremanera de miembros de la etnia Bakongo.
Na década de 1950 les ciudaes planiaes de Lemba, Matete y una parte de Ndjili fueron diseñaes p'acoyer a los emplegaos de la zona industrial de Limete.
En 1954, la ciudá abrió la Lovanium University, institución especial pa los nativos y que taba fiscalizada pa evitar qu'a los sos alumnos llegárenlos influencia estranxeres. En 1955, el rei Balduín I de Bélxica visitó Leopoldville y afirmó «Va Llegar el momentu en que se-y garantice a toos, blancos o negros, la parte que-y correspuende nel gobiernu del país, según les cualidaes y capacidaes que tenga».
La ciudá cuntaba con 11 comuñes y 6 zones amiestes en 1957: Les comuñes de Kalamu, Dendale (actual Kasa-Vubu), San Juan (actual Lingwala), Ngiri-Ngiri, Kintambo, Limete, Bandalungwa, Léopoldville (actual Gombe), Barumbum, Kinshasa y Ngaliema, pela so parte les zones amiestes yeren Lemba, Binza, Makala, Kimwenza, Kimbanseke y Kingasaani, a les que se-yos sumaron Ndjili y Matete.
Colos disturbios de xineru de 1959 la independencia política empezó a tomar solidez. Les elecciones municipales, parlamentaries y presidenciales dieron llugar a tensiones étniques qu'implicaron la intervención de la fuerza público. Los bakongos vencieron sicasí nes elecciones municipal y presidencial. La guerra civil que lu siguió a la independencia en 1960 reforzó la inmigración de los balubas. Con tomar de poder del mariscal Mobutu, en 1965 el lingala convertir na llingua rexonal, enseñada al par del francés.
Cabo notar que ye nesta ciudá onde se produció la primer infección documentada del VIH, lo qu'asocedió en 1959. La enfermedá foi afayada n'el sangre caltenida d'un residente local.
En 1965 Mobutu Sese Seko tomó control del país tres la Crisis d'El Congu y el so segundu Golpe d'Estáu y empecipió una política de "Africanización" que promovía el cambéu de nomes de persones y llugares del país. Asina, en 1966 la ciudá camudo'l so nome pol de Kinshasa, tomando'l nome la población de Kinchassa, una población asitiada a unos dos hores al este de Leopoldville y onde la Compañía Comercial Belga creara'l so principal puestu comercial.
La ciudá creció rápido sol gobiernu de Mobutu, atrayendo xente de too el país que llegaba en busca de fortuna o tratando d'escapar de conflictos étnicos d'otres zones. Esto traxo un inevitable cambéu na composición étnica de la ciudá. Anque Kinshasa asitiar nun territoriu que tradicionalmente pertenez a los bateke y a los bahumbu, la "lingua franca" en Kinshasa anguaño ye'l lingala.
En 1991, y de nuevu en 1993, Kinshasa foi víctima de saqueos, que les sos consecuencies entá yeren visibles tantu material como humanitariamente a finales de los años 2000. Estos saqueos fueron siguíos por una crisis económica provocada por un sistema políticu y económicu ineficaz y corruptu en tol país.
Kinshasa sufrió gravemente polos escesos, la corrupción, el nepotismu del gobiernu de Mobutu y pola Primer guerra d'El Congu, que favoreció la so cayida. Sicasí, Kinshasa sigue siendo unu de los principales centros culturales ya intelectuales d'África Central, con una creciente comunidá de músicos y artistes. Tamién ye'l principal centru industrial del país, onde se procesen munchos de les materies primes que lleguen del interior.
La ciudad-provincia cubre un área de 9.965 km². Componer un gran altiplano (pandu Kwango), una cadena de montes (montes Ngaliema, Amba, Ngafula), un terreno llano, y las güelgues en el canto de Pool Malebo (desde antiguo se le conoció como "Stanley Pool"). El llano es el más poblado y se extiende en forma de media luna desde la badea, en el este, hasta el pandu Kwango Ngaliema, al oeste de Pool Malebo. La ciudad se desenvuelve ente el pueblo de Gombe, el Pool Malebo y la badea de Ngaliema en antes de las tabayones Livingstone y las llombes del sur a sitios cerca del río (al oeste del Monte Ngaliema), quince kilómetros al sur de Pool Malebo.
Kinshasa es una ciudad de contrastes, con lujosas áreas residenciales y comerciales, tres universidades, y barrios de chabolas. 
Está situada a la rivera del ríu Congu, directamente opuesta de la ciudad de Brazzaville, capital d'El Congu. Como sucede con Buenos Aires y Montevideo que es el único lugar en el mundo donde dos capitales nacionales están frente a frente separadas por un río, aunque en este caso están mucho más cercanas y a la vista la una de la otra.
En 1945 la capital del Congu Belga, Leopoldville, tenía unos 100.000 habitantes. Tras la independencia del país, en 1960, esa cifra se elevó a 400.000 persones, siendo la principal ciudad del África central. Quince años más tarde, después de que la ciudad fuera rebautizada como Kinsasa en 1966, la población alcanzaba una cifra que rondaba los dos millones de habitantes. La ciudad creció de forma considerable, pasando de medio millón de habitantes a finales de los años 1960 a 4.787.000 en 1998. Las últimas estimaciones de 2005 dan una cifra que ronda los 7.500.000 de habitantes.
Según las estimaciones, podría superar los 10 millones de habitantes en 2015, sitiándose ente les 30 mayores ciudades del mundo. Según el Banco Mundial, el volumen de los empleos creados de forma ilegal es inigualable con respecto al resto de las zonas urbanas de África, con un 95% (contra el 45 y 50% de ciudades como Freetown o Uagadugú).
Según un estudio que la Red de educadores de niños y jóvenes de la calle ("Réseaux des éducateurs des enfants et jeunes de la rue", REEJER) elaboró en el 2006, 13.877 niños viven y trabajan en las calles de Kinsasa, principalmente e las comunas de Masina, Kimbanseke y Limete
Según el artículo 2 de la Constitución de la República Democrática del Congu de 2006, Kinsasa tiene el estatus administrativo de ciudad ("ville" en francés) y de provincia ("province").
La ciudad-provincia de Kinsasa está dividida en 4 distritos y 24 comunas o concejos. El centro comercial y administrativo de la capital congoleña es La Gombe. La comuna de Kinsasa presta su nombre a toda la ciudad, pero no es el centro comercial ni administrativo de la metrópolis.
Boulevard 30 de Junio en Gombe. 
Las mayores áreas de la ciudad incluyen la Ciudad de l'OUA, sede de Gobierno de la República Democrática del Congu, la Zona de Matonge, conocida internacionalmente por su actividad nocturna, y el área residencial de La Gombe. 
Ente las edificaciones más notables de la ciudad están el Edificio de SOZACOM y los rascacielos del Hotel Memling, el Mercado central, el Museo de Kinsasa y la Academia de Bellas Artes de Kinsasa. El bulevar 30 de xunu conecta las distintas áreas de la ciudá.
En el centro de la ciudad, la comuna de La Gombe cuenta con muchos edificios de más de 50 m de altura. Ente ellos destacan el Edificio Gécamines, el Edificio Sozacom, el Hotel Memling, el Inmueble CICC o el Edificio de la Radio-Televisión nacional congoleña (RTNC), asitiáu pela so parte en Cabinda. Cerca de la estación central de trenes de Kinsasa, en el extremo del bulevar 30 de xunu, tópase de la mesma la impresionante sede del Ministerio de Transporte, construida por trabajadores chinos.
El Palacio de la Nación de Kinsasa es la residencia del presidente de la República Democrática del Congu desde el 2001. Fue construído siguiendo el modelo del Castiello de Laeken, en Bélgica por el gobierno colonial belga, fue el lugar del Gobernador general del Congu Belga durante el período colonial. El 30 de junio de 1960 (fecha que dio su nombre a la arteria más importante de la ciudad) fue proclamada la independencia congolesa delante del rey Balduino.
El Palacio del Pueblo es la sede de la Asamblea nacional y del Senado, se encuentra también en la ciudad.
El edificio es una obra construída cooperativamente ente 1975 y 1979 por China y el Congu-Kinsasa. La construcción fue comandada por Mobutu Sese Seko, dempués de una visita a China en 1973. El palacio fue la causa de la mayor parte de la deuda, valorada en 100 millones d'O$S que tiene la República Democrática del Congu con China, como también lo son el Estadio de Kinsasa y el ingenio de Lokotila en la Provincia Oriental. 
En junio de 1997, tras la toma del poder por la Alianza de las Fuerzas Democráticas para la Liberación del Congu, el parlamento de la República tornó al Congu dejando el Palacio de la Nación para instalase en el Palacio del Pueblo.
El Gran hotel de Kinsasa es un hotel de cinco estrelles en el país. Cuenta con 422 habitaciones y suites, como salas de conferencias y de lagos. El edificio principal tiene 20 pisos situada sobre la avenida Betetela, al noroeste de la comuna de Gombe. Es el hotel más grande de Kinsasa y del país. Se le conoce con el nombre de "El Intercontinental" de 1971 a 2000. Tiene en su planta baja una galería comercial y de boutiques de lujo .
El 16 de mayo del 2000, el nombre del hotel fue cambiado por "« Gran Hotel de Kinshasa »".
En Kinsasa funciona la Universidá de Kinsasa (sigles UNIKIN), establecimientu francófono d'enseñanza cimera na ciudá. Asitiada sobre'l Monte Amba, na actual comuña de Lemba, onde ocupa 400 hectárees.
Fundada nos sos empiezos como Universidá Lovanium (en llatín Lovaina, remembrando a esta importante ciudá belga) tomó'l so nome actual cuando foi nacionalizada pola ordenanza-llei n° 81-142 el 3 d'ochobre de 1891. Ta compuesta por 10 facultaes: Derechu, Lletres y Ciencies humanes, Ciencies económiques y de xestión, Ciencies sociales, polítiques y alministratives, Ciencies, Farmacia, Medicina, Psicoloxía y Ciencies de la Educación, Agronomía y Politécnica. Dependen de la mesma d'ella seis unidaes descentralizaes: Les Clíniques universitaries, el Centru neuropsicopatológico, el Centru hospitalariu de Monte Amba, l'Institutu Técnicu Médicu, l'Academia de construcción y l'Escuela postuniversitaria de planificación y xestión integrada de montes y territorios. Enseñar n'idioma francés, tenía 23 000 estudiantes en 2006, y el so actual rector ye Lututala Mumpasi. 
Ye la mayor, la más antigua y la más prestixosa universidá de la República Democrática del Congu. Constitúi de la mesma un centru d'investigación ya importante formador de profesores de níveles cimeros.
El colexu Saint-Joseph de Kinsasa foi fundáu'l 9 de marzu de 1917 pol padre Raphaël de la Kethulle. La so see atopar nel n° 1 de l'avenida Isoro na comuña de Gombe. D'antiguo el so nome yera Sainte-Anne, y foi la primer escuela pa indíxenas en Leopoldville, hasta mediaos de los años 1950 foi una escuela primaria. Ye anguaño un establecimientu d'enseñanza secundaria masculina. En 1971 camudóse-y el nome a colexu Elikya, que siguió teniendo hasta empiezos de los años 1990. «Pro Deo - Pro Patria» (por Dios - pola patria) ye la so divisa. Mobutu Sese Seko estudió nesti institutu. Otros colexos son el Colexu Bonsomi, fundáu polos jesuítas y el Boboto.
Kinsasa ta considerada como una capital artística. El términu la "escuela de Kinsasa" ("École de Kinshasa"), ye utilizáu p'arrexuntar a les distintes agrupaciones artístiques que faen vida na ciudá. El corazón d'esti movimientu ye l'Academia de Belles Artes (l'Académie des Beaux-Arts), fundada en 1943 pol misioneru belga Marc Wallenda, sol nome de "École Saint-Luc". Orixinalmente allugada en Gombe-Matadi, funcionó primeramente como una clase d'escultura. La exhibiciones d'arte de los sos estudiantes tuvieron tanto ésitu, qu'en 1949 solicitóse-y que tresfiriera la escuela a Kinsasa, y en 1957 recibió'l so nome actual. Wallenda evitó que los sos primeros aprendices estudiaren arte europeo, coles mires de nun alteriar la so interpretación africana de la naturaleza. Lufwa Mawidi tuvo l'honor de ser el primera graduáu d'esta escuela. Eventualmente, cola llegada de nuevos maestros, la intención orixinal de Wallenda foi atayada.
Ente les principales instituciones artístiques y culturales de Kinsasa destaquen "L'école de Stanley Pool", "L'école Alhadeff", "l'école Saint-Luc", "-y Grand Atelier", la sección congoleña de "l'Association Internationale des Critiques d'Art", "-yos Sablistes", y la denominada "La Nueva Xeneración". Dellos pintores famosos de Kinsasa son: Mongita, Domba, Nkusu Felelo, Mavinga, Kamba Luesa, Konde Bila y Nduku a Nzambi.
El Gran Mercáu de Kinsasa, llamáu tamién Mercáu central, ye'l mayor mercáu nel centru de la ciudá. Ta asitiada al este del Xardín Botánicu na comuña de Kinsasa. Foi'l mercáu más grande de tola ciudá hasta l'apertura del Mercáu de Llibertar na comuña de Mesina. Ésti últimu foi construyíu so la presidencia de Laurent-Désiré Kabila pa compensar a los habitantes del distritu de Tshangu por aguantar a l'agresión de los rebeldes n'agostu de 1998. Otros mercaos importantes son el de Gambela y el de Somba Zikita.
Les principales relixones en Kinsasa son el catolicismu, traíu al país mientres la colonización belga, anque nel Congu Belga foi más importante la presencia flamenca, de relixón predominantemente protestante, que la valona, de relixón principalmente católica, y el animismo, na rexón dende va munchos sieglos.
La ciudá ye la see de la Archidiócesis católica de Kinsasa ("Archidioecesis Kinshasanus" en llatín). La archidiócesis toma una rexón de 8.500 km² y cuenta con una población de 7.203.000 habitantes (2006) de los cualos, el 50% son católicos. El so arzobispu ye Laurent Monsengwo Pasinya, nomáu'l 6 d'avientu de 2007 tres la muerte de la so prodecesor, Frédéric Etsou-Nzabi-Bamungwabi. La arquidiócesis cuntaba con 125 parroquies en 2006, y della dependíen ocho diócesis sufragáneas: Boma, Idiofa, Inongo, Kenge, Kikwit, Kisantu, Matadi y Popokabaka. La arquidiócesis estremar en tres regiones apostóliques (Centru, Este y Oeste) y el Vicariato de les Fuerces Armaes.
Los oríxenes de la archidiócesis remontar al 22 de payares de 1886, cuando se creó la misión "Sui Iuris" del Congu Belga. El 11 de mayu de 1888 creóse'l Vicariato Apostólicu de Leopoldville, del que darréu se segregaron los vicariatos apostólicos de Boma, Lulua y Katanga Central, Kole y Inongo. El 10 de payares de 1959 el vicariato apostólicu foi alzáu a arquidiócesis y el 30 de mayu de 1966 foi rebautizada como Archidiócesis de Kinsasa.
Kinsasa ta conectada por ferry dende'l puertu fluvial (llamáu'l "Beach Ngobila"), travesando'l ríu Congu, hasta Brazzaville. Tamién esisten otres llinies de tresporte fluvial que conducen ríu arriba escontra ciudaes del interior del país como Kisangani, o que darréu tomen otros ríos de la cuenca hidrográfica del Congu, como'l Ubangui hasta llegar a Bangui, capital de la República Centroafricana.
Tamién esisten carreteres y ferrocarriles que conecten la ciudá colos puertos marítimos principales nel Océanu Atlánticu, como Matadi.
L'aeropuertu de Kinsasa ye'l Aeropuertu de N'Djili.
Munches compañíes privaes ufierten el so serviciu al traviés de la Sociedá de tresporte urbanu (STUC) y la sociedá pública City train (12 buses en 2002):
Otra sociedaes provisores de tresporte urbanu son: Urbaco, Tshatu, Socogestra , Fesac y MB Sprl. Los servicios d'autobuses urbanos de la ciudá tresporten un máximu de 67.000 viaxeros al día. Munches sociedaes alministren de la mesma taxis y taxis-buses. La mayoría (95,8 %) del tresporte públicu ye lleváu a cabu por particulares.
La ciudá encaró la creación d'una tranvía en collaboración cola Sociedá Bruselense de Tresporte Intercomunales (STIB), que los sos trabayos de construcción podríen empezar en 2009, pa terminase ente 2012 y 2015. La cuestión de la electricidá permanez en suspensu.
La ONATRA esplota tres línea de ferrocarriles qu'enllacen el centru coles comuñes perifériques. Una d'elles va a Baxu Congu:
El Puertu de Kinsasa tien un papel destacáu, coles mesmes, na unviada y recepción de mercaderías d'esportación ya importación dende'l puertu de Matadi, qu'acueye a los navíos que lleguen dende alta mar. De cutiu ye consideráu como l'interior del puertu de Matadi.
Entamáu administrativamente nel Departamentu homónimu, nel senu de la Oficina Nacional de Tresportes (ONATRA), el puertu de Kinsasa ye'l puntu de partida y la terminal del saléu sobre'l ríu Congu ente, per una parte Kinsasa y Kisangani, sobre'l mesmu ríu, y por otru Kinsasa y Ilebo, sobre'l ríu Kasai.
Na comuña de Lingwala alcuéntrase'l Estadiu de los Mártires ("Stade des Martyrs de la Pentecôte" en francés), inauguráu en 1994 y qu'enantes se llamaba «Kamanyola», el segundu mayor estadiu d'África, con una capacidá pa 80.000 espectadores. Alluga partíos de la Selección de fútbol de la República Democrática del Congu y los principales partíos de los equipos locales, amás d'usase pa otros eventos culturales. Amás, la ciudá de Kinsasa cunta con otros dos estadios de gran capacidá, el Estadiu Tata Raphaël, enantes llamadado «del 20 de mayu», con una capacidá pa unos 30.000 espectadores y anováu en 2006, y el Estadiu Municipal de Kinsasa, con capacidá pa unos 20.000 espectadores.
D'antiguo apostábase'l Campeonatu del Congo-Leopoldville, qu'apostaben los equipos de Leopoldville y contorna; Ente 1923 y 1950, los clubes ganadores apostaba colos de Brazzaville el Campeonatu de Stanley Pool.
La provincia-ciudá de Kinsasa cunta con una Lliga de fútbol que depende de la Federación de fútbol de la República del Congu. Dicha lliga, la EPKIN ("Entente Provinciale de Football de Kinshasa") cuenta con 20 equipos participantes na temporada 2008-09, que van ser amenorgaos a 18 dende la temporada 2009-10. El campeón y el subcampeón de cada lliga provincial, amás d'otros equipos por méritos contraíos la temporada anterior, pasen a apostar la Linafoot, la máxima categoría del fútbol congoleño; en 2009 yeren cuatro los clubes de la ciudá nesa competición. Kinsasa cunta amás con una división inferior a la EPKIN, la EUFKIN, que cunta con seis grupos (EUFKIN-Kilimani, EUFKIN-Lipopo, EUFKIN-Lukunga, EUFKIN-Malebo, EUFKIN-Plateau y EUFKIN-Tshangu). Na ciudá tamién s'apuesta, dende 2001, la Supercopa de Kinsasa.
Los dos clubes con más títulos de lliga de la República Democrática del Congu son de Kinsasa: el Daring Club Motema Pembe, que ganó una Recopa Africana en 1994, y la Association Sportive Vita Club, club que ganó la Acopa Africana de Clubes Campeonos en 1973 y foi subcampeón n'otra edición. Amás, tamién ye de Kinsasa el Amicale Sportive Bilima, agora llamáu Amicale Sportive Dragons, dos veces subcampeón de la Copa Africana de Clubes Campeonos. Otros clubes de la ciudá son el Athletic Club Sodigraf, subcampeón de la Recopa, o la Association Sportive Canon Buromeca.
En baloncestu, la Entente Provincial de Baloncestu de Kinsasa (EPROBAKIN) y la Entente Urbana de Baloncestu de Kinsasa (EUBAKIN) estrémense los equipos. El B. C. Onatra de Kinsasa foi'l primer equipu de Dikembe Mutombo, baloncestista orixinariu de la ciudá y unu de los meyores defensores de la hestoria de la NBA, ganador en cuatro causes del premiu al Meyor Defensor de la NBA y participante en 8 All-Star Game de la NBA.
El 31 d'ochobre de 1974, Kinsasa allugó'l combate de boxéu ente Muhammad Ali y George Foreman, conocíu como "The Rumble in the Jungle" y consideráu el meyor combate de la hestoria, nel que Ali ganó a Foreman nel octavu asaltu pa reconquistar el títulu mundial de los pesos pesaos. El combate foi guardáu por unos 60.000 espectadores.
La bandera de Kinsasa ye azul con una llinia horizontal ondulada de color blancu y sobre ella, la lletra K y una estrella de cinco puntes a cada llau de la lletra de color mariellu. Una variante de la mesma ye la qu'amuesa la lletra K na parte esquierda, colos dos estrelles, una enriba de la otra, a la so derecha. Ente 1960 y 1967, cuando la ciudá llamábase Leopoldville, había una L en cuenta de una K. Enantes, ente 1925 y 1960, la bandera yera similar a l'actual, pero con una corona real sobre la K en llugar de los dos estrelles.
La K ye la inicial del nome de la ciudá, la llinia blanca representa'l ríu Congu y los dos estrelles tienen el mesmu significáu que la qu'apaez na bandera de la República Democrática del Congu y que supuestamente foi diseñada por Henry Morton Stanley, representando lo que la sociedá imperialista de la dómina vía como la lluz de la civilización allumando a la África Negra. La bandera de Kinsasa ye bien similar a la del Estáu Llibre del Congu y del Congu Belga, les que curiosamente son idéntiques a la bandera de la Rexón de Atacama, (Chile), la que foi creada en 1859.
El nomatu de la ciudá ye "Kin la belle", qu'en francés significa «Kin la bella». Sicasí, tres el colapsu de los servicios públicos en 2004, dalgunos de los sos habitantes se refieron irónicamente a la ciudá col nomatu de "Kin la Poubelle", que significa «Kin el cubu de la basura».
Calcuta
Calcuta ye la ciudá capital del estáu indiu de Bengala Occidental. El so nome oficial ye Kolkata (), anque hasta'l 1 de xineru de 2001 yera Calcutta, y la so denominación orixinal, qu'entá ye utilizada na lliteratura culta, foi Kolikata (en bengalí কলিকাতা). Ye conocida como “la ciudá de l'allegría” o “la ciudá de los palacios”; y localmente como Michhil Nagari (মিছিল ন).
Nuna dómina foi la ciudá más poblada de la India, per delantre de Bombay. Según el postreru censo indiu, del 1° de marzu de 2001, la ciudá “puramente felicidá” tenía 4 580 544 habitantes. El fechu de que'l censu anterior (de 1991) yá refundiara 4 399 819 hab suxure fuertemente una cierta saturación del cascu urbanu hestóricu de la ciudá. Por cuenta de eso mesmu, envaloraos posteriores calculen qu'el Bangalore “puramente definida” yá devasó la población de Calcuta, que entós pasaría a allugase cuarta ente les grandes ciudaes indies (detrás de Bombay, Delhi y de la mesma Bangalore).
Sicasí, según los mesmos datos oficiales de 2001, la población de la so área metropolitana xubía a los 13 211 853 habitantes(11 021 918 d'alcuerdu al anterior, de 1991). Pa xineru de 2009, una estimación yá la allugaba cerca de los 15 230 000. D'esta manera, namái los aglomeraciones urbanes de Bombay y Delhi superar.
Nun se debe confundir cola antigua ciudá de Calicut (l'actual Kozhikode, d'un millón d'habitantes, nel estáu sureñu de Kerala).
Los nomes Kolkata (nome oficial n'inglés dende 2001), Calcutta (antiguu nome inglés) y Calcuta (n'español) tán probablemente basaos na palabra sánscrita "kalikata", que ye'l nome d'unu de los trés pueblos qu'esistíen na área enantes de la llegada de los británicos.
La zona sobre la qu'anguaño s'asitia la ciudá de Calcuta foi oxetu d'ocupación humana siquier dende fai más de 2.000 años, según atestigüen los xacimientos arqueolóxicos atopaos.
En 1690, la Compañía Británica de les Indies Orientales, qu'estableciera la so primer see de los sos negocios nel Golfu de Bengala y en la mesma Bengala dende 1608 na localidá de Surat, optó por treslladar la see de los sos negocios a Calcuta, dando asina entamu a la gran espansión de la ciudá, qu'alministraba, al igual que al restu de les sos posesiones, como si tratar d'un estáu prácticamente soberanu.
Tradicionalmente, pos, considérase la fecha de 1690 como la de la fundación de la ciudá, que se considera obra de Job Charnock, un alministrador de dicha compañía, sobre l'anterior aldega de Kalikata, anque esta teoría ye desautorizada pola moderna Historiografía.
Para 1699, Gran Bretaña completó la construcción d'un fuerte, Fort William, que la so misión yera la de sirvir de base militar pal establecimientu de les tropes del Exércitu británicu destinaes a la rexón.
Poco dempués, en 1756, motivaos polos enfrentamientos con Francia pol control de la India, los británicos efectuaron l'ampliación y modernización de les fortificaciones de la ciudá. El nawab de Bengala, Siraj-Ud-Daulah, protestó por diches obres y, al nun ser atendíes les sos reclamaciones, atacó'l fuerte, tomando pos Fort William. Mientres tomar del mesmu, fueron asesinaos dellos británicos nuna de les habitaciones, lo que marcó l'imaxinariu colectivu británicu, que se refier a los fechos como “La nueche del furacu negru”.
Al añu siguiente, 1757, Fort William y Calcuta fueron reconquistaos por una fuerza mista formada por cipayos al serviciu de la Compañía Británica de les Indies Orientales y de soldaos regulares del Exércitu británicu, puesta sol mandu del xeneral Robert Clive, un antiguu emplegáu (como escribiente) de la Compañía. L'acción decisiva de la campaña foi la batalla de Plassey, que tuvo llugar el 23 de xunu na mesma Bengala, nes cercaníes de Calcuta, y que Robert Clive ganó más a base de sobornos y de promeses de ventayes comerciales que de combate militar.
En 1772, la ciudá foi nomada capital de la India británica (el llamáu Raj británicu), rangu que caltendría hasta 1911. Foi a partir d'esti momentu cuando s'entamaron obres de saneamientu pa la ciudá, consistentes na desecación de les zones de marismes qu'arrodiaben a la ciudá, al igual que se construyó a veres del ríu Hugli una zona residencial y d'oficines gubernamentales. Foi Richard Wellesley, quien ente 1797 y 1805 fuera gobernador, quien dio destacáu impulsu a les obres na ciudá.
Escontra principios del sieglu XIX tien llugar la división interna de la ciudá en dos sectores estremaos: un sector européu y otru reserváu pa la población india, zona conocida como “ciudá negra”.
A partir de los años 1850, tien llugar un procesu de industrialización na ciudá, especialmente relativa al sector testil y a la industria del yute. Ello, de la mesma, fai que'l Gobiernu británicu faiga inversiones nel sector de comunicaciones, especialmente nel ferrocarril y el telégrafu. Como resultáu de la bonanza económica y del contactu ente la sociedá británica y l'india, fai la so apaición na ciudá una nueva clase social, la de los "babu", grupu d'oficinistes y burócrates de fonduxe frecuentemente angloindia y rellacionaos na mayoría de los casos coles castes cimeres de la India.
Dende finales del sieglu XIX, tien llugar na India un procesu gradual de toma de conciencia nacionalista, qu'acaba per cristalizar nes enganíes d'independencia de lo que yá ye una colonia británica, asumiendo Calcuta nesti procesu un llugar destacáu. Asina, yá en 1883 foi entamada na ciudá una Conferencia Nacional per parte de Surendranath Banerjea, siendo la primera de les sos característiques que tuvo llugar na India.
En 1905, George Curzon, primer marqués Curzon de Kedleston, al que se suel conocer como “Lord Curzon”, y que coles mesmes yera Gobernador Xeneral de la India, decidió partir la rexón de Bengala en dos distritos distintes, lo qu'actuó como detonante pa una serie de disturbios que s'asocedieron na ciudá, qu'inclusive incluyó'l boicó indiu a les mercancíes d'orixe británicu.
El clima de baturiciu fixo que los británicos tomaren en 1911 la decisión de que la ciudá de Calcuta dexara de ser la capital del Raj británicu, asumiendo dicha función la ciudá de Nueva Delhi, yá que amás considerábase qu'esta ciudá ocupaba una meyor situación estratéxica na India.
Mientres la Segunda Guerra Mundial, el puertu de Calcuta foi bombardeado en dos causes polos xaponeses. En 1943 producir na ciudá una grave crisis de subsistencies, que dexeneró nuna fame que provocó numberoses víctimes, y que los nacionalistes indios consideraron que se produció de resultes del acaparamientu de suministros destinaos a los exércitos de los Aliaos.
En 1946 produciéronse fuertes disturbios na ciudá, por cuenta del pidimientu de la creación d'un estáu separáu pa los indios de relixón musulmana, qu'acabaron desaguando nuna llucha abierta que provocó más de 2000 víctimes.
Foi una importante nel comerciu y l'esportación del yute, pero en 1947, cuando tuvo llugar la partición (llinia divisoria ente musulmanes y hinduistes) viose invadida por folada d'emigrantes procedentes d'árees onde la llucha pola independencia causara gran violencia, al empar que dende la mesma Calcuta partíen emigrantes de confesión musulmana escontra l'acabante crear Pakistán oriental (güei independiente sol nome de Bangladex). Por si ello fuera pocu, les tierres en que se cultivaba'l yute de que s'abastecía la industria yutera de Calcuta quedaron del otru llau de la nueva frontera. Tou ello provocó un periodu d'estancamientu económicu.
Nos años 1960 y 1970, una serie de graves averíes nel sector eléctricu, siguíos por fuelges y pola actividá d'una guerrilla d'ideoloxía maoísta, los "naxalitas", siguió xenerando inestabilidá económica na ciudá.
En 1971 el conflictu ente la India y Pakistán, la guerra indo-pakistaní de 1971, que provocó la creación de Bangladex como estáu independiente, anició nueves folaes de refuxaos, que —xuníos a los que causaren tres sequía socesives—, obligaron a la xente del campu a emigrar a la ciudá. La medría de la población consecuente a la esplosión demográfica tres la guerra, convirtió a Calcuta nuna fervencia humana onde les imaxes de hacinamiento, aveyuscamientu, enfermedá y muerte, son tan habituales que la sola mención del nome de la ciudá yá les remembra. Calcuta ye la ciudá del mundu onde esiste mayor númberu de población ensin llar que vive na cai y el mayor númberu de malatos.
Toa esta situación esplica qu'escontra los años 1980 Bombay pasara a ser la ciudá más poblada de la India, en desterciu de Calcuta.
Dende 1977, la ciudá ye gobernada pol Partíu Comunista de la India (Marxista).
Calcuta alcuéntrase allugada nel este de la India, nel delta del Ganges, a un altor d'ente 1,5 y 9 metros sobre'l nivel del mar. Estender a veres del ríu Hugli en dirección norte-sur, a unos 154 km del golfu de Bengala escontra l'interior del continente. La mayor parte del terrenal sobre'l que s'asitia la ciudá foi orixinalmente una vasta güelga, ganáu tres décades d'asentamientu de la población la ciudá. La zona húmeda restante, conocida como Güelgues occidentales de Calcuta o "East Calcutta Wetlands" fueron designaos como "zona húmeda d'importancia internacional" pol Conveniu de Ramsar el 19 d'agostu de 2002.
Como na mayoría de les enllanaes del Indo-Ganges, el tipu de suelu predominante ye'l d'aluvión. La ciudá asítiase sobre suelos cuaternarios consistentes en delles capes de sedimentos de magre, trolla y grava. Estos sedimentos atópense entendíos ente dos llechos de magre, la inferior con una fondura ente los 250 y 650 metros, y la cimera con una grosez ente 10 y 40 metros. Según el "Bureau of Indian Standards", la población asitia sobre una zona sísmica de grau III nuna escala d'I a V (según la propensión de la zona a sufrir un terremotu), ente que la zona ye considerada d'un "bien altu riesgu de daños" por vientu y ciclones según el PNUD.
El clima de Calcuta ye de tipu tropical, húmedu y secu (Clasificación climática de Köppen). La temperatura media añal ye de 26,8 °C, les temperatures medies mensuales bazcuyen ente 19 °C y 30 °C. Los branos son templaos y húmedos. Mientres la temporada seca (mayu y xunu) les temperatures máximes suelen superar los 40 °C. L'iviernu térmicu suel durar namái unos dos meses, ente avientu y xineru, con temperatures mínimes estacionales de 12 °C. La temperatura máximo rexistrada ye de 43,9 °C y la más baxa de 5 °C. De cutiu, al empiezu del branu, periodos de fuertes agües y nubes azoten la ciudá, colo que se sollivia'l calor. Estes nubes son conocíes localmente como "kal baisakhi" (কালবৈশাখী).
Les agües del monzón sudoccidental azoten el golfu de Bengala y la ciudá ente xunu y setiembre y suministren a la ciudá la mayor parte de la so precipitación añal de 1582 milímetros. La más alta precipitación asocede mientres les agües del monzón n'agostu (306 milímetros).
La ciudá recibe 2528 hores de sol al añu, el máximu de lluz solar producir en marzu. La contaminación ye una esmolición importante en Calcuta, el so nivel ye alto en comparanza con otres grandes ciudaes de la India. Esta grave contaminación del aire na ciudá causó un aumentu de les enfermedaes respiratories como'l cáncer de pulmón.
El 11 d'ochobre de 1737 rexistróse una violentísima nube (cayeron 380 mm d'agua en 6 h) y na
madrugada del 12 d'ochobre la ciudá recibió una marexada ciclónica de dellos metros d'altor, xenerada por un superciclón. Solo en Calcuta ―que nesa dómina cuntaba con menos de 20 000 habitantes― morrieron 3000 persones. Posiblemente seya esaxeráu'l númberu de 300 000 persones finaes, y la fola de «12 m d'altor» (posiblemente abondo menor). Hasta 1994 consideróse que se trató d'un maremotu.
En 2001 Calcuta tenía una población de 4 580 544, ente que la aglomeración urbana cuntaba con una población d'unos 15 000 000. El porcentaxe de muyeres ye de 828 por cada 1000 varones, inferior a la media nacional, por cuenta de que munchos homes trabayadores vienen de les zones rurales, nes que dexen a les sos families. La tasa d'alfabetización ye de 80,86 %, superior a la media de tola India que ye de 64,8 %.
Los bengalíes constitúin la mayoría de la población de Calcuta, con otres grandes minoríes de marwaris y biharis. la comunidá inclúi chinos (tusán), tamiles, gujaratis, ingleses, armenios, tibetanos y parsis. Los principales idiomes que se falen en Calcuta son el bengalí, el hindi, el urdu, el inglés, el oriya y el bhojpuri.
Según el censo de 2001, el 77,68 % de la población profesa la relixón hindú, el 20,27 % son musulmanes, el 0,88 % cristianos y el 0,75 % profesen el jainismo. Esisten otres minoríes que constitúin el restu de la población como los sijs, budistes y zoroástrica.
La tasa de delincuencia na ciudá foi 81,4 por 100 000 en contra de la tasa nacional de 168,8 en 2004. El barriu de Sonagachi, cuenta con más de 10 000 trabayadores del sexu, ye unu de los distritos de zona colorada más grandes d'Asia.
Nella atopa'l Kalighat (na zona sur de la ciudá), un templu dedicáu a la diosa patrona de la ciudá, Kali, que data del añu 1809. Tamién se denomina Kalighat a la vecindá onde s'atopa esti templu. Nesta zona atopa'l barriu coloráu con muyeres que vienen de distintos partes de la ciudá o del país (inclusive munches muyeres de Bangladex) a exercer la prostitución.
Cuenta tamién con Fort William, el fuerte que ta nel orixe de la mesma ciudá, como arqueoloxía militar.
En Calcuta alcuéntrase igualmente'l Victoria Memorial, construyíu cuando la India yera parte del Imperiu Británicu, ye un Muséu dedicáu a la pintura y que ta igualmente consagráu al caltenimientu del so patrimoniu históricu documental; nél hai olios de gran tamañu na Galería Real, ilustrando episodios de la llarga y solmenada vida de la Reina Victoria y el so reináu. Foi construyíu dotáu d'un revestimiento en mármol blancu ente los años 1840 y 1847.
Tien igualmente'l Xardín botánicu de Kokata, emplazado al sur de la ciudá, n'orellar oeste del ríu Hugli, que cunta con unu de los mayores banianos ("Ficus benghalensis") del mundu. Agospia la Biblioteca Nacional d'India, na casona Belvedere.
El fútbol ye'l deporte más popular de Calcuta, siendo ésta'l principal centru d'esti deporte en tol país. Los principales equipos del país atopar na ciudá y la so federación local fundar en 1893, inclusive primero que la federación de la India, la All India Football Federation. La federación local recibe'l nome de Indian Football Federation y controla esti deporte en tol estáu de Bengala Occidental. Los principales clubes de la ciudá son el Mohun Bagan AC, el Atléticu de Kolkata y el East Bengal Club.
El críquet ye tamién bien popular na ciudá al igual que nel restu de la India y suel practicase tantu en campos de xuegu como nes cais. Los clubes locales suelen entamar regularmente los sos propios campeonatos, principalmente de críquet, fútbol, bádminton y carrom. Na zona de Maidan allúguense dellos equipos menores de fútbol y críquet, y otres instituciones deportives.
Calcuta cunta con munches instalaciones deportives ente les que destaquen los sos grandes estadios. El Eden Gardens ye unu de los únicos dos estadios de críquet del mundu con 100 000 asientos. El multiusos Saltlake Stadium ye'l segundu estadiu de fútbol del mundu tocantes a capacidá y nél apuesten los sos partíos los trés principales equipos de la ciudá. El Calcutta Cricket and Football Club ye'l segundu club de críquet más antiguu del mundu, fundáu en 1792.
Calcuta tien tres campos de golf de 18 fuexos, el Royal Calcutta Golf Club (el primer club de golf del mundu fuera del Reinu Xuníu), el Tollygunge Club y Fort William. El Royal Calcutta Turf Club (RCTC) entama carreres ecuestres de forma regular y partíos de polu. El Calcutta Polu Club ye consideráu'l club de polu más antiguu del mundu. El Calcutta South Club entama dellos torneos de tenis tantu a nivel nacional como internacional. El Calcutta Rowing Club entama competiciones y entrenamientos de remu.
Les escueles primariu y secundariu de la ciudá de Calcuta son dirixíes bien pol Gobiernu del estáu de Bengala Occidental, bien pola iniciativa privada, de cutiu rellacionada col mundu de la relixón. La llingua vehicular de la enseñanza en diches escueles suel ser bien el bengalí bien el inglés, anque tamién s'utilicen otros idiomes, como'l urdu o'l hindi, en función de les diverses llingües que se falen na ciudá.
Polo que respecta a la enseñanza universitaria, Calcuta, na so condición de gran ciudá de la India, cuenta con un total de nueve centros d'enseñanza universitaria, ente los que cabo destacar la Universidá de Tecnoloxía y de la Ciencia de Bengala, o la Universidá de Jadavpur, polo que respecta a los estudios de tipu técnicu.
Calcuta ye la principal zona de negocios, de comerciu y financieru del este de la India y de los estaos del nordés. Ye la see de la Bolsa de Valores de Calcuta, la segunda bolsa más grande de la India. Tamién ye un importante puertu comercial y militar, y l'única ciudá de la rexón con un aeropuertu internacional. Al igual qu'otres ciudáes metropolitanes de la India, Calcuta sigue lluchando contra problemes como son la urbanización incontrolable, la probeza o la contaminación.
La qu'una vegada foi la principal ciudá y capital de la India, esperimentó un estable amenorgamientu económicu nos años posteriores a la independencia de la India por cuenta de la constante inestabilidá política y al ascensu del sindicalismu sofitáu polos partíos d'esquierda.Ente los años 60 y 90 el despoblamientu de la capital foi inmensu cuando munches de les grandes fábriques fueron cerraes o reaxustaes y los negocios treslladaos. La falta de capital y recursos xuntu con una superabundancia mundial demandando les industries tradicionales de la ciudá sumar a la depresión económica de la ciudá.La lliberalización de la economía de la India nos años 90 xuntu cola elección del primer ministru reformista Buddhadeb Bhattacharya provocó una meyora nes fortunes de la ciudá.
El principal mediu de tresporte públicu ye apurríu pol ferrocarril suburbano de Calcuta, el Metro de Calcuta, tranvíes y autobuses. La rede de ferrocarriles de cercaníes ye bien amplia y estiéndese hasta los barrios más alloñaos de la ciudá. El Metro de Calcuta ye'l sistema de tresporte soterrañu más antiguu de la India, circula paralelu al ríu Hugli y estiéndese pel norte y el sur de la ciudá tomando una distancia de 16,45 kilómetros. Los autobuses son la manera preferida de tresporte y tán al cargu de dos percancies gubernamentales, amás de dellos operadores privaos. Por cuenta de les fuertes agues que cayen mientres la estación de los monzones, dacuando atáyase'l tresporte públicu.
Tamién son bien comunes los cochecillos autorickshaw y les bicitaxis, especialmente pa los desplazamientos a curtia distancia pel interior de la ciudá.
Los vehículos de propiedá privada son menos frecuentes en númberu y usu en comparanza con otres grandes ciudaes, por cuenta de la bayura y variedá de los vehículos de tresporte públicu. Sicasí, la ciudá foi testigu d'un aumentu constante nel númberu de vehículos matriculaos, de cuenta que en 2002 los datos amosaron un aumentu d'un 44 % nos siete años anteriores. Debíu al escasu espaciu vial, ye frecuente l'apaición d'importantes problemes de tráficu; por esta razón y pa solliviar el tráficu en cierta midida tán construyéndose nueves víes y estaciones pa la rede Metro, según toa una serie de nueves carreteres.
Calcuta tien principalmente dos estaciones de ferrocarril de llarga distancia, la estación de Howrah y la de Sealdah. A principios de 2006 s'hai empezar a construyir la que tien de ser la tercer estación de la ciudá, llamada Kolkata.
Polo que respecta a medios de tresporte aéreu, l'únicu aeropuertu que tien Calcuta, el aeropuertu internacional Netaji Subhash Chandra Bose, alcuéntrase allugáu al norte de la ciudá, operando tantu en vuelos nacionales como en vuelos internacionales.
Calcuta constitúi tamién un importante puertu comercial nel este de la India, acorde col so antiguu papel como centru de salida de les esportaciones mientres el periodu del Raj británicu, mientres el cual que foi la capital de los dominios británicos na India. Tien igualmente serviciu de pasaxeros escontra Port Blair, nes islles Andamán y Nicobar. Tamién hai'l serviciu d'un ferry que conecta Calcuta cola so ciudá ximielga de Howrah o Haora.
Delles pontes traviesen el ríu Hugli xuniendo Calcuta cola so vecina Howrah, el más importante d'estes pontes y símbolu de Calcuta ye'l precisamente llamáu ponte de Howrah.
Al-Ghazali
Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad at-Tūsī al-Ghazālī, en árabe أَبُو حَامِد الغَزَالِيّ, latinizado como Algazel (Ghazaleh, Irán, 1058 - Los tos, Irán, 19 d'avientu de 1111), teólogu, xurista, filósofu y místicu d'orixe persa. Escribió "El resurdimientu de les ciencies relixoses" (Iḥyāʾ ʿulūm al-dīn) que ye considerada como la obra más importante de la espiritualidá islámica y ye la más lleida nel mundu musulmán dempués del Corán.
Sunnita nacíu en Gazala, polo cual el so nomatu, creció nuna familia con tradición de molición intelectual, polo que tanto él como'l so hermanu Ahmad fueron dedicaos al estudiu dende temprana edá. Formar nes ciudaes aledañas a Gazala (Les tos, Gorgán y Nishapur) nes tradiciones islámiques: "Corán", Tradiciones o hadices, Comentarios, Derechu islámicu o sharia y ciencies auxiliares: gramática y lexicografía. Tuvo amás la oportunidá d'estudiar col teólogu más prestixosu de la dómina: Al-Yuwaini; pero esti morrió en 1086 y Nizam al-Mulk, visir del sultán selyúcida, conocedor del so yá enorme reputación como eruditu, tomar so la so protección y en 1091 nomar profesor de la madraza Nizamiya de Bagdad. Como cabeza intelectual de la comunidá islámica y doctor máximu ortodoxu ocupar d'enseñar xurisprudencia islámica, refutar herejías y responder cuestiones de tolos segmentos de la comunidá.
En 1095 sufrió una fonda crisis personal que-y fixo arrenunciar a la so posición y abandonar a la so familia, convirtiéndose nun asceta errante o derviche que frecuentaba los círculos de sufíes. Entamó entós un llargu viaxe espiritual de dos años que pasó por Damascu, Xerusalén, Hebrón, Medina y La Meca.
Volvió a Los tos onde se dedicó a escribir y a enseñar na escuela Nizamiya de Nishapur. Morrió en 1111.
La obra de Algazel dio un duraderu impulsu en dirección esencialista a la relixón islámica, socavando la tradición racionalista qu'esistía enantes y amosando la íntima compenetración ente les práctiques esteriores de la comunidá polo xeneral y l'ascesis unitiva de los místicos.
En tiempos de Algazel la "falsafa" (filosofía) incluyía disciplines como la física, les matemátiques y la lóxica.
Tres Algazel la filosofía tornó nel mundu suní y la so crítica de la filosofía aceleró'l cayente. Casi un sieglu dempués Averroes fixo esfuerzos desesperaos p'aguantar la corriente por aciu la refutación del Tahafut de Algazel colos sos llibros Tahafut al-tahafut (La incoherencia de la incoherencia) y Fasl al-maqal (El tratáu decisivu). Los sos intentos fueron baldíos y la filosofía foi gradualmente absorbida nel sufismo como filosofía mística. Nel mundu suní la lóxica aristotélica incorporar na teoloxía. En tou ello la influyencia de Algazel foi significativa.
Munchos orientalistes afirmen qu'una de les razones más importantes del cayente de la ciencia nel mundu islámicu foi l'ataque d'A el-Ghazali a los filósofos (científicos, físicos, matemáticos, lóxicos) que remató nel so llibru Tahafut al-Falasifah (La incoherencia de los filósofos). Afirmó que los filósofos nun pueden dar esplicaciones racionales pa cuestiones metafísiques y por tantu anuló'l pensamientu críticu nel mundu islámicu.
El so papel espiritual nel Islam foi comparáu col de San Agustín nel cristianismu y de fechu compunxo unes "Confesiones" como él, col títulu de "El que llibra del erru" (al-Munqidh min al-ḍa elāl). Ye consideráu unu de más grandes teólogos, filósofos y místicos del Islam. Yera musulmán sunní de la escuela shafeí y tendía al misticismu ascéticu sufí, nel que dexó un fondu calquier que foi depués siguida por sabios de la sonadía de Sohravardi y Abdul Qader Gilani.
Algazel sirvió como tresmisor de la obra de Aristóteles y comentarista d'el so siguidores musulmanes Avicena y Alfarabi. Anque estudió los postulaos racionalistes, llegó al convencimiento de la ineficacia de la razón como ferramienta de conocencia o de comunicación con Dios; eso fíxo-y llegar a postulaos místicos y a abrazar el sufismo mientres años.
Algazel foi'l teólogu qu'inspiró a los Almohades, pero non a los Almorávides, y asina, a empiezos del sieglu XII, l'emir almorávide Alí ben Yúsuf ordenó, aconseyáu por ciertos alfaquíes, que se quemar les obres del teólogu Algazel.
La obra de Algacel ye bien abondosa y foi calculada ente 70 y 130 títulos, prácticamente toos sobre filosofía y relixón. Los más importantes son:
Sílaba
Sílaba ye caúna de les divisiones fonolóxiques nes que s'estrema una palabra. Ye la segunda menor división de la cadena falada (cuntando como más simples la mora, ver más embaxo, y el fonema). (Tradicionalmente definir como "golpe de voz" nuna palabra, definición anguaño considerada polos llingüistes obsoleta y inoperativa).
Fonológicamente, les sílabas pueden clasificase según dellos criterios:
La fórmula silábica resume la forma de la sílaba fonológicamente almitible más complicada qu'almite una llingua. Por casu en español una sílaba final la forma silábica estremada n'ataque, núcleu y coda vien dada pola siguiente fórmula:
Esta ye la estructura qu'apaez nes sílabas de palabres patrimoniales del español (en préstamos y extranjerismos podríen apaecer leves violaciones de la mesma). Los términos ente paréntesis indiquen elementos opcionales, que pueden tar ausentes nuna determinada sílaba particular. La sílaba más complicada que puede tenese n'español, dase namá n'interior de palabra, y apaez por casu como en "transportar" onde l'ataque silábicu tien dos consonantes ("tr-") y la coda dos consonantes ("-ns"). Obviamente en delles palabres históricamente procedentes de préstamu léxicu pueden apaecer codas más complicaes: "reló, baobab, ..." o cultismus: "actuar, aptitú, ...".
Delles restricciones de les llingües pueden espresase por aciu la fórmula silábica. Por casu en italianu la coda ye nula, ente que nes llingües semítiques l'ataque nun puede ser nulu. Esto resumir nes fórmules silábiques:
La fórmula numberada con (1) ye la estructura silábica del italianu, ente que la fórmula numberada como (2) ye la estructura silábica de la mayoría de llingües semítiques (l'hebréu modernu ye una esceición porque almite ataque nulu).
Una sílaba llámase "abierta" o "llibre" si acaba en vocal y "zarrada" o "trabada" si acaba en consonante. En munches llingües ye importante estremar ente sílabas abiertes/llibres o zarraes/trabaes porque eso puede condicionar la calidá de la vocal, la posición del acentu, etc.
N'español, dellos autores detectaron que les vocales en sílaba zarrada/trabada pronúnciense llixeramente más abiertes. Esi fenómenu fixo qu'en delles variedaes d'español, como la modalidá llingüística andaluza oriental, la desaxeración de la diferencia d'abertura diera llugar tres la cayida de ciertes consonantes a una oposición xenuina ente vocales abiertes y zarraes (nótese que, en sílabas abiertes o llibres, la vocal ye llixeramente más zarrada, y en sílabas zarraes o trabaes ye más abierta). Asina en delles variedaes d'Andalucía esiste diferencia ente:
La diferencia ye perceptible tamién na fala de México, onde ye más vultable la diferencia d'abertura de vocal en sílabas zarraes o trabaes, por casu:
En delles llingües la sílaba puede ser descompuesta n'unidaes más pequenes percima del nivel de fonema segmental. Asina en xaponés una sílaba puede descomponese nuna o delles mores. El sistema acentual del sánscritu, el griegu antiguu y el llatín, puede esplicase de manera simple en términos de mores muncho más qu'en términos de sílabas (por esa razón acéptase que diches llingües podíen estremar fonológicamente la mora como unidá distintiva).
En sánscritu una sílaba llámase "pesada" si consta de más d'una mora y "llixera" si consta d'una única mora. Esencialmente la mesma distinción presentar en llatín y griegu anque nesos casos usa la terminoloxía "sílaba llarga" (pesada) y "sílaba curtia" (llixera). En toes eses llingües una sílaba ye llarga o pesada si:
En términos moraicos les vocales llargues pesen el doble, ente que la coda añede una unidá de pesu a la sílaba. Anque técnicamente neses llingües indoeuropees podría estremase ente sílabas d'una, dos y trés mores, les sílabas bimoraicas y trimoraicas paecen ser fonológicamente indistinguibles.
Nes llingües aislantes la mayoría de palabres tien una sílaba, ente que nes llingües polisintétiques son largamente polisilábiques (típicamente más de 5 sílabas por palabra, cuando esta ye una oración). Les llingües fusionantes y aglutinantes ocupen una posición entemedia, tendiendo a ser les palabres llixeramente más llargues nes llingües aglutinantes.
La sílaba paez ser una unidá útil d'analís fonolóxicu na mayoría de llingües del mundu. Amás, les sílabas de munches llingües del mundu pueden por aciu la mesma estructura y esisten restricciones similares en munches llingües. En toles llingües con sílabas les vocales pueden funcionar como núcleu silábicu, anque tamién ye común qu'una sonorante llateral o nasal actúe como núcleu silábicu.
Sicasí, les llingües salish almiten grupos consonánticos d'enorme complexidá ente los cualos nun hai nenguna sonorante. L'analís convencional de les sílabas presenta delles dificultaes en delles d'estes llingües. Dellos exemplos de palabres llargues nestes llingües son:
Newman (1947) suxurió que'l bella coola escarecía de sílabas, anque Hoard (1978) fai un analís distintu y sostien que cualquier consonante puede ser núcleu silábicu nesa llingua (nesa interpretación les riegles de silabificación son bien ambigues).
En dellos idiomes el sistema d'escritura ye silábicu, esto ye, un calter representa una sílaba. Probablemente l'exemplu más conocíu sía la escritura kana del xaponés, pero en realidá cada calter representa lo que se conoz como mora, una unidá fónica que de cutiu equival a la sílaba, pero que n'ocasiones ye una subdivisión de la mesma.nfsj
La división silábica tien especial importancia nel escritu yá que n'español sí se dexa estremar les sílabas d'una palabra cuando ésta nun quepe nel renglón n'usu. Anque, dacuando, les llendes silábiques pueden ser difusos y esisten enclinos a provocar diptongus o hiatos según la velocidá cola que se fale. Ye'l casu de palabres como "continuu" [konˈti.nwo] (dacuando pronunciáu [konˈti.nuˌo]sobremanera por falantes de catalán, onde los diptongos crecientes namá se dan a principiu de palabra o tres [kw] pero nuna sílaba empecipiada por "n-").
La división silábica de les palabres suelse anotar con guiones ( - ) y dependiendo del númberu de sílabas les palabres puede ser:
Sistema d'escritura
L'estudiu de los sistemes d'escritura desenvolvióse en parte a lo llargo de llinies independientes nel exame de caúna de les escritures, y, como tal, la terminoloxía emplegada difier un pocu d'un campu a otru. 
El términu xenéricu "testu" puede ser usáu pa referise a un productu individual del sistema d'escritura. L'actu de componer un testu puede denominase como "escritura", y l'actu d'interpretar esti testu puede llamase "llectura". Nel estudiu de los sistemes d'escritura, "ortografía" referir al métodu y les riegles coles cualos reparar la estructura de la escritura (el so significáu lliteral ye "escritura correcto"), y en particular pa los sistemes alfabéticos, inclúi'l conceutu de "pronunciación". 
Un grafema ye'l términu técnicu acuñáu pa referise a la base específica d'unidaes indivisibles d'un determináu sistema d'escritura. Los grafemes son los elementos de "significáu mínimu" que xuntos componen "bloques de construcción" colos cualos los testos d'un determináu sistema d'escritura pueden construyise, xuntu con riegles de correspondencia y usu. El conceutu ye similar al de fonema usáu nel estudiu del idioma faláu. Por casu, nel sistema d'escritura estándar contemporaneu basáu nel llatín, los exemplos de grafemes inclúin les formes mayúscula y minúscula de les ventisiete lletres del alfabetu (correspondientes a dellos fonemes), signos de puntuación (mayormente non-fonémicos), y los pocos otros símbolos, tales como aquellos pa los númberos (logogramas pa númberos).
Nótese qu'un grafema individual pue ser representáu nuna amplia variedá de formes, onde cada variación ye visualmente distina en ciertu grau, pero toos son interpretaos como representación del "mesmu" grafema. Estes variaciones individuales son conocíes como alógrafos d'un grafema (comparar col términu alófono usáu nel estudiu llingüísticu). Por casu, la lletra a tien distintos alógrafos cuando s'escribe en cursiva, mayúscula, o cualesquier tipu de lletra. La selección ente distintes alógrafos pue ser influyida pel mediu usáu, el preséu d'escritura, la selección estilística del escritor, y en gran parte la característica inconsciente de la caligrafía individual.
Los términos "glifo", "signu" y "caracter" son dacuando usaos pa referise a un grafema. L'usu común varia de disciplina en disciplina; comparar los signos cuneiformes, glifos mayes, y la yscritura china. Los glifos de munchos sistemes d'escritura tán compuestos de llinies (o trazos) y son polo tanto llamaos llineales, pero hai glifos que tán nun sistema non llineal y formen otros sistemes, tales como'l cuneiforme y el braille. 
Los sistemes d'escritura son sistemes conceptuales, como son los idiomes a los que se refieren. Estos pueden reconocese como "completos" acordies con l'algame que tienen pa poder representar tou aquello que puede ser espresáu nel idioma faláu.
Los sistemes d'escritura fueron precedíos pola proto-escritura, sistemes de ideogrames y antiguos símbolos mnemónicos. Los exemplos más conocíos son: 
La invención de los primeros sistemes d'escritura ye aprosimao simultánea col empiezu de la Edá de Bronce nel Neolíticu tardíu, depués del Cuartu Mileniu A.C. La escritura cuneiforme sumeria y los xeroglíficos exipcios son, xeneralmente, consideraos los primeros sistemes d'escritura, dambos remanecieron del so propiu sistema simbólicu ancestral proto-lliterariu del 3400 al 3200 A.C. con testos coherentes antiguos d'alredor del 2600. La yscritura china desenvolvióse independiente de la escritura del Mediu Oriente, alredor del 1600. Tamién se cree que los sistemes d'escritura mesoamericanos pre-colombinos (incluyíos ente otres escritures maya y Olmeca) tuvieron oríxenes independientes ente sigo.
Piénsase que'l primer alfabetu verdaderu escritu apaeció alredor del 2000 e.C., como un llinguaxe representativu desenvolvimientu pa los esclavos semites n'Exiptu polos exipciu (ver Hestoria del alfabetu). Munchos otros alfabetos nel mundu güei baxaron d'esta única innovación, dellos per vía del alfabetu feniciu, o fueron directamente inspiraos por esti diseñu.
Les formes más antigües conocíes d'escritura son principalmente logogramas en naturaleza, basaos nos elementos del pictograma y el ideograma. La mayoría de los sistemes d'escritura pueden polo xeneral ser estremaos en tres categoríes: el logográfico, el silábicu, y el alfabéticu (o segmental); sicasí, los trés pueden tar incluyíos en cualquier sistema d'escritura en delles proporciones, de cutiu faciéndolos difíciles de catalogar nun únicu sistema. El términu sistema complexu ye dacuando usáu pa describir ellí onde'l mestizaje fai problemática la clasificación. 
Un logograma ye un simple calter escritu que representa una palabra gramatical completa. Munchos calteres chinos son clasificaos como logogramas.
Como cada calter representa una simple palabra (o, más precisamente, un morfema), munchos logogramas son riquíos pa escribir toles palabres del idioma. La vasta disposición de logogramas y la memorización de lo que signifiquen representen la mayor desventaxa de los sistemes logográficos sobre los sistemes alfabéticos. Sicasí, cuidao que el significáu ye inherente al símbolu, el mesmu sistema logográfico puede teóricamente ser usáu pa representar distintos idiomes. Na práctica, esto ye verdá namái pa los idiomes cerradamente rellacionaos, como'l idioma chinu, como restricción sintáctica qu'amenorga la portabilidad d'un determináu sistema logográfico. El idioma xaponés usa logogramas chinos extensivamente nos sos sistemes d'escritura, cola mayoría de los símbolos con un significáu igual o similar. Sicasí, la semántica, y especialmente la gramática, son lo suficientemente distintes como por que un llargu testu chinu seya inintelixible a un llector xaponés ensin nenguna conocencia básica de la gramática china, anque unes curties y concises frases tales como aquelles de los titulares del periódicu son más fáciles d'entender.
Magar la mayoría de los idiomes nun usen dafechu los sistemes logográficos, munchos idiomes usen dellos logogramas. Un bon exemplu de los logogramas modernos occidentales son los númberos arábigos, cualesquier qu'use estos símbolos entiende que 1 significa lo qu'él o ella llama "unu", "one", "eins", "yi", "ichi" o "ehad". Otros logogramas occidentales inclúin el et &, usáu pa embrivir la conxunción "y" en países anglosaxonos, el signu arroba @, usáu en munchos contestos pa la palabra n'inglés "at" (en), el signu de porcentaxe % y los munchos signos representando unidaes monetaries ($, ¢, €, £, ¥ y asina pol estilu).
Los logogramas son dacuando llamaos ideogrames, una palabra que se refier a los símbolos que gráficamente representen idees astractes, pero los llingüistes eviten esti términu, como los calteres chinos son llamaos compuestos semánticos-fonéticos, símbolos qu'inclúin un elementu que representa'l significáu y un elementu que representa la pronunciación. Dalgunos non llingüistes estremen ente la lexigrafía y l'ideografía, onde los símbolos na lexigrafía representen palabres, y los símbolos na ideografía representen palabres o morfemes.
El más importante (y, de cierta manera, l'únicu sobreviviente) sistema logográfico ye'l chinu, que los sos calteres son usaos, con graos de variación y cambéu, nel idioma chinu, xaponés, coreanu, vietnamita, y otros idiomes asiáticos orientales. Los xeroglíficos del Antiguu Exiptu y l'escritura maya son tamién sistemes con ciertes característiques logográficas, anque ellos tienen marcaes característiques fonétiques, y nun son usaos enforma nel usu corriente.
Como los sistemes d'escritura logográficos usen un simple símbolu pa una palabra entera, un silabariu ye un grupu de símbolos escritos que representen (o s'averen) a sílabes, que crean palabres. Un símbolu nun silabariu típicamente representa una consonante siguida d'una vocal, o namái una vocal.
Nun "silabariu verdaderu", nun hai semeyanza gráfica sistemática ente calteres fonéticamente rellacionaos (anque dalgunos tienen semeyances gráfiques ente les vocales). Asina, los calteres pa "ke", "ka", y "ko" nun tienen semeyanza qu'indique la so "k" común. Sicasí, otru tipu de sistema silábicu ye conocíu como "abugida", onde cada grafema típicamente representa una sílaba, pero onde los calteres representen soníos rellacionaos son similares gráficamente. La nomenclatura usada pa faer esta distinción foi namái introducida por llingüistes relativamente recién, tomando emprestáu'l términu "abugida" de los idiomes etíopes pa denominar la so propia escritura Gue'ez por esti nome.
Otros idiomes qu'usen verdaderos silabarios inclúin el griegu micénicu (Llineal B) y les llingües indíxenes d'América tales como'l cheroqui. Dellos idiomes del Antiguu Oriente Próximu usen formes de la escritura cuneiforme, que ye un silabariu con dellos elementos non silábicos.
Un alfabetu ye un pequeñu grupu de "lletres" -símbolos básicos d'escritura- cada unu de los cualos aprosimao representa o representó históricamente un fonema d'un llinguaxe faláu. La palabra "alfabetu" ye derivada d'alfa y beta, los primeros dos símbolos del alfabetu griegu.
Nun alfabetu perfectamente fonémico, los fonemes y lletres pueden corresponder perfectamente en dos direcciones: un escritor puede predicir el delletréu d'una palabra por aciu la so pronunciación, y un falante puede predicir la pronunciación d'una palabra por aciu el so delletréu. Cada idioma tien riegles xenerales pa gobernar l'asociación ente lletres y fonemes, pero, dependiendo del llinguaxe, estes riegles pueden o nun ser regularmente siguíes.
Los alfabetos perfectamente fonémicos son bien fáciles d'usar, y los idiomes que los tienen (por casu el serbocroacio o finlandés) tienen munches menos barreres llingüístiques pa alfabetizar. Como los idiomes de cutiu evolucionen independientemente de los sos sistemes d'escritura, y los sistemes d'escritura pueden ser tomaos emprestaos por idiomes pa los cualos nun fueron diseñaos, el númberu de lletres d'un alfabetu que correspuende a los fonemes d'un idioma varia en gran manera d'un idioma a otru y siempres dientro d'un simple llinguaxe. En tiempos modernos, cuando los llingüistes inventen un sistema d'escritura pa un idioma que primeramente non lo tenía, l'ésitu ta usualmente nel desenvolvimientu d'un alfabetu fonémico. Cabo señalar qu'un verdaderu alfabetu fonéticu pal llinguaxe faláu natural sería bien engarrosu, yá que tendría que tener una gran variedá de variación fonética. Un exemplu de tal sistema ye'l Alfabetu Fonéticu Internacional (IPA).
El primer tipu d'alfabetu que foi desenvueltu foi'l abjad. Un abjad ye un sistema d'escritura alfabético onde hai un símbolu por consonante. Los abjads difieren d'otros alfabetos en que tienen calteres namái pa soníos consonantes. Les vocales nun son avezaes en abjad. 
Tolos abjads conocíos (sacante seique Tifinagh) son de la familia d'escritures semítiques, y deriven del orixinal Abjad Llineal Norteño. La razón pa esto ye que les llingües semítiques y les rellacionaes lengua bereberes tienen una estructura morfolóxica que faen que la denotación de vocales seya redundante en munchos casos.
Dellos abjads (como l'árabe y l'hebréu) tienen distinciones pa les vocales, pero usar namái en contestos especiales, tales como la enseñanza. Munches escritures que deriven de abjads fueron estendíes con símbolos vocales pa convertiles n'alfabetos completos, el más famosu casu ye la derivación del alfabetu griegu del abjad feniciu. Esto namái pasó cuando la escritura foi afecha a un llinguaxe non semíticu.
El términu "abjad" toma'l so nome del antiguu orde de les consonantes del alfabetu árabe Alif, Bá, Jim, Dál, anque la palabra puede tener raigaños antiguos nel feniciu o ugarítico.
Abjad ye inda la palabra p'alfabetu nel árabe, malayu, y indonesiu.
Asina, nun abugida puede o nun haber un signu pa la "k" ensin vocal, pero unu tamién pa "ka" (si "a" ye la vocal inherente), y "ke" ye escrita modificando'l signu de "ka" nuna manera que ye coherente con cómo unu puede modificar "la" por que seya "-y". En munchos abugidas el cambéu ye la adición d'un signu vocal, pero otres posibilidaes son imaxinables (y usaes), tales como la rotación del signu básicu, adición del signu diacríticu, etc.
El contraste con "verdaderos silabarios" ye que'l postreru tien un símbolu distintivu pa cada sílaba posible, y los signos pa cada sílaba nun tienen semeyanza sistemática. La semeyanza gráfica de munchos abugidas vienen del fechu de que son derivaos de los abjads, y les consonantes componen los símbolos cola vocal inherente, y los nuevos símbolos vocales son añedíos al símbolu base.
Na escritura Gue'ez, pa la cual el términu llingüísticu "abugida" foi nomáu, los cambeos de les vocales nun apaecen sistemáticamente, anque elles orixinalmente fueron más. Los silabarios indíxenes canadienses pueden considerase abugidas, anque ellos son raramente descritos nesos términos. El más llargu grupu senciellu de abugidas ye la familia Brahámica d'escritures, sicasí, qu'inclúi casi toles escritures usaes en India y el Sureste asiáticu.
El nome "abugida" ye deriváu de los primeres cuartu calteres d'un orde de la escritura Gue'ez usáu en dellos contestos. Foi tomáu emprestáu de los idiomes d'Etiopía como un términu llingüísticu por Peter T. Daniels.
Una escritura característica representa un detalle finu d'un alfabetu. Equí los símbolos nun representen fonemes enteros, pero bastantes elementos (característiques) que componen los fonemes, tales como les expresión o les sos punto d'articulación. Teóricamente, cada característica pue ser escrita con una lletra separada; y los abjads o abugidas, o verdaderamente los silabarios, pueden ser característicos, pero l'únicu sistema prominente d'esti tipu ye'l hangul coreanu. Nel hangul, los símbolos característicos son combinaos en lletres alfabétiques, y eses lletres son xuníes en bloques silábicos, entós el sistema combina trés niveles de representación fonolóxica.
Munchos sistemes d'escritura nun son puramente d'un namái tipu. El sistema d'escritura llatino, por casu, inclúi númberos y otros logogramas como #, $, y &, y les lletres fonétiques son una probe igualación de soníu. Como'l yá mentáu, tolos sistemes logográficos tienen componentes fonéticos, y tamién s'atopen a lo llargo de les llinies de los silabarios, como'l chinu ("logo-silábicu"), o un abjad, como l'exipciu ("logo-consonante").
Ciertes escritures, sicasí, son realmente ambigues. Los semisilabarios de l'antigua España son silábicos pa les consonantes oclusives como "p, t, k," pero alfabéticos pa otres lletres. En delles versiones, les vocales son escrites redundantemente depués de lletres silábiques, conforme a una ortografía alfabética. El Antiguu cuneiforme persa ye similar. De 23 consonantes, siete son dafechu silábiques, trelce son puramente alfabétiques, y pa les otres trés, hai namái una lletra pa /Cu/ y les otres /Ca/ y /Ci/. Sicasí, toles vocales son escrites claramente con too y con eso; como nos abugidas Brahámicos, la lletra /Ca/ foi usada pa una simple consonante.
Quiciabes la distinción gráfica primaria nes clasificaciones ye la "linealidad". Los sistemes d'escritura llineal son aquellos nos cualos los calteres tán compuestos de llínees, como'l alfabetu llatinu y la escritura chino. Los calteres chinos son consideraos llineales si son escritos con un bolígrafu o con un cepiyu caligráficu, o moldiaos en bronce. Similarmente, los xeroglíficos exipcios y los glifos mayes son de cutiu pinadas nun perfil con forma llineal, pero en situaciones formales son tallaos en relieve. Los sistemes non llineales, n'otra forma, como'l braille, nun tán compuestos de llínees, nun importa que preséu s'use pa escribir. Los más antiguos exemplos d'escritura son llineales: la Escritura sumerio del 3300 e.C. yera llineal, anque los sos descendientes cuneiformes non.
La cuneiforme foi probablemente la más antigua escritura. Los sos glifos fueron formaos primiendo'l final d'una aguya con llingüeta en masilla húmeda, nun trazando les llinies na masilla cola aguya como se dixo primeramente. La resultancia foi un radical tresformamientu de l'apariencia de la escritura. 
El Braille ye una adaptación non llineal del alfabetu llatinu qu'abandonó por completu les formes llatines. Les lletres tán compuestes de puntos en relieve nel sustrato de la escritura, que puede ser de cueru (el material orixinal de Louis Braille), papel ríxidu, plásticu, o metal.
Hai tamién otres adaptaciones non llineales del alfabetu llatinu, incluyendo'l códigu Morse, el alfabetu manual de dellos lenguaje de señes, y el semáforu, nel cual les banderes y barres son asitiaes describiendo ángulos. Sicasí, si la "escritura" defínese como un mediu potencialmente permanente de grabar información, entós estos sistemes nun califiquen como escritura como tal, porque los símbolos sumen depués d'un tiempu.
Les escritures tamién son caracterizaes pola dirección na que s'escriben. Los xeroglíficos exipcios yeren escritos en cualquier dirección horizontal, colos glifos d'animales y humanos mirando al empiezu de la llinia. Los alfabetos antiguos pudieron ser escritos en múltiples direcciones, horizontalmente (d'esquierda a derecha o de derecha a esquierda) o verticalmente (de riba a embaxo). Fueron comúnmente escrites bustrofedonicamente: empezando nuna dirección (horizontal), y entós voltiando a la fin de la llinia a la dirección opuesta.
El alfabetu griegu y los sos sucesores tán escritos d'esquierda a derecha, dende la parte cimera de la páxina hasta la inferior. En Timed Text (TT) Authoring Format, ésti diseñu ye embrivíu LRTB. Otres escritures, como la árabe y la hebrea, tán escrites de derecha a esquierda. Les escritures qu'incorporen calteres chinos son tradicionalmente escrites verticalmente (de riba pa embaxo), de la derecha a la izquierda de la páxina, pero anguaño son frecuentemente escrites d'esquierda a derecha, y de riba a embaxo, por cuenta de la influencia occidental, d'alcuerdu a les necesidaes d'afaeles al alfabetu romanu, y les llimitaciones técniques nel formatu d'un documentu electrónicu. El alfabetu Uighur y los sos descendientes son únicos nel fechu de ser los únicos en ser escritos de riba pa embaxo y d'esquierda a derecha; esta dirección foi aniciada d'una ancestral dirección semítica rotando la páxina 90º en contra del sentíu del reló pa tar conforme cola apariencia vertical de la escritura chino. Delles escritures usaes nes Filipines y Indonesia, tales como Hanunó'o, son tradicionalmente escrites con llinies moviéndose llueñe del escritor, de baxo escontra riba, pero horizontalmente d'esquierda a derecha.
== Sistemes d'escritura n'ordenadores Distintos estándares ISO/IEC son definíos p'alcordar con cada sistema d'escritura individual pa implementalos nes sos computadores (o en forma electrónica). Güei munchos d'esos estándares son redefiníos nun meyor estándar colectivu, el ISO 10646, tamién conocíu como Unicode. En Unicode, cada calter, en cada sistema d'escritura de cada idioma, ye (simplificando un pocu) tien un únicu númberu d'identificación, conocíu como code point. El software del ordenador usa'l code point p'asitiar el calter correspondiente nel archivu de fonte, entós los calteres pueden ser reproducíos na pantalla o escena.
Un tecláu d'ordenador ye l'aparatu más conocíu pa escribir nel ordenador. Cada tecla ye acomuñada con un códigu estándar que'l tecláu unvia al ordenador cuando ye primida. Usando una combinación de tecles alfabétiques con tecles modificadoras tales como Ctrl, Alt, Shift y AltGr, dellos códigos de calteres son xeneraos y unviaos al CPU. El sistema operativu intercepta y convierte esos signos nos apropiaos calteres basaos nel orde del tecláu y el input method, y entós delivera esos códigos convertíos y calteres al software aplicador activu, qu'en veces reproducen el glifo apropiáu na anguaño usada fonte, y píde-y al sistema operativu que lu unvie a la pantalla.
Nos sistemes d'ordenadores y telecomunicaciones, los grafemes y otres unidaes asemeyaes a grafemes, ye necesariu pal procesamientu del testu que tean representaos por "calteres" que típicamente se manifiesten en forma codificada. P'aspeutos técnicos del soporte informáticu pa dellos sistemes d'escritura, ver ISO 10646 y Testu bidireccional, tamién .
Ganxes
El ríu Ganges ye unu de los grandes ríos del subcontinente indiu, que flúi en dirección esti dende'l norte de la India cruciando la enllanada del Ganges hasta Bangladex.
El ríu naz nel Himalaya occidental, nel estáu indiu de Uttarakhand, y tres 2510 km de percorríu desagua formando, col ríu Brahmaputra el mayor delta del mundu, el delta del Ganges, nel golfu de Bengala.
Mientres enforma tiempu foi consideráu un ríu sagráu polos hindúes, que lo adoraron como la diosa Ganga del hinduismu. Históricamente, tamién foi importante: munches de les capitales antigües provinciales o imperiales (como Pataliputra, Kannauj, Kara, Allahabad, Murshidabad y Calcuta) hanse emplazado nes sos riberes. El Ganges y los sos afluentes drenan una cuenca fértil de 907 000 km² que soporta una gran concentración de población, con una de les densidaes del mundu más altes (nel añu 2005, una de cada dolce persones del mundu (un 8 %) vivíen na rexón). La fondura media del ríu ye de 16 m y la fondura máxima ye de 30 m.
El nome «Ganges» provién de la palabra sánscrita «gáṅgā», que significa «va, va» (esto ye, que se mueve rápido).
La fonte más alloñada del ríu, llamada Bhaguirati, naz nel Himalaya occidental, nel glaciar Gangotri y xúnese, a 210 km de la fonte, col Alakananda (que baxa del monte Nanda Devi, a 7800 m), cerca de Deoprayag, a partir de que la so confluencia pasa a llamase Ganges.
A partir d'ende, el ríu flúi escontra l'este y dempués de Haridwār, asitiada a 300 m, escurre al traviés de les grandes enllanaes del norte de la India, que por él se llamen enllanaes gangéaticas, con bien pocu desnivel y recibiendo afluentes numberosos y llongures: el ríu Yamuna (1300 km), otru ríu consideráu sagráu, cerca de la ciudá sagrada de Prayag (agora Allahabad); el Ghaghrā (1080 km) en Chāpra; el Gandak (700 km) en Hajipur; el Rāmgangā (640 km) un poco primero de Allāhābād; el Son o Sone (784 km), en Patna; el Dāmodarā o Dāmodār (541 km) a sur de Calcuta; el Koshî (700 km) cerca de Bhagalpur; y el Gumtî o Gomatî (675 km) cerca de Benarés.
Desagua formando'l delta del Ganges, dempués d'estremase en munchos ríos menores. Unu d'ellos ye'l ríu Hoogli cerca de Calcuta; otru ye'l Padma, un ríu qu'enfusa en Bangladesh.
El so llargor varia según les fontes, ente 2500 y 3000 km. Una de les mayores concentraciones de población del mundu ta establecida a lo llargo de les veres del Ganges. La cuenca del Ganges ye bien fértil y, na actualidá (2005), unu de cada dolce habitantes del mundu (un 8 %) vive nesta zona. Sicasí, por cuenta de la alta concentración de población, la contaminación y la destrucción de diversos hábitats naturales aumentaron de manera alarmante en tola zona.
La rexón del delta ye conocida como los Sundarbans («formosos montes»); una rexón de monte trupu de manglar y unu de los principales hábitats del tigre de Bengala. Nella atopa'l Parque Nacional de Sundarbans y foi declarada como Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco nel añu 1997, entendiendo una área protexida de 1395 km².
Dos especies de delfines habiten nel Ganges, el delfín del Ganges y el delfín Irrawaddy. El Ganges ye tamién interesante por una especie estraña de tiburones, el "Glyphis gangeticus" el cual ye anguaño abondo desconocíu.
La polución del ríu Ganges amontóse de forma alarmante nos últimos años. Los productos que lu contaminen inclúin restos de les cremaciones humanes, cadarmes d'animales, agües residuales y bagazos de les fábriques que, día ente día, afecten gravemente a les sos agües.
A esto hai qu'añedir que nun ye estrañu atopar cadabres enteros de persones y animales llexando nes sos agües. Esistieron diversos intentos de llimpiar el Ganges pero, hasta'l momentu, toos fracasaron.
Según lleendes antigües, en tiempos inmemoriales les agües del Ganges cruciaben el cielu, mientres les tierres desérticas de la India perecíen de sede. El rei Bhaguiratha alzó plegaries a los dioses por que'l cielu regara coles sos agües les tierres sedientes de la India. Los dioses escucharon les sos plegaries y unviaron les agües a la tierra, pero estes cayeron con tal violencia qu'amenaciaron con cegar la vida de tolos homes.
Pero entós asocedió'l milagru: Shiva, compadecido de la humanidá atristurida, fixo que les agües cayeren sobre la so cabeza y esnidiaren polos sos pelos llargos mientres mil años, primero que'l ríu sagráu naciera nel Himalaya, mansu y moderáu, ensin peligru pa los homes. Por eso tolos años millones de fieles hindús bañar nel ríu que veneren, pa purificarse.
Promediu mensual del caudal (m³/s) midíu na estación hidrolóxica de Farakka altitú: 19 m- cuenca: 833 000 km²- datos calculaos pal periodu 1949-1973.
El so caudal mínimu ye 1041 m³/s, y el máximu ye de 60 000 m³/s.
Umar ibn al-Jattab
`Umar ibn al-Jattāb (en árabe: "عمر بن الخطاب") o a cencielles `Umar foi'l segundu de los llamaos «califes ortodoxos», la primer serie de gobernantes que tuvo'l imperiu islámicu a la muerte de Mahoma y enantes del establecimientu del Califato Omeya. Umar asocedió a Abu Bakr y gobernó ente 634 y 644.
Según la versión sunnita nacíu en La Meca escontra'l 581, combatió nun primer momentu contra Mahoma y los fieles de la nueva relixón, pero más tarde convirtióse al islam y aportó a unu de los llugartenientes más fieles del profeta. Yera amás suegru de Mahoma, una y bones ésti casóse cola so fía Hafsa.
Una vegada escoyíu califa, Umar lluchó contra'l Imperiu bizantín y contra el Imperiu Sasánida de Persia. Llanzar a la conquista del Mediterraneu oriental, echando les bases del imperiu islámicu que los sos sucesores estenderíen. Conquistó la Siria bizantina en 638, Palestina, Exiptu en 642 y Mesopotamia, d'equí p'arriba conocida como Iraq, el mesmu añu, tres la Batalla de Nehavend. En tolos territorios conquistaos caltuvo les estructures alministratives esistentes y nun intentó acabar coles creencies relixoses de los sos habitantes, ente otres coses porque punxo a los non musulmanes sol estatutu de "dimmíes" o "protexíos", lo que-yos obligaba a pagar un impuestu específicu qu'apurría importantes ingresos al Estáu islámicu. Les sos tropes yeren calteníes nun ciertu aislamientu de la población nos llugares conquistaos y pagar col botín llográu.
Umar foi'l primer califa qu'ostentó'l títulu de Príncipe de los creyentes (أمير المؤمنين "amīr al-mu'minīn"). (Según los sunnitas) Instituyó la era de la Hégira, pola que se rixe'l calendariu musulmán, con entamu'l 16 de xunetu del añu 622. Tamién mandó construyir la famosa Cúpula de la Roca en Xerusalén, alredor de la roca na que, según la tradición, dende la que Mahoma xubió al cielu.
Morrió asesináu'l 4 de payares de 644 na mezquita de Medina (capital del Estáu) por un esclavu persa llamáu Firūz. Asocedió-y Uthman. (La).
Indostánicu
El Indostánicu (हिन्दुस्तानी, ہندوستانی) o hindustaní, tamién conocíu como "hindī-urdū", ye'l conxuntu d'idiomes de la caña indoirania de la familia indoeuropea, bien rellacionaos ente sigo, y que se falen nes rexones norte, central y noroeste del subcontinente indiu. Toma dos rexistros estandarizados, el hindi y el urdu, idiomes oficiales de la India y Pakistán, respectivamente. Ye un idioma faláu por más de 474 millones de persones nel subcontinente índicu (principalmente al norte de la India, 310 millones, y Pakistán, 104 millones) y na diáspora etno-cultural d'estos pueblos. Ye'l cuartu idioma nativu más faláu del mundu y terceru como segunda llingua. Falar en India, Pakistán, Fixi, Guyana, Malaisia y Surinam. 
Esti términu tien una hestoria complexa y tien connotaciones diverses pa persones distintes. Nel cine indiu ("Bollywood"), suélse-y llamar hindustaní a la llingua neutral que se fala nes películes, anque en realidá basar nel estándar hindi pa tolos habitantes de la India. 
El urdu ye l'idioma nacional de Pakistán y una llingua oficial reconocida regionalmente na India. Tamién ye un idioma oficial nos estaos indios de Andhra Pradesh, Jammu y Caxmir, Territoriu Capital Nacional de Delhi, Uttar Pradesh, Bihar y Bengala Occidental que tienen importantes poblaciones musulmanes.
L'hindi estándar, una de les llingües oficiales de la India, basar nel dialectu khariboli de la rexón de Delhi y estrémase del urdu en que se suel escribir na escritura indio devanagari y amuesa menos inflúi persa qu'el urdu. Munchos estudiosos de güei empleguen una forma sanscritizada del hindi desenvueltu principalmente en Varanasi, la santa ciudá hindú, que básase nel dialectu hindi oriental de la rexón y polo tanto un llinguaxe independiente del funcional hindi estándar.
L'hindi ye'l cuartu idioma más faláu nel mundu (númberu de falantes nativos). Ta estrechamente rellacionáu col urdu. Dambos son mutuamente intelixibles, siendo dende un puntu de vista llingüísticu variedaes d'un mesmu idioma (contabilizando dambos sería la segunda llingua más falada por detrás del chinu mandarín y per delantre del español). Les sos diferencies sobremanera amenórguense al sistema d'escritura, que nel casu del hindi ye l'alfabetu devánagari, ente que el urdu emplega una forma del alfabetu árabe. Estos dos idiomes tamién s'estremen na so terminoloxía culta, que l'hindi toma xeneralmente del sánscritu (el procesu de «sanscritizar»). D'esta manera, empezóse un procesu de erradicación de la terminoloxía d'orixe persa-árabe del hindi, col fin de disociarlo políticamente del urdu, ente que en urdu los cultismos son mayormente d'orixe perso-árabe. Na llingua familiar que se fala a diariu pola mayoría de los falantes, l'hindi y el urdu son más similares que nes formes más cultes.
Nun sentíu más específicu, "Hindustaní" puede ser usáu pa referise a los dialectos y variedaes utilizaes nel llinguaxe común, en contraste col hindi y el urdu estándar. Esti significáu reflexar nel usu del términu "bazar indostánicu", n'otres palabres, el "llinguaxe de la cai o'l mercáu", en contraposición col refinamientu de la percepción formal hindi, urdu, o inclusive'l sánscritu. Poro, el Diccionariu del Nuevu Mundu de Webster define'l términu "Hindustaní" como'l principal dialectu del hindi/urdu, utilizáu como llingua franca en tol norte d'India y Pakistán.
Anque puramente son idiomes distintos, les llingües del grupu hindi occidental (y entá dalgunos d'otros grupos de la zona central) considérense como dialectos del hindi (o meyor dichu del hindustaní) según la constitución de la India.
Dellos dialectos pueden considerase como llingües por que nun son mutualmente intelixibles ente sigo:
Ríu Indo
El ríu Indo ye un llargu ríu asiáticu qu'escurre pol subcontinente indiu, unu de los más llargos del continente, el más importante de Pakistán y de los principales de la India (y que tamién percuerre nel so cursu altu China). Orixinariu de la pandu tibetanu del oeste de China, na Rexón Autónoma del Tíbet, el ríu escurre al traviés del distritu de Ladakh de Jammu y Caxmir y depués entra en Pakistán al traviés de los Territorios del Norte (Gilgit-Baltistán); sigue dempués dende'l norte del país en dirección sur cruciando a lo llargo tou Pakistán, hasta desaguar nel mar Arábigu, cerca de la ciudá portuaria de Karachi en Sind.
El llargor total del ríu ye de 3.180 km, siendo'l ríu más llargu de Pakistán. Drena una gran cuenca de más de 1.165.000 km² y tien un caudal añal envaloráu nunos 207 km³, lo que lo converten nel 21º más caudalosu del mundu. Empezando nos altores del mundu con glaciares, el ríu alimenta l'ecosistema de los montes templaos, enllanaes y paisaxes grebos. Xuntu colos ríos Jhelum, Chenab, Ravi, Sutlej, Beas y dos afluentes dende la Jaiber Pastunjuá y Afganistán, el Indo forma'l delta del Indo de Pakistán, mentáu nel "Rig-veda" (el testu más antiguu de la India, de mediaos del II mileniu e.C.) como "Sapta Sindhu" y nel testu iraniu "Zend Avesta" como Hapta Hindu (significando dambos términos, ‘siete ríos’).
El ríu Indo apurre los recursos hídricos clave pa la economía de Pakistán —especialmente'l "tenada" de la provincia de Panyab, que representa la mayor parte de la producción agrícola de la nación, y de Sindh. El Indo tamién soporta munches industries pesaes y constitúi el principal suministru d'agua potable en Pakistán. Los "cinco ríos" que dan nome al Panyab son el Jhelum, Chenab, el Ravi, el Beas y el Sutlej.
Antes de la división en 1947 de l'antigua India nos modernos estaos d'India y Pakistán, el Indo yera'l segundu ríu n'importancia de la rexón, dempués del río Ganges, tantu en términos culturales como comerciales. Na actualidá'l ríu tamién da nome a la provincia pakistaní de Sind.
El ríu foi una fonte de plasmu mientres el periodu clásicu. El rei Darío I de Persia unvió a Escílax de Carianda a esquizar el Indo ente los años 519 y 512 e.C., baxándolo hasta llegar al mar. Llamáu Hindós o Indós polos griegos y depués Indus polos autores llatinos, foi siempres conocíu n'Occidente pol so nome latinizado que tamién dio nome a la India (Bharat).
Afayáronse xacimientos paleolíticos nel valle del Indo en Pothohar, cerca de Islamabad, la capital de Pakistán, con ferramientes de piedra de la cultura Soan. Na antigua rexón de Gandhara, tamién cerca de Islamabad, afayáronse en Mardan evidencies de cueves habitaes dende fai 15.000 años.
Tamién se desenvolvió ente 2300 y 1750 e.C. la cultura del valle del Indo, una cultura prehistórica qu'aparentemente nun llegó a conocer la cultura de los arios y que conoció delles etapes, dende'l 7000 e.C. (vease Tradición del valle del Indo).
Les principales ciudaes d'esta civilización, Harappa y Mohenjo-daro, remontar a alredor de 3300 e.C., y representen dalgunos de los mayores asentamientos humanos del mundu antiguu. La civilización del valle del Indo estendíase al traviés de Pakistán, algamando al norte dende l'este del ríu Jhelum hasta Ropar, nel Sutlej cimeru. Los asentamientos de la mariña estender dende Sutkagan Dor, en Pakistán, na frontera d'Irán, hasta Kutch, nel estremu oriental de Pakistán. Hai un xacimientu d'esta cultura del Indo nel Amu Darya en Shortughai, nel norte d'Afganistán, y otru en Alamgirpur nel ríu Hindon (un afluente del ríu Yamuna, y por tanto, del Ganges) que s'atopa a namái 28 km de Nueva Delhi. Hasta la fecha, atopáronse más de 1.052 ciudaes y poblaos, principalmente na rexón xeneral del río Ghaggar-Hakra y los sos afluentes. Ente los asentamientos tán los que fueron principales centros urbanos de Harappa y Mohenjo-Daro, según Lothal, Dholavira, Ganeriwala y Rakhigarhi. Namá de 90 a 96 de los 800 conocencies más conocíes de la cultura del valle del Indo afayáronse nel ríu Indo y los sos afluentes. El Sutlej, agora un afluente del Indo, en dómines de Harappa, desaguaba dacuando nel Ghaggar-Hakra, en que la so cuenca atopar más sitios de la cultura de Harappa qu'a lo llargo del propiu Indo.
Los primeros europeos que se sabe que reconocieron esti ríu fueron les huestes greco-macedonies de Alexandru Magno que nel Indo prácticamente atopó la llende oriental del so imperiu, yá que les sos fuerces retirar a lo llargo del cursu meridional del ríu a la fin de la campaña d'Asia dempués de la conquista lo que güei ye Pakistán, xuniéndolo al Imperiu helénicu. El nome Indus utilizar nel llibru de Megástenes "Indica" pal poderosu ríu cruciáu por Alejandro, basándose nel relatu contemporaneu de Nearchus. «Indus» ye un deriváu helénicu del iraniu Sindus, que de la mesma deriva de Sindhu, el nome del Indo nel "Rig-veda", una y bones el ríu ta consideráu, polos hinduistes, unu de los siete ríos sagraos de la India. El términu sánscritu "sindhu" significa genéricamente ‘ríu’ o ‘mar’, probablemente a partir d'un raigañu "sidh" que significa ‘alloñar’. El términu Sindhu apaez 176 vegaes nel "Rig-veda", 95 vegaes en plural, utilizáu más de cutiu nel significáu xenéricu. Yá nel "Rig-veda", sobremanera nos últimos himnos, el significáu de la palabra amenorgar al referise al ríu Indo en particular, como por casu, na llista de los ríos del "Nadistuti sukta". Esto dio llugar a l'anomalía d'un ríu de xéneru masculín: tolos demás ríos rigvédicos son femeninos, non solo gramaticalmente, siendo imaxinaos como dioses y comparaes con vaques y yegües que daben lleche y mantequilla.
A partir de los datos apurríos polos autores griegos qu'empezaron a mentar la palabra India en referencia a tol subcontinente Indiu, depués el autores llatinos falaríen d'una India cisgangética (la India d'esti llau del Ganges) y de una India transgangética (la India del otru llau del Ganges).
D'antiguo los perses y otros pueblos de llingües iranies llamaben Sindhu a esti ríu, estendiendo esi nome a los habitantes de too el subcontinente indiu, col nome de Sindhustán (‘país [del] Sindhu’).
El Indo formó una frontera natural ente'l subcontinente indiu y la so frontera cola pandu iranín, una rexón qu'inclúi'l Baluchistán pakistaní, Jaiber Pastunjuá, según Afganistán, Tayikistán ya Irán. Foi cruciáu polos exércitos de Alexandru Magno —les sos fuerces macedonies retirar a lo llargo del cursu meridional del ríu a la fin de la campaña d'Asia dempués de la conquista lo que güei ye Pakistán y xunir al Imperiu helénicu. Les enllanaes del Indo tamién tuvieron so la dominación del imperiu persa y del imperiu de Kushan. Los exércitos musulmanes de Muhammad bin Qasim, Mahmud de Gazni, Mohammed de Ghor, Tamerlán y Babur tamién cruciaron el ríu pa cutir nes rexones interiores del Panyab y más al sureste.
La palabra etimoloxía d'India India» deriva del ríu Indo. Na Antigüedá, primeramente «India» referir a la rexón de Pakistán que s'asitia a lo llargo de la vera esti del ríu Indo, pero escontra l'añu 300 e.C., el escritores griegos como Megasthenes aplicaron el términu al subcontinente que s'estiende más escontra l'este.
La fonte tradicional del ríu ye Senge Khabab (‘boca del lleón’), un manantial perenne, non bien llueñe del sagráu monte Kailash, y caracterízase per una llarga llinia de baxu de tibetanos chortens. Hai otros afluentes cercanos que posiblemente pueden formar un cursu d'agua más llargo qu'el Khabab Senge, pero a este, toos dependen de la nieve dilío. El ríu Zanskar, que desagua nel ríu Indo en Ladakh, tien un volume d'agua mayor qu'el mesmu Indo enantes d'esi puntu.
Nel branu de 2010 el ríu viose enchíu en numberosos puntos provocando una de les mayores hinchentes de la hestoria de Pakistán.
Naz nel Tíbet (China), a un altor de 5500 msnm, siguiendo'l so cursu al traviés d'en dirección noroeste, pa depués travesar la rexón de Caxmir y xirar escontra'l sur pa enfusase en Pakistán y percorrelo tou a lo llargo. En pasando pela ciudá de Hyderabad, desagua nun delta bañando les mariñes del puertu de Karachi, primer capital de Pakistán.
El llargor total de ríu varia, según les fontes, ente los 2.900 y los 3.180 km. El caudal mediu ye de 6.700 m³/s y drena una amplia cuenca de 1.081.700 km². Na so desaguada nel mar de Omán, el Indo forma un estensu y fértil delta, con una superficie de 7.770 km².
El Indo, nominalmente, empieza mui cerca de la frontera oriental de la Rexón Autónoma del Tíbet, en China, na pequeña localidá de Shiquanhe, na confluencia de los ríos Sengge Zangbo y Gar, que drenan los cordales de Nganglong Kangri y Gangdise Shan y escurren por dalgún d'abarganar principales del cordal del Himalaya. El Sengge (, tamién Shiquan o "Shiquan He" (), la fonte más alloñada con un llargor de 430 km, naz na redoma del sagráu llagu Esquita Sarovar, a un altor de 5500 m y escurre en dirección noroeste. El Indo, como tal, tamién flúi escontra'l noroeste y crucia aína la frontera china ya ingresa na India.
N'India, onde suel llamase ríu Sind, escurre al traviés del estáu de Jammu y Caxmir, na rexón Ladakh, xusto al sur del cordal del Karakoram. En pasando poles pequeñu localidá de Nyoma (1.350 hab.) y Upshi (165 hab.). A partir d'equí la carreteera NH-21 acompaña al ríu, que llega a una zona na qu'hai bastantes monesterios, como los de Stakna, Mashro, Thikse y Shey, y llega a Leh (27.513 hab. en 2001), l'antigua capital del reinu de Ladakh. Nel valle una nueva carretera acompaña al ríu, la NH-1D, y llueu llega a Phey (331 hab.). Recibe dempués pola esquierda al primeru de los sos afluentes d'importancia, el ríu Zanskar. Sigue poles pequeñu aldegues de Nimu, Alchi y Tingmosgang y nesta zona'l Indo bordia pel norte'l gran Parque Nacional Hemit, con 4400 km², el mayor parque indiu, establecíu en 1981. En calteniendo la dirección noroeste, sale d'India ya ingresa en Pakistán.
Al poco d'entrar en Pakistán, na rexón del Baltistán, na provincia de Gilgit-Baltistán, recibe pola esquierda, procedente del sur, al ríu Suru y depués, pola derecha, a los ríos Shyok (550 km) y al Shigar (62 km), en que la so confluencia ta la pequeña ciudá de Skardu (unos 30.000 hab. en 2000), que cunta con un pequeñu aeropuertu bien usáu polos aficionaos al trekking. Sigue en dirección noroeste y vuélvese escontra'l sur, xusto al recibir, pola derecha, al ríu Gilgit (450 km). Dende equí sigue'l valle la N-35 (que llega dende'l valle del Gilgit), conocida como carretera del Karakórum, que conecta la ciudá china de Kashgar cola capital pakistaní, Islamabad (con un percorríu de 1.200 km). Bordia pel norte'l Nanga Parbat, escurriendo ente xigantescos gargüelos, de 4.500-5.200 m de fondura.
Pasa por Chilas y al poco llégase a un llugar onde s'empecipió n'ochobre de 2011 la construcción o la presa de Diamer-Bhasha, que va tener una potencia instalada de 4500 MW, asitiada casi na frontera d'India. Llega dempués un curtiu tramu, ente Dudishaj y Sazin nel que'l ríu señala la frontera ente Gilgit-Baltistán y Jaiber Pastunjuá (Khyber Pakhtunkhwa).
Recibe dempués al pequeñu ríu Kondia, pola derecha, y algama la localidá de Dassu, Palas y Besha. Algámase depués la llarga cola del banzáu de Tarbela (con una superficie de 250 km² y un llargor d'unos 60-70 km), que tamién recibe les agües de los ríos Dor y Siran. La presa, construyida ente 1968 y 1974, contribúi al control de los hinchentes, a la regación y a la xeneración hidroeléctrica (3478 MW). Xusto dempués de la presa'l ríu sale de los montes ya ingresa nes amplies enllanaes del Panyab, ente les les importantes ciudaes de Peshawar y Rawalpindi. Sigue un pequeñu tramu nel qu'el so cursu estremar en munchos ramales, enxareyaos y cambiantes, con bastantes pequeñes islles ente ellos. Dende equí y mientres un bon tramu, el Indo va ser la llende ente les provincies de Pastunjua Jáiber y la del Panyab, al este. El ríu Kabul (700 km) xúnese-y aína, pola derecha, cerca de la localidá de Attock (69 588 hab. en 1998).
Sigue'l so camín poles enllanaes del Panyab en dirección xeneral sur, recibiendo ríos per dambes marxes, como'l Kohat Toi (derecha). Pasa pela históricu ciudá de Makhad, dempués recibe al ríu Soan (250 km), pola esquierda, y llega a Mari. Sigue agües embaxo por Dera Ismail Khan (109.686 hab., est. en 2009) y recibe, pola derecha, al ríu Gumal (400 km), y dempués, pola esquierda, daqué enantes de llegar a la ciudá de Mithankot
al más importante de los sos afluentes, el ríu Panijnad, un curtiu ríu de solu 71 km que lleva les agües de los cinco ríos del Panyab (ta formáu pola confluencia de dos llargos ríos: el ríu Chenab (1.242 km) —colos sos subafluentes el ríu Jhelam (740 km) y el ríu Ravi (725 km)— y el ríu Sutlej (1.370 km) —col so subafluente el ríu Beas, 470 km). Más allá d'esta confluencia, el ríu foi llamáu dalguna vegada río Satnad ("Sat" = siete, "Nadi" = ríu), yá que lleva nesi momentu les agües del Kabul, del Indo y de los cinco ríos del Panyab.
Algama dempués la presa de Guddu, construyida ente 1957-62 pal control del Indo, xusto na frontera cola provincia de Sind. Sigue por Rohri (224.362 hab. en 2002), Sanghar y llega a una nueva presa, la de Sukkur, construyida ente 1923-32, pal riego y control de los hinchentes, cerca de la homónima ciudá de Sukkur (493.438 hab.). Pasa dempués por Larkana (456.544 hab.) y mui cerca de les ruines de Mohenjo-Daro. Sigue por Sehwan (35.264 hab.), al llau del llagu Enllordiar, un banzáu construyíu nos años 1930 d'ente 350-520 km² alimentáu por dos canales derivaes del Indo. Llega dempués a Jamshoro y a la ciudá de Hyderabad (1.578.367 hab.), la ciudá más poblada de too el so cursu. Pasa cerca del llagu Keenjhar y termina nun gran delta al este de Thatta.
La zona del delta del Indo ta considerada como una de les rexones ecolóxiques más importantes del planeta. Nesti ríu puede atopase una especie única de delfín, el delfín del ríu Indo ("Platanista minor"), especie bien paecida a la qu'habita nel ríu Ganges. Según un censu efectuáu nel 2001 había un total de 1.100 exemplares vivos d'esti cetáceu.
El Indo ye unu de los pocos ríos del mundu qu'esperimenten el fenómenu del macareo. El sistema del Indo ye en gran parte alimentáu poles nieves y los glaciares de los cordales tibetanos del Himalaya, Karakorum y Hindu Kush; de les agües del estáu indiu de Jammu y Caxmir y de les de les Árees del Norte de Pakistán, respectivamente. El caudal del ríu ta determináu tamién poles estaciones del añu —menguando enforma pel hibiernu y esperimentando hinchentes de les sos veres nos meses del monzón, de xunetu a setiembre. Tamién hai evidencies de cambeos constantes nel cursu del ríu dende la prehistoria —esviar escontra l'oeste dende la desaguada nel Rann de Kutch y al pie de les praderíes de Banni dempués del terremotu de 1816.
Los principales afluentes del ríu Indo, en dirección enagües embaxo, son los siguientes:
El ríu Indo alimenta l'abanicu submarín del Indo, que ye'l segundu cuerpu sedimentariu de la Tierra, con unos 5 millones de km³ de material erosionado de los montes. Los estudios de los sedimentos nel modernu ríu indiquen que los montes del Karakorum, nel norte de Pakistán, son la fonte más importante de material, siendo l'Himalaya la siguiente mayor contribución, na so mayoría al traviés de los grandes ríos del Panyab (esto ye, el Jhelum, el Chenab, el Ravi, el Sutlej y el Beas). L'analís de los sedimentos del mar de Omán demostró que fai más de cinco millones d'años, el Indo nun taba conectáu colos ríos del Panyab que fluyíen nel so llugar escontra l'este nel Ganges y que fueron prindaos más tarde. Trabayos pioneros amosaron que'l sable y el llimu del oeste del Tíbet, llevaben llegando al mar Arábigu dende faía 45 millones d'años, lo qu'implicaría la esistencia d'un antiguu ríu Indo, nesi momentu. El delta d'esti proto-ríu Indo foi darréu atopáu na cuenca de Katawaz, na frontera ente Afganistán y Pakistán. El Indo, acordies con l'antigua Rigveda, yera'l Saraswati que fluyía dende l'Himalaya al traviés de Pakistán escontra'l mar Arábigu.
Na rexón de Nanga Parbat, les cantidaes masives d'erosión causaes pel ríu Indo, que siguieron a la captura y l'esviadura al traviés d'esta área, piénsase qu'acarretaron roques de la corteza media ya inferior a la superficie.
Los relatos sobre'l valle del Indo dende los tiempos de la campaña d'Alejandro indiquen qu'había una cobertoria forestal saludable na rexón, que reculó considerablemente. L'emperador mogol Babur escribió nes sos memories (el Baburnama) qu'atopó rinocerontes nes sos riberes. L'amplia deforestación y l'interferencia humana na ecoloxía de les llombes Shivalik dio llugar a un marcáu deterioru de la vexetación y de les condiciones de crecedera. Les rexones del valle del Indo son agora grebes con escasa vexetación. L'agricultura sofitar en gran parte por cuenta de les obres de regación.
El ciegu delfín del ríu Indo ("Platanista gangetica minor") ye una subespecie de delfín que namái s'atopen nel ríu, anque d'antiguo tamién apaecíen nos sos afluentes. El Fondu Mundial pa la Naturaleza diz que ye unu de los cetáceos más amenaciaos, con namái unos 1.000 especímenes.
El pexe palla del ríu ("Hilsa") ye una delicia pa les persones que viven a lo llargo del ríu. La población de pexes nel ríu ye moderadamente alta, siendo Sukkur, Thatta y Kotri los principales centros pesqueros, toos nel cursu inferior de Sindh. Sicasí, les preses y el riego fixeron de la piscicultura una actividá económica importante. El gran delta, asitiáu al sureste de Karachi, foi reconocíu polos conservacionistas como una de les rexones ecolóxiques más importantes del mundu. Equí'l ríu convertir en banzaos, regueros y regatos y alcuéntrase col mar en niveles superficiales. Los pexes marinos atópense equí a esgaya, incluyendo reinetas y camarones.
El Indus ye'l provisor más importante de recursos hídricos pa les enllanaes del el Panyab y de Sindh, que constitúin la columna vertebral de l'agricultura y la producción d'alimentos en Pakistán. El ríu ye especialmente críticu cuando l'agua ye escasa na parte baxa del valle del Indo. Construyir por vegada primer canales de riego polos pobladores de la civilización del valle del Indo y, más tarde, polos inxenieros del imperiu Kushan y del imperiu mogol. La moderna regación foi introducida pola Compañía Británica de les Indies Orientales en 1850, construyendo nueves canales y reparando les antigües canales. Los británicos supervisaron la construcción d'una de les redes de riego más complexes del mundu. La presa de Guddu tien 1.350 m de llargu, irrigando los distritos de Sukkur, Jacobabad, Larkana y Kalat. La presa de Sukkur sirve a más de 20.000 km².
Dempués de la independencia de Pakistán, roblar en 1960 ente India y Pakistán un tratáu sobre'l control de les agües, garantizando que Pakistán recibiría l'agua del ríu Indo y los sos dos afluentes occidentales, el Jhelum y el Chenab, con independencia del control enagües enriba de la India. El Proxecto Cuenca del Indo consistió principalmente na construcción de dos banzaos principales, la presa de Mangla, construyida nel ríu Jhelum, y la presa de Tarbela, construyíu sobre'l ríu Indo, xuntu con preses subsidiarias.L'Autoridá pal Desenvolvimientu de l'Agua y l'Enerxía de Pakistán» ("Pakistan Water and Power Development Authority") entamó la construcción de la canal d'enllaz del Chashma-Jhelum —que xune les agües del Indo y del Jhelum—, ampliando'l suministros d'agua a les rexones de Bahawalpur y Multen. Pakistán constrúi la presa de Tarbela, cerca de Rawalpindi —de 2.743 m de llargu y 143 m d'altu, con un llargu banzáu d'unos 80 km. La presa de Kotri, cerca de Hyderabad, tien 915 m de llargu y ufierta un suministru adicional a Karachi. La presa Taunsa, cerca de Dera Ghazi Khan, produz 100.000 quilovatios d'electricidá. La gran vinculación de los afluentes col Indo ayudó a espublizar los recursos hídricos nel valle de Peshawar, nel Jaiber Pastunjuá. L'amplia regación y los proyectos de preses constitúin la base pa les grandes producciones pakistaníes de cultivos como'l algodón, la caña d'azucre y el trigu. Les preses tamién xeneren electricidá pa la industria pesao y los centros urbanos.
Los habitantes de les rexones que traviesa'l ríu Indo son diversos n'etnia, relixón, oríxenes nacionales y llingüísticos. Nel cursu norte del ríu, nel estáu indiu de Jammu y Caxmir, vive'l pueblu budista de Ladakh, de valores tibetanos, y los dards de la familia indo-ariu o dárdica, que practiquen el budismu y el islamismu. Depués báxase en Baltistán, nel norte de Pakistán, pasando pela principal ciudá de Balti, Skardu. A midida que sigue al traviés de Pakistán, el Indo forma una frontera distintiva de etnicidad y cultures: na ribera occidental la población ye mayoritariamente pastún, baluchí, y d'otros iranios de valores, con estrechos llazos culturales, económicos y étnicos col este d'Afganistán y partes d'Irán; les riberes orientales tán en gran parte poblaes por pueblos indoarios, como los panyabís y los sindhis. Nel norte del Panyab y en Jaibér Pastunjuá, conviven tribus d'etnia pastún con pueblos dardic nes llombes (Khowar, Kalash, Shina, etc.), burushos (nel valle de Hunza), y panyabís. Na provincia de Sindh, formen les poblaciones locales pueblos de tradición sindhi. Na ribera occidental del ríu viven los baluchis y los pueblos pastunes del Baluchistán.
El Indo ye un recursu estratéxicu vital pa la economía y sociedá de Pakistán. Dempués de la independencia d'India y Pakistán en 1947, l'usu de les agües del Indo y de los sos cinco afluentes orientales convertir nuna gran disputa ente dambes naciones. Les canales de riego del valle de Sutlej y de Bari Doab fueron estremaos -coles canales escurriendo sobremanera en Pakistán y les preses de cabecera na India qu'atayaben el suministru en delles partes de Pakistán. La esmolición pola construcción n'India de grandes preses en diversos ríos del Panyab, que podríen socavar el suministru fluyíu a Pakistán, según la posibilidá de que la India pudiera esviar los ríos na dómina de la guerra, causó consternación política en Pakistán.Tres la celebración de conversaciones diplomátiques cola mediación del Bancu Mundial, India y Pakistán roblaron en 1960 el Tratáu de les Agües del Indo. Esti tratáu dio a la India'l control de los trés ríos más orientales del Panyab, el Sutlesh, el Beas y el Ravi, ente que Pakistán llogró'l control de los trés ríos occidentales, el Jhelum, el Chenab y el Indo. India caltuvo'l derechu d'usu de los ríos occidentales salvu pa proyectos de riego. (Vease'l discutiniu sobre una recién apuesta sobre un proyectu hidroeléctricu nel Chenab (non del Indo), conocíu como'l Proyectu Baglihar).
Les pelegrinación hindús a los llugares sagraos alcontraos a veres del ríu fueron una fonte de conflictu cola población local de Caxmir, que se quexen de la invasión de les sos tierres tradicionales por nacionalistes hindús de les partes más fondes de la India.
Esisten esmoliciones de que la deforestación estensiva, la contaminación industrial y el calentamientu global tán afectando a la vexetación y a la fauna del delta del Indo, según tamién a la producción agrícola. Tamién esiste la esmolición de qu'el Indo puede tar camudando'l so cursu escontra l'oeste, anque esa progresión yá asocede dende va sieglos. En numberoses ocasiones, la obstrucción de sedimentos por cuenta de un mal caltenimientu de les canales afectó a la producción agrícola y a la vexetación. Amás, el calor estremo causó que l'agua se evapore, dexando depósitos de sal que faen les tierres inútiles pal cultivu.
Apocayá, India entamó la construcción de preses nel ríu, en violación del Tratáu de les Agües del Indo, lo qu'amenorga'l caudal en Pakistán y causó que Pakistán llevara l'asuntu a los tribunales internacionales d'arbitraxe. Esto enterrió les relaciones ente dambos países.
La pandu tibetanu tien la tercera mayor reserva de xelu del mundu. Qin Dahe, antiguu xefe de l'Alministración Meteorolóxica de China, dixo que'l recién ritmu rápidu de la fusión y l'aumentu de les temperatures sería bonu pa l'agricultura y el turismu nel curtiu plazu, pero emitió una fuerte alvertencia:
En xunetu de 2010, tres unes fuertes y anormales agües del monzón, el ríu Indo alzóse percima de les sos veres y empezó a anubrir los terrenes próximos. L'agua siguió mientres los siguientes dos meses, afarando grandes árees de Pakistán. En Sindh, el Indo enchióse cerca de Sukkur el 8 d'agostu, anubriendo l'aldega de Mor Khan Jatoi. A principios d'agostu, el mayor hinchente mover escontra'l sur a lo llargo del Indo dende les rexones del norte gravemente afectaes pel oeste del Panyab, onde se destruyeron a lo menos 570.000 hectárees de tierres de cultivu, y la sureña provincia de Sindh. En septiembre de 2010, más de dos mil persones morrieren y más d'un millón de llares fueron destruyíos desque empezó l'hinchente.
richard ye grande
Llagu Baikal
El llagu Baikal () ye un llagu d'orixe tectónicu, alcontráu na rexón sur de Siberia, Rusia, ente'l óblast de Irkutsk nel noroeste y Buriatia nel sureste, cerca de la ciudá de Irkutsk. El so nome deriva del tártaru "Bai-Kul", «llagu ricu». Tamién ye conocíu como'l Güeyu azul de Siberia» o «La Perlla d'Asia».
Ye unu de los llagos con menor índiz de turbidez nel mundu, rexistrándose marques cimeres a los 20 metros de fondura por aciu l'usu de discos Secchi. Contien en redol al 20 % de l'agua duce non conxelada del mundu y colos sos 1.680 m de fondura ye'l llagu más fondu del mundu. Sobre la vera occidental del llagu vive'l pueblu buriato.
El llagu Baikal foi nomáu Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1996.
Con 31.494 km² de superficie, 636 km de llargu, 80 km d'anchu y 1.680 m de fondura (reconocíos hasta'l momentu), el llagu Baikal ye'l mayor de los llagos de agua duce y el más fondu del mundu. Contien 23.600 km³ d'agua, equivalente al 20 % de l'agua duce non conxelada de too el planeta. Na tradición rusa, el llagu ye llamáu «mar», y nes llingües buriata y mongola ye llamáu «Dalái-Nor», el «Mar Sagráu».
Calcúlase que la formación del llagu Baikal data de fai 25-30 millones d'años, siendo unu de los llagos más antiguos en términos d'hestoria xeolóxica (posteriores son el llagu Tanganica del nordés d'África, y el llagu Biwa de la isla de Honshu nel centru de Xapón). Ente los grandes llagos d'altes llatitúes, ye l'únicu que nun vio los sos sedimentos afectaos por glaciares continentales. Investigaciones de los sedimentos feches na década de los 90 del sieglu XX aproven una relación detallada de variación climática mientres los pasaos 250.000 años. Espérense investigaciones más detallaes. Si sacara tol sedimentu acumulao, el llagu algamaría 9 km de fondura.
El llagu ta totalmente arrodiáu per montes. Los montes Baikal n'orellar norte y la taiga tán técnicamente protexíos como parque nacional. El llagu tien unes 22 islles pequeñes, la mayor de les cualos, Oljón, tien 72 km de llargu. El llagu ye alimentáu por unos 336 afluentes, siendo los principales el ríu Selenga —el principal causante de la contaminación del Baikal—, Chikói, Jiloh, Ríu Uda, Buryatia|Udá, Barguzín y Alto Angará, Turka, Sarma y Snézhnaya. Sicasí, delles fontes axudiquen qu'el Baikal tien hasta 544 afluentes. L'agua flúi fora del llagu por un solu calce, el del ríu Angará.
El Baikal ye un llagu de fisura nuevu. La fisura enánchase unos dos centímetros per añu. La zona de la falla ta sísmicamente activa: hai fontes d'agües termales na zona y asoceden notables terremotos dacuando.
La área de drenaxe del llagu, de 540.000 km², ye un 13 % mayor que la área del drenaxe combinada de los Grandes Llagos de América del Norte.
Son pocos los llagos que pueden competir col llagu Baikal en términos de biodiversidá. Tantes como 852 especies y 233 variedaes d'alges, más unes 1.550 especies y variedaes d'animales habiten pela redolada del llagu, munchos d'ellos especies reinales, incluyendo la célebre foca de Baikal ("Phoca sibirica"), l'únicu mamíferu que vive nel llagu.
El Baikal ye reconocíu pola singular claridá de les sos agües. L'establecimientu d'una planta de procesamientu de magaya de madera y celulosa nel estremu sur del llagu, orixinalmente planiada en 1957, xeneró protestes silencioses que, de la mesma, causaron un espertar ecolóxicu ente les persones cultes de Rusia, anque non na burocracia soviética. Inda, dicha planta sigue virtiendo refugayes nes agües de Baikal. L'impactu d'esta contaminación en Baikal y otres arribaciones similares ye estudiada añalmente pol Institutu Tahoe Baikal, un programa d'intercambiu ente científicos de los EE.XX., Rusia y Mongolia y estudiantes graduaos empecipiáu en 1989.
Bien pocu conocer del llagu Baikal hasta que dio empiezu la construcción del Tren Transiberianu. L'espectacular percorríu, que bordia parte del llagu, riquió de 200 pontes y 33 túneles. Coles mesmes, (1896–1902), una numberosa espedición hidroxeográfica encabezada por F.K. Drizhenko produció'l primer atles detalláu de les fondures de Baikal.
En xunetu de 2008 empecípiase la espedición de dos batiscafos rusos "Mir", llamaos Mir-1 y Mir-2, y el 29 de xunetu conozse que consiguieron llegar al fondu del llagu per primer vegada na hestoria.
Más de 80 % de los animales son reinales; de 52 especies de pexes, 27 son reinales.
Cabo destacar una subespecie del pexe omul ("Coregonus autumnalis migratorius"). El mesmu ye pescáu, afumáu y vendíu en tolos mercaos alredor del llagu. Pa munchos viaxeros del Tren transiberianu, mercar omul afumáu ye unu de los curiosos de la llarga travesía.
Osos y venados tamién son avistaos y cazaos nes mariñes del llagu Baikal.
Los principales puntos de partida escontra'l llagu Baikal son les ciudaes Irkutsk, Ulán-Udé y Severobaikalsk. Un importante centru turísticu ye'l asentamientu de tipu urbanu Listvianka.
La espansión rusa na área de los buriatos alredor del llagu Baikal ente los años 1628-58 ye considerada parte de la conquista rusa de Siberia. Realizar por primer vegada remontando'l ríu Angara agües enriba dende la localidá de Yeniseysk (fundada en 1619) y más tarde moviéndose escontra'l sur dende'l río L.lena. Los rusos oyeren falar per primer vegada de los buriatos en 1609 na ciudá de Tomsk. Acordies con dellos cuentos populares rellataos un sieglu dempués del fechu, en 1623, Demid Pyanda, que pudo ser el primer rusu en llegar al L.lena, crució dende la parte cimera del L.lena al Angara y llogró algamar Yeniseysk. Vikhor Savin (1624) y Maksim Perfilyev (1626 y 1627-28) esquizaron el país Tungus nel Angara baxu. Escontra l'oeste, la localidá de Krasnoyarsk, nel Yenisei cimeru, foi fundada en 1627 y dende ellí partieron escontra l'este una serie de mal documentadas espediciones. En 1628 Piotr Beketov atopó per primer vegada un grupu de buriatos y consiguió que-y tributaren el yasak na futura see de Bratsk. En 1629, Yakov Khripunov partió de Tomsk p'atopar una mina de plata de la qu'había munchos rumores. Los sos homes llueu empezaron a escalar tantu a los rusos como a los nativos. A ellos xunióse-yos otru grupu de Krasnoyarsk, pero abandonaron el país buriato cuando arralecieron los alimentos. La so incursión fixo que fuera difícil qu'otros rusos entraren na zona. En 1631 Maksim Perfilyev construyó un ostrog en Bratsk. La pacificación tuvo un ésitu moderáu, yá que en 1634 foi destruyida Bratsk y muerta la so guarnición. (La hestoria cunta que los buriatos, que nun sabíen cómo utilizar armes de fueu, decidieron quemar los mosquetes, xuntu colos cosacos muertos. El fueu provocó que les armes de fueu disparárense y mataren a unes poques persones, lo que llevó a pensar a los buriatos que los rusos siguíen lluchando dempués de muertos.) En 1635 Bratsk foi reconstruyida por una espedición de castigu al mandu de Radukovskii. En 1638 foi sitiada de nuevu ensin ésitu.
En 1638 Perfilyev crució dende'l Angara el portage del Ilim hasta algamar el río L.lena y baxó agües embaxo hasta Olyokminsk. Volviendo, saleó pol ríu Vitim na área oriental del llagu Baikal (1640), onde escuchó informes sobre'l país del Amur. En 1641 fundar na parte cimera del L.lena una nueva localidá, Verjolensk. En 1643 Kurbat Ivanov foi más allá remontando'l L.lena y convirtióse nel primer rusu que vio'l llagu Baikal y la isla de Oljón. La metá de la so partida, al mandu de Skorokhodov, caltener nel llagu, algamando'l restu l'Altu Angara nel so estremu norte y envernando nel ríu Barguzin, nel llau nordés. En 1644 Iván Pokhabov xubió'l Angara hasta'l Baikal, convirtiéndose seique nel primer rusu n'utilizar esa ruta, difícil por cuenta de los rabiones. Crució'l llagu y esquizó el ríu Selenga inferior. Escontra 1647 repitió'l viaxe, llogrando guíes y visitando al 'Tsetsen Khan' cerca de Ulan Bator. En 1648, Iván Galkin construyó un ostrog nel ríu Barguzin que se convirtió nun centru pa la espansión escontra l'este. En 1652 Vasily Kolesnikov informó dende Barguzin que podía llegase al país de Amur, siguiendo los ríos Selenga, Uda y Khilok hasta algamar los futuros sitios de Chitá y Nerchinsk. En 1653 Piotr Beketov, nel so segundu gran viaxe pa esquizar y recaldar impuestos, tomó la ruta de Kolesnikov hasta'l llagu Irgen, al oeste de Chita, y esi iviernu unu de los sos homes, Urasov, fundó Nerchinsk, a veres del ríu Nercha. La siguiente primavera trató d'ocupar Nerchensk, pero foi obligáu polos sos homes a xunise a Stephanov nel Amur. Nerchinsk foi destruyíu polos tungus locales, pero restauráu en 1658.
Dende 1993, buscáronse neutrinos nel llagu al traviés del Telescopiu subacuáticu de neutrinos de Baikal. El telescopiu NT-200 ta instaláu a 3,6 km de la mariña a una fondura de 1,1 km y consiste en 192 módulos ópticos.
Agenzia Nazionale Stampa Associata
La Agenzia Nazionale Stampa Associata (más conocida poles sos sigles ANSA) ye una axencia de noticies italiana fundada'l 15 de xineru de 1945. Ye una cooperativa formada por 36 socios, editores de los principales diarius d'esi país.
Anguaño, ANSA ye una de les principales axencies de prensa del mundu y la mayor d'Italia, yá que cunta con 22 oficines n'Italia y otres 81 distribuyíes en 74 países, que producen más de 2.000 notes al día. Mercé al aceleráu desenvolvimientu de les telecomunicaciones nos últimos años, ANSA ufierta güei servicios informativos con audiu y videu en Internet y al traviés de teléfonos móviles.
La see central pal serviciu hispanoamericanu (en español) alcuéntrase en Bonos Aires.
El términu militar fai referencia a los individuos (miembros), instituciones, instalaciones, equipamientos, vehículos y tou aquello que forme parte de forma directa ya indixebrable de les Fuerces Armaes o exércitu; creáu y entamáu cola misión fundamental, pero non esclusiva, de defender la integridá territorial y la soberanía del país al que perteneza per mediu del usu de la fuerza y les armes en casu de ser necesariu.
En referencia a militar como miembru de les fuerces armaes, este va ostentar un puestu xerárquicu ("rangu" o "grau") dientro d'elles. Polo tanto nun ye "militar" un individuu que perteneza a un grupu armáu más o menos entamáu, sinón namái los miembros de les fuerces armaes, seyan estes mayoritariamente profesionales o formaes por ciudadanos reclutados (casu de la lleva). Diches fuerces «non militares» conócense como paramilitares.
La doctrina que defende la primacía del exércitu na sociedá recibe'l nome de militarismu.
Militar provién del llatín "militarius", de "miles" (xenitivu "militis") = 'soldáu'.
Usáu como suxetivu usualmente referir a les Fuerces Armaes d'un país o a'l oficiales que les dirixen.
De cutiu, considérase como hestoria militar a la hestoria de tolos conflictos, non solo la hestoria de los estaos militares. La diferencia al respective de la hestoria de la guerra anicia en que la hestoria militar céntrase más nes persones y les instituciones, ente que la hestoria de la guerra trata la evolución de la guerra en sí mesma, vista como evolución en tecnoloxía, gobiernos y xeografía. La hestoria militar tien una serie de propósitos, ente ellos por casu aprender de situaciones y erros del pasáu pa poder realizar un llabor bélicu más efectiva nel futuru, crear un sentimientu de tradición militar pa crear fuerces militares cohesionadas o aprender a prevenir la guerra d'una forma eficaz. La conocencia humana en materia militar básase llargamente na hestoria oral y escrita de los conflicto militares, los exércitos y armades participantes, y más apocayá, les fuerces aérees. Esisten dos tipos d'hestoria militar, anque casi tolos testos comparten y tienen elementos de dambos:
El historiadores profesionales de normal concéntrense nos fechos militares que tuvieron un mayor impactu nes sociedaes que se vieron envolubraes nelles, ente qu'el historiadores aficionaos empresten más atención a detalles de les batalles, equipamientu o uniforme. El historiadores encargar de narrar estos acontecimientos, por aciu escritos o d'otres formes.
Ciru II el Grande
Ciru II'l Grande ("circa" 600/575 – 530 e.C.) foi un rei aqueménida de Persia ("circa" 559-530 e.C.) y el fundador del Imperiu persa aqueménida (en persa antiguu: Haxāmanišiya), en venciendo al últimu rei medo (550 e.C.) y estender el so dominiu pol pandu central d'Irán y gran parte de Mesopotamia. El so conquistes estendieron sobre Media, Trepa y Babilonia, dende'l mar Mediterraneu hasta'l cordal del Hindu Kush, colo que creó'l mayor imperiu conocíu hasta esi momentu. Este duró más de doscientos años, hasta la so conquista final por Alexandru Magno (332 e.C.).
Ciru ye la forma latinizada y hispanizada del griegu Κύρος (Küros), que de la mesma deriva del persa antiguu Kūruš. En persa modernu llámase کوروش Kurosh.
Sobre'l so etimoloxía, el autores clásicos Ctesias y Plutarco rellacionar cola palabra ‘sol’, anque'l autores modernos polo xeneral prefieren ‘nuevu’ o ‘el qu'humilda al so enemigu nuna disputa verbal’. L'epítetu «el Grande» ye utilizáu poles fontes griegues, que tamién lo llamen «el Viejo» (o «el Mayor»), en contraposición al posterior Ciru el Mozu.
Ciru II yera fíu de Cambises I d'Anshan, de la dinastía aqueménida, y, según Heródoto, de Mandane, fía del rei medo Astiages y de Aryenis, princesa del reinu de Trepa. Esto apúrre-y cierta llexitimidá sobre los tronos de Media y Lidia, polo que puede tomase como un inventu de la propaganda oficial. Sicasí, les aliances dinástiques yeren avezaes. 
El antecesores de Ciru lideraben los grupos perses establecíos na zona montascosa del este del antiguu reinu de Elam (sudoeste del actual Irán) dende principios del sieglu VII e.C., baxu Aquemenes, llexendariu fundador de la dinastía aqueménida. Ostentaben el títulu de «rei de Anshan», ciudá de fuerte tradición elamita, y dende el sieglu VI e.C. yeren vasallos del reinu de Media. La residencia real de Ciru asitiar en Pasargada, cerca de Anshan. Pero ye probable que yá s'utilizara Susa, otru antiguu centru urbanu de Elam, como capital alternativa.
Escontra'l 559 e.C., Ciru II asocedió al so padre Cambises I. Según Heródoto, Ciru remontar contra'l soberanu medo Astiages, a quien llogró deponer depués de recibir el sofitu de Harpago, comandante del exércitu medo. Fontes contemporanees confirmen qu'en 550 e.C. ("Crónica de Nabonido", o "Crónica de Babilonia" Nº7), o 553 e.C. (Cilindru de Sippar), Astiages atacó a Ciru, pero foi apurríu al rei persa poles sos propies tropes. Ciru tomó entós Ecbatana, la capital de Media, y treslladó la so ayalga a Persia.
Heródoto menta delles vegaes a xenerales d'orixe medo nes campañes de Ciru, ente ellos Harpago. Ecbatana tresformar en residencia de branu de los soberanos perses. Sicasí, pueden atopase reseñes antipersas nes tradiciones, probablemente d'orixe medo, recoyíes pol historiador griegu Ctesias. Tamién, na inscripción de Behistún, que describe rebeliones en Media escontra 521 e.C., unos ocho años dempués de la muerte de Ciru.
Solo la frontera occidental de la área d'influencia meda yera'l ríu Halis (Anatolia, actual Turquía), que lo dixebraba del reinu de Trepa. Creso, rei de Lidia, yera cuñáu del depuestu Astiages, polo qu'esistía una alianza matrimonial ente dambos reinos. Según Heródoto, consultó al oráculu de Delfos sobre la conveniencia d'atacar a los perses. Esti respondió-y que si facer, destruyiría un gran imperiu. Entós, Creso crució'l ríu Halys y enfrentóse con Ciru en Pteria. Pero nengunu de los dos bandos ganó. 
Según Heródoto, Creso retirar pa pasar les estaciones fríes y esperar refuerzos del so aliáu Amasis II d'Exiptu y de la ciudá griega de Esparta. Pero foi escorríu polos perses hasta la so capital, Sardes, y sitiáu. Sardes cayó. A puntu de ser quemáu na foguera, Ciru perdonó-y la vida. El gran imperiu destruyíu terminaba siendo, entós, el suyu propiu.
La "Crónica de Nabonido" infórmanos que nel branu del 547 e.C., Ciru «conquistó'l país de Li[...]» y mató al so rei. Los símbolos cuneiformes que representen el reinu conquistáu paecen poder interpretase como «Trepa». Esta contradiz a Heródoto na estación de la conquista de Sardes y na muerte de Creso.
Los primeros años de conquistar persa de Lidia fueron tumultuosos. Pacties, trepo encargáu de l'ayalga de Sardes, lideró una rebelión que asedió Sardes. Esta foi reprimida pol sátrapa Mazares, quien morrió pocu dempués. El so sucesor, Harpago, dirixió la conquista de les ciudaes griegues de Asia Menor.
El rei de Babilonia yera Nabonido, que pasara una gran parte del so reináu nel oasis árabe de Tema, pero tornara a Babilonia probablemente arriendes de la amenaza de Ciru. Les campañes contra Babilonia paecen empezar a finales de la década de 540 e.C. El primer fechu precisu del que se tien noticia ye la victoria de Ciru sobre los babilonios na batalla de Opis, na seronda de 539 e.C. Sippar rindióse, y Gobrias, gobernador persa de Gutium, entró ensin batalla en Babilonia'l 12 d'ochobre del 539 e.C. Ciru llegó dellos díes más tarde.
Pa la conquista de Babilonia, Ciru tuvo'l sustancial sofitu del sacerdociu babiloniu, que taba enfrentáu con Nabonido por causa de les sos reformes relixoses. De la mesma, la llegada de Ciru ye celebrada pola comunidá xudía de Babilonia (Isaías 41-27).
Esiste un problema sobre cuándo fueron conquistaes les provincies orientales del Imperiu, n'Asia central, que correspuenden a los actuales Afganistán, Tayikistán, Uzbequistán y Turkmenistán. Yeren habitaes por sogdianos, bactrianos y arios, pueblos d'orixe iraniu indoeuropéu y emparentaos estrechamente con medos y perses. 
Son mentaes como satrapíes (provincies) perses en 521 e.C. (inscripción de Behistún), polo que necesariamente formaben parte del Imperiu de Ciru (el so sucesor Cambises II nun pudo conquistales yá que les sos campañes concentrar n'Exiptu). Ciru pudo heredales del reinu medo, o conquistáu tres l'anexón de Trepa, según puede suponese de los testos de Heródoto y Ctesias.
La rexón de Siria-Palestina, que formaba parte del Imperiu neobabilónico, foi apoderada pacíficamente. Ciru dexó'l regresu a Xerusalén de les comunidaes xudíes deportaes en Babilonia (Esdras). Según datos arqueolóxicos, tamién de grupos de deportaos arameos a la so tierra d'orixe en Siria. Les ciudaes fenicies nun ufiertaron resistencia, y establecióse una especie de protectoráu.
Escontra 530 e.C., Ciru entamó una campaña contra los nómades escitas del nordeste del imperiu, concretamente la tribu de los masagetes, dexando al so fíu Cambises como herederu col títulu de rei de Babilonia. 
Según informes posteriores, como "Anábasis d'Alexandru Magno" de Flavio Arrianu, fundó una ciudá cerca del Sir Daria. Llamar Cirópolis o *Kurushkatha. Sía que non, foi superáu y muertu polos masagetas empobinaos pola reina Tomiris. Foi asocedíu pol so fíu Cambises II.
Según una de les versiones presentaes por Heródoto, la esposa principal de Ciru yera Casandana, fía de Farnaspes, un miembru de la familia real Aqueménida. El datu ye con toa probabilidá correctu, yá que se ve en parte acotáu pola "Crónica de Nabonido", a pesar de qu'esta nun menta explícitamente de Casandana. 
La segunda versión, qu'afirma que la madre de Cambises yera una fía del rei exipciu Amasis, ten de ser considerada como un intentu de llexitimación de la conquista d'Exiptu per parte de Cambises (527 e.C.). De la mesma, ye refugada la versión de Ctesias, según la cual la reina de Ciru yera Amitis, fía del rei medo Astiages.
Casandana dio a lluz a siquier dos fíos, Cambises y Esmerdis, y una fía, Atosa. Otros dos fíes, Artistona y una anónima, apaecen tamién nel relatu de Heródoto, anque nun se conoz la identidá de la so madre. Tanto Atosa como Artistona fueron sucesivamente consortes del so hermanu Cambises II, del usurpador Gaumata y de Darío I; d'esti postreru tamién lu foi Parmis, la única fía de Esmerdis. Roxana, una consorte de Cambises mentada por Ctesias, podría asina mesmu tratase d'una fía de Ciru.
El persa ye un imperiu universalista. Amás de «rei de Anshan» (bien avezáu) y «rei de Persia», Ciru asume los títulos de «rei del Mundu» y de «rei de los cuatro estremos de la Tierra», dambos d'orixe babiloniu, según «rei de Babilonia» y l'arcaizante «rei de Súmer y Acad».
Los enemigos de Ciru son vituperados nel marcu d'una campaña propagandística de llexitimación. Astiages de Media ye descritu en Heródoto como un rei cruel y despótico. Según la mesma fonte, Creso foi quien crució'l ríu Halys y atacó a Ciru, quien solo se defendió. Tocantes a Babilonia, nel Cilindru de Ciru y otres fontes sacerdotales, facer# risión a Nabonido y a la so la política relixosa. Aun así, les tradiciones recoyíes por Heródoto y Beroso falen de que Ciru otorgó altos cargos políticos tantu a Creso como a Nabonido.
Ciru destaca pola so política de concesiones escontra los pueblos sometíos, qu'en munchos casos facer d'acordies, y a los que nun s'esixe más que tributu, reclutamiento y aceptación d'una guarnición permanente. Refuga la deportación masiva practicada polos sos antecesores asirios y babilonios, y dacuando polos sos sucesor perses. Con Ciru el movimientu ye a la inversa. A les comunidaes deportaes, como los xudíos, déxase-yos tornar a la so tierra.
Esisti numberosa evidencia de la esistencia de sátrapes o gobernadores provinciales mientres el reináu de Ciru, a pesar de qu'un pasaxe de la obra de Heródoto podría llevar a pensar qu'éstos fueron darréu introducíos por Darío I. Mientres el reináu de Ciru los sátrapas de los que se tien noticia son puramente d'orixe persa, anque hai un númberu considerable de medos con posiciones d'altu rangu, ente los cualos Harpago paez tener un llugar destacáu.
Magar elementos tales como los sátrapas espresen les innovaciones del nuevu dominiu persa, ye posible reparar asina mesmu un altu grau de continuidá en munchos aspeutos de les sociedaes conquistaes, ente ellos l'alministrativu. Tal ye asina que, por casu, numberosos funcionarios babilonios qu'empecipiaron la so carrera mientres el reináu de Nabonido siguieron desenvolviéndola ininterrumpidamente mientres el de Ciru.
Ciertes rexones como Cilicia, Licia o les ciudaes griegues y fenicies paecen tener un eleváu grau d'autonomía a nivel local.
Coles mesmes, ye bien notable la tolerancia relixosa aplicada por Ciru y los sos sucesores. Ciru nun s'esqueró na relixón de los pueblos conquistaos por cuenta de que el mazdeísmo (relixón oficial persa dende Darío I) promovía la tolerancia y el respetu a otros credos ensin imposición de creencies de nengún tipu (Yasna 31,11). En Babilonia (el "Cilindru de Ciru" y una fonte sacerdotal sobre Nabonido) ye consideráu pol sacerdociu como un unviáu de Marduk pa restablecer l'orde tres les reformes relixoses de Nabonido.
Otres curties referencies a Ciru pueden atopase n'autores como:
Ideoloxía
Una ideoloxía ye un conxuntu d'idees rellacionaes ente sigo.
Una ideoloxía ye'l conxuntu d'idees sobre la realidá, sistema xeneral o sistemes esistentes na práctica de la sociedá al respective de lo económicu, lo social, lo científicu-tecnolóxicu, lo políticu, lo cultural, lo moral, lo relixosu, etc. y que pretenden el caltenimientu del sistema (ideoloxíes conservadores), el so tresformamientu (que puede ser radical y súbita, revolucionaria, o paulatina –ideoloxíes reformistes–), o la restauración d'un sistema primeramente esistente (ideoloxíes reaccionaries).
Les ideoloxíes suelen constar de dos componentes: una representación del sistema, y un programa d'acción. La primera apurre un puntu de vista propiu y particular sobre la realidá, vista dende un determináu ángulu, creencies, preconceptos o bases intelectuales, a partir del cual analízase y enxuicia (crítica), davezu comparándolo con un sistema alternativu, real o ideal. El segundu tien como oxetivu averar no posible el "sistema real" esistente al "sistema ideal" pretendíu.
Les ideoloxíes caractericen a diversos grupos, seyan un grupu social, una institución, o un movimientu políticu, social, relixosu o cultural.
El conceutu d'ideoloxía ye asemeyada, pero estremar del de cosmovisión ("Weltanschauung") en qu'ésti se proxecta a una civilización o cultura entera (cosa que tamién puede dicise del conceutu de ideoloxía dominante) o s'acuta a un individuu (llimitación que difícilmente podría aplicase a los raramente usaos conceutos de "ideoloxía particular" o "individual").
El términu "ideoloxía" foi formuláu por Destutt de Tracy ("Mémoire sur facultar de penser", 1796), y orixinalmente denominaba la "ciencia qu'estudia les idees, el so calter, orixe y les lleis que les rixen, según les relaciones colos signo que les espresen". 
Mediu sieglu más tarde, el conceutu dotar de un conteníu epistemolóxicu por Karl Marx, pa quien la ideoloxía ye'l conxuntu de les idees qu'espliquen el mundu en cada sociedá en función de les sos modo de producción, rellacionando les conocencies práctiques necesarios pa la vida col sistema de relaciones sociales; la relación cola realidá ye tan importante como caltener eses relaciones sociales, y nos sistemes sociales nos que se da dalguna clase d'esplotación, evitar que los primíos perciban el so estáu de opresión. Nel so célebre prologo al so llibru "Contribución a la crítica de la economía política" Marx diz:
Falamos d'ideoloxía cuando una idea o conxuntu d'idees determinaes interpretadoras de lo real son consideraes como verdáyeres y son llargamente compartíes conscientemente por un grupu social nuna sociedá determinada. 
Tales idees convertir nuna traza fuertemente identitario, de forma similar a la relixón, la nación, la clase social, el sexu, partíu políticu, club social, etc. y fórmense tantu en grupos pequeños y zarraos como les sectes o grupos mayores y abiertos como partidarios d'un equipu de fútbol... 
Exteriormente acomuñóse con mayor fuerza a la política, onde'l clientelismo de los partíos impon unos intereses estrechu y zarráu. Nel so desenvolvimientu lleva a que'l comportamientu individual pueda derivar nuna siguida falsa creencia, nun falsu pensamientu y de ende a una falsa práctica social. Amás interiormente, los miembros del grupu ideolóxicu almiten o non que determináu individuu perteneza al grupu según comparta o non ciertos presupuestos comunes de pensamientos básicos.
La ideoloxía intervien y xustifica dirixiendo los actos personales o colectivos de los grupos o clases sociales, a que los sos intereses sirve. Pretende esplicar la realidá d'una forma asumible y tranquilizadora, pero ensin criticismu, funcionando namái por conseñes y lemas. 
Agora bien lo que causa son falses creencies que caltienen la interpretación o xustificación previa tal como taba nel imaxinariu individual y colectivu, independientemente de les circunstancies reales. Por ello suelen acabar produciendo una separación ente les idees y la so práctica na realidá, difícilmente asumible. 
Del estudiu de la ideoloxía encarga la Socioloxía de la conocencia, que'l so presupuestu básicu ye l'enclín humanu a falsiar la realidá en función del interés. Sigue l'interés propiu nes maneres de ver el mundu nel grupu social al que se pertenez; maneres que varien socialmente d'un grupu humanu a otru y dientro de sectores distintos de la mesma sociedá.
Intervien sobre l'interés personal y cohesiona el grupu onde s'asitia, porque constrúi una identidá ficticia como forma de vivir y valorar una realidá construyida al marxe d'ella mesma. D'ende que na mayoría de los casos lleve a una superposición de discursos según el grau de realidá y a la construcción de utopíes.
Nel terrén políticu, y en casos estremos, acarreta la mentira repitida, la mendacidad. Polo xeneral reparar que fácilmente se pasa por un interés desatamañáu, centráu na falsa conciencia, escontra la imaxe o forma de la idea de la vida interpretada solamente en función d'eses idees, a última hora, escontra una ideoloxía que tiende al totalitarismu.
L'orixe de la mayoría de les ideoloxíes atopar nuna corriente filosófica cuando asume una versión bien simplificada y aburuyada, por falsa creencia, de la filosofía orixinal. Nesti sentíu produzse, de forma xeneral, un calter insincero, cuando un pensamientu orixinal convertir en «...ismo» (Platón → platonismu; Marx → marxismu; capital → capitalismu; anarquía → anarquismo; etc.).
El so orixe asitiar nel interés personal, acordies con les necesidaes que sofiten socialmente un determináu pensamientu. Dixébrase y disocia de la realidá, porque la manipolia en forma de mesmu interés. 
Los primeros filósofos qu'estudiaron la ideoloxía», los sicoloxistes franceses (Condillac, Cabanis, Destutt de Tracy), asitiaron esa necesidá nel yo interior», interpretáu de diverses formes (sicoloxismu y psicofisiologismo). El suxetu oponer a lo esterior, que se da como socesu, cuidao que rique la reflexón individual. Estos filósofos franceses pretendíen estructurar una teoría sobre'l materialismu primitivu de les sensaciones y de ende la so derivación n'emociones, pasiones y sentimientos. De manera que del fechu, del socesu o del acontecimientu esteriores pásase psicolóxicamente a la manera interior de captar les coses y apreciar estes categoríes de la psicoloxía personal. 
Más tarde el compromisu políticu de filósofos sociales (socialistes utópicos, Saint-Simon, Fourier, Proudhon) asitió l'interés nes necesidaes de la vida social. L'entorno que protagonizó al estendese al ámbitu de la sociedá foi considerable. Del interés del individuu pasar al interés del grupu. Esto provocó que s'acuñara'l calificativu de «doctrinarios» pa referise a los ideólogos» nel so enfrentamientu col poder, lo que confirió a la palabra un sentíu peyorativu qu'a día de güei nun perdió. 
Dempués del sicoloxismu d'el franceses, pasóse, de primeres, a les formes filosófiques propies y, darréu, a les relaciones económiques. El sentíu más ellaboráu d'ideoloxía, nel primer sentíu, ye'l de Hegel y, nel segundu, de Marx. 
Consideróse la ideoloxía como una dixebra de la conciencia», que produz la alienación, bien seya ésta considerada como puramente dialéctica del pensamientu, nel idealismu de Hegel o dialéctica material nel materialismu de Marx.
Nel sieglu XX, la ideoloxía ye considerada como problema de comunicación social. Pa los frankfurtianos, de manera especial para Habermas, la ideoloxía espresa la violencia de la dominación qu'aburuya la comunicación. Esta fala de la relación ente la conocencia y l'interés. Esto produz una distorsión que ye consecuencia d'una razón instrumental, como conocencia comenenciuda, y que ye la responsable de la ciencia y la tecnoloxía falses como exes de la dominación social. Ye pos necesaria una hermenéutica de la emancipación y lliberación. De la mesma forma, Marcuse sorraya esti fechu nel senu de les clases socialessobremanera políticamente dientro de los partíos y sindicatos.
Karl Mannheim y Max Scheler enmarquen la ideoloxía nel marcu de la socioloxía del saber. El saber enmarcáu dientro de la dominación política xenera tal cúmulu d'intereses que configura la cosmovisión de los grupos sociales. Nun hai posiblidad d'escapar a una ideoloxía bien construyida. Toa xira a la so alredor. Mannheim estrema ente ideoloxía parcial, de tipu psicolóxicu, ya ideoloxía total, de tipu social.
Sartre, pela so parte, introduz una idea de «ideoloxía» dafechu distinta. Pa Sartre la ideoloxía ye frutu d'un pensador creador», capaz de xenerar una manera de ver la realidá.
Per otru llau, Willard van Orman Quine trata la relación ente los oxetos esteriores, d'ende fora, y los suxetos interiores, d'ende dientro. N'otros términos, amiesta la ideoloxía a una manera razonada de considerar la ontoloxía.
A finales del sieglu XX, sicasí, entrar nuna dómina de infravaloración de lo ideolóxico, de la mano de les ideoloxíes conservadores, de forma que dalgunos proclamaron el ocaso de los ídolos, como "El fin de les ideoloxíes". inclusive proclamáu'l trunfu del pensamientu únicu y el "fin de la hestoria" o'l "choque de civilizaciones".
La ideoloxía como falsa creencia tien d'estudiase en términos de la so lóxica degradada, más que na filosofía de la que se deriva. Sicasí, ye difícil entender cuándo y en qué términos una filosofía pasa a ser ideoloxía. Max Weber afirma que les filosofíes escuéyense primero pa ser ideoloxíes dempués, pero nun esplica, cuándo, cómo y por qué. Lo que sí podemos asegurar ye qu'esiste una relación dialéctica, ye dicir de discursu, ente idees y necesidaes sociales, y que dambes son indispensables pa configurar una ideoloxía. Asina naz l'interés y les necesidaes sentíes pol cuerpu social (o un grupu d'ésti); sicasí pueden fracasar por nun tener idees clares que lo sofiten. Al igual qu'hai idees que pueden pasar inalvertíes por non ser relevantes pa les necesidaes sociales, ríquese una falsa creencia aparentemente útil por que seya ideoloxía.
Marx, nel so Crítica de la Filosofía del Derechu de Hegel, señala lo siguiente:
Tal como'l materialismu históricu define'l conceutu, la ideoloxía forma parte de la superestructura, xuntu col sistema políticu, la relixón, el arte y el campu xurídico. Según la interpretación clásica, ta determinada poles condiciones materiales de les relaciones de producción o estructura económica y social y el reflexu que produz ye denomináu "falsa conciencia".
El papel de la ideoloxía, según esa concepción marxista de la hestoria, ye actuar de llubrificante pa caltener fluyíes les relaciones sociales, apurriendo'l mínimu consensu social necesariu por aciu la xustificación del predominiu de les clases dominantes y del poder políticu.
Ente los marxistes que se dedicaron al estudiu de la ideoloxía, o fixeron comentarios significativos sobre la tema, tán Marx y Engels, Lukács, Althusser, Gramsci, Theodor Adornu y, más apocayá, Slavoj Zizek.
Magar que comúnmente suel falase d'una teoría de la ideoloxía homoxénea del marxismu, amestada al esquema base-superestructura, esisten numberoses variaciones teóriques que traten esta tema. Dellos analistes de la teoría de la ideoloxía marxista, por casu Terry Eagleton, llegaron a afirmar que nos escritos del propiu Marx esisten teoríes distintes sobre'l puntu.
Mientres la etapa estalinista de la XRSS, el marxismu quedó amenorgáu al materialismu dialécticu (o "diamat") y a la llamada "concepción materialista de la hestoria". Diches doctrines, codificadas y pocu cuestionables, yeren enseñaes académicamente, con una sección inclusive na Academia de Ciencies. Pa los marxistes occidentales, y especialmente pa'l historiadores d'orientación non ortodoxa, que suel llamase "marxiana", sobremanera en Francia ya Inglaterra (más o menos amestaos a la renovación historiográfica de mediaos del sieglu XX que supunxo la Escuela de Annales), ye imposible esplicar la hestoria d'una manera tan determinista. Dende esi puntu de vista, suelen atopase na historiografía interpretaciones de la ideoloxía nel sentíu que la inadecuación de la ideoloxía dominante a nueves condiciones o'l surdimientu de ideoloxíes alternatives qu'entren en competencia con ella, produz una crisis ideolóxica. Asina suel almitise que, anque dende un puntu de vista marxista clásicu suene heréticu, cuando una ideoloxía dominante nun cumple conducentemente la so función fai aumentar la tensión social (llucha de clases) que contribúi a la crisis d'un manera de producción y la so transición al siguiente.
El contemporaneu filósofu políticu australianu Kenneth Minogue dedicar a reparar la noción marxista d'ideoloxía na so obra "La teoría pura de la ideoloxía". Pal autor el marxismu:
Minogue plantega darréu una versión inversa a esta poniendo de cabeza les sos premises básiques: 
Les característiques d'esta noción d'ideoloxía como "dogma críticu" destáquense particularmente nel marxismu, y toes tendríen como particular característica'l so enclín a dexenerar en "sociologismos" y "sicoloxismos" autocontradictorios (teoríes conspirativas nes cualos les formes d'organización social nun seríen necesidaes históriques que xeneraríen a los grupos sociales dominantes y los sos "ideoloxíes", sinón a la inversa seríen elites les que crearíen la sociedá con una ideoloxía que fadría posible'l so poder; escurre esta postrera qu'el epistemólogo Karl Popper yá denunciara como parte d'un marxismu vulgarizado y malinterpretado). 
Tamién la comunidá d'intereses ente grupos non yá ye arbitraria (clases sociales, xéneros, races), sinón que la mesma visión ideolóxica de la sociedá ye en realidá la "sociedá ideolóxica" qu'esta xenera, yá que anque presuma combatir un sistema de opresión onde los sos elementos son orgánicamente funcionales, felicidá opresión dependería namái de la so ocultamiento (cuando en realidá tal ocultamiento riquiría d'una opresión presistente) y nun sería realmente funcional en tantu nun fuera planiada (planificación que la ideoloxía sí precisa xenerar). 
Ye por esto que la comunidá d'intereses interindividuales que presume'l revolucionariu ideolóxicu ye una ficción útil (el leninismo habría sincerado esti fechu al afirmar que "el burgueses compiten pa vender la lluria cola que los van a aforcar"), pero termina siendo una realidá forzada cuando la ideoloxía llega al poder. Minogue vuelve asina, contra les mesmes doctrines sistémico-clasistes (que traten de "ideolóxicu" a tou pensamientu), l'acusación de reificación ideolóxica en nuevos términos, particularmente al marxismu la xeneración y dependencia para colos sos propios intereses revolucionarios nuna opresiva sociedá ensin clases.
La tesis de Minogue foi de gran influencia a fines del sieglu XX nos círculos políticos ya intelectuales más cercanos al pensamientu demoliberal, conservador y neoconservador, por dar sistematicidad a la dialéctica de les democracies lliberales occidentales na so confrontación coles democracies populares marxistes a lo llargo de la Guerra Fría.
Denominar al sieglu XX como "sieglu de les ideoloxíes" ye una espresión acuñada pol filósofu Jean Pierre Faye en 1998. El términu "ideoloxía", acutáu nel sieglu XIX al alderique intelectual , convertir nel sieglu XX nel vehículu de grandes movimientos sociales y de pensamientu, sobre'l soporte de grandes mases que son adoctrinaes pelos nuevu medios de comunicación, la propaganda, la violencia y la represión. 
Nel periodu de entreguerras les ideoloxíes polítiques engarraes son fascismu y comunismu fundamentalmente, anque del sieglu XIX sobrevivieren el lliberalismu na so versión democrática (frente al que dambos se definen), el conservadorismu, el socialismu democráticu, el anarquismu y los nacionalismos. Feminismu, pacifismu, ecoloxismu y los movimientos pola igualdad racial y la reconocencia de la identidá sexual son ideoloxíes non puramente polítiques, con fuerte vocación tresformadora de la sociedá. El mundu relixosu paez tar ausente de la mayor parte de les nueves visiones del mundu (n'alemán ) hasta'l final del sieglu XX, cuando André Malraux profetizó poco primero de morrer (1976): "el sieglu XXI va ser relixosu o nun va ser". Ye llueu pa confirmalo, pero dende entós el cristianismu integrista, tanto católicu como protestante y el fundamentalismu islámicu anováronse (personalizaos en Xuan Pablu II, Ronald Reagan y el Ayatollah Khomeini) y atoparon acomodu na xustificación ideolóxica de too tipu d'intereses, tantu nos países desenvueltos (onde va más allá del interclasismo de la Democracia cristiana de posguerra) como nos subdesendolcaos (onde sustitúi al tercermundismu dominante nel periodu de la descolonización o a la teoloxía de la lliberación de los años 1970). Lo mesmo asocede col nacionalismu hindú. El europeísmu o movimientu européu entró nuna clara crisis ideolóxica de la que ye síntoma la incapacidá de definición de los valores y les fronteres continentales nos alderiques reformistes qu'arrodien el Tratáu de Lisboa dientro de la Unión Europea.
Per otra parte, dende les décades de 1980 y 1990, el conceutu d'ideoloxía sufre una devaluación pola so inadecuación a nuevos paradigmes intelectuales emerxentes, como'l deconstructivismo (Jacques Derrida), o lo más genéricamente llamáu postmodernidad, que proponen un pensamientu débil (Gianni Vattimo), en ciertu mou una ideoloxía flexible y acomodable a les situaciones de cambéu esconcertante qu'asoceden nel periodu de final de sieglu y mileniu (especialmente la cayida del muriu de Berlín). Nesi contestu cultural entiéndese la formulación del conceutu de la tercer vía (Anthony Giddens), una adaptación a la globalización y el lliberalismu económicu triunfante dende posiciones socialdemócrates (el llaborismu británicu de Tony Blair o inclusive la presidencia de Bill Clinton) que na práctica ye un aproximamientu a munches concepciones del conservadorismu.
En munches ocasiones usa'l conceutu "ideoloxía" pa desprestixar a un sistema de pensamientu o concepción del mundu (o inclusive a un autor o un testu, diciendo d'ellos que tán ideologizados). A diferencia d'una más neutral "toma de posición" qu'esprese'l puntu de vista presente d'una persona o un grupu, ante una situación nueva, dempués d'evaluar les distintes opciones esistentes. Esti usu peyorativu d'ideoloxía entender como un discursu que
Según esti usu peyorativu, les ideoloxíes ven el mundu como daqué estáticu. Ye por esti fechu que cualquier ideoloxía ver a sigo mesma como la depositaria de les idees que pueden resolver cualquier problema de la sociedá, yá seya presente o futuru. Esto convierte a la ideoloxía nun dogmatismu, pos se cierra a les idees de los demás como posible fonte de soluciones a los problemes que se plantegen nel día ente día, siendo ella la "esplicación total" y postrera; lo que dalgunos llamen "esplicación feroz".
En casos estremos, una ideoloxía puede llevar a negar la posibilidá de disentir, dando por verdá irrefugable los sos postulaos. Llegaos a considerar la ideoloxía como verdá irrefugable, ábrese'l camín al totalitarismu, bien seya de tipu políticu o relixosu (Teocracia). 
Cualesquier que disienta pasa a ser un problema pa la sociedá, o'l grupu, pos va contra la verdá dogmática que proclama la ideoloxía. Tal ye'l pergrave problema que plantegen los disidentes, les facciones, y sobremanera les sectes.
Terrorismu
El terrorismu ye l'usu sistemáticu del terror para coaccionar a sociedáes o gobiernos, utilizáu por una amplia gama de pseudoorganizaciones polítiques na promoción de los sos oxetivos, tantu por partíos políticos nacionalistes y non nacionalistes, de derecha como d'esquierda, según tamién por corporaciones, grupos relixosos, racistes, colonialistes, independentistes, revolucionarios, conservadores y gobiernos nel poder.
El terrorismu, como táctica, ye una forma de violencia que s'estrema del terrorismu d'Estáu pol fechu de que nesti últimu casu los sos autores pertenecen a entidaes gubernamentales. Estrémase tamién de los actos de guerra y de los crímenes de guerra en que se produz n'ausencia de guerra. La presencia d'actores non estatales en conflictos armaos creó discutiniu con al respective de l'aplicación de les lleis de guerra.
La palabra «terrorismu» tien fuertes connotaciones polítiques y tien elevada carga emocional y esto enzanca consensuar una definición precisa.
Ye común l'usu de la palabra per parte de gobiernos p'acusar a los sos opositores. Tamién ye común que les organizaciones ya individuos que lu practiquen refuguen el términu por inxustu o imprecisu. Tanto los unos como los otros suelen entemecer el conceutu cola llexitimidá o ilegitimidad de los motivos propios o del so antagonista. A nivel académicu, optar por atender puramente a la naturaleza de los incidentes ensin especular sobre los motivos nin xulgar a'l autores.
Dellos medios de comunicación como la británica BBC, que deseyen enfatizar la so imparcialidá, suxuren nos sos guíes d'estilu evitar el términu "terrorista" y "terrorismu".
El Diccionariu de la Real Academia Española, na meyora de la so ventiava tercer edición modifica l'anterior incluyendo una tercer acepción, define'l términu "«terrorismu»" como:
El DRAE tamién recueye dos acepciones pa la palabra "«terrorista»", a saber:
El Códigu Penal Arxentín establecía una definición implícita de terrorismu nel so artículu 213 ter (amestáu en 2007 por llei 26.268 y derogáu en 2011 por llei 26.734):
El Códigu Penal Español de 1995 nel artículu 571, onde tipifica el delitu de terrorismu, define terrorista como:
Los EE. XX. dende 1983, con propósitos estadísticos y analíticos, utilizaron les siguientes definiciones referentes al terrorismu que se recueyen nel Títulu 22 del Códigu de los Estaos Xuníos, sección 2656f(d)
Coles mesmes, según Pedro Carrasco Jiménez, aplicando una perspectiva sistémica y, col enfotu de algamar una definición del terrorismu que seya xeneral, global, precisa y senciella, propón definir el terrorismu como:
Pela so parte, Fernando Reinares definió'l conceutu específicu de terrorismu internacional, como'l que:
Chile nel so Constitución, caltién un artículu onde establez sanciones particulares contra'l terrorismu dictada mientres el gobiernu de facto (dictadura militar) de Augusto Pinochet. Señala l'artículu 9º:
Na Arxentina, el daquella dictador Xeneral Jorge Rafael Videla definía en 1978 los algames del términu "terrorismu" al declarar al Times de Londres lo siguiente:
P'aportar a una mayor comprensión de la naturaleza del terrorismu, ye conveniente un analís más detalláu, de la evolución nel usu del términu. La palabra «terror» provién del idioma llatín «"terror"» o «"terroris"», sinónimu de «Deimos». Na Antigua Grecia, Ares, Dios de la Guerra, tenía dos fíos: Phobos y Deimos (Mieu y Terror).
Maquiavelo encamentaba nel so clásicu llibru "El Príncipe" (1532) que «"ye más seguru ser tarrecíu qu'amáu"». Estos encamientos políticos de Maquiavelo rellacionar col conceutu modernu de «terrorismu d'Estáu», aplicáu a les autoridaes públiques cuando busquen apavorar a la población. La frase «"l'árbol de la llibertá tien de ser regáu col sangre de los patriotes y de los tiranos"», atribuyida a Thomas Jefferson, tómase como una apoloxía del tiranicidio y ye unu de los tópicos de la Independencia d'Estaos Xuníos (1776).
El terrorismu, como actu realizáu polos ciudadanos o los súbditos, atopa los sos antecedentes nes doctrines del tiranicidio y el derechu a la resistencia, d'antiguos oríxenes (ej. sic semper tyrannis), pero que se consolidaron como tales na Edá Moderna, como respuesta de los particulares a los abusos de poder del Estáu.
El derechu al tiranicidio, esto ye, el que se-y reconoz a cualquier persona pa matar a un gobernante tiranu, provién de la Antigua Grecia, anque'l so desenvolvimientu como teoría empieza na escolástica medieval europea con apurrir de Tomás de Aquino (1225-1274) nun contestu determinao pero solo nesos casos qu'asocedíen na edá media, y en determinaos casos na Edá Moderna coles reflexones de Juan de Mariana (1536-1623) afirmando que'l rei tamién tien de cumplir llei moral y del estáu y nun ser un tiranu. El «'derechu al tiranicidio» ye consideráu tamién unu de los precedentes intelectuales de les revoluciones burgueses, al xustificar moralmente la desobediencia contra un poder opresivo y promover inclusive l'asesinatu del rei.
El derechu a la resistencia derechu a la resistencia o derechu de rebelión, íntimamente rellacionáu cola xustificación del tiranicidio, atopa tamién les sos primeres formulaciones teóriques na escolástica europea, retomando les reflexones de San Isidoro de Sevilla (560-636) y Santu Tomás de Aquino.
La palabra «terrorismu» (según «terrorista» y «apavorar») apaeció per primer vegada en Francia mientres la Revolución francesa ente (1789-1799), cuando'l gobiernu xacobín encabezáu por Robespierre executaba o encarcelaba a'l opositores, ensin respetar les garantíes del debíu procesu. El términu empezó a ser utilizáu polos monárquicos, como propaganda negativa aplicada al gobiernu revolucionariu. Al igual que los conseyos de Maquiavelo en "El Príncipe", el Reináu del Terror (1793-1794), ye una manifestación del terrorismu d'Estáu, primero que del terrorismu de los ciudadanos.
El terror, como arma política de los ciudadanos, apaeció en Rusia na segunda metá del sieglu XIX, ente dellos grupos opositores al réxime zarista, tomando como inspiración el terrorismu d'Estáu de la Revolución francesa. En 1862, Piotr Zaichnevski redactó'l manifiestu tituláu "Joven Rusia" proclamando:
Les primeres crítiques teóriques ellaboraes contra al terrorismu, y la distinción del conceutu colos de «derechu a la resistencia» y «tiranicidio», provienen del propiu campu de los revolucionarios rusos antizaristas, como Georgi Plejánov nel so llibru "Anarquismu y socialismu" (1894), Lenin nel capítulu “¿Qué hai de común ente'l economismo y el terrorismu?” incluyíu nel so famosu llibru "¿Qué faer?" (1902), y sobremanera Llión Trotsky, que publicó "Terrorismu y comunismu" en 1905.
Nel so sentíu actual, el términu foi acuñáu extensivamente pola propaganda nazi pa faer referencia a los movimientos de resistencia de los países ocupaos pol exércitu alemán y consolidáu poles dictadures latinomericanas de les décades del 70 y del 80 y los Estaos Xuníos, nel marcu de la Doctrina de la Seguridá Nacional desenvuelta dende la Escuela de les Américas. En dambos casos fixo patente qu'esisten relaciones estreches ente'l terrorismu realizáu por ciudadanos y el terrorismu d'Estáu, siendo aquel, munches vegaes, la xustificación d'ésti.
Un estudiu de 2003 realizáu pol exércitu estaunidense afirma qu'esisten más de 100 definiciones de terrorismu. Por toos estos factores, munchos especialistes consideren la palabra "terrorismu" un términu que nel so usu aportó nun conceutu puramente propagandísticu pa descalificar al enemigu más que definir una situación de forma oxetiva.
A pesar de la reconocencia y de la so conveniencia, nun foi nunca posible algamar un consensu sobre la definición de terrorismu, básicamente pola imposibilidá de consiguir una definición rigorosa que nun incluya les acciones terroristes de los estaos. El primer intentu de definición producir en 1937 en tiempos entá de la Sociedá de Naciones:
El resolvimientu 51/210, «Midíes pa esaniciar el terrorismu internacional», adoptada na 88ª Asamblea Plenaria de 17 d'avientu de 1996, proclama nel puntu I.2 que l'Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes:
Nun informe a la ONU l'especialista A.P Schmid propunxo tomar como puntu de partida'l conceutu de crime de guerra, considerando que, si la so definición estiéndese a la de paz, algámase una bien funcional definición de los actos de terrorismu como los equivalentes en tiempu de paz a los crímenes de guerra».
Dientro del conxuntu de definiciones esquizaes una de les más recién foi la formulada'l 1 d'avientu de 2004 incluyida nel informe final del Grupu d'espertos d'Altu Nivel sobre les Amenaces, los Desafíos y los Cambeos, nomáu pol Secretariu Xeneral de Naciones Xuníes:
Esiste amás lo que se describió como un consensu académicu, un alcuerdu ente los especialistes, que según la formulación de Schmid (1988) puede espresase asina:
Dientro de los preseos utilizaos pa implementar dichu mecanismu, o actos terroristes, inclúyense diverses formes de violencia física contra les persones, como'l secuestru, la tortura o la execución estraxudicial; diverses formes de violencia moral, como l'amenaza de les anteriores o la presión social; diverses formes de violencia contra los bienes privaos y públicos, como la destrucción de los mesmos con materiales esplosivos o incendiarios. Finalmente, unu de los preseos más utilizaos polos grupos terroristes ye'l atentáu con esplosivos contra blancos militares o civiles pa provocar muertes indiscriminaes o non.
Pa James Piazza, el terrorismu ye una resultancia del orde democráticu y de la debilidá nel sistema políticu. Pela so parte, l'especialista xunta a la idea qu'una democracia con instituciones débiles demuestra mayor propención n'apostrar a ciertos grupos quien se tresformen el "terroristes".
Nel casu del terrorismu d'estáu, pueden citase como exemplu los bombardeos aéreos de ciudaes. El Códigu Aéreu de La Faya de 1923 estableció que "«ta prohibíu'l bombardéu aéreu al envís d'apavorar a la población civil...»". Sicasí esta riegla y otres similares nunca fueron ratificaes pelos países de mayor poder militar. Nesi marcu dalgunos autores citaron como ataques terroristes el bombardéu de Guernica en 1936, o'l que realizara Estaos Xuníos con bombes atómiques en Hiróxima y Nagasaki en 1945
El Resolvimientu de la ONU 1566 «Recuerda que los actos criminales, inclusive contra civiles, cometíos col enfotu de causar la muerte o mancadures corporales graves o de tomar rehenes col propósitu de provocar un estáu de terror na población polo xeneral, nun grupu de persones o en deter- minada persona, amedranar a una población o obligar a un gobiernu o a una organización internacional a realizar un actu, o a abstenese de realizalo, que constitúin delitos definíos nos convenios, les con- venciones y los protocolos internacionales relativos al terrorismu y entendíos nel so ámbitu, nun almiten xustificación en circunstancia dalguna por considerancia de índole política, filosófica, ideolóxica, racial, étnica, relixosa o otra similar, y encamienta a tolos Estaos a prevenilos y, si asoceden, a cerciorase de que seyan sancionaos con penes compatibles cola so grave naturaleza».
Terrorismu ye un términu que sufrió un abusu de llinguaxe per parte de los estaos que intencionadamente pretenden desacreditar a los sos enemigos. Asina los nazis llamaben terroristes a los xudíos que se remontaron en Varsovia; na Sudáfrica del apartheid dicíase que munchos negros faíen actividaes terroristes; los franceses dixeron lo mesmo de los arxelinos que s'opunxeron a la dominación de Francia (y que en dellos casos utilizaron métodos terroristes). Mientres el sieglu XX acusóse indiscriminadamente de terroristes a múltiples guerrilles suramericanes; inclusive asociaciones non violentes, como les arxentines Madres de Plaza de Mayu y Güeles de Plaza de Mayu, tamién fueron consideraes -y entá lo son por dellos sectores- como organizaciones terroristes.
Lo mesmo asocedió en Sudáfrica, mientres el réxime del apartheid, onde'l gobiernu racista utilizaba l'acusación de "terrorismu" pa encarcelar y axusticiar opositores que recurríen a la llucha armada contra la dictadura. Nelson Mandela, condergáu como terrorista pol gobiernu sudafricano, refugó en 2008 l'aplicación del términu "terrorismu" a les sos acciones, diciendo que "terrorismu ye cualquier individuu, organización o Estáu qu'ataque individuos inocentes y nós nunca atacamos individuos inocentes".
Na situación d'ocupación de Iraq, empecipiada polos Estaos Xuníos en 2003, ye difícil trazar la llinia divisoria ente terrorismu y resistencia.
Na actualidá la denominada "guerra contra'l terrorismu" o "llucha contra'l terrorismu" constitúi un puntu fundamental na axenda de los gobiernos y principales partíos políticos de los países occidentales, tantu ye asina que una parte importante de la política xira en redol a dicha cuestión. Dellos puntos de vista sostienen que se-y ta dando una escesiva centralidad a la cuestión del terrorismu, mayor que la incidencia qu'esti fenómenu tien sobre la sociedá.
Esiste un fuerte discutiniu sobre si ciertes intervenciones de dellos exércitos fora de les sos fronteres podríen ser calificaes de terroristes, considerando que podríen infundir el mieu na población civil como mediu pa consiguir fines políticos. Como exemplu suélense utilizar l'actuaciones del exércitu siriu n'El Líbanu, el serbiu en Bosnia, l'israelín nos Territorios palestinos, el rusu en Chechenia y el norteamericanu en llugares como Iraq o Afganistán. Cuando estos actos son realizaos por fuerces sofitaes polos gobiernos, dientro de les sos propies fronteres, pueden constituyir terrorismu d'Estáu, que ye executáu con una relación de fuerces favorable. El terrorismu al que se fai referencia, usualmente ye muncho más malo de determinar, yá que ye'l que s'exerz con una relación de fuerces desfavorable. Resulta difícil dixebrar "terrorismu" de "resistencia". Un criteriu sería analizar los grupos o organizaciones so dos aspeutos:
Dende'l puntu de vista metodolóxicu, puede considerase terrorista al grupu que perpete secuestros, atentaos con bombes, asesinatos, amenaces y coacciones de manera sistemática. Técnicamente, esos actos tán destinaos a producir terror na población enemiga y defínense ensin dulda como terroristes. En sentíu neutru, el términu ye emplegáu de cutiu pola prensa pa designar a los grupos qu'executen esa metodoloxía.
Anque prácticamente cualquier cosa puede ser considerada una arma (dende una cerilla y un palu d'escoba hasta una bomba atómica), los terroristes utilizaron davezu armes curties o semiautomáticas. Dellos grupos integristes como Hezbolá llegaron a tener misiles antiaéreos. Tamién ye bien común l'usu de bombes caseres de potencia variable, llegando a usar en dellos casos el mesmu cuerpu de los terroristes como vector d'aproximamientu de la bomba. Cuando lo que se pretendió ye un magnicidiu a una distancia segura del so dispositivu de seguridá suélense utilizar rifles con mira telescópica.
Polo xeneral, los grupos terroristes tienden a utilizar cualquier elementu que-yos dexe llograr los sos oxetivos cola mayor resonancia mediática posible, yá seyan esos elementos armes procedentes de los exércitos regulares o adquiríes nel mercáu internacional de tráficu d'armes o se trate de medios improvisaos. Especial relevancia tien l'atentáu del World Trade Center del 11 de setiembre de 2001, nel que s'utilizaron aviones de pasaxeros secuestraos.
Los tipos de bomba más comunes suelen ser:
Armes de destrucción masiva que fueron utilizaes por terroristes:
Hai dellos precedentes d'ataques con armes de destrucción masiva. Unu nel que s'utilizaron axentes químicos (gas sarín), foi'l del grupu sectariu "Verdá Suprema", qu'asitió nun par d'ocasiones (en 1994 y en 1995) un pequeñu dispositivu nel metro de Tokio. Un atentáu realizáu con axentes biolóxicos (salmonella) foi l'asocedíu nel condáu de Wasco, nel que los ultraderechistas intentaron utilizar l'atentáu con fines políticos, anque finalmente llograron la resultancia contraria al ser descubiertos.
La complexidá del fenómenu terrorista torga'l so aprehensión dende una única concepción psicolóxica. Otra manera, la bibliografía especializada presenta un escesu de teoríes frente al númberu d'estudios empíricos realizaos, en parte por cuenta de la dificultá d'aportar a la psique de los terroristes p'analizala.
Hai, sicasí, dellos estudios de referencia sobre la tema; ente ellos, destaquen los siguientes:
Michael Ignatieff considera que'l terrorismu alministra'l terror psicolóxico pa minar per dientro les instituciones democrátiques, retayando los derechos de los ciudadanos, dándo-y más atribuciones a los poderes coactivos del Estáu y suspendiendo les garantíes constituciones. Entá cuando ye derrotáu, el terrorismu tien munches chances d'anular la vida democrática. Pa eso, ye de capital importancia que l'estáu s'autu-regule, controlando'l funcionamientu de les sos propies instituciones con independencia del executivu.
Los grupos separatistes apelen a crear tracamundiu dientro de la opinión pública, lo cual convertir en dependientes de los medios de comunicación. La selección de les víctimes llevar a cabu siguiendo dos criterios, la so vulnerabilidá y la so importancia pal estáu. Pol desconocimientu del terrén, viaxeros, turistes, y estranxeros son potenciales fontes d'ataques a lo llargo de la hestoria. El terrorismu y l'imperialismu paecen fenómenos amestaos nun sentíu. Dellos especialistes como Maximiliano Korstanje enfatizan nel terrorismu como una relación dialéctica ente un Estáu incapaz de visualizar, controlar y sofitar l'orde, y un grupu d'insurxentes qu'apelen a la violencia como forma disuasoria pa imponer un mensaxe. El terrorismu nun ye nin monopoliu d'un Estáu, nin d'un grupu, sinón l'acción comunicativa ente dambos qu'en virtú d'un conflictu real, enconten un discursu sofitáu pol odiu. Inevitablemente, el terrorismu lleva a la represión y al exerciciu de la violencia.
Les formes y ferramientes pa combatir a les persones y organizaciones a les qu'un Estáu califica de terroristes o potencialmente terroristes, fueron y son oxetu de discutiniu. En dellos casos sostúvose que la represión del terrorismu tien de realizase siguiendo los procedimientos llegales, respetando los derechos humanos de les persones y calteniendo el sistema democráticu, pero n'otros casos l'Estáu recurrió a procedimientos illegales, fuerces parapoliciales y paramilitares, autorización de la tortura, suspensión de los derechos humanos ya inclusive instalación de dictadures. Ente los procedimientos pa reprimir el terrorismu, tamién se sostuvo la necesidá de secuestrar y suprimir la identidá de los fíos de les persones a los que l'Estáu imputa ser terroristes. Nesti postreru sentíu, la jueza arxentina Delia Pons espresó en 1978 a l'Asociación Güeles de Plaza de Mayu, la doctrina xurídica que sostenía en materia de fíos de persones calificaes como terroristes pol Estáu:
Ente les esperiencies internacionales más destacaes pa reprimir acciones calificaes como terroristes atopen les que realizaron los gobiernos militares arxentín y chilenu na década de 1970, el gobiernu italianu frente a les Brigaes Coloraes, el gobiernu español frente a la ETA ente los años 1983 y 1987 (casu GAL) y el gobiernu de los Estaos Xuníos na llamada Guerra contra'l terrorismu. Les práctiques, táctiques, y estratexes de gobiernos, exércitos y otros grupos especializaos contra'l terrorismu, denominar contraterrorismo.
Pa la represión del terrorismu ye habitual que l'alderique centrar na necesidá d'optar ente'l respetu a los derechos humanos y la seguridá nacional. Munches vegaes les midíes represives inclúin la suspensión de los derechos constitucionales.
Na Arxentina, mientres el réxime militar que gobernó ente 1976-1983 el xeneral Tomás Armando Sánchez de Bustamante esplicaba lo siguiente:
En dellos casos estremos llegóse a sostener la necesidá de que l'Estáu sustraiga los fíos de persones consideraes como terroristes, pa quitar la so identidá. Na Arxentina la jueza Delia Pons, titular del Tribunal de Menores de Llombes de Zamora esplicaba les razones d'esta midida a les Güeles de Plaza de Mayu con estes palabres:
El 3 de xunu de 2002 la Organización d'Estaos Americanos (OEA) aprobó la Convención Interamericana contra'l Terrorismu. La mesma tien como oxetivu obligar a tolos estaos americanos a sancionar lleis antiterroristes y establecer un sistema continental de represión del terrorismu, que nun atope llimitaciones p'actuar derivaes de ciertes garantíes llegales, como'l secretu bancariu, treslláu de persones deteníes ente países, la invocación del "delitu políticu" o condición de refuxáu, el derechu d'asilu. Depués del procesu de ratificaciones, la mesma entró a valir el 7 d'ochobre de 2003.
La convención puntualiza especialmente que la represión del terrorismu nun puede afectar de nenguna manera los derechos humanos de les persones:
Ente los elementos notables de la sanción de la convención destácase la imposibilidá final de "tipificar" el delitu de terrorismu, según la falta de consensu pa calificalo como delitu de lesa humanidá. Tamién se cuestionó la afectación del derechu d'asilu qu'establez la convención, al puntu que Chile, Costa Rica y Méxicu fixeron reserva de nun acatala nesti aspeutu.
Reserva natural Baikal
La reserva natural Baikal (en rusu, Байка́льский запове́дник, "Baikálski zapovédnik") ye una reserva natural nel sur de Buriatia, Rusia, establecida nel añu 1969 pa caltener la naturaleza a lo llargo del llagu Baikal y la parte central de la cordal Chamar-Daben. La superficie d'esta reserva natural ye de 165.700 hectárees. Alluga pinos escuros de la taiga (abetu plateado, cedru, picea), montes delgaos, maleza de pinu nanu de Siberia y rododendros, praos subalpinos y pradería alpina. La reserva natural Baikal ye'l llar de 812 clases de plantes, 49 tipos de mamíferos, 272 aves, 3 reptiles, 3 anfibios y 7 clases de pexes. Na reserva tamién puede atopase el osu pardu, el llobu cerval el carcayú, la llondra, el águila pescadora y el águila real. La reserva natural Baikal ye parte de la (vease tamién "Llista de reserves de la biosfera en Rusia"). La reserva tamién forma parte del llugar patrimoniu de la humanidá del "Llagu Baikal". La "zakaznik" natural Kabanski (12.100 hectárees) foi tresferida so la xurisdicción de la reserva natural Baikal en 1985. 
Ríu Níxer
El ríu Níxer ye un llargu ríu africanu, el principal de África Occidental. Naz en Guinea Conakry, travesando depués Malí, Níxer, Benín y Nixeria, onde desagua formando'l gran delta del Níxer nel golfu de Guinea. Tien un llargor de 
que lo convierte, por llargor, nel , namái superáu pol ríu Nilu y el ríu Congu. Drena tamién una gran cuenca de , la (superada pola del Nilu, el Congo y el llagu Chad).
Ye un ríu navegable hasta Bamako, lo que lo convierte na principal vía de comunicación, tresporte y comerciu ente los países de la zona. El so principal afluente ye'l ríu Benue. Nel so confluencia con otru de los sos afluentes, el Bani, nel centru de Malí, el Níxer encrúciase y forma un delta interior, una área pantanosa d'unes unidá|400|km}} de llargor. Nesta rexón atopen ciudaes como Mopti, Sévaré y Djenné.
Na Roma Antigua pensábase que'l ríu cercanu a Timbuktu yera una parte del ríu Nilu (y.g., Pliniu, N.H. 5.44), una creencia siguida tamién por Ibn Battuta. A principios del sieglu XVII'l esploradores europeos pensaben que'l ríu fluyía escontra l'oeste desaguando nel ríu Senegal. El cursu real yera conocíu pa munchos de los habitantes de la zona, pero los occidentales solo establecieron el cursu del ríu nel sieglu XIX, siendo unu de los sos descriptores l'esplorador escocés Mungo Park.
En 1788 l'esplorador escocés Mungo Park ufiertóse como voluntariu a la African Association p'atopar les fontes del Níxer que constituyía unu de los enigmes xeográficos.
Mungo Park propunxo reemprender les esploraciones de Daniel Houghton, que fuera unviáu en 1790 p'afayar el cursu ríu Níxer y que morriera nel desiertu del Sáhara. Park partió'l 22 de mayu de 1795 escontra Gambia. El 21 de xunu de 1795 algamó la desaguada de Gambia y remontó el ríu hasta'l puestu comercial de Pisania (actual Karantaba). Aprendió'l dialectu local gracies al médicu del puestu y empezó el so periplu per eses tierres n'avientu de 1795. Travesó'l llechu del Senegal, visitó Moullé, Bondou y Kaarta, y foi deteníu y fechu prisioneru poles tribus musulmanes mientres cuatro meses, siendo tratáu como esclavu pol so líder Ali. Consiguió escapar pol desiertu, ensin casi nada pa beber o comer y dempués de tres selmanes de sufrimientos, llegó a la ciudá de Sego, onde a la fin pudo ver el ríu Níxer. Remontó 110 km de ríu, pero sintiéndose escosu y enfermu decidió volver a Segú. Informáu polos indíxenas, enterar de que la ciudá cayera en manos de Ali, el so antiguu carceleru. Decidió entós dirixise a la ciudá de Kamalia.
Empezara la estación de les agües, y el viaxe fíxose más penosu entá que nel desiertu. Llegó escosáu a Kamalia y aldericóse dellos díes ente la vida y la muerte. Yá recuperáu, xunir a una caravana d'esclavos que reseguía la mariña. Seis meses dempués, yá nel Reinu Xuníu, publicó, con gran ésitu, el relatu del so viaxe.
En 1803, a pidimientu del gobiernu inglés, aceptó dirixir una nueva espedición al ríu Níxer. Partió'l 30 de xineru de 1805 escontra Gorea, y dempués escontra Bamako. Construyó un barcu pa remontar el Níxer. La enfermedá y les emboscaes de los indíxenas abrasaron la espedición (perdió a 33 de los sos compañeros). A pesar de les dificultaes, remontó 1600 km pol cursu del Níxer, enantes de ser atacáu polos Haussa. A puntu de ser vencíu, retirar escontra'l ríu onde s'afogó xuntu col restu de los sos compañeros en Busa (Nixeria). Un guía y un porteador supervivientes informaron del so tráxicu final.
El ríu Níxer naz cerca de los montes Llomba, na frontera ente Sierra Lleona y Guinea. Entama dirección nordeste al traviés de Guinea y el sur de Malí, onde baña les ciudaes de Bamako, Tombuctú y Gao. Trátase d'un ríu alóctono, esto ye, d'un ríu que les sos agües vienen de árees más lluvioses na cuenca cimera, y traviesa dempués rexones muncho más seques na cuenca media. 
Ente KéMacina y Tombuctú, el ríu estender nuna vasta enllanada d'hinchente de casi na dómina de crecíes, no que se denomina'l Delta central del Níxer, onde'l so caudal amenórgase. Equí piérdese ente'l 25 y el 50% de les sos agües, principalmente al traviés de la evaporación. Na zona del delta alcuéntrase'l llagu Débo, el mayor de Malí, qu'en dómina de crecíes llega a les unidá|160|km²}}(y que foi declaráu sitiu RAMSAR)
De siguío, vira al sureste, cruciando la parte occidental de Níxer cola so capital Niamey. Sigue a lo llargo de la frontera Níxer-Benín y dempués entra en Nixeria, onde se vuelve cada vegada más al sur, hasta recibir pola esquierda en Lokoja al so principal afluente, el ríu Benue, que llega dende Camerún, y que-y fai doblar el so caudal. Finalmente forma un gran delta pantanosu enantes d'incorporase al Atlánticu en Port Harcourt, nel golfu de Guinea, dempués d'un llargu viaxe de 4.184|km}}.
A pesar de la so pequeña antropización, el ríu Níxer ye unu de los ríos (como'l Senegal) que fueron fuertemente desenvueltos dende la década de 1980, por cuenta de la creciente seca. Al traviés de la Autoridá de la Cuenca del Níxer ("Autorité du Bassin du Niger", ABN), una organización pa la cooperación internacional ente los nueve países de la so cuenca, y la creación de la Oficina del Níxer (1932), el ríu constitúi un verdaderu apueste agrícola y tamién hidroeléctrica. El desenvolvimientu de les preses (la presa hidroeléctrica de Sélingué y la del llagu Kainji) tien agora la vocación d'abastecer a los países de la cuenca d'enerxía hidráulica) y de granu (riego de perímetru del arroz).
Los países miembros de l'Autoridá de la Cuenca del Níxer roblaron el 30 d'abril de 2008 en Niamey la Carta de l'agua de la cuenca del Níxer. Esti preséu xurídicu concierne al conxuntu de les actividaes consagraes a la conocencia, la gobernanza, la preservación, la protección, la movilización y usu de los recursos hídricos na cuenca» y aplícase al ríu Níxer, a los sos afluentes, subafluentes y defluentes.
En sentíu agües embaxo, el ríu baña les siguientes ciudaes: Bamako (la capital de Malí, con nel añu 2006), Kulikoró (), Segú (, hasta pasar Tombuctú hasta la curva del actual ríu y desaguaba nel llagu saláu de Juf, anguaño sumíu, cercanu a les mines de sal de Taodenni, ente que'l baxu Niger, denomináu polos nativos Quorra, empezaba nes montes de Ahaggar, cercanes a esi llagu y fluyía escontra'l sur en dirección al golfu de Guinea. Cuando'l Sahara ensugar en 4000-1000 enantes de Cristu, los dos ríos alteriaron los sos cursos y xuniéronse al traviés del procesu de captura fluvial y el llagu de Juf dexó de recibir la corriente fluvial, ensugóse.
El cursu del ríu puede estremase en cuatro secciones.
Zhu Xi
Zhu Xi (, Wade-Giles: Chu Hsi, c. 18 d'ochobre de 1130 - 23 d'abril de 1200) foi un eruditu chinu confucianu de tiempos de la dinastía Song que aportó a unu de los más importantes neoconfucianos. Reconstruyó la famosa "Academia de la Cueva del Venáu Blanco" (白鹿洞书院，白鹿洞書院，Báilùdòng Shūyuàn), una de les cuatro más importantes de l'antigua China. Zhu Xi tamién tuvo influencia en Xapón, onde los sos siguidores fueron llamaos la escuela "Shushigaku" (朱子学, Zhūzixué, "la escuela del maestru Zhu"), y en Corea, onde la so filosofía ye conocida como "Jujahak" (주자학). Mientres la dinastía Song les sos enseñances fueron consideraes heterodoxes.
Xuntu con otros eruditos codificó lo qu'agora ye conocíu como'l canon confucianu de testos clásicos: los "Cuatro Libros" (四书, 四書, Sìshū): el "Gran Saber", la "Doctrina de la medianía", les "Analectas de Confucio", y el "Llibru de Mencio" y los "Cinco Clásicos" (五经, 五經, Wǔjīng). Tamién escribió estensos comentarios sobre toos esos testos que, a pesar de nun ser reconocíos polos sos contemporaneos, fueron dempués aceptaos como exemplares. Articuló lo que más más tarde se convertiría na interpretación ortodoxa confuciana de delles creencies del Taoísmu y el Budismu.
Sobre'l "qi" y el "li"
Zhu Xi aseguraba que toles coses son creaes por dos elementos universales: el "qi" (气, 氣) o fuerza vital y el "li" (理) o principiu racional. La fonte y suma del "li" ye'l Taiji o principiu xenerador de toles coses que, acordies con les sos idees, causa qu'el "qi" muévase y camude nel mundu físicu, dando como resultáu la división del mundu en dos maneres d'enerxía (yin y yang) y el posterior surdimientu de los Cinco Elementos (fueu, tierra, metal, agua y madera).
Acordies con la teoría de Zhu Xi, cada oxetu físicu y cada persona contién "li" y por tantu tien contactu col Taiji, principiu regulativo supremu que trabaya en cada persona y que sería lo que llamamos alma, mente o espíritu.
Según Zhu Xi, el "qi" y el "li" operen xuntos nuna relación de dependencia mutua. Nun son por completu fuerces espirituales, pos una resultancia de la so reacción ye la creación de materia. Cuando la so actividá ye rápida xenérase enerxía yang, y cuando ye lenta, xenérase enerxía yin. El yang y el yin interactúan costantemente, ganando y perdiendo dominiu ente sigo. La resultancia d'esta interacción son les fases de la naturaleza conocíes como los cinco elementos.
En términos del "li" y el "qi", el sistema de Zhu Xi ye abondo asemeyáu a les idees budistes del "li" y el "shi", anque él y los sos siguidores aseguraben que nun copiaben les idees budistes, sinón qu'usaben conceutos presentes nel I Ching, el "Llibru de los Cambeos".
Sobre la moral
Según Zhu Xi, la naturaleza moral fundamental de los humanos ye la bondá. Inclusive si una persona amuesa un comportamientu inmoral, el principiu regulativo supremu ye bonu. Como ye difícil establecer d'ónde surde la inmoralidá según esi argumentu, Zhu Xi afirmaba que surde por efectu del enturbiamiento del "li" al ser envolubráu pol "qi", pero esta afirmación nun soluciona'l problema de la inmoralidá, pos el "qi" de por sí forma parte del Taiji.
Sobre'l Taiji
A pesar de que Zhu Xi vía'l so conceutu del Taiji compatible col del Taoísmu, yera en realidá bien distinta de lo que'l Taoísmu entiende por Tau. Mientres el Taiji ye un principiu diferenciador que resulta nel surdimientu de daqué nuevu, el Tau ye daqué "quietu y silenciosu", qu'actúa p'amenorgar toles coses a la igualdá y la indistinguibilidad. Zhu Xi aseguraba qu'esiste una harmonía central vacida que nun ye estática, sinón dinámica, y que'l Taiji ta en constante movimientu.
Sobre los conceutos tradicionales
Zhu Xi nun sentía apegu poles idees tradicionales d'un Divos-Cielu ("Tian"), anque comentaba cómo les sos propies idees reflexaben los conceutos tradicionales. Afaló un enclín agnóstica dientro del Confucianismu, yá que creía qu'el Taiji ye un principiu racional, al que se refería como una voluntá intelixente y ordenadora detrás del Universu. Nun fomentó la adoración a los espíritos nin les ufriendes a les imaxes y, a pesar de que practicaba ciertes formes d'adoración a los ancestros, nun creía que les almes d'estos esistieren, sinón que lo consideraba una forma de remembranza y gratitud.
Sobre la meditación
Zhu Xi practicaba una forma de meditación similar, pero non igual, al "dhyana" budista, llamáu "chan" (禅, 禪, chán) en China. La so meditación nun riquir el cese de too pensamientu como nel casu del Budismu, sinón que se caracterizaba por una introspeición qu'ayudaba a banciar dellos aspeutos de la personalidá de cada unu, dexando'l pensamientu enfocáu y la concentración. La so forma de meditación yera por naturaleza confuciana, nel sentíu de que taba esmolecida pola moralidá. Él creía qu'esi tipu de meditación averaba más a la humanidá y traía-y harmonía.
Trimurti
La Trimurti (en sánscritu: ‘trés formes’) ye un términu sánscritu que fai referencia a tres dioses principales de la mitoloxía hinduista:
Estos dioses representen respectivamente los ciclos de creación, caltenimientu y destrucción del universu.
Les primeres apaiciones de la palabra "trimurti" atopar nel "Kumara-sambhava" (2.4), nel
"Chatur-varga-chintámani" (11.547) de Jemadri, y nel
escoliasta del "Caña-tapanía-upanishad" (16).
La trimurti conocida anguaño (de Brahma, Visnú y Shiva) ye la puránica, llamada asina porque se presentó nos "Puranes" (testos escritos a lo llargo del I mileniu d. C.).
Sicasí na mitoloxía védica (anterior a la hinduista) esos trés dioses nun esistíen o nun teníen nenguna importancia: nel "Rig-veda" (el primer testu de la India, de mediaos del II mileniu e.C.) nomar a otru tríu de dioses principales, anque nun recibíen el nome de «trimurti»:
Sicasí'l "Nirukta" (7.5), d'Iaska, preséntase otru tríu de dioses principales del "Rig-veda":
Civilización
Civilización utilizando'l términu nun sentíu acutáu, ye una sociedá complexa, y por tantu los sos traces definitorios son la so forma d'organización, les sos instituciones y la so estructura social, según la so tecnoloxía disponible y la forma d'esplotación de los recursos disponibles.
Les civilizaciones estremar de les sociedad tribales basaes nel parentescu pol predominiu de la manera de vida urbanu (la ciudá, qu'impon relaciones sociales más abiertes) y el sedentarismu (qu'implica'l desenvolvimientu de la agricultura y a partir d'ella tou tipu de desenvolvimientos tecnolóxicos y económicos cola división del trabayu, la comercialización de escedentes y, más tarde, la industrialización y la terciarización). Con poques esceiciones, les civilizaciones son "histórices", esto ye, utilicen la escritura pal rexistru del so lexislación y la so relixón (apaecíes col poder políticu -reies, estaos- y relixosu -templos, cleru-) y pa la perpetuación de la memoria del so pasáu (incluyendo l'apaición de los conceutos de tiempu históricu y calendariu).
Si utilizar nun sentíu ampliu, "civilización" pasa a ser sinónimu de Cultura (englobando les visiones del mundu o ideoloxíes, les creencies, los valores, les costumes, les lleies y instituciones); que se suel aplicar con calter más xeneral.
Apocayá surde un nuevu conceutu de civilización: "la civilización empieza a apaecer cuando s'establez un sistema de vida facedera, esto ye, una relación apropiada ente l'home y la naturaleza, acordies con les característiques d'una rexón determinada". D'alcuerdu a esti nuevu enfoque, el desenvolvimientu industrial solo desenvuelve a una civilizacíon si esti contribúi al bienestar de la sociedá y del Mediu ambiente. A partir d'esta definición vemos una fonda relación ente civilización y sustentabilidad. Diendo más llueñe, puede dicise que'l progresu non siempres ye acumulativu, sinón que ye Non llineal; el pasu del tiempu nuna sociedá puede afectar tantu al bienestar de los sos miembros como al bienestar de la naturaleza.
Etimológicamente, la palabra "civilización" deriva indirectamente del llatín "civis" (ciudadanu) al traviés de "civil" y "civilizar".
"Civilización", un conceutu fundacional de les ciencies sociales, tien un usu conceptualmente distintu, inclusive opuestu, cuando s'emplega intencionalmente en singular, refiriéndose al grau cimeru de desenvolvimientu de la sociedá humana, colo que s'indica qu'esiste una única civilización; o cuando se fai en plural, pa indicar la pluralidá de les "civilizaciones" al traviés del tiempu, l'espaciu xeográficu y les distintes traces culturales (llingües, relixones, ya inclusive los polémicos conceutos d'etnies o races humanes), colo que s'indica qu'esistieron y esisten munches: civilización micénica, civilización andina, civilización grecorromana -o civilización griega y civilización romana-, civilización china, civilización islámica, civilización cristiana, civilización occidental, etc., inclusive les identificaes coles naciones europees que tuvieron un mayor pesu na formación histórica d'imperios o han estendiendo la so llingua o la so cultura (civilización portuguesa, civilización española, civilización francesa, civilización británica, civilización rusa, civilización alemana, civilización italiana).
La descripción tradicional de la evolución cultural de la humanidá incluyía'l so pasu por trés estadios: xabacismu, barbarie y civilización. Esta perspectiva implicaba la idea de progresu, por más qu'ente los sos establecedores tuviera Rousseau, que nun vía meyora, sinón degradación, nel pasu del "estáu de naturaleza" del "bon xavaz" al estáu de civilización, en que l'home ta malváu y empecatáu pola sociedá. El pesimismu rousseauniano foi superáu polos intelectuales posteriores, claramente optimistes (positivismu de Auguste Comte).
El predominiu européu dende la yera de los descubrimientos (sieglu XV), pero sobremanera dende la Revolución industrial (sieglu XVIII) y el parto colonial d'África (sieglu XIX), na fase del capitalismu que se conoz como Imperialismu (definición de Lenin), paecía faer evidente pa los contemporaneos la supremacía de toles sos particulares formes d'organización: fueren económiques, sociales, polítiques, inclusive les sos creencies y la so raza (misionerismo y racismu). Dende esi puntu de vista, el conceutu ilustráu de civilización universal pasó a imponese como un modelu a que toles partes del mundu debíen amoldarse, de grau o pola fuerza, "pol so propiu bien"; y les potencies imperialistes occidentales teníen d'encarar, non por ser el so interés, sinón por ser el so "sagrada misión", esa "carga del home blancu" (Rudyard Kipling).
El surdimientu de duldes nel esquema ye paralelu a la so propia formulación, y pueden allugase dende la Xunta de Burgos y la Xunta de Valladolid, en que se realizó l'alderique de los xustos títulos nel que Bartolomé de les Cases tomó partíu polos conquistaos en cuenta de polos sos compañeru de conquista (anque en concencia pensaba na so relixón como única verdadera). El relativismu cultural que se fai científicu cola antropoloxía moderna (Bronislaw Malinowski) va ampliase al conceutu de civilización, qu'empieza a usase en plural, y de pies d'igualdá relativa, pa definir a caúna de les organizaciones humanes, venceyaes a una forma d'entender la vida, más allá inclusive del conceutu de Relixón o de Cultura.
Entendíu d'esta miente, en plural, cada civilización ye una entidá cultural qu'apigura un sentíu más o menos consciente d'unidá, y qu'arrexunta nel so senu a delles naciones y pueblos distintos.
Determinaes sociedaes, polos sos especiales llogros culturales y pola capacidá d'éstos d'imponese como comunes a un espaciu más o menos ampliu, son consideraes polos historiadores como civilizaciones independientes. Un exemplu claro dar la anfictionía qu'unificaba a toles polis griegues en redol a determinaos llugares de cultu (el oráculu de Delfos), festividaes (les Olimpiaes) o testos (les obres de Homero) y que les oponía a lo que consideraben bárbaru (estranxeru, que fala con soníos inintelixibles: "chigre-chigre") y non helénicu, como los perses.
La perspectiva histórica utilizada pa clasificar a una civilización (más qu'a un país) como una unidá, ye d'orixe relativamente recién. A partir de la Edá Media, la mayor parte d'el historiadores adoptaron un puntu de vista relixosu o nacional. El puntu de vista relixosu prevaleció hasta'l sieglu XVIII ente los historiadores européos, que consideraben la revelación cristiana como'l socesu históricu más importante, tomándolo como referencia pa la so clasificación. Los primeros historiadores europeos nun estudiaron otres cultures más que como intereses o como árees potenciales d'actividá misionera.
El puntu de vista nacional, a diferencia del relixosu, desenvolver a principios del sieglu XVI a partir de la filosofía política del estadista ya historiador italianu Nicolás Maquiavelo, quien sostenía que l'oxetu fayadizu d'estudiu históricu yera'l Estáu. L'español Francisco de Vitoria, fundador del Derechu internacional, encetó la tema de los derechos de la Corona d'España na conquista d'América. Sicasí, los múltiples historiadores que más tarde realizaron la crónica de los estaos nacionales d'Europa y América namái estudiaron les sociedaes al marxe de la cultura europea, pa describir la so sumisión a les potencies europees, a la so entender más progresistes. Caso aparte ye'l de los misioneros y teólogos españoles qu'afondaron na conocencia y analís de les civilizaciones recién descubiertes, dacuando de mala caracterización.
Arnold J. Toynbee tipificó 23 civilizaciones universales. MacNeill analizó nueve y Melko señaló que "esiste razonable alcuerdo sobre siquier dolce grandes civilizaciones de les cualos siete yá nun esisten (mesopotámica, exipcia, cretense, clásica bizantina, mesoamericana y andina)". Para Philip Bagby, les civilizaciones meyor definíes y más aceptaes como tales son la exipcia, la babilónica, la china, la india, la greco-romana, l'andina, la centroamericana y el cristianu occidental. Na so obra "Choque de civilizaciones", Samuel Huntington, basándose en Toynbee propón un númberu más ampliu de civilizaciones esistentes na actualidá: la occidental (ente la qu'estrema como "subcivilizaciones" la llatinoamericana y l'ortodoxa del Europa oriental), la musulmana, la xudía, la hindú, la sínica, la xaponesa, l'africana sub-sahariana y la budista.
Ríu Yangtsé
El ríu Yangtsé (; en tibetanu, "Bri-chu") ye unu de los ríos más importantes del mundu, por llargor, el —tres el Amazones y el Nilu—, el y el , escurriendo íntegramente por territoriu de la República Popular de China. Tien un llargor d'aprosimao , descarga y drena una peramplia cuenca de , mayor que países como Irán, Libia o Mongolia.
El ríu dende la so nacencia na pandu tibetanu na provincia de Qinghai, flúi principalmente en dirección Esti, cruciando les provincies, rexones autónomes y municipalidaes chines de Qinghai, Tíbet, Yunnan, Sichuan, Chongqing, Hubei, Hunan, Jiangxi, Anhui, Jiangsu y Shanghái, hasta desaguar nel mar de la China Oriental. El Yangtsé alimenta d'agua al 40% del territoriu chinu y al 70% de la producción rizícola.
Una de les preses nel ríu, el Banzáu de les Trés Foces, ye la más grande del mundu (non el banzáu) y coles mesmes alimenta la mayor central hidroeléctrica. El ríu ye navegable nuna gran parte del so percorríu y los buques tresatlánticos pueden llegar hasta Wuhan ente qu'otros barcos de menor caláu saleen hasta Yichang.
La sección na provincia de Yunnan en que'l ríu que fluye al traviés de fondes foces forma parte de les árees protexíes de los tres ríos paralelos de Yunnan, un llugar declaráu Patrimoniu de la Humanidá de la UNESCO.
De cutiu considérase'l Yangtsé como llinia divisoria ente'l Norte y el Sur de China, anque los xeógrafos chinos consideren polo xeneral que la llinia montes Qinling-ríu Huai He ye la llinia oficial de la división xeográfica. Siendo'l mayor ríu de la rexón, el Yangtsé ye histórica, cultural y económicamente bien importante en China.
La forma tradicional y encamentao n'español poles academies ye Yangtsé, con tilde por ser palabra aguda y tratase d'una trescripción d'una llingua d'alfabetu non llatinu, anque tamién s'hai transliterado como "Yangtse" o "Yangtze", y, dacuando, con un guion dixebrando los dos sílabas, "Yang-tse" o "Yang-tze". Amás, nos países hispanofalantes, lo mesmo qu'en Francia ya Italia, llamóse-y en dellos atles antiguos ríu Azul, nome ensin xustificación histórica, probablemente inventáu en Francia por analoxía col nome del otru gran ríu de China, el ríu Mariellu.
El nome «río Yangtsé», según otros nomes similares, como "ríu Yangzi" o "Yangtze Kiang", deriva de "Yangzi Jiang" () . El nome supuestamente provién de l'antigua travesía de ferry de "Yangzi Jin" (扬子 津, que significa «encruz del Yangzi»). Dende la dinastía Ming, el nome escríbese dacuando como 洋子 (yángzĭ). Por cuenta de que foi'l primer nome escucháu polos misioneros y los comerciantes europeos, esti nome, que s'aplicaba solamente al cursu baxu del ríu, foi aplicáu n'inglés pa tol ríu. El nome chinu modernu, "Chang Jiang" () (Jiang, en chinu clásicu, ye ríu), delles vegaes tamién s'utiliza n'inglés ya inclusive en cartografía xeneralista n'español. Tamién ye conocíu por munchos como la "cai Principal de China" ("Main Street") o la "hidrovía Dorada".
Al igual que munchos otros grandes ríos, tien nomes distintos a lo llargo del so cursu: nel so orixe, llámase-y en chinu Dangqu (当曲, del tibetanu pa «ríu de los banzaos»); agües embaxo, llámase ríu Tuotuo (沱沱河) y depués ríu Tongtian (通天河, lliteralmente «ríu que pasa pel cielu»); cuando cuerre al traviés de fondes foces paraleles a les del Mekong y el Salween enantes de remanecer nes enllanaes de Sichuan, ye conocíu como'l ríu Jinsha (金沙江 "Jīnshā Jiāng", lliteralmente «ríu de sables d'oru»). 
El Yangtsé yera conocíu d'antiguo polos chinos a cencielles como "Jiang" (江 "Jiāng"), que se convirtió nun nome xenéricu que significa «ríu», o "Da Jiang" (大江 "Dà Jiāng", lliteralmente «gran ríu»). El nome tibetanu pal ríu ye Drichu ().
El ríu Yangtsé formar pola unión de delles importantes cabeceres, siendo la principal, la más alloñada, científicamente, la que debería de llevar el nome del propiu ríu Yangtsé. Esta ye la cabecera occidental, la del ríu Jinsha, que de la mesma sigue agües enriba como ríu Tongtian y depués como ríu Tuotu. A partir de la ciudá de Yibin, onde se xunen el ríu Jinsha y el ríu Min —la cabecera septentrional del Yangtsé—, el ríu adopta yá definitivamente'l nome de Yangtsé. De la mesma el mesmu Yangtsé, tradicionalmente, consideróse estremáu en tres tramos: el cursu cimeru, que se considera la sección que va dende Yibin a la ciudá de Yichang; el cursu mediu, el que correspuende a la sección ente Yichang y el condáu de Hukou, en que'l ríu atopar col llagu Poyang; y el cursu inferior, el tramu que va dende Hukou a Shanghái, la desaguada nel mar.
La fonte más alloñada del Yangtsé formar pola unión de cinco importantes corrientes d'agua que cuerren pela parte oriental de la pandu tibetanu, nel oeste de la provincia de Qinghai, al sur de los montes Kunlun, y na aguada norte de les montes Tanggula, alcontraes na frontera cola Rexón Autónoma del Tíbet. Esos ríos, nel so orixe d'altu monte, van confluyendo nel pandu tibetanu hasta dar llugar al ríu Tongtian: son los ríos Qumar, Tuotuo, Garqu, Danqu y Buqu. 
El ríu Tongtian dirixir escontra l'este al traviés de la provincia de Qinghai, xirando adulces al suroeste y escurriendo por un fondu valle o gargüelu, un momentu nel qu'escurre paralelu a unu de los sos principales afluentes, el ríu Yalong, col que nun va confluyir más que centenares de kilómetros alantre. El Tongtian pasa cerca de la ciudá de Yushu, asitiada a veres d'unu de los sos afluentes de la marxe derecha. Depués el ríu vuélvese más al sur y llega a Daingkok, nun pequeñu enanche del valle, a partir del cual el ríu ye conocíu como Jinsha que va ser dende esi puntu una llarga frontera natural ente provincies. El tramu del ríu Tongtian tien un llargor de .
El ríu Jinsha () ye'l nome col que ye conocida la más occidental de les grandes cabeceres del ríu Yangtsé, en puridad, Jinsha-Tongtian, que tien un llargor total de , drena una cuenca de , y cai unes unidá|3300|m}}. Yá como Jinsha, el ríu sigue escontra'l sur al traviés d'un fondu escobiu, nun llargu tramu d'unes unidá|400|km}} nel que forma frontera natural, primero ente la provincia de Sichuan, al oeste, y la Rexón Autónoma del Tíbet, al este; y depués ente Sichuan y la provincia de Yunnan. El ríu Jinsha recibe nesti llargu tramu fronterizu dellos afluentes, nengunu d'importancia, como los ríos Baiqu, Yuebaxiang y Zhenqu, pola esquierda; depués el Zangqu y el Requ, pola derecha; y nuevamente pola esquierda, a los ríos Gaiyu Xiang, Dingqu (col so afluente Dongwang) y Gangqu, que la so confluencia que marca'l fin del tramu fronterizo y pasao el cual el Jinsha entra, pel norte, na provincia de Yunnan. 
Nesti tramu'l Jinsha coincide, na mesma dirección, coles foces del cursu cimeru del Salween —del que ta dixebráu pelos montes Ningjing— y del Mekong, una área protexida y llugar declaráu Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO col nome de Tres ríos paralelos de Yunnan. Ye especialmente conocida la Foz del Saltu del Tigre, un tramu d'unes unidá|16|km}} asitiáu ente dos altes montes —el Yulong Xue Shan de y el Fabona Xue Shan de —, en que'l ríu escurre por una serie de rabiones arrodiáu d'empinaos escarpes de más de de desnivel, siendo'l cañón de ríu más fondu del mundu. El so nome fai referencia a la lleenda que cunta cómo pa escapar d'un cazador, un tigre saltó'l cañón nel so puntu más estrechu (). 
Yá na provincia de Yunnan, el ríu describe un llargu llazu en que se vuelve escontra'l norte na prefectura autónoma de Dali Bai pa retornar n'otru xiru l'aldu sur, un bucle d'unes unidá|320|km}}. Equí recibe dellos pequeños afluentes: pola derecha, al Zhubalong y depués al Xiashu, xustu enantes de la primera revuelta; pola esquierda, nel tramu en dirección norte, al Yangila y al Geji; na segunda revuelta, al Shwiluo (col so afluente'l Niru); nel tramu yá nuevamente al sur, pela marxe esquierda, al Quingshui; y finalmente, pola derecha, a los ríos Zhongjiang, Hechuan y Houshan. Depués el Jinsha volver al oeste, un tramu nel que recibe a los ríos Luolou y Naxi, pola derecha; al Sandao, pola esquierda; y al Yupao, pola derecha. Vuelve virar escontra'l noroeste, y recibe primero a la Bala y al Wanna, que lleguen del sur, pola derecha; y depués al Renji, pola esquierda. 
Abandona'l Jinsha la provincia de Yunnan y de siguío enfusar nun curtiu tramu na provincia de Sichuan, onde recibe pola derecha a los ríos Tongda y Baguan, y depués, pola esquierda, al ríu Dongqu, xusto na ciudá de Panzhihua ( en 2010), see de la homónima ciudá-prefectura de Panzhihua y la primer ciudá d'importancia qu'atopa'l ríu. 
Apenes pasada Panzhihua, el Jinsha recibe pela marxe esquierda a la so más importante afluente, el llargu ríu Yalong, con un llargor de y una amplia cuenca drenada de . Dempués el Jinsha vira de nuevu al sur y percuerre un curtiu tramu pa dar entamu a otru llargu tramu, preferentemente en dirección noreste, en que'l ríu va ser de nueva llende provincial, esta vegada ente Sichuan, al nordés, y Yunnan, al suroeste. Aína recibe, pola derecha y xustu enantes de virar al noroeste, al ríu Longchuan —un afluente que llega dende la ciudá de Chuxiong, una importante ciudá d'una población envalorada en 2003 d'unes unidá|480000|hab.}}, que ye la see de la homónima Prefectura Autónoma de Chuxiong y que tien una importante rede d'afluentes (ríos Dahe-Yangtjiang, Banguo y Menggang-Shizhe)— y al poco, tamién pola derecha, al ríu Xialu (col so afluente'l Shala). Depués el Jinsha volver al nordés, recibiendo primero, pola esquierda, al ríu Chenghe, y depués, pola esquierda, a los ríos Taipingxiao, Baishui, Pudu (unu de los principales afluentes del Jinsha, con un llargor de , que llega del sur) y XiaoJiang. 
Vuélvese'l Jinsha escontra'l norte y recibe pola derecha al ríu Yili (col so afluente Mashu), llegando del este, y darréu tres la confluencia, la ciudá de Qiaojia, see del xian (condáu) homónimu. Sigue'l ríu recibiendo más afluentes: al Heishui y al Xixi, llegando dende'l norte, pola esquierda; dempués al principal afluente del Jinsha, el ríu Niulan o Kraal, que llega pola derecha, con un llargor de y que drena una cuenca de ; a los ríos Liutong, Xisujiao, Xining y Zhongdu, pola esquierda; y pola derecha, al Chestnut (en que la so desaguada ta la ciudá de Suijiang) y depués al ríu Guan (Guan He o Yokoe), otru de los principales afluentes del Jinsha, con un llargor de , que drena una amplia cuenca de . Na confluencia col Guan, acaba'l tramu en que'l ríu ye frontera provincial y el Jinsha entra yá na provincia de Sichuan. Nesti tramu empecipiar en 2006 la construcción de la presa de Xiangjiaba, qu'una vegada acabada en 2015 va ser la 3.ª mayor central hidroeléctrica de China y la 4.ª del mundu.
Al poco, el Jinsha algama la importante ciudá de Yibin ( en 1999), onde se xune col ríu Min, la cabecera septentrional del Yangtsé que llega dende'l norte y encétalu pela marxe esquierda (tien un llargor de y una cuenca de ). La confluencia de dambos ríos da llugar nominalmente a la nacencia del Yangtsé.
El cursu cimeru del Jinsha cai cerca de . De siguío de Batang (Sichuan), el gradiente mengua gradualmente a alredor de , pero'l Jinsha ye innavegable, y nel so cursu cimeru, al traviés del gargüelu, ye más una torga qu'una ayuda pal tresporte. Nel Jinsha hai una importante acción del gobiernu chinu, con más de dieciséis proyectos de preses en diverses fases de desenvolvimientu: les mayores son la de Xiluodu (n'estudiu, que de construyise va ser la 3.ª mayor del mundu) y la yá citada de Xiangjiaba. Nel cursu d'esti llargu valle, la elevación del ríu cai dende daqué menos de (la cabecera del ríu atopar a unes unidá|4900|m}}) a menos de . 
Yá como Yangtsé y mientres escurre pola cuenca de Sichuan, el ríu recibe innumberables afluentes, munchos d'ellos caudalosos, qu'aumenten el so fluxu de manera significativa: empieza na mesma Yibin, onde recibe pola esquierda al ríu Nanguang y al poco, na mano opuesta, al ríu Jiaju. Siguen el Changning, pola derecha, y depués un destacáu afluente pola esquierda, el ríu Tuo (de y una cuenca de ), en que la so confluencia alcuéntrase la importante ciudá de Jiangyang (el núcleu históricu de la gran ciudá de Luzhou) (aprosimao en 2008), capital de la ciudá-prefectura de Luzhou.
Sigue depués, recibiendo pola derecha al ríu Chishui-Gaodong enantes d'abandonar Sichuan y entrar na provincia de Chongqing. Recibe pola esquierda al ríu Shenshui-Shangpo, depués pola derecha al Shangxi y nuevamente pola esquierda al Meijiang-Binen. Siguen el Qiljiang y el Jiantan, dambos pola derecha, y llega el ríu a la importante ciudá de Chongqing, onde recibe pola esquierda al ríu Jialing ( y una cuenca de ). Sigue'l ríu enagües embaxo, con un calce cada vegada más anchu nel qu'empieza a haber islles, delles grandes, de de llongura por casi dos d'anchu. Recibe nesti tramu al ríu Wubu (derecha), Yulin y Longxi (esquierda), Lontan (derecha, col so afluente'l Youjiang) y otru destacáu afluente, el ríu Wujiang, tamién pola derecha y procedente del sur. 
Continua agües embaxo, describiendo grandes curves y amplios meandros, recibiendo más afluentes: el Nanbin, pola derecha, un llargu ríu qu'escurre ente importantes escobios y continuos cambeos d'aldu; el Gold, el Zhuxi, el Pengxi, y el Tangxi, pola esquierda; el Sibu y el Huohe, pola derecha; el Meixi y Daning.
Abandona la provincia de Sichuan ya intérnase pel oeste na provincia de Hubei. Continua recibiendo más afluentes: el Wanfu, pola derecha; el Yandu, el Shennongxi y el Banquiao, pola esquierda; el Quinggan (col so afluente Luogudong) y el Tongzhuang, pola derecha; el Xiangxi, pola esquierda; y acaba esti tramu ente foces col Banzáu de les Trés Foces, la mayor presa hidroeléctrica del mundu. Namás pasar la presa, construyóse apocayá (1993-1996) una ponte colgante de de vanu central, el ponte Xiling. Sigue depués el ríu enagües embaxo, recibiendo al Huangbo (o Huangbai), pola esquierda, xustu enantes de la presa de Gezhouba construyida ente 1970-1988 —con un altor de y una potencia instalada de — nes proximidaes de la ciudá de Yichang ( en 2004), capital de la homónima ciudá-prefectura de Yichang, frente a la desaguada d'otru afluente, el ríu Qiabian. En Yichang terminar el cursu cimeru del Yangtsé.
Nel so escurrir, el ríu baxa dende una altitú de en Yibin, provincia de Sichuan, la cabecera del saléu de los barcos fluviales, hasta les unidá|192|km}} en Chongqing. Ente Chongqing y Yichang (I-ch'ang), a una altitú de 40 m y una distancia d'unes unidá|320|km}}, pasa al traviés de los espectaculares Foces del Yangtsé, que destaquen pola so guapura natural, anque son peligroses pal saléu.
Continua'l Yangtsé el so lentu descensu al mar, enfusándose na gran enllanada a la que da nome, nun escurrir típicu d'enllanada, con munchos meandros, vueltes y revueltes y cambeos d'aldu aunquo empobináu al este, y recibiendo cada vegada más agua de los miles de llagos de la gran enllanada. El Yangtsé recibe al entamu d'esti tramu al Bailin pola esquierda, y depués al Qingjiang y al Songzi, dambos importantes afluentes, pola derecha. Pasa peles ciudaes de Zhijiang (más de en 2004 nel distritu) y Jingzhou (ciudá-prefectura con una población metropolitana de en 2000), Sishou ( nel distritu). Sigue'l Yangtsé el so escurrir y de nuevu forma llende provincial, esta vegada ente Hubei, al norte, y Hunan, al sur. Pasa nesti tramu fronterizu mui cerca del llagu Dongting, ente al norte, un gran llagu de , qu'enría les agües de dellos grandes afluentes meridionales del Yangtsé: el ríu Xiang (), el ríu Zi (), el ríu Li () y el ríu Yuan (). El llagu ye usáu pol mesmu Yangtsé como enllanada d'hinchente, llegando a ocupar en dómina de crecíes hasta de superficie anubierta. El llagu Dongting alcuéntrase dafechu na provincia de Hunan y ye la salida de la mayoría de los ríos de la provincia. 
Vuélvese'l ríu nun curtiu tramu escontra'l noroeste, pasando al sur del llagu Hongku () y dexa de ser llende provincial, enfusándose nuevamente en Hubei. Recibe pola esquierda al ríu Dongjing y al Huangsi y depués llega a la gran ciudá de Wuhan (más de seis millones d'habitantes na área urbana en 2006), capital provincial de Hubei y principal ciudá de la zona central de China, onde lu enceta pel norte unu de los sos mayores afluentes, el ríu Han (de y una cuenca de ), que trai agua de la so cuenca norte hasta Shaanxi.
Sigue depués el Yangtsé el so escurrir en dirección suroeste, flanqueando per innumberables llagos, y llega a un tramu onde nuevamente va ser llende provincial: primero, ente Hubei, al norte, y Jiangxi, al sur, y de siguío, ente Anhui, al norte, y tamién Jiangxi, al sur. Nesti segundu tramu'l ríu llega a Hukou, onde conflúi col llagu Poyang, que marca'l fin del cursu mediu.
Nel estremu norte de Jiangxi, el llagu Poyang, el llagu d'agua duce más grande de China, xunir al ríu. Continua'l Yangtsé al traviés de les provincies de Anhui y Jiangsu, recibiendo más agua d'innumberables llagos y ríos más pequeños, y finalmente llega al mar de la China Oriental en Shanghái.
Cuatro de los cinco llagos principales d'agua duce de China contribúin nesti tramu final coles sos agües al ríu Yangtsé.
Nesti tramu final ta la rexón del Delta del ríu Yangtsé, una área de , que coincide más o menos col delta xeográficu, na que vivíen en 2013 más de 115 millones de persones.
El Yangtsé ta flanqueado per zones industriales —metalurxa, enerxía, química, automoción, materiales de construcción y maquinaria industrial— y zones de desenvolvimientu d'alta tecnoloxía. Ta desempeñando un papel cada vegada más crucial na crecedera económica del valle del ríu y convirtióse nun eslabón vital pal tresporte marítimu internacional de les provincies del interior. El ríu ye una arteria importante del tresporte pa China, que conecta l'interior cola mariña.
El ríu ye una de les víes navegables más allegaes del mundu. El tráficu inclúi tantu tráficu comercial de tresporte de mercancíes a granel, como de carbón, lo mesmo que de productos manufacturados y pasaxeros. El tresporte de carga llegó a los 795 millones de tonelaes en 2005. Hai cruceros fluviales de dellos díes, especialmente al traviés de la formosa y pintoresca zona de les Tres Gargantes, que se tán convirtiendo en populares a midida que la industria del turismu crez en China.
Los hinchentes a lo llargo del ríu foi un problema bien importante. La temporada d'agües en China ye de mayu a xunu, nes zones alcontraes al sur del ríu Yangtsé, y de xunetu a agostu nes árees al norte. L'enorme sistema fluvial del ríu recibe agua de dambos lladrales sur y norte, lo que provoca que la so temporada d'hinchentes estender de mayu a agostu. Amás, al ser una zona relativamente trupa y rica en ciudaes a lo llargo del ríu, fai que los hinchentes seyan más mortales y costoses. Los grandes hinchentes más recién fueron les hinchentes del ríu Yangtsé de 1998, pero entá fueron más desastroses les hinchentes del ríu Yangtsé de 1954, que mataron a unes 30.000 persones. Otros graves hinchentes fueron les de 1911, que mató alredor de 100.000 persones, les de 1931 (145.000 muertos) y 1935 (142.000 muertos).
El Yangtsé ta bien contamináu, especialmente en Hubei (distritu de Shashi).
En 1994, el gobiernu chinu decidió acometer la construcción de la presa más grande del mundu na rexón de les Trés Foces, una zona de gran valor paisaxísticu y ecolóxicu, qu'arrodia al ríu nuna estensión de nel so pasu de la municipalidá de Chongqing a la provincia de Hubei. La presa terminar de construyir nel añu 2009. Esti proyectu foi bien criticáu dende fora de China pol so eleváu costu ecolóxicu y social, cuidao que el llagu artificial anubrió numberosos poblaos de Hubei.
Primero que'l Banzáu de les Trés Foces fuera construyida, el ríu yera navegable por barcos tresoceánicos agües enriba hasta inclusive unes mil milles de la so boca. En xunu de 2003, la presa cerró'l ríu, provocando l'hinchente de Fengjie, la primera d'una serie de ciudaes afectaes pol proyectu de control de los hinchentes masivos y de xeneración d'enerxía. Ye'l mayor proyectu global de riego nel mundu y va tener un impactu significativu na agricultura de China. Los sos defensores argumenten que les ciudaes a lo llargo del ríu enagües embaxo van vese llibres de los hinchentes que los amenaciaron en repitíes ocasiones nel pasáu y ufiertará-yos electricidá y tresporte per vía acuática; los detractores, que se va consiguir por cuenta del hinchente de forma permanente de munches otres ciudaes esistentes (incluyíes numberoses reliquies culturales antigües) y de causar cambeos a gran escala na ecoloxía local.
El opositores a la presa puntualicen qu'hai tres clases distintes d'hinchentes nel ríu Yangtsé: los hinchentes que s'anicien nes partes altes, los hinchentes que s'anicien nes partes baxes, y los hinchentes a lo llargo de toa'l llargor del ríu. Alieguen que'l Banzáu de les Trés Foces va faer realmente frente a los hinchentes na parte cimera, pero que tien pocu o nengún impactu sobre los hinchentes que s'anicien na parte baxa. Hai marques d'agua de mil doscientos años nel cursu baxu rexistraes nes inscripciones y les talles de la carpa en Baiheliang, agora somorguiaes.
El caudal del Yangtsé foi reparáu mientres 64 años (1923-1986) en Datong, una localidá asitiada agües enriba de la desaguada nel mar de la China Oriental. 
En Datong, el caudal añal mediu reparáu nesti periodu foi de , pa una superficie drenada de , más o menos el 95% del total de la cuenca del ríu Yangtsé (aprosimao, de ), y apenes difier del caudal final na desaguada.
La llámina d'agua cayida na cuenca del ríu llega asina a la cifra de per añu, que puede considerase como elevada. El Yangtsé ye un cursu d'agua bien caudaloso, abondo regular con un periodu de crecíes dende mayu a ochobre.
El caudal máximu mensual reparáu rexistráu na ciudá de Datong mientres esti llargu periodu d'observación, foi de , ente que'l caudal mínimu foi de .
En mayu de 2006, dellos espertos chinos emitieron informes alarmantes sobre l'estáu de polución del ríu. El suministru d'agua potable de la aglomeración de Shanghái podría aportar a problemáticu si nun s'atopa solución. 
Según Lu Jianjian, profesor d'una universidá nel este de China, el 40% de les borrafes del país descargar nel ríu, unos 25 mil millones de tonelaes al añu. Un terciu de la contaminación provendría de los fertilizantes y productos químicos, plaguicidas y borrafes agrícoles; el restu vendría de les ciudaes, del sector industrial y de los barcos que saleen pel ríu. Amás, estes agües considérense les más turbies del planeta, con un tresporte de sedimentos que s'envalora en 680 millones de tonelaes al añu.
320 millones de persones nes zones rurales del país nun tienen accesu a agua potable, según 400 ciudaes sufren d'un suministru d'agua insuficiente. A finales de mayu de 2006, Zhou Shengxian, direutor de l'alministración del estáu pa la protección del mediu ambiente, llanzó una llamada pal bloquéu de tolos proyectos de construcción que puedan afectar al mediu ambiente.
Otru grave problema referir al númberu d'especies animales qu'habiten nes veres del ríu, yá que el so númberu pasó de 126 a mediaos de 1980 a tan solo 52 en 2002. El Yangtsé ye llar de, siquier, dos especies en peligru d'estinción: el aligátor chinu y el pez espátula del Yangtze. (Este ye l'únicu llugar, amás de los EE.XX., del que ye nativa una especie de cocodrilu.) La botu ensin aleta tamién s'atopa nel ríu.
Ente la fauna acuática del ríu destacaba hasta apocayá'l baiji ("Lipotes vexillifer" o delfín del ríu Yangtsé o delfín de China), pero n'avientu de 2006 una estensa busca nel ríu nun reveló signos de delfines y foi declaráu funcionalmente extinto. Sicasí, un exemplar foi columbráu un pocu dempués. Lamentablemente sumió oficialmente a finales del últimu trimestre de 2008. 
Les principales ciudaes alcontraes nes veres del ríu son les siguientes:
Hasta 1957, nun había nenguna ponte que cruciara'l ríu Yangtze dende Yibin hasta Shanghai. Mientres milenios, los viaxeros tuvieron de cruciar el ríu en tresbordadores. N'ocasiones, esi encruz yera peligrosu, como lo demuestra'l desastre de Zhong'anlun (15 d'ochobre 1945).
El ríu presentóse como una importante barrera xeográfica qu'estrema'l norte y el sur de China. Na primer metá del sieglu XX, los viaxeros del ferrocarril de Beijing a Guangzhou y Shanghai teníen que desembarcar, respectivamente, en Hanyang y Pukou, y cruciar el ríu en ferry de vapor enantes de volver a entamar los viaxes en tren dende Wuchang o Nanjing West.
Dempués de la fundación de la República Popular en 1949, los inxenieros soviéticos ayudaron nel diseñu y construcción del ponte de Wuhan, una ponte de doble uso carretera-ferrocarril, construyíu ente 1955 y 1957 que foi la primer ponte sobre'l Yangtsé. La segunda ponte sobre'l ríu foi una ponte de ferrocarril de vía única construyíu agües enriba en Chongqing en 1959. El ponte de Nankín, tamién una ponte de carretera-ferrocarril, foi la primer ponte que crució'l cursu inferior del ríu Yangtsé, en Nanjing. Foi construyíu dempués de la rotura chinu-soviética y nun recibió ayuda estranxera. Otres pontes de carretera-ferrocarril fueron construyíes en Zhicheng (1971) y Chongqing (1980).
La construcción de pontes se desaceleró na década de 1980 enantes de volver# a entamar na década de 1990 y acelerase na primer década del sieglu XXI. El Ponte de Jiujiang foi construyíu en 1992 como parte del ferrocarril Beijing-Jiujiang. Una segunda ponte en Wuhan completar en 1995. Nel añu 2005, yá había un total de 56 pontes y un túnel que travesaben el ríu Yangtze ente Yibin y Shanghai. Ente éstos pontes, nel delta del Yangtze, atopábense dalgunos de les pontes colgantes y pontes atirantados más llargos del mundu: el Ponte colgante de Jiangyin (, inauguráu en 1999), el ponte Runyang (, abiertu en 2005), el ponte Sutong (, abiertu en 2008). El rápidu ritmu de construcción de pontes siguió y solo la ciudá de Wuhan tien agora seis puente y un túnel que traviesen el Yangtsé.
El ríu Yangtsé cuenta con más de 700 afluentes d'importancia. Los principales afluentes (numberaos de la fonte a la boca), colos llugares onde se xunen al Yangtsé, recoyer na Tabla siguiente.
Sima Qian
Torca Qian (chinu tradicional: 司馬遷, chinu simplificáu: 司马迁, pinyin: Sīmǎ Qiān, Wade-Giles: Ssu-ma Ch'ien) (Longmen, c. 145 e.C. - 90 e.C.) foi un historiador chinu, probablemente'l más importante de la Antigua China.
Dedicó la so vida a completar la obra "Shǐjì" (史記, "rexistros históricos", tamién dacuando traducíu como "alcordances históriques" o "Memories históriques"), qu'empezara'l so padre, Torca Tan.
Al igual qu'el so padre, trabayó como escriba principal na corte dinastía Han Han. Con 20 años d'edá empezó un viaxe por China pa percanciar información y confirmar datos sobre la hestoria del país. A la vuelta del so viaxe, Torca Qian volvió trabayar na corte xunto a so padre al serviciu del emperador Han Wudi. A partir del añu 109 e.C., Torca Qian siguió la obra del so padre.
Nel añu 99 e.C., Torca Qian defendió públicamente al militar Li Ling, al que culparen d'una derrota na guerra contra los xiongnu, pueblu nómada del norte. Li Ling fuera responsabilizáu por Han Wudi y los principales miembros de la corte de la derrota na batalla. La defensa que fixo Torca Qian del xeneral valió-y la roxura del emperador, qu'ordenó que lo caparen como castigu.
La condena a capadura yera na práctica una condena a muerte, una y bones el suicidiu taba considerada la única opción digna dempués de la mutilación. Sicasí, Torca Qian nun se suicidó. Prefirió frayar el costumes relixoses de la dómina pa poder completar la so obra. En pasando tres años na cárcel foi puestu en llibertá y siguió dedicáu en cuerpu y alma a la escritura de los "Shǐjì", que completó nel añu 91 e.C., poco primero de morrer.
Ye difícil enfatizar abondo la importancia de Torca Qian na historiografía china. Gran parte de los acontecimientos de les dómines más antigües de China conócense gracies a la meticulosidad de los sos escritos. La so obra, "Shǐjì", tendría una amplia inflúi sobre'l historiadores posteriores y marcó la manera en que los chinos ven la so propia hestoria.
Ríu Mariellu
El ríu Mariellu o Huang He, d'antiguo, "Hwang-ho", () ye un llargu ríu d'Asia Oriental qu'escurre íntegramente por China, con 5.464 km, el y el segundu del país, namái superáu pol Yangtsé. Orixinariu de les montes de Bayan Har, nel oeste de China, flúi al traviés de siete provincies —Qinghai, Gansu, Shanxi, Shaanxi, Henan y Shandong —y dos regiones autónomes —Ningxia y Mongolia Interior— y desagua nel mar de Bohai. La cuenca del ríu Mariellu tien una estensión, d'este a oeste, de 1.900 km, y, de norte a sur, de 1.100 km, drenando 742.443 km² (la , similar a países como Turquía, Chile o Zambia).
Históricamente, ye'l ríu más importante de China y na so cuenca afayáronse numberosos xacimientos arqueolóxicos que demuestren la presencia humana ininterrumpida dende la prehistoria. En redol a él, na enllanada del Norte de China, surdió la civilización de los etnia han han, el principal grupu étnicu del país, que'l so territoriu dir espandiendo dempués escontra'l sur. El ríu Mariellu ye consideráu por ello «el trubiecu de la civilización china», yá que la so cuenca —en concretu, el valle del ríu Wei que corta al traviés de la llongura bucle de Ordos— foi'l trubiecu de les antigües civilizaciones chines y la rexón más próspera de la temprana hestoria de China. Sicasí, les frecuentes y devastadoras hinchentes y los cambeos d'aldu producíos pola elevación continua del llechu del ríu, dacuando percima del nivel de los campos circundantes, tamién lu sirvieron pa ser llamáu la Murnia de China» y «Azote de los fíos d'Han».
El so nome deber a la gran cantidá de materiales en suspensión qu'abasnen les sos aturbolinaes agües, folles y loess —partícules de arena bien fines, con predominiu de cuarzu—, que-y dan el so característicu color, amás de les partícules en suspensión que provienen del ensame de cultivos de maíz alredor del calce a lo llargo de cientos de kilómetros nel so cursu mediu.
La temprana lliteratura china referir al ríu Mariellu a cencielles como 河 (en chinu antiguu: "*C.gˤaj"), un personaxe que llegó a significar a cencielles «ríu» nel usu modernu. La primer apaición del nome 黄河 (en chinu antiguu: "*N-kʷˤaŋ C.gˤaj"; chinu mediu: "Hwang Hai") atopar nel Llibru d'Han escritu mientres la dinastía Han Occidental (206 e.C. - 9 d. C.). L'epítetu mariellu» describe'l color perenne de l'agua turbio nel cursu inferior del ríu, que ye debíu al loess qu'acarreta agües embaxo. Otra hestoria, cuenta que, el dragón K'au-fu intentó travesar el cielu montáu n'unu de los diez soles, al mediudía'l dragón esbarrumbar nel primeru ríu que vio. Y bebióse hasta la última gota, nun quedó más qu'un llargu llechu de folla mariello.
Unu de los nomes más antiguos en mongol yera'l de "ríu Negru", yá que cuerre claru enantes de la so entrada na pandu d'Aponderes, pero'l nome actual del ríu ente los habitantes de Mongolía Interior ye "Ȟarreyen Gol" (Хатан гол}}, "ríu Reina"). Na mesma Mongolia, llámase-y a cencielles "Šar Mörön" (Шар мөрөн, "ríu Mariellu").
En Qinghai, el nome tibetanu del ríu ye «ríu del Pavu Real» (; ).
Antes de la construcción de les preses modernes, el ríu Mariellu yera bien propensu a los hinchentes. Nos 2.540 años enantes de 1946, rexistráronse 1.593 hinchentes, amás de 26 cambeos notables de cursu y nueve cambios drásticos. Dalgunes d'estos hinchentes fueron los peores desastres naturales de los qu'hai constancia. Antes de la moderna xestión de desastres, cuando se producíen los hinchentes una parte de la población morría primeramente por afogamientu, pero munchos más se víen afectaos pola hambruna y l'espardimientu d'enfermedaes que siguíen dempués.
La causa de los hinchentes ye la gran cantidá de loess que tresporta'l ríu dende la pandu d'Aponderes, un loess que depués se deposita na parte inferior del so cursu. La sedimentación provoca que se creen, por lenta acumuladura, preses naturales y, sobremanera, diques naturales, colo que les veres del ríu van creciendo sobre la enllanada d'hinchente quedando munches vegaes el nivel cimeru de les agües percima del nivel promediu de dicha enllanada. Los diques naturales sufren alteraciones continues ya impredicibles pola mesma dinámica fluvial de los ríos d'escasa rimada, agraváu nesti casu pola finura y cantidá de los sedimentos acarrados pel ríu Mariellu. Finalmente, la enorme cantidá d'agua tien qu'atopar una manera nueva d'algamar el mar y énchese al traviés de la enllanada del Norte de China, dacuando atopando un cursu nuevu. La respuesta tradicional china de dir construyendo diques a lo llargo de les veres cada vegada más altos, tamién contribuyó dacuando a la gravedá de los hinchentes: cuando les agües rompíen los diques el mayor altor de los mesmos torgaba que l'agua pudiera volver nuevamente al calce, como fadría dempués d'un hinchente normal, una y bones el llechu termina per tar inclusive más altu que'l campu que lo arredolaba. Ye l'exemplu descritu nos casos de los ríos de tipu Yazoo.
Otra fonte histórica d'hinchentes devastadoras foi'l colapsu repentín de preses de xelu que s'alcontraben nel so cursu altu, en Mongolia Interior, cola lliberación sópita de grandes cantidaes d'agua embalsada. Nel sieglu pasáu hai constancia de 11 hinchentes importantes d'éstes, que provocaron terribles perdes de vides y bienes. Anguaño, pa evitales, utilícense esplosivos que se refundien dende un avión pa romper los diques de xelu primero que se vuelvan peligrosos. 
Dellos mapes históricos del periodu de les Primaveres y Serondes y de la Dinastía Qin reflexen que'l ríu Mariellu neses dómines escurría considerablemente al norte del so cursu actual. Esos mapes amuesen que dempués de qu'el el ríu superara la ciudá de Luoyang, fluyía a a lo llargo de la frontera ente les actuales provincies de Shanxi y Henan, y depués siguía a lo llargo de la frontera ente les de Hebei y Shandong, pa desaguar finalmente na badea de Bohai, cerca de l'actual Tianjin. Otra desaguada del ríu siguía esencialmente'l cursu actual.
El ríu dexó estos cursos nel añu 602 e.C. y camudó dafechu al sur de la península de Shandong. El sabotaxe de diques, canales y banzaos, y los hinchentes apostaos provocaes polos estaos rivales, convertir nuna táctica militar habitual mientres el periodu de los Reinos Combatientes.Hai acreditaes un gran hinchente nel añu 11 e.C. —a la que se-y atribúi la cayida de la dinastía Xin, de curtia duración— y otra nel añu 70 d. C., cuando'l ríu volvió al norte de Shandong, n'esencia, al cursu actual.
En 923, Tuan Ning, un xeneral Liang desesperáu, volvió romper los diques, anubriendo unos 2.600 km² de tierres nun intentu fallíu de protexer la capital Liang de la dinastía Tang tardida. Una propuesta similar del inxenieru Song Li Chun p'anubrir les partes baxes del ríu y asina protexer les enllanaes centrales de los Khitai foi revocada en 1020: el Tratáu de Shanyuan ente los dos estaos prohibiera espresamente a los Song establecer nuevos fosos o camudar el cursu del ríu.
Les rotures produciéronse con too y con eso: una en 1034, en Henglong, estremó'l cursu en trés y anubrió repetidamente les rexones del norte de Dezhou y de Bozhou (Song). Los Song trabayaron en devanéu —con más de 35.000 emplegaos, 100.000 reclutes, y 220.000 tonelaes de madera y bambú nun solu añu— mientres cinco años intentando restablecer el cursu anterior enantes d'abandonar el proyectu en 1041. L'entós más lentu ríu causó una fienda en Shanghu que causó que la salida principal fora escontra'l norte escontra Tianjin en 1048 y que en 1194 bloquiara la desaguada del ríu Huai. L'acumuladura de depósitos de llimu foi tal qu'inclusive dempués de que'l ríu Mariellu camudara más palantre el so cursu, el Huai yá nun foi capaz de fluyir a lo llargo del so únicu calce históricu. Sicasí, les sos agües formaron les piscines del llagu Hongze y depués escurrieron escontra'l sur, escontra'l ríu Yangtze.
Una hinchente en 1344 devolvió'l ríu Mariellu al sur de Shandong. El cursu volvió camudar en 1391, cuando'l ríu anubrió dende Kaifeng hasta Fengyang, en Anhui. Foi finalmente estabilizáu pol eunucu Li Xing mientres les obres públiques que siguieron a la hinchente de 1494.
La hinchente de 1642 foi provocada pol home, nun intentu del gobernador Ming de Kaifeng de destruyir a'l llabradores rebalbos, lideraos por Li Zicheng, que sitiaben la ciudá dende diba seis meses. Dirixió a los sos homes pa romper los diques y afogar a los rebeldes, pero nel so llugar destruyó la so propia ciudá: l'hinchente, y la hambruna y la peste que siguieron, envalórase que mató a unes 300.000 persones d'una ciudá que cuntaba entós con 378.000 habitantes. La entós próspera ciudá foi casi abandonada hasta la so reconstrucción sol emperador Kangxi de la dinastía Qing.
En 1851, 1853, o 1855, el ríu volvió de nuevu escontra'l norte metanes los hinchentes que provocó la Rebelión Nien.
L'hinchente de 1887 envaloróse que mató ente 900.000 y 2.000.000 persones, y ta consideráu'l segundu peor desastre natural na hestoria (salvu hambrunas y epidemies).
La hinchente de 1931 envalórase que mató ente 1.000.000 y 4.000.000 de persones, y ye el peor desastre natural rexistráu salvu hambrunas y epidemies).
El 9 de xunu de 1938, mientres la Segunda Guerra Sinón-Xaponesa, les tropes nacionalistes de Chiang Kai-Shek rompieron una vegada más los diques que reteníen el ríu cerca de l'aldega de Huayuankou, en Henan, causando lo que se llamó «un desastre natural inducíu bélicamente». L'oxetivu de la operación yera detener a les tropes xaponeses qu'avanzaben, siguiendo una estratexa de «utilizar l'agua como un sustitutu de los soldaos» ("yishui daibing"). Quedó anubierta una superficie d'unos 54.000 km², causando la muerte d'unes 500.000 a 900.000 vides chines, xuntu con un númberu desconocíu de soldaos xaponeses. L'hinchente torgó que l'exércitu xaponés tomara la ciudá de Zhengzhou, pero nun-yos torgó algamar el so oxetivu de prindar la ciudá de Wuhan, la entós capital provisional de China.
Acordies con la Sociedá d'Investigación y Esploración de China, la nacencia del ríu Mariellu ta nes montes de Bayan Har, cerca del cantu oriental de la prefectura autónoma tibetana de Yushu (34°29'31.1"N, 96°20' 24,6"Y). Les principales fontes drenan nel llagu Gyaring y nel llagu Ngoring, nel estremu occidental de la Prefectura autónoma tibetana de Golog nos montes de Bayan Har, na provincia de Qinghai, nel estremu oeste de China. Na cuenca del Zoige, a lo llargo de la llende cola provincia de Gansu, el ríu Mariellu describe un bucle escontra'l noroeste y depués al nordés enantes de xirar escontra'l sur, creando'l conocíu como "bucle de Ordos", y depués flúi en dirección xeneralmente esti al traviés del norte de China hasta algamar el golfu de Bohai, drenando una cuenca de 752.443 km² qu'alimenta 140 millones de persones con agua potable y riego.
El ríu Mariellu traviesa siete provincies y dos regiones autónomes actuales, a saber (d'oeste a esti): Qinghai, Gansu, Ningxia, Inner Mongolia, Shaanxi, Shanxi, Henan y Shandong. Les principales ciudaes a lo llargo del cursu actual del ríu Mariellu son, tamién d'oeste a este: Lanzhou, Yinchuan, Wuhai, Baotou, Luoyang, Zhengzhou, Kaifeng y Jinan. La desaguada actual del ríu Mariellu alcuéntrase en Dongying, Shandong.
El ríu considérase estremáu davezu en tres secciones, aprosimao coincidentes col nordés de la pandu tibetanu, el bucle de Ordos y la enllanada del Norte de China. Sicasí, los espertos tienen distintes opiniones sobre cómo estremar eses secciones. Nesti artículu adopta la división utilizada pola Comisión de Caltenimientu del Ríu Mariellu.Yellow River Conservancy Commission.
[[Archivu:VM 6056 Liujiaxia Town.jpg|thumb|right|250px|[[Liujiaxia]], provincia de Gansu.
El cursu cimeru o parte alta del ríu Mariellu constitúi'l tramu o sección qu'empieza nel so orixe nes [[montes de Bayan Har]], na llende del pandu tibetanu, y termina na ciudá de Hekou ([[condáu de Togtoh]]), en Mongolia Interior, nel tramu conocíu como'l [[bucle de Ordos]], xusto primero que'l ríu xire sópito escontra'l sur. Esta sección tien un llargor total de 3.472 km, siendo la área total de la cuenca drenada de 386.000 km², el 51,4% del total de la cuenca. Nesti percorríu'l ríu baxa 3.496 m, con una pindia media del 0,10%.
Les fontes del ríu Mariellu alcontrar na parte centroseptentrional de la [[pandu tibetanu]], nuna una rexón de pacionales, banzaos y montículos alcontrada ente los montes de Bayan Har, alcontraes al suroeste y d'orientación NE-SO, y les [[montes Anemaqen]] (Amne Machin), paraleles a les anteriores pol noroeste. L'agua d'estes fontes ye clara y flúi costantemente. Aína arrexuntar en llagos cristalinos, característicos d'esta parte de la cuenca alta, que drenan polo xeneral al traviés de pequeñes canales escontra'l Mariellu. Amás, dalgunos d'estos llagos son travesaos por el mesmu ríu, como'l [[llagu Zaling]] (扎陵湖) —con una superficie de 526 km² y un volume de 4.700 hm³— y el [[llagu Eling]] (o llagu Ngoring) (鄂陵湖) —con 610,7 km² y un volume de 10.800 hm³—, qu'asitiaos a más de 4.250 m, son los dos mayores llagos de pandu d'agua duce del país. Una parte significativa de la rexón na zona d'orixe del ríu Mariellu foi designada como [[Reserva Natural Nacional Sanjiangyuan]] [Fontes de los Trés Ríos], pa protexer una zona na que nacen amás otros dos grandes ríos: el [[Yangtsé]] (de 6.300 km), que tamién flúi escontra l'este, y el [[Mekong]] (de 4.880 km), que va correr en dirección sur.
Primero'l ríu dirixir en dirección sureste, escurriendo mientres dellos cientos de kilómetros pola aguada suroeste de los montes Amne Machin, cruciando tou a lo llargo la [[prefectura autónoma tibetana de Golog]]. Pasa poles localidá de Maduo, Darlag y algama la frontera suroriental de Qinghai, pa enfusase nun curtiu tramu na provincia de Gansu. Nesti tramu, na [[Prefectura autónoma tibetana de Gannan]], el ríu describe una zarrada curva de casi 180º que lo emponer escontra'l noroeste, siendo en dellos trechos el ríu frontera provincial: en dellos tramos, ente Qinghai-Gansú y, tamién en dellos, ente Gansú-Sichuan. Prosigue'l ríu escontra al noroeste, pasando por Maqu y volviendo internase na provincia de Qinghai, escurriendo primeru pol fondu del valle de l'aguada nordés de los mesmos montes Amne Machin y depués travesándoles por cerrradas y tropezosos gargüelos. Ye un tramu de 200-300 km al traviés de les prefecturas de [[prefectura autónoma tibetana de Huangnan|Huangnan|]], [[Prefectura autónoma tibetana de Hainan|Hainan]] y [[Haidong]], con serrapatosos y altos cantiles a entrambos llaos del ríu. El calce ye estrechu y el descensu mediu ye grande, polo que'l fluxu nesta sección ye desaxeradamente aturbolináu y rápido. Hai 20 gargüelos nel tramu, siendo les más famoses les de Longyang, Jishi, Liujia, Bapan y Qingtong, con condicionesóptimas pa construyir plantes hidroeléctriques.
Nesti tramu'l ríu va virando adulces de nuevu escontra'l nordés, cruciando los montes Amne Machin y entrando nuna zona na que se construyeron delles preses. Primero algama la llarga cola del banzáu de la [[presa de Longyangxia]] —construyida ente 1976-1992, de 178 m d'altor, con una área embalsada de 383 km² y qu'alimenta una central hidroeléctrica con una potencia instalada de 1.280 MW—, y depués avanza escontra l'este, llegando a la [[presa de Lijiaxia]] —acabada en 1997, nel [[condáu de Jainca]], con un altor de 165 m, una superficie embalsada de 383 km² y una potencia instalada de 1.648 MW;— a la [[presa de Gonboxia]] —construyida ente 2002-06, con un altor de 132 m, una superficie embalsada de 143,6 km² y una potencia instalada de 1.500 MW— y a la [[presa de Jishixia]] —acabada en 2010, nel [[condáu de Longhua]], con un altor de 101 m y una potencia instalada de 1.020 MW—.
El ríu Mariellu abandona Qinghai pa internase de nuevu na provincia de Gansu, na [[Prefectura autónoma hui de Linxia]].
[[Archivu:5922-Daxia-River-fall-into-Liujiaxia-Reservoir.jpg|thumb|right|250px|La desaguada del [[ríu Daxia]] nel banzáu de la [[presa de Liujiaxia]]]]
[[Archivu:Landzhou 07-2005.jpg|right|thumb|250px|El ríu en [[Lanzhou]], capital provincial de Gansu, a la fin de la parte montascosa del cursu altu]]
De nuevu en Gansu, el ríu sigue entá en terrén montascosu y llega la zona del [[templu Bingling]], onde s'atopen una serie de covarones que tienen grandioses escultures budistes escavaes na roca. Aína algama la postrera de les preses d'esta sección, la [[presa de Liujiaxia]] (gargüelu de Liujia) —acabada en 1974, nel [[condáu de Yongjing]], con una superficie embalsada de 130 km²— onde recibe pola derecha al ríu Daxia (de 203 km de llargor) y depués aína a la llongura [[río Tau]] (de 673 km).
Sigue'l ríu escontra l'este hasta algamar [[Lanzhou]], la capital provincial de Gansu, con 3.616.163 d'habitantes en 2010, la mayor ciudá del cursu altu del ríu y la ciudá más occidental de les grandes ciudaes del norte de China. Hai un pequeñu entamo enantes de llegar a Lanzhou nel que'l valle ye parte de la ruta tradicional p'algamar la ciudá de [[Xining]], puntu del que partíen les caravanes (y agora el [[ferrocarril Qinghai–Tíbet]]) escontra [[Lhasa]]. Al norte de Xining, el [[corredor de Hexi]] o de Gansu escurre a lo llargo del llende norte del pandu tibetanu y, xuntu col valle de Wei, foi la principal [[ruta de la seda]] dende la [[mesma China]] hasta algamar la [[cuenca del Tarim]] y depués dir más al oeste.
Agües embaxo de Lanzhou, el ríu Mariellu sigue escontra'l norte, por un gargüelu que traviesa los condaos de [[condáu de Gaolan|Gaolan]] y [[condáu de Baiyin|Baiyin]], [[condáu de Jingyuan|Jingyuan]] y [[condáu de Jingtai|Jingtai]]. Inda en zona montascosa entra na [[Rexón Autónoma Hui de Ningxia]].
[[Archivu:Shapotou.jpg|right|250px|thumb|El ríu en [[Shapotou]], [[Ningxia]]]]
Entra en Nixia y al poco remanez de los montes y algama la ciudá de [[Zhongwei]]. Sigue por un curtiu entamo aldu al este, col [[desiertu de Tengger]], en Mongolia Interior, nel norte, y zones de llombes al sur. Xira escontra'l norte, yá nuna amplia zona de vastes enllanaes aluviales, la [[pandu de Hetao]], una rexón desértica de pandu d'unos de 900 km de llargor y de 30 a 50 km d'anchor. Avanza al traviés d'un país secu hasta pasar la presa de [[Qingtongxia]] (gargüelu de Qingtong), que irriga amplies zones de regadío en redol a la ciudá de [[Wuzhong]]. Sigue escontra'l norte pola [[enllanada de Yinchuan]], dexando tras la ciudá de [[Yinchuan]], la capital de Ningxia, coles [[montes Helan]], al oeste, y el gran [[desiertu de Ordos]], al este. El ríu percuerre la punta norte de Ningxia y en pasando pela ciudá de [[Shizuishan]] y cruciar les últimes estribaciones de los montes Helan entra na rexón autónoma de [[Mongolia Interior]].
Entra na [[pandu de Hetao]], una zona desértica y de praderíes, con bien pocos afluentes y un escurrir lentu, algamando llueu la gran ciudá de [[Wuhai]], con un importante aeropuertu y un nuedu ferroviariu que la conceta col restu de ciudaes de Mongolia Interior. Sigue dempués el ríu Mariellu na so meyora al norte al traviés d'una gran área irrigada en redol a [[condáu de Dengkou|Dengkou]] y [[Bayannur]], otra importante ciudá que cuntaba con 520.300 habitantes en 2010. El ríu vira depués al este cerca de [[distritu de Linhe|Linhe]], al atopase coles [[montes Lang]], que lo cierren pol noroeste. Sigue'l ríu escontra l'este pasando al sur del llagu [[Ulansuhai Nur]] (233 km²), per otra zona de regadío ente los montes y desiertu escontra'l sureste. Nel centru d'esta franxa ta la gran ciudá de [[Baotou]], dende onde parte la principal carretera al sur, a [[Xian]], y otra a [[Hohot]], la capital de Mongolia Interior, alcontrada a unos 110 km al nordés.
Agües embaxo, inda escurriendo escontra l'este, el Mariellu llegar a la fin del so cursu altu, xusto cuando pasa la ciudá de Hekou (nel [[condáu de Togtoh]]) onde'l ríu vuélvese de secute escontra'l sur y entra na gran [[pandu de Loess]].
[[Archivu:Hukou Waterfall.jpg|250px|thumbr|right|thumb|La [[cascada Hukou]] nel cursu mediu.]]
[[Archivu:Smxgongcheng.jpg |thumb|250px|[[Presa de Sanmexia]], agües embaxo de [[Sanmexia]]]]
[[Archivu:Luoyang-most.przez.rzeke.LuoHe.przed.ujsciem.do.HuangHe.jpg|thumb|right|250px|El ríu en [[Luoyang]], provincia de [[Henan]]]]
El cursu mediu del ríu Mariellu ye la parte ente la ciudá de Hekou ([[condáu de Togtoh]]), en Mongolia Interior, y [[Zhengzhou]], en Henan. Tien 1.206 km de llargu, con una cuenca de 344.000 km² (el 45,7% del total), y con un desnivel acumuláu de 890 m, siendo la pindia media del 0,074 %. Nesti tramu entemediu'l ríu recibe 30 grandes tributarios y el so caudal amontar nun 43,5%. El cursu mediu contribúi col 92% de los sedimentos del ríu. La enorme cantidá de folla y sable descargaes nel ríu fai que sía'l ríu con más carga de sedimentos del mundu. El nivel añal de sedimentos más altu rexistráu ye de 3.910 millones de tonelaes en 1933. El nivel de concentración de llimu más alto rexistróse en 1977, con 920 kg/m³. Estos sedimentos darréu deposítense nes partes más lentes del ríu, nel so cursu inferior, alzando'l [[llechu del ríu]] y creando el famosu «ríu sobre tierra».
Empecípiase esti cursu mediu cuando'l Mariellu enfusar na [[pandu d'Aponderes]], escurriendo en dirección sur pol fondu d'un gargüelu de siquier 60 m per debaxo de les llombes circundantes nuna rexón ensin apenes ciudaes importantes. El ríu llega llueu a la llende provincial, siendo nun tramu la frontera ente Mongolia Interior y la provincia de Shaanxi. Nesti tramu fronterizu llega primero al banzáu de la [[presa de Wanjia]] —construyida ente 1994-986, con un altor de 105 m, una potencia instalada de 1.080 MW, y onde hai una importante derivación d'agües conocida como «Proyectu d'esviación del ríu Mariellu Wanjiazhai Shanxi» pa suministrar agua a les ciudaes de [[Taiyuan]], [[Shuozhou]] y [[Datong]], alcontraes al este— y depués al banzáu de Longkou. Nuna zona ancha dempués de pasar el llargu cañón, hai un llargu ya importante ponte, el de Longkou, que crucia'l ríu. Empecípiase de siguío otru tramu nel que'l Mariellu va ser llende fronterizu, esta vegada ente les provincies de Shanxi (Y) y Shaanxi (O).
Sigue escontra'l sur, pola aguada occidental de los montes Lüliang y pasa peles pequeñu ciudaes de Jia Xian y Wubu y depués recibe, pola derecha, al [[ríu Wuding]] (无定河/無定河), d'unos 170 km. Sigue al sur al traviés de la serie continua más llarga de valles del so cursu principal, llamaos colectivamente valle de Jinshan. Los abondosos recursos hidrodinámicos d'esta sección convertir nel segundu ámbitu más fayadizu pa la construcción de plantes hidroeléctriques. La famosa [[tabayón de Hukou]], por volume d'agua la segunda mayor del país, ta na parte inferior d'esti valle, una zona protexida como [[Parque nacional Tabayón de Hukou]].
El ríu sale del gargüelu y de la zona montascosa cerca de la ciudá [[Hancheng, Shaanxi|Hancheng]], enfusándose na [[enllanada de Guanzhong]]. Pasa pela ciudá de Sunji y depués recibe pola derecha al [[ríu Fen]] (de 694 km), procedente del noroeste, y depués al [[ríu Wei]], el más llargu de tolos sos tributarios (con 818 km), que llega dende l'oeste. Na so unión col Wei, el ríu Mariellu xira al este, y casi darréu llega a un [[puntu trifinio]] ente les provincies de Sanxi, Saanxi y Henan. El ríu sigue siendo frontera, ta vegada ente Sanxi y Henan, y algama llueu'l [[pasu de Hangu]], un pasu estratéxicu na antigua China, ente les antigües tierres del estáu de Qin y les enllanaes centrales del país nel que se celebraron munches antigües batalles famoses. Llega depués el ríu a [[Sanmexia]], con una población de 284.312 habitantes en 2010, yá na llarga cola (d'unos 250 km) del banzáu de la [[presa de Sanmexia]] (acabada en 1960, de 106 m d'altor, con una potencia instalada de 400 MW y 2.350 km² de superficie embalsada).
El ríu entra nun nuevu tramu montascosa y metanes él dexa de ser frontera ya intérnase na provincia de Henan. Llega a una nueva zona embalsada, la de la [[presa de Xiaolangdi]] (acabada en 2000, de 154 m d'altor, con una potencia instalada de 1.836 MW y 277.88 km² de superficie embalsada), con una cola d'unos 130 km. Sale de la zona montascosa ya intérnase na enllanada del norte de China. Depués recibe pola derecha al [[ríu Luo]] y pasa pela antigua ciudá de Chenggao. El ríu, yá dafechu d'enllanada, empieza a tener grandes y cambiantes islles fluviales nel so cursu y llega llueu a [[Zhengzhou]], la gran capital de Henan que cuntaba con 3.132.000 habitantes en 2010 y que marca'l final del cursu mediu.
Nel cursu inferior o parte baxa, dende Zhengzhou al mar, con una distancia de 786 km, el ríu ta confináu nun cursu formáu por diques a midida que flúi escontra'l nordés al traviés de la [[enllanada del Norte de China]], enantes de desaguar nel golfu de Bohai. La área de la cuenca nesti tramu ye de 23.000 km², namá'l 3% del total, con pocos afluentes añedir a la corriente principal. Casi tolos ríos cercanos que desaguan en dirección sur facer nel [[ríu Huai]], ente que los que s'emponer al norte facer nel [[ríu Hai]]. La cayida total del cursu baxu ye de 93,6 m, con una rimada media de solamente'l 0,012%.
Los llimos recibíos del cursu mediu formen sedimentos equí, alzando'l llechu del ríu. Mientres 2.000 años de construcción de diques, el depósitu escesivu de sedimentos alzó'l llechu del ríu varios metros percima del suelu circundante.
Empieza'l tramu baxu dempués Zhengzhou lmanteniendo el ríu la so dirección escontra l'este y llegando aína a [[Kaifeng]], que cuntaba con más de 5 millones d'habitantes na so área metropiltana en 2010, y onde el cursu ta 10 m eleváu sobre'l nivel del suelu circundante. Depués el ríu vira escontra'l nordés, una dirección que va caltener polo xeneral hasta la so desaguada. Al poco vuelve ser llende provincial, ta vegada ente Henán (NON) y [[Sandong]] (NE), onde s'interna a acontinuación. Cerca de la llende provincial, el Mariellu pasa mui cerca, pol noroeste del [[llagu Dongping]] (de 148 km²), que desagua nel Mariellu por un emisariu de curtiu llargor. Sigue'l ríu na so meyora al NE, llegando a la gran ciudá de [[Jinan]], la capital provincial, que cuntaba en 2010 con una población de 4.335.900 d'habitantes que viven en seis distritos urbanos. Una autopista crucia'l ríu Mariellu al traviés d'una ponte atirantado rematáu en 1982 (, na Wikipedia n'inglés) qu tien un llargor de 488 m, con un vanu central de 220 m. Llega dempués a la ciudá de [[Binzhou]] y al poco a [[Lijin]], y en pasando daqué al norte de la ciudá de [[Dongying]], desagua en [[Huanghe Kou]], na [[badea de Laizhou]], nel [[mar de Bohai]].
[[Archivu:Major cities along the Yellow River.svg|center|thumb|650px|Principales ciudaes a lo llargo del ríu Mariellu]]
Los principales afluentes del ríu Mariellu, en dirección enagües embaxo, son:
[[Archivu:Yellow River Delta Animation.gif|thumb|right|250px|La espansión del delta del ríu Mariellu 1989 a 2009 n'intervalos de cinco años.]]
El ríu Mariellu destaca pola gran cantidá de llimu que tresporta —1,6 millones de tonelaes añalmente nel puntu en que baxa de la [[pandu d'Aponderes]]. Si lleva l'abondu volume d'agua p'algamar el mar, deposita nél 1,4 millones de tonelaes cada añu. Una estimación del llimu da unos 34 kg/m³, que tienen de comparase colos 10 kg/m³ del [[ríu Coloráu]] y los solamente 1 kg/m³ del [[ríu Nilu]].
El so caudal mediu dizse que ye 2.110 m³/s (32.000 m³/s nel Yangtzé), con un máximu de 25.000 m³/s y un mínimu de 245 m³/s. Sicasí, dende 1972, de cutiu ensúgase enantes de llegar al mar. El baxu volume ye debíu al creciente riego agrícola, qu'aumentó nun factor de cinco dende 1950. L'agua esviada del ríu a partir de 1999 sirvió p'apurrir agua a 140 millones de persones y regar 74.000 km² de tierra. El [[delta del ríu Mariellu]] entiende unos 8.000 km². Sicasí, col amenorgamientu de los llimos que lleguen al mar, informóse tamién de que mengua llixeramente cada añu dende 1996 pola erosión.
El mayor volume producir mientres la temporada d'agües, de xunetu a ochobre, cuando flúi'l 60% del volume añal del ríu. La demanda máxima pal riego dar ente marzu y xunu. Col fin d'almacenar l'escesu d'agua pal so usu cuando seya necesariu y pal control d'hinchentes y la xeneración d'electricidá, construyéronse delles preses, pero la so mira de vida ye llindada por cuenta de la alta carga de sedimentos. Propúnxose un [[Proyectu de Tresferencia d'Agua Sur-Norte]] qu'arreya dellos planes pa esviar agua del ríu Yangtze: unu nes cabeceres occidentales de los ríos, onde s'atopen más cercanes; otru dende los tramos cimeros del [[ríu Han (Hanshui)|ríu Han]]; y un terceru utilizando'l trazáu del antiguu [[Gran Canal de China]].
Por cuenta de la so pesada carga de sedimentos el ríu Mariellu ye una [[corriente depositaría]] —esto ye, deposita parte de la so carga llevada de suelu na so cama en tramos nos que flúi amodo. Estos depósitos alzar el llechu del ríu que flúi ente diques naturales nel so cursu inferior. En casu d'asoceder un hinchente, el ríu puede romper los diques y anubrir la enllanada d'hinchente circundante y adoptar un nuevu aldu. Históricamente esto asocedió una vegada cada cien años. Nos tiempos modernos, fíxose un considerable esfuerzu pa reforzar los diques y el control de los hinchentes.
[[Archivu:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|thumb|250px|[[Presa de Liujiaxia]]]]
[[Archivu:Smxgongcheng zengmian.jpg|thumb|250px|right|[[Presa de Sanmenxia]]]]
Se listan de siguío les centrales hidroeléctriques construyíes nel ríu Mariellu, ordenaes según l'añu en qu'empezaron a operar (ente paréntesis):
Les principales pontes y tresbordadores, por provincia, en sentíu agües enriba son:
El 25 de payares de 2008, Tania Branigan de "[[The Guardian]]" presentó un informe "[China's Mother River: the Yellow River]" (El ríu madre de China: el ríu Mariellu), alegando que la severa contaminación fixo un terciu del ríu Mariellu inservible inclusive pa usu agrícola o industrial, por cuenta de los arramaos de fábriques y agües residuales de ciudaes en rápida espansión. La Comisión pal Caltenimientu del Ríu Mariellu reconoció en 2007 más de 13.493 km del ríu y señaló qu'el 33,8% del sistema fluvial rexistraba un nivel peor que'l nivel cinco», acordies con los criterios utilizaos pol Programa Ambiental de la ONU ("[[UN Environmental Program]]"). El nivel cinco ye aptu pa beber, pa la acuicultura, l'usu industrial o inclusive agricultura. Según l'informe, les borrafes y les agües residuales arramaes al sistema l'añu anterior xubieren a 4,29 billones de tonelaes. La industria y les manufactures representaron el 70% de les descargues nel ríu, representando los llares el 23% y daqué más del 6% d'otres fontes.
[[Archivu:MotherHuanghe2.jpg|right|thumb|250px|Monumentu a «el ríu Madre»]]
En tiempos antiguos creíase que'l ríu Mariellu fluyía dende'l cielu como una continuación de la [[Vía Láctea]]. Nuna lleenda china, cúntase que [[Zhang Qian]] foi l'encargáu d'atopar la fonte del ríu Mariellu. Dempués de salear ríu arriba mientres munchos díes, vio un fatáu de vaques y a una neña filando. Al preguntar a la neña ónde taba, ella apurrió-y unes indicaciones por que-y les amosara al astrólogu Yen Chun-p'ing. Cuando tornó, l'astrólogu reconocer como'l serviciu de tresporte de la Filandera ([[Vega (estrella)|Vega]]), y, per otra parte, dixo que nel momentu que Zhang recibió les indicaciones, viera una estrella errante interponese ente la neña y el fatáu ([[Altair]]).
Les provincies de [[Hebei]] y [[Henan]] deriven los sos nomes del ríu Mariellu. Los sos nomes signifiquen, respectivamente, «Norte del Ríu» y «Sur del Ríu».
Tradicionalmente, créese que la civilización china aniciar na cuenca del ríu Mariellu. Los chinos referir al ríu como «el ríu Madre» y «el trubiecu de la civilización china». Mientres la llarga hestoria china, el ríu Mariellu foi consideráu tantu una bendición como una maldición, siendo tamién moteyáu «arguyu de China» () y «dolor de China». ().
Dacuando, el ríu Mariellu ye llamáu poéticamente «corriente magriza» (). La espresión china «cuando'l ríu Mariellu fluya claro utilízase pa referise a un acontecimientu que nunca va asoceder, y ye similar a la espresión inglesa «cuando los gochos vuelen». La espresión yera usada como un bon presaxu mientres el reináu del [[emperador Yongle]], xuntu cola apaición d'animales auspiciosos llexendarios como'l "[[qilin]]" (una xirafa africana llevada a China por una embaxada de Bengala a bordu de los barcos de [[Zheng He]] en 1414), el "[[zouyu]]" (ensin identificar de forma clara) y otros fenómenos naturales estraños.
[[Categoría:Ríu Mariellu| ]]
[[Categoría:TB15]]
Alain Delon
Alain Fabien Maurice Marcel Delon (Sceaux, Altos del Sena, 8 de payares de 1935) ye un actor de cine francés, iconu del cine européu de la década del 60-70 y ganador del Premiu César bien reconocíu por ser iconu de l'apostura masculino europea de los 60 amás de ser home de negocios y tener la so marca propia d'arumes, relóes y accesorios.
A los 23 años yá yera conocíu como'l sucesor de Gérard Philipe y Jean Marais, según del estaunidense James Dean. Foi moteyáu la versión masculina de Brigitte Bardot y consideráu el "enfant tarrecible" del cine européu.
Dalgunes de les películes nes que participó tán consideraes ente los grandes clásicos, A plenu sol (dirixida por René Clément, 1959), El silenciu d'un home (-y samouraï) (dirixida por Jean-Pierre Melville, 1960, Rocco y los sos hermanos (dirixida por Luchino Visconti en 1960), L'eclís de Antonioni, 1962, El gatopardo (tamién de Visconti, 1963), Nuesa hestoria (de Bertrand Blier, 1984), etc.
Productor de cine Productor dende 1964, añu en que produció "" empobináu por Alain Cavalier, produciendo, hasta la fecha, 26 películes.
Ciudadanu suizu dende 1999, foi condecoráu cola Lexón d'Honor pol gobiernu francés.
Caltuvo una importante relación cola actriz vienesa Romy Schneider, con quien caltuvo una fonda amistá hasta'l fallecimientu d'ella, en 1982 víctima d'un paru cardiaco, en perdiendo al so fíu nun desgraciáu accidente domésticu unos meses enantes. Esistieron rumores de que sería suicidiu, pero nunca pudo comprobase.
Tuvo delles relaciones intenses, anque curties, En 1963 caltuvo un romance cola cantante alemana Nico, frutu d'ésta relación nació'l so primer fíu, Christian Aaron Boulogne "Ari", quien la cantante reclamó-y el so paternidá (anque Delon nunca quixo reconocer al so fíu, a pesar del gran paecíu col actor ye bien evidente) y en 1964 cásase con , actriz francesa nacida en Uchda, Marruecos, con quien tuvo'l so fíu , la pareya divorciar en 1968. Darréu convivió mientres unos años (1968-1984) cola actriz francesa de la cual dixebróse más tarde en forma amistosa.
La so amistá col direutor Luchino Visconti foi usada pola prensa amarillista pa tachalo d'homosexual o bisexual, fechu nunca confirmáu nin desmentíu por Delon.
En 1987 cásase cola actriz holandesa , a quien conoció mientres la filmación de la so videoclip "Comme Au Cinema", cola cual tuvo dos fíos: Anouchka y Alain-Fabien. La pareya dixebrar en 2002.
Dedicar a coleccionar arte, a les carreres de caballos y a la promoción d'eventos de boxéu (promocionó al so amigu'l campeón arxentín Carlos Monzón).
Dende 1999 ye ciudadanu de Suiza y les sos compañíes (produz arumes, lentes de sol, ropa, etc) operen dende Xinebra.
Nel añu 2005 foi condecoráu cola Lexón d'Honor pola so contribución al cine francés.
Nel añu 2008 tornó al teatru cola obra "Cartes d'Amor" xuntu a Anouk Aimée.
John Locke
John Locke (Wrington, Somerset, 29 d'agostu de 1632 - Essex, 28 d'ochobre de 1704) foi un filósofu y médicu inglés consideráu como unu de los más influyentes pensadores del Sieglu de les Lluces y conocíu como'l Padre del Lliberalismu Clásicu». Consideráu como unu de los primeres empiristes británicos, siguió les idees de Francis Bacon y tamién tuvo una participación fundamental na teoría del contratu social. El so trabayu afectó en gran midida'l desenvolvimientu de la epistemoloxía y la filosofía política. Los sos escritos influyeron en Voltaire y Rousseau, munchu pensadores de la Ilustración escocesa, según los revolucionarios estaunidenses. Les sos contribuciones al republicanismu clásicu y la teoría lliberal reflexar na Declaración d'Independencia de los Estaos Xuníos.
La teoría de la mente de Locke ye frecuentemente citada como l'orixe de les concepciones modernes de la identidá y del yo, que figuren prominentemente nes obres de filósofos posteriores como Hume, Rousseau y Kant. Locke foi'l primeru en definir el yo como una continuidá de la conciencia. Postuló que, al nacer, la mente yera una cayuela o "tabula rasa" en blancu. Al contrariu de la filosofía cartesiana —basada en conceutos presistentes—, sostuvo que nacemos ensin escurres innates, y que, sicasí, el conocencia solamente determinar pola esperiencia derivada de la percepción sensorial.
Nació'l 29 d'agostu de 1632, nuna pequeña cabana con techu de paya cerca de la ilesia en Wrington (Somerset), a unos dolce kilómetros de Brístol. Foi bautizáu el mesmu día. El padre de Locke, tamién llamáu John, yera un abogáu rural y emplegáu de los Xulgaos de Paz en Chew Magna, quien se desempeñara como capitán de caballería de les fuerces parlamentarias mientres la primer parte de la guerra civil inglesa. La so madre llamábase Agnes Keene. Dambos padres yeren puritanos. Poco dempués de la nacencia de Locke, la familia treslladóse a la zona mercantil de Pensford, a unos siete kilómetros al sur de Brístol, onde creció nuna casa estilu Tudor rural en Belluton.
En 1647, Locke foi unviáu a la prestixosa Westminster School en Londres, sol patrociniu de Alexander Popham, un miembru del Parlamentu y exjefe del so padre. Dempués de completar los sos estudios ellí, foi almitíu na Christ Church (Oxford). El decanu del colexu nesi momentu yera John Owen, vicerrector de la universidá. Anque un estudiante capaz, Locke agafar pol plan d'estudios de pregrado de la dómina. Atopó obres de los filósofos modernos, como René Refugues, más interesantes qu'el material clásico enseñáu na universidá. Por aciu el so amigu Richard Lower, a quien conocía dende la Westminster School, introducir a la medicina y la filosofía esperimental que s'aplicaba n'otres universidaes y na Royal Society, de la que finalmente se convirtió nun miembru. 
Otorgóse-y el so licenciatura en 1656 y una maestría en 1658. Llogró un títulu de medicina en 1674, porque estudió fondamente la medicina mientres la so estancia en Oxford y trabayó con dellos científicos y pensadores notables como Robert Boyle, Thomas Willis, Robert Hooke y Richard Lower. En 1666, conoció a Anthony Ashley Cooper, primer conde de Shaftesbury, que llegara a Oxford en busca de tratamientu médicu pa una infección del fégadu. Cooper taba impresionáu con Locke y convencer pa convertise en parte del so comitiva.
Locke tratara de buscar una carrera estable y en 1667 treslladóse a la casa de Ashley en Exeter House, en Londres, pa sirvir como'l so médicu personal. En Londres, volvió a entamar los sos estudios de medicina so tutelar de Thomas Sydenham. Sydenham tuvo un efectu importante nel pensamientu filosóficu natural de Locke —un efectu que se fadría evidente nel "Ensayo sobre l'entendimientu humanu"—. 
La conocencia médica de Locke foi puestu a prueba cuando la infección del fégadu de Shaftesbury convertir nun peligru potencialmente mortal. Coordinó un conseyu de dellos médicos y foi probablemente fundamental pa convencer a Shaftesbury a sometese a una operación (que tamién yera una amenaza a la so vida) pa estrayer el duviesu. Shaftesbury sobrevivió y recuperóse, y acreditó a Locke haber salvardo la so vida.
Shaftesbury, como unu d'el fundadores del movimientu whig, exerció una gran influencia nes idees polítiques de Locke. Este arreyó na política cuando Shaftesbury convertir en lord canciller en 1672. Tres un descontentu popular de Shaftesbury en 1675, Locke pasó dalgún tiempu viaxando por toa Francia como tutor y asistente médicu a Caleb Banks. Tornó a Inglaterra en 1679, cuando la fortuna política de Shaftesbury tuvo un curtiu cambéu positivu. Alredor d'esi tiempu, bien probablemente nel apoxéu de Shaftesbury, Locke compunxo la mayor parte de los "Dos trataos sobre'l gobiernu civil". Magar se pensaba que Locke escribió los "Trataos" pa defender la Revolución Gloriosa de 1688, estudios recién demostraron que la obra foi escrita enantes d'esa fecha. Anguaño considérase al trabayu como un argumentu más xeneral contra la monarquía absoluta (en particular, espuestu por Robert Filmer y Thomas Hobbes) y p'algamar el consentimientu individual como la base de la llexitimidá política. Anque s'acomuñar con influyentes whigs, agora considérase que les sos idees alrodiu de los derechos naturales y el gobiernu son bastante revolucionaries pa esi periodu na hestoria inglesa.
Fuxó a los Países Baxos en 1683, yá que sobre él cayía un fuerte barruntu por participar na intriga de Rye House, anque hai poca evidencia para suxura que taba directamente arreyáu na trama. La filósofa y novelista Rebecca Newberger Goldstein sostien que mientres los sos cinco años n'Holanda, Locke escoyó a los sos amigos «ente los mesmos miembros de llibrepensadores de grupos protestantes disidentes como'l pequeñu círculu de confidentes lleales a Spinoza. [Baruch Spinoza morriera en 1677.] Casi con certidume, Locke axuntar con dellos homes en Ámsterdam que falaron sobre les idees de los xudíos renegaos quien... aportunaben n'identificase per mediu de la so relixón como la única razón». Anque ella dixo que «fuertes enclinos empiristas de Locke» inclinaríenlu a « lleer una obra de grandiosa metafísica como la "Ética" de Spinoza, qu'ente otros aspeutos yera un fondu esposición de les idees de Spinoza, y bien especialmente como un meditáu argumentu pa bien de los racionalistes sobre tolerancia política y relixosa y la necesidá de la separación d'Ilesia y Estáu».
Nos Países Baxos, tuvo tiempu pa tornar a la escritura ya invirtió enforma en volver trabayar el "Ensayu" y componer la "Carta sobre la tolerancia". Nun volvió a casa hasta dempués de la Revolución Gloriosa, y acompañó a la esposa de Guillermu d'Orange nel so regresu a Inglaterra en 1688. La mayor parte de les publicaciones de Locke foi redactada dempués el so regresu del esiliu —el so "Ensayo sobre l'entendimientu humanu" enantes mentáu, los "Dos trataos sobre'l gobiernu civil" y la "Carta sobre la tolerancia" son impresos en rápida sucesión—.
La señora Masham, amiga íntima de Locke, convidar a la casa de campu de los Masham en Essex. Anque la so estancia ellí tuvo marcada por una salú variable arriendes de los sos ataques de asma, convertir nun héroe intelectual de los whigs. Mientres esti periodu, aldericó temes con figures como John Dryden y Isaac Newton.
Morrió'l 28 d'ochobre de 1704, y foi soterráu nel campusantu de la localidá de High Laver, al este de Harlow (Essex), onde viviera na casa de sir Francis Masham dende 1691. Locke nunca se casó nin tuvo fíos.
Los eventos qu'asocedieron mientres la vida de Locke inclúin la Restauración inglesa, la gran peste y el Gran Quema de Londres. Nun llegó a guardar el Acta d'Unión de 1707, anque se caltuvieron los tronos d'Inglaterra y Escocia n'unión personal mientres tola so vida. La monarquía constitucional y una democracia parlamentaria taben dende la so infancia mientres la dómina de Locke.
La so epistemoloxía (teoría de la conocencia) nun cree na esistencia del innatismu y el determinismu, considerando la conocencia d'orixe sensorial, polo que refuga la idea absoluta en favor de la probabilística matemática. Pa Locke, la conocencia solamente algama a les relaciones ente los fechos, al cómo, non al por qué. Per otra parte cree percibir una harmonía global, sofitáu en creencies y supuestos evidentes por sigo mesmos, polo que los sos pensamientos tamién contienen elementos propios del racionalismu y el mecanicismu.
Cree nun Divos ceador cercanu a la concepción calvinista del gran reloxeru, basando la so argumentación en nuesa mesma esistencia y na imposibilidá de que la nada pueda producir el ser. Esto ye, un Divos tal como lo describe'l pensador racionalista, René Refugues, nel "Discursu del métodu", na tercer parte del mesmu. De la esencia divina solamente pueden ser conocíos los accidentes y los sos designios solamente pueden ser alvertíos al traviés de les lleis naturales.
Trata la relixón como un asuntu priváu ya individual, qu'afecta solamente a la relación del home con Divos, non a les relaciones humanes. En virtú d'esta privatización l'home lliberar de la so dependencia de les imposiciones eclesiástiques y sustrai la llexitimidá confesional a la autoridá política, cuidao que considera que nun hai base bíblica pa un estáu cristianu.
Considera la llei natural un decretu divín qu'impon l'harmonía global al traviés d'una disposición mental (reverencia, medrana de Dios, ciñu filial natural, amor al prójimo), concretada n'acciones prohibíes (robar, matar y en definitiva toa violación de llibertá ayena), qu'obliguen en favor de la convivencia.
John Locke acabó la so redacción en 1666, pero nun foi publicada hasta 1690, añu en que vio la lluz sol títulu orixinal inglés de "An Essay Concerning Human Understanding".
Nesti tratáu, Locke plantegó los fundamentos de la conocencia humana y alvirtió la so intención de realizar una «obra moralmente útil». Concebida na dómina de los grandes descubrimientos científicos (especialmente bultables nos trabayos de Christiaan Huygens, Isaac Newton), Locke pensaba que la filosofía tenía que participar nestes importantes meyores, esaniciando, por casu, toles invenciones y los conceutos inútiles atropaos mientres los sieglos anteriores. Según él, les analoxíes y les relaciones ente los conteníos de la conocencia, son los elementos que dexen la ellaboración de preseos críticos capaces d'esaniciar les conocencies errónees. Por cuenta del so característicu empirismu analíticu, oponer a les concepciones puramente mecanicistes y sistemátiques cartesianes y, magar ser cuestionáu por Gottfried Wilhelm Leibniz, la so influencia sobre los filósofos de la Ilustración foi considerable.
En política, John Locke ye consideráu'l padre del lliberalismu modernu. Propón que la soberanía emana del pueblu; que la propiedá, la vida, la llibertá y el derechu a la felicidá son derechos naturales de los homes, anteriores a la constitución de la sociedá. 
L'Estáu tien como misión principal protexer esos derechos, según les llibertaes individuales de los ciudadanos. Tamién sostien que'l gobiernu tien de tar constituyíu por un rei y un parlamentu. El parlamentu ye onde s'espresa la soberanía popular y onde se faen les lleis que tienen de cumplir tantu'l rei como'l pueblu. Antemanándose a Montesquieu, a quien Locke influyó, describe la separación del poder lexislativu y el executivu. L'autoridá del Estáu sostener nos principios de soberanía popular y llegalidá. El poder nun ye absolutu sinón qu'hai de respetar los derechos humanos.
Al Estáu confierlu funciones de decisión en discutinios ente los individuos, nel contestu de la pluralidá y la tolerancia, cuidao que se dan diversidá d'opiniones ya intereses ente los homes, frutu de les distintes víes individuales de busca de la felicidá, polo que'l desalcuerdu y los conflictos son inevitables.
Postula que los homes viven nel estáu de naturaleza nuna situación de paz y sometíos a lleis naturales que surden de la razón (el derechu a exercer xusticia per mano propia y la llimitación de la propiedá privada per mediu d'elementos na so mayoría perecederos). Los homes salen d'él tres xenerase una situación d'inxusticia, tantu nel castigu como nel resarcimiento pol crime cometíu, que desagua nun ciclu infinitu d'inxusticies posteriores. Y que esti procesu de creación de la sociedá civil y/o política dar por mediu d'un contratu social destináu a protexer la propiedá privada y la vida de los individuos.
Por fines pedagóxicos este estremar en 2 partes:
- Contratu d'unión: Unidá de les partes pa conformar una sociedá → Creación de la sociedá civil.
- Contratu de suxeción: Lligamentu de los homes a determinada construcción política → Creación de la sociedá política.
Esta sociedá política tien como tener de garantizar la xusticia imparcial por que nun volver de nuevu a una situación de conflictu. Si nun garantiza nin la propiedá privada, nin la vida, el contratu de suxeción ruémpese y fórmase otra organización política.
Orixinal en llatín:
Traducíu del llatín:
Una fonte d'información sobre bibliografía de y sobre John Locke ye John Locke Resources, sitiu web desenvueltu pola Universidá de Pennsylvania y empobináu por Roland Hall, onde s'atopa'l repositorio completísimo y actualizáu mensualmente. Inclúi fontes primaries y secundaries en tolos idiomes.
De siguío detállase ediciones de les obres de John Locke en castellán:
Comportamientu
En psicoloxía, antropoloxía y bioloxía, comportamientu ye la manera de proceder que tienen les persones o organismos, en relación cola so redolada o mundu d'estímulos. El comportamientu puede ser consciente o inconsciente, voluntariu o involuntariu, públicu o priváu, según les circunstancies que la afecten. La ciencia qu'estudia la conducta y el comportamientu animal ye la etoloxía y la ciencia qu'estudia la conducta dende'l puntu de vista de la evolución ye la ecoloxía del comportamientu.
El comportamientu de les especies ye estudiáu pola etoloxía que forma parte tantu de la bioloxía como de la psicoloxía esperimental. En psicoloxía, el términu namái s'aplica respectu d'animales con un sistema cognitivu abondo complexu.
En ciencies sociales el comportamientu inclúi amás d'aspeutos psicolóxicos, aspeutos xenéticos, cultura-yos, sociolóxicos y económicos.
Na fala común, non nel discursu científicu, el términu "comportamientu" tien una connotación definitoria. A una persona, inclusive a un grupu social, como suma de persones, defínese-yos y clasifica polos sos comportamientos, quiciabes más que poles sos idees, y esto yá sirve p'afitar les mires al respeutu.
Técnicamente, en psicoloxía, el comportamientu definir de dos maneres:
El comportamientu nun ser humanu individual (y otros organismos ya inclusive mecanismos) se engloba dientro d'un rangu, siendo dellos comportamientos comunes, dellos inusuales.
La conducta d'un espécime biolóxicu ta formada por patrones de comportamientu estables, mediaos pola evolución, abelugada y perpetuada pola xenética. Esta conducta manifiéstase al traviés de les sos cualidaes adaptatives, dientro d'un contestu o una comunidá. Ye un indicador observable, físicu de los procesos internos del individuu.
L'aceptación social d'un comportamientu ye evaluada poles normes sociales y regulada per dellos medios de control social. El comportamientu de la xente ye estudiáu por delles disciplines, incluyendo la psicoloxía, la socioloxía y l'antropoloxía nel casu del comportamientu humanu, y l'Etoloxía ampliando'l so estudiu a tol Reinu Animal.
 La conducta violenta na escuela denota delles característiques propies de too comportamientu violentu presente nun contestu social cualesquier, d'esta miente señálase al estudiante violentu/agresivu, como un suxetu que les sos conductes son desadaptativas, yá que supon l'incumpliendo de normes escolares y sociales que rixen la interacción nel centru educativu, cola espresión de diverses conductes punitives, d'esta manera señálense una serie de factores qu'inciden a qu'estes conductes calténganse o suman;(Marín, 1997 citáu por Ramos, 2007).
Según la teoría ecolóxica propuesta por Bronfenbrenner (1979, citáu por García, 2001) considérase la importancia de factores familiares, escolares y sociales qu'espliquen la violencia escolar, otramiente, asitia de manifiestu cuatro contestos que reflexen la influencia na conducta, ente los cualos, el suxetu vese somorguiáu y obligáu a interactuar socialmente con cada unu d'ellos.
La estructura social ye'l patrón de relaciones, posiciones y númberu de persones que conformen la organización social d'una población, yá seya un grupu pequeñu o toa una sociedá. Les relaciones danse siempres que les persones implicar en patrones d'interacción siguida relativamente estables. Les posiciones (estatus social) consisten en llugares reconocíos na rede de relaciones sociales que lleven apareyaes mires de comportamientu, llamaes roles. Normes y riegles son impuestes pa garantizar que se viva al altor de les mires del rol social, ya impónense sanciones positives y negatives p'asegurar que se cumplan. Les normes y riegles son la espresión observable de los valores d'un sistema social particular. Los roles, normes y valores tienen d'integrase nun sistema por que ésti seya dafechu funcional.
Dientro de la mayoría de los grupos d'animales, hai diverses especies que'l so únicu oxetivu, ye xuntase o consiguise pareyes cola cuenta de reproducise, ente qu'otros formen agrupaciones relativamente estables. Estes congregaciones suelen ser puramente uniones temporales pa consiguir dalgún propósitu polo xeneral o agrupaciones permanentes dientro de les cualos desenvuélvese toles actividaes, como movese, buscar alimentu, reproducise, ente otres coses. Les especies gregaries son aquelles na que los individuos formen agrupaciones inconsistentes dientro de les cualos esiste la posibilidá de permanecer o nun dependiendo de los sos intereses, que de la mesma dependen puramente de la relación ente costos y beneficios qu'arreya tar nel grupu. Nes especies sociales los individuos rellacionar ente ellos d'una forma más precisa y continua, y con frecuencia los grupos tán constituyíos sobremanera por relativos.
Edward Wilson publicó'l so famosu llibro Socio bioloxía, nel que defendía la necesidá d'aplicar los métodos biolóxicos al estudiu de los comportamientos sociales en toles especies, incluyida la nuesa (Wilson, 1975). Esti escritu espertó un gran discutiniu principalmente pol últimu capítulu'l cual diba dedicáu a la especie humana, l'autor foi criticáu por cuenta que'l so capítulu suponía haber promovido una ideoloxía que defendía'l racismu, el machismu, les diferencies sociales, el xenocidiu, la violación, etc. Tres tres décades d'enfrentamientu, la hestoria dictó sentencia: el sociu bioloxía trunfó. Los sociu biólogos avanzaron a pasos axigantaos non yá na esplicación de los comportamientos sociales de munches especies, sinón tamién afayando gran variedá d'estratexes y conductes qu'impliquen l'actuación conxunta d'individuos entamaos en grupos los cualos nun s'abarruntaba que pudieren esistir. Un claru exemplu alcuéntrase dientro del comportamientu de los microorganismos por cuenta de que manifiéstase de forma complexa, yá que non solo inclúi la cooperación ente individuos, sinón tamién complexes redes de comunicación ente ellos a la de realizar actividaes como busca d'alimentu, reproducción.
Los principales costos y beneficios acomuñaos a la vida en grupu reconócense conforme a los beneficios, y n'otres a los costos, pero lo más normal ye qu'en cualquier especie'l gregarismo seya la resultancia evolutiva de la relación ente los costos y beneficios. Dacuando arrexuntar individuos que pertenecen a especies distintes, estos bandos mistos de cutiu esfruten de les ventayes qu'apurren les distintes capacidaes de caúna de les especies.
Cuidao que vivir xuntos implica grandes costos, podría agorase que mientres la evolución de vida solitaria a vida colonial van desenvolvese axustes que faciliten esta transición y que contribuyan a caltenela. Pa ilustrar delles d'eses adaptaciones tenemos que ver a detalle unu de los costos más xeneralizaos que tienen que soportar los individuos que viven nun grupu: un riesgu mayor de tresmisión d'enfermedaes y parásitos. La so resultancia demostróse en munches especies, y non yá a nivel descriptivu, sinón tamién a nivel esperimental. Nun estudiu realizáu pol autor José Luis Tella, de la Estación Biolóxica de Doñana (Sevilla) comparóse la cantidá y la variedá de parásitos sanguíneos ente pareyes d'aves próximes, la mayoría del mesmu xéneru), una ye solitaria y l'otra ye gregaria. Llográronse resultancies que comprobaben que les especies gregaries teníen un mayor riesgu de tresmisión de parásitos sanguíneos y taben sometíes al ataque d'una mayor variedá d'ellos. Al comparar pareyes d'especies próximes, puede sacase la conclusión de que la transición evolutiva dende la vida solitaria a la vida en grupu trai un riesgu elevao d'infección por parásitos sanguíneos..l. (Tella, 2002) La presión selectiva qu'exercen los parásitos sobre los sos anfitriones ye tan importante que nun ye raru que'l badagüeyu al que nos referíamos enantes comprobárase en munches especies. Si nestes especies gregaries o coloniales el riesgu d'infección ye tan importante qu'obliga a invertir enforma n'ameyorar el sistema inmune, ¿qué va pasar si les especies sociales que viven en grandes aglomeraciones y en habitáculos zarraos? Verdaderamente, viven nes condiciones óptimas pa favorecer la tresmisión de parásitos, pero tamién ye ciertu que nestes sociedaes d'insectos qu'evolucionaron fai munchos millones d'años, podría predicise que debieron de desenvolvese característiques especiales que mengüen los costos de vivir neses condiciones de hacinamiento. Ye más se comprobó que n'insectos sociales produzse una relación ente densidá y población y tresmisión de parásitos inversa a la d'otres especies.
Una conducta humana considérase formal cuando nel comportamientu cumplen una serie de riegles reconocíes como pervalibles nuna comunidá o sociedá. Nes sociedaes occidentales, por casu, considérase formal ser esplícitu, determináu, precisu, seriu, puntual. Esta palabra tien la so base na aplicación principalmente na conducta que tienen les persones con al respective de los sos valores.
La realización voluntaria ye l'habilidá pa construyir la conducta propia en correspondencia coles esixencies de la situación concreta, antemanando les resultancies entemediu y final de l'acción y escoyendo los medios fayadizos. Les traces de los procesos voluntarios contemplen la orientación, execución y control.
L'estudiu del comportamientu del consumidor ta enfocáu na forma en que los individuos tomen decisiones pa gastar los sos recursos disponibles (tiempu, dineru y esfuerzu) n'artículos rellacionaos col consumu. N'economía la descripción del comportamientu del consumidor conozse como teoría del consumidor. Cada escuela de pensamientu económicu basóse en supuestos distintos, pa describir el comportamientu del consumidor prototípicu de cada mercáu. Polo xeneral la teoría del consumidor trata de responder a les siguienetes cuestiones:
Alberto Sordi
Alberto Sordi foi un famosu actor, direutor y guionista italianu. Xuntu con Marcello Mastroianni, Ugo Tognazzi, Nino Manfredi y Vittorio Gassman foi unu de los grandes nomes de la commedia all'italiana amás de vocera de la "romanidá" na cinematografía Italiana.
Yera'l cuartu fíu de Pietro Sordi, un profesor de música, que tocaba la tuba na orquesta del Teatru de la Ópera de Roma, y de Maria Righetti, una maestra. Naz nel barriu popular del Trastévere, en Roma, el mesmu de Claudio Villa y de munchos otros artistes de la posguerra.
Yá na escuela primaria empieza a improvisar pequeñes obres con un teatru de marionetes pa un públicu de la so mesma edá, amás de cantar como "sopranu" nel coru de voces blanques de la Capiya Sixtina empobináu por Lorenzo Perosi. En 1936 graba un discu de cuentos pa neños, qu'encarga la casa discográfica Fonit y con lo que gana dexa les clases nel Institutu de Comerciu y treslládase por un curtiu tiempu a Milán, onde estudia dicción. D'ellí va ser espulsáu, al paecer por causa del so acentu dialectal romanu (muncho más tarde, el 27 d'abril de 1999, concedióse-y un diploma "ad honorem"). Sicasí llogró'l títulu más palantre, presentándose como alumnu llibre.
De regresu a Roma, en 1937 atopa trabayu como extra en Cinecittà (na superproducción "Escipión l'Africanu" de Carmine Gallone, nun papel de soldáu romanu) y gana un concursu de la Metro-Goldwyn-Mayer pa doblar la voz de Oliver Hardy (primero fíxose llamar "Albert Odisor", con Mauro Zambuto que doblaba n'italianu a Stan Lloréu). Trabaya nesto hasta 1951 doblando a Bruce Bennett, Anthony Quinn, John Ireland, Robert Mitchum, Pedro Armendáriz y, ente los italianos, a Franco Fabrizi y hasta a Marcello Mastroianni nos sos empiezos.
La so voz ye bien reconocible tamién na obra maestra de Vittorio de Sica "Ladri di biciclette" (1948), na película de Alessandro Blasetti "Prima comunione" (1950) y nel interesáu filme "Los pingüinos mírennos" (1956) empobináu por Guido Leoni, nel que los animales de la película falen con voces d'actores famosos.
Por una estraña interés, como actor namái foi dobláu por otros actores dos vegaes: en "Cuori nella nube" empobinada por Carlo Campogalliani en 1940, dobláu por Gualtiero De Angelis, y en "Il Passatore" de Duilio Coletti en 1946, onde interpretando'l papel d'un bandíu, emprestó-y la voz Carlo Romanu.
Nel teatru, tres el fracasu cola compañía de Aldo Fabrizi y Anna Fougez en 1937 nel espectáculu "San Giovanni", dedicar a la revista como baillarín de fila de la compañía de Guido Riccioli y Nanda Primavera en 1939 col espectáculu "Ma in campagna è un'altra... rosa".
Otres obres conocíes fueron "Imputati... alziamoci!" (1945) de Michele Galdieri, "Soffia so..." (1946) de Pietro Garinei y Sandro Giovannini, y finalmente, na temporada de 1953, "Gran baraonda" que volvieron dirixir Garinei y Giovannini, que va ser la so última apaición de teatru, xuntu con Wanda Osiris, a la que va dirixir en 1973 nuna secuencia de la so película Esa roxa ye mio.
Gracies a la radio, mientres la temporada 1947-1948, empieza a faese famosu con dellos programes onde crea dellos personaxes qu'algamen una gran popularidá. Unu d'esos, "Mario Pío" va interpretar na primer película de Mauro Bolognini, Esperar na galería de 1953. Tamién con orixe radiofónicu en 1947, va rodar "Il vento el mio hai cantato una canzone" de Camillo Mastrocinque, al pie de Loris Gizzi, Galeazzo Benti y Laura Solari, onde interpreta'l papel del amigu d'un cantante en busca de fama nacional nun programa de la ficticia '"Radio Sibilla".
Mientres diez años va tener pequeños papeles en veinte películes, salvu "I tre aquilotti" de Mario Mattòli, na que yera unu de los protagonistes, na película de Camillo Mastrocinque yá mentada, y na que trabayaba col actor xenovés Gilberto Govi y con Walter Chiari nel papel d'un empresariu arxentín en "Che tempi!", versión cinematográfica de la comedia "Pignasecca y Pignaverde" de Emerico Valentinetti. Destaca en 1951 con una película de Roberto Savarese, con guion de Cesara Zavattini, producida por Vittorio De Sica, "Mamma mia che impressione!". Ente estes películes desconocíes podemos citar una película redescubierta apocayá: "Via Pádova 46", de Giorgio Bianchi (1953, na que Sordi interpreta'l papel d'un cursi vecín de casa del probe Peppino De Filippo, un modestu emplegáu que buscaba una aventura sentimental con una rapaza.
Ente 1952 y 1955 Sordi algama l'estrellalgu dientro del mundu del cine, con dos películes de Federico Fellini: "El xeque blancu" (1952) y "Los inútiles" (1953). Depués van siguir otros trés películes empobinaes por Steno: "Un día nel xulgáu" (1953), "Un americanu en Roma" (1954) y "Piccola posta" (1955), na que va interpretar el so personaxe del nuevu un pocu cobarde, comenenciosu, aprovecháu, indolente, vagu, infantil y anti-idealista que lo acompañará mientres los años 1950. La so popularidá faise enorme, anque nos sos empiezos naide creyera nél (los empresarios qu'arrendaben les películes, de primeres, nun queríen qu'el so nome apaeciera nos cartelos porque cuntaben que al públicu nun-y gustaba) y Alberto Sordi empieza a rodar ente 8 y 10 películes cada añu.
Cola llegada de la llamada comedia italiana dio vida a munchos personaxes casi toos negativos de "típicu italianu", poco edificantes pero que se correspondíen a una realidá evidente, dibuxaos con una cierta malicia pero siempres valorables por cuenta de la so característica dicción. Con frecuencia collaboró nes temes y guiones de les películes nes que participaba (casi 150) y en toles que dirixó (19). Sordi, con una carrera de más de cincuenta años creó un completu mostrariu de la hestoria de los valores y del el costumes del italianu típicu, dende'l periodu de la guerra hasta los nuesos díes, con delles baxeces, pero no fondero, xustificáu pol so bon corazón, y pola so capacidá de suañar colos güeyos abiertos.
Resulta prácticamente imposible numberar toles sos interpretaciones, pero hai que citar siquier dellos personaxes que pasaron a la hestoria de la comedia italiana: ente estos el maestru suplente Impallato, qu'afaya a un alumnu con unes característiques escepcionales pa la cantar llíricu y esplotar pa llograr fama y riqueza en "Bravissimo" (1955) de Luigi Filippo d'Amico; el gondoleru de "Venecia, la lluna y tu" (1958) de Dino Risi; l'home vejado pola so muyer y empeñáu en "Il vedovo" (1959), tamién de Risi xuntu a Franca Valeri, o'l despreciable componente d'una comisión censora que xulga despiadadamente cartelos y películes picantes y en priváu contrata con fines inmorales baillarines de "night-club" en "Il moralista" (1959) de Giorgio Bianchi. 
Tres la conmovedora obra maestra de Mario Monicelli "La gran guerra" (1959) na que representa a un soldáu vagu y escaqueador, que se ve obligáu a morrer como un héroe ensin deseyalo, demuestra que tien un talentu estraordinario cuando se somorguia psicolóxicamente en personaxes dramáticos y dacuando francamente grotescos. A partir de los años 1960 podemos citar al subteniente Innocenzi de "Toos a casa" (una de les meyores comedies de Luigi Comencini, rodada en 1960), al guardia de tráficu inflexible colos débiles y siempres dispuestu a arrodillarse ante'l poderosu de vez en "L'alcalde, el guardia y la jirafita" (1960) de Luigi Zampa -xuntu a Vittorio De Sica y Sylva Koscina-, al periodista de "Una vida difícil" (1961) de Dino Risi -compartiendo cartelu cola escelente Lea Massari-, al industrial en bancarrota dispuestu a vender un güeyu pa reaxustar les sos finances y contentar a una muyer demasiáu esixente en "Il Boom" (1963) de Vittorio De Sica;
el médicu de la mutua dispuestu a cualquier compromisu pa entrar a trabayar nuna clínica de luxu nos dos películes "Il mélicu della mutua" (1968) de Luigi Zampa y "El Prof. Dott. Guido Tersilli, primariu de la clínica Villa Celeste, n'alcuerdos colos seguros" (1969) de Luciano Salce; l'editor que sale a la busca del cuñáu perdíu n'África en "Riusciranno i nostri eroi a ritrovare l'amico misteriosamente scomparso in Africa?" (1968) de Ettore Scola; la xeómetra encarceláu ensin motivu mientres taba de vacaciones de "Detenuto in attesa di giudizio" ("Deteníu n'espera de xuiciu", 1971) de Nanni Loy, pol que consiguió en 1972 el Osu d'Oru nel Festival Internacional de Cine de Berlín); el damnificado qu'una vegada al añu xuntu cola muyer (Silvana Mangano) entama interminables xuegos de naipes na villa luxosa d'una rica y estrafalaria señora con secretariu y ex amigu que la siguen (Bette Davis y Joseph Cotten) en "Lo scopone scientifico" ("Semando ilusiones", 1972) de Luigi Comencini, hasta'l tarrecible, y por munches razones insostenible, papel en "Un borghese piccolo piccolo" (1977) de Mario Monicelli, que representa'l so puntu más dramáticu y malváu.
Con Monicelli va recitar nuevamente nel doble, burllón y amargosu papel sosteníu nuna escaecedera comedia de 1981: "Il marchese del Grillu".
Va Actuar, con resultancies diverses, en dellos testos lliterariu y teatral clásicos, como los de Molière en "L'enfermu imaxinariu" de 1979 y "El avaro" de 1990, dambos empobinaos por Tonino Cervi) y "Romanzo di un giovane povero", del 1995, por Ettore Scola, qu'en 2003, dempués de la muerte de Sordi, dedicará-y el filme "Xente di Roma".
Sordi foi premiáu con cinco Nastro d'Argento y con siete David de Donatello, y en 1995 llogra'l prestixosu Llión d'Oru pola so carrera cinematográfica nel Festival de Venecia.
Dirixó 19 películes, a partir del 1966. La primera foi "Fumo di Londra", basáu nos convencionalismos de comportamientu y sociales d'un italianu expatriado temporalmente (tema yá encarada por Gian Luigi Polidoro) y "Scusi, lei è favorevole o contrariu?" semeya d'un adineráu comerciante de teles, dixebráu de la so muyer, con tantes amantes pa caltener como son los díes de la selmana nuna Italia de los años 1960 solmenada poles polémiques sobre'l referéndum sobre'l divorciu. 
Llogra bones resultancies en tres películes al pie de Monica Vitti, "Amore mio aiutami" ("Amor mio, ayudar", 1969), "Polvere di stelle" (1973) y "Yo sé qu'El to sabes que Yo sé" (1981).
Los sos meyores trabayos detrás de la cámara son: la so obra maestra "Un italianu in America" (1967), xuntu a Vittorio De Sica, y l'episodiu "-y vacanze intelligenti" de la obra colectiva "Dove vai in vacanza?" ("Vicios de branu, 1978).
Memorables son el personaxe del taxista nos dos películes "Il tassinaro" (1983, onde realiza duetos risibles col mesmu presidente d'Italia Giulio Andreotti y col vieyu amigu Federico Fellini), y "Un tassinaro a New York" (1987).
Bien interesante la collaboración con Carlo Verdone, consideráu por munchos el so herederu natural (con estilos y temátiques distintes) nos films "In viaggio con papà" (1982) y "Troppo forte" (1986). 
Pero la so película preferida, ente les empobinaes, ye la murnia "Nestore, l'peracaba corsa" (1993), onde interpreta un cocheru ronciegu a llevar el so caballu al mataderu. Les imaxes del mataderu son d'una durez esconcertante y de verdá inédites pa una película de Sordi.
La última película que dirixe ye la mediocre y desafortunada "Incontri proibiti" (1998) xuntu a Valeria Marini y Franca Faldini, presentáu en 2002 en cine y televisión con montaxe distintu y otru títulu, "Sposami papà".
Hai que destacar la granible collaboración artística col guionista Rodolfo Sonego, que trabayó en munches películes sos dende 1954 ("Il seduttore" de Franco Rossi ye'l so debú) y col compositor Piero Piccioni, que robló munches de les bandes sonores de les sos películes más famoses, como dalgunes de los sos famosos cantares irreverentes y un pocu malicioses. Collabora amás xuntu al periodista Giancarlo Governi, a partir de 1979, a realizar l'apreciada tresmisión "Storia di un italianu", y nun dexa de participar en munchos programes de televisión (como "Studio Unu", al pie de la cantante Mina, en 1966) onde demostraba gran sarcasmu y bon humor.
El día del so octuagésimo cumpleaños, el 15 de xunu de 2000 l'alcalde de Roma, Francesco Rutelli, vénce-y por un día'l "cetru" de la ciudá de la que foi nomáu fíu predilectu, y de la que se burllara amosando vicios y falses virtúes.
Dempués d'una llarga enfermedá, Sordi muerre'l 25 de febreru de 2003, a la edá de 82 años. Los restos son treslladaos a la sala d'armes del Campidoglio, onde por dos díes recibió l'homenaxe ininterrumpíu d'un ensame inmensu; el 27 de febreru de 2003 celébrense funerales solemnes na Plaza San Giovanni, delantre de casi 300.000 persones. Dempués va ser soterráu na tumba de familia. La vida privada de Sordi foi siempres llevada con estrema discreción y reserva: nengún enllaz sentimental oficial, nengún matrimoniu contraíu, vivió siempres na so casa xuntu coles sos hermanes Savinia (muerre nel 1972) y Aurelia, col so hermanu Giuseppe, el so alministrador y cola secretaria Annunziata qu'anguaño ta encargada de los sos archivos personales.
Amitabh Bachchan
Amitabh Bachchan (devánagari: अमिताभ बच्चन, urdu: امیتابھ بچن), (Allahabad 11 d'ochobre de 1942) actor, cantante de playback, presentador de televisión y productor indiu del llamáu Bollywood, padre de Abhishek Bachchan y suegru de Aishwarya Rai. Ta casáu dende 1973 cola actriz Jaya Bachchan, con quien tien dos fíos Shweta y Abhishek
Fíu de madre sij y padre hindú, el médicu y poeta en hindi y urdu Harivansh Rai Bachchan que camudó'l so apellíu de Srivastava a Bachchan.
Amitabh estudió nel institutu masculín de Allahabad y dempués, graduar n'artes nel Sherwood College de Nainital. Más tarde llicencióse en ciencies na universidá de Delhi. Más tarde, robló como axente d'una empresa de tresporte en Calcuta, "Bird and Co." pa dir empezando una carrera artística.
Amitabh Bachchan debutó en 1969 como unu de los siete protagonistes de " Saat Hindustani". La película nun tuvo enforma ésitu, pero Bachchan consiguió'l so primera National Filme Award.
La crítica y el públicu aclamaron el so comercial "Anand" (1970) y a esta cinta, siguiéron-y otres d'escasu ésitu como "Reshma Aur Shera" (1971) y "Parwaana" (1971).
La so película más taquillera foi " Zanjeer" de Prakash Mehra, onde-y dieron un papel protagonista refugáu de primeres por Dev Anand, la película foi un ésitu dempués de dellos fracasos y lo catapultó al estrellalgu y a protagonizar películes como "Deewaar" (1975), "Sholay" (1975), "Muqaddar Ka Sikander" (1978), "Don" (1978), "Kasme Vaade" (1978), "Kaala Patthar" (1979) y "Lawaaris" (1981).
Toes estes películes, convertir nun gran héroe d'acción, anque tamién realizó otres cómiques como "Chupke Chupke" (1975), "Amar Akbar Anthony" (1977) y "Namak Halaal" (1982), o romántiques como "Kabhie Kabhie" (1976) y "Silsila" (1981). En 1982, tuvo un accidente rodando "Coolie". Pasóse meses recuperándose, y cuando pudieron por fin sacar el filme, foi tou un ésitu en taquilla gracies a toa esta publicidá.
En 1984, Amitabh incurrió en política p'ayudar al amigu de la so familia, Rajiv Gandhi. Compitió col conocíu políticu H. N. Bahuguna, y ganólu per un ampliu marxe (68,2% del electoráu). La so carrera política, sicasí, duró pocu y cesó a los trés años, por un asuntu rellacionáu col escándalu Bofors.
Tres un procesu xudicial, Bachchan foi declaráu non culpable. Pero más tarde, alloñar de la familia Gandhi y tres el cese de Rajiv Gandhi, Bachchan entró nuna crisis poles perda económiques de la ABCL. El so amigu Amar Singh ayudar mientres la crisis y empezó a sofitar a Mulayam na so campaña política de forma non oficial. Jaya Bachchan xunir al Partíu Samajwadi y foi miembru del Rajya Sabha.
En 1988, Bachchan tornó al cine con "Shahenshah", que foi ésitu en taquilla, en parte por tola publicidá que se-y diera. Pero tres l'ésitu d'esta película, empezó la mala racha en taquilla, pero foi mientres esti periodu cuando ganó'l so segundu National Filme Award, por"Agneepath". Tres "Khuda Gawah" en 1992, foise semirretirando unos cinco años, anque sacaba películes como "Insaniyat" de 1994, que tampoco consiguíen enforma ésitu.
Bachchan estableció la corporación Amitabh Bachchan Corporation, Ltd. (A.B.C.L.) en 1996 mientres esti periodu, col enfotu de convertila nun emporiu del entretenimientu. La so estratexa comercial consistía n'introducir productos y servicios que cubrieren tol espectru de la industria indio del entretenimientu y les sos operaciones basar en distribuyir y producir películes típiques, casetes y vídeos y na producción y la comercialización de software televisivu y d'eventos y personaxes importantes. Poco dempués, sacaron la película "Tere Mere Sapne" en 1996, que foi un fracasu en taquilla, pero que sirvió por que Arshad Warsi empezara una carrera como actor cómicu. La ABCL produció más películes, pero nenguna foi bien.
En 1997, Bachchan intentó tornar a la gran pantalla con "Mrityudaata", de la ABCL, pero tampoco tuvo muncha rentabilidá. La ABCL perdió millones como patrocinador de Miss Mundu 1996. Toos estos problemes económicos y dellos problemes llegales que los siguieron, llevaron a la ruina de la ABCL en 1997. La corte de Bombay retiró a Bachchan la potestá pa vender el bungalow que tenía nesta ciudá 'Prateeksha' y dos apartamentos hasta que los asuntos financieros cola Canara Bank resolviérense. Bachchan alegó qu'hipotecara'l so bungalow a Sahara India Finance p'amontar el capital de la so compañía. Bachchan intentó más tarde rellanzar la so carrera como actor y consiguió ciertu éxtio con "Bade Miyan Chote Miyan" (1998) y "Sooryavansham" (1999) pero otros títulso como "Lal Baadshah" (1999) and "Hindustan Ki Kasam" (1999) fracasaron en taquilla.
En 2000, Bachchan presentó n'India'l concursu británicu, "Who Wants to Be a Millionaire?" ("¿Quier ser millonariu? ") llamáu ellí "Kaun Banega Crorepati" (KBC). Foi un ésitu, como en munchos países y gracies tamién al carisma de Bachchan. Créese que colo que ganó pudo recuperase, pero sobremanera, esti trunfu sirviólu pa recuperar popularidá.
En 2000, Bachchan volvió afarar en taquilla cola película de Yash Chopra, "Mohabbatein", onde interpretaba a un austeru y vieyu personaxe antagónicu a Shah Rukh Khan. A esta película, siguieron otres como "" (2001), "Kabhi Khushi Kabhie Gham" (2001), "Baghban" (2003), "Aks" (2001), "Aankhen" (2002), "Khakee" (2004), "Dev" (2004) y Black" (2005). Amás, aprovechando esto, realizó muncha publicidá.
Apocayá, salió col so fíu en "Bunty Aur Babli" (2005), "Sarkar" (2005) o "Kabhi Alvida Na Kehna" (2006).Toes elles taquilleres. Los sos más recién películes "Baabul" (2006), "Eklavya" y "Nishabd" (2007) nun lo fueron tantu, pero fueron emponderaes pola críticia.
Ente los sos proyectos, ta la so primer película n'inglés "Shantaram" empobinada por Mira Nair y con Johnny Depp in the lead. O tamién "The Last Lear".
Nel rodaxe de "Coolie" en 1982, Bachchan salió mancáu nuna escena d'acción con Puneet Issar. Tuvo nel hospital meses y dacuando a puntu de morrer. Tuvo enforma sofitu de los sos fans y tola nación polo xeneral y al estrenase "Coolie", foi tou un ésitu.
El direutor, Manmohan Desai camudó'l final de "Coolie", una y bones el personaxe de Bachchan morría a la fin. Otru supuestu aliciente de la película yera qu'incluyía xusto la escena onde tenía l'accidente.
En payares de 2005, Bachchan ingresó de nuevu nel hospital Lilavati por una diverticulitis. Nesti tiempu, los sos proyectos y el so programa "Kaun Banega Crorepati" quedaron en suspensu hasta la so recuperación en marzu de 2006.
Bachchan ye amás asmático, sufre de talasemia menor y miastenia gravis.
Judi Dench
"Dame" Judith Olivia Dench, (n. Heworth, Inglaterra; 9 d'avientu de 1934) ye una actriz y escritora británica. Debutó nes tables na Compañía de Teatru de Old Vic en 1957 y llogró reconocencia subsecuente interpretando a dames "shakespereanas" como Ofelia en "Hamlet", Julieta en "Romeo y Julieta" o Lady Macbeth en "Macbeth". Debutó nel cine en 1964 na cinta dramática "El tercer secretu".
Mientres los siguientes venti años, Dench establecer a sigo mesma con una de les actrices teatrales más importantes del Reinu Xuníu, trabayando na Compañía Nacional de Teatru y na Compañía Real de Shakespeare. Llogró l'ésitu na televisión cola comedia "A Fine Romance" tresmitida ente 1981 y 1984 y na comedia romántica "As Time Goes By" en 1992. Abrióse pasu nel cine como actriz secundaria en películes d'ésitu como'l drama románticu "Una habitación con vistes" de 1985, hasta llograr la fama mundial al encarnar a M na cinta d'acción "GoldenEye" de 1995, perteneciente a la saga "James Bond", un papel que repitió hasta "Skyfall" en 2012.
Candidata en siete causes al premiu Óscar y ganadora en 1998 pol so curtiu participación como la reina Sabela I d'Inglaterra en "Shakespeare in Love", Dench tamién foi considerada polos sos notables interpretaciones en "Mrs Brown" de 1997, "Chocolat" de 2000, "Iris" de 2002, "Mrs. Henderson presenta" de 2005, "Notes on a Scandal" de 2006 y "Philomena" de 2013. Otramiente, fíxose con otros premios importantes de la industrial del teatru, el cine y la televisión, ente ellos: seis BAFTA, cuatro BAFTA de televisión, siete Olivier, dos Premios del Sindicatu d'Actores, dos Globos d'Oru y un Tony.
Recibió'l títulu de «Comandante» de la Orde del Imperiu Británicu en 1970 y foi alzada a «Dama» en 1988. Foi declarada miembru de la Orde de los Compañeros d'Honor en 2005, miembru de la Real sociedá de les Artes en 2006 y miembru del Institutu de cine británicu a partir de 2011.
Judi Dench nació en York (Reinu Xuníu) el 9 d'avientu de 1934 nel senu d'una familia de relixón Sociedá Relixosa de los Amigos cuáquera. La so madre ye orixinaria de Dublín. 
Polos sos padres, Dench tuvo'l so primer contactu col teatru. El so padre foi físicu y el médicu de cabecera del teatru de York, y la so madre foi la so ama de vestuariu. Inclusive, dellos actores agospiar na so casa. Mientres esta dómina, Judi endolcar na tema teatral participando en tres producciones locales de misteriu non profesionales mientres los cincuenta. En 1957, sobresal el so papel como la Virxe María nuna obra local nos Xardinos del Muséu de York. Anque primeramente preparóse como diseñadora d'escenografía, desenvolvió interés pol arte dramáticu cuando'l so hermanu Jeff asistió a la Escuela Central de Discursu y Drama. Aplicó y foi almitida na escuela, entós allugada nel actual Royal Albert Hall, foi compañera de Vanessa Redgrave y graduóse con un diploma galardonáu en drama, con cuatro distinciones pol so desempeñu actoral, una d'elles una medaya como «estudiante escepcional».
En septiembre de 1957, realizó'l so debú profesional nes tables nel Old Vic como Ofelia en "Hamlet". Permaneció en dichu teatru per cuatro temporaes, ente 1957 hasta 1961. Interpretó papeles como Katherine en "Henry V" en 1958, una obra llevada a Nueva York que marcó'l so debú en América y que foi dirixida por Franco Zeffirelli. Viaxó por Canadá, Estaos Xuníos y Yugoslavia, presentándose en diversos escenarios y nel Festival de Edimburgo. Xunir a la Compañía Real de Teatru de Shakespeare n'avientu de 1961 y ellí interpretó a Anya en "El xardín de les zrezales" y n'abril de 1962 debutó en Stratford-upon-Avon como Isabella en "Midida por midida". Ente 1963 y 1964 compartió creitos nes compañíes de teatru de Nottingham Playhouse y Oxford Playhouse, n'obres como "Macbeth" que la llevaron de xira por África Occidental en promoción del British Council. En 1964 debutó nel cine cola cinta dramática "El tercer secretu".
En 1966 recibió un premiu BAFTA especial como «actriz promesa del cine» pola so participación na cinta "Four in the Morning", siguíu d'un segundu BAFTA como meyor actriz de televisión na serie "Talking to a Stranger".
En 1968 consiguió'l papel de Sally Bowles na obra musical "Cabaré". Sobre esti papel, l'autora Sheridan Morley escribió: La obra foi estrenada nel Palace Theater de Westminster en febreru de 1968 con escelentes crítiques, una d'elles comentando: «[Judi] canta bien. El cantar de títulusobremanera, ye cantada con gran sentimientu». 
Tres una llarga temporada en "Cabaré", Judi reincorporar a la Compañía Real de Shakespeare polos siguiente venti años, ganando diverses reconocencies como «meyor actriz» poles sos interpretaciones. Ente los sos papeles más importantes cola Compañía, atópense: la duquesa na traxedia "La duqueza de Malfi" de 1971, Adriana nel musical "La comedia de les equivocaciones" de 1977, Beatrice na comedia "Enforma ruiu y poques nueces", tamién de 1977 y Lady Macbeth en "Macbeth", esta postrera de 1976 y empobinada por Trevor Nunn y diseñada nun escenariu minimalista nel teatru The Other Presta de Stratford-upon-Avon y qu'enfocaba namás que la dinámica física de los personales de Judi y Ian McKellen (como Macbeth), que xeneró-y escelentes comentarios de la crítica. Michael Billington de "The Guardian" escribió: «si esta nun ye una gran actuación, entós non se que ye». J.C. Trewin de "The Lady Magacín" escribió: «va sosprendeme si otra actriz de la so xeneración iguala la so interpretación». Sobre los sos papeles risibles cola Compañia, Bernard Levin de "The Sunday Times" escribió: «[Judi] demuestra una vegada más que ye una actriz risible de talentu peracabáu, quiciabes la meyor que tenemos». "Macbeth" sería llevada a Londres y sería afecha pa la televisión en 1977, depués llanzada al mercáu en formatos VHS y DVD.
En 1978 interpretó a una de los trés hermanes solterones de la película de televisión "Langrishe, Go Down", que cuntó cola participación de Jeremy Irons y ambientada nuna casona evanescente en Waterford. En 1979 foi candidata al BAFTA pol so papel como Hazel Wile na película de televisión "A carranquina de xigantes". En 1985 participó con un papel secundariu na cinta romántica "Una habitación con vistes", la so tercer película y la de mayor ésitu hasta entós. Realizó numberoses apaiciones en West End al traviés de los años nel que destaca'l so papel como la Señorita Trant nel musical "The Good Companions". Llogró faese col papel de Grizabella na aclamada obra de Andrew Lloyd Webber "Cats" en 1981, pero tuvo que dexalo al mancase'l tendón d'Aquiles; el papel cayería en manos de Elaine Paige el cual daría-y fama a nivel mundial. En 1995 participó en "A Little Night Music" como Desiree Armfeldt, un rol que-y otorgó un premio Olivier.
Tres l'estrenu de la película "Llicencia pa matar" en 1989, perteneciente a la saga d'acción "James Bond", el productores decidieron anovar la enllargada franquicia. Judi foi contratada pa interpretar a M, asocediendo a Robert Brown y convirtiéndose na primer muyer n'interpretar a la xefe del axente Bond. Dichu papel foi basáu llargamente en Stella Rimington, directora del EL MIO5. La séptima película de la saga, "GoldenEye" foi estranada en 1995 y foi protaginizada por Pierce Brosnan como'l nuevu Bond. Tamién foi la primer llanzada tres la cayida de la Unión Sovietica y la Guerra Fría, temes recurrentes nes cintes anteriores. Recaldó más de $350 millones de dólares nel mundu y marcó un puntu de quebre na saga que la llevó a la so modernización.
Pa 1996 l'actriz yá superaba los 60 años y, a pesar de la so llarga carrera actoral, "GoldenEye" yera malapenes la quinta película que realizara. Nun sería hasta 1997 cuando llogró la consagración al interpretar a la reina Victoria en "Mrs Brown". La película, que narra la cercana relación de la reina col so sirviente favoritu John Brown, foi dirixida por John Madden y concebida primeramente pa la televisión hasta que Harvey Weinstein, director de Miramax, decidió financiala y llevala al cine. "Mrs Brown" foi proxectada na selección "Un Certain Regard" del Festival de Cine de Cannes, recibió crítiques positives y llogró un sorpresivu desempeñu na taquilla, faciéndose con más de $13 millones de dólares. Judi Dench recibió'l so cuartu premiu BAFTA y la so primer candidatura al Óscar. 
El mesmu añu rodó la so segunda película de "James Bond", "La mañana nunca muerre", grabada en Francia, Tailandia, Alemaña, Reinu Xuníu, Vietnam y China., Llogró un bon desempeñu na taquilla y recibió una nominación al Globu d'Oru. En 1998 volvió trabayar con John Madden na comedia romántica "Shakespeare in Love", que narra la supuesta hestoria d'amor de William Shakespeare mientres escribía la so obra "Romeo y Julieta". Judi interpretó a la reina Sabela I nun amenorgáu papel secundariu que-y costó l'aplausu de la crítica cinematográfica y los galardones más importantes de la industria, ente ellos, l'Óscar. Mientres el so discursu d'aceptación bromió diciendo: «creo que por ocho minutos en pantalla solo tendría de recibir un pocu d'él», mientres sostenía la estauína. 
En 1999, incursionó en Broadway al interpretar a Esme Allen na obra "Amy's View", papel que-y dio'l premiu Tony. El mesmu añu axuntar con Franco Zeffirelli na cinta "Té con Mussolini" la cual narra la hestoria d'un mozu italianu (inspiráu nel mesmu Zeffirelli) acobijado por un grupu de muyeres europees y americanes de l'alta sociedá nel marcu de la Segunda Guerra Mundial. La cinta cuntó cola participación d'otres aclamaes actrices como Joan Plowright, Maggie Smith, Lily Tomlin y Cher. La so tercer película en "James Bond" llegaría al mesmu añu: "El mundu nun ye abondu". Felicidá apurre desenvolvió a mayor fondura'l rol de M, quien ye l'oxetivu del enemigu principal, Renard, quien la acusaba d'intentar matar a la so fía Electra.
La so primer película nel nuevu mileniu foi "Chocolat", protagonizada por Johnny Depp y Juliette Binoche. Siguiríalu 039;'Iris" de 2001 onde interpretó a la novelista Iris Murdoch na so vieyera, un papel que compartió con Kate Winslet quien la interpretó na so mocedá. La cinta otorgó-yos a dambes una candidatura al premiu Óscar, la cuarta pa Judi en cinco año. 
En xineru de 2001, el so maríu Michael Williams finó por cuenta de un cáncer de pulmón tres un matrimoniu de 30 años. Darréu dempués del so funeral, Judi viaxó a Canadá pa grabar "The Shipping News" como terapia pa enfrentar la so perdida. Nes sos palabres comentó: "The Shipping News" foi protagonizada por Kevin Spacey y Julianne Moore basada na novela homónima de Y. Annie Proulx. Anque la cinta recibió crítiques mistes y nun tuvo'l desempeñu esperáu en taquilla, Judi foi candidata a los premios BAFTA y SAG pola so interpretación.
En 2002 apaeció na cinta "La importancia de llamase Ernesto", una comedia basada na obra de Oscar Wilde con un papel que yá interpretara en numberoses ocasiones nel escenariu en 1982. Protagonizada por Rupert Everett, Colin Firth y Reese Witherspoon, la cinta foi acoyida pola crítica, quien la llamaron: «entretenimientu frescu, sofitáu por un notable repartida». El mesmu añu rodó la so cuarta película de James Bond: "Die Another Day", la ventiava de la saga. Foi la última cinta protagonizada por Pierce Brosnan y la de mayor recaldación hasta la fecha, a pesar de delles crítiques negatives que-y reprochaben l'escesivu usu d'animación per ordenador.
En 2004 participó na cinta de ciencia ficción "Les cróniques de Riddick", protagonizada pola conocida estrella del cine d'acción Vin Diesel, quien fixo modificar el guion pa incluyir a Judi yá que quería trabayar con ella. La cinta nun esfrutó de nengún ésitu nin en taquilla nin de crítica, anque la mesma Judi declarar «tremendamente prestada» de faer, a pesar de nun tener «nenguna idea de lo que trataba'l guion». El críticu James Berardinelli de "ReelViews" escribió que l'únicu propósitu del so rol foi «da-y la oportunidá d'apaecer nuna cinta de ciencia ficción».
Tres "Riddick", participó nun drama más convencional: "La última primavera", al pie de la so amiga Maggie Smith. Ellí interpretó a una de los dos vieyes hermanes que dan ayuda y salvaguardia a un mozu marineru perdíu nel mar, pero del que depués se namora. La cinta ganó reseñes positives y el consagráu críticu cinematográficu Roger Ebert de "Chicago Sun-Times" llamar «perfectamente duce y civilizada [y] un prestar al ver a Smith y Dench xuntes; la so actuación ye tan natural que podríes [percibir] la so respiración». Tamién en 2004 dió la so voz a una de les vaques protagonistes na cinta animada de Walt Disney Studios "Home on the Range", anque esfrutó de moderáu ésitu en taquilla.
En 2005 participó na aclamada cinta "Arguyu y prexuiciu", dirixida por Joe Wright y afecha de la novela homónima de Jane Austen. Judi foi incluyida na repartida a pidíu personal del director, quien nuna carta escribiólu: «adoro cuando interpretes a una perra. Por favor, ven y se una perra pa mi». Disponía de solo una selmana pa rodas les sos escenes como Lady Catherine de Bourgh, forzando al director a grabala na primer selmana de filmación. "Arguyu y prexuiciu" foi un ésitu en taquilla y crítica, recaldando alredor de $121 millones de dólares y llogrando delles candidatures a los premios Óscar.
En 2006 la saga de "James Bond" foi anovada nuevamente anque Judi caltuvo'l so rol de M. La primer cinta: "Casín Royale" protagonizada por Daniel Craig llogró un ésitu bien cimeru que les sos antecesores, faciéndose con casi $600 millones de dólares en taquilla, lo que la consagraría como una de les películes más taquilleres de la saga. N'abril tornó a les tables del West End cola obra "Hai Fever" al llau de Peter Bowles, Belinda Lang y Kim Medcalf, y remató l'añu col musical del Teatru Real de Shakespeare "Les allegres comadres", inspiráu en "Les allegres comadres de Windsor".
Otramiente, protagonizó la cinta de suspensu psicolóxicu "Notes on a Scandal", dirixida por Richard Eyre, coprotagonizada por Cate Blanchett y basada na novela "Diariu d'un escándalu" de Zoë Heller. Ellí interpretó a Barbara, una vieya y posesiva profesora d'un colexu públicu de Londres que se namora d'una colega más nueva. Judi yá conocía'l llibru y declaróse «estelada d'interpretar a una muyer [como Barbara], [y de] tratar d'atopar un rastru d'humanidá nesa espantible persona». La cinta llogró un bon desempeñu en taquilla y ganó l'aplausu de la crítica. exceeding its £15 million budget. Roger Ebert declaró la so actuación con Cate Blanchett como «quiciabes la más grande del 2006». Dambes recibieron la nominación al Óscar; la sesta pa Judi.
En payares de 2007 apaeció na miniserie de BBC One "Cranford", xuntu a Eileen Atkins, Michael Gambon y Imelda Staunton, y en febreru de 2008 emprestó la so voz pa una de les atracciones mecániques espaciales del parque Walt Disney World Resort. Foi declarada patrona del festival de teatro York Youth Mysteries, llugar onde dio los sos primeros pasos na actuación, esto pa promover nos jovenes les obres locales al traviés de la danza, el cine y l'arte circense. La so única película del añu, la ventiavu segunda entrega de la saga "James Bond" "Quantum of Refalfie" recaldó cerca de $590 millones de dólares pero nun foi tan bien valorada pola crítica como la so antecesora. but became another hit for the franchise with a worldwide gross of US$591 million. El director Marc Forster sintió qu'el so papel como M perdiera relevancia nes entregues anteriores, polo que desenvolvió a mayor fondura'l so rol na cinta. Por dicha interpretación, recibió una candidatura al premiu Saturn.
Volvió al West End a mediaos de 2009 na obra xaponesa "Madame de Sade" y participó nel proyectu cinematográficu esperimental de Sally Potter tituláu "Rage", inspiráu na industria de la moda y con un elencu de 14 actores. Sintióse atraida de participar pos, según ella, nun fixera daqué similar enantes. Tamién comentó: «gústame faer daqué que nun ye esperable o predecible. Tuvi qu'aprender a fumar un cigarru [de mariguana] y terminé encendiendo los mios pantalones». El so siguiente filme foi "Nine", basáu na cinta —depués convertida en musical— "8½". Tamién un musical, "Nine" cuntó cola participación d'un galardonáu elencu, ente ellos, Daniel Day-Lewis, Marion Cotillard, Nicole Kidman, Penélope Cruz y Sophia Loren y foi candidata a cuatro premiu Óscar. Judi interpretaba a Lili La Fleur, una excéntrica pero maternal diseñadora francesa con un númberu en pantalla: «Folies Bergère». A pesar de los comentarios mistos, "Nine" foi candidata a cuatro premiu Óscar.
El mesmu añu grabó la segunda parte de la miniserie "Cranford", titulada "Return to Cranford". La so interpretación foi aclamada esta vegada, siendo nomada a los premios Globu d'Oru, Emmy y Satellite. En 2010 interpretó a Titania como la reina Sabela I d'Inglaterra na obra "El suañu d'una nueche de branu", casi 50 años dempués d'interpretala per primer vegada na Compañía de Shakespeare. En xunetu cantó «Send in the Clowns» n'honor al 80° cumpleaños del compositor Stephen Sondheim, mientres una conmemoración celebrada nel Royal Albert Hall.
En 2011 apaeció nes películes "Jane Eyre", "La mio selmana con Marilyn" y "J. Edgar". La primera basada na novela homónima de Charlotte Brontë y protagonizada por Mia Wasikowska. Judi foi incluyida nel proyectu a pidíu personal del director Cary Fukunaga quien lu prometió nuna carta que la fadría la muyer más sexy nel set si aceptaba faer la película». Anque recibió'l respaldu de la crítica, nun llogró l'ésitu esperáu en taquilla. La segunda inspirada na cinta "El príncipe y la corista" de 1957 y onde interpretó a Sybil Thorndike, un papel que-y costó la candidatura al premiu BAFTA. La tercera, un drama biográficu sobre J. Edgar Hoover, protagonizada por Leonardo DiCaprio. Dench foi incluyida nel proyectu a pidíu personal del director Clint Eastwood, quien la llamó y convidar a participar, a pesar qu'ella non lo reconoció nun primer momentu y pensó que se trataba d'una chancia. 
Realizó dos pequenos cameos nes cintes "", considerada una de les más esitoses de la hestoria del cine en recaldando más de $1 000 millones de dólares en taquilla, y en "Run for Your Wife", pela cueta declarada una de les peores, recaldando apenes £602 llibres en taquilla.
En 2012 trabayó nuevamente col director John Madden na comedia dramática "L'exóticu Hotel Marigold" xuntu colos actores Maggie Smith, Bill Nighy, Tom Wilkinson, Penelope Wilton, Dev Patel y Louise Brealey. La cinta, que trataba d'un grupu de pensionados ingleses que viaxaben a la India pal retiro, esfrutó d'un sorpresivu ésitu en taquilla, recaldando cerca de $140 millones de dólares y convirtiéndose nuna de les más vistes del añu. Peter Travers de la revista "Rolling Stone" llamó la so interpretación una maravía resilente» y consecuentemente, llogró una candidatura a los premios Británicos del Cine Independiente y a los Globu d'Oru. El mesmu añu protagonizó'l curtiumetraxe independiente "Friend Request Pending", parte del proyectu "Stars in Shorts". El curtiu, de 12 minutos, narra la hestoria d'una llonxeva muyer que queda estelada al afayar sobre les relaciones amoroses al traviés de les redes sociales. 
La so última apaición na saga "James Bond" llegó con "Skyfall" empobinada por Sam Mendes. Ellí'l so personaxe, M, muerre al ser oxetu d'una intriga per parte d'un exagente del EL MIO6, interpretáu por Javier Bardem, pa humildala, desacreditarla y acabar cola so vida. "Skyfall" coincidió col 50° aniversariu de la saga, recaldó más de $1 100 millones de dólares y convirtióse na entrega más esitosa de la enllargada franquicia, amás de convertise na más esitosa na hestoria del Reinu Xuníu. La so interpretación foi calificada como «convincentemente brillosa», siendo candidata al premiu Saturn. L'actor Ralph Fiennes tomaría'l so llugar na saga.
En 2013 protagonizó "Philomena", un drama empobináu por Stephen Frears. Basada en fechos reales, narra la hestoria de Philomena Llee y de la so busca de más de mediu sieglu del so fíu perdíu. Debutó mientres el Festival de Cine de Venecia y recibió l'aplausu de la crítica internacional. La so interpretación foi allabada pelos medios, con "The Times" escribiendo: 
Por "Philomena", Judi recibió la so séptima nominación al premiu Óscar.
En 2015 apaeció n'adaptación pa televisión del cuentu "Esio Trot" de Roald Dahl, dirixida por Dearbhla Walsh y coprotagonizada por Dustin Hoffman. Foi emitida nel día d'añu nuevu en Reinu Xuníu, siendo unu de los programes más vistos de la selmana y dándo-y a l'actriz una candidatura al premiu Emmy Internacional.
Bourvil
Bourvil foi un actor y cantante francés que'l so nome verdaderu yera André Robert Raimbourg. Nació'l 27 de xunetu de 1917 en Prétot-Vicquemare (Seine-Maritime) y morrió el 23 de setiembre de 1970 en París (XVIe).
André Raimbourg, alies Bourvil (o mientres la «Debacle», en Arzacq en xunu de 1940, y en 1941 y principios del 42, Andrel en referencia a Fernandel qu'almiraba enforma), nun conoció nunca al so padre, muertu mientres la Gran Guerra. Pasó la so infancia xunto a so madre y el nuevu home d'ella, un llabrador llamáu Ménard, na ciudá de Bourville (qu'inspiró'l so nome artísticu). Contraxo nupcies con Jeanne Lefrique (1918-1985) el 23 de xineru de 1943, con quien tuvo dos fíos:
Dempués de ser aprendiz de panaderu, partió escontra la rexón parisiense pa intentar faer carrera musical qu'empezó con delles intervenciones per radio. Mozu artista en busca d'ésitu, instalar al pie de la so esposa en Vincennes nun minúsculu departamentu de la Rue des Laitières, nel séptimu pisu, casi nel teyáu (y ellí siguió viviendo hasta 1947).
Dedicóse depués a realizar presentaciones como "cómicu rural" (una variante del cómicu de la llegua), pero ye col cantar les Crayons (Los lápices) cola que va arrincar la so carrera en 1945. D'otru llau, foi ésta cantar cola que fixo la so primer apaición nel cine, na película "La granxa del Aforcáu" (La Ferme du pendu), de Jean Dréville.
Méntase-y dacuando como «André Bourvil» (esiste inclusive un «Théâtre André Bourvil» en París). Ye so esti nome como apaeció nos creitos y nel afiche de la so penúltima película "Círculu coloráu" ("Le Cercle rouge"). Estimó a Jean-Pierre Melville, el realizador, por mentar asina'l so nome de pila.
La so última película, realizada xustu enantes de Le Cercle rouge, foi "La Muralla del Atlánticu" (-y Mur de l'Atlantique). Esos dos películes estrenáronse apenes delles selmanes dempués de la so muerte.
Nos sos exequias tuvieron: Alain Delon, Yves Montand, Jean Poiret, Francis Blanche, François Périer, Terry-Thomas, Jean-Paul Belmondo, Gérard Oury, David Niven, Salvatore Acocoro, Patrick Préjean, Robert Hirsch, Louis de Funès, Yves Robert, Danièle Delorme, Jean-Pierre Melville, André Hunebelle, Marcel Camus, Jean-Pierre Mocky, Jean Marais, Michèle Morgan, Laurent Terzieff, Llinu Ventura, Fernandel, Gilles Grangier, Jean Gabin, Serge Reggiani, Pierrette Bruno, Jean-Claude Brialy, Bernard Blier y hasta Claude Autant-Lara por mentar dellos pocos...
Jeanne Lefrique, la so esposa, nacida en 1918, morrió'l 26 de xineru de 1985 nun accidente de tránsitu, cuando se dirixía de París a Montainville a visitar la tumba del so maríu.
El calter risible de Bourvil basábase principalmente nos sos personaxes prestosos, dacuando daqué tontos o inocentes, como aquellos que representó xuntu al enérxicu Louis de Funès: el personaxe encarnáu por Bourvil acaba siempres, pola so amabilidá, non solamente causando risa sinón tamién escapando a les manipulaciones de los personaxes maquiavélicos qu'interpretaba de Funès.
Bourvil tuvo, sicasí, tamién papeles dramáticos, como l'humilde peón de "L'árbol de Navidá" (L'Arbre de Noël), onde ayuda a un rapazu enfermu de leucemia a moderar la so pasión polos llobos. Nesa película, al igual que nos sos filmes risibles, l'espectador puede fácilmente identificase col personaxe interpretáu por Bourvil, yá que se trata d'un home senciellu. Puede mentase tamién el so papel como Thénardier na adaptación cinematográfica de "Los Miserables", o tamién el so penúltimu papel de comisariu de policía en "-y Cercle rouge".
Bourvil foi un home bien cultu. El so amigu Georges Brassens, que pasó a ser el so vecín en Montainville, confiaba que yera'l perfectu exemplu d'un home honestu, a la manera del sieglu XVII, y suxuría-y el so llectures. Conoció tamién a Jean-Paul Sartre y pensábase-y como parte de la Comédie-Française.
Bourvil recibió'l premiu al meyor actor nel Festival de Venecia (la Copa Volpi) pola so actuación na película "La Traversée de Paris" (sobre una novela de Marcel Aymé). Comediante completu, escoyó delles vegaes papeles d'homes de sociedá, coproduciendo especialmente les sos películes con Jean-Pierre Mocky (Citar de l'indicible Peur o La Grande Frousse, La Grande Lessive (!)...). Aseguró tamién el doblaxe de les sos películes al inglés.
Bill Cosby
William Henry "Bill" Cosby Jr. (nacíu'l 12 de xunetu de 1937 en Filadelfia, Pensylvania, Estaos Xuníos), ye un actor estauxunidense, risible, productor de televisión y activista. Esperimentáu en comedia "stand-up", empecipió la so carrera en dellos clubes, llogró un papel vanguardista nel programa d'acción de los años 1960 "I Spy". A la fin d'esa década protagonizó la so serie, "The Bill Cosby Show". Foi unu de los personaxes principales d'un programa de televisión infantil y creó la serie risible animada "Fat Albert and the Cosby Kids". Actuó en numberoses películes, anque la so reconocencia deber al trabayu en televisión.
Mientres los años 1980, produció y protagonizó una de les comedies de situación (sitcom) que definieron la cultura de la década, "The Cosby Show". Presentaba n'horariu estelar a una familia afroamericana de clase media-alta ensin siguir los estereotipos ente afroamericanos. Mientres dalgunos aldericaben que "The Cosby Show" ignoraba la inequidad racial, munchos convinieron qu'amosaba modelos de conducta positivos.
Nos años 1990: protagonizó "Cosby", presentó "Kids Say the Darndest Things" y realizó más películes. Sigue nos circuitos de comedia con hestories anecdótiques y ye conocíu por tener una familiar y llimpia rutina. El so bon calter ya imaxe paternal fixeron d'él una personalidá popular, ganándo-y el nomatu de "Pá d'América".
En 2015 tescendió que foi denunciáu por 35 muyeres que dixeron ser violaes por él. Poco dempués, Cosby confesó qu'en 2005, él y "otra persona", usaba fármacos pa sedar a les muyeres coles que quería tener relaciones sexuales.
Nel colexu, Cosby yera brillosu y atléticu, el capitán de los equipos de béisbol y atletismu na Escuela Elemental Mary Channing Wister de Filadelfia, según delegáu de clase. Dende'l primer momentu, los sos profesores notaron el so propensión por faer el payasu en llugar d'estudiar. Nel Institutu Fitz-Simmons, Cosby empezó a actuar n'obres, coles mesmes que siguía la so devoción pol deporte. Foi al Central High School, un institutu bien esixente pero'l so horariu completu con fútbol americanu, baloncestu, béisbol y atletismu, ensin mentar la so dedicación pa bromiar en clase, poner difícil. Amás, Cosby trabayaba enantes y dempués de clase, vendiendo frutes y vexetales, llimpiando zapatos y reponiendo estanteríes nun supermercáu p'ayudar a la so familia. Treslladóse al Institutu Germantown, pero suspendió décimu grau. En llugar de repitir cursu, consiguió un trabayu como aprendiz de zapateru, lo que-y gustaba, pero nun podía trate faciéndolo'l restu de la so vida. Apuntar na Marina, sirviendo na base de Quantico (Virginia) y nel Hospital Naval de Bethesda (Maryland).
Mientres sirvía nel cuerpu médicu de la Marina mientres cuatro años, Cosby trabayó como fisioterapeuta con mancaos graves de la Guerra de Corea, lo que lu ayudar a afayar qué yera importante pa él. De momentu diose cuenta de que precisaba una educación, polo que terminó los sos estudios y consiguió el diploma equivalente por cursos a distancia. Consiguió una beca como atleta pa la Universidá de Temple (Filadelfia) en 1961, onde estudió educación física mientres corría y xugaba como fullback nel equipu de fútbol americanu. Sicasí, siguió perfeccionando'l so talentu pal humor, bromiando colos sos compañeros apuntaos nel serviciu y colos sos amigos del campus. Cuando empezó a trabayar na barra del Cellar, un club de Filadelfia, pa ganar dineru, fíxose consciente de la so habilidá pa faer rir a la xente. Ensayaba colos sos veceros y vía cómo aumentaben les sos mampurres, polo qu'a la fin s'atrevió col escenariu.
Cosby abandonó Temple nel so segundu añu de carrera, pa escorrer el so suañu de dedicase a la comedia. Magar que los sos padres nun sofitaben la idea, Cosby entamó actuaciones en clubes de Filadelfia y llueu se coló a Nueva York, onde debutó nel Gaslight Café en 1962. Depués, la universidá concedería-y el so títulu de llicenciáu basándose nel so "esperiencia na vida". La carrera de Cosby desapegó y alcordó actuaciones en Chicago, Les Vegues, San Francisco, y Washington DC, ente otros llugares. Llogró relevancia nacional per primer vegada al apaecer nel programa de la NBC, "Tonight Show", pel branu de 1963. Un añu más tarde llanzó "Bill Cosby Is a Very Funny Fellow... Right!", el primeru d'una llarga serie de álbumes risibles. 
Tornó a terminar el so Graduáu n'Artes pola Universidá de Temple y recibir un Máster n'Artes (1972) y un Doctoráu n'Educación pola Universidá de Massachusetts (1977). El so disertación pal doctoráu titulóse "An Integration Of The Visual Media Via 'Fat Albert And The Cosby Kids' Into The Elementary School Curriculum As A Teaching Aid And Vehicle To Achieve Increased Learning" ("Una integración a los medios visuales vía "Fat Albert y los Mozos Cosby", nel currículum de la escuela elemental como ayuda al profesoráu y vehículu pa consiguir un aumentu nel aprendizaxe").
Ente que munchos cómicos usaben la creciente llibertá de la década pa esperimentar con material revesoso y n'ocasiones xubíu de tonu, Cosby taba faciéndose un nome con escoyetes risibles de la so infancia. Munchos estaunidenses estrañar de l'ausencia de la tema racial nes hestories de Cosby. A midida que crecía la so popularidá, Cosby tuvo que defender con regularidá la elección del so material. 
Mientres l'añu 2015 el comediante foi acusáu públicamente por 36 muyeres qu'aseguren ser sedaes y violaes sistemáticamente. La revista "New York Magacín" llanzó una edición con una potente portada nes qu'apaecen les muyeres supuestamente abusaes. Los testimonios, que fueron recoyíos de manera individual, guarden munches semeyanza ente ellos y narren detalles de soceder en cada casu.
En 1965, Cosby llogró un llogru pa los afroamericanos cuando coprotagonizó con Robert Culp la serie "I Spy" ("Yo espío"), un programa que reflexaba'l mambís estaunidense poles fantasíes d'espionaxe al estilu James Bond. La presencia de Cosby como la primer estrella afroamericana d'una serie dramática fixo a "I Spy" única. Cosby y los executivos de la NBC fueron avisaos de que dalgunos de los sos afiliaos podríen nun tar dispuestos a tresmitila; sicasí, namái c estaciones –en Xeorxa, Florida y Alabama– nun la aceptaron, mientres el país tuvo cautiváu colos llugares exóticos y la química de los actores, lo que lo convirtió n'unu de los ésitos d'esa temporada y tener ente los venti programes más vistos del añu; Cosby foi galardonáu con un premiu Emmy, llogru que repitiría dos años consecutivos. Anque'l programa enfocaba en Culp, la serie foi un trampolín pal so co-estrella.
Mientres los trés años que duró, Cosby foi confrontado cola entruga del racismu. Pa él foi abondu que "I Spy" amosara a dos homes que trabayaron como iguales a pesar de los sos distintos etnies. Cosby foi releváu cuando la serie terminó, pa concentrase na so familia (cola so esposa Camille teníen dos fíos) y tornar a les presentaciones en vivu.
Bill Cosby inda escorrió una variedá de proyectos de televisión: como un anfitrión convidáu regular en "The Tonight Show" y como la estrella d'un programa especial añal pa la NBC. Tornó con otra serie en 1969, "The Bill Cosby Show", una comedia de situación que se tresmitió mientres dos temporaes na que Cosby interpretaba a un maestru d'educación física na secundaria Los Angeles (cursara estudios d'educación física na Universidá de Temple). Anque tuvo un modestu ésitu de crítica, el programa foi un ésitu d'audiencia, terminando na posición once na so primer temporada.
Dempués de que "The Bill Cosby Show" saliera del aire, Cosby tornó a los sos estudios, escorrió un títulu cimeru n'educación de la Universidá de Massachussets. Esti interés profesional condució a la so implicación na serie de la PBS "The Electric Company", pa quien grabó dellos segmentos enseñando a lleer a neños pequeños. En 1972, tornó al horariu estelar con una serie de variedaes, "The New Bill Cosby Show", pero nesta ocasión llogró poca audiencia, y el programa duró namái una temporada. Más esitosu foi un programa sabatino de les mañanes, "Fat Albert and the Cosby Kids", conducíu por Cosby y basáu nos sos propios fíos, tresmitiéndose de 1972 a 1979, y dempués de 1979 a 1984 como "The New Fat Albert and the Cosby Kids". Delles escueles utilizaron el programa como una ferramienta d'enseñanza, y el mesmu Cosby escribió la so tesis alrodiu de él pa llograr el so doctoráu n'educación en 1977.
Tamién mientres los años 1970, Cosby y otros actores afroamericanos, incluyendo Sidney Poitier, xunieron fuerces pa faer delles comedies esitoses que contradicíen les violentes películes "blaxploitation" de la dómina. "Uptown Saturday Night" (1974) y "Let's Do It Again" (1975) fueron emponderaes, pero gran parte del trabayu fílmico de Cosby fracasara. "Mother, Jugs & Speed", coprotagonizada por Raquel Welch y Harvey Keitel; "A Piece of the Action", con Poitier; y "California Suite", una compilación de cuatro obres de Neil Simon, fueron toes criticaes. Amás, "Cos" (1976), un programa de variedaes d'una hora de duración presentando títeres, sketches y númberos musicales, foi atayáu ensin completar l'añu. Cosby tamién foi regular nos programes de televisión infantiles empecipiaos nos años 1970, conduciendo los segmentos "Picture Pages" que dexaron de tresmitise hasta principios de los años 1980.
L'ésitu de televisión más grande pa Cosby llegó en 1984 col debú de "The Cosby Show". Pa Cosby, la nueva comedia de situación foi una respuesta a l'amontada tarifa de violencia que les televisiones ufiertaben. Cosby solicitó y recibió total control creativu del programa, y tuvo arreyáu en tolos aspeutos de la serie. Nun ye sorpresivu, una y bones el programa tenía semeyances cola familia actual de Cosby: como los personaxes de Cliff y Claire Huxtable, Cosby y la so esposa Camille yeren universitarios, esitosos, y teníen cinco fíos. Como torna a la comedia de situación familiar sana, "The Cosby Show" foi un ésitu ensin precedentes na so semeya d'una intelixente, próspera, non estereotipada familia afroamericana.
Enforma del material del programa piloto y la primer temporada de "The Cosby Show" fueron tomaos pal so popular video "Bill Cosby: Himself", estrenáu en 1983. La serie tuvo un ésitu inmediatu, debutando cerca del visu de l'audiencia y permaneciendo ende la mayor parte de la so tresmisión. La entruga familiar de pertinencia tornó de nuevu pero foi más o menos afogada polos aponderamientu pa la serie. La revista "People" llamó al programa "revolucionariu", y "Newsday" concordó que yera un "verdadera meyora" la fórmula del ésitu de Cosby, como fuera'l casu a lo llargo de la so carrera, yera abrogar al sentíu humanitariu de la so audiencia daqué como les diferencies raciales que podríen estremala.
En 1987, Cosby intentó tornar a la pantalla grande cola parodia d'espíes "Leonard Part 6". Pero mientres la producción decatar de que nun diba ser lo que buscaba, denunciar en delles entrevistes.
Cuando "The Cosby Show" salió del aire en 1992, él embarcóse n'otros proyectos, inclusive una nueva versión del clásicu programa de concursos "You Bet Your Life" (1992-1993), como la desafortunada película pa TV "I Spy Returns" (1994) y "The Cosby Mysteries" (1994). Fixo apaiciones n'otros trés: "Ghost Dái" (1990), "The Meteor Man" (1993) y "Jack" (1996); amás de ser entrevistáu en "Spike Llee's 4 Little Girls" (1997), un documental avera del bombardéu racista a una ilesia de Birmingham, Alabama, en 1963.
Tamién en 1996, empezó un nuevu programa pa CBS, "Cosby", otra vegada coprotagonizado por Phylicia Rashād, la so esposa na pantalla en "The Cosby Show" (l'orixinal yera de Thelma Hopkins).
Cosby coprodujo el programa pa Casey-Wermer Productions, que taba basáu n'unu británicu llamáu "One Foot in the Grave", pero allixeró l'humor, poniendo a Cosby como Hilton Lucas, un iconoclasta ciudadanu maduru que trata d'atopar un nuevu trabayu dempués d'un "reaxuste de personal", y coles mesmes estroza los nervios de la so esposa. Dempués de cuatro sólides temporaes la serie foi atayada en 2000. 
Participó como conductor nel programa infantil "Kids Say The Darndest Things" (1998-2000). Cosby siguió trabayando cola CBS al traviés d'un alcuerdu de desenvolvimientu y otros proyectos.
La so creatividá empezó a manifestase de nuevu con una serie pa preescolares, "Little Bill", que fixo'l so debú en Nickelodeon en 1999. La cadena anovó'l popular programa en 2000. En 2001 firma un contratu cola 20th Century Fox pa desenvolver un llargumetraxe d'acción en vivu, basáu nel popular personaxe Fat Albert de la so serie de dibuxos animaos de los años '70. "Fat Albert" foi estrenáu en cines n'avientu de 2004.
Anthony Quinn
Anthony Quinn foi un actor, direutor y productor mexicanu-estauxunidense de cine, amás de ser escultor y pintor. Recibió múltiples galardones, ente ellos dos "Óscar".
Nació'l 21 d'abril de 1915 en Chihuahua, Méxicu, Col nome de Antonio Rodolfo Quinn Oaxaca. Según l'actor, los sos padres fueron Francisco Quinn, d'orixe irlandés, y Manuela Oaxaca, mexicana descendiente d'azteques. El so padre participara na Revolución mexicana y ellí conoció a la soldadera que sería la so madre. 
Tenía un hermanu que nun pudo siguir al pie de él porque se camudó l'apellíu a Miranda.
A bien temprana edá, la so familia treslladóse a Texas y darréu a Los Ángeles, California; viviendo la so primer infancia en Boyle Heights y en Echo Park metanes la más absoluta probeza. La so madre tuvo enforma tiempu tres los pasos del so home, participante de les huestes de Panchu Villa, y con una gran abnegación y sacrificiu realizó llabores de llavandera pa caltener al so retueyu Antonio en faciendes de Ciudá Juárez y El Pasu TX.
A lo último en 1919, home y muyer axuntáronse y treslladáronse como inmigrantes a California. Antonio, yá cumplíos los cinco años, empezó a trabayar como pañador de frutes y xornaleru.
En 1920, los Quinn treslladóse a Los Ángeles pa tentar meyor suerte; el so padre faía grandes esfuerzos pa caltener a la so familia ensin poder desapegar de la probeza. Antonio realizó llabores de limpiabotas y vendedor caleyeru de periódicos.
Estudió n'establecimientos educativos del so barriu, ensin llegar a terminar los sos estudios, pol fallecimientu del so padre en 1926, lo que lo obligó a buscar trabayos informales p'ayudar a la so familia. La perda d'el so padre marcar fondamente, pos lu almiraba pol so tesón.
Acicateado pola probeza y con un espíritu de superación desbordante, trabayó faciendo diversos oficios tales como peón de facienda, friegaplatos o mensaxeru de corréu. Pa esa dómina yera un canayu intelixente, axatáu, belicosu y rudimentariu nos sos modales, pero yá se propunxera surdir al preciu que fora necesariu.
Na so adolescencia, empezó a interesase pol arte ya intentó ser retratista d'estrelles de cine. Dibuxaba a les estrelles de la so elección dende semeyes de periódicos y unviába-yos el so trabayos per corréu. Namá Douglas Fairbanks respondiólu, y a vuelta del corréu recibió 10 dólares pol so bocetu.
Intentó ganase la vida como imitador d'estrelles tales como Bing Crosby y Louis Armstrong, ente otros, faciendo les vegaes de bufón en fiestecillas, pero nun tuvo l'ésitu qu'esperaba, polo que volvió trabayar como obreru de construcción y carniceru.
A los 16 años, aprovechando la so complexón y el so altor (1,88 m), practicó'l boxéu profesional col mesmu fin. Ganó 16 engarradielles, pero na 17.ª foi estrozáu por un rival meyor, y retiróse del oficiu.
A los 17 años d'edá cásase con una moza llamada Silvia, una muyer 17 años mayor, que lo introdució nel estudiu del arte y la filosofía. Pa esa edá, entá yera trabayador de la construcción, y Silvia fíxo-y tomar clases de dicción p'ameyorar la so capacidá d'espresión oral y ameyorar los sos rústicos modales.
Más tarde, en 1935, cursó estudios de pintura y d'interpretación nel "Polytechnic High School" y d'arquitectura con Frank Lloyd Wright, y llogró el primer premiu por un diseñu arquitectónicu que realizó. Sicasí, sintióse atraíu pola carrera cinematográfica gracies al sofitu de la estrella d'esi momentu, Mae West, quien lo responder# por como extra, y, tres incursionar nel ambiente teatral, realizó'l so debú, a los 21 años, como extra na película "The Milky Way" (1936) y con un papel nel filme "Parole" (1936). Terminada la película, llevó a la so güela enferma de cáncer a ver l'estrenu, quien dixo al terminar: «Agora puedo morrer en paz». 
Nesi tiempu conoció y quedó prindáu de la fía del direutor Cecil B. De Mille, Katherine, y decidió terminar la so unión de 4 años con Silvia. En 1937 cásase con ella; sicasí, el so suegru nun lu ayudó mayormente na so carrera, y la so aceptación como xenru foi bien condicionada por cuenta de la so precariedá económica. Ello ye que Quinn nun pudo convidar a nengún familiar o amigu a la so fiesta de bodes, pa evitar a De Mille la chorna de tener qu'alternar con persones que nun pertenecíen al so encoteráu círculu social.
En 1939 nació'l so fíu Cristopher, quien finó por fuerza a los 2 años d'edá afogáu nuna piscina, lo que cutió duramente al naciente actor. Los sos otros fíos con Katherine De Mille fueron Christina Quinn, Kathleen Quinn, Valentina Quinn y Duncan Quinn.
Pola so apariencia «multiétnica» y el so pasu pol boxéu nes sos facciones, siguió interpretando roles secundarios como nativu de los Estaos Xuníos, mafiosu italianu, gángster, chinu, árabe, filipín ya hispanu mientres la década de 1940. Rodó alredor de 15 filmes, encasillándose en papeles de hampón, villanu y personaxes de dudosa reputación. Esto tescendió na vida real, y l'alta sociedá del Hollywood de la dómina nun la almitía nos sos círculos, discriminándolo.
Consiguió'l so nacionalización estaunidense en 1947, mesmu añu en que consiguió'l so primer papel protagónico nel filme a color "Black Gold" (1947), onde personificó a un nativu americanu que se convierte en millonariu petroleru, amás de cuntar cola participación de la so esposa Katherine.
A fines de la década de los '40s volvió al teatru, llogrando ésitu en Broadway na obra "Una tranvía llamáu deséu", de Tennessee Williams. 
Siguió la so carrera en delles series de televisión ente 1949 y 1951, volviendo al cine cola película The brave bulls /Toros bravos (1950), a llau de la bella y tráxica actriz checoslovaca Miroslava Stern. Nesta década empezó a consiguir meyores papeles, como'l que llogró nel filme "¡Viva Zapata!" (1952), del direutor Elia Kazan, onde recibió'l so primera Óscar al meyor actor de repartu pol so escelente interpretación como Eufemio Zapata, y foi ésta la primer ocasión na qu'un actor d'orixe hispanu recibió'l premiu. Sicasí, el so apariencia siguir encasillando en papeles de "machu" o "duru", y siguió interpretando a pirates y aventureros nos sos siguientes filmes.
Una de los sos principales característiques, dende los sos entamos, yera'l clisar el protagonismu al actor principal, al destacar dende papeles secundarios. El so talentu innato yera tan evidente en consistencia, simplez y credibilidá que nengún d'estos filmes tuvo mala taquilla. Pa esa fecha trabó amistá col famosu muralista mexicanu David Alfaro Siqueiros, quien intentó aconseyalo de qu'abandonara'l cine, pero acicateado pol so pasáu de probeza, Quinn se obstinó en permanecer nos platóes.
En 1952 actúa como un bucaneru nel filme "Against the Flags" al pie de un yá decadente Errol Flynn y a la consagrada guapeza Maureen O'Hara.
En 1953 viaxó a Italia onde, dempués de participar en delles películes, llogró'l papel principal na película "La Strada" (1954) de Federico Fellini, que ganó numberosos premios internacionales. Con esta película empecipió una nueva faceta interpretativa, marcada pol dramatismu y l'intensidá nos papeles qu'interpretó nes sos siguientes películes, so la dirección d'importantes direutores como George Cukor, Martin Ritt, Edward Dmytryk, John Sturges y Nicholas Ray, ente otros. Tamién el pasu al maduror (cumplió 40 años en 1955) camudó'l so aspeutu físicu, lo que lo ayudar a consiguir roles de calter.
Recibió en 1956 el so segundu Óscar al meyor actor de repartu, pol so rol del pintor Paul Gauguin na película "El llocu del pelo coloráu", del direutor Vincente Minnelli, sobre la vida de Vincent Van Gogh. Ye destacable mentar qu'él solo apaez 8 minutos na película. El papel principal interpretar Kirk Douglas, con quien collaborara nel filme "Ulises" en 1954, y con quien tamién lo fadría en 1959 nel filme "L'últimu tren de Gun Hill".
En 1956 fixo una notable interpretación de "Cuasimodo" nel filme "Notre Dame de Paris", xuntu a Gina Lollobrigida. En 1958 dirixió él mesmu una nueva versión de la película "El bucaneru" ("The Buccaneer"), na cual participara nun papel secundariu en 1938. Esta segunda versión sería la so única participación como direutor de cine.
A empiezos de la década de 1960, y dientro de la moda “"histórica"” de Hollywood, interpretó destacaos roles nes películes "Los cañones de Navarone" (1961), "Barrabás" (1961) y "Lawrence de Arabia" (1962).
En 1962, el so matrimoniu con Katherine De Mille taba bien deterioráu y namoróse de Iolanda Addolari, una italiana ayudante de vestuariu, mientres rodaba "Barrabás". Divorciar de Katherine y casóse en 1965 con Iolanda. Del matrimoniu con Iolanda Addolari nacieron tres fíos: Francesco, Lorenzo y Daniele.
En 1964 realizaría'l papel que lu marcaría'l restu de la so vida, na interpretación del vieyu Alexis Zorba en "Zorba, el griegu" (1964), del direutor chipriota Michael Cacoyannis, pol que foi nomáu al Óscar al meyor actor principal. La música del filme foi creada pol compositor griegu Mikis Theodorakis. Anthony Quinn participó amás como coproductor de la película.
Nos últimos años de la década de 1960 interpretó roles memorables; por casu, en "La hora 25" (1967), onde interpreta a un prisioneru rumanu convertíu nun soldáu alemán, que'l so perfil "ariu" ye canonizáu polos nazis; a un bandíu confundíu por un clérigu en "Los cañones de San Sebastián" (1967), a un Papa ficticiu en "Les sandalies del pescador" (1968) y a un borrachín en "El secretu de Santa Vittoria" (1969), nel cual llució les sos meyores dotes histrióniques. La década de 1960 foi ensin dulda la meyor etapa de la so carrera.
Nes siguientes décades volvió ser encasillado en roles, esta vegada basaos nos sos anteriores filmes. Sicasí, na película "Los amigos" (1973), del xéneru spaghetti western, xuntu al actor italianu Franco Nero, llogró un bien convincente rol como sordomudu.
En 1977, interpretó magistralmente a Caifás na mini serie de televisión "Jesús de Nazaret", de Franco Zeffirelli.
En 1977 interpretó tamién a Hamza Ibn 'Abd al-Muttalib, el tíu de Mahoma, na película "El Mensaxe", dirixida pol siriu Moustapha Akkad (productor de "Halloween", de John Carpenter), na que se retrata la vida de Mahoma y los entamos del Islam. Esta película se filmó en Libia y Marruecos. Como datu interesáu, Akkad filmó coles mesmes una versión n'árabe con un elencu árabe pal públicu arabófono, de cuenta que se trató de dos películes filmadas al empar. La película "El mensaxe" ye güei día bien valorada polos musulmanes, pos s'apega fielmente a la hestoria de Mahoma, siendo la única película de Hollywood hasta güei que cunta la verdadera hestoria de los entamos del Islam.
En 1979 filma la so postrera gran película: "El lleón del desiertu", na qu'interpreta magistralmente al líder libiu Omar Mukhtar, o "Valentina", basada na triloxía de Ramón J. Sender "Crónica del alba".
Na década de 1980 participó nuna decena de películes, ensin mayor notoriedá. Nesta dómina dedícase principalmente a la so gran pasión: la pintura y l'escultura en bronce y mármol, onde gana dineru nes sos esposiciones.
Na década de 1990 actuó na serie de televisión "" y empezó a apaecer faciendo “cameos” en dellos filmes, esto ye, curties apaiciones pa reforzar el gabitu comercial de diches producciones; ésti ye'l casu de "Les pantasmes nun pueden faelo", comedia picante protagonizada por Bo Derek.
Actuó tamién nuna nueva versión pa TV de "El vieyu y el mar" (1990), al pie del so fíu Francesco. Esi mesmu añu apaez xuntu colos actores Kevin Costner y Madeleine Stowe nel filme "Revenge", nel cual interpreta magistralmente a un home engañáu. Depués en "Fiebre selvaxe" de Spike Llee y en 1995 en "Un paséu peles nubes", con Keanu Reeves y Aitana Sánchez-Xixón.
En 1997, el so matrimoniu con Addolori terminó, por cuenta de la so propia infidelidá de nueve años y a una relación marital deteriorada: cásase pocu dempués cola so moza secretaria, Kathy Benvin de 31 años d'edá, Quinn tenía yá 82 años. D'esta relación nacieron dos fíos.
En 1999 actuó nel filme brasileñu "Oriundi", al pie del so fíu Lorenzo, participando amás como coproductor. Darréu intervieno en "Tierra de cañones", de Antoni Ribas. El so últimu rol foi'l d'un xefe mafiosu na película "El Protector" (2002), xuntu a Sylvester Stallone y Madeleine Stowe.
Tamién puede mentase la so participación como cantante nes versiones rexistraes de les presentaciones teatrales de "Zorba, el Griegu", conjuntamente con Lila Kedrova, y un rexistru tituláu "Life Itself Will Let You Know", un diálogu con un neñu y el fondu musical d'harmónica de Jean "Toots" Thielemans. Viaxó munches vegaes a Barcelona, ciudá que-y gustaba enforma.
Quinn tuvo un total de trece fíos con cuatro muyeres distintes.
La so primer esposa foi l'actriz Katherine DeMille (29 de xunu de 1911 - 27 d'abril de 1995), fía adoptiva de Cecil B. DeMille (12 d'agostu de 1881 – 21 de xineru de 1959), con quien se casó'l 7 d'avientu de 1937 y divorcióse el 21 de xineru 1965. La pareya tuvo un total de cinco fíos:
Al añu siguiente del so divorciu, cásase'l 2 de xineru de 1966 cola diseñadora de vestuariu italiana Yolanda Addolori. El matrimoniu terminóse cuando Quinn convertir en padre con una tercer muyer, divorciándose'l 19 d'agostu de 1997. Tuvieron tres fíos:
Tamién foi padre d'otros dos neños con Friedel Dunbar:
D'últimes tuvo una aventura cola so secretaria Katherine Benvin, que-y costó'l so segundu matrimoniu. Casáronse'l 7 d'avientu de 1997 y tuvieron xuntos hasta que Quinn finó'l 3 de xunu de 2001. Xuntos tuvieron dos fíos:
Finó acompañáu de la so última esposa y fíos nun hospital de Boston en 2001, a los 86 años, de resultes d'una grave neumonía contraida dempués de ser sometíu a quimioterapia por cuenta de un cáncer d'esófagu. Una parte de les sos cenices fueron refundiaes nel Cañón del Cobre en Chihuahua y el restu de les sos cenices xacen na so finca en California.
ACTOR
DIRECTOR
PRODUCTOR
 Películes pa TV 
Johnny Carson
John William "Johnny" Carson (23 d'ochobre de 1925, Corning, Iowa, – 23 de xineru de 2005, Los Angeles, California) foi un presentador de televisión, comediante, escritor, productor y actor estauxunidense conocíu pol so papel como presentador de "The Tonight Show", de la cadena estaunidense de televisión NBC, mientres treinta años. 
Desempeñó esti rol dende 1962 hasta'l so retiru en 1992. Carson foi'l mentor d'el presentadores David Letterman y Jay Leno. Esti postreru asocedió a Carson en "The Tonight Show" en 1992.
Recibió seis Premios Emmy, un Premiu Peabody en 1985, recibió la Medaya Presidencial de la Llibertá en 1992 y un Premiu Kennedy al añu siguiente.
Carson finó'l 23 de xineru de 2005, por entueyos de enfisema, nel so llar en Malibú, California. Tenía 79 años d'edá.
Anthony Hopkins
Philip Anthony Hopkins CBE (Margam, ) ye un actor galés d'Estaos Xuníos de cine, teatru y televisión, amás de compositor. 
Ye bien conocíu pola so interpretación del asesín en serie Dr. Hannibal Lecter en "The Silence of the Lambs", la so remortina "Hannibal" y el so precuela "Dragón Coloráu". 
Ente otres de les sos películes notables tán "L'home elefante", "Drácula, de Bram Stoker", "Lleendes de pasión", "Lo que queda del día", "Howards End", "La mázcara del Foín", "The World's Fastest Indian", "Hearts in Atlantis", "Nixon" y "Quebre" ente otres. Hopkins nació y creció en Gales, n'abril del añu 2000 adquirió, amás, la ciudadanía estaunidense y ye reconocíu como unos de los meyores actores vivos.
Mientres la so carrera ganó dellos premios como'l Óscar, el Emmy, el Premiu Cecil B. DeMille de los Globu d'Oru, el BAFTA y el Premiu Donostia del Festival Internacional de Cine de San Sebastián, ente otros.
Na so carrera atopóse delles vegaes col tamién actor británicu Gary Oldman; con Hopkins faciendo de secundariu na interpretación más famosa de Gary Oldman "Drácula, de Bram Stoker" y con Oldman faciendo de secundariu na película más famosa de Hopkins Hannibal; inclusive llegaron a compartir un premiu de Teatru Británicu. 
En 2012 da vida al direutor de suspensu Alfred Hitchcock na película "Hitchcock" del direutor "Sacha Gervasi".
Hopkins nació en Margam, Port Talbot, Gales, fíu de Muriel Anne y Richard Arthur Hopkins, un panaderu. La so madre ye pariente alloñada del poeta irlandés William Butler Yeats.
Les sos dómines d'escuela fueron pocu granibles. Solitariu y con dislexa, diose cuenta de que podría dedicase a dalgún arte, como la pintura, el dibuxu o'l pianu. En 1949, pa infundirle dalguna disciplina, los sos padres aportunaron por qu'asistiera al Jones' West Monmouth Boys' School en Pontypool, Gales. Permaneció ellí por 5 periodos y depués asistió al Cowbridge Grammar School en Cowbridge, Gales.
Foi influyíu y animáu pol actor galés Richard Burton por qu'empezara la so carrera na actuación. Conociérense de volao a los 15 años d'edá. A la fin, Hopkins matricular nun colexu de música y drama galés en Cardiff, del que se graduó en 1957. Dempués d'un periodu de 2 años nel exércitu, treslladóse a Londres, onde se siguió formando na Royal Academy of Dramatic Art.
Los sos primeros papeles protagonistes fueron "Coriolano" (1971), y "Macbeth" (1972). El so debú en Broadway en 1975, en "Equus", supúnxo-y dellos premios. Nel cine, empezó interpretando a Ricardo Corazón de Llión en "El lleón pel hibiernu" (1968), de Anthony Harvey.
Dempués d'una serie de películes nes qu'interpretó diversos papeles nos años setenta y ochenta (como "Una ponte alloñada", "L'home elefante" y "Rebelión a bordu") la so carrera disparar col so papel de Hannibal Lecter, un peligrosu ya intelectual criminal na película "The Silence of the Lambs", pola cual llogró'l premiu Óscar al meyor actor.
Sir Anthony Hopkins confier a los sos personaxes un perfil bien distintivu, fondu y psicolóxicu bien ellaboráu y que los fai bien creíbles. 
Célebre ye la so actuación al pie de Emma Thompson en "Lo que queda del día" onde interpreta a un primer Mayordomu na casona d'un políticu inglés. Por esta actuación foi nomáu pa un Óscar al meyor Actor.
En "Amistá" representa notablemente al ex-presidente John Quincy Adams en rol d'abogáu penalista que defende la causa d'un grupu d'esclavos acusaos de motín y homicidiu, nel barcu de trata d'esclavos Amistá, el filme ta basáu en fechos reales.
Pero a Hopkins nun se-y puede encaxellar nin definir por estos llogros, yá que alternó trabayos teatrales y cinematográficos a lo llargo de la so carrera; nuevamente foi aclamáu pola crítica poles sos interpretaciones en "Drácula, de Bram Stoker" (1992, Francis Ford Coppola), "Howards End" (1992, James Ivory), "Lo que queda del día" (1993, J. Ivory) -pol que foi nomáu nuevamente pal Óscar al meyor actor-, "Tierres de clarixa" (1993, Richard Attenborough), o "Lleendes de pasión" (1994, Edward Zwick). 
En 1992 foi nomáu Sir pola reina Isabel II.
El so más famosu papel ye'l del Dr. Hannibal Lecter, asesín en serie que practica'l canibalismu, en "The Silence of the Lambs", película pola cual ganó'l Óscar al meyor actor en 1992, xuntu a Jodie Foster como "Clarice Starling", quien tamién ganó'l Óscar a la meyor actriz. Amás, esta película ganó los premios Óscar nes categoríes Meyor película, Meyor direutor y Meyor guion afechu. 
Ésta ye l'actuación principal más curtia en ganar un Óscar: Hopkins namái apaeció aprosimao 17 minutos en pantalla. Repitió'l so papel como Lecter dos veces más ("Hannibal" en 2001, y "Rede Dragon" en 2002). La so representación orixinal del personaxe en "The Silence of the Lambs" foi asitiada nel primer puestu pol American Film Institute na llista de los meyores villanos. Nel momentu que-y ufiertaron el papel, Hopkins taba faciendo un papel nuna obra de "M. Butterfly" en Londres. 
La primer apaición d'esti personaxe foi na película d'acción "Manhunter" (1986) de Michael Mann, que en gran parte taba basada na novela "El dragón coloráu". El personaxe de Lecter (pronunciáu «"llector"» na película) foi encarnáu pol actor inglés Brian Cox. Hopkins foi quien s'encargó de da-y vida al personaxe de los trés noveles best-sellers de Lecter escrites por Thomas Harris. Según sábese, l'autor quedó bien contentu cola representación fecha por Hopkins del so antagónicu personaxe. Sicasí, Hopkins indicó que "Rede Dragon" sería la so última película protagonizando al personaxe, y nun repitiría un eventual rol como narrador na postrera de les remortines, en realidá una precuela: "Hannibal Rising".
Hopkins mora n'Estaos Xuníos. Treslladóse al país mientres los años 70, col propósitu de consiguir una carrera nel cine, y volvió al Reinu Xuníu a finales de los 80. Sicasí, tres el so ésitu consiguíu na década de 1990, tornó a Estaos Xuníos.
Casóse tres veces. Los sos primeres dos esposes fueron Petronella Barker (dende 1967 a 1972) y Jennifer Lynton (dende 1973 a 2002). Anguaño, dende 2003, ta casáu cola colombiana Stella Arroyave. Nel so primer matrimoniu tuvo una fía, Abigail Hopkins (nacida'l 20 d'agostu de 1968), que ye actriz y cantante.
Ufiertó'l so sofitu a delles organizaciones caritatives, notablemente convirtiéndose en presidente de la Fundación Nacional pa Llugares d'Interés Históricu o Guapura Natural, recaldando fondos pa la preservación del Parque Nacional Snowdonia y ayudando a la organización a mercar partes de Snowdonia. Foi publicáu un llibru pa celebrar estos esfuerzos, tituláu "Anthony Hopkins' Snowdonia". Hopkins, que sabe falar un pocu de galés, tamién se toma daqué del so tiempu pa sofitar dellos grupos filántropos. Foi convidáu d'honor nuna "Gala Fundraiser for Women in Recovery, Inc.", una organización ensin ánimu d'arriquecimientu de Venice, California qu'ufierta asistencia pa rehabilitar a muyeres drogodependientes. Tamién ye maestru voluntariu en "Ruskin School of Acting", una escuela d'actuación en Santa Monica, California, onde él vive.
Hopkins ye un almitíu alcohólico, tuvo sobriu dende 1975. Ye conocíu por ser chanciosu nel set de rodaxe, solliviando l'humor mientres la producción y llatiendo como un perru enantes de filmar una escena, según declaró en 2007 mientres una entrevista con Jay Leno nel "The Tonight Show".
Ye tamién miembru del grupu de protección ambiental Greenpeace, a principios de 2008 apaeció nuna campaña televisiva falando alrodiu de la continua caza de ballenes per parte de Xapón. Foi patrocinador de RAPt, una organización pa la rehabilitación d'adictos al alcohol, dende los sos entamos y ayudó a abrir la primer unidá d'ayuda intensiva p'adictos al alcohol y les drogues en 1992.
Ye almirador del comediante Tommy Cooper. En febreru de 2008, como patrocinador de la Sociedá Tommy Cooper, presentó una estatua conmemorativa en Caerphilly, la ciudá natal de Tommy Cooper. Pa la ceremonia, Hopkins donó la fez particular de Cooper y realizó una actuación risible.
Na so mocedá, Hopkins compunxo'l valse tituláu And the waltz goes on (Y el valse sigue) pero nun lu dio a conocer porque se dedicó al cine. Foi hasta que conoció al violinista y direutor d'orquesta holandés André Rieu y decidió qu'él sería quien tocaría per primer vegada'l so valse por cuenta de la so manera maxistral de tocar el violín y dirixir a la Johann Strauss Orquesta. Rieu quedó esteláu al escuchar la pieza. L'estrenu mundial del valse foi en Viena en xunetu de 2011 y Hopkins tuvo presente na gala https://www.youtube.com/watch?v=1LGVGekPSzo. Riue incluyó'l valse al repertoriu del so álbum tituláu sol mesmu nome "And the waltz goes on" y llanzáu n'ochobre de 2011, pol que yá recibió Discu de Platino.
Hopkins intervieno en casi 100 películes y series de televisión. Amás de les obres yá citaes cabo resaltar les sos intervenciones nos siguientes films:
Probabilidá
La probabilidá ye un métodu pol cual llógrase la frecuencia d'un acontecimientu determináu por aciu la realización d'un esperimentu aleatoriu, del que se conocen toos les resultancies posibles, so condiciones "abondo" estables.
La teoría de la probabilidá úsase estensamente n'árees como la estadística, la física, la matemática, les ciencies y la filosofía pa sacar conclusiones sobre la probabilidá discreta de sucesos potenciales y la mecánica subxacente discreta de sistemes complexos, polo tanto ye la caña de les matemátiques qu'estudia, mide o determina a los esperimentos o fenómenos aleatorios.
La definición de probabilidá surde debíu al deséu del ser humanu por conocer con certidume los eventos que van asoceder nel futuru. Ye por eso qu'al traviés de la hestoria desenvolviéronse distintos enfoques pa tener un conceutu de la probabilidá y determinar los sos valores. 
El diccionariu de la Real Academia Española define «azar» como una casualidá, un casu casual, y afirma que la espresión «al azar» significa «ensin orde». La idea de Probabilidá ta íntimamente amestada a la idea d'azar y ayúdanos a entender les nueses posibilidaes de ganar un xuegu d'azar o analizar les encuestes.
Pierre-Simon Laplace afirmó: "Ye notable qu'una ciencia qu'empezó con considerancies sobre xuegos d'azar aportara a l'oxetu más importante de la conocencia humana". Entender y estudiar l'azar ye indispensable, porque la probabilidá ye un soporte necesariu pa tomar decisiones en cualquier ámbitu.
Según Amanda Dure, "Antes de la metá del sieglu XVII, el términu 'probable' (en llatín "probable") significaba "aprobable", y aplicábase nesi sentíu, unívocamente, a la opinión y a l'acción. Una acción o opinión probable yera una que les persones sensates entamaríen o caltendríen, nes circunstancies."
Amás de delles considerancies elementales feches por Girolamo Cardano nel sieglu XVI, la doctrina de les probabilidaes data de la correspondencia de Pierre de Fermat y Blaise Pascal (1654). Christiaan Huygens (1657) dio-y el tratamientu científicu conocíu más tempranu al conceutu. "Ars Conjectandi" (póstumu, 1713) de Jakob Bernoulli y "Doctrine of Chances" (1718) de Abraham de Moivre trataron la tema como una caña de les matemátiques. Vease "El surdimientu de la probabilidá" ("The Emergence of Probability") de Ian Hacking pa una hestoria de los entamos del desenvolvimientu del propiu conceutu de probabilidá matemática.
La teoría d'erros puede trazase tras nel tiempu hasta "Opera Miscellanea" (póstumu, 1722) de Roger Cotes, pero una memoria preparada por Thomas Simpson en 1755 (impresa en 1756) aplicó per primer vegada la teoría pal discutiniu d'erros d'observación. La reimpresión (1757) d'esta memoria espón los axomes de que los erros positivos y negativos son igualmente probables, y qu'hai ciertes llendes asignables dientro de los cualos suponse que cayen tolos erros; alderíquense los erros continuos y dase una curva de la probabilidá.
Pierre-Simon Laplace (1774) fixo'l primer intentu pa deducir una riegla pa la combinación d'observaciones a partir de los principios de la teoría de les probabilidaes. Representó la llei de la probabilidá d'erru con una curva formula_1, siendo formula_2 cualquier erru y y formula_3 la so probabilidá, y espunxo tres propiedaes d'esta curva:
Dedució una fórmula pa la media de tres observaciones. Tamién llogró (1781) una fórmula pa la llei de facilidá d'erru (un términu por cuenta de Lagrange, 1774), pero una que llevaba a ecuaciones inmanejables. Daniel Bernoulli (1778) introdució'l principiu del máximu productu de les probabilidaes d'un sistema d'erros concurrentes.
El métodu de mínimos cuadraos deber a Adrien-Marie Legendre (1805), que lo introdució nel so "Nouvelles méthodes pour la détermination des orbites des comètes" ("Nuevos métodos pa la determinación de les órbites de les cometes"). Ignorando la contribución de Legendre, un escritor irlandés estaunidense, Robert Adrain, editor de "The Analyst" (1808), dedució per primer vegada la llei de facilidá d'erru,
siendo formula_8 y formula_9 constantes que dependen de la precisión de la observación. Espunxo dos demostraciones, siendo la segunda esencialmente la mesma de John Herschel (1850). Gauss espunxo la primer demostración que paez que se conoció n'Europa (la tercera dempués de la de Adrain) en 1809. Demostraciones adicionales esponer por Laplace (1810, 1812), Gauss (1823), James Ivory (1825, 1826), Hagen (1837), Friedrich Bessel (1838), W. F. Donkin (1844, 1856) y Morgan Crofton (1870). Otros personaxes que contribuyeron fueron Ellis (1844), De Morgan (1864), Glaisher (1872) y Giovanni Schiaparelli (1875). La fórmula de Peters (1856) pa formula_10, l'erru probable d'una única observación, ye bien conocida.
Nel sieglu XIX, el autores de la teoría xeneral incluyíen a Laplace, Sylvestre Lacroix (1816), Littrow (1833), Adolphe Quetelet (1853), Richard Dedekind (1860), Helmert (1872), Hermann Laurent (1873), Liagre, Didion, y Karl Pearson. Augustus De Morgan y George Boole ameyoraron la esposición de la teoría.
En 1930 Andréi Kolmogorov desenvolvió la base axomática de la probabilidá utilizando teoría de la midida.
Na parte xeométrica (vease xeometría integral) el collaboradores de "The Educational Times" fueron influyentes (Miller, Crofton, McColl, Wolstenholme, Watson y Artemas Martin).
La probabilidá constitúi un importante parámetru na determinación de les diverses casualidaes llograes tres una serie d'eventos esperaos dientro d'un rangu estadísticu.
Esisten diverses formes como métodu astractu, como la teoría Dempster-Shafer y la teoría de la relatividá numbérica, esta postrera con un altu grau d'aceptación si tomar en cuenta que mengua considerablemente les posibilidaes hasta un nivel mínimu yá que somete a toles antigües riegles a una simple llei de relatividá.
La probabilidá d'un eventu se denota cola lletra "p" y esprésase en términos d'una fracción y non en porcentaxes, polo que'l valor de "p" cai ente 0 y 1. Per otra parte, la probabilidá de qu'un eventu "nun asoceda" equival a 1 menos el valor de "p" y se denota cola lletra "q"
Los trés métodos pa calcular les probabilidaes son la riegla de la adición, la riegla de la multiplicación y la distribución binomial.
La riegla de la adición o riegla de la suma establez que la probabilidá d'escurrimientu de cualquier eventu en particular ye igual a la suma de les probabilidaes individuales, si ye que los eventos son mutuamente escluyentes, esto ye, que dos nun pueden asoceder coles mesmes.
P(A o B) = P(A) O P(B) = P(A) + P(B) si A y B son mutuamente escluyente.
P(A o B) = P(A) + P(B) − P(A y B) si A y B son non escluyentes.
Siendo: P(A) = probabilidá d'escurrimientu del eventu A. 
P(B) = probabilidá d'escurrimientu del eventu B.
P(A y B) = probabilidá d'escurrimientu simultáneu de los eventos A y B.
La riegla de la multiplicación establez que la probabilidá d'escurrimientu de dos o más eventos estadísticamente independientes ye igual al productu de les sos probabilidaes individuales.
P (A y B) = P (A B) = P (A) P (B) si A y B son independientes.
P (A y B) = P (A B) = P (A) P (B|A) si A y B son dependientes.
Un llote contién "100" oxetos de los cualos "20" son defectuosos. Los oxetos son escoyíos unu dempués del otru pa ver si ellos son defectuosos. Suponga que dos oxetos son escoyíos ensin reemplazamiento (significa que l'oxetu que s'escueye al azar dexar por fora del llote). ¿Cuál ye la probabilidá de que los dos oxetos escoyíos seyan defectuosos?
Solución:
Sía los eventos 
entós dos oxetos escoyíos van ser defectuosos, cuando asocede l'eventu A1∩ A2 que ye la intersección ente los eventos A1 y A2. De la información dada tiense que: 
P (A1) = 20/100 ; P (A2/A1) = 19/99
asina probabilidá de que los dos oxetos escoyíos seyan defectuosos ye 
Agora suponga qu'escueye un tercer oxetu, entós la probabilidá de que los trés oxetos escoyíos seyan defectuosos ye 
La Riegla de Laplace establez que:
P'aplicar la riegla de Laplace ye necesariu que los esperimentos dean llugar a sucesos equiprobables, esto ye, que toos tengan o tengan la mesma probabilidá.
"P(A) = Nº de casos favorables / Nº de resultancies posibles"
P'aplicar esta distribución al cálculu de la probabilidá de llograr un númberu dáu d'ésitos nuna serie d'esperimentos nun procesu de Bermnoulli, ríquense trés valores: el númberu designáu d'ésitos (m), el númberu d'ensayos y observaciones (n); y la probabilidá d'ésitu en cada ensayu (p). 
Entós la probabilidá de qu'asocedan m ésitos nun esperimentu de n ensayos ye:
P (x = m) = (nCm)(P)(1−P)
Siendo: nCm el númberu total de combinaciones posibles de m elementos nun conxuntu de n elementos. 
N'otres palabres P(x = m) = [n!/(m!(n−m)!)](p)(1−p)
Exemplu. La probabilidá de qu'un alumnu apruebe l'asignatura Cálculu de Probabilidaes ye de 0,15. Si nun semestre intensivu inscríbense 15 alumnos ¿Cuál ye la probabilidá de qu'aprueben 10 d'ellos?
P(x = 10) = 15C10(0,15)(0,85) = 15!/(10!(15−10)!)(0,15)(0,85) = 7,68 * 10
Xeneralmente esiste un interés na probabilidá acumulada de "m o más " ésitos o "m o menos" ésitos en n ensayos. En tal casu tenemos de tomar en cuenta que:
P(x < m) = P(x = 0) + P(x = 1) + P(x = 2) + P(x = 3) +...+ P(x = m − 1)
P(x > m) = P(x = m+ 1) + P(x = m+ 2) + P(x = m+3) +...+ P(x = n)
P(x ≤ m) = P(x = 0) + P(x = 1) + P(x = 2) + P(x = 3) +...+ P(x = m)
P(x ≥ m) = P(x = m) + P(x = m+1) + P(x = m+2) +...+ P(x = n)
Supongamos que del exemplu anterior deseyar saber la probabilidá de qu'aprueben:
a.− siquier 5
b.− más de 12
a.− la probabilidá de qu'aprueben siquier 5 ye:
P(x ≥ 5) esto ye, que:
1 - P(x < 5) = 1 - [P(x = 0)+P(x = 1)+P(x = 2)+P(x = 3)+P(x = 4)] =
1 - [0,0874 + 0,2312 + 0,2856 + 0,2184 + 0,1156] = 0,0618
Nota: Siquier, a lo menos y a lo menos son llocuciones alverbiales sinónimas.
Exemplu: La entrada al cine a lo menos va tener un costo de 10 soles (a lo menos podría costar 10 soles o más).
b.− la probabilidá de qu'aprueben más de 12 ye P(x > 12) esto ye, que:
P(x > 12) = P(x = 13)+P(x = 14)+P(x = 15)
P(x > 12) = 1,47 *10 +3,722 *10 +4,38 *10 = 1,507 *10
La esperanza matemática nuna distribución binomial puede espresase como:
Y(x) = np = 15(0,15)=2,25
Y la varianza del númberu esperáu d'ésitos puede calculase directamente:
Var(x) = np(1−p)= 15(0,15)(1-0,15)=1,9125
Estadístiques y probabilidaes, colos sos distintos diagramaciones como: diagrama de barres. diagrama de llinia. y diagrama de círculos que s'apliquen d'alcuerdu al tipu d'estadístiques y probabilidaes matemátiques.
Dos aplicaciones principales de la teoría de la probabilidá nel día ente día son nel analís de riesgu y nel comerciu de los mercaos de materies primes. Los gobiernos de normal apliquen métodos probabilísticos en regulación ambiental onde se-yos llama "analís de víes de dispersión", y de cutiu miden el bienestar usando métodos que son estocásticos por naturaleza, y escueyen qué proyectos entamar basándose n'analises estadísticos del so probable efectu na población como un conxuntu. Nun ye correctu dicir que la estadística ta incluyida n'el mesmu modeláu, yá que típicamente los analises de riesgu son pa una única vegada y polo tanto riquen más modelos de probabilidá fundamentales, por ej. "la probabilidá d'otru 11-S". Una llei de númberos pequeños tiende a aplicase a toes aquelles elecciones y percepciones del efectu d'estes elecciones, lo que fai de les midíes probabilísticas una tema política.
Un bon exemplu ye l'efectu de la probabilidá percibida de cualquier conflictu xeneralizáu sobre los precios del petroleu n'Oriente Mediu - que producen un efectu apoderó na economía en xunto. Un cálculu por un mercáu de materies primes en que la guerra ye más probable en contra de menos probable probablemente unvia los precios escontra riba o escontra baxo ya indica a otros comerciantes esa opinión. Poro, les probabilidaes nun se calculen independientemente y tampoco son necesariamente bien racionales. La teoría de les finances conductuales surdió pa describir l'efectu d'esti pensamientu de grupu nel preciu, na política, y na paz y nos conflictos.
Puede dicise razonablemente que'l descubrimientu de métodos rigorosos pa calcular y combinar los cálculos de probabilidá tuvo un fondu efectu na sociedá moderna. Poro, puede ser de dalguna importancia pa la mayoría de los ciudadanos entender cómo se calculen los pronósticos y les probabilidaes, y cómo contribúin a la reputación y a les decisiones, especialmente nuna democracia.
Otra aplicación significativa de la teoría de la probabilidá nel día ente día ye na fiabilidad. Munchos bienes de consumu, como los automóviles y l'electrónica de consumu, utilicen la teoría de la fiabilidá nel diseñu del productu p'amenorgar la probabilidá d'avería. La probabilidá d'avería tamién ta estrechamente rellacionada cola garantía del productu.
Puede dicise que nun esiste una cosa llamada probabilidá. Tamién puede dicise que la probabilidá ye la midida del nuesu grau d'incertidume, o esto ye, el grau de la nuesa ignorancia dada una situación. Poro, puede haber una probabilidá de 1 ente 52 de que la primer carta nuna baraxa seya la "J" de diamantes. Sicasí, si unu mira la primer carta y reemplazar, entós la probabilidá ye o bien 100% ó 0%, y l'elección correcta pue ser fecha con precisión pol que ve la carta. La física moderna apurre exemplos importantes de situaciones deterministes onde namái la descripción probabilística ye facedera por cuenta d'información incompleta y la complexidá d'un sistema según exemplos de fenómenos realmente aleatorios.
Nun universu determinista, basáu nos conceutos newtonianos, nun hai probabilidá si conocen toles condiciones. Nel casu d'una ruleta, si la fuerza de la mano y el periodu d'esta fuerza ye conocíu, entós el númberu onde la bola va parar va ser seguru. Naturalmente, esto tamién supon la conocencia de la inercia y el resfregón de la ruleta, el pesu, llisura y redondez de la bola, les variaciones na velocidá de la mano mientres el movimientu y asina sucesivamente. Una descripción probabilística puede entós ser más práctica que la mecánica newtoniana p'analizar el modelu de les salíes de llanzamientos repitíos de la ruleta. Los físicos atopar cola mesma situación na teoría cinética de los gases, onde'l sistema determinístico "en principiu", ye tan complexu (col númberu de molécules típicamente del orde de magnitú de la constante de Avogadro formula_12) que namái la descripción estadística de les sos propiedaes ye vidable.
La mecánica cuántica, debíu al principiu d'indetermín de Heisenberg, namái puede ser descrita anguaño al traviés de distribuciones de probabilidá, lo que-y da una gran importancia a les descripciones probabilísticas. Dellos científicos falen de la espulsión del paraísu. Otros nun se conformen cola perda del determinismu. Albert Einstein bárbaro nuna carta a Max Born: "Jedenfalls bin ich überzeugt, daß der Alte nicht würfelt." ("Toi convencíu de que Divos nun tira'l dadu"). Sicasí anguaño nun esiste un mediu meyor pa describir la física cuántica si nun ye al traviés de la teoría de la probabilidá. Muncha xente anguaño confunde'l fechu de que la mecánica cuántica descríbese al traviés de distribuciones de probabilidá col camientu de que ye por ello un procesu aleatoriu, cuando la mecánica cuántica ye probabilística non pol fechu de que siga procesos aleatorios sinón pol fechu de nun poder determinar con precisión los sos parámetros fundamentales, lo que imposibilita la creación d'un sistema d'ecuaciones determinista.
Amuésense dellos problemes nos cualos atopares, pasu a pasu'l procedimientu pa realizar dichos problemes de probabilidá I.
Problemes Probabilidad
La mayoría de les investigaciones biomédicas utilicen amueses de probabilidá, esto ye, aquelles que l'investigador pueda especificar la probabilidá de cualquier elementu na población qu'investiga. Les amueses de probabilidá dexen usar estadístiques inferenciales, aquelles que dexen faer inferencias a partir de datos. Per otra parte, les amueses non probabilísticas solo dexen usase estadístiques descriptives, aquelles que solo dexen describir, entamar y resumir datos. Utilícense cuatro tipos d'amueses probabilísticas: amueses aleatories simples, amueses aleatories estratificadas, amuesa por conglomeraos y amueses sistemátiques.
Función de Probabilidá Conxunta
Pablo de Tarsu
Pablo de Tarsu, orixinalmente Saulo de Tarsu o Saulo Pablo, tamién llamáu san Pablo, nacíu ente los años 5 y 10 d. C., en Tarsu de Cilicia (actual Turquía centru-meridional) y muertu martirizado sol gobiernu de Ñerón ente los años 58 y 67 en Roma, ye conocíu como'l "Apóstol de los xentiles", el "Apóstol de les naciones", o a cencielles "l'Apóstol", y constitúi una de les personalidaes señeras del cristianismu primitivu.
De los sos epístoles auténtiques surde que Pablo de Tarsu axuntó na so personalidá los sos raigaños xudíos, la gran influencia que sobre él tuvo la cultura helénica y la so reconocida interacción col Imperiu romanu que la so ciudadanía —nel dicir del llibru de los "Fechos de los Apóstoles"— exerció. Pablo nun camudó'l so nome al abrazar la fe en Xesucristo como Mesíes d'Israel y Salvador de los xentiles yá que, como tou romanu de la dómina, tenía un "praenomen" rellacionáu con una característica familiar (Saulo, el so nome xudíu, que etimológicamente significa ‘invocáu’, ‘llamáu’), y un "cognomen", l'únicu usáu nes sos epístoles ("Paulus", el so nome romanu, que etimológicamente significa ‘pequeñu’ o ‘pocu’).
La so conocencia de la cultura helénica —falaba fluidamente tantu'l griegu como'l araméu— dexó-y pedricar el Evanxeliu con exemplos y comparances comunes d'esta cultura polo qu'el so mensaxe collechó un puestu ésitu en territoriu griegu. Pero esta característica tamién enzancó por momentos la esacta comprensión de les sos palabres, una y bones Pablo recurrió n'ocasiones a nociones helenístiques alloñaes del xudaísmu ente qu'otres vegaes faló como un xudíu estrictu y observante de la Llei (). D'ende que na Antigüedá dalgunes de les sos afirmaciones fueren calificaes como «"τινα δυσνοητα"» (transliterado, "tina dysnoēta", que significa puntos ‘difíciles d'entender’; ) y qu'hasta güei s'amenen polémiques na interpretación de ciertos pasaxes y temes de les cartes paulines, como por casu la relación ente xudíos y xentiles, ente gracia y Llei, etc. Per otra parte, ye claro que les sos epístoles fueron escritos d'ocasión, respuestes a situaciones concretes. Por ello l'analís exexéticu modernu, más qu'esperar de caúna d'elles una formulación sistemática del pensamientu del Apóstol, esamina les dificultaes y particularidaes qu'él presenta, analiza la so evolución y alderique sobre la so integridá.
Ensin pertenecer al círculu inicial de los Dolce Apóstoles, y percorriendo caminos jalonados d'incomprensiones y adversidaes (), Pablo constituyir nel motor de construcción y espansión del cristianismu nel Imperiu romanu, por cuenta del so talentu, al so convencimientu y al so calter indiscutiblemente misioneru. El so pensamientu conformó'l llamáu "cristianismu paulino", una de los cuatro corrientes básiques del cristianismu primitivu que terminaron per integrar el canon bíblicu.
De les llamaes "epístoles paulines", la "Epístola a los romanos", la "Primer" y la "Segunda epístola a los corintios", la "Epístola a los gálates", la "Epístola a los filipenses", la "Primer epístola a los tesalonicenses" (probablemente la más antigua) y la "Epístola a Filemón" tienen en Pablo de Tarsu'l so autor prácticamente indiscutido. Elles son, xuntu col llibru de los "Fechos de los Apóstoles", les fontes primaries independientes que'l so refechu estudiu científicu-lliterariu dexó afitar delles feches de la so vida, establecer una cronoloxía relativamente precisa de la so actividá, y una semblanza bastante acabada de la so apasionada personalidá. Los sos escritos, de los que nos llegaron copies tan antigües como'l papiru formula_1 datáu de los años 175-225, fueron aceptaos unánimemente por toles Ilesies cristianes. La so figura, acomuñada col cume de la mística esperimental cristiana, resultó inspiradora en artes tan diverses como la arquitectura, la escultura, la pintura, la lliteratura, y la cinematografía y ye pal cristianismu, yá dende los sos primeros tiempos, una fonte ineludible de doctrina y d'espiritualidá.
L'Apóstol llamar a sí mesmu "Παῦλος" ("Paulos") nes sos cartes escrites en griegu koiné. Esti nome apaez tamién na "Segunda epístola de Pedro" 3:15 y nos "Fechos de los Apóstoles" a partir de 13:9.
Antes d'esi versículu (; ; , etc.), el llibru de los "Fechos" llamar cola forma griega "Σαούλ" ("Saoul") o "Σαῦλος" ("Saulos") (; en hebréu modernu "Sha'ul", y en hebréu tiberiano "Šāʼûl"). El nome, espresáu n'hebréu antiguu, equivaldría al del primer rei del Antiguu Israel (; ), un benjaminita igual que Pablo. Esi nome significa «invocáu», «llamáu» o «pidíu» (de Dios o de Yahveh).
Tamién s'utiliza'l so nome "Σαῦλος" ("Saulos") nos relatos de la so «conversión» (; ; ; ; ). El llibru de los "Fechos de los Apóstoles" señala amás el pasu de «Saulo» a «Pablo» () al emplegar la espresión «"Σαυλος, ο και Παυλος"», «Saulo, tamién [llamáu] Pablo» o «Saulo, [conocíu] tamién [por] Pablo», lo que nun significa un cambéu de nome. Nel xudaísmu helenista, yera relativamente frecuente portar un doble nome: unu griegu y otru hebréu.
El nome "Paulos" ye la forma griega del conocíu "cognomen" romanu "Paulus", utilizáu pola gens Emilia.
Solo puede conxeturase respectu de la forma en que Pablo llogró esti nome romanu. Ye posible que tuviera relación cola ciudadanía romana (; ; ) que la so familia tener por habitar en Tarsu.
Tamién ye posible que dalgún antepasáu de Pablo adoptara esi nome por ser el d'un romanu que lo manumitió.
Magar "paulus" significa en llatín pequeñu’ o ‘exiguo’, nun se rellaciona col so contextura física o col so calter.
Con tou, Pablo pudo dar otru significáu al usu del nome Paulos. Giorgio Agamben recuerda que cuando un señor romanu dueñu d'esclavos mercaba un nuevu siervu, camudába-y el nome como signu del so cambéu d'estáu o de situación. Agamben señala exemplos d'ello: «Januarius qui et Asellus (Asnillo); Lucius qui et Porcellus (Gochucu); Ildebrandus qui et Pecora (Ganáu); Manlius qui et Longus (Llargu); Aemilia Maura qui et Minima (La menor)».
El nome de la persona apaecía en primer llugar; el nuevu nome señalábase a la fin; dambos nomes xunir pola fórmula «qüi et», que significa ‘el cual tamién [llámase]’. Nel llibru "Fechos de los Apóstoles" apaez la frase: «Σαυλος, ο και Παυλος» (‘Saulo, tamién [llamáu] Pablo’), onde «ο και» ye l'equivalente griegu de la espresión llatina «qüi et». Agamben propón que Saulo camudó'l so nome pol de Pablo cuando camudó d'estáu, de llibre a siervu esclavu, siendo que se consideró servidor de Dios o del so Mesíes. Siguiendo esa llinia de pensamientu, Pablo consideraríase un preséu humanu pequeñu ("paulus", ‘pequeñu’; san Agustín de Hipona señala lo mesmo nel "Comm. in Psalm." 72,4: "«Paulum […] minimum est»"), de poco valor, escoyíu sicasí por Dios, el so Señor, pa desempeñar una misión.
Conocer a Pablo de Tarsu principalmente por dos tipos de documentación, que pueden clasificase según el so nivel d'importancia:
Esiste otru tipu d'obres, les llamaes «epístoles pseudoepigráficas o deuteropaulines», que fueron escrites col nome de Pablo, quiciabes por dellos discípulos sos dempués de la so muerte. Inclúin la "Segunda epístola a los tesalonicenses", la "Epístola a los colosenses", "Epístola a los efesios", y tres «cartes pastorales», la "Primer" y la "Segunda epístola a Timoteo" y la "Epístola a Titu". Dende'l sieglu XIX, distintos autores negaron la paternidá paulina directa d'estes cartes, atribuyéndoles a delles figures de discípulos posteriores. Con tou, otru autores sostienen l'autoría paulina d'estes cartessobremanera de "Colosenses", argumentando que les variaciones nel estilu y na temática pueden xustificase pol cambéu del marcu históricu en que s'escribieron. (Ver sección sobre les epístoles pseudoepigráficas).
Saulo Pablo nació ente l'añu 5 y l'añu 10 en Tarsu (na actual Turquía), daquella ciudá capital de la provincia romana de Cilicia, na mariña sur del Asia Menor.
Na epístola a Filemón, Pablo declaróse yá vieyu ("presbytés"; ). Escribir tando presu (), bien a mediaos de la década del añu 50 en Éfeso, o bien a principios de la década del añu 60 en Roma o Cesarea. Suponse que naquella dómina algamaba la ancianidad escontra los cincuenta o sesenta años.
Abraham
Abraham o Abrahán (en hebréu: אַבְרָהָם, "Avraham"; en árabe ابراهيم, "Ibrāhīm") ye, pa la relixón xudía, cristiana y islámica, el primeru de los patriarces postdiluvianos del pueblu d'Israel y del pueblu árabe. El so nome significa 'padre de munchos pueblos' y, según el relatu del Xénesis, Dios otorgar a un home llamáu Abram, o Abrán, nel momentu d'establecer un conveniu con él, qu'incluyía'l so deséu de convertilo nel orixe d'un pueblu del que sería'l so Dios y al que-y daría la tierra de Canaán como posesión perpetua.
Abraham foi'l padre de Ismael y Isaac, considerándose-y según la tradición bíblica ser el fundador del xudaísmu. Jacob, fíu de Isaac y nietu de Abraham, tuvo doce fíos que fundaron les doce tribus d'Israel. El pueblu xudíu considérase descendiente de Judá y Benjamín, dambos bisnietos de Abraham. De la llinia de Judá baxaron los reis David y Salomón. Xudíos, cristianos y musulmanes perciben en Abraham al Padre de los Creyentes.
La hestoria de Abraham ye rellatada nel llibru de la Xénesis, dende 11:26 a 25:18. 
Según el testu bíblicu, la familia de Abraham alcuéntrase en "Ur Kaśdim" (אוּר כַּשְׂדִּים), frecuentemente referida como "Ur de los caldeos". Taré yera de la décima xeneración descendiente de Noé, al traviés de Sem, y los sos fíos fueron Abraham, Nacor y Van Faer. Esti postreru, que'l so fíu foi Lot, morrió na so ciudá natal (Ur). Depués Abraham cásase con Sara, la so media hermana, quien yera manera. Taré, el padre de Abraham, colos sos fíos y families, colaron entós dende Ur a Canán, asitiándose en Jarán, Mesopotamia, onde Taré morrió a los 205 d'edá. Tres la muerte de Taré, según rellata'l Xénesis capítulu 12, cuando Abraham tenía 75 años, Divos ordenó-y salir de la so tierra y dir «al país que yo te voi indicar», onde convertiría a Abraham y los sos descendientes nun gran pueblu. De manera que Abraham emigró dende Jarán, con Sarai y Lot, los sos siguidores, los sos fataos, y viaxaron hasta Canaán, onde, nel encinar de Siquem, el Señor dio-y tierra a él y la so posterioridá. Ellí Abraham construyó un altar dedicáu al Señor y siguió viaxando escontra'l sur pol desiertu de Neguev. 
Coincide con esta dómina la migración de numberosos pueblos tribales dende'l sur del Cáucasu escontra'l llevante mediterraneu y el esti européu. Según restos arqueolóxicos, yera habitual nesa dómina la manera de vida nómada, basáu na ganadería trashumante, tal como se describe la de Abraham. Tamién son de la mesma dómina delles tradiciones descrites nel llibru del Xénesis, capítulu 15, versículu 3, onde se fai referencia coles mesmes a delles lleis del códigu de Hammurabi ().
Nesa dómina, la Biblia rellata que se desamarra una gran hambruna sobre la cara de la tierra (Xen:12:10).
Abraham baxa dende Neguev a Exiptu (Gn 12: 10). Y ye equí onde aparentemente Abraham dase cuenta de que la so esposa Sara ye formosa ante los güeyos de los homes. Una vegada ellí los príncipes d'Exiptu acobicien a Sara. Abraham diz-y a Sara que diga que ye la so hermana pos de lo contrario podría ser asesináu (Xen 12: 10-20). El faraón toma a Sara y trata a Abraham perbién por causa d'ella; diéronse-y oveyes, ganaos, pollinos, pollines, siervos, sierves y camellos. Pero'l faraón ye arrenegáu por Dios. Faraón reclámalu a Abraham por despinta-y que Sara yera la so esposa y este ordena a'l so homes que lu devolvieren a la frontera cola so muyer y tou lo suyo. Abraham, Sara y el so séquitu salieron d'Exiptu.
La segunda vegada, ye con Abimelec. El gobernante en cuestión, Abimelec, siéntese atraíu pola esposa de Abraham, Sarai/Sarah ya intenta casase con ella. 
Como na ocasión anterior, quien la pretenden son arrenegaos y descubiertos pol Señor y el gobernante termina dando a Abraham gran riqueza en cuenta de que se retire.
Esti relatu ye de tradición yavista (sieglu IX e.C.), tien paralelismu nuna tercer hestoria, de Isaac y Robeca, que se narra en Gn 26. L'esquema teolóxicu ye'l mesmu: l'astucia del personaxe bíblicu y la providencia de Yahvé, siempres fiel a la so promesa, traen la prosperidá metanes les dificultaes.
En Xénesis 14, Melquisedec ye rei de Salem y Sumu Sacerdote. Nel Llibru a los Hebreos posiblemente escritu pol apóstol Pablo, escláriase y afonda, que'l nuevu sacerdociu de los creyentes en Cristu va dexar de ser el xudíu (aarónico) y va ser al estilu simbólicu de Melquisedec, quién apaeciéndo-y Le a Abraham (Hebreos 7:1,3) y participando del pan y del vinu naquel alcuentru trescendental (Xénesis 14:18), esti Melquisedec, rei de Salem, sacerdote de Dios Peraltu, salió a recibir a Abraham que volvía de la derrota de los reis, y bendíxolu, a quien asina mesmu dio Abraham los diezmos de too. Melquisedec significa de primeres Rei de xusticia, y tamién Rei de Salem, esto ye, Rei de paz; ensin padre, ensin madre, ensin xenealoxía; que nin tien principiu de díes, nin fin de vida, sinón fechu asemeyáu al Fíu de Dios, permanez sacerdote pa siempres. Ye de considerar, pos, qué grande yera ésti, Melquisedec, a quien entá Abraham el patriarca dio diezmos del botín. Nel relatu del llibru de Xénesis, Lot nun apaez nel alcuentru con Melquisedec. Con esta ministración, Abraham refuerza la so relación con Dios quien lu bendiz sobremanera.
Delles persones creen que Melquisedec ye una Cristofanía, pero'l llibru de los Hebreos, al paecer, fai una especie d'analoxía ente'l pan y el vinu que dio Melquisedec a Abraham col ritual instituyíu por Jesús na última cena. A esto añedir qu'el cristianismu primitivu yera ayenu a les castes sacerdotales hebrees, quien lo veian como una herexía, poro, los primeros sacerdotes cristianos nun podíen derivar de la casta sacerdotal hebrea, asina que nun teníen llinaxe (ensin padre nin madre como Melquisedec).
Melquisedec ye vistu por delles versiones del cristianismu, debíu al pan y al vinu que dio a Abraham, como una especie de sacerdote profeta qu'executó per primer vegada'l mandatu del Mesíes que llegaría munchos sieglos dempués. So esta tradición, Melquisedec foi'l primer sacerdote cristianu, por ello'l sacerdociu cristianu recibe por nome Sacerdociu de Melquisedec.
Tres el periodu pasáu n'Exiptu, Abraham, Sarai y el so sobrín Lot, tornaron a Hai en Canaán. Ellí vivieron mientres dalgún tiempu, amontándose los sos fataos, hasta que surdió la discordia ente'l pastores de Abraham y los de Lot. Abraham entós propunxo a Lot que se dixebraren, dexando a Lot qu'escoyera en primer llugar. Lot escoyó la fértil tierra al este del río Xordán y cerca de Sodoma y Gomorra, ente que Abraham vivió en Canaán, treslladándose al encinar de Mambré, cerca de Hebrón, onde construyó un altar al Señor.
Dempués d'esto, una fuerza invasor dende la Mesopotamia septentrional, dirixida por Codorlaomor, rei de Elam, atacó y sometió a les ciudaes de la enllanada, forzándoles a pagar tributu. Dempués de doce años, estes ciudaes remontáronse. Al añu siguiente, Codorlaomor y los sos aliaos tornaron, ganando a les rebalbes y tomando munchos cautivos, ente ellos Lot. Abraham axuntó a los sos homes y escorrió a'l invasores, ganándolos cerca de Damascu. Al so regresu atopar col rei de Salem, Melquisedec, quien lo bendiz. El rei de Sodoma ufiérta-y a Abraham el diezmu de los bienes recuperaos como pagu, pero Abraham refugar, de manera que'l rei de Sodoma nun pudiera dicir «Yo arriquecí a Abraham».
Mientres esta dómina, Sarai, al ser maneru, ufiertó a la so esclava, Agar a Abraham. Agar concibe llueu. Sarai, celosa, trata a Agar duramente, forzándola a fuxir. Cuando ta nel desiertu, el Señor apaecer a Agar (Gn 16:7) y diz-y: "Vuelve a la to señora y humíldate so la so mano", pero prometiéndo-y qu'el so fíu tamién va ser el padre d'un ensame». El so fíu llamóse Ismael, consideráu'l padre de los ismaelitas (beduinos nómades). 
Cuando Abraham tien noventa y nueve años d'edá, el Señor apaézse-y de nuevu y confirma el so pactu con él: Sarai va dar a lluz a un fíu que va ser llamáu Isaac y la casa de Abraham va deber, a partir d'entós, circuncidarse. Entós diz-y que nun se llamará Abram sinón Abraham y, dirixiéndose a Sarai, diz-y que yá nun se va llamar asina más, sinón qu'el so nome va ser Sara. Finalmente, y tocantes a Ismael, diz que va niciar doce príncipes, que se van convertir nuna gran nación. 
Nel capítulu 18 nárrase l'apaición en Mambré»: Yavé apaecer a Abraham xuntu al encinar de Mambré, acompañáu por dos ánxeles, los trés en forma humana. Acueye a estos güéspedes na so casa y na comida unu d'ellos repitir que Sara va tener un fíu d'ende nun añu. Colar d'ende en dirección a Sodoma, en compañía de Abraham. Ésti intercede ante Yavé diciendo que nun destruya a tola ciudá por un puñáu de pecadores. Asina pide que nun la destruya si atopa primeru cincuenta, depués cuarenta y cinco, dempués cuarenta, trenta, venti y asina hasta diez homes xustos dientro de la ciudá. En caúna de les ocasiones, Yavé respuénde-y que si atopar, va perdonar a tol llugar en considerancia a ellos.
Los dos ánxeles fueron a Sodoma, onde los recibe Lot na so casa. Llueu s'axunta un ensame alredor de la casa de Lot, esixéndo-y que-yos apurra a los dos homes de manera que puedan abusar d'ellos. Lot ufiérta-yos a'l so fíes, pero los homes de la ciudá siguen primiéndolu hasta que los ánxeles mancar de ceguera. Pela mañana, dícen-y a Lot que fuxa y que nun mire escontra tras mientres les ciudaes son destruyíes. Sicasí, la so esposa desobedece y queda convertida nuna estatua de sal.
Dempués d'estos acontecimientos, Abraham, qu'habita como foresteru en Guerar, fai un pactu col rei Abimelec. Ye entós cuando naz Isaac, de la so esposa Sara, estéril hasta avanzada edá, que ye consideráu l'únicu herederu (Cf. Gén. 17,19; 21,10-12), que foi padre de Esaú y Jacob (Israel).
Una traza recurrente de la hestoria de Abraham son los convenios ente él y Dios, que se repiten y reafiten delles vegaes. Cuando a Abraham dízse-y qu'abandone la ciudá de Ur Casdim, el Señor promete «Yo voi faer de ti un gran pueblu». 
Dempués de dixebrase de Lot, Dios apaez y promete da-y, a él y la so descendencia, «Tola tierra que tu ves» y que multiplicaría la so posteridá «como'l polvu de la tierra». Dempués de la batalla nel valle de Sidim, el Señor apaez y confirma la promesa. Más tarde, profetízase que «los tos descendientes van morar como estranxeros nuna tierra estraña, na que van ser esclavos y van vese primíos mientres cuatrocientos años». Abraham fai un sacrificiu y acepta el conveniu y Yahvé declara: «A la to descendencia doi esta tierra, dende la riega de Exiptu hasta'l gran ríu, el Éufrates; al quineo, al quineceo, al cadmoneo, al jeveo, al fereceo, a los refaim, al amorreo, al cananéu, al guerguesco y al jebuseo». Esti conveniu referir a la descendencia de Abraham al traviés del so fíu Isaac. El pactu nun pasaría, sicasí, a tolos descendientes de Isaac, sinón que de Isaac el conveniu tresmitióse sucesivamente a Jacob, José y Efraím, de manera que mientres se profetizaba qu'el Mesíes provendría de Judá, fíu de Jacob, esto ye'l pueblu "xudíu", el derechu de nacencia de munches naciones permanecieron con Efraím, fíu de José.
Cuando Abraham tenía noventa y nueve años d'edá, el Señor apaézse-y de nuevu pa confirmar el conveniu y diz-y que camude'l so nome de Abram pol de Abraham. Ordena a Abraham, amás, que circuncide a tolos varones de la so casa como señal del conveniu.
El personaxe de Abraham ye conocíu pol relatu del sacrificiu del so fíu Isaac a Dios (). Dalgún tiempu dempués de la nacencia de Isaac, el Señor ordenó a Abraham que-y ufiertara al so fíu en sacrificiu na rexón de Moriah. Según la exéxesis, esti relatu paez xustificar o enfatizar l'abandonu de la práctica cananea de sacrificar al primoxénitu. Tiense la creencia de que Isaac yera un neñu cuando Dios pidió a Abraham que sacrificara al so primoxénitu. Esto ye asina, una y bones la palabra usada na Biblia pa rapazu ye נַעַר ("náar") na Xénesis 22:12; que se refier a un rapazu na edá de la infancia o adolescencia. El patriarca viaxó mientres tres díes hasta qu'atopó'l túmulu que Divos amosólu. Ordenó al siervu qu'esperara ente que él y Isaac xubíen solos al monte, Isaac llevando la lleña na que sería sacrificáu. A lo llargo del camín, Isaac pregunta una y otra vez a Abraham ónde taba l'animal pal holocaustu. Abraham respondía que'l Señor apurriría unu. Xusto cuando Abraham diba sacrificar al so fíu, torgar un ánxel diciendo:"Nun estiendas la to mano contra'l neñu, nin-y faigas nada; pos agora conozo que yes medrosu de Dios" y nesi llugar dio-y un carneru que sacrificó en llugar del so fíu. Asina se diz, «El monte de Yavé aprove». Como compensa pola so obediencia recibió otra promesa d'una numberosa descendencia y prosperidá. Dempués d'esti acontecimientu, Abraham nun volvió a Hebrón, campamentu de Sara, sinón que nel so llugar foi a Beerseba, al campamentu de Quetura y ye a Beerseba a onde el siervu de Abraham llevó a Robeca, sobrina segunda de Isaac per parte de padre que se convirtió na so esposa.
Sara morrió a los cientu ventisiete años d'edá y foi soterrada na covarón de los Patriarques cerca de Hebrón, que Abraham mercara a Efrón el jeteo, xuntu col campu axacente. Abraham, recordando por esti fechu, probablemente, la so propia ancianidad, y la consecuente incertidume de la so vida, procura asegurar una alianza ente Isaac y una caña femenina de la so propia familia.
El so siervu (tradicionalmente identificáu con Eliezer) foi unviáu entós a Mesopotamia, p'atopar ente la parentela de Abraham a una muyer pal so fíu Isaac. Eliezer coló a realizar l'encargu con prudencia, y tornó con Robeca, fía de Batuel, nieta de Najor, y, arriendes d'ello, sobrina-nieta de Abraham y sobrina segunda de Isaac. Munchos comentaristes bíblicos creen que Robeca yera entá una neña cuando se casó con Isaac, ente que Isaac tenía cuarenta años.
Abraham vivió abondo tiempu dempués d'estos acontecimientos. Tres la muerte de Sara, tomó otra esposa llamada Cetura y tuvo con ella seis fíos, Zimram, Jocsán, Medán, Madián, Isbac y Súa.
Abraham morrió a los cientu setenta y cinco años d'edá. Foi soterráu en Hebrón xuntu cola so muyer y el restu de la so familia (Sara, Isaac, Jacob, Robeca y Lea) no que se conoz como Balta de los Patriarques (Macpela); los restos del patriarca fueron depositaos al pie de aquellos de la so amada Sara.
John Cleese
John Marwood Cleese (Somerset, 27 d'ochobre de 1939), ye un actor británicu, conocíu por haber sío unu de los seis miembros del grupu risible británicu Monty Python.
El so padre, un vendedor de seguros, camudó l'apellíu de la familia de «Cheese» a «Cleese» debíu al significáu de la palabra "cheese", que n'inglés ye ‘quesu’. Cleese estudió derechu na universidá de Cambridge. Casóse delles vegaes, una d'elles cola tamién actriz Connie Booth, que participó en dellos proyectos de los Monty Python.
Cleese, el más altu del grupu, especializar en representar a personaxes formales y graves. Ente los sos más populares creaciones atópense l'especialista en discutinios, Sir Lancelot, en "Los caballeros de la mesa cuadrada y los sos llocos siguidores", el señor Teabags en El Ministeriu de Andares Tontos y l'arquiteutu de mataderos que quería ser masón.
Tamién aportó a famosu como'l presentador de la BBC qu'apaecía sentáu frente a un escritoriu en llugares tan estraños como una cai, una sablera o un camión, y que dicía la frase «"And now for something completely different"» («y agora daqué totalmente distintu»), que convirtió en eslogan de los Monty Python.
Cleese abandonó'l grupu dempués de que rematara la tercer parte de la serie de "Monty Python's Flying Circus" en 1973, anque volvió al añu siguiente pa tomar parte na película "Los caballeros de la mesa cuadrada y los sos llocos siguidores". Ye probablemente'l miembru del grupu Monty Python que más ésitos collechó nel cine, onde trabayó en numberoses películes, como "Un pexe llamáu Wanda" —"Los enriedos de Wanda" n'otros países hispanofalantes—, "Criatures feroces", "Harry Potter y la piedra filosofal", "El mundu nunca ye abondu" y "Muerre otru día", ente otres. Participó tamién en series televisives, la más famosa de les cualos ye "Fawlty Towers".
Brigitte Bardot
Brigitte Bardot (París, 28 de setiembre de 1934) ye una actriz y cantante francesa, iconu de la moda y símbolu sexual de mediaos del sieglu XX. Amás ye activista de derechos de los animales, fundadora y presidente de la fundación que lleva'l so nome.
Figura femenina de los años 1950 y 1960, foi una estrella mundial y musa de los más grandes artistes de la so dómina, polo que inexorablemente convertir nun símbolu sexual. Con 48 películes na so haber y más de 80 cantares en 21 años de carrera, Brigitte Bardot, tamién conocida poles iniciales "BB", ye una de les artistes franceses más esitoses. Ye coles mesmes una de les estrelles del cine européu más reconocíes dempués de la guerra. Bardot punxo fin a la so carrera como actriz en 1974 pa dedicase a la defensa de los animales.
Fía de Louis "Pilou" Bardot y Anne-Marie Mucel, Brigitte ta considerada como un mitu eróticu de los años 1950 y 1960. La so guapura y sensualidá natural empezaron a amosase na adolescencia, etapa na qu'apaeció per primer vegada nel cine: tenía 18 años, yera 1952 y tratábase de la película "Le trou normand". Esi mesmu añu, cásase col primeru de los sos cuatro homes, el direutor de cine Roger Vadim. Sería una de les películes empobinaes pol so primer home, "Et Dieu... créa la femme" (1956) la que la llanzaría a la fama de la mano de Jean-Louis Trintignant. Una de les escenes protagonizaes por Bardot amuesa al so personaxe baillando escalza sobre una mesa y ye considerada como una de les escenes más erótiques de la hestoria del cine.
Bardot ye una de les poques actrices europees que recibieron l'atención de los medios de comunicación estaunidenses. Cada vez que faía una apaición pública nos Estaos Xuníos, yera escorrida por una horda de periodistes que tomaben nota de toos y cada unu de los sos movimientos.
En 1954 realizó la so primer película nos Estaos Xuníos, "Un acte d'amour", coprotagonizada por Kirk Douglas. En 1965 representar a sigo mesma na película "Dear Brigitte" con James Stewart. Sicasí, por cuenta de lo llindao del so inglés, l'actriz foi doblada en munches de les sos películes.
En 1974, xusto dempués del so 40.º cumpleaños, Bardot anunció la so retirada de les pantalles, en protagonizando cerca de 50 películes y grabáu dellos discos, unu d'ellos, el qu'ameyores crítiques llogró, col "mozu malu" de la música francesa, Serge Gainsbourg.
A partir d'entós, Bardot dedicóse a la promoción de los derechos de los animales. En 1986 creó la Fundación Brigitte Bardot pa la protección de los animales en peligru. 
Mientres la década de 1990 xeneró discutiniu al criticar la inmigración, la islamización y el Islam en Francia, y foi multada cinco veces por "afalar al odiu racial".
En 2010 el partíu "Alianza Ecoloxista Independiente" ufiérta-y presentase como candidata a la Presidencia de Francia.
En xineru del 2013 anunció que pidiría nacionalidá rusa tal como lo fixo Gérard Depardieu si les autoridaes del so país sacrificaben a dos elefantes enfermos, pos Brigitte ye defensora de los derechos de los animales. La princesa Estefanía de Mónaco tamién se declaró en contra de la matanza d'esta pareya d'elefantes
Bardot incursionó na música, especialmente nos años 60.
Sun Yat-sen
Sun Yat-sen ( / / ; Cuiheng, 12 de payares de 1866 - camín a Pequín, 12 de marzu de 1925), foi un políticu, estadista ya ideólogu chinu. Primer presidente de la República de China y fundador del Kuomintang, ye consideráu tantu na República Popular China como na República de China actual República de China (Taiwán) como'l padre de la China moderna.
D'orixe humilde, nació'l 12 de payares de 1866 nel pueblu de Cuiheng, entós nel distritu de Xiangshan. Darréu a la so muerte, la ciudá y el distritu de Xiangshan adoptaron el nome chinu más habitual de Sun Yat-sen, Zhongshan. Ésti ye'l nome de la ciudá actual. Cuando Sun Yat-sen nació, dependía de la prefectura de Cantón, pero na actualidá ye una prefectura independiente.
Sun estudió medicina en Honolulú y Hong Kong. Darréu convirtióse al cristianismu protestante.
En 1885 cásase con Lu Muzhen y, en 1915 contraxo segundes nupcies con Song Qingling en Xapón.
Non puede falase d'un nome "verdaderu" na tradición china, na que, hasta bien entráu'l sieglu XX, yera habitual adoptar distintos nomes a lo llargo de la vida. Lo más paecío a un "nome real" sería'l nome col que se-y inscribió nos rexistros xenealóxicos de la so familia, que foi (孫德明). Ésti, el llamáu "nome de rexistru" (譜名, "pǔmíng") yera'l nome pol que lo conocíen los sos parientes, y el nome utilizáu en circunstancies formales, como cuando se casó. El primer calter chinu del nome de pila, "dea" (德), ye'l carácter de xeneración que compartía col so hermanu y colos sos parientes del mesmu nivel xeneracional. Na tradición china, esti nome nun s'utilizaba fora del círculu familiar. Ello ye que poques persones en China conocen esti nome de Sun Yat-sen. Otros personaxes históricos, como Mao Zedong, sicasí, sí pasaron a la hestoria cola so "nome de rexistru".
Esti nome, sicasí, nun foi'l nome que se-y dio al nacer. En China, yera tradicional que les families esperaren un ciertu númberu d'años enantes de dar un nome definitivu a los sos fíos. Entrín y non, utilizábase'l llamáu "nome de lleche" (乳名, "rǔmíng"), que s'asignaba al neñu tres la so nacencia, y yera conocíu namái pola familia más inmediata. Asina, el nome que recibió Sun Yat-sen al nacer foi "Sūn Dìxiǎng"(孫帝象), nome de connotaciones relixoses formáu polos calteres 帝, "dì", "dios supremu" y 象, "xiǎng", "elefante". El términu "elefante" dizse que se debe a un suañu que tendría la madre de Sun Yat-sen enantes de la nacencia del pequeñu.
A los diez años, ingresó na escuela del pueblu, onde se-y dio un "nome d'escuela" (學名, "xuémíng"). Esti "nome d'escuela" solía ser el nome principal d'una persona, sacante cuando una persona faíase mayor y los mozos teníen de llama-y pol nome de cortesía. El nome d'escuela que-y dieron a Sun Yat-sen foi Wén (文), y asina, como Sun Wen, foi conocíu pola mayor parte de la xente na primer dómina de la so vida. Ésti foi'l nome pol que se-y conoció cuando empezó la so actividá revolucionaria.
En 1883, a los 17 años d'edá, Sun Yat-sen recibió'l bautismu cristianu, y empezó los sos estudios en Hong Kong. Por cuenta del so bautizu, adoptó un nuevu nome, nome de cortesía (號, "hào") na tradición china, que yera "Rìxīn" (日新, "Renovación Diaria"). Supuestamente, tomaría esti nome d'una cita del clásicu confucianu La Gran Enseñanza (大學, "dàxué"). Ésti foi'l nome qu'utilizó mientres la so dómina d'estudiante en Hong Kong. Más palantre, el so profesor de lliteratura china escribió'l so nome como Yìxiān (逸仙). Anque en mandarín, les pronunciaciones de Rixin y Yixian son bien distintes, en cantonés dambos tienen la mesma pronunciación: "Yat-sen". Esta pronunciación cantonesa del so nome yera l'habitual cuando se dio a conocer ente occidentales, lo cual afitó'l so nome n'Occidente como Sun Yat-sen. Curiosamente, en China naide conocer anguaño como Sun Yixian, nin Sun Rixin, nin tampoco Sun Yat-sen en cantonés.
Más palantre, Sun Yat-sen escoyó un nome de cortesía (字, "zì"): Zǎizhī (載之). Esti nome taría basáu nel so nome d'escuela Wen, a partir d'un dichu tradicional chinu que venceyaba los dos conceutos. Esti nome de cortesía foi pocu utilizáu, y apenes ye conocíu.
En 1897, Sun Yat-sen llegó a Xapón. Al rexistrase nel hotel nel que s'agospiaba, un amigu so rexistró-y col apellíu xaponés Nakayama (中山) pa despintar la so identidá, yá que yera buscáu pola policía xaponesa. Aparentemente, el so amigu chinu afitaríase, de camín al hotel, nel rótulu que colgaba del Palaciu del marqués de Nakayama, cerca del Parque Hibiya en Tokio. A partir d'esti momentu, y mientres tola so estancia en Xapón, Sun Yat-sen sería conocíu como'l Sr. Nakayama. Los calteres Nakayama pronúnciense Zhōngshān en chinu mandarín, y ésti sería'l so nome ente los republicanos chinos tres la cayida de la dinastía Qing. Curiosamente, esti nome, Nakayama/Zhongshan fuera utilizáu como apellíu en Xapón, pero en China, Sun Yat-sen pasó a utilizalo como nome propiu al pie del so apellíu auténticu Sun. Asina, convertir pa tolos chinos de les xeneraciones futures, en Sun Zhongshan. Zhongshan significa "monte central", y nun ye un nome chinu habitual, lo cual da a esti nome un calter bien especial como nome únicu, y col simbolismu añedíu del so significáu de "monte central", que remembra'l so papel como pilastra de la fundación de la nueva China.
En 1940, el Kuomintang o Partíu Nacionalista Chinu concedió a títulu póstumu a Sun Yat-sen el nome Guófù (國父, "Padre de la Patria"), nome utilizáu davezu en Taiwán. Na República Popular China, sicasí, conózse-y dacuando como "Precursor de la Revolución" (革命先行者, "Gémìng Xiānxíngzhě").
Sun Yat-sen utilizó munchos más nomes mientres la so dómina d'esiliu. Díxose que llegó a utilizar hasta trenta nomes distintos.
En 1894 funda en Honolulú la Sociedá pa la Rexeneración de China (興中會, "xīngzhōnghuì"), que tenía como oxetivu promover la renacencia política de China y fomentar les actividaes revolucionaries contra la dinastía Qing pa instaurar un gobiernu democráticu y republicanu nel so país. Participó nel Llevantamientu de Cantón en setiembre de 1895, una tentativa fallida de golpe d'Estáu pola cual hubo de exiliarse en Xapón. Pasó numberosos años nel esiliu, onde amás d'en tierres xaponeses se exilió en Europa, Estaos Xuníos y Canadá. En Londres foi secuestráu'l 11 d'ochobre de 1896 por axentes del Imperiu Chinu, dempués de lo que llogró ser puestu en llibertá, dándose a conocer nel Reinu Xuníu como líder revolucionariu chinu.
En 1905 funda en Tokio la Sociedá de l'Alianza (同盟會, "tóngménghuì"). Esta sociedá sería l'embrión del que nacería en 1911 el Kuomintang, principal partíu del nacionalismu chino.
El [10 d'ochobre] de 1911 alcuéntrase en Estaos Xuníos, cerca de la ciudá de Denver, cuando se produció'l Llevantamientu de Wuchang, que provocó la cayida de la última dinastía imperial china. Al producise esta revolución, Sun volvió a China y dirixióse a Nankín, onde foi designáu presidente provisional de la nueva República de China el 29 d'avientu d'esi mesmu añu.
El Gobiernu provisional de Nankín controlaba apenes una parte amenorgada del país. Sun llegó a un alcuerdu con Yuan Shikai por que ésti, que controlaba l'exércitu nes tierres del norte, derrocara finalmente al emperador Pu Yi, qu'entá nun almitiera'l fin del so poder. Sun dexó a Yuan convertise en Presidente de la República. En 1913, Sun Yat-sen intentó estremar a Yuan Shikai del poder, ensin ésitu, lo cual llevar a un nuevu esiliu.
Darréu, y morando él mesmu en Xapón, oponer a les ventiún reclamaciones xaponeses proclamaes en 1915.
En 1917 volvió a China y establecióse en Cantón, onde foi nomáu presidente d'un autoproclamado Gobiernu d'Unidá Nacional. Ellí fundó la Academia Militar de Whampoa, dirixida por Chiang Kai-shek, dende onde intentó entamar tropes pa conquistar Manchuria, en poder de Yuan Shikai.
Entamó'l Kuomintang (KMT) como un partíu d'estilu leninista, magar nun ser comunista, lo cual valió-y el sofitu de la Internacional Comunista, que favoreció'l primer Frente Xuníu de los Nacionalistes del Kuomintang col apocayá creáu Partíu Comunista de China.
El 12 de marzu de 1925, Sun Yat-sen, a los 58 años d'edá y enfermu de cáncer, morrió pocu dempués de llegar a Pequín, escontra onde se dirixía pa entablar negociaciones colos dirixentes manchúes pa llograr la reunificación nacional.
Tres la so muerte, Chiang Kai-shek convertir nel líder del Kuomintang. En 1926 ésti llanzó la Espedición del Norte, que'l so oxetivu yera conquistar Manchuria. En 1927 treslladó'l gobiernu de Cantón a Wuhan, y en 1928 establecía la capital de la República de China na ciudá de Nankín, la "capital del sur", cumpliendo los deseos de Sun Yat-sen. De magar, en Nankín alcuéntrase'l Mausoléu de Sun Yat-sen, onde ta soterráu.
La so doctrina de calter nacionalista, desenvolver na política de los Tres Principios del Pueblu, que consiste nel "nacionalismu", la "democracia" y el "bienestar del pueblu". Utilizando estos principios como base ideolóxica, Sun pretendía faer de China un país llibre, prósperu y fuerte, oldeáu a les grandes potencies de la dómina, como podíen ser Estaos Xuníos, el Reinu Xuníu o Francia. Díxose que los Trés Principios del Pueblu amuesen influencies de les polítiques del presidente estaunidense Abraham Lincoln, anque tamién tien postulaos de calter socialista, similares a los qu'inspiraron el desenvolvimientu de les teoríes comunistes de Mao Zedong. Esos principios aplíquense anguaño na Constitución de la República de China de 1947, que sigue vixente na isla de Taiwán.
Qin Shi Huang
Qin Shi Huang (chinu: 秦始皇, pinyin: Qín Shǐhuáng, Wade-Giles: Ch'in Shih-huang, payares o avientu de 260 e.C. - 10 de setiembre de 210 e.C.), de nome propiu Zheng, foi'l rei del estáu chinu de Qin del 247 e.C. hasta'l 221 e.C.) y dempués el primer emperador d'una China unificada del 221 e.C. al 210 e.C., reinando sol nome de Primer Emperador.
Unificando China, él y el so primer ministru Li Si introducieron una serie d'importantes reformes coles mires de reforzar la recién unificación, y llevaron a cabu hercúleos proyectos de construcción, más concretamente la versión precursora de l'actual Gran Muralla China con un saldu de 2 millones de muertos. A pesar de tola tiranía del so mandatu autocráticu, Qin Shi Huang ye inda consideráu anguaño como una especie de colosal fundador na hestoria china, como un superhombre que la so unificación de China duró más de dos milenios (con interrupciones).
Qin Shi Huang nació nel mes chinu zeng (正), el primer mes del añu nel calendariu chinu (nel sieglu 3 e.C. l'añu chinu empezaba enantes del solsticiu d'iviernu y non dempués como asocede anguaño), y polo tanto recibió'l nome Zheng (政), siendo dambos calteres utilizaos de forma intercambiable na antigua China. Naquellos tiempos, la xente nun xunía'l nome propiu y el de la familia como ye costume anguaño, asina que ye anacrónicu referise a Qin Shi Huang como "Qin Zheng". El nome propiu nun s'usaba nunca, sacante polos parientes cercanos; polo tanto ye incorrectu tamién referise a Qin Shi Huang como "príncipe Zheng" o "rei Zheng de Qin". Como rei, denominábase-y Rei de Qin. Si recibiera un nome póstumu dempués de la so muerte, al igual qu'el so padre, sería conocíu polos historiadores como "Rei NN. (nome póstumu) de Qin", pero esto nunca asocedió.
Dempués de conquistar l'últimu estáu chinu independiente nel 221 a. de C., Qin Shi Huang convertir nel rei d'un estáu de Qin qu'apoderaba toa China, daqué que nun tenía precedentes. Ansiosu d'amosar que yá nun yera más un simple rei, como los soberanos d'antaño mientres el periodu de los Reinos Combatientes, creó un nuevu títulu, huangdi (皇帝), combinando la palabra "huang" (皇) que s'usaba pa referise a los llexendarios trés "Huang" (Trés augustos) que reinaron nel amanecer de la cultura china, y la palabra "di" (帝) que s'usaba pa referise a los míticos cinco "Di" (soberanos) que reinaron darréu dempués de los trés Huang. Estos trés Huang y cinco Di fueron consideraos gobernantes perfectos, con inmensos poderes y llargues vides. La palabra "huang" tamién significa «grande» o «magníficu». La palabra "di" tamién se refería al dios supremu nos cielos, ceador del mundu. Poro, xuniendo estos dos palabres, daqué que naide fixera enantes, Qin Shi Huang creó un títulu al par cola so característica de xunir l'a'l paecer infinitu territoriu de los reinos chinos, xuniendo de fechu el mundu (los antiguos chinos, al igual que los antiguos romanos, creíen qu'el so imperiu entendía'l mundu na so totalidá).
La palabra "huangdi" foi traducida na mayoría de los llinguaxes occidentales como «emperador», una palabra con una llarga hestoria que data de la dómina de la antigua Roma, y que los europeos consideraben cimeru a la palabra «rei». Qin Shi Huang tomó'l nome de Primer Emperador (Shi Huangdi, lliteralmente, emperador qu'empieza). Abolió los nomes póstumos, polos que los antiguos reis yeren conocíos dempués de la so muerte, xulgándolos desavenientes y contrarios a la piedá filial, y decidió que les xeneraciones futures referir a él como Primer Emperador (Shi Huangdi); el so sucesor sería conocíu como'l Segundu Emperador (Er Shi Huangdi, lliteralmente, emperador de segunda xeneración), el sucesor del so sucesor como Tercer Emperador (San Shi Huangdi), y asina d'equí p'arriba, mientres diez mil xeneraciones, cuidao que se suponía que la casa imperial diba gobernar en China mientres diez mil xeneraciones («diez mil» ye equivalente a «para siempres» en chinu, y amás significa «bona fortuna»).
Qin Shi Huang convirtiérase entós nel primer emperador del estáu de Qin. El nome oficial de l'apocayá unificada China yera entá Estáu de Qin, asimilando Qin al restu d'estaos. El nome China (中華 o 中國) nunca s'usó oficialmente pal país de China hasta 1912, cuando se fundó la República de China(中華民國). Los contemporaneos de la dómina llamaben al emperador "Primer Emperador" desfacer del «del estáu de Qin», que yera obviu ensin necesidá de dicilo. Sicasí, pocu dempués de la muerte del emperador, el so réxime derrumbóse, y China foi asediada por una guerra civil. Más tarde, nel 202 a. de C. la dinastía Han iguar pa unificar China na so totalidá, que s'empezó a llamar a partir d'entós el Estáu Han(漢國), que tamién puede ser traducíu como l'imperiu d'Han. Qin Shi Huang nun podía ser llamáu más tiempu'l Primer Emperador, una y bones esto implicaría que yera'l primer emperador del estáu d'Han. Empezó entós el vezu de preceder el so nome con Qin(秦), que nun se refier yá más al estáu de Qin, sinón a la dinastía Qin, una dinastía que ye reemplazada pola dinastía Han. La palabra "huangdi" (emperador) nel so nome, foi encurtiada por "huang", asina que se-y llegó a conocer como Qin Shi Huang. Quiciabes "huangdi" foi encurtiáu pa llograr un nome de tres ideogrames, que coincide colos nomes de tres ideogrames del pueblu chinu (que raramente utilizaron a lo llargo de la hestoria nomes de cuatro o más).
Esti nome, Qin Shi Huang (esto ye, Primer Emperador de la dinastía Qin) ye'l nome qu'apaez nos Alcordances históriques escritos por Torca Qian. Y ye el nome que se prefier en China cuando se fai referencia al Primer Emperador. Los occidentales dacuando escriben Qin Shi Huangdi, que ye una elección pocu acertada, pos ignora les convenciones chines nos nomes.
Nel momentu de la nacencia del mozu Zheng, China atopábase estremada ente estaos feudales en guerra. Esti periodu de la hestoria China ye referíu como'l periodu de los Reinos Combatientes. La competición ente ellos yera desaxeradamente feroz, y pol 260 AC solamente quedaben unos pocos d'ellos (siendo'l restu conquistáu y anexionado a'l vencedores), pero l'estáu de Zheng, Qin, yera'l más poderosu. Yera gobernáu so la filosofía llegalista y centróse dende los sos empiezos nos asuntos militares.
Zheng nació en Handan (邯鄲), la capital del estáu enemigu de Zhao. Yera fíu de Zichu, un príncipe de la casa real de Qin que foi rehén nel estáu de Zhao por un alcuerdu ente los estaos de Qin y Zhao. Zichu darréu volvió al estáu de Qin dempués de delles aventures cola ayuda d'un ricu mercader llamáu Lü Buwei, y iguar pa xubir al tronu de Qin, convirtiéndose Lü Buwei en canciller (primer ministru) de Qin. Zichu ye conocíu póstumamente como'l rei Zhuangxiang de Qin. Según una hestoria bien espublizada, Zheng nun yera realmente'l fíu de Zichu, sinón el fíu del mercader Lü Buwei. Esta hestoria surdió porque la madre de Zheng fuera orixinalmente una concubina de Lü Buwei, primero que ésti dar al so bon amigu Zichu, poco enantes de la nacencia de Zheng. Sicasí, la hestoria ye dudosa una y bones los confucianos atoparíen más fácil denunciar a un gobernante que'l so nacencia fuera ilexítimu.
Zheng xubió al tronu nel 247 e.C., con dolce y mediu d'edá, y foi rei so un rexente hasta'l 238 e.C. cuando a los veiuntiuno y mediu d'edá planió un golpe nel palaciu y tomó tol poder. Siguió la tradición d'atacar de forma aportunante y defender los estaos feudales (tornando'l famosu intentu d'asesinatu del rei Jing Ke mientres esi tiempu), y finalmente tomando'l control de toa China nel 221 e.C., ganando al últimu estáu chinu independiente, el Estáu Qi.
Pa evitar l'anarquía del periodu de los estaos guerreros, Qin Shi Huang y el so primer ministru Li Si abolieron dafechu'l feudalismu. Lo que fixeron foi estremar l'imperiu en 36 provincies empobinaes caúna por trés gobernadores, unu civil, otru militar, y un postreru pa mediar ente estos dos. Cada unu d'ellos yera nomáu pol emperador y podía ser destituyíu por él. El gobernador civil yera reasignado a una nueva provincia cada pocos años pa prevenir qu'atropara una base de poder.
Qin Shi Huang ordenó a tolos antiguos miembros de les cases reales de los estaos conquistaos que se treslladaren a Xiangyang(咸陽), la capital de Qin, no que ye l'actual provincia de Shaanxi, pa ser calteníos so una vixilancia estrecha, y prevenir actividaes rebalbes.
L'emperador tamién desenvolvió una estensa rede de carreteres y canales conectando les provincies p'acelerar el comerciu ente elles y p'acelerar los desplazamientos militares a les provincies qu'opunxeren resistencia.
Qin Shi Huang y Li Si unificaron China económicamente por aciu la estandarización de pesos y midíes, la moneda, el llargor de les exes de los carros (tal que tou carru pudiera movese ensin problemes peles rutes de les nueves carreteres), el sistema llegal, etc.
Pero quiciabes lo más importante de too, foi que la escritura chino foi unificada. Un nuevu conxuntu de calteres foi desenvueltu por Li Si, llamáu de los sellos pequeños, basándose nel conxuntu de calteres usaos nel estáu de Qin, y esti nuevu conxuntu foi fechu obligatoriu, desfacer polo tanto de tolos sistemes d'escritures locales y de los calteres qu'esistíen en dellos estaos chinos. Los edictos escritos con esti nuevu conxuntu de calteres fueron tallaos nos murios de montes sagraos por toa China, como los famosos edictos que s'atopen nel monte Tai, pa faer saber al Cielu de la unificación de la tierra so un emperador, y tamién p'arrobinar el nuevu conxuntu de calteres ente'l pueblu.
L'emperador morrió mientres s'atopaba faciendo un viaxe pola China oriental, en busca de les llexendaries islles de los inmortales (más allá de la mariña esti) y el secretu de la vida eterna. La so muerte asocedió a empiezu de setiembre del añu 210 e.C. nel palaciu de la prefectura de Shaqiu, que taba a dos meses de distancia de la capital Xiangyang. El primer ministru, Li Si, que lu acompañaba, taba gravemente esmolecíu de que les nueves de la so muerte pudieren disparar un alzamientu xeneral en tol imperiu, daes les polítiques brutales del gobiernu, y la rensía de la población forzada a trabayar en proyectos hercúleos como la gran muralla nel norte de China, o nel mausoléu del emperador. Llevaría dos meses al gobiernu algamar la capital y nun sería posible detener el llevantamientu. Li Si decidió despintar la muerte del emperador y volver a Xiangyang.
La mayor parte del elencu imperial qu'acompañaba al emperador nun foi informáu de la so muerte, y acaldía Li Si entraba na so dilixencia, onde se suponía que viaxaba l'emperador, pretendiendo faer qu'aldericaben asuntos d'estáu. La secretista naturaleza del emperador mientres vivía dexó qu'esta estrataxema funcionara y que nun espertara duldes ente los cortesanos. Li Si ordenó tamién que dos carros que conteníen pexe llevárense darréu enantes y dempués de la dilixencia del emperador. La idea tres esto yera evitar que la xente percibiera'l cheirientu golor proveniente de la dilixencia del emperador, onde'l so cuerpu taba empezándose a descomponer severamente. Finalmente, pasaos dos meses, Li Si y la corte imperial tuvieron de vuelta en Xiangyang, onde s'anunció la noticia de la muerte del emperador.
Qin Shi Huang nun gustaba de falar alrodiu de la muerte y nunca escribió realmente un testamentu. Dempués de la so muerte, Li Si y el xefe eunucu Zhao Gao persuadieron al so segundu fíu Huhai de fabricar el testamentu del emperador. Obligaron al so primer fíu Fusu a suicidase, arrampuñaron el mandatu sobre les tropes a Meng Tian -- un partidariu lleal de Fusu -- y mataron tamién a la familia de Meng. Huhai convertir nel segundu emperador ("Er Shi Huangdi"), conocíu polos historiadores como Qin Er Shi.
Qin Shi Huang foi soterráu nel so mausoléu, colos famosos Guerreros de terracota, cercanu a la moderna Xi'an (Provincia de Shaanxi), pero la so cámara funeraria entá tien que ser abierta.
Qin Er Shi nun foi nin de llueñe tan capaz como lo foi'l so padre. Les revueltes rápido brotaron, y cuatro años dempués de la muerte de Qin Shi Huang, el so fíu taba muertu, el palaciu imperial y los archivos estatales quemaos, y la dinastía Qin acabada.
La siguiente dinastía china, la dinastía Han, refugó'l llegalismu en favor del Confucianismu y moderó les lleis, pero caltuvo les reformes políticu y económicu básiques de Qin Shi Huang intactes. D'esta manera'l so esfuerzu foi siguíu a lo llargo de los sieglos y convirtióse nuna traza característica de la sociedá china.
Na historiografía china tradicional, el primer Emperador yera casi siempres retratáu como un tiranu brutal, supersticiosu (resultancia del so interés na inmortalidá y na so obsesión pol so posible asesinatu) y de xemes en cuando como un gobernante mediocre. Los prexuicios ideolóxicos contra l'estáu llegalista de Qin establecer nuna fecha tan temprana como'l 266 e.C., cuando'l filósofu confunciano Xun Zi comparar a les tribus bárbares y escribió "Qin tien el corazón d'un tigre o un llobu... [y ye] avariciosu, maldadosu, ansiosu de beneficios, y ensin sinceridá."
Darréu, el historiadores confucianos condergaron al emperador que quemara los clásicos y soterráu vivos a estudiosos confucianos. Eventualmente compilaron la llista de los "Diez crimen de Qin" pa destacar les sos acciones tirániques. El famosu poeta y home d'estáu de la dómina Han, Jia Yi, concluyó'l so ensayu "Les faltes de Qin" colo que se diba a convertir nel xuiciu habitual confucianu de les razones del colapsu de Qin. L'ensayu de Jia Yi, almiráu como una obra maestra de la retórica y el razonamientu, foi copiáu dientro de dos histories Han y tuvo una influencia d'un gran algame nel pensamientu políticu chinu como una ilustración clásica de la teoría confuciana. Él esplicó la suprema debilidá de Qin como la resultancia de la despiadada busca de poder del so gobernante, el mesmu factor que-y fixera tan poderosu; porque como Confucio enseñara, la fuerza d'un gobiernu ta basada n'última instancia nel sofitu del pueblu y la dirección virtuosa del gobernante.
Por causa de esti sistemáticu prexuiciu confucianu per parte de los estudiosos na dómina Han, munches de les hestories calteníes alrodiu de Qin Shi Huang son de dudosu valor históricu y munches fueron inventaes pa enfatizar les sos traces negatives.
Por casu, l'acusación de que fixo executar a 460 sabios faciéndo-yos ser soterraos con solo les sos cabeces percima de la superficie, y dempués ser degollaos, ye siquier pocu probable que seya dafechu verdá y tamién ye probable que l'incidente fuera inventáu pa crear una lleenda de martirios confucianos. Hai tamién hestories variaes alrodiu de la roxura del Cielu contra'l Primer Emperador, como la hestoria d'una piedra cayida del cielu llabrada con palabres de denuncia al emperador y profetizando el colapsu del so imperiu dempués de la so muerte. Casi toes estes fueron desacreditadas polos modernos sinologistas como bilordios y lleendes. La mayor parte d'elles fueron ellaboraes pa deslustrar la imaxe del Primer Emperador.
Solo nos tiempos modernos fueron el historiadores capaces d'enfusar más allá de les llendes de la historiografía tradicional china. El refugu políticu de la tradición confuciana como una torga a la entrada de China nel mundu modernu abrió'l cambéu por que surdieren nueves perspectives. Nos trés décades tres la cayida de la dinastía Qing y l'españíu de la Segunda guerra mundial, cola cada vegada más fonda insatisfaición cola debilidá y falta d'unidá de China, surdió una apreciación nueva del home qu'unificara China. Nel tiempu nel qu'escribía, cuando'l territoriu chinu taba siendo invadíu por naciones estranxeres, el destacáu historiador del Kuomintang, Xiao Yishan, enfatizó el papel de Qin Shi Huang en repeler a los bárbaros del norte, particularmente na construcción de la Gran muralla. Otru historiador, Ma Feibai (馬非百), publicó en 1941 una completa biografía revisionista del Primer Emperador titulada "Qin Shi Huangdi Zhuan" (秦始皇帝傳). Dixo que Qin Shi Huang foi unu de los más grandes héroes de la hestoria china. Ma comparar col líder contemporaneu Chiang Kai-shek y vio munchos paralelismos nos percorríos y polítiques de los dos homes, siendo almirador de dambos. La espedición del norte de Chiang a finales de los años 20, que xustamente precedió al nuevu gobiernu nacionalista en Nankín foi comparada a la unificación llevada a cabu por Qin Shi Huang.
Cola llegada de la revolución comunista en 1949, nueves interpretaciones salieron a la superficie. L'establecimientu del nuevu y revolucionariu réxime significó otra revaluación del Primer Emperador, esta vegada siguiendo la teoría marxista. La nueva interpretación que se daba de Qin Shi Huang yera xeneralmente una combinación de visiones modernes y tradicionales, pero esencialmente crítica. Esto se ejemplifica na "Hestoria Completa de China" que se compiló en septiembre de 1955 como una revisión oficial de la hestoria china. El trabayu describía los pasos más importantes del Primer Emperador faía la unificación y estandarización como correspondía a los intereses del grupu dominante y de la clase comerciante, non de la nación o'l pueblu, y la subsecuente cayida de la so dinastía como una manifestación de la llucha de clases. El perenne alderique de la cayida de la dinastía Qin foi esplicáu tamién en términos marxistes, la rebelión d'el llabradores siendo una revuelta contra la opresión - una revuelta que socavó la dinastía, pero que taba destinanda a fallar pola mor del compromisu colos "elementos de la clase propietaria"
Sicasí, dende 1972, diose prominencia a una visión oficial radicalmente distinta de Qin Shi Huang. Esta nueva apreciación foi llanzada pola biografía "Qin Shi Huang" de Hong Shidi. El trabayu foi publicáu pola imprenta estatal pa ser una hestoria popular dirixida a les mases, y vendió 1,85 millones de copies nel periodu de dos años. Nesta nueva yera, ver a Qin Shi Huang como un gobernante con visión de futuru que destruyo a les fuerces secesionistes y estableció el primer estáu chinu unificáu y centralizáu por aciu el refugu del pasáu. Atributos personales, como la so busca de la inmortalidá, tan enfatizados na historiografía tradicional, apenes se mentaben. La nueves versiones describíen como, nel so tiempu (una era de gran cambéu políticu y social), nun tuvo escupulicios n'usar métodos violentos pa machucar a los contra-revolucionarios, tal como canciller "industrial y comerciante propietariu d'esclavos" Lu Buwei. Desafortunadamente, él nun foi tan minuciosu como tenía de ser y dempués de la so muerte, subversivos ocultos, sol lideralgu del xefe eunucu Zhao Gao, tomaron posesión del poder y usar pa restaurar el vieyu orde feudal.
P'arredondiar esta revaluación, una nueva interpretación del precipitáu colapsu de la dinastía Qin sofitar nun artículu tituláu "Sobre la llucha de clases ente los periodos Qin y Han" por Luo Siding, nun boletín de 1974 de "Bandera colorada", pa reemplazar la esplicación previa. La nueva teoría proclamaba que la causa de la cayida de Qin xacía na ausencia de minuciosidad de Qin Shi Huang na "dictadura sobre los reaccionarios, inclusive hasta la estensión de dexa-yos enfusar como viermes nos órganos de l'autoridá política y usurpar puestos importantes".
Interesar na inmortalidá y visitó la isla Zhifu. Estos fechos convertir nuna hestoria popular del emperador, cuntando qu'unvió a un isleño de Zhifu, Xu Fu, como'l líder relixosu de barcos con cientos d'homes y muyeres nueves en busca de la píldora de la inmortalidá. Esta xente nunca tornó, y el mitu clama que s'asitiaron nuna de les islles xaponeses.
L'emperador de cutiu realizaba visites a ciudaes importantes dientro del so imperiu pa inspeccionar la eficiencia de la burocracia y pa simbolizar la presencia del prestíu de Qin (foi mientres unu d'esos viaxes cuando morrió). Sicasí, estes salíes apurríen grandes oportunidaes a los asesinos, el más famosu de los cualos foi Zhang Liang.
Nos últimos años de la so vida, dempués que los intentos d'asesinatu repitieren demasiaes vegaes como por que se atopara cómodu, fíxose más paranoicu alrodiu de quedase nun mesmu llugar mientres demasiao tiempu y contrató a sirvientes pa tresllada-y cada nueche a dormir en distintos edificios dientro del so complexu palaciegu. Tamién contrató a dellos sosias pa faer menos claru qué persona yera l'emperador.
El compositor chinu Tan Dun ("Crouching Tiger, Hidden Dragon) creó la ópera "The First Emperor", por un encargu de la Metropolitan Opera de New York, que foi estrenada'l 21 d'avientu de 2006 con Plácido Domingo nel papel principal. La ópera centrar nel enfotu del Emperador Qin d'unificar la China al traviés de la composición d'un himnu modernu.
Tamién podemos visualizar un pocu la personalidá de Qin, según parte d'unu de los pasaxes de la so vida, na película Héroe, dirixida por Zhang Yimou y protagonizada por Jet Li; onde al traviés d'una serie d'engarradielles d'artes marciales y del usu d'el color como parte esencial de cada escena, puede entendese un pocu más la percepción que'l pueblu chinu tenía alrodiu de Qin y que según la hestoria, faltaba enforma de la realidá.
Qin Shi Huang ye la inspiración d'un anime, de nome Kingdom, onde se cunta la hestoria de cómo unifica China al llau d'un mozu de nome Shin, quien deseya convertise nel meyor xeneral del mundu.
Lluis XIV de Francia
Luis XIV de Francia (francés: Louis XIV), llamáu «el Rei Sol» ("-y Roi Soleil") o Luis "el Grande" (Saint-Germain en Laye, Francia, 5 de setiembre de 1638-Versalles, Francia, 1 de setiembre de 1715), foi rei de Francia y dende'l 14 de mayu de 1643 hasta la so muerte, con casi 77 años d'edá y 72 de reináu. Tamién foi copríncipe d'Andorra (1643-1715) y conde rival de Barcelona mientres la sublevación catalana (1643-1652) como Luis II.
Luis XIV foi'l primoxénitu y sucesor de Luis XIII y d'Ana d'Austria (fía del rei Felipe III d'España). Amontó'l poder y l'influencia francesa n'Europa, combatiendo en trés grandes guerres: la Guerra d'Holanda, la Guerra de los Nueve Años y la Guerra de Sucesión Española.
La protección a les artes qu'exerció'l soberanu Luis XIV foi otra faceta de la so acción política. El escritores Moliére y Racine, el músicu Lully o'l pintor Rigaud eponderaron la so gloria, como tamién les obres d'arquiteutos y escultores. El nuevu y campanudu Palaciu de Versalles, obra de Luis -y Vau, Charles -y Brun y André -y Nôtre, foi la culminación d'esa política. Al treslladar ellí la corte (1682), alloñar de la insalubridad y les intrigues de París, y pudo controlar meyor a la nobleza. Versalles foi l'escenariu perfectu pal esplegue de pómpara y pa la sacralización del soberanu.
Luis XIV, unu de los más destacaos reis de la hestoria francesa, consiguió crear un réxime absolutista y centralizao, hasta'l puntu qu'el so reináu ye consideráu'l prototipu de la monarquía absoluta n'Europa. La frase "L'État, c'est moi" («L'Estáu soi yo») atribúyese-y frecuentemente, anque los historiadores considerar una imprecisión histórica, yá que ye más probable que dicha frase fuera forxada polos sos enemigos políticos pa resaltar la visión estereotipada del absolutismu políticu que Luis XIV representaba, probablemente surdiendo la cita «El bien del Estáu constitúi la Gloria del Rei», sacaes de los sos "Réflexions sur -y métier de Roi" (1679). En contraposición a esa cita apócrifa, Luis XIV dixo enantes de morrer: "Je m'en vais, mais l'État demeurera toujours" («Colo, pero l'Estáu siempres va permanecer»).
Luis XIV nació'l 5 de setiembre de 1638, en Saint-Germain-en-Laye, socesu que foi recibíu como un don divín polos sos padres: Luis XIII y Ana d'Austria, que nun consiguieren descendencia en veintitrés años; por ello foi bautizáu como Louis-Dieudonné ("Dieudonné" significa «dáu por Dios»); tamién se-y otorgaron los títulos de "premier fils de France" («Primer Fíu de Francia») amás del tradicional de Delfín de Viennois. Luis XIV provenía d'un ambiente multicultural, yá que los sos güelos paternos, Enrique IV de Francia y María de Médici, yeren francés y italiana, respectivamente, y los sos güelos maternos, Felipe III d'España y Margarita d'Austria, yeren Habsburgos españoles.
Darréu, nel añu 1640, Luis XIII y Ana tuvieron un segundu fíu, Felipe, que darréu sería Felipe I duque de Orleans.
Luis XIII nun se fiaba de l'habilidá de la so esposa pa gobernar Francia tres la so muerte, polo que decretó qu'un conseyu rexente gobernara en nome del so fíu mientres la so minoría d'edá, p'amenorgar asina'l poder d'Ana d'Austria como reina madre mientres la rexencia. Sicasí, tres la muerte de Luis XIII y tres l'ascensión al tronu, con cinco años, de Luis XIV el 14 de mayu de 1643, Ana anuló'l testamentu de Luis XIII nel Parlamentu, rompió col conseyu y quedó como única rexente. Mientres la so rexencia, confió'l poder al so primer ministru, el italianu cardenal Mazarino, al que la mayoría de los círculos políticos franceses despreciaben pol so orixe non francés.
Al rematar la Guerra de los Trenta Años, nel añu 1648 empezó una guerra civil francesa conocida como la Fronda. Mazarino siguió coles polítiques de centralización entamaes pol so predecesor, Richelieu, aumentando asina'l poder real por cuenta de la nobleza. En 1648, intentó imponer un impuestu a los miembros del Parlamentu, que taba constituyíu, principalmente, por miembros de la nobleza y altos cargos eclesiásticos. Los miembros del Parlamentu non yá refugaron l'impuestu, sinón que tamién ordenaron la quema de tolos edictos financieros de Mazarino. Nuna ocasión en que'l cardenal ordenó arrestar a dellos miembros del Parlamentu, París españó n'insurrección. Un grupu de parisinos cafiantes aprució nel palaciu real demandando ver al rei. En siendo conducíos a l'alcoba real, quedáronse mirando a Luis XIV, que tábase faciendo'l dormíu, y coláronse tranquilamente. Debíu al peligru que corría la familia real y la monarquía, Ana fuxó de París col rei y los sos cortesanos. Poco tiempu dempués, la firma de la Paz de Westfalia dexó al exércitu francés volver ayudar a Luis XIV y la so corte real. Yá en xineru de 1649 empezó l'asediu de la rebelde París. La subsecuente Paz de Rueil acabó col conflictu, a lo menos temporalmente.
La segunda Fronda empezó cuando la primera Fronda ("Fronde Parlementaire") remató en 1650. Nobles de too rangu, dende princeses de sangre real y primos del rei, como Gastizu de Orleans, la so fía, Ana María Luisa de Orleans, Luis II de Borbón-Condé y Armando de Borbón-Conti, a nobles de llargu llinaxe como Francisco VI, duque de La Rochefoucauld, Frédéric Maurice de La Tour d'Auvergne, el so hermanu, Enrique de la Tour de Auvergne-Bouillon y Marie de Rohan-Montbazon, inclusive nobles de descendencia real lexítima como Enrique II de Orleans y Francisco de Borbón-Vendôme, participaron na rebelión contra'l poder real. Inclusive'l cleru tenía representación na rebelión na persona de Jean-François Paul de Gondi. Como resultáu a estos díes tumultuosos, nos que se diz que la reina madre tuvo que vender les sos xoyes p'alimentar a los sos fíos, Luis XIV desenvolvió una gran rocea escontra la nobleza.
Mientres, la guerra con España siguía. El franceses recibieron sofitu militar de Inglaterra, dirixida por Oliver Cromwell. La alianza anglu-francesa venció a'l españoles na batalla de les Dunes de 1658. La resultancia de la guerra foi'l Tratáu de los Pirineos qu'afitó la frontera ente España y Francia nos Pirineos, dexando España delles provincies y ciudaes a Francia nos Países Baxos españoles y nel Rosellón. Esti tratáu camudó la balanza de poder, Luis XIV contraxo matrimoniu cola infanta d'España María Teresa d'Austria de la Casa de los Habsburgu, fía del rei Felipe IV d'España y de la princesa Isabel de Francia dambos tíos carnales de Luis XIV, polo que'l monarca cola so esposa yeren primos hermanos dobles. El matrimoniu celebró'l 9 de xunu de 1660 na Isla de los Faisanes.
Tres el fallecimientu de Felipe IV d'España, tíu y suegru de Luis XIV, en 1665, el so fíu (de la so segunda esposa) xubió al tronu como Carlos II d'España. Luis XIV reclamó'l territoriu de Brabante, nos Países Baxos, gobernaos hasta entós pol rei d'España, que teníen de ser devueltos a la so esposa, María Teresa, hermanasca mayor de Carlos II (fía del primer matrimoniu del padre de dambos). Luis argumentó qu'el costumes de Brabante nun dexaben qu'un fíu sufriera prexuicios poles consecuencies de qu'el so padre volviera casase, polo que tenía prioridá sobre los fíos de los siguientes matrimonios a la d'heredar. Estes reclamaciones daríen pie a la Guerra de Devolución de 1667, na cual Luis participó personalmente.
Los intereses de Luis nos Países Baxos beneficiar de los problemes internos de la República de los Siete Países Baxos Xuníos. El políticu más importante del momentu nes Provincies Xuníes, Johan de Witt, tarrecía que'l mozu Guillermu III, Príncipe d'Orange, facer col poder nes Provincies Xuníes. De Witt pensaba qu'una guerra naval contra Francia podía ser llevadera, non asina una guerra terrestre, que dexaría la intervención de Guillermu III, dexándo-y col poder. Asina, coles Provincies Xuníes estremaes nun conflictu internu ente'l siguidores de De Witt y los de Guillermu d'Orange, al pie de les esfriegues ente ingleses y holandeses, Francia nun tuvo nenguna dificultá en conquistar Flandes y el Franco El Condao. Impactaos pola velocidá del trunfu francés, les Provincies Xuníes xunir a Inglaterra y Suecia nuna Triple Alianza l'añu 1668. La formación de la Triple Alianza ponía a Luis XIV ante'l problema de trate envolubráu nuna guerra de mayores dimensiones, polo qu'aceptó roblar la paz nel Tratáu de Aquisgrán, pol cual Francia quedar col control de Flandes, pero devolvía'l Franco El Condao a España.
La Triple Alianza nun duró enforma. En 1670, Carlos II d'Inglaterra, atraíu por sobornos franceses, robló de callao el Tratáu de Dover, convirtiéndose n'aliáu francés. Dambos reinos declararon la guerra a les Provincies Xuníes en 1672. La rápida invasión y ocupación de la práctica totalidá de los Países Baxos, salvu Ámsterdam, provocó un golpe d'estáu contra De Witt, lo que dexó a Guillermu III faese col poder. Guillermu III aliar con España y el Sacru Imperiu, y, tres dos años de llucha en 1674, robló un tratáu de paz con Inglaterra forzando a'l ingleses a retirase de los Países Baxos. Guillermu inclusive llegó a casase con María II d'Inglaterra, sobrina de Carlos II d'Inglaterra. Sicasí, y a pesar d'estos movimientos diplomáticos, la guerra siguió con grandes victories franceses sobre les fuerces de la coalición oponente. Sicasí, les naciones implicaes, galdíes pola guerra, empezaron a axustar una paz, rematando en 1678 cola Paz de Nimega. En dichu tratáu, y a pesar de que devolvió tol territoriu holandés prindáu, Luis XIV ganó la posesión de más ciudaes y retuvo el Franco El Condao, que fuera invadíu en poques selmanes.
El Tratáu de Nimega amontó inda más la influencia francesa n'Europa, pero nun satisfixo a Luis XIV. El rei despidió al so ministru d'asuntos esteriores, Simon Arnauld de Pomponne, l'añu 1679, porque consideraba la so actitú demasiáu comprometida colos aliaos. Luis XIV siguió engrandando'l so exércitu, anque en cuenta de consiguir les sos reclamaciones territoriales poles armes, usó xuicios. Por cuenta de les redacciones ambigues de los trataos de la dómina, Luis consiguió reclamar que los territorios que se-y vencieren nos trataos roblaos primeramente teníen de vencese al pie de les dependencies y tierres que pertenecieren a esos territorios formalmente. L'anexón d'estos territorios tenía l'oxetivu d'apurrir a Francia una frontera más defendible. Luis tamién deseyaba la ciudá de Estrasburgu, un allugamientu estratéxicu importante. Estrasburgu taba emplazado en Alsacia, territoriu que nun se-y venció a Luis XIII na Paz de Westfalia. Sicasí, Luis XIV ocupar en 1681, usando sides llegales.
Na década de 1680 el poder francés sobre Europa, sol mandatu de Luis XIV, aumentara descomanadamente. La xestión económica d'unu de los ministros más famosos de Luis, Jean-Baptiste Colbert, muertu en 1683, produció un gran cambéu na tesorería real; los ingresos de la corona triplicar so la so supervisión. Los príncipes europeos empezaron a asonsañar el modelu francés en tolos sos aspeutos. Les colonies franceses nel estranxeru multiplicáronse, tantu en América como en África y Asia, empecipiándose relaciones diplomátiques con naciones como Siam y Persia. Por casu, l'esplorador René Robert Cavelier de La Sal-y reclamó pa Francia, en 1682, la cuenca del ríu Misisipi, nomándola "Luisiana" n'honor de Luis XIV. Inclusive los jesuítas franceses teníen presencia na corte Manchú en China.
Nun intentu d'aumentar más el so dominiu n'Europa, Luis XIV reforzó'l galicanismu, una doctrina que llindaba'l poder papal en Francia. Amás, Luis XIV tomó midíes pa menguar la influencia y el poder de la nobleza y el cleru. Estes midíes incluyíen caltener el control sobre'l segundu estáu (la nobleza), usando la táctica de caltener a l'alta nobleza en corte del palaciu de Versalles, consiguiendo asina que los nobles quedaren la mayoría del añu so la vixilancia de Luis XIV, y non nos sos territorios, onde podíen entamar rebeliones ya insurrecciones. Amás, calteniéndose cerca del rei yera la única forma posible pa poder ganar favores reales como pensiones y privilexos necesarios pa la so posición social. Luis prestaba a estos visitantes permanentes con fiestes estravagantes y otres distracciones, fechu que contribuyía notablemente al control real sobre una nobleza pocu disciplinada.
Nel apartáu de menguar la influencia nobiliaria, Luis siguió'l trabayu entamáu polos Cardenal Richelieu y Mazarino. Luis, en sacando esperiencies de la Fronda, creía que la única manera de caltener la so poder yera asitiar plebeyos o, a lo menos, miembros de la nueva aristocracia nos cargos importantes. Felicidá política basar nel fechu de que Luis podía amenorgar un plebeyu que tuviera gran influencia pol so cargu a una caxigalina tan solo con despidi-y, cosa que nun podía faer cola influencia d'un gran noble. Por ello, Luis dedicó a tola gran aristocracia a la posición de cortesanos, al empar que nomaba ministros a plebeyos y nuevos aristócrates. Como cortesanos, el poder de la nobleza menguó notablemente. Esa falta de poder vese reflexáu na ausencia de rebeliones, como la Fronda, tres Luis XIV. Ello ye que esta victoria de la corona sobre la nobleza aseguró que nun hubiera nenguna guerra civil importante en Francia, hasta la Revolución y l'Era Napoleónica.
Luis XIV convirtió'l Palaciu de Versalles, orixinalmente un abelugu de caza construyíu pol so padre, nun espectacular palaciu real. El 6 de mayu de 1682 camudóse ellí oficialmente con tola so corte. Luis tenía delles razones pa crear un palaciu de tanta opulencia estravagante y pa camudar ellí la residencia de la monarquía. L'afirmación, sicasí, de qu'odiaba París ye imprecisa porque Luis nun dexó d'enguapecer la so capital con monumentos, mientres la ameyoraba y desenvolvía. Versalles cumplía como'l sitiu esllumante y estelante pa los asuntos d'estáu y pa recibir a los mandatarios estranxeros, onde l'atención nun s'estremaba ente la capital y la xente, sinón que recayía totalmente sobre'l rei. La vida de la corte centrar nel grandor. Los cortesanos arrodiar de vides luxoses, vistíos con gran magnificencia, siempres asistiendo a cenes, representaciones, celebraciones, etc. Ello ye que munchos nobles viéronse obligaos a dexar tola so influencia o a depender totalmente de los subsidios y subvenciones reales pa poder caltener el costosu estilu de vida versallesco. Esta situación fixo que los nobles dexaren d'intentar retomar poder, que podría resultar en potenciales problemes pa la corona, centrándose sicasí en competir por ser convidaos a cenar na mesa del rei o'l privilexu de poder llevar una vela cuando'l rei retirar a les sos habitaciones.
De siguío, Luis XIV intentó amontar el so control sobre la Ilesia. Convocó una asamblea del Cleru ("Assemblée du Clergé") en payares de 1681. Tres la so disolución en xunu de 1682, l'asamblea aceptara la Declaración del Cleru Francés. El poder real amontóse, en desterciu del poder papal. Ente otres midíes, el papa nun podía unviar legaos papales ensin el consentimientu de Luis; dichos mandaos, amás, namái podíen exercer el so cometíu tres otra aprobación una vegada entraren en Francia. Los obispos nun podíen abandonar el país ensin aprobación real; nengún axente gubernamental podía ser escomulgáu polos sos actos en misión oficial; y non podía apelase al papa ensin l'aprobación del rei. El rei llogró'l poder de promulgar lleis eclesiástiques y toles riegles papales yeren inválides en territoriu francés ensin el consentimientu real. La Declaración, sicasí, nun foi aceptada pol papa, por razones claramente obvies.
La esposa de Luis XIV, María Teresa, morrió l'añu 1683. Luis nun se caltuvo fiel a ella por enforma tiempu tres el so matrimoniu de 1660: les sos varies amantes incluyíen a Luisa de La Vallière, Françoise Athénaïs de Rochechouart de Mortemart, Madame de Montespan, y a María Anxélica de Fontanges. Sicasí, caltúvose más fiel nel so segundu matrimoniu, con Madame de Maintenon. El matrimoniu morganáticu ente Luis XIV y Madame de Maintenon tuvo llugar, probablemente, a finales de 1685.
Madame de Maintenon, enantes protestante, convirtiérase al catolicismu. Antes creíase que, amás, participara bien viviegamente na persecución de los protestantes, y qu'encamentó a Luis XIV a revocar el Edictu de Nantes, que apurría daqué de llibertá relixosa a los Hugonotes (los miembros de la protestante Ilesia Reformada). Sicasí, ta implicación de Madame de Maintenon cuestiónase anguaño. El mesmu Luis XIV taba acordies col plan, cuidao que, como'l restu d'Europa, católica o protestante, creía que pa caltener la unidá nacional, debía enantes consiguir la unidá relixosa; nel so casu una unidá sol catolicismu. Esta idea taba definida nel principiu "Cuius regio, eius religio", política relixosa en vixencia dende'l so establecimientu na Paz de Augsburgu de 1555. Ello ye que yá empezara la persecución de los hugonotes.
Luis siguió'l procesu d'unificación relixosa publicando un edictu en marzu de 1685, qu'axustaba la espulsión de los xudíos de les colonies franceses. Tamién se prohibió la práctica de cualquier relixón, sacante del catolicismu. N'ochobre de 1685, Luis promulgó'l Edictu de Fontainebleau, que revocaba l'anterior Edictu de Nantes, so la sida de que la estinción casi total del protestantismu en Francia faía innecesariu un edictu que-yos concediera privilexos. El nuevu edictu contemplaba que cualquier clérigu protestante que nun se convirtiera al catolicismu fora desterráu; les escueles ya instituciones protestantes fueron prohibíes; los fíos de families protestantes teníen de ser bautizaos por un sacerdote católicu; y los sitios de cultu protestantes fueron baltaos. L'edictu refugaba l'exerciciu públicu de la relixón, pero non el creer nella. Ello ye que l'edictu dicía:
Esta frase contenida nel últimu artículu del edictu nunca foi aplicada; ye más, yá dende 1681 punxérase en práctica una campaña de conversiones forzaes al catolicismu por aciu el métodu de les dragonadas. Anque l'Edictu prohibía formalmente la posibilidá de que los hugonotes abandonaren Francia, cerca de 200 000 fuxeron clandestinamente escontra Inglaterra, les Provincies Xuníes, los territorios protestantes dientro del Sacru Imperiu y a América del Norte. Esti fechu foi dañible pa los intereses económicos de Francia lo que llevó a dellos personaxes como Vauban, unu de los xenerales de Luis más influyentes, a condergar la midida públicamente, anque, polo xeneral, la so proclamación foi perbién recibida.
Escontra 1685, Luis XIV atopar nel apoxéu del so reináu. Unu de los principales rivales de Francia, el Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, foi desmembrado mientres lluchaba contra en Imperiu otomanu na Guerra austro-turca. El Gran Visir Otomanu llegó casi a tomar Viena, pero nel últimu momentu'l rei Juan III Sobieski con un exércitu de fuerces polaques, alemanes y austríacas consiguió la victoria na batalla de Viena, en 1683. Mientres, Luis XIV, gracies a la Tregua de Ratisbona, se anexionaba dellos territorios, incluyíu Luxemburgu. Tres repeler l'ataque otomanu en Viena, el Sacru Imperiu dexó de tar amenaciáu polos turcos; sicasí l'Emperador nunca intentó recuperar los territorios ocupaos por Luis XIV.
La revocación del Edictu de Nantes tuvo grandes consecuencies polítiques y diplomátiques, principalmente nos países protestantes, nos cualos dicha revocación contribuyó a crear un creciente sentimientu antifrancés. En 1686, dirixentes tantu católicos como protestantes fundaron la Lliga de Augsburgu, ostensiblemente un pactu defensivu pa protexer la zona del Rin, pero que yera realidá una alianza ofensiva contra Francia. L'alianza incluyía ente los sos miembros al Emperador del Sacru Imperiu y dellos de los gobernantes de los estaos alemanes que formaben parte del Imperiu, principalmente'l Palatinado, Baviera y Brandeburgu. Les Provincies Xuníes, España y Suecia tamién se xunieron a la Lliga.
Luis XIV mandó les sos tropes al Palatinado en 1688, por cuenta de que el ultimátum que propunxo a los príncipes xermánicos, pol cual estos teníen de ratificar la Tregua de Ratisbona (confirmando asina la posesión de Luis de los territorios anexionados nesa tregua) según reconocer públicamente'l derechu de les reclamaciones de la so cuñada, expiró. Aparentemente, l'exércitu de Luis tenía como ordes sofitar militarmente les reclamaciones territoriales de la cuñada de Luis, Elizabeth Charlotte duquesa de Orleans, nel Palatinado. Sicasí, la invasión tenía'l propósitu real de primir al Palatinado por qu'abandonara la Lliga, consiguiendo asina debilitala.
Les acciones franceses xunieron a los príncipes nel bandu del Emperador. Luis esperaba qu'Inglaterra, gobernada pol rei católicu Jacobo II, caltendríase neutral nel conflictu, pero la "Revolución Gloriosa" inglesa acabó con Jacobo, que foi reemplazáu nel tronu pola so fía María II, que gobernaba al pie del so home Guillermu III (el Príncipe d'Orange). Por cuenta de la enemistá que surdió ente Luis y Guillermu na guerra n'Holanda, este decidió xunise a la Lliga, que conoceríase a partir d'esi momentu col nome de Gran Alianza.
Les campañes de la que sería conocida como Guerra de los Nueve Años (1688-1697) fueron apoderaes, polo xeneral, poles tropes franceses. Les fuerces Imperiales resultaron pocu efectives, pos el gruesu del exércitu imperial siguía enfrentándose al Imperiu otomanu. Rápido Francia consiguió una gran cantidá de victories dende Flandes nel norte hasta'l valle del Rin nel este d'Italia y España nel sur. Mientres, Luis XIV sofitó a Jacobo II nel so intentu de recuperar el tronu británicu, pero'l estuardo nun tuvo ésitu. Esti fechu fixo que la Inglaterra de Guillermu pudiera entrar con más fuerza nel conflictu continental. Sicasí, a pesar del tamañu de la coalición oponente, el franceses entartallaron al exércitu aliáu na batalla de Fleurus, según na batalla de Steenkerque (1692) y na batalla de Neerwinden (27 de xunetu de 1693). So la supervisión personal del rei, les tropes franceses prindaron Mons en 1691 y la inexpugnable, hasta'l momentu, fortaleza de Namur, l'añu 1692. La victoria naval francesa na batalla de Beachy Head en 1690 foi, sicasí, compensada pola victoria angloholandesa na batalla de La Hogue en 1692. La guerra duró inda cuatro años más, hasta que'l duque de Saboya robló un alcuerdu de paz, aliándose asina colos franceses l'añu 1696, reforzando los exércitos franceses y facilitanto la captura de Milán y Barcelona.
La Guerra de los Nueve Años remató en 1697 col Tratáu de Ryswick. Luis XIV devolvió Luxemburgu y otros territorios de los que s'apoderara na guerra holandesa de 1679, pero caltuvo Estrasburgu. Tamién adquirió la posesión "de xure" del so, hasta entós "de facto", posesión de Haití según la devolución de los territorios de Pondicherry y Acadia. Luis, per otra parte, tuvo que reconocer el reináu de Guillermu III y María II como soberanos de Gran Bretaña ya Irlanda, polo qu'estos postreros aseguráronse que nunca más volvería sofitar a Jacobo II; d'igual manera arrenunció a les sos reclamaciones sobre'l Palatinado. España recuperó Cataluña y otros territorios perdíos, tantu na Guerra de los Nueve Años como n'otres anteriores, nos Países Baxos. Luis tamién devolvió nesti tratáu la Lorena al so duque, pero so la condición de dexar la llibre circulación francesa nel territoriu. Los términos arrogantes del tratáu fueron interpretaos como una concesión pa favorecer un sentimientu pro-francés n'España, lo que, eventualmente, llevaría a Carlos II, rei d'España a designar a Felipe, duque de Anjou (nietu de Luis) como'l so sucesor.
El problema de la sucesión al tronu español apoderó la situación europea tres la Paz de Ryswick. El rei español, Carlos II, moteyáu "L'Abruxáu", taba bien enfermu y nun podía tener descendencia. L'heriedu de la corona española yera cuantiosa, una y bones Carlos II non yá yera rei d'España, sinón tamién de Nápoles, Sicilia, Milán, los Países Baxos Españoles y un gran imperiu colonial. En total, veintidós dominio distintos.
Francia y Austria yeren los principales candidatos al tronu, cuidao que dambos teníen llazos familiares cola familia real española. Per un sitiu, Felipe duque de Anjou (que sería Felipe V d'España), el pretendiente francés, yera'l bisnietu de la fía mayor de Felipe III d'España, Ana d'Austria, y el nietu de la fía mayor de Felipe IV d'España, María Teresa d'Austria. L'únicu inconveniente pa les sos aspiraciones a la sucesión yera'l so arrenunciu al tronu, que nel casu de María Teresa, sicasí, nun yera efectiva cuidao que España nun cumpliera'l so parte del tratáu. Per otru llau, Carlos, archiduque d'Austria y más tarde emperador, fíu menor de Leopoldo I, frutu del tercer matrimoniu d'ésti con Leonor del Palatinado, reclamaba'l tronu español pola so güela paterna, que yera la fía menor de Felipe III; esta pretensión, al contrariu de la francesa, nun taba condicionada por nengún arrenunciu previa. Sicasí, y usando les riegles de sucesión, la posición francesa yera cimera, cuidao que el so pretendiente baxaba de la fía mayor.
Delles potencies europees tarrecíen la posibilidá de que tanto Francia como'l Sacru Imperiu facer col control d'España, lo que deterioraría l'equilibriu de poder n'Europa. Por ello, Guillermu III, rei de Gran Bretaña ya Irlanda, prefería a otru candidatu, el Príncipe Bávaru José Fernando de Baviera, nietu de Leopoldo I y la primer esposa d'ésti: Margarita Teresa d'España, fía pequeña de Felipe IV. Nos términos del Primer Tratáu de Partición, robláu en Haber en 1698, en plena guerra de los Nueve Años, per Inglaterra y Francia pa evitar una alianza hispanu-alemana, axustábase que José Fernando heredaría España, incluyendo los territorios italianos, ente que los Países Baxos partir ente les Cases de Francia y d'Austria. España, sicasí, nun fuera consultada y refugaba frontalmente la partición del Imperiu español. La corte española aportunaba na necesidá de caltener la integridá del Imperiu. Por ello, cuando'l tratáu llegó a oyíos de Carlos II, ésti declaró a José Fernando como'l so únicu herederu, mandándo-y toa l'heriedu en solitariu.
El problema resurdió seis meses dempués, cuando'l príncipe José Fernando morrió de viruela. La corte española aportunaba na so posición de caltener tol territoriu español gobernáu so namái un mandu, lo que namái dexaba les posibilidaes de dexar dichu mandu a Francia o a Austria. Carlos II, primíu pola so esposa alemana, escoyó la casa austríaca, escoyendo como herederu al archiduque Carlos. Ignorantes de la decisión de Carlos II, Luis XIV y Guillermu III roblaron un Segundu Tratáu de Partición segundu tratáu, que dexaba al archiduque con España, los Países Baxos y les colonies, ente que'l fíu mayor (y herederu) de Luis, Luis Gran Delfín heredaría los territorios italianos, en previsión d'intercambialos darréu por Saboya o la Lorena.
En 1700, amorrentando nel so llechu de muerte, Carlos II camudó les disposiciones sucesories inesperadamente. Debíu al Tratáu de Ryswick, la opinión española habíase vueltu más francófila, y Carlos II, basáu nes esperiencies previes que demostraben la superioridá militar francesa, pensó que Francia taba más capacitada pa caltener la unidá del imperiu. L'heriedu español foi-y ufiertada na so totalidá a Felipe, duque de Anjou, fíu menor del Delfín. La ufierta incluyía una clausa pola cual Felipe tenía d'arrenunciar a la so posición na llinia sucesoria francesa.
Esta ufierta dexaba a Luis XIV ante una difícil decisión: per un sitiu podía aceptar tol Imperiu español, traicionando asina los Trataos de Partición que primeramente roblara con Guillermu III, o podía refugar la ufierta, aceptando'l Segundu Tratáu, dexando Europa nun estáu de paz. Luis XIV asegurara a Guillermu III que cumpliría los términos del Tratáu y partiría los dominios españoles. Sicasí, inclusive aceptar namái una parte del legáu español ponía a Francia en grave peligru d'entrar en guerra col Sacru Imperiu; amás Guillermu III dexara claro que nun sofitaría a Luis nuna guerra pa llograr los territorios axustaos nel Tratáu de Partición. Luis XIV, sabiendo qu'en cualquier circunstancia la guerra yera inevitable, yera más provechosu aceptar la ufierta sucesoria propuesta por Carlos II. Asina, cuando Carlos II morrió'l 1 de payares, Felipe, duque de Anjou, foi proclamáu Felipe V, rei d'España.
Los oponentes de Luis XIV aceptaron a Felipe como rei español a remolera. Sicasí, ésti actuó precipitadamente en 1701 cuando tresfirió'l asientu de negros, un permisu pa vender esclavos a les colonies españoles, a Francia, movimientu que suponía un gran riesgu pal comerciu inglés. Amás, Luis XIV dexó de reconocer el reináu de Guillermu III tres la muerte de Jacobo II, reivindicando al fíu y herederu d'ésti Jacobo Francisco Estuardo (conocíu como "el Vieyu Pretendiente") como rei d'Inglaterra ya Irlanda. Más allá, Luis mandó tropes a los Países Baxos españoles p'asegurar la so llealtá a Felipe V y pa guarnir les fortaleces españoles, que tuvieren mientres un tiempu baxu control holandés como parte de la "Barrera" que protexía les Provincies Xuníes de potenciales ataques franceses. Arriendes d'ello, formóse una alianza ente Gran Bretaña, les Provincies Xuníes, el Sacru Imperiu Romanu Xermánicu y la mayoría d'estaos xermánicos. Baviera, Portugal y Saboya aliáronse al llau de Luis XIV y Felipe V.
La subsecuente Guerra de Sucesión Española siguió mientres prácticamente'l restu del reináu de Luis. El franceses tuvieron daqué d'ésitu, llegando casi a prindar Viena, pero la victoria de Marlborough y Eugenio de Saboya na batalla de Blenheim (13 d'agostu de 1704) y otres derrotes como la batalla de Ramillies y la batalla de Oudenarde xuníu a la hambruna y la delda creciente fixo que Francia tuviera que tomar una postura defensiva. Baviera foi conquistada polos aliaos tres la batalla de Blenheim, y Portugal y Saboya pasáronse rápido al otru bandu. La guerra foi bien costosa pa Luis XIV; escontra 1709, l'exércitu francés taba gravemente debilitáu y Luis rogaba una paz. Sicasí, toles negociaciones de paz quedaron en nada por cuenta de les condiciones qu'imponíen los aliaos. Cada vez se faía más claru que Luis nun podría caltener n'el so órbita toes los territorios españoles, pero igualmente quedaba cada vegada más claru que los sos oponentes nun podríen quitar a Felipe V del tronu español tres les victories francoespañolas nes batalles d'Almansa y Villaviciosa.
La situación francesa empioró cola cayida de Bouchain, que dexaba a Marlborough col camín prácticamente llibre pa llegar hasta París. Pero la muerte del emperador José I en 1711, fíu mayor del yá fináu Leopoldo I, dexaba al archiduque Carlos como posible herederu d'un Imperiu tan grande como'l de Carlos V: el Sacru Imperiu y l'Imperiu español so un mesmu mandu. Dichu Imperiu sería tan problemáticu pa los ingleses como lu sería l'Imperiu español n'órbita francesa. Esta circunstancia fixo que Gran Bretaña y Francia empezaren unes negociaciones unillaterales de paz. Dichos alcuerdos remataron nel Tratáu de Utrecht. La paz col Sacru Imperiu llegó en 1714, col Tratáu de Baden. Los puntos principales de la paz fueron los siguientes: Felipe V quedaba reconocíu como rei d'España y de les colonies españoles. Les posesiones españoles nos Países Baxos ya Italia estremar ente Austria y Saboya, ente que Xibraltar y Menorca pasaben a manos ingleses. Amás, Luis XIV comprometer a nun ufiertar más sofitu al "Viejo Pretendiente" na so campaña pa faese col tronu inglés. Anque Francia tuvo que dexar delles colonies nes Américas a Inglaterra, la mayoría de les sos posesiones continentales perdíes na guerra fuéron-y devueltes, consiguiendo inclusive dalgún territoriu reclamáu como'l principáu d'Orange.
Asina foi como'l rei Sol llegó a la fin del so llargu reináu que tuvo marcáu polos primeros síntomes de decadencia del réxime y de la corte, el cayente de la hexemonía francesa nel continente, el fracasu de la so política colonial y l'esmolecedor malestar social surdíu de les hambrunas que carecía'l pueblu llanu. Sicasí, el monarca, llamáu «vicediós» pol obispu Godeau, siguió fiel a sigo mesmu y confiáu hasta'l día de la so muerte (1715) na so voluntá como únicu motor de la vida del reinu y de los sos súbditos.
Luis XIV morrió'l 1 de setiembre de 1715 de cangrena, pocos díes enantes del so septuaxésimu séptimu cumpleaños y tres setenta y dos años de reináu. El so cuerpu xaz na basílica de Saint-Denis, en París. Prácticamente tolos fíos lexítimos del rei morrieron na infancia. L'únicu que llegó al maduror, el so fíu mayor Luis, el Gran Delfín morrió primero que'l so padre, nel añu 1711, dexando tres fíos. El mayor d'ellos, Luis, duque de Borgoña, morrió en 1712, siguíu pol fíu mayor d'ésti, Luis, duque de Bretaña. Poro, el bisnietu de cinco años de Luis XIV, Luis, el duque de Anjou, fíu pequeñu del duque de Borgoña y "Delfín" tres la muerte del so güelu, el so padre y el so hermanu mayor, foi'l sucesor al tronu francés, reinando como Luis XV de Francia.
Luis XIV intentó evitar la xubida al tronu del so sobrín Felipe II, duque de Orleans, quien al ser el pariente más cercanu convertir nel rexente del futuru Luis XV. Luis XIV prefería esviar parte d'esi poder al fíu ilexítimu que tuvo con Madame de Montespan, Luis Augusto de Borbón y creó un conseyu rexente como'l que primeramente creó Luis XIII antemanándose a la minoría d'edá de Luis XIV. El testamentu de Luis XIV disponía que Luis Augusto sería'l protector de Luis XV, superintendente de la educación del nuevu rei y Comandante de la Guardia Real. El duque de Orleans, sicasí, aseguróse l'anulación del testamentu nel Parlamentu, sobornando a los parllamentarios cola devolución del poder que Luis XIV -yos había arrebatáu. Luis Augusto foi desaposiáu del so títulu de "Prince du Sang Royal" ("Príncipe de Sangre Real"), que concediérase-y a él y al so hermanu Luis Alejandro de Borbón, y de la comandancia de la Guardia Real, pero caltuvo'l so puestu de superintendente, quedando Felipe II como únicu rexente. El so hermanu Luis Alejandro, sicasí, consiguió caltener los sos privilexos y títulos.
Isabel Carlota de Baviera, conocida na corte de Versalles como "Madame", quien fora la so segunda cuñada fixo la siguiente descripción del rei, pocu dempués de la so muerte:
Del so matrimoniu cola so primer esposa, la so prima hermana María Teresa d'Austria, tuvo seis fíos:
Con Luisa de La Vallière tuvo cuatro fíos, de los cualos namái sobrevivieron dos que seríen legitimados:
Con Françoise Athénaïs de Rochechouart de Mortemart, Madame de Montespan tuvo siete fíos:
Con María Anxélica de Scorailles tuvo dos fíos:
El reináu de Luis XIV ye consideráu'l más grande de la hestoria francesa. Luis XIV asitió a un Borbón nel tronu español, hasta entós el principal enemigu francés, acabando asina con sieglos de rivalidá con dichu país européu que se remontaba a la dómina de Carlos I. Los Borbones caltener nel tronu español mientres el restu del sieglu XVIII, pero a partir de 1808 fueron derrocaos y restauraos delles vegaes. Les sos guerres y estravagantes palacios llevaron a la bancarrota al estáu (anque ye ciertu que Francia se recuperó en namái unos años), lo que lu llevó a xubir los impuestos a'l llabradores, una y bones la nobleza y el cleru tenía exención d'impuestos.
Sicasí, Luis XIV asitió a Francia nuna posición predominante n'Europa, añediendo al país diez nueves provincies y un imperiu. A pesar de les aliances oponentes de delles potencies europees, Luis siguió collechando trunfos y amontando el territoriu, el poder y l'influencia francesa. Como resultáu de les victories militares según los llogros culturales, Europa almiraría a Francia y la so cultura, comida, estilu de vida, etc.; el francés convertir na "lingua franca" pa tola élite europea, inclusive hasta l'alloñada Rusia de los Romanov. La Europa de la Ilustración miraría al reináu de Luis como un exemplu a asonsañar. Sicasí, el duque de Saint Simon, a quien nun-y gustaba Luis XIV, diría: 
Sicasí, inclusive l'alemán Leibniz, que yera protestante, referir a él como «unu de los más grandes reis qu'enxamás esistieren». Voltaire, l'apóstol de la Ilustración, comparar con Augusto y refirióse al so reináu como «dómina eternamente memorable», moteyando a la Era de Luis XIV» como'l «Gran Sieglu» ("-y Grand Siècle").
- BURKE, Peter, "La fabricación de Luis XIV", San Sebastián: ed. Nerea, 1995 (ed. inglesa "The fabrication of Luis XIV", Londres: Yale University Press, 1992.)
Jeremy Irons
Jeremy John Irons (Cowes, Isla de Wight, 19 de setiembre de 1948) ye un reconocíu actor británicu ganador de los premios Tony, Óscar, Globu d'Oru, SAG y Emmy famosu, principalmente, poles sos interpretaciones en proyectos pa la televisión y el cine tales como "La Misión", "L'Home de la Mázcara de Fierro", "La Casa de los Espíritos", "La muyer del teniente francés", "", "Reversal of Fortune" y más apocayá la serie de televisión "The Borgias".
El 17 d'ochobre de 2011, Jeremy Irons foi nomáu Embaxador de Bona Voluntá de la Organización de les Naciones Xuníes pa l'Agricultura y l'Alimentación (FAO).
Empezó la so carrera artística n'estudiando actuación nel Bristol Old Vic Theatre School para depués treslladase a Londres. Tres delles apaiciones na televisión británica, el so debú nel cine dar en 1980 en "Nijinsky". El papel que lu llevó a la fama foi'l de Charles Ryder na adaptación televisiva de la novela inglesa de Evelyn Waugh "Torna a Brideshead" en 1981.
En 1984 Irons gana un Premiu Tony pola so interpretación en Broadway con Glenn Close en "The Real Thing". En 1990 ganó la estauína de l'Academia pola so actuación en "Reversal of Fortune". Foi la voz de Scar en "El rei lleón". Refugó'l papel de Hannibal Lecter en "The Silence of the Lambs".
Ta casáu cola actriz irlandesa Sinéad Cusack y ye el padre de dos fíos, l'actor Max Irons y del fotógrafu Samuel Irons.
Irons empezó la so carrera nel mundu del teatru, en simultáneu con delles apaiciones y participaciones en películes pa la televisión, debutando en dichu mediu en 1980 cola película "Ninjiski" y saltándo en 1981 a la fama cola serie "Torna a Brideshead". Depués, cola obra de teatru presentada en Broadway, "The Real Thing", xuntu a Glenn Close, interpretación que-y valió'l Premiu Tony. Darréu asume'l rol de "Claus von Bullow" nel drama "Reversal of Fortune", interpretación aclamada pola crítica que-y dexó ganar el Óscar y consolidase según una estrella nel cine.
Participaciones en películes del calibre de "M. Butterfly", La muyer del teniente francés, y el Home de la mázcara de fierro, nes cualos trabayó con John Lone , Meryl Streep, Bruce Willis, John Malkovich, Gerard Depardieu y Leonardo Di Caprio respectivamente, ayudaron a solidificar la so carrera.
Otru de los sos papeles más destacaos, foi'l del Padre Gabriel nel drama históricu "La Misión" (1986), de Roland Joffé, y onde Irons compartía protagonismu con Robert De Niro.
Anguaño lidera un casting de talentosos intérpretes europeos, na serie pa la televisión de "Showtime", The Borgias, faciendo les vegaes del Papa Alejandro VI, líder y patriarca de la poderosa y aveseda familia. La serie foi catalogada como un ésitu a nivel internacional en recepción y crítica, tando en desenvolvimientu la segunda temporada.
Gruber * 1996. "Guapura robada"
Constantín I (emperador)
""
Flaviu Valeriu Aureliu Constantín(Naissus, 27 de febreru de c. 272 – Nicomedia, Bitinia y Ponto, 22 de mayu de 337) foi Emperador de los romanos dende la so proclamación poles sos tropes el 25 de xunetu de 306, y gobernó un Imperiu romanu en constante crecedera hasta la so muerte. Conózse-y tamién como Constantín I, Constantín el Grande o, na Ilesia ortodoxa, les antigües Ilesies orientales y la Ilesia católica bizantina griega, como san Constantín.
Llegalizador de la relixón cristiana pol Edictu de Milán en 313, Constantín ye conocíu tamién por refundar la ciudá de Bizanciu (actual Istambul, en Turquía), denomándola «Nueva Roma» o Constantinopla (Constantini-polis; la ciudá de Constantín). Convocó'l Primer Conciliu de Nicea en 325, qu'otorgó llexitimidá al cristianismu nel Imperiu romanu per primer vegada. Considérase qu'esto foi esencial pa la espansión d'esta relixón, y el historiadores, dende Lactanciu y Eusebiu de Cesarea hasta los nuesos díes, presénten-y como'l primer emperador cristianu, magar foi bautizáu cuando yá s'atopaba nel so llechu de muerte, tres un llargu catecumenáu.
Constantín nació en Naissus (l'actual ciudá de Ninš), fíu de Constanciu Cloru, y la so primer esposa Helena. En 292 el padre de Constantín casóse, en segundes nupcies, con Flavia Maximiana Teodora, fía del emperador romanu d'occidente Maximianu. Teodora daría a Constantín seis mediohermanos.
De primeres del sieglu IV, l'imperiu taba gobernáu por una tetrarquía: dos augustos, Dioclecianu y Maximiano, y dos césares, Constanciu Cloru y Galeriu, compartíen el poder. El mozu Constantín sirvió na corte de Dioclecianu en Nicomedia tres el nomamientu del so padre como unu de los dos césares de la Tetrarquía en 293.
L'añu 305 marcó'l final de la primera tetrarquía col arrenunciu de los dos augustos Dioclecianu y Maximiano. D'esta forma los dos césares aportaron a la categoría de augusto y dos oficiales ilirios fueron nomaos nuevos césares. La segunda tetrarquía quedaba asina formada: Constancio Cloru y Severu II, como augusto y césar respectivamente, n'occidente y Galeriu y Maximino Daya na parte oriental del imperiu.
Sicasí, Constancio Cloru cayó enfermu mientres una espedición contra los pictos en Caledonia, morriendo'l 25 de xunetu de 306. El so fíu Constantín atopar al pie de él nel so llechu de muerte en Eboracum (actual ciudá de York, Inglaterra), na Britania romana, onde'l so lleal xeneral Croco, d'ascendencia alemana, y les tropes lleales a la memoria del so padre proclamáron-y 039;'augusto" (emperador). Simultáneamente, el césar occidental Severu II, yera proclamáu augusto por Galeriu. Esi mesmu añu'l pueblu de Roma noma emperador a Maxenciu, fíu del anterior tetrarca Maximiano. Esti postreru torna tamién a la escena política reclamando'l títulu de augusto."
Empieza asina un periodu de 20 años de conflictu que va rematar cola asunción del poder absolutu por Constantín'l Grande. D'esti primer grupu de contendentes el primeru en cayer foi Severu traicionáu poles sos tropes; ente que pela so parte Constantín y Maximiano alcordaben una alianza. A la fin del añu 307 había 4 augustos: Constantín, Maxenciu, Maximiano y Galeriu y un solu césar, Maximino Daya.
A pesar de la mediación de Diocleciano, a la fin del añu 310 la situación yera entá más confusa con siete augustos: Constantín, Maxenciu, Maximiano, Galeriu, Maximino, Licinio —al qu'introduxera nel bracéu Diocleciano— y Domicio Alejandro, vicariu d'África y autoproclamado augusto.
Finalmente, Maxenciu foi apostráu polos trés augustos restantes y finalmente vencíu por Constantín na batalla de la Ponte Milvio, nes contornes de Roma, el 28 d'ochobre de 312. Una nueva alianza ente Constantín y Licinio selló'l destín de Maximino que se suicidó en siendo vencíu por Licinio en 313.
A partir d'esti puntu l'imperiu quedaba estremáu ente Licinio, n'oriente, y Constantín n'occidente. Tres los enfrentamientos iniciales, dambos roblaron la paz en Serdica en 317. Mientres esti periodu dambos nomaron césares según la so conveniencia ente los miembros de la so familia y círculu d'enfotu. Nel añu 324, nuevos enfrentamientos terminaron cola victoria de Constantín sobre Licinio en Adrianópolis y Crisópolis.
Constantín representa la nacencia de la monarquía absoluto y hereditario. Mientres el so reináu introduciéronse importantes cambeos qu'afectaron a tolos ámbitos de la sociedá del baxu imperiu. Reformó la corte, les lleis y l'estructura del exércitu. Constantín treslladó la capitalidad del imperiu a Bizanciu a la que camudó'l nome por Constantínpla. Finó, por enfermedá en 337, 31 años dempués de ser nomáu emperador en Britania. A la fin de la so vida y namái enantes de morrer bautizar pa morrer como un cristianu.
De xuru, Constantín seya más conocíu por ser el primer emperador romanu qu'autorizó'l cultu cristianu. El historiadores cristianos dende Lactancio decantar por un Constantín qu'adopta'l cristianismu como sustitutu del paganismu oficial romanu. L'historiador y filósofu Voltaire, sicasí, aseguró que «Constantín nun yera cristianu» y «nun sabía qué partíu tomar nin a quién escorrer».
El so reináu aportó a un momentu crucial na hestoria de la Ilesia católica, na cual Constantín nun sería bautizáu hasta topase nel so llechu de muerte. Constantín ye llamáu, pola so importancia, el «decimotercer apóstol» nes Ilesies orientales.
La so relación col cristianismu foi difícil, yá que foi educáu na adoración del Divos Sol (Sol Invictus), que'l so símbolu portaba y que'l so cultu taba acomuñáu oficialmente al del emperador.
La so conversión, acordies con Eusebio de Cesarea na so "Vita Constantini", foi la resultancia inmediata d'un presaxu enantes de la so victoria na batalla de la Ponte Milvio, el 28 d'ochobre de 312. Tres esta visión, Constantín instituyó un nuevu estandarte pa colar a la batalla al que llamaría Lábaro. La visión de Constantín producir en dos partes: De primeres, mientres colaba colos sos soldaos vio la forma d'una cruz frente al Sol. Tres esto, tuvo un suañu nel que se-y ordenar poner un nuevu símbolu nel so estandarte, yá que vio una cruz cola inscripción «"In hoc signu vinces"» («Con esti signu vas vencer»). Mandándolo pintar de momentu nos escudos del so exércitu, venció a Maxenciu. Dizse que tres estes visiones y pola resultancia militar de la batalla de la Ponte Milvio, Constantín convirtióse de momentu al cristianismu.
Piénsase que la influencia de la so familia foi en parte la causa de la so adopción del cristianismu. Dicir de la so madre Elena, que probablemente naciera nuna familia cristiana, anque nun se sabe prácticamente nada de la so redolada, quitando que la so madre yera fía d'un mesoneru y que'l so padre foi un esitosu soldáu, una carrera qu'escluyía la práctica abierta del cristianismu pos el cultu contemporaneu de los soldaos yera'l mitraísmo (adoración de Mitra). Sábese sicasí qu'Elena realizó nos sos últimos años numberoses pelegrinaciones. ("Vease: Fiesta de les Cruces".)
Poco dempués de la batalla de la Ponte Milvio, Constantín apurrió al papa Montés I un palaciu romanu que perteneciera a Diocleciano y enantes a la familia patricia de los Plaucios Lateranos, col encargu de construyir una basílica de cultu cristianu. El nuevu edificiu construyóse sobre los cuarteles de la guardia pretoriana de Maxenciu, los Equites singulares, convirtiéndose en see catedralicia so la advocación del Salvador, substituida ésta más tarde pola de San Juan. Anguaño conocer como Basílica de San Juan de Letrán. En 324 l'emperador fixo construyir otra basílica en Roma, nel llugar onde según la tradición cristiana martirizaron a San Pedro: la llomba del Vaticanu, qu'anguaño acueye a la Basílica de San Pedro. Nel 326, sofitó financieramente la construcción de la ilesia del Santu Sepulcru en Xerusalén.
En febreru del añu 313, y probablemente aconseyáu pol obispu de Córdoba Osio, Constantín axuntar con Licinio en Milán, onde promulgaron el Edictu de Milán, declarando que se dexara a los cristianos siguir la fe de la so elección. Con ello, retiráronse les sanciones por profesar el cristianismu, so les cualos, munchos fueren martirizados de resultes de les persecuciones a los cristianos y devolviéronse les propiedaes confiscadas a la Ilesia. L'edictu non yá protexó de la persecución relixosa a los cristianos, sinón que sirvió tamién pa les demás relixones, dexando que cualquier persona pudiera adorar a la divinidá qu'escoyera. Un edictu similar yá s'emitiera nel añu 311 por Galeriu, entós emperador, primero ente los sos iguales, de la tetrarquía. L'edictu de Galeriu concedía a los cristianos el derechu a practicar la so relixón, pero non a recuperar los bienes confiscados. L'Edictu de Milán incluyía delles clauses qu'establecíen que toles ilesies confiscadas mientres la persecución de Diocleciano, seríen devueltes, según otres disposiciones sobre los enantes escorríos cristianos. Sicasí y ello ye que a partir d'esi puntu'l cristianismu pasa a adquirir el estatus de relixón privilexada y empecípiense les persecuciones a les demás relixones. 
Tres l'edictu abriéronse nueves víes d'espansión pa los cristianos, incluyendo'l derechu a competir colos paganos nel tradicional "cursus honorum" pa les altes maxistratures del gobiernu, otorgando privilexos al cleru (exención, por casu, de ciertos impuestos), según tamién ganaron una mayor aceptación dientro de la sociedá civil polo xeneral. Dexóse la construcción de nueves ilesies y los líderes cristianos algamaron una mayor importancia (como exemplu d'ello, los obispos cristianos adoptaron unes postures agresives en temes públiques que nunca enantes se vieron n'otres relixones).
Per otra parte, Constantín retendría'l títulu de "pontifex maximus" hasta la so muerte, un títulu que los emperadores romanos llevaben como cabeces visibles del sacerdociu paganu. Según el escritores cristianos, Constantín declararíase finalmente, a sigo mesmu, cristianu cuando tenía más de cuarenta años, escribiendo a los cristianos pa dexa-yos claro que creía que debía'l so ésitu a la protección del Dios cristianu. 
Constantín tampoco patrocinaría namái al cristianismu. Dempués de llograr la victoria na batalla de la Ponte Milvio (312), mandó alzar un arcu triunfal, el Arcu de Constantín, construyíu nel 315 pa celebralo. L'arcu que ta decoráu con imaxes de la Victoria con trofeos y sacrificios a dioses como Apolo, Diana, y Hércules, nun contién nengún simbolismu cristianu.
Nel 321, Constantín dio instrucciones por que los cristianos y los non cristianos tuvieren de tar xuníos na observación del «venerable día del sol», que faía referencia a la esotérica adoración oriental al sol, que Aureliano ayudara a introducir. Les monedes inda llevaríen los símbolos de cultu al sol "(Sol Invictus)" hasta'l 324. Inclusive dempués de que los dioses paganos sumieren de les monedes, los símbolos cristianos apaecíen namái como atributos personales de Constantín: Ji y Ro ente les sos manos o na so lábaro, pero nunca na mesma moneda. Inclusive cuando Constantín dedicó la nueva capital de Constantínpla, que se convertiría na see de la cristiandá bizantina mientres un mileniu, facer usando la diadema de rayaes de Apolo.
Constantín, siguiendo una estendida costume, nun foi bautizáu hasta cerca de la so muerte en 337, cuando la so elección recayó sobre l'obispu arrianu Eusebio de Nicomedia, quien a pesar de ser aliáu de Arrio, entá yera l'obispu de la rexón. Eusebio yera tamién amigu íntimu de la hermana de Constantín, lo que probablemente asegurara la so vuelta dende l'esiliu.
Anque'l cristianismu nun se convertiría en relixón oficial del Imperiu hasta'l final d'aquel sieglu (un pasu que daría Teodosio nel 380 col Edictu de Tesalónica), Constantín dio un gran poder a los cristianos, una bona posición social y económica a la so organización, concedió privilexos y fixo importantes donaciones a la Ilesia, sofitando la construcción de templos y dando preferencia a los cristianos como collaboradores personales.
Como resultáu de too esto, los discutinios de la Ilesia, qu'esistieren ente los cristianos dende mediaos del sieglu II, yeren agora aventaes en públicu, y frecuentemente d'una forma violenta. Constantín consideraba que yera'l so deber como emperador, designáu por Dios pa ello, aselar los desordes relixosos, y pollo convocó'l Primer Conciliu de Nicea (20 de mayu al 25 de xunetu de 325) pa terminar con dalgunos de los problemes doctrinales qu'infectaben la Ilesia de los primeros sieglos, especialmente'l arrianismu. 
Mientres los discutinios de calter teolóxicu nel conseyu de Nicea, pol analís de les cartes escrites por Constantín, s'evidencia una gran falta de formación teolóxica, y los estudiosos refuguen la posibilidá de qu'él pudiera influyir na doctrina de la Ilesia debíu xustamente a esti desconocimientu en teoloxía. Munchos pregúntense por qué'l papa Montés I nun asistió a dichu concilio, siendo'l más indicáu pa presidilo. Por esto dalgunos creen que Constantín establecía una nueva relixón, tresfiriendo a ésta ornamientos paganos que-yos yeren propios a los xentiles, adoptaos y santificados pola Ilesia, que nun afectaben nin alteriaben la doctrina y enseñances cristianes de la Ilesia. Sía comoquier, él inauguró'l concilio vistíu imponentemente, dio un discursu inicial afatiáu con teles y accesorios d'oru, pa demostrar xustamente'l poderíu del Imperiu per un sitiu, y el sofitu ya interés al concilio dende l'estáu, pol otru. L'estáu aprovió de comida y agospiamientu, ya inclusive de tresporte, a los obispos que converxeron a Nicea pal concilio. Per otru llau, magar esistieren concilios primero que el de Nicea, ésti foi'l primera concilio ecuménicu (universal), cola participación d'alredor de 300 obispos (la mayoría de fala griega), lo cual representó una minoría yá que en tol territoriu del Imperiu había cerca de 1000 obispos. La importancia del mesmu mora na formulación del Credo Niceno (redactáu en griegu, non en llatín) qu'esencialmente permanez inalteráu nel so mensaxe 1700 años dempués, y n'establecer la idea de la relación tao-ilesia que dexaría la espansión del cristianismu con una vitalidá inédita.
Nos sos últimos años de vida tamién exerció como predicador, dando los sos propios sermones nel palaciu ante la so corte y los invitaos del pueblu. Los sos sermones apregonaben de primeres l'harmonía, anque gradualmente volviéronse más intransixentes escontra les vieyes maneres paganos. Les razones pa esti cambéu de postura son meres conxetures. Sicasí, entá a la fin de la so vida siguió dexando que los paganos recibieren nomamientos públicos. Exerciendo'l so poder absolutu, fixo recitar al exércitu los sos pregones en llatín nun intentu de convertir a la clase militar al cristianismu, cosa que nun consiguió. Empezó un estensu programa de construcción d'ilesies en Tierra Santa, lo qu'espandió de forma crucial la fe cristiana y dexó una considerable medría del poder y l'influencia del cleru.
La Ilesia Ortodoxa venera a Constantín I como santu y dio-y el títulu d'Equiapóstolico polos sos servicios a la ilesia. La so fiesta ye'l 21 de mayu. Les Ilesies católiques orientales tamién lo consideren un santu, pero non la Ilesia llatina.
Nel añu 314, darréu dempués de la so plena llegalización, la Ilesia cristiana ataca a los paganos: nel Conciliu de Ancyra, denúnciase'l cultu a la diosa Artumisa. En 326 Constantín ordenó la destrucción de toles imaxes de los dioses y la confiscación de los bienes de los templos. Yá en 319 prohibiera la construcción de nueves estatues de los dioses y que se rindiera cultu a les esistentes. Munchos templos paganos fueron destruyíos poles hordas cristianes y los sos sacerdotes fueron asesinaos. Ente l'añu 315 y el sieglu VI miles de creyentes paganos fueron asesinaos. Ente 316 y 326 proclámense una serie de disposiciones que favorecen al cristianismu frente a la relixón tradicional (prohibición de les "haruspicia", la maxa y los sacrificios privaos, exención fiscal a los clérigos cristianos, otorgar xurisdicción a los obispos...), anque'l cristianismu nun se convierte na relixón oficial del Imperiu romanu hasta'l Edictu de Tesalónica de 380. En Dydima, Asia Menor, ye escaláu l'oráculu del dios Apolo y torturaos hasta la so muerte los sos sacerdotes paganos. Tamién son desanunciaos tolos paganos del monte Athos y destruyíos tolos templos paganos d'esi llugar.
Nel añu 326, l'emperador Constantín, siguiendo les instrucciones de la so madre Helena, destrúi'l templu del dios Asclepio en Aigeai de Cilicia y otros munchos templos más de la diosa Afrodita...: en Xerusalén, en Afka n'El Líbanu, en Mambre, Fenicia, Baalbek, etc.
Nel añu 330 l'emperador Constantín roba toos les ayalgues y les estatues de los templos paganos de Grecia, pa lleva-y los y decorar el so Nova Roma (Constantínpla), la so nueva capital del Imperiu romanu.
Más allá de les llendes del Imperiu, al este del Éufrates, los gobernantes sasánides del Imperiu persa fueren por riegla xeneral tolerantes colos sos cristianos. Pero agora los cristianos de Persia podíen ser identificaos como aliaos del antiguu enemigu y fueron por ello escorríos. Nuna carta atribuyida a Constantín para Sapor II que se supon escrita en 324, apurar a Sapor a protexer a los cristianos del so reinu, tres lo que Sapor II escribió a los sos xenerales:
Constantín respetaba la cultura y el cristianismu, y la so corte tuvo compuesta por vieyos, respetaos y honorables homes. A aquelles families romanes que refugaben el cristianismu refugábense-yos les posiciones de poder, magar dos tercios de los altos cargos del gobiernu siguieron siendo non cristianos .
Constantín retiró la so estatua de los templos paganos. L'arreglu d'estos templos foi prohibida, y los fondos fueron esviaos en favor del cleru cristianu. Suprimiéronse les formes ofensives d'adoración, fueren cristianes o paganes . Na reinauguración de Constantínpla en 330 efectuóse una ceremonia metá pagana y metá cristiana. Na plaza del mercáu impúnxose la cruz de Cristu sobre'l carru del Divos Sol.
Constantín foi tamién conocíu pola so falta de piedá para colos sos parientes consanguíneos y allegaos, como por casu la execución del so cuñáu l'Emperador romanu d'Oriente Licinio en 325, a pesar de que prometiera públicamente nun executa-y enantes de la so rindición l'añu anterior. En 326, Constantín executó tamién al so fíu mayor, Encrespo y unos meses dempués a la so segunda esposa Fausta (Encrespo yera l'únicu fíu que tuvo cola so primer esposa Minervina). Corrieron rumores sobre una presunta relación ente fiyascu y madrasca que supuestamente podría ser la causa de la roxura de Constantín, sicasí, estos rumores namái s'atopen documentados polos historiadores Zósimo (sieglu V) y Juan Zonaras (sieglu XII) y les sos fontes nun fueron establecíes. Otra de les teoríes sobre la muerte d'Encrespo foi que Fausta taba envidiosa una y bones el fíu de Constantín nun yera fíu d'ella y yera un gran comandante militar y probable sucesor al tronu, acusándolo falsamente ante l'Emperador de anti-cristianu. Depués Constantín penóse y vivió acoradáu pola muerte d'Encrespo hasta que foi bautizáu, yá que lu prometieron qu'esta ceremonia llavaría los sos pecaos.
Les lleis de Constantín ameyoraron en munches facetes les de los sos predecesores, anque tamién son un reflexu d'una dómina más violenta. Dellos exemplos d'estes lleis son:
Constantín siguió la reforma introducida por Diocleciano que dixebraba'l poder civil y militar (Ferrill 1986). Como resultancia, xenerales y gobernadores teníen menos poder que mientres l'anarquía militar. Criterios tantu económicos como de seguridá llevaron al cambéu de la Gran Estratexa del Imperiu romanu mientres la primer dómina del sieglu IV. Constantín convirtió'l vieyu sistema de frontera fortificada nun sistema de defensa elástica en fondura cola formación d'una gran reserva central ("Comitatenses Palatini") en desterciu de les tropes de frontera ("limitanei" o "ripenses") y el fortalecimientu de la caballería. El mandu del nuevu exércitu móvil yera compartíu por dos mariscales de campu.
Constantín eslleió la guardia pretoriana y nel so llugar estableció les "Scholae Palatinae"; cuerpos de caballería d'élite, principalmente d'orixe xermánicu. Per otra parte, el tamañu de la lexón amenorgar a 1.000 soldaos.
Esti cambéu na estratexa, criticada por historiadores como Zósimo y Edward Gibbon y defendida por otros como Mommsen, permaneció hasta la cayida del Imperiu romanu d'Occidente.
La so victoria en 312 sobre Maxenciu na batalla de la Ponte Milvio convirtió-y en gobernante de too l'Imperiu romanu d'Occidente. Gradualmente foi consolidando la so superioridá militar sobre los sos rivales de la yá espeñicada tetrarquía. Yá ocupada Roma celebró un trunfu poles sos victories contra los xermanos del Danubio (296) y Rin (305-306), perses en Siria (297-299) y pictos (306). El so ésitu más importante neses campañes foi sometimientu de Chrocus, rei de los alemanes (306).
En 320, Licinio, emperador de la parte oriental del Imperiu, renegó de la llibertá de cultu promulgada nel Edictu de Milán en 313 y empecipió una nueva persecución de los cristianos. Esto suponía una clara contradicción, yá que la so esposa Constancia, hermanasca de Constantín, yera una influyente cristiana. Esto derivó nuna disputa con Constantín nel oeste, que tuvo'l so clímax na gran guerra civil de 324. Los exércitos implicaos fueron tan grandes que nun se tien constancia n'Europa d'una movilización similar siquier hasta'l sieglu XIV. Licinio, ayudáu por mercenarios godos, representaba'l pasáu y l'antigua fe del paganismu. Constantín y los sos francos colaron sol estandarte cristianu del lábaro, y dambos bandos concibieron l'enfrentamientu como una llucha ente relixones. Supuestamente degolaos en númberu, anque emponderaos pol so celu relixosu, l'exércitu de Constantín resultó finalmente victoriosu, primero na batalla de Adrianópolis en 324 y más tarde el so fíu Encrespo dio'l golpe de gracia a Licinio na batalla naval de Crisópolis. Agora yera l'únicu emperador d'un Imperiu romanu reunificado (MacMullen 1969).
Esta batalla representó'l final de la vieya Roma y l'entamu del Imperiu Oriental como centru del saber, de la prosperidá y de la preservación de la cultura. Constantín reconstruyó la ciudá de Bizanciu, que'l so nome venía de los colonu que lu fundaron nel 667 e.C. precedentes de la "polis" griega de Megara sol mandu de Byzas. Constantín renombró la ciudá, poniéndo-y el nome de «Nueva Roma» ("Nova Roma"), otorgando a ésta un senáu y oficiales civiles de forma similar a la antigua Roma, y so la protección de la supuesta Vera Cruz, varar de Moisés y otres reliquies sagraes. Les imaxes de los vieyos dioses fueron reemplazaes o asimilaes cola nueva simboloxía cristiana. sobre'l llugar onde se llevantaba'l templu de Afrodita construyóse la nueva Basílica de los Apóstoles. Delles xeneraciones más tarde espublizóse una hestoria sobre la visión divina que llevó a Constantín a reconstruyir la ciudá, según la cual un ánxel que naide más podía ver condució-y nun circuitu al traviés de los nuevos murios. Tres la so muerte, la ciudá volvió camudar el so nome pol de Constantínpla, «la Ciudá de Constantín», y convirtióse de forma gradual na capital del Imperiu (MacMullen 1969).
Constantín pasaría tamién a la hestoria poles lleis que convirtieron los oficios de carniceru y panaderu n'hereditarios, y más importante entá, por convertir a los colonos de les granxes en siervos, sentando les bases de la sociedá feudal europea de la Edá Media.
A lo llargo del so reináu, Constantín introdució un importante númberu de cambeos nel sistema monetariu (Sear 1988). El tradicional "áureo" dio pasu a una nueva moneda, el "sólidu" de 4,50 gramos, como moneda estándar del Imperiu romanu. Otres nueves monedes d'oru fueron el "semis" o mediu "sólidu" y el "scripulum" (3/8 de sólidu). Tocantes a les monedes de plata, introdució'l "miliarense" de 4,5 gramos, con un valor de 1/18 de "sólidu" y la "siliqua" con un valor de 1/24 de "sólidu". El "follis", moneda de bronce con bañu de plata sufrió dellos amenorgamientos de tamañu; desconozse'l nome de les nueves monedes resultantes y adoptóse pa elles un nome en códigu en función del so tamañu.
Les monedes acuñaes polos emperadores revelen con frecuencia la so iconografía personal. Mientres la primer parte del gobiernu de Constantín, les representaciones de Marte y darréu de Apolo como Divos Sol apaecen de forma constante nel aviesu de les monedes. Marte fuera acomuñáu cola tetrarquía, y Constantín quixo con esti simbolismu enfatizar la llexitimidá del so gobiernu. Tres la rotura col vieyu colega del so padre Maximiano en 309-310, Constantín empezó a reclamar el so legitima descendencia del emperador del sieglu III Claudio Góticu, l'héroe de la batalla de Naissus (setiembre de 268). La "Hestoria Augusta" del sieglu IV diz que la güela paterna foi fía d'Encrespo, siendo este Encrespo hermanu tantu de Claudio Góticu como de Quintilo. Sicasí, el historiadores abarrunten que tou pueda formar parte d'una fabricación xenealóxica» pa favorecer a Constantín.
Claudio Góticu pidiera la divina protección del invictu Apolo/Sol. A mediaos de 310, dos años enantes de la so victoria na ponte Milvio, Constantín esperimentó una visión na cual Apolo apaecióse-y con presaxos de victoria. Tres esti fechu, l'aviesu de les sos monedes tuvieron apoderaos mientres munchos años cola lleenda «al aliáu Sol Invictus» (SOLI INVICTU COMITI). La descripción representa a Apolo con un halo solar a la manera del dios griegu Helios y col mundu nes sos manos. En 320, el mesmu Constantín apaez con un halo. Tamién esisten monedes amosando a Apolo conduciendo'l carru del sol sobre un escudu que Constantín sostien y n'otres de 312 amuésase'l símbolu cristianu del lábaro sobre l'armadura de Constantín.
Los grandes güeyos abiertos y fixos son una constante na iconografía de Constantín, anque nun yera un símbolu específicamente cristianu. Esta iconografía amuesa cómo les imaxes oficiales camudaben dende les convenciones imperiales de les semeyes realistes escontra representaciones más esquemátiques: l'emperador como emperador, non a cencielles como Constantín, cola so amplia y característicu cazu. Esos grandes güeyos abiertos y fixos fadríense entá más grandes a midida que progresara'l sieglu IV.
Amás de ser llamáu honoríficamente «El Grande» polos historiadores cristianos tres la so muerte, Constantín podía presumir de dichu títulu polos sos ésitos militares. Non yá reunificó l'imperiu so un solu emperador, sinón que llogró importantes victories sobre los francos y los alamanes (306-308), de nuevu sobre los francos (313-314), los visigodos en 332 y sobre los sármatas en 334. Ello ye que sobre 336, Constantín recuperara la mayor parte de la provincia de Dacia, perdida mientres llargu tiempu y que Aureliano habíase vistu forzáu a abandonar en 271. Al morrer Constantín, entamaba una gran espedición pa poner fin a la rampiña de les provincies del este per parte del Imperiu sasánida.
Foi asocedíu nel Imperiu polos trés fíos del so matrimoniu con Fausta: Constantín II, Constante y Constancio II, quien s'aseguraron la so posición por aciu l'asesinatu de ciertu númberu de partidarios de Constantín. Tamién nomó césares a los sos sobrinos Dalmacio y Anibaliano. El proyectu de Constantín de repartu del Imperiu yera puramente alministrativu. El mayor de los sos fíos, Constantín II, sería'l destináu a caltener a los otros trés supeditaos a la so voluntá. L'últimu miembru de la dinastía foi'l so xenru Xulianu, quien trató de restaurar el paganismu.
Nos sos últimos años, los fechos históricos entemecer cola lleenda. Considerábase desaveniente que Constantín fuera bautizáu namái nel so llechu de muerte y por un obispu de dudosa ortodoxa (dizse que Eusebio de Nicomedia yera arrianu), y de esti fechu parte una lleenda según la cual el papa Montés I (314-335) curaría al emperador paganu de la llepra. Tamién según esta lleenda, Constantín sería bautizáu en donando unos edificios al papa. Nel sieglu VIII apaez per primer vegada un falsu documentu conocíu como «Donación de Constantín», nel cual un apocayá convertíu Constantín apurre'l gobiernu temporal sobre Roma, Italia y l'occidente al papa. Na Alta Edá Media, esti documentu usar p'aceptar les bases del poder envernada del papa de Roma, anque foi denunciáu como apócrifu pol emperador Otón III, y amosáu como'l raigañu de la decadencia de los papes pol poeta Dante Alighieri. Nel sieglu XV l'espertu filólogo y humanista Lorenzo Abargana demostró la falsedá del documentu.
Ludwig Wittgenstein
Ludwig Josef Johann Wittgenstein (Viena, 26 d'abril de 1889 - Cambridge, 29 d'abril de 1951) foi un filósofu, matemáticu, llingüista y lóxicu austriacu, y darréu nacionalizado británicu. Publicó'l "Tractatus logico-philosophicus", qu'influyó en gran midida a los positivistes lóxicos del Círculu de Viena, movimientu del que nunca se consideró miembru. Tiempu dempués, el "Tractatus" foi severamente criticáu por el mesmu Wittgenstein en "Los cuadiernos azul y marrón" y nos sos "Investigaciones filosófiques", dambes obres póstumes. Foi discípulu de Bertrand Russell nel Trinity College de la Universidá de Cambridge, onde más tarde tamién él aportó a profesor.
Ludwig Wittgenstein nació en Viena el 26 d'abril de 1889, de Karl y de Leopoldine Kalmus. Foi'l más nuevu d'ocho fíos, nacíu nuna de les families más prominentes y riques del Imperiu austrohúngaru.
Los sos güelos paternos, Hermann Christian y Fanny Wittgenstein (que yera una prima primera del famosu violinista Joseph Joachim), yeren dambos nacíos en families xudíes pero más tarde convertíes al protestantismu, y dempués de que se treslladaren de Sajonia a Viena nos años 1850, asimilar a les clases profesionales protestantes vieneses.
El padre de Ludwig, Karl Wittgenstein, convertir nun industrial y fixo la so fortuna col fierro y l'aceru. A finales de los años 1880, Karl controlaba un monopoliu efectivu sobre los recursos del fierro y l'aceru dientro del imperiu y foi unu de los homes más ricos del mundu. Finalmente, Karl tresfirió enforma de la so capital a propiedaes inmobiliaries, acciones de capital, metales preciosos y reserves de divises estranxeres, que taba espardíu al traviés de Suiza, Austria, los Países Baxos y América del Norte. Poro, la riqueza colosal de la familia foi aisllada de les crisis d'inflación que siguieron nos años posteriores.
La madre de Ludwig, Leopoldine Kalmus, nació d'un padre xudíu y una madre católica, y yera una tía del ganador del premiu Nobel Friedrich Hayek per parte materna. A pesar de la conversión al protestantismu de los sos güelos paternos, los fíos de los Wittgenstein fueron bautizaos como católicos romanos —la fe de la so güela materna— y Ludwig recibió un entierru católicu romanu dempués de la so muerte.
Ludwig creció nun llar qu'apurría un ambiente escepcionalmente intenso pa la realización artística ya intelectual. Los sos padres yeren aficionaos a la música y tolos sos fíos tuvieron dotes intelectuales y artístiques. L'hermanu mayor de Ludwig, Paul Wittgenstein convertir nun pianista concertista de fama mundial quien siguió la so carrera como concertista inclusive en perdiendo'l brazu derechu na Primer Guerra Mundial (1914-1918), motivando que Maurice Ravel compunxera pa él en 1931 el so famosu "Conciertu pa pianu pa la manzorga".
La casa de los Wittgenstein atraía a xente culto, especialmente a músicos. La familia recibía visites frecuentes d'artistes como Gustav Mahler. Tola educación musical de Ludwig sería bien importante pa él. Inclusive utilizó exemplos musicales nos sos escritos filosóficos. Otra non tan afortunáu heriedu que pudo tener foi l'enclín al suicidiu: trés de los sos cuatro hermanos varón quitaron la vida.
Wittgenstein cursó los sos estudios a principios del sieglu XX na escuela secundaria de Linz, la Realschule Bundesrealgymnasium Fadingerstrasse. Nesa mesma escuela tamién estudiaba daquella Adolf Hitler. Esiste una semeya fechada en 1901 na cual puede apreciase a dambos, xuntu col restu de los alumnos y unu de los sos profesores, posando pa la semeya escolar añal. Pertenez a un llibru escritu pola australiana Kimberley Cornish tituláu "The Jew of Linz: Wittgenstein, Hitler and Their Secret Battle for the Mind" (1998). Según dicha escritora, el mozu Ludwig yera'l neñu xudíu al que darréu se referirá Adolf Hitler na so obra "Mein kampf" "(La mio llucha)", anque esta teoría ta en disputa.
El primer interés intelectual de Wittgenstein nun foi la filosofía sinón la inxeniería. El so estudios llevar, de primeres, a Berlín y darréu a Manchester (Reinu Xuníu), onde s'atopaba la vanguardia de la inxeniería aeronáutica. Como resultáu del so primer trabayu, presentó una patente pa un motor a reacción en 1911 que paez tuvo cierta influencia nel diseñu futuru de los motores pa helicópteros. Tando n'Inglaterra interesar pola filosofía de les matemátiques y entró en contactu con Bertrand Russell con quien empezaría una tormentosa relación. Sicasí esti ambiente inglés ye'l que llanzó la so carrera intelectual, con amigos como George Moore o l'economista John Maynard Keynes.
Wittgenstein caltuvo una posición bien crítica sobre los sos colegues filósofos ya inclusive sobre lo que podíen opinar d'él otres figures del ámbitu científicu:
En 1919 arrenunció a la parte de la fortuna familiar qu'heredara cuando'l so padre morrió. El dineru foi estremáu ente les sos hermanes Helene y Hermine y el so hermanu Paul. Ludwig aportunó que lu prometieren que nunca se lo devolveríen.
Ludwig Wittgenstein morrió en Cambridge, en casa del so médicu, el doctor Bevan, el 29 d'abril de 1951, en negándose a recibir tratamientu médicu contra'l cáncer de próstata que sufría. Atopábase trabayando nun manuscritu qu'analizaba los supuestos y condiciones de la certidume, publicáu de manera póstuma pola heredera de los sos trabayos, Elizabeth Anscombe, sol títulu "Sobre la certidume". Dizse que les sos últimes palabres fueron: "Di-yos que la mio vida foi maraviyosa". La so última voluntá foi gociar d'un funeral católicu.
El pensamientu filosóficu de Wittgenstein suel estremase en dos periodos: el primer periodu xira en redol al so primer trabayu importante, publicáu en 1923: el "Tractatus logico-philosophicus". Depués de la so publicación, Wittgenstein dexó la filosofía, creyendo haber resueltu tolos problemes filosóficos. Dellos años dempués, tres dellos trespiés, Wittgenstein volvió enseñar y filosofar, pero con un espíritu bien distintu al qu'empunxo'l so trabayu anterior. D'esti segundu periodu resultaron les "Investigaciones filosófiques", publicaes de manera póstuma en 1953. Estos dos trabayos son tan distintos, que dacuando se fala d'un "primer Wittgenstein" o "Wittgenstein del "Tractatus"", y de un "segundu Wittgenstein" o "Wittgenstein de les "Investigaciones"".
El "Tractatus logico-philosophicus" foi'l primer llibru escritu por Wittgenstein y l'únicu qu'él vio publicáu en vida. La primer publicación foi na revista alemana "Annalen der Naturphilosophie" (XIV, 3-4, págs. 185-262), sol títulu "Logisch-Philosophische Abhandlung". Un añu más tarde (en 1922) apaecería la primer edición billingüe (alemán-inglés) na editorial Kegan Paul de Londres, acompañáu d'una introducción de Bertrand Russell, y yá sol títulu en llatín col que más se lo conoz. Ye'l principal testu en que Wittgenstein espresa'l so pensamientu del llamáu "primer periodu".
El "Tractatus" ye un testu complexu que s'empresta a diverses llectures. Nuna primer llectura, preséntase como un llibru que pretende esplicar el funcionamientu de la lóxica (desenvuelta primeramente por Gottlob Frege y por Russell, ente otros), tratando d'amosar coles mesmes que la lóxica ye l'andamiaxe o la estructura sobre la cual llevántase'l nuesu llinguaxe descriptivu (nuesa ciencia) y el nuesu mundu (que ye aquello qu'el nuesu llinguaxe o la nuesa ciencia describe). La tesis fundamental del "Tractatus" ye esta estrecha vinculación estructural (o formal) ente llinguaxe y mundu, hasta tal puntu que: «les llendes del mio llinguaxe son les llendes del mio mundu» ("Tractatus": § 5.6). N'efectu, aquello que comparten el mundu, el llinguaxe y el pensamientu ye la forma lóxica ("logische Form"), gracies a la cual podemos faer figures del mundu pa describilo.
Nel "Tractatus", el mundu ("Welt"), ye la totalidá de los fechos, esto ye, de lo que ye'l casu (lo qu'asocede, lo que se da efectivamente) ("Tractatus": §§ 1-2). Los fechos son "estaos de coses" ("Sachverhalt"), esto ye, oxetos en cierta relación ("Tractatus": §§ 2-2.01). Por casu, un fechu ye que'l llibru ta sobre la mesa, lo cual revélase como una relación ente "el llibru" (que podemos llamar oxetu "a") y "la mesa" (que podemos llamar oxetu "b"). Según Wittgenstein, los fechos tienen una estructura lóxica que dexa la construcción de proposiciones que representen o figuren (del alemán "Bild") esi estáu de coses. "El llibru ta sobre la mesa", trascrito a llinguaxe lóxicu, esprésase: "aRb". Al igual qu'un fechu ye una relación ente oxetos, una proposición va ser una concatenación de nomes (los cualos van tener como referencia los oxetos). Pa Wittgenstein el llinguaxe descriptivu funciona igual qu'una maqueta, na cual representamos los fechos asitiando pieces que faen les vegaes de los oxetos representaos. Nel "Tractatus", el llinguaxe ta formáu fundamentalmente por nomes (falamos, naturalmente, del llinguaxe una vegada que ye analizáu lóxicamente).
D'esta idea tan fundamental estrayi Wittgenstein tola so teoría de la figuración (o de la significación) y de la verdá. Una proposición va ser significativa, o va tener sentíu (del alemán "Sinn"), na midida na que represente un estáu de coses lóxicamente posible. Otra cosa distinta ye que la proposición seya verdadera o falsa. Una proposición con sentíu figura un estáu de coses posible. Por que la proposición seya verdadera, el fechu que describe tien de dase efectivamente (ten de ser el casu). Si'l fechu descritu nun se da, entós la proposición ye falsa. Pero nesti casu, seya falsa esto ye verdadera, la proposición tien sentíu, porque describe un estáu de coses posible. «El mundu ye tou lo que sía'l casu» ("Tractatus": § 1); la realidá ("Wirklichkeit") va ser la totalidá de los fechos posibles, los que se dan y los que nun se dan ("Tractatus": § 2.06 y § 2.202).
Otra tesis fundamental del "Tractatus" ye la identidá ente'l llinguaxe significativu y el pensamientu, dando a entender que los nuesos pensamientos (les representaciones mentales que faemos de la realidá) ríxense igualmente pola lóxica de les proposiciones, pos: «La figura lóxica de los fechos ye'l pensamientu» ("Tractatus": § 3) o «El pensamientu ye la proposición con sentíu» ("Tractatus": § 4). D'esta miente, si daqué ye pensable, hai de ser tamién posible ("Tractatus": § 3.02), esto ye, hai de poder recoyese nuna proposición con sentíu (sía ésta verdadera o falsa). El pensamientu ye una representación de la realidá. La realidá ye aquello que puede describise col llinguaxe (nesti sentíu, apréciase que la realidá nel "Tractatus" ye una "imaxe" que resulta d'un llinguaxe descriptivu, y non una "realidá en sí"; por eso les llendes de "el mio" llinguaxe son les llendes de "el mio" mundu).
Este ye la manera en que Wittgenstein determina de qué podemos falar con sentíu y de qué nun podemos falar. Podemos falar, esto ye, dicir verdaes o falsedaes, siempres y cuando utilicemos el llinguaxe pa figurar estaos de coses o fechos posibles del mundu. Namá ye posible falar con sentíu de la realidá. Este ye'l puntu en qu'el "Tractatus" ye interpretáu como abogáu del empirismu o como una apoloxía de la ciencia, yá que namái la ciencia ye capaz de dicir daqué con sentíu; y «De lo que nun se puede falar, hai que callar» ("Tractatus": § 7). Agora bien, el verdaderu y orixinal pensamientu de Wittgenstein empieza equí. Si, como diz el "Tractatus" namái ye posible falar con sentíu de los fechos del mundu: ¿qué asocede colos testos de filosofía ysobremanera, coles proposiciones del propiu "Tractatus"? N'efectu, el "Tractatus" nun describe fechos posibles nin fechos del mundu, sinón que fala del llinguaxe y de la lóxica que rixe'l nuesu pensamientu y el nuesu mundu, etc.
Entra asina en xuegu la polémica -pero fundamental- distinción ente "dicir" y "amosar" qu'el mesmu Wittgenstein consideraba'l núcleu de la filosofía. La "forma lóxica" y la lóxica polo xeneral nun pueden espresase, vale dicir: non puede crease una proposición con sentíu en que se describa la lóxica, porque la lóxica "amuésase" nes proposiciones con sentíu (qu'espresen el dase o nun dase d'un estáu de coses). La lóxica ta presente en toles proposiciones, pero nun ye "felicidá" por nenguna d'elles. Nesti sentíu: «La lóxica ye trascendental» ("Tractatus": § 6.13).
La lóxica establez cuál ye la llende del llinguaxe, del pensamientu y del mundu, y de esa manera "amuésase" el mesmu llende, que yá nun pertenez al mundu, quedando fora d'esi ámbitu de lo pensable y expresable. Ye por ello que, como indica Wittgenstein: «Hai, verdaderamente, lo inespresable. Se "amuesa", ye lo místico» ("Tractatus": § 6.522). La xera de la filosofía ye, entós, precisamente, llegar hasta los casos llende del llinguaxe, onde yá nun falamos del mundu pero, sicasí, sí queda "amosáu" lo inespresable. Este ye'l casu de les tautoloxíes, les contradicciones y, polo xeneral, les proposiciones propies de la lóxica.
Análogamente, tal que s'apunta escontra'l final del "Tractatus", la ética (esto ye, aquello que trata de falar sobre lo que seya bonu o malu, lo pervalible, el sentíu de la vida, etc.) ye tamién inespresable y trascendental ("Tractatus": §§ 6.4-6.43). La ética, lo que seya bonu o pervalible, nun camuda nada los fechos del mundu; el valor tien de morar "fora" del mundu, nel ámbitu de lo místico. De lo místico non puede falase, pero una y otra vez "amuésase" en cada unu de los fechos qu'esperimentamos.
Nuna carta que Wittgenstein escribió al so amigu Ludwig von Ficker (escontra 1919), diz que'l sentíu últimu del so "Tractatus logico-philosophicus" ye éticu; y de siguío añede:
Les "Investigaciones filosófiques" son el principal testu en que se recueye'l pensamientu del llamáu "segundu Wittgenstein". La traza más importante d'esta segunda dómina ta nun cambéu de perspectiva y paradigma nel so estudiu filosóficu del llinguaxe. Si nel "Tractatus" adoptaba un puntu de vista lóxicu pal escrutiniu del llinguaxe, esti segundu Wittgenstein llega al convencimiento de que'l puntu de vista afechu ye de calter pragmatista: nun se trata de buscar les estructures lóxiques del llinguaxe, sinón d'estudiar cómo se porten los usuarios d'un llinguaxe, cómo aprendemos a falar y para qué nos sirve.
Nes "Investigaciones", Wittgenstein sostien que'l significáu de les palabres y el sentíu de les proposiciones ta na so función, el so usu ("Gebrauch") nel llinguaxe. Vale dicir que preguntar pol significáu d'una palabra o pol sentíu d'una proposición equival a preguntar cómo s'usa. Per otra parte, cuidao que dichos usos son munchos y multiformes, el criteriu pa determinar l'usu correctu d'una palabra o d'una proposición va tar determináu pol contestu al cual perteneza, que siempres va ser un reflexu de la forma de vida de los falantes. Dichu contestu recibe'l nome de "xuegu de llinguaxe" ("Sprachspiel"). Estos xuegos de llinguaxe nun comparten una esencia común sinón que caltienen una paecencia de familia ("Familienähnlichkeiten"). D'esto síguese que lo absurdo d'una proposición va aniciar n'usala fuera del xuegu de llinguaxe que-y ye propiu.
Una tesis fundamental de les "Investigaciones" ye la imposibilidá d'un "llinguaxe priváu". Pa Wittgenstein, un llinguaxe ye un conglomeráu de xuegos, que van tar rexíos cada unu poles sos propies riegles. L'asuntu ta n'entender qu'estes riegles nun pueden ser quitaes, ye dicir que nun podemos siguir privadamente una riegla. La razón ta en que l'únicu criteriu pa saber que siguimos correchamente la riegla ta nel usu habitual d'una comunidá: si pierdo nuna isla erma, y establezo un xuegu pa entreteneme, a otru día nun puedo tar seguru de si cumplo les mesmes riegles que'l día anterior, pos bien podría fallame la memoria o alloriar. Lo mesmo asocede colos xuegos de llinguaxe: pertenecen a una coleutividá y nunca a un individuu solu. Esto va tener importantes consecuencies pa la posterior filosofía de la mente, pos ¿qué asocede con esos términos que refieren a les nueses esperiencies privaes, los llamaos "términos mentales", como "dolor"? El significáu de la palabra "dolor" ye conocíu por toos. Sicasí, yo nun puedo saber si llames "dolor" a lo mesmo que yo, yá que yo nun puedo esperimentar el to dolor, sinón solamente'l míu. Esto lleva a Wittgenstein a entender que l'usu de la palabra "dolor" vien acomuñáu a otra serie d'actitúes y comportamientos (quexes, xestos o cares de dolor, etc.) y que namái con base a ello terminamos per acomuñar la palabra "dolor" a eso que sentimos privadamente.
Per otru llau, dende esta mesma perspectiva, los llamaos "problemes filosóficos" nun son en realidad problemes, sinón perplexidaes. Cuando faemos filosofía, enredámonos nun xuegu de llinguaxe que les sos regles nun tán determinaes, yá que ye la mesma filosofía la que pretende establecer eses riegles; ye una suerte de círculu viciosu. D'ende que la misión de la filosofía sía, pa Wittgenstein, "lluchar contra l'embruxu del nuesu entendimientu per mediu del llinguaxe".
Mario Bunge considera al segundu Wittgenstein como un bon exemplu de les desventaxes de pensamientu sectorial, que los sos llibros son colecciones d'aforismos y exemplos ensin conexón mutua.
Ente que pal primera Wittgenstein había un solu llinguaxe, a saber: el llinguaxe ideal compuestu pola totalidá de les proposiciones significatives (llinguaxe descriptivu), pal segundu Wittgenstein el llinguaxe espresar nuna pluralidá de distintos "xuegos de llinguaxe" (del que'l descriptivu ye namái un casu). Cabo dicir que'l primera Wittgenstein realza la substitución "esplicativa" frente a la "inductiva" -característica del segundu Wittgenstein- nuna segunda parte más introspectiva del llinguaxe esactu, calificándolo d'una manera más fayadiza al usu, como se dixo del primera y segundu Wittgenstein; en cuantes que la inversión del significáu, inversión producida pola reiteración del significáu opuestu al directu, puede camudar el contestu de la proposición y coles mesmes almitila. Per otra parte, el primera Wittgenstein definía lo absurdo o insensatu d'una proposición en cuantes que ésta degolaba les llendes del llinguaxe significativu, ente que'l segundu Wittgenstien entiende qu'una proposición resulta absurda na midida na que ésta intenta ser usada dientro d'un xuegu de llinguaxe al cual nun pertenez. D'ende que, pal primera Wittgenstein, el significáu taba determináu pola referencia, lo qu'equival a dicir que si una palabra nun noma nenguna cosa o nuna proposición nun figura nengún fechu, escarez de significáu en cuantes que resulta imposible asigna-y un determináu valor de verdá. Pero'l segundu Wittgenstein reconoz que nel llinguaxe ordinariu la función descriptiva ye una de les tantes funciones del llinguaxe y que, poro, el dominiu del significáu ye muncho más vastu qu'el de la referencia. Asina, pal segundu Wittgenstein, el sentíu d'una proposición o'l significáu d'una palabra ye la so función, esto ye que ta determináu pol usu que se faiga de la mesma. En resume: el criteriu referencial del significáu ye reemplazáu pol criteriu pragmáticu del significáu.
Tocantes a la noción de verdá, el primera Wittgenstein adopta ensin más el criteriu correspondentista, cuidao que, en virtú de la relación isomórfica ente llinguaxe y mundu, la verdá constitúyese como la correspondencia ente'l sentíu de (lo representao en) una proposición y un fechu. Pero cuidao que el segundu Wittgenstein postula distintos usos posibles del llinguaxe más allá del descriptivu, l'aplicación del criteriu semánticu de verdá paez quedar acutada al ámbitu del llinguaxe puramente descriptivu.
Jean-Paul Sartre
Jean-Paul Charles Aymard Sartre (París, 21 de xunu de 1905 – ibíd., 15 d'abril de 1980), conocíu comúnmente como Jean-Paul Sartre, foi un filósofu, escritor, novelista, dramaturgu, activista políticu, biógrafu y críticu lliterariu francés, esponente del esistencialismu y del marxismu humanista. Foi'l décimu escritor francés escoyíu como Premiu Nobel de Lliteratura, en 1964, pero refugar esplicando nuna carta a la Academia Sueca qu'él tenía por riegla tornar toa reconocencia o distinción y que los llazos ente l'home y la cultura teníen de desenvolvese directamente, ensin pasar poles instituciones. Foi pareya de la tamién filósofa Simone de Beauvoir.
Los padres de Sartre fueron Jean-Baptiste Sartre, un oficial naval, y Anne-Marie Schweitzer, hermana de Albert Schweitzer. El so padre morrió de fiebre cuando él tenía apenes quince meses, y Anne-Marie criar con ayuda del so güelu, Charles Schweitzer, quien enseñaría matemátiques a Jean-Paul ya introduciríalu dende bien nueva a la lliteratura clásica.
La filosofía atráxo-y dende'l so adolescencia nos año veinte, cuando lleó "Essai sur -yos données immédiates de la conscience" (Ensayo sobre los datos inmediatos de la consciencia) de Henri Bergson. Tuvo influencies de Immanuel Kant, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Søren Kierkegaard, Edmund Husserl, y Martin Heidegger, ente otros.
Estudió en París na "elitista" École Normale Supérieure, graduándose en 1929 con un Doctoráu en Filosofía. Ye mientres los sos estudios que conoció a Simone de Beauvoir y a Raymond Aron. Sartre y de Beauvoir volviéronse compañeros indixebrables mientres el restu de les sos vides.
Foi soldáu conscripto del Exércitu Francés ente 1929 y 1931. Declaró darréu en 1959, que cada francés yera responsable colectivamente de los crímenes mientres la Guerra d'Independencia d'Arxelia (que yera una colonia francesa).
En 1939 Sartre sirvió como meteorólogu nel Exércitu Francés mientres la Segunda Guerra Mundial. Foi prindáu por tropes alemanes en 1940 en Padoux, pasando 9 meses como prisioneru de guerra en Nancy y depués en Stalag. Nun abandonó la filosofía mientres esi periodu y escribía a diariu, según el so testimoniu, apuntes nuna llibreta que caltuvo mientres la so vida en prisión
En 1964 refugó'l Premiu Nobel de Lliteratura, alegando que la so aceptación implicaría perder la so identidá de filósofu.
La so vida caracterizar por una actitú militante de la filosofía. Solidarizar colos más importantes acontecimientos de la so dómina, como'l Mayu Francés, la Revolución Cultural china —na so etapa d'acercamientu a los maoístes, a la fin de la so vida— y cola Revolución Cubana. A pesar de la so apolmonante fama mundial, Sartre caltuvo una vida senciella, con poques posesiones materiales y viviegamente comprometíu a delles causes hasta'l final de la so vida.
Finó'l 15 d'abril de 1980, a los 74 años d'edá, nel hospital de Broussais tres una enfermedá, que de fechu-y estremó de la dirección de Libération años enantes. Foi soterráu'l 20 d'abril, arrodiáu d'un inmensu ensame. Más de 20.000 persones acompañaron el féretro hasta'l campusantu de Montparnasse, en París, onde fuelguen los sos restos.
Nuna primer etapa desenvolvió una filosofía esistencialista, a la que correspuenden obres como "El ser y la nada" (1943) y "L'esistencialismu ye un humanismu" (1946). Desque en 1945 fundó la revista "-yos Temps Modernes" convertir n'unu de los principales teóricos de la esquierda. Nuna segunda etapa se adscribió al marxismu, que'l so pensamientu espresó en "La crítica de la razón dialéctica" (1960), anque él siempres consideró esta obra como una continuación de "El ser y la nada".
Sartre considera que'l ser humanu ta "condergáu a ser llibre", esto ye, refundiáu a l'acción y responsable dafechu de la so vida, ensin escuses. Anque almite dellos condicionamientos (culturales, por casu), nun almite determinismos. Concibe la esistencia humana como esistencia consciente. El ser del home estremar del ser de la cosa porque ye consciente. La esistencia humana ye un fenómenu suxetivu, nel sentíu de que ye conciencia del mundu y conciencia de sigo (d'ende lo suxetivo). Sartre formar na fenomenoloxía de Husserl y na filosofía de Heidegger (discípulu ésti d'aquél). Reparar equí la influencia qu'exerz sobre Sartre el racionalismu cartesianu. Nesti puntu estremar de Heidegger, quien dexa fora de xuegu a la conciencia.
Si en Heidegger el "Dasein" ye un «ser-ende», refundiáu al mundu como «eyecto», pa Sartre l'humanu en cuanto «ser-para-sigo» ye un pro-yecto», un ser que tien de faese».
Consecuentemente pa Sartre nel ser humanu «la esistencia preciede a la esencia», qu'esplica con un exemplu: si un artesanu quier realizar una obra, primero pensar, construyir na so cabeza: esa prefiguración va ser la esencia de lo que se va construyir, que depués va tener esistencia. Los seres humanos, nun son la resultancia d'un diseñu intelixente, y nun tenemos dientro nuesu daqué que nos faiga «malos por naturaleza» o «tendientes al bien» —como diverses corrientes filosófiques y polítiques creyeron—, y continua: «La nuesa esencia, aquello que nos definirá, ye lo que vamos construyir nós mesmos por aciu los nuesos actos», éstos sonnos ineludibles: nun actuar ye un actu en sí mesmu cuidao que la nuesa llibertá nun ye daqué que pueda ser dexáu de llau: ser ye ser llibres en situación, ser ye ser-para, ser como "proyectu".
El periodu inicial de la carrera de Sartre, definida por "El ser y la nada" (1943), foi siguíu por un segundu periodu d'activismu político ya intelectual. En particular, el so trabayu de 1948 "Manos puerques" esaminaba'l problema de ser un intelectual y participar na política coles mesmes. Nunca llegó a afiliase al Partíu Comunista Francés (PCF), anque foi simpatizante de la esquierda y desempeñó un papel prominente na llucha contra'l colonialismu francés en Arxelia. Podría dicise que foi'l simpatizante más notable de la guerra de lliberación d'Arxelia. Tenía una ayudante doméstica arxelina, Arlette Elkaïm, a quien fixo fía adoptiva en 1965. Oponer a la Guerra de Vietnam, y xuntu a Bertrand Russell y otres lluminaries entamó un tribunal col propósitu d'esibir los crimen de guerra de los Estaos Xuníos. El tribunal llamábase «Tribunal Russell».
Agudamente críticu del estalinismu, el so pensamientu políticu travesó delles etapes: dende los momentos de Socialismu y Llibertá, agrupación política de la resistencia francesa a la ocupación alemana, cuando escribe un programa basáu en Saint-Simon, Proudhon y demás, cuando consideraba que'l socialismu d'Estáu yera contradictoriu a la llibertá del individuu, hasta la so perbreve adhesión al Partíu Comunista Francés, y el so posterior acercamientu a los maoístes. El so principal trabayu nel intentu de comunión ente l'esistencialismu y el marxismu foi "Crítica de la razón dialéctica", publicáu en 1960.
La énfasis de Sartre nos valores humanistes de Marx y la so resultante énfasis nel mozu Marx llevar al famosu alderique col principal intelectual comunista en Francia de los año sesenta, Louis Althusser, nel qu'ésti trató de redefinir el trabayu de Marx nun periodu pre-marxista, con xeneralizaciones esencialistes sobre la humanidá, y un periodu auténticamente marxista, más maduru y científicu (a partir del "Grundrisse" y "El capital"). Dalgunos dicen qu'ésti ye l'únicu alderique públicu que Sartre perdió na so vida, pero hasta la fecha sigue siendo un eventu revesosu en dellos círculos filosóficos de Francia.
Mientres la Guerra de los Seis Díes oponer a la política de sofitu a los árabes, apregonada polos partíos comunistes del mundu (sacante Rumanía). Y, xuntu con Pablo Picasso, entamara a 200 intelectuales franceses pa oponese al intentu de destrucción del estáu d'Israel, faciendo un llamáu a fortalecer los sectores antiimperialistas de dambes partes como única forma de llegar a una paz xusta y al socialismu. Sartre yera un almirador del kibutz.
Nel pensamientu de Sartre, cabo destacar les siguientes idees:
Mientres les décades de 1940 y 1950, les idees de Sartre yeren bien populares, y l'esistencialismu foi la filosofía preferida de la xeneración "beatnik" en Europa y Estaos Xuníos. En 1948, la Ilesia Católica listó tolos llibros de Sartre nel "Index Librorum Prohibitorum". La mayoría de les sos obres de teatru tán llenes de símbolos que sirven de preséu pa espublizar la so filosofía. La más famosa, "Fuxís Clos" ("A puerta zarrada"), contién la famosa frase: «"L'enfer, c'est l´Autre"» («L'infiernu ye l'Otru»). El Otru —en francés tien un algame universal y casi metafísicu— como otredad, como alteridad radical.
Amás del impactu de "La estomagada", la mayor contribución lliteraria de Sartre foi la so triloxía "Los caminos de la llibertá" (compuesta por trés llibros: "La edá de la razón", "L'aplazamientu", y "La muerte na alma"), que traza l'impactu de los eventos de la pre-guerra nes sos idees. Trátase d'un aproximamientu más prácticu y menos teórica al esistencialismu.
Sobresal tamién el so famosu ensayo sobre Gustave Flaubert: "El fatu de la familia". Ye un minuciosu y avolumáu testu relativu al autor de "Madame Bovary", onde Sartre esamina cómo brota'l deséu d'escribir.
En 1964 Sartre escribió una autobiografía denominada "-yos mots" ("Les palabres"). Esi mesmu añu concedióse-y el Premiu Nobel de Lliteratura, que tornó.
Sartre refugó mientres décades la noción del "Unbewußtsein" («lo inconsciente»), particularmente la plantegada por Freud. Argumentaba que lo inconsciente yera un criteriu «"característicu del irracionalismo alemán"», y por tal motivu oponer a una psicoloxía que se basara nun «irracionalismo».
D'esta miente ye que Sartre intentó un psicoanálisis racionalista» al cual llamó «psicoanálisis esistencial», basándose nuna total autocrítica del suxetu hasta profundización qu'esaniciara la «mala fe», que ye un autoengaño (basáu principalmente en racionalizaciones) poles cualos el suxetu pretende aselase, y al tratase precisamente de «fe», l'individuu cree ciegamente nelles ensin cuestionales. Y argumenta: «"Un ser humanu adultu nun puede nin tien de tar defendiendo los sos defectos en fechos asocedíos mientres la so infancia, eso ye mala fe y falta de maduror"».
Les postures radical y pesimista de Sartre qu'apaecen na novela "La estomagada" (1938) y en "El ser y la nada" (1943) evolucionaron escontra una postura daqué más optimista en "L'esistencialismu ye un humanismu" (1946). Ende yá nun aportuna en que l'home seya una pasión inútil», sinón que l'esistencialismu preséntase como una doctrina de l'acción, anque permaneza la congoxa.
L'humanismu clásicu almira a la humanidá en virtú de les producciones o valores de dellos homes concretos, y considera qu'esencialmente'l ser humanu ye'l más perfectu de tolos seres, pos ta fechu a semeyanza del Dios trascendente. Esti humanismu clásicu ye absurdu, diz Sartre. Frente a él, l'esistencialismu ye un humanismu porque ye una filosofía de l'acción y de la llibertá: la dignidá humana anicia na llibertá; gracies a ella'l ser humanu siempres tesciende la so situación concreta, aspira al futuru ensin tar determináu pol so pasáu, trázase metes y constrúi la so ser. D'ende que l'esistencialismu seya tamién una doctrina de l'acción. Amás, ye una teoría pa la cual l'únicu universu ye l'universu humanu. Esto quier dicir que la esfera de coses coles que l'home trata nun ta marcada por daqué trascendente, nin pola naturaleza. La esfera de coses qu'atañen al home depende de la so propia suxetividá; nun hai otru llexislador que l'home mesmu.
Jean Marais
Jean Marais, de nome completu Jean Alfred Villain-Marais (Cherbourg, 11 d'avientu de 1913 - Cannes, 8 de payares de 1998), foi un actor francés. Foi amás direutor de cine y teatru, escritor, pintor, escultor y alfareru.
De madre alsaciana y padre normandu, a los cuatro años la so madre parte con él a París y dexa de velo. Va Vivir cola so tía ensin saber que la so madre ta en prisión por cleptomanía. nun vuelve ver al so padre hasta 40 años dempués.
Estudia nel Conservatorio con Charles Dullin y debuta en pequeños cameos en 1933.
El so alcuentru con Jean Cocteau en 1937 llanza la so carrera; el poeta y cineasta namorar del mozu actor y van caltener una amistá amorosa hasta la muerte de Cocteau en 1963. 
Tuvo de volao casáu cola actriz Mila Parély, qu'actuó en" La bella y la bestia", ente 1942 y 1944.
Jean Cocteau da de primeres a Marais un papel mudu yá que tien una voz bien mala pal teatru; pa camudar la so voz Marais va poner a fumar. Rápido Cocteau escríbe-y un papel a la so midida, "-yos Parents tarrecibles", que-y otorga'l reconocencia del oficiu.
En 1944 Jean Marais monta "Arnaud y Artémide", pero la obra ye oxetu d'un boicó, al paecer lleváu a cabu polos collaboracionistes, y tien que parala bien llueu. Sicasí, l'actor gana popularidá y conviértese nun símbolu de la resistencia al ocupante nazi.
En 1944 Cocteau escribe pa él "La bella y la bestia", película bien difícil de rodar y na que naide creía. Marais entra entós na lleenda.
En 1946 encarna al anarquista Stanislas en "La águila de dos cabeces" y en 1949, actúa en "Orphée" (Orfeo y Euridice) xuntu a María Casares, película tamién de Cocteau.
Nos años 50 alloñar de Cocteau y actúa en películes de Luchino Visconti, Jean Renoir y Sacha Guitry ente otros.
En 1959 rueda per últimu vegada con Cocteau en "-y testament d'Orphée"; representa'l papel de Edipo. Marais dexó a Cocteau por un baillarín.
Ye nesta dómina (1964-1966) cuando rueda tres film sobre "Fantômas" xuntu al cómicu Louis de Funès: en dicha triloxía interpreta, al empar, el papel del periodista Jerome Fandor y de Fantômas.
En 1970 trabaya con Jacques Demy en "Piel de pollín" ("Peau d'âne"), siendo "Guapura robada" ("Stealing beauty", Bernardo Bertolucci, 1996) la so última película.
Finalmente Jean Marais retirar a Vallauris ónde practicó alfarería, la escultura y el teatru.
Escontra 1980 montó l'espectáculu "Cocteau-Marais" y convirtióse nel guardián de la obra del artista (anque ensin tener legalmente los derechos).
Jean Marais morrió en Cannes el 8 de payares de 1998 d'un ataque al corazón. Ta soterráu nel pequeñu campusantu de Vallauris, la ciudá na que pasó los últimos años de la so vida.
Jean-Jacques Rousseau
Jean-Jacques Rousseau (Xinebra, Suiza, 28 de xunu de 1712-Ermenonville, Francia, 2 de xunetu de 1778) foi un polímata: escritor, filósofu, músicu, botánicu y naturalista francu-helvéticu definíu como un ilustráu, a pesar de les fondes contradicciones que lu dixebraron de los principales representantes de la Ilustración.
Les idees polítiques de Rousseau influyeron en gran midida na Revolución francesa, el desenvolvimientu de les teoríes republicanes y la crecedera del nacionalismu. El so heriedu de pensador radical y revolucionariu ta probablemente meyor espresada nes sos dos frases más célebres, una contenida en "El contratu social," «L'home naz llibre, pero en toos llaos ta encadenáu», la otra, presente nel so "Emilio, o De la educación," «L'home ye bonu por naturaleza», d'ende parte la so idea de la posibilidá de la educación.
Por cuenta de motivos relixosos, la familia Rousseau exilióse en Xinebra cuando yera una ciudá-estáu independiente. Ellí, Isaac Rousseau (Xinebra, 1672-Nyon, 1747) y Suzanne Bernard (Xinebra, 1673-ibídem, 1712), fía del calvinista Jacques Bernard, tuvieron al so fíu Jean-Jacques. Nueve díes dempués de dar a lluz, Suzanne finó. El pequeñu Rousseau consideró a los sos tíos paternos como los sos segundos padres, por cuenta de que dende bien pequeñu pasó enforma tiempu con ellos y fueron los que lo curiaron.
Cuando Rousseau tenía 10 años (1722), so padre exilióse por una acusación infundada y él quedó al cuidu del so tíu Samuel. Con esta familia esfrutó d'una educación qu'él consideraría ideal, calificando esta dómina como la más feliz de la so vida. Xunto col so primu, Rousseau foi unviáu como pupilu a la casa del calvinista Lambercier mientres dos años (1722-1724). Al so regresu en 1725, trabayó como aprendiz de reloxeru y, darréu, con un maestru grabador (anque ensin terminar el so aprendizaxe), con quien desenvolvió l'abonda esperiencia pa vivir d'estos oficios tola so vida.
Por ello, a los 16 años (1728) abandona la so ciudá natal. En tando pelegrinando un tiempu, establecióse n'Annecy, siendo tuteláu por Madame de Warens, una dama ilustrada, trece años mayor qu'él, que lu ayudó na so educación y na so afición pola música. A güeyos de Rousseau, ella sería una madre y una amiga. Moró seis selmanes en Montpellier por una enfermedá grave, y al so regresu foi preceptor en Lyon y tuvo contactu con Fontenelle, Diderot o Marivaux. Forxando un calter de "pasiante solitariu" mientres percorría kilómetros y kilómetros polos Alpes, Rousseau exerció de periodista.
En 1745, con 33 años vuelve a París, onde convive con Thérèse Levasseur, una modista analfabeta con quien tien cinco fíos y a quien convence pa entregalos al hospiciu conforme van naciendo. De primeres dixo qu'escarecía de medios pa caltener una familia, pero más tarde, nel volume IX de les sos Confesiones, sostuvo faelo pa estremalos de la nefasta influencia de la so familia política: "Pensar n'encamentalos a una familia ensin educación, por que los educara entá peor, faíame tremecer. La educación del hospiciu nun podía ser peor qu'eso".
Nesta dómina contacta con Voltaire, D'Alembert, Rameau y, de nuevo, con Diderot, y escribe les sos obres más reconocíes. Cuando l'Academia Francesa propunxo en 1750 el siguiente dilema: "¿Contribúin les artes y les ciencies a malvar al individuu?", Rousseau ganó respondiendo que sí, pos les artes y les ciencies al so xuiciu suponen una decadencia cultural. A partir d'equí, la fama llama a la so puerta. Empieza a asistir a salones parisinos, critica la música francesa en la Querelle des Buffons col sofitu de los enciclopedistes y el so, entós daquella, íntimu amigu Frédéric-Melchior Grimm.
Les esixencies de los sos amigos y el so opiniones alloñar d'ellos, Rousseau siéntese traicionáu y atacáu y abandona Ermitage, casa rural que-y amobló Mme. d'Epinay en 1756.
La publicación de "Emilio, o De la educación" y de "El contratu social" facer tremendamente impopular, hasta'l puntu de que lo destierren de Francia; marcha a Suiza, onde ye acoyíu como protexíu de Lord Keith, pero la so casa en Môtiers ye apedriada por una alteria furiosa en 1765.
El so amigu Hume acoyer xuntu con Thérèse en Inglaterra, y vivieron retiraos nel campu mientres dos años (1765-1767), por cuenta de la opinión que la mayoría d'el ingleses tenía d'él: un llocu, malu y peligrosu home que vive en pecáu con Thérèse. En 1767, con 55 años, volvió a Francia con un nome falsu. Ellí casóse cola so amada Thérèse un añu más tarde. En 1770 dexóse-y tornar oficialmente cola condición de que nun publicar namás.
Escribió les sos memories, les "Confesiones", y dedicóse a vivir de los sos patrones y de llectures públiques de les sos memories. En 1772 Mme. d'Epinay, escritora amiga d'él y Grimm al tiempu (lo que va provocar la so enemistá), escupuliciada polo que Rousseau rellata de la so relación con ella, pide a la policía que prohiban tales llectures. Con un estáu anímicu visiegu, allóñase definitivamente del mundu. Anque siguió escribiendo, el dañu que-y causaren los ataques de Voltaire (quien dixo d'él que se valía de la sensiblería y la hipocresía) y otros personaxes de la dómina terminó estremándolo finalmente de la vida pública ensin poder aprovechar la fama y la reconocencia de la so obra, qu'inspiraría al romanticismu.
Retiráu en Ermenonville, finó d'un paru cardiaco en 1778 a los 66 años. Los sos restos fuelguen nel Panteón de París a pocos metros de Voltaire y el sitiu esactu ta marcáu claramente por un bustu conmemorativo.
Dáu'l so alloñamientu de los enciclopedistes de la dómina y el so enfrentamientu cola Ilesia Católica, poles sos polémiques doctrines, el so estilu lliterariu camudó. Les sos obres autobiográfiques dieron un entorno fundamental na lliteratura europea; a tal puntu que ye consideráu unu d'el precursores del Romanticismu. Les obres sos que más influyeron na so dómina fueron "Julia, o la Nueva Eloisa" (1761) y "Emilio, o De la educación" (1762), yá que tresformaron les idees sobre la familia.
Otres obres bien importantes son "El contratu social" y el "Discursu sobre l'orixe de la desigualdá ente los homes".
Rousseau produció unu de los trabayos más importantes de la dómina de la Ilustración; al traviés del so Contratu Social, fixo surdir una nueva política. Esta nueva política ta basada na "volonté générale", voluntá xeneral, y nel pueblu como soberanu. Espón que la única forma de gobiernu llegal va ser aquella d'un Estáu republicanon, onde tol pueblu llexisle; independientemente de la forma de gobiernu, yá seya una monarquía o una aristocracia, nun tien d'afectar la llexitimidá del Estáu. Rousseau da gran importancia al tamañu del Estáu, por cuenta de qu'una vegada la población del Estáu crez, entós la voluntá de cada individuu ye menos representada na voluntá xeneral, de cuenta que mientres mayor seya l'Estáu, el so gobiernu tien de ser más eficaz pa evitar la desobediencia a esa voluntá xeneral.
Nos sos estudios políticu y social Rousseau desenvolvió un esquema social, nel cual el poder recai sobre'l pueblu, argumentando que ye posible vivir y sobrevivir como conxuntu ensin necesidá d'un postreru líder que fora l'autoridá. Ye una propuesta que s'enconta na llibertá natural, cola cual, Rousseau esplica, nació l'home. En "El Contratu Social", Rousseau argumenta que'l poder que rixe a la sociedá ye la voluntá xeneral que mira pol bien común de tolos ciudadanos. Esti poder namái toma vixencia cuando cada unu de los miembros d'una sociedá xunir por aciu asociación so la condición, según espón Rousseau, de que “Cada unu de nós pon de mancomún la so persona y tol so poder so la suprema dirección de la voluntá xeneral; y cada miembru ye consideráu como parte indivisible del tou”. A lo último Rousseau plantega que l'asociación asumida polos ciudadanos tien de ser “capaz de defender y protexer, con tola fuerza común, la persona y los bienes de cada unu de los asociaos, pero de manera tal que cada unu d'éstos, n'unión con toos, namái obedeza a sigo mesmu, y quede tan llibre como enantes.”
La obra rousseauniana argumenta qu'esta asociación de los homes nun ye daqué natural. L'home sale del so estáu natural de llibertá porque-y surden necesidaes de supervivencia que-y imponen la creación de daqué artificial, una y bones l'home nun ye sociable por naturaleza y nun nació pa tar acomuñáu con otros. Ye voluntariamente que se xunen los unos a los otros y enconten esti venceyu col desenvolvimientu de la moralidá y la racionalidá pa satisfaer les necesidaes que la naturaleza impúnxo-y. La moral y la razón fáense evidentes na sociedá al establecer un modelu normativu capaz de crear un orde social qu'evite la dominación d'unos sobre otros y qu'arreye una representación participativa de tolos miembros de la sociedá.
Por aciu "El Contratu Social", Rousseau ábre-y pasu a la democracia, de manera tal que tolos miembros reconocen l'autoridá de la razón pa xunise por una llei común nun mesmu cuerpu políticu, una y bones la llei qu'obedecen naz d'ellos mesmos. Esta sociedá recibe'l nome de república y cada ciudadanu vive acordies con toos. Nesti Estáu social son necesaries les riegles de la conducta creaes por aciu la razón y reflexón de la voluntá xeneral que s'encarga de desenvolver les lleis que van rexir a los homes na vida civil. Según Rousseau, ye'l pueblu, por aciu la ratificación de la voluntá xeneral, l'únicu calificáu pa establecer les lleis que condicionen l'asociación civil. Acordies con la obra de Rousseau, tou gobiernu lexítimu ye republicanu, esto ye, una república emplega un gobiernu designáu a tener como finalidá l'interés públicu empuestu pola voluntá xeneral. Ye por esta razón que Rousseau nun refuga la posibilidá de la monarquía como un gobiernu democráticu, yá que si los asociaos a la voluntá xeneral pueden convenir, so ciertes circunstancies, la implementación d'un gobiernu monárquicu o aristocráticu, entós tal ye'l bien común.
Nel so modelu políticu, Rousseau atribúi al pueblu la función de soberanu. A esti términu nun lu asigna característiques que designen a una sola clase o nación, sinón la representación d'una comunidá de los que deseyen formar un Estáu y vivir so les mesmes lleis que son la espresión de la voluntá xeneral. El pueblu, como soberanu, tien de llevar a cabu una deliberación pública, que ponga a tolos ciudadanos acomuñaos nun planu d'igualdá, na cual el cuerpu nun puede decidir nada qu'atente contra los intereses lexítimos de cada unu. Les lleis na república de Rousseau tán desenvueltes conforme al orde social, establecíu pola naturaleza del pactu social y non poles convenciones humanes d'un namái individuu. Les lleis tienen d'encontase nes convenciones que traducen en riegles les esixencies de la racionalidá y moralidá humana, de la que nun atenten contra l'ideal de la xusticia qu'impon que tolos asociaos respeten los unos a los otros. Rousseau establez que les riegles de l'asociación tienen de ser la resultancia de la deliberación pública, yá que nella atopa l'orixe de la soberanía. Les lleis nacíes de la deliberación nun van ser xustes y la soberanía nun va ser lexítima si la deliberación nun respeta l'interés común y si los ciudadanos nun acepten les condiciones poles que les riegles son iguales pa toos. Estes lleis non instituyen nenguna forma específica de gobiernu, sinón qu'afiten les riegles xenerales de l'alministración y definen la constitución, pola cual el pueblu hai de rexise, yá que son la máxima espresión de la voluntá xeneral.
L'ideal políticu plantegáu por Rousseau en "El Contratu Social" basar na autonomía racional. Esta ye l'asociación que supon el reinu de la llei común, na cual cada unu de los asociaos, al apurrise al pactu social, obedecer a sigo mesmu porque les lleis encontar na voluntá xeneral, na cual cada ciudadanu ye de la mesma llexislador, al deliberar públicamente na creación de les riegles, y súbditu, al sometese llibremente a la obediencia de les mesmes.
L'ideal políticu de "El Contratu Social" puede realizase so cualquier forma de gobiernu. Rousseau argumenta que cualquier forma de gobiernu ye válida y lexítima si exerzse dientro de los parámetros rexíos pola llei común. Na so obra, Rousseau define una república como “tou Estáu rexíu por lleis, sía'l que quier la so forma d'alministración”.
Nel modelu políticu de Rousseau, el pueblu apaez nuna doble dimensión, na cual ye suxetu y oxetu del poder soberanu. Cada individuu ye suxetu de la soberanía porque apurre tolos sos derechos a la comunidá, pero, coles mesmes, ye oxetu porque, al ser parte d'un tou, apurrir a sigo mesmu. Al establecese esti pactu, la soberanía mora nel pueblu y, como resultancia, la mesma ye inalienable, indivisible, absoluta ya infalible, yá que ye contradictoriu que'l soberanu como pueblu implemente daqué contra sigo mesmu como súbditu.
Lo que caracteriza'l modelu políticu que Rousseau desenvuelve en "El Contratu Social" ye escurrir clave roussoniana de "voluntá xeneral". Tal voluntá estremar de la voluntá de toos pol so calter universalista y el so aspeutu normativu. Nun ye una voluntá cualitativa, sinón que se forma por una cualificación moral, na cual ríquese que los homes actúen d'alcuerdu a los intereses universalistes. Una vegada fórmase esta voluntá, el so mandatu ye inapellable, una y bones lo qu'escuerre ye l'interés colectivu que nun ye distintu del interés individual. Ye por ello que, si dalgún asociáu intentara aguantar la voluntá xeneral, va vese obligáu pol cuerpu social a obedece-y.
Rousseau concebía la democracia como un gobiernu directu del pueblu. El sistema que defendía basar en que tolos ciudadanos, llibres ya iguales, pudieren allegar a manifestar la so voluntá pa llegar a un alcuerdu común, a un contratu social. En "El contratu social" diría que «toa llei que'l pueblu nun ratifica, ye nula y nun ye llei» y que «la soberanía nun puede ser representada pola mesma razón que nun puede ser ayenada». Como "voluntá xeneral" nun puede ser representada, defendía un sistema de democracia directa qu'inspira, hasta ciertu puntu, la constitución federal suiza de 1849.
La relación de les teoríes de Rousseau col nacionalismu modernu ye unu de les temes abondaes pola teoría política y l'hestoria de les idees. Nes sos obres, Rousseau plantegó les bases pal nacionalismu moderno atribuyéndo-y los sentimientos d'identificación cola república o sociedá a la cual l'home acomuñóse, anque argumentó qu'estos sentimientos namái fueren posibles n'Estaos pequeños y democráticos.
Rousseau considera que toa aquella persona que participe del contratu social ye soberanu, per ende ye un bien común el que se llogra al traviés d'esti contratu. Por esta razón nun puede esistir una distinción ente soberanu ya individuu y débese llexislar so la voluntá xeneral. Esti tipu de gobiernu empieza una vegada el pueblu maureció moral y políticamente pa llograr entender ya implementar la voluntá xeneral, y que esta seya llibre d'interferencies.Por cuenta de esto, la llei siempres ye xeneral, porque considera a les acciones y a les mases, nunca a un individuu. Alrodiu de les lleis, Rousseau, fai una diferenciación ente la voluntá xeneral y la voluntá común. Y estes lleis o contratos nun pueden ser creaos pola voluntá común, debíu que la voluntá común pue ser bona o mala, pero esta non necesariamente diríxese escontra la voluntá xeneral, que'l so fin ye'l bien común.
Estes lleis son estremaes ente les Fundamentales, Civiles y Criminales:
Rousseau plantegó dalgunos de los precedentes políticu y social qu'impulsaron los sistemes de gobiernos nacionales de munches de les sociedaes modernes estableciendo'l raigañu de la desigualdá qu'afecta a los homes; pa él, l'orixe de dicha desigualdá yera por causa de la constitución de la llei y del derechu de propiedá produciendo nos homes el deséu de posesión. A midida que la especie humana foise adomando, los homes empezaron a vivir como familia en cabanes y acostumaben ver a los sos vecinos con regularidá. Al pasar más tiempu xuntos, cada persona acostumar a ver los defectos y virtúes de los demás, creando'l primer pasu escontra la desigualdá. “Aquel que meyor cantaba o baillaba, o'l más formosu, el más fuerte, el más diestru o'l más elocuente, foi'l más consideráu.” Nesti aspeutu, la formación de la sociedá fixo necesaria la creación d'entidaes que regularen los derechos y deberes de los homes, perdiendo estos asina la llibertá de tomar posesión de lo que teníen a mano, y adoctrinar a escaecese de los sos antiguos sentimientos y manera de vivir senciella ya impulsar a superar a los sos asemeyaos provocando la perda de la igualdá, o meyor dichu, dando nacencia a la desigualdá.
Nel so estudiu sobre la desigualdá, estableció les diferencies ente l'home civilizáu y l'home selvaxe, determinando que les situaciones qu'estos enfrentaben nel so diariu vivir definíen el so comportamientu colos demás. L'home civilizáu, motiváu por un deséu de ser cimeru a los otros, crea una especie de antifaz que-y presenta al mundu, col propósitu de crear distinción ente ellos y los demás. Nesta nueva sociedá, “Les almes nun son yá visibles, nin l'amistá posible, nin l'enfotu duraderu, porque yá naide atrever a paecer lo que ye”. Nesti mundu artificial, la comunicación humana fíxose imposible. L'home selvaxe nun presentaba esti problema, él nun vivía en sociedá porque nun lo precisaba, pos la naturaleza apurría-y toles sos necesidaes. Cuando sentía fame cuntaba colos animales de la selva pa quitar# la sede, al anochecer buscaba abelugu nuna cueva, la so relación colos demás llevar n'harmonía, siempres que dambes partes asina lu riquieren y que nun se presentaren conflictos, y asina mesmu toos por igual teníen derechu a una parte de les tierres qu'habitaben. Según Rousseau, a midida que l'home selvaxe dexó de concebir lo que la naturaleza ufiertába-y como lo prescindible pa la so subsistencia, empezó a ver como'l so rival a los demás homes, el so cuerpu nun foi más el so preséu, sinón qu'emplegó ferramientes que nun riquir de tanto esfuerzu físicu, llindando por ello les sos acciones y concentrándose nel meyoramientu d'otros aspeutos de la so nueva forma de vida, tresformándose asina nel home civilizáu.
Nel "Orixe de la desigualdá ente los homes", afirma: “tal ye, n'efectu, la causa de toes estes diferencies: el xavaz vive pa sigo mesmu; l'home social, siempres fora de sigo, nun sabe vivir más que na opinión de los demás; y de esi únicu xuiciu deduz el sentimientu de la so propia esistencia”. Esta naturaleza humana, que Rousseau supon del home selvaxe, nun ye sinón una hipótesis de trabayu, pos él mesmu almite nesta obra que nun ye posible amosar que dichu estáu selvaxe esistiera.
A pesar de que dalgunos de los sos escritos paecíen atacar la estructura de la sociedá, esta era, según Rousseau, la manera de pensar de los sos adversarios, como lo espresa equí “¿en qué quedamos? ¿Ye precisu destruyir la sociedá, confundir lo tuyo y lo mío y volver vivir nes selves como los osos? Esta ye una consecuencia de la manera de pensar de los mios adversarios, que tanto me gusta prevenir como dexa-yos la vergüenza de deducila”. La so intención nun foi la de desmantelar felicidá potencia, sinón el de faer de la mesma una comunidá d'igualdá onde toos tuvieren la llibertá pa espresar la so pensar y tomar les decisiones que beneficien a toos, como puede apreciase en "El Contratu Social".
Rousseau fai un estudiu de la formación del home individual enantes d'ésti "ingresar a la sociedá", coles sos primeres obres qu'inclúin: "Discursu sobre les ciencies y les artes", "Ensayo sobre l'orixe de les llingües" y "Emilio, o De la educación". Na primera y na segunda, Rousseau identifica los vicios y les virtúes, y na tercera propón emponer al home a la virtú faciendo a un llau los vicios.
Una de les definiciones: Viciu: lo artificial, les artes: les lletres, les lengua, música.les ciencies, escesivu usu de razón, espresión de sentimientos que nun esisten. "palabres vacíes", la harmonía; virtú: lo puro, natural, la melodía, espresión sincera de sentimientos y el "conocencia necesaria".
Les artes, según Rousseau, traen la conocencia que fai al individuu portase d'una manera pa "ser de presto a los demás", y nun ye un comportamientu natural; en cuenta de crear una unión ente seres humanos, crean la desigualdá ente ellos. Créase una esclavitú a elles y una esclavitú ente los homes, esplicar cola so famosa cita: "les ciencies, les lletres y les artes, menos despótiques y más potentes acasu, tienden guirlandes de flores sobre les cadenes de fierro de que tán cargaos, encaloren nellos el sentimientu d'esa llibertá orixinal pa la que paecíen nacer". Polo qu'entra la educación, qu'arreya a les artes como parte del procesu, ensin usu escesivu d'elles, a "tresformar al individuu lliberar de les perversiones".
Rousseau afaya tardíamente la botánica, escontra les sos 65 años, gustando de herborizar, que lo aselaba, depués de tanta xornada de cavilgar, que lo aballaba y atristayar, escribiendo na séptima "Ensoñación del pasiante solitariu". Asina los sos "Cartes sobre la botánica" déxen-y siguir una reflexón sobre la cultura, nun sentíu inmensu, empezando col "Émile", el so tratáu d'educación, y el so romance "Julie, ou la nouvelle Héloïse", onde s'entruga sobre l'arte de la xardinería.
L'home, si ta desnaturalizado, si escarez d'instintos, nun puede contemplar la naturaleza, namái fai árees habitables y cultivables, desnaturalizadas, «contorneadas a la so manera» en campos artificiales» onde magar pueden vivir, nun resulta más que nun país probe. Y van quedando cada vegada menos posibilidaes d'aportar a lo natural «tendríen de conocese y ser dignos de ser almiraos... La naturaleza asemeya tar desordenada a los güeyos humanos, y pasar ensin atraer la mirada de los pocu sensibles, y que de la mesma han desfigurado... Tán quien lu amar ya intentar buscar y non pueden topar» sigue Rousseau na so novela, onde va describiendo cómo Julie instala al fondu del so vergel un xardín secretu, xugando colo prestosu a lo útil de manera de faer un pocu de paséu que recuerde a la pura naturaleza: «ye verdá, diz ella que la naturaleza fai tou, mas so la mio dirección, nun va haber más quien lu ordenar».
Rousseau describe'l xardín del home que concilia al empar al humanista y al botánicu, como un aspeutu útil y placentero onde pueda tar ensin artificios visibles, nin a la francesa, nin a la inglesa: l'agua, la verdura, la solombra y les llantaderes, como se ve na naturaleza, ensin usar la simetría nin alliniar los cultivos y los cantos. L'home de gustu «nun se va esmoler al puntu de la so percepción de belles perspectives: el gustu de los puntos de vista solo visibles a bien pocos».
El trabayu d'ameyorar el suelu y de faer ensiertos nun va devolver lo natural quitáu a la naturaleza. Amás de que nun va volver, sigue estendiéndose catastróficamente nuesa civilización urbana con consecuencies, mas puede forzase otru destín. Y si el trabayu d'un vergel y de campos seya una necesidá pal home, el xardín de «l'home de gustu» va funcionar dexando desafogase, folgar de momentos d'esfuerzu.
Pa Rousseau, les melodíes y el xardín son del orde de lo humano, de la perfectibilidad, de la imaxinación y de les pasiones simples. Él fala d'una música d'una temporalidá melódica, polo tanto va haber procesos educativos que dexen a los humanos esperar un aportar «"tou lo que podamos ser"» o faer que la naturaleza nun nos faiga sufrir.
Jean Xaques Rousseau yera más bien un filósofu políticu, non un pedagogu; pero, al traviés de la so novela "Emilio, o De la educación" promueve pensamientos filosóficos sobre la educación, siendo esti unu de los sos principales apurras nel campu de la pedagoxía. Nesti llibru, apondera la bondá del home y de la naturaleza al empar que plantega temes que más palantre va desenvolver en "Del Contratu Social". Rousseau concibe'l so paradigma del home encadenáu n'Emilio, o De la educación. Al igual qu'en "Discursu sobre l'orixe y los fundamentos de la desigualdá ente los homes" quier estremar la formación del home n'Emilio, o De la educación de la so indagación, «los homes, tremaos ente ellos, reparen, asonsañen la so industria, y álcense d'esta manera hasta l'instintu de les besties; aliméntense igualmente de la mayoría». Rousseau crea un sistema d'educación que dexa al home, o nesti casu al neñu, que viva y desenvuélvase nuna sociedá corrupto y primío. Como diz l'estudiu preliminar de "Emilio, o De la educación": «asignái a los neños más llibertá y menos imperiu, dexái-yos faer más por sigo mesmos y esixir menos de los demás».
Esta novela filosófica educativa, escrita en 1763, fundamentalmente describe y propón una perspectiva distinta de la educación, que ye aplicada n'Emilio. Rousseau, partiendo de la so idea de que la naturaleza ye bona y que'l neñu tien d'aprender por sigo mesmu nella, quier que'l neñu aprienda a faer les coses, que tenga motivos pa faeles por sigo mesmu. Como Jurgen Oelkers, escritor del artículu "Rousseau and the image of ‘modern education’" diz, «La educación tien de tener el so llugar dientro de la naturaleza por que'l potencial del neñu pueda desenvolvese según el ritmu de la naturaleza y non a la de la sociedá». Rousseau cree que tou home y neñu ye bonu. Sobremanera, especula que la humanidá que plantega una educación a base de un intre natural sería una sociedá más llibre. Sandro de Castro y Rosa Elena, nel so artículu «Horizons of dialogue in Environmental Education: Contributions of Milton Santos, Jean-Jacques Rousseau and Paulo Freire» dicen: «"Escribiendo Emilio, o De la educación", Rousseau asitia la base pa una educación capaz de formar a un home verdaderu, porque primero de too hai que formar al home. Formar al home ye la primer xera, la segunda ye formar al ciudadanu, porque non puede formase a dambos coles mesmes». 
Rousseau atacó al sistema educativu al traviés d'esta novela, na que presenta que los neños tienen de ser educaos al traviés de los sos intereses y non pola estricta disciplina.
La novela ta estremada en cinco partes. Los trés primeres dedicar a la niñez, la cuarta consagrar a l'adolescencia y la postrera referir a la educación de Sofía, muyer ideal, y a la vida paternal, política y moral d'Emilio.
Dende'l banduyu de la madre puede dicise qu'unu ta vivu. Con éses mientres el neñu va creciendo, según Rousseau, debe pola so propia voluntá dir adquiriendo conocencia. Él diz: «Nacemos capacitaos p'aprender, pero nun sabiendo nin conociendo nada», al igual que diz que la educación del home empieza al nacer, a base d'esperiencies propies y alquisiciones xenerales. Ensin danos cuenta, desque nacemos somos llibres y por nuesa mesma voluntá conocemos lo que ye prestar, dolor y refugu.
Rousseau tamién afirma que l'aprendizaxe ye bien necesariu, especialmente nesta etapa de la vida. Volviendo a la so tema de la llibertá, Luiz Felipe Netto nel artículu "‘The notion of liberty in Emile Rousseau’" diz: «Más bien, un neñu ta llibre cuando puede llograr el so voluntá». Piensa que tenemos de dexar al neñu manifestar la so voluntá ya interés polo que lu arrodia. Esto ye, dexar al neñu tocar, saborguiar, poner en práctica los sos sentíos sensoriales p'aprender.
Nesta sección Rousseau diz: «La naturaleza formó a los neños por que fueren amaos y asistíos». Tamién diz que si los neños escucharen a la razón, nun precisaríen que los educaren. A los neños tien de tratáse-yos con suavidá y paciencia; esplica que al neñu nun se-y debe obligar a pidir perdón, nin imponer un castigu. La norma de faer bien ye la única virtú moral que tien d'imponese.
Esta sección sigue refiriéndose a la niñez, ente los dolce y trece años. El cuerpu sigue desenvolviéndose y l'interés natural tamién. Rousseau diz: «El neñu nun sabe daqué porque se lo dixeres, sinón porque lo entendió él mesmu», suxuriendo que'l neñu inspirar pol so voluntá, que namái se-y dean métodos pa espertar el so interés y non la so aburrición. Entós ye cuando Rousseau empieza a enseña-y a caltener, de cuenta que tenga más derechu moral.
Con esta sección empieza la adolescencia. Rousseau afirma que «el neñu nun puede ponese nel llugar d'otros, pero una vegada algámase l'adolescencia, puede y fai asina: Emilio por fin puede ser introducíu na sociedá». Yá na adolescencia, Emilio tien un meyor entendimientu de los sentimientos, pero tamién s'aponderen les pasiones. Rousseau diz que «Les nueses pasiones son los principales preseos del nuesu caltenimientu», pos para él, el sexu, la pasión y l'amor son productu d'un movimientu natural.
Formar al home a partir de la naturaleza nun ye faelo xavaz, sinón nun dexar que se gobierne. Tamién nesta parte, esponer a Emilio a la relixón, pero nun llogra vela como daqué significativu pa él.
Llogró identificar y nomar 21 nueves especies (IPNI).
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (Stuttgart, 27 d'agostu de 1770 – Berlín, 14 de payares de 1831) foi un filósofu alemán. Recibió la so formación nel "Tübinger Stift" (seminariu de la Ilesia Protestante en Wurtemberg), onde trabó amistá col futuru filósofu Friedrich Schelling y el poeta Friedrich Hölderlin. Esteláron-y les obres de Platón, Aristóteles, Refugues, Spinoza, Kant, Rousseau, según la Revolución Francesa, que acabó refugando cuando esta cayó en manos del terror xacobino. Morrió víctima d'una epidemia de cólera, que fixo estragos mientres el branu y la seronda de 1831. 
Consideráu pola hestoria clásica de la filosofía como'l representante de «el cume del movimientu decimonónicu alemán del idealismu filosóficu» y como un revolucionariu de la dialéctica, habría de tener un impactu fondu nel materialismu históricu de Karl Marx. La relación intelectual ente Marx y Hegel foi una gran fonte d'interés pola obra de Hegel. Hegel ye célebre como "un filósofu bien escuru, pero bien orixinal, trascendente pa la hestoria de la filosofía y que sospriende a cada nueva xeneración". La prueba ta en que "la fondura del so pensamientu xeneró una serie de reacciones y revoluciones qu'inauguraron toa una nueva visión de faer filosofía"; que van dende la esplicación del materialismu Marxista, el pre-esistencialismu de Søren Kierkegaard, l'escape de la Metafísica de Friedrich Nietzsche, la crítica a la Ontoloxía de Martin Heidegger, el pensamientu de Jean-Paul Sartre, la filosofía nietzscheana de Georges Bataille, la dialéctica negativa de Theodor W. Adornu y la teoría de la deconstrucción de Jacques Derrida, ente otros. Dende los sos principios hasta los nuesos díes, los sos escritos siguen teniendo gran repercusión, en parte por cuenta de les múltiples interpretaciones posibles que tienen los sos testos.
Hegel asistió al seminariu de Tubinga col poeta épicu Friedrich Hölderlin y l'idealista oxetivu Schelling. Los trés tuvieron sollertes al desenvolvimientu de la Revolución francesa y collaboraron nuna crítica de les filosofíes idealistes de Immanuel Kant y el so siguidor, Fichte.
Suelse considerar la primer obra realmente importante de Hegel la so "Fenomenoloxía del espíritu" (1807), magar los sos nunca publicaos en vida "Escritos de Mocedá", ente los que sobresal "L'Espíritu del Cristianismu y el so destín", fueron oxetu d'estudiu ya interpretación dende la so publicación a principios del sieglu XX. Otres obres prefenomenológicas, como "La Constitución d'Alemaña" (1802), dan cuenta del murniu estáu del imperiu romanu-xermánicu a empiezos del s. XIX. El sistema que propón p'Alemaña y la rensía qu'ende espresa pelos demás países d'Europa, con esceición d'Italia que, según Hegel, comparte'l destín d'Alemaña, fai d'esta obra un estrañu presaxu de la Segunda Guerra Mundial.. En 1802 apaecen les sos primeres publicaciones na Revista Crítica de Filosofía, na que trabaya al pie del so vieyu compañeru del Seminariu de Tubinga, Schelling. 
Anguaño, la "Fenomenoloxía del espíritu" ye considerada la más importante obra de Hegel. Entá en vida, publicó amás la "Ciencia de la lóxica" (1812-1816), la "Enciclopedia de les ciencies filosófiques" (1817, con delles reediciones posteriores) y la "Filosofía del derechu" (1821). Otres varies obres sobre la filosofía de la hestoria, la relixón, la estética y l'hestoria de la filosofía arrexuntar a partir de los apuntes de los sos estudiantes y publicáronse póstumamente.
Les obres de Hegel tienen fama de difíciles pola amplitú de les temes que pretenden tomar. Hegel introdució un sistema pa entender la hestoria de la filosofía y el mundu mesmu, llamáu de cutiu “dialéctica”: una progresión na que cada movimientu socesivu surdi como solución de les contradicciones inherentes al movimientu anterior. Por casu, la Revolución francesa constitúi pa Hegel la introducción de la verdadera llibertá a les sociedad occidentales per primer vegada na hestoria.
Sicasí, precisamente pola so novedá absoluta, ye tamién absolutamente radical: per una parte, l'aumentu abrupto de violencia que fixo falta pa realizar la revolución nun puede dexar de ser lo que ye, y per otra parte, yá consumió al so oponente. La revolución, poro, yá nun tien escontra ónde volvese más qu'a la so propia resultancia: la llibertá conquistada con tantes penuries ye consumida por un brutal Reináu del Terror. La hestoria, sicasí, progresa aprendiendo de los sos propios erros: namái dempués d'esta esperiencia, y precisamente por ella, puede postulase la esistencia d'un Estáu constitucional de ciudadanos llibres, que consagra tantu'l poder organizador benévolu (supuestamente) del gobiernu racional y los ideales revolucionarios de la llibertá y l'igualdá. "Nel pensamientu ye onde mora la llibertá".
Nes esplicaciones contemporanees del hegelianismo —pa les clases preuniversitarias, por casu— la dialéctica de Hegel de cutiu apaez estazada, por comodidá, en tres momentos llamaos “tesis” (nel nuesu exemplu, la revolución), “antítesis” (el terror subsiguiente) y “síntesis” (l'estáu constitucional de ciudadanos llibres). Sicasí, Hegel nun emplegó personalmente esta clasificación n'absolutu; foi creada enantes por Fichte na so esplicación más o menos análoga de la relación ente l'individuu y el mundu. Los estudiosos serios de Hegel nun reconocen, polo xeneral, la validez d'esta clasificación, anque probablemente tenga dalgún valor pedagóxicu ("vease Tríada dialéctica").
El historicismu creció significativamente mientres la filosofía de Hegel. De la mesma manera qu'otros esponentes del historicismu, Hegel consideraba que l'estudiu de la hestoria yera'l métodu fayadizu pa encetar l'estudiu de la ciencia de la sociedá, yá que revelaría dellos enclinos del desenvolvimientu históricu. Na so filosofía, la hestoria non yá ufierta la clave pa la comprensión de la sociedá y de los cambeos sociales, sinón que ye tomada en cuenta como tribunal de xusticia del mundu.
La filosofía de Hegel afirmaba que tou lo que ye real ye tamién racional y que tou lo que ye racional ye real. El fin de la hestoria yera, pa Hegel, la parusía del espíritu y el desenvolvimientu históricu podía oldease al desenvolvimientu d'un organismu, los componentes trabayen afectando al restu y tienen funciones definíes.
Hegel diz que ye una norma divina, qu'en tou topa la voluntá de Divos, que ye conducir al home a la llibertá; por ello ye panteísta. Xustifica asina la desgracia histórica: toa'l sangre y el dolor, la probeza y les guerres son "el preciu" necesariu a pagar pa llograr la llibertá de la humanidá.
Hegel valir d'esti sistema pa esplicar tola hestoria de la filosofía, de la ciencia, del arte, de la política y de la relixón, pero munchos críticos modernos señalen que Hegel de cutiu paez pasar per alto les realidaes de la hestoria con cuenta de faeles encaxar nel so molde dialécticu. Karl Popper, críticu de Hegel en "La sociedá abierta y los sos enemigos", cunta que el sistema de Hegel constitúi una xustificación tenuemente amarutada del gobiernu de Federico Guillermo III y de la idea hegeliana de que l'oxetivu ulterior de la hestoria ye llegar a un Estáu que s'avera al de la Prusia del deceniu de 1831. Esta visión de Hegel como apólogo del poder estatal y precursor del totalitarismu del sieglu XX foi criticada minuciosamente por Herbert Marcuse en "Razón y revolución: Hegel y el surdimientu de la teoría social", acotando que Hegel nun foi apólogo de nengún Estáu nin forma d'autoridá cenciellamente porque éstos esistieren; pa Hegel, l'Estáu tien de ser siempres racional. Arthur Schopenhauer despreció a Hegel pol so historicismu y tachó la so obra de "pseudofilosofía".
La filosofía de la hestoria de Hegel ta tamién marcada polos conceutos de les "astucies de la razón" y la "burlla de la hestoria"; la hestoria conduz a los homes que creen conducise a sigo mesmos, como individuos y como sociedaes, y castiga el so pretensiones de cuenta que la historia-mundu burllar d'ellos produciendo resultaos esactamente contrarios, paradóxicos, a los pretendíos polos sos autores, anque finalmente la hestoria reordénase y, nun bucle fantásticu, recula sobre sí mesma y cola so burlla y paradoxa sarcástica, convertida en mecanismu de cifráu, crea tamién ella mesma, ensin querelo, realidaes y símbolos ocultos al mundu y accesibles namái a los cognoscentes, esto ye, a aquellos que quieren conocer.
L'actu de la conocencia ye la introducción de la contradicción. El principiu del "terceru escluyíu", daqué o ye A o nun ye A, ye la proposición que quier refugar la contradicción y al faelo incurre precisamente en contradicción: A ten de ser +A ó -A, colo cual yá queda introducíu'l tercer términu, A, que nun ye nin + nin - y por lo mesmo ye +A y -A. Una cosa ye ella mesma y nun ye ella, porque en realidá toa cosa camuda y tresfórmase ella mesma n'otra cosa. Esto significa la superación de la lóxica formal y l'establecimientu de la lóxica dialéctica.
Toles coses son contradictories en sí mesmes y ello ye fonda y dafechu esencial. La identidá ye la determinación de lo simple inmediatu y estáticu, ente que la contradicción ye'l raigañu de too movimientu y vitalidá, el principiu de too automovimiento y, solamente aquello que zarra una contradicción muévese.
La imaxinación corriente capta la identidá, la diferencia y la contradicción, pero non la transición de lo uno a lo otru, que ye lo más importante, cómo lo uno convertir no otro.
Causa y efectu son momentos de la dependencia recíproca universal, de la conexón y concatenación recíproca de los acontecimientos, eslabones na cadena del desenvolvimientu de la materia y la sociedá: la mesma cosa preséntase primero como causa y depués como efectu. 
Ye necesariu faer conciencia de la intercausalidad, de les lleis de conexón universal oxetiva, de la llucha y la unidá de los contrarios y de les transiciones y los tresformamientos de la naturaleza y la sociedá. La totalidá de tolos aspeutos del fenómenu, de la realidá y de les sos relaciones recíproques, d'eso ta compuesta la verdá. 
La realidá ye la unidá de la esencia y l'esistencia. La esencia nun ta detrás o más allá del fenómenu, sinón que por lo mesmo que la esencia esiste, la esencia concretar nel fenómenu. La esistencia ye la unidá inmediata del ser y la reflexón: Posibilidá y accidentalidad son momentos de la realidá puestos como formes que constitúin la exterioridad de lo real y por tantu son cuestión qu'afecta'l conteníu, porque na realidá axunta esta exterioridad, cola interioridá, nun movimientu únicu y conviértese en necesidá, de manera que lo necesario ye mediáu por un cúmulu de circunstancies o condiciones.
La cantidá tresformar en calidá y los cambeos interconéctense y provoquen los unos colos otros. Les matemátiques nun llograron xustificar estes operaciones que se basen na transición, porque la transición nun ye de naturaleza matemática o formal, sinón dialéctica. 
Les determinaciones lóxiques enantes espuestes, les determinaciones del ser y l'esencia, nun son meres determinaciones del pensamientu. La lóxica del conceutu entiéndese pelo normal como ciencia solamente formal, pero si les formes lóxiques del conceutu fueren recipientes muertos, pasivos, de meres representaciones y pensamientos, la so conocencia sería superfluu; pero en realidá son como formes del conceutu, l'espíritu vivu de lo real y por tantu ríquese esquizar la verdá d'estes formes y la so conexón necesaria.
El métodu de la conocencia nun ye una forma puramente esterior, sinón que ye alma y conceutu del conteníu. Polo que se refier a la naturaleza del conceutu'l analís ye lo primero, porque tien d'alzar la materia dao a la forma d'astracciones universales, que, depués, por aciu el métodu sintéticu son puestes como definiciones. L'analís resuelve'l datu concretu, aislla les sos diferencies y da-yos forma d'universalidá o dexa lo concreto como fundamentu y, per mediu de l'astracción de les particularidaes qu'aparenten ser inesenciales, pon de relieve un universal concretu esto ye la fuerza de llei xeneral. Esta universalidá ye depués tamién determinada por aciu la síntesis del conceutu nes sos formes, en definiciones.
L'actividá humana xune lo suxetivo colo oxetivo. El fin suxetivu venceyar cola oxetividá esterior a él, al traviés d'un mediu que ye la unidá de dambos, esto ye la actividá conforme a la fin. Asina, coles sos ferramientes, l'home tien poder sobre la naturaleza esterior, anque no que fai a los sos fines atopar con frecuencia sometíu a ella.
Hegel estudió'l arte como manera d'apaecer de la idea no bello. Nes sos llecciones sobre estética define primero'l campu nel qu'esta ciencia tien de trabayar. Realiza pa ello una distinción ente lo bello natural y lo bello artísticu. Lo bello artísticu ye cimeru a lo bello natural porque nel primeru ta presente l'espíritu, la llibertá, que ye lo único verdaderu. Lo bello nel arte ye guapura xenerada pol espíritu, por tantu parte d'ésti, a diferencia de lo bello natural que nun va ser dignu d'una investigación estética, precisamente por non ser parte d'esi espíritu que ye'l fin últimu de conocencia.
Como primer puntu que refutar, fala de l'afirmación que vuelve al arte indigno d'investigación científica por contribuyir a la relaxación del espíritu, escareciendo asina de naturaleza seria. Según esto, l'arte, tomáu como un xuegu, emplega la ilusión como mediu pal so fin y, cuidao que el mediu debe siempres corresponder a la dignidá del fin, lo verdadero nunca puede surdir de l'apariencia.
Tamién Hegel nesti puntu referir a Kant pa criticalo. Kant vien dicir que l'arte sí ye dignu d'una investigación científica, al asigna-y el papel de mediador ente razón y sensibilidá. Pero Hegel non solo nun cree esto posible, yá que tantu la razón como la sensibilidá nun s'emprestaríen a tal mediación y reclamaríen la so pureza, sinón qu'amás esclaria que, siendo mediador, l'arte nun ganaría más seriedá, una y bones esti nun sería un fin en sí mesmu y l'arte siguiría tando subordináu a fines más serios, cimeros.
Dientro del campu de la estética o filosofía del arte, Hegel estrema ente "arte llibre" y "arte servil", teniendo esti últimu fines ayenos a él, como por casu el decorar. Ye l'arte llibre'l que va ser oxetu d'estudiu, yá que tien fines propios, ye llibre y verdaderu, porque ye una manera d'espresar lo divino de manera sensible. D'esta manera l'arte averar a la manera de manifestación de la naturaleza, que ye necesaria, seria y sigue lleis.
Na so calidá d'ilusión, l'arte nun puede dixebrase de tola realidá. L'apariencia ye-y esencial al espíritu, de manera que tou lo real va ser apariencia d'ésti. Esiste una diferencia ente l'apariencia no real y l'apariencia nel arte. La primera, gracies a la inmediatez de lo sensible, preséntase como verdadera, apaeznos como lo real. Sicasí l'apariencia no artístico preséntase como ilusión, quíta-y al oxetu la pretensión de verdá que tien na realidá y otorgar una realidá cimera, fía del espíritu. De manera que anque la idea atópese tantu no real como nel arte, ye nesti postreru onde resulta más fácil enfusar nella.
Al tener l'arte como esencia l'espíritu, deduzse que la so naturaleza ye'l pensar, de manera que los productos del arte bello, más allá de la llibertá y arbitrio que puedan tener, en cuanto partes del espíritu, ésti afíta-yos llendes, puntos de sofitu. Tienen conciencia, piénsense sobre sí mesmos. El conteníu determina una forma.
Al se-y al arte esencial la forma, el mesmu ye llindáu. Hai un momentu nel que l'arte satisfai les necesidaes del espíritu, pero pol so calter llindáu esto va dexar de ser asina. Una vegada que dexa de satisfaer diches necesidaes, la obra d'arte xenera en nós, amás del gocie inmediatu, el pensamientu y la reflexón; xenera en nós xuiciu, y ésti va tener como oxetivu'l conocer l'arte, l'espíritu que nél s'apaez, el so "ser ende". Ye por esto que la filosofía del arte ye entá más necesaria güei que nel pasáu.
Entós, los productos del arte bello son una alienación del espíritu no sensible. La verdadera xera del arte ye llevar a la conciencia los verdaderos intereses del espíritu y ye por esto que, al ser pensáu pola ciencia, l'arte cumple la so finalidá.
Hegel estrema trés formes artístiques: la "forma artística Simbólica", la "forma artística Clásica" y la "forma artística Romántica". Estes marquen el camín de la idea nel arte, son distintes relaciones ente'l conteníu y la forma.
La "forma artística Simbólica" ye un pixín buscar la forma pa un conteníu qu'entá ye indetermináu. La figura ye deficiente, nun espresa la idea. L'home parte del material sensible de la naturaleza y constrúi una forma a la cual axudíca-y un significáu. Dase l'usu del símbolu y ésti, nel so calter d'ambiguu, va enllenar de misteriu tol arte simbólico. La forma ye mayor que'l conteníu. Hegel rellaciona esta forma artística col arte de l'arquitectura, ésta nun amuesa lo divino sinón el so esterior, el so llugar de residencia. Referir a l'arquitectura de cultu, más específicamente a la exipcia, la india y l'hebrea.
La "forma artística Clásica" llogra l'equilibriu ente forma y conteníu. La idea non solo ye determinada sinón que s'escosa na so manifestación. L'arte griego, la escultura, ye l'arte de la forma artística clásica. Les escultures griegues nun yeren, pa los griegos, representaciones del dios sinón que yeren el dios mesmu. L'home griegu foi capaz d'espresar el so espíritu absolutu, la so relixón, nel arte. A esto refierse Hegel cuando fala del calter pasáu del arte. L'arte, na so esencia, pertenez al pasáu siempres, porque ye nél onde la cumple, ye nel arte griego onde l'Arte llogra'l so fin últimu, la representación total de la idea.
Pero precisamente pol calter llindáu del arte, esti equilibriu tien que rompese y equí dase'l pasu a la "forma artística Romántica". Una vegada más hai una desigualdá ente forma y conteníu, dexen de encastrar de manera perfecta, pero agora ye la forma la que nun ye capaz de representar l'espíritu. El conteníu degola la forma.
Les artes d'esta forma artística son la pintura, la música y la poesía. La idea va de lo más material, la pintura, a lo menos material, pasando pola música, que tien como materia'l soníu, y llega a la poesía, que ye l'arte universal del espíritu yá que tien como material la bella fantasía. La poesía va travesar toles demás artes.
Munchos filósofos van retomar la tema del arte en Hegel, Hans-Georg Gadamer, por casu, va falar de «La muerte del Arte» refiriéndose a la estética hegeliana. Hegel nunca faló d'una muerte del arte sinón que-y otorgó a ésti'l calter de pasáu, pasáu non entendíu como daqué que yá nun esiste; el calter pasáu del arte» esta íntimamente venceyáu col fin de la filosofía hegeliana, conocer al espíritu, qu'ésti seya llibre. Dientro d'esti fin, l'arte cumplió la so xera nel pasáu, na dómina clásica, pa depués ser superáu pola relixón y n'última instancia, ésta pola filosofía.
Hegel espunxo estensamente la so filosofía de la hestoria nes sos "Llecciones sobre la Filosofía de la Hestoria Universal". Sicasí, la esposición más notable de la so visión dialéctica de la hestoria ye aquella contenida na obra que, como nenguna otra, encarna y simboliza la so filosofía: la "Fenomenoloxía del Espíritu". Trátase del analís presentáu na sección central de la "Fenomenoloxía", que lleva por robla "L'Espíritu" ("Der Geist") y que trata de la hestoria europea dende la Grecia clásica hasta l'Alemaña del tiempu de Hegel. 
En concordanza col so esquema dialécticu, Hegel estrema'l periodu a analizar en trés grandes fases: la de la unidá orixinaria (la polis de la Grecia clásica), la de la división conflictiva pero desarrolladora (Roma, el feudalismu y l'edá moderna hasta la Revolución Francesa) y, finalmente, la vuelta a la unidá, pero agora arriquecida pol desenvolvimientu anterior (el presente de Hegel). El puntu d'arranque ye'l momentu de lo que Hegel llama'l "Espíritu verdaderu" ("Der wahre Geist"). Esti momentu, representáu peles ciudaes tao griegues, amuésanos l'Espíritu na so unidá primixenia, entá indiferenciado y non desenvueltu. Ye un momentu de felicidá dada pola harmonía ente'l tou (la ciudá) y les partes (los ciudadanos), onde los individuos entienden el so destín como una espresión directa del destín colectivu y onde, como lo diz Hegel d'una manera inspirada pola "Antígona" de Sófocles, la llei humana y la llei divina coinciden. Los homes viven equí d'alcuerdu a'l costumes heredaes que formen la base d'una ética bonal y evidente, entá bien distante de la moral reflexiva. Esti estáu o momentu representa una especie d'infancia de la humanidá: feliz na inmediatez natural de los sos venceyos y nos sos certidumbres entá non cuestionaes. Pero esta felicidá de l'harmonía primixenia nun puede durar, yá que el so preciu ye la falta de desenvolvimientu. Pola so naturaleza, l'Espíritu busca afondar nel so propiu conteníu y tal como Adán, y coles mesmes consecuencies, nun puede dexar de comer del frutu del árbol de la sabiduría. D'esta manera ruempe l'encantu del Xardín del Edén y un abilsu abrir ente la llei divina y la llei humana. Los homes individualícense y entren en conflictu unos con otros: la comunidá orixinal québrase. Asina s'enfrenten les families y depués les ciudaes ente sigo, caúna de les cualos quier afirmar la so llei y les sos peculiaridaes como universales y busca por ello someter a les demás. La guerra faise inevitable, pero l'Espíritu nun recula nin ante la guerra nin los sufrimientos. Tantu poles divisiones y desgarramientos internos como polos conflictos esternos pierden les vieyes costumes la so llexitimidá natural y bonal, la so validez evidente y incuestionada. La infancia queda asina tras y éntrase na fase de la mocedá, activa, griespa y conflictiva. D'esta manera enfusen los homes nuna llarga pelegrinación, nun estáu social caracterizáu pola división y el extrañamiento. L'Espíritu entra nel reinu de la alienación.
El segundu momentu del desenvolvimientu del Espíritu ye aquel del "Espíritu estrañáu de sí mesmu" ("Der sich entfremdete Geist"). L'Espíritu fíxose estrañu a sigo mesmu, la unidá y la totalidá vencieron llugar a la llucha de les partes nun mundu cada vegada más atomizáu, onde lo particular (los individuos o los grupos) remontar contra lo xeneral (la sociedá o comunidá). El texíu social biforcar ente una esfera privada y una pública. La vida individual privatízase y, coles mesmes, lo público pasa a ser el dominiu o la propiedá d'unos pocos: l'Estáu dixebrar de la sociedá. La marcha del progresu que resulta d'esta división faise ayena a los sos propios ceadores. La hestoria escurre asina, como Hegel primeru y depués Marx gustaba de dicir, de llombu de los homes. La perda de la unidá primixenia y la división social crean un fuerte sentimientu de tristura. Ye la dómina de lo que Hegel llama la conciencia infeliz” ("unglücklige Bewusstsein"), que atopa nel cristianismu la so espresión relixosa fayadiza per mediu de la cual reconoz el so propiu extrañamiento y la so incapacidá d'entender la so propia obra na idea d'un Dios trascendente, inalcanzable ya incomprensible. La vida fai misteriu y el misteriu pasa a ser la esencia de Dios. Tou esto ye doliosu, pero asina ye'l progresu, la realización de la razón ye tráxica tal como lo enseña'l sacrificiu mesmu de Cristu.
El conflictu ente'l tou y les partes algama la so forma más aguda na llucha que directamente preciede la dómina de Hegel: la llucha ente la ilustración y la fe ("der kampf der Aufklärung mit dem Aberglauben"). La fe, el sentimientu relixosu, representa lo xeneral, la totalidá, la especie, pero d'una manera mística. La Ilustración representa, de la mesma, la fuerza analítico del intelectu, la profundización per mediu de les ciencies especializaes nes singularidaes de la esistencia, el dominiu ilimitáu de lo individual y lo particular. Nesti enfrentamientu trunfa la Ilustración y la fe se desintegra ante'l embate del intelectu. Pero la victoria del intelectu –que ye la negación del tou o la unidá– ye namái temporal y prepara la victoria definitiva de la totalidá, so la forma del sistema omniabarcante de la razón del mesmu Hegel, que nun ye sinón la negación de la negación y collo la vuelta a l'afirmación orixinal, pero agora arriquecida pol desenvolvimientu entemediu. 
L'últimu actu nel drama del Espíritu alienado de sigo mesmu ye la Revolución Francesa. En redol a la mesma Hegel desenvuelve unu de los sos analises más notables. La Revolución Francesa representa pa Hegel l'intentu d'instaurar sobre la tierra'l reinu de lo qu'él llama “la llibertá absoluta” ("die absolute Freiheit"). Trátase de la razón individual enfrenada que se decide a actuar con plena llibertá, ensin llendes, como si'l mundu pudiera crease de nuevu y, amás, al so antoxu. El cuestionamiento de la fe y l'elevación del intelectu humanu al sitial de Dios crean la ilusión de que tou pue ser camudáu d'alcuerdu al plan de los reformadores revolucionarios. Trátase de la hybris de la razón que, d'esta manera, volver contra tou lo esistente. Pero la revuelta de la razón revolucionaria o de la llibertá absoluta nun ye pa Hegel sinón un tracamundiu tráxicu, que nun podía sinón terminar nel terror ("der Schrecken"). Finalmente, cada líder y cada fracción revolucionaria trata d'impone-y al restu les sos utopíes y crear un nuevu mundu al so antoxu como si fueren dioses. Y estos nuevos dioses feroces, decidíos a fae-y el bien a la humanidá anque-y costara la vida a incontables seres humanos, terminaron necesariamente combatiéndose unos a otros, con aquella ceguera y asañamientu que namái aquellos que se creen el portadores de la bondá estrema pueden esibir. La rivalidá y el barruntu mutuu fixéronse asina la riegla y el reinu de la llamada “voluntá xeneral” terminó nel despotismu de Robespierre. Agora bien, el final tráxicu de la Revolución Francesa nun fai que la so evaluación de conxuntu seya negativa pa Hegel sinón bien pela cueta. Fiel a la so lóxica historicista, onde inclusive la violencia más repugnante xuega'l so papel, ver non yá como un momentu necesariu de la realización del Espíritu sinón como unu de los sos grandes momentos. La revolución foi un intentu grandiosu de tresformar a cada individuu nel dueñu del mundu y del so destín, de someter toa oxetividá, tou lo dao, a la voluntá tresformadora del ser humanu. Cumplíase asina, radicalmente, el programa de la Ilustración, aquel que Kant resumió na so famosa definición de la mesma como “la salida del home del so minoria d'edá”. Pero al cumplise d'una manera tan radical y absoluta, el programa de la Ilustración dexó claramente de manifiestu los sos falacias y problemes. El tribunal de la razón tresformar nel tribunal revolucionariu, onde non yá se degolló al pasáu sinón tamién a los mesmos revolucionarios. Sía que non, l'apocalipsis revolucionariu foi un finxu definitivu pal futuru y fixo posible, como la nube qu'estena'l cielu borrinosu, el pasu del Espíritu a la fase de la so reconciliación final. 
Dempués del fin sangrientu del gran suañu de la llibertá absoluta, los individuos volvieron a los sos modestos queferes cotidianos, pero la Europa posrevolucionaria yá nunca más podría ser la d'antes. Un nuevu principiu afigurárase y tresformaríase na exa d'un nuevu Estáu, l'Estáu racional”, que nun negaba les distinciones anteriores propies de la sociedá civil nin tampoco al individuu sinón que los subordinaba a toos nuna nueva unidá orgánica, nuna harmonía cimera que yera asina la negación de la negación, el fin de la alienación, la reconciliación de les partes col tou y de los individuos cola comunidá. Con ello pasábase al momentu culminante de la realización del Espíritu, la del "Espíritu ciertu de sí mesmu" ("Der seiner selbst gewisse Geist") qu'algama la so forma más fayadiza na filosofía absoluta”, que nun ye otra que la de Hegel. La llección de la gran revolución foi verdaderamente decisiva. Pa Hegel significó l'abandonu definitivu de too suañu utópicu –ente ellos aquellos suaños xuveniles d'un restablecimiento d'aquel supuestu tao d'harmonía primixenia representáu pola polis de l'Antigüedá– pa tresformase nel pensador fondamente conservador de la so edá madura, aquel pensador que yá nun ye'l filósofu de la revolución sinón de la restauración. Lo que'l fracasu del intentu d'instaurar el reinu de la llibertá absoluta amosaba yera que los homes, en realidá, nada tienen que camudar no esencial, que nun pueden construyir un mundu como-yos preste, que'l pasáu nun ye un puru refileru d'estúpides irracionalidaes, que lo qu'esistió tien un sentíu y un conteníu duraderu, que se trata nada menos que de les espresiones de la razón nos sos distintos momentos, toos ellos necesarios p'algamar la so forma fayadiza. Detrás del telón del fin de la hestoria nun hai namás que la hestoria mesma. Ye por ello que lo que resta nun ye destruyir l'heriedu de los sieglos sinón reconocela y da-y una forma definitivamente harmoniosa o racional, esto ye, acorde al conxuntu de la Idea yá realizada. A la fin de la hestoria non queda sinón la reconciliación o la vuelta del Espíritu a sigo mesmu.
Hegel foi unu de los promotores más notables de la superioridá europea, más esactamente del norte d'Europa, sobre les demás cultures del mundu. Pa él, la Hestoria Universal naz n'Asia, y remata n'Europa. La manifestación más alta del pensamientu humanu, qu'apaez cola modernidá, pa él, cola Reforma Protestante n'Alemaña, la Revolución francesa y l'Ilustración, tamién de collecha xermánica, son los puntos de referencia onde la suxetividá reconocer a sigo mesma. Hegel recuerda qu'Inglaterra s'otorgó a sigo mesma la misión» d'espandir la civilización pol restu del mundu.
Foi un defensor irrestricto del Espíritu xermánicu», qu'acompañáu del cristianismu, sería lo más avanzao de la humanidá:
Tres la muerte de Hegel, los sos siguidores estremar en dos campos principales y contrarios. Los hegelianos de derecha, discípulos directos de Hegel na Universidá de Berlín, defendieron la ortodoxa evanxélica y el conservadorismu políticu de la restauración de los sistemes monárquicos tres les guerres napoleóniques.
Los d'esquierda vinieron ser llamaos moces hegelianos ya interpretaron a Hegel nun sentíu revolucionariu, lo que los llevó a atenese al ateísmu na relixón y a la democracia lliberal na política. Ente los hegelianos d'esquierda cuntar a Bruno Bauer, Ludwig Feuerbach, David Friedrich Strauss, Max Stirner y el más famosu, Karl Marx. Los múltiples cismes nesta facción llevaron finalmente a la variedá anarquista del egoísmu de Stirner y a la versión marxista del comunismu.
Nel sieglu XX, la filosofía de Hegel tuvo una gran renacencia: Esto debió en parte a que foi redescubierto y revaluado como proxenitor filosóficu del marxismu por marxistes d'orientación filosófica, en parte a un resurdimientu de la perspectiva histórica que Hegel apurrió a tou, y en parte a la creciente reconocencia de la importancia del so métodu dialécticu. Delles figures que se rellacionen con esta renacencia son Herbert Marcuse, Theodor Adornu, Ernst Bloch, Alexandre Kojève y Gotthard Günther. La renacencia de Hegel tamién punxo de relieve la importancia de les sos primeres obres, esto ye, les publicaes enantes de la "Fenomenoloxía del espíritu". Los estudiosos nun tán d'alcuerdu si filósofos contemporaneos como Wilfrid Sellars, John McDowell, Robert Brandom y Slavoj Žižek tendríen de ser consideraos neo-hegelianos.
Jean Gabin
Jean Gabin (17 de mayu de 1904 - 15 de payares de 1976) foi un destacáu actor y héroe de guerra francés.
Jean-Alexis Moncorgé nació en París, Francia, creció na villa de Mériel nel departamentu de Seine-et-Oise a unos 35 km al norte de la capital francesa. Estudió nel Lycée Janson de Sailly de París. Foi fíu d'actores de cabaré, onde llegó a trabayar a la edá de 19 años, integrándose al negociu al traviés d'una producción del Folies Bergères. Siguió preparar nun papeloriu pequeños enantes de faese militar.
Dempués de completar el so serviciu militar, Gabin retornó al negociu del entretenimientu, trabayando sol nome artísticu de Jean Gabin y consiguiendo trabayu en dellos teatros de variedaes y operetes. Formó parte d'una compañía del exércitu que viaxó a América del Sur, y al so regresu atopó trabayu nel Moulin Rouge. Estrena la "Java de Doudoune" de José Padilla. Les sos demostraciones y puesta n'escena empezaron a faese famosos, lo que-y dexó actuar en dos filmes de cine mudu en 1928.
Dos años dempués, llogró faer con facilidá la transición al cine sonoru nuna producción de Pathé Frères titulada "Chacun sa Chance". Desempeñando papeles secundarios, Gabin fixo una docena de películes mientres los siguientes cuatro años, onde destaquen filmes empobinaos por Maurice y Jacques Tourneur. Sicasí, ganó la verdadera reconocencia pol so papel en Maria Chapdelaine (1934), una producción empobinada por Julien Duvivier. Actuó como héroe nel drama de guerra tituláu "La Bandera" (1936), siendo esta segunda película, dirixida por Duvivier, la que lo estableció como una estrella importante. Al añu siguiente trabayó nuevamente en xunto con Duvivier, esta vegada en "Pépé -y Moko", que aportó a primer nos Grossing Films de 1937, y la so popularidá traxo a Jean Gabin la reconocencia internacional. El mesmu añu actuó na obra maestra de Jean Renoir: "La Grande Illusion", un filme antibélico que tuvo un increíble ésitu, tando nes carteleres d'un cine de Nueva York por seis meses.
Les ufiertes de Hollywood multiplicáronse, pero Gabin refugar hasta'l biltu de la Segunda Guerra Mundial. Dempués de la ocupación alemana de Francia, Gabin llevar a Duvivier y Renoir a Estaos Xuníos. Divorciar de la so segunda esposa en 1939, ente que na so estadía en Hollywood tuvo un romance cola actriz Marlene Dietrich. Sicasí, les sos películes n'América nun tuvieron demasiao ésitu.
Una personalidá difícil, con un ego demasiáu alto, perxudicaron la so carrera en Hollywood mientres trabayaba para RKO Pictures. Faciendo una película pa RKO quixo que Dietrich fuera protagonista xuntu con él, pero la so demanda foi refugada pol estudiu. Finalmente escluyir del proyectu.
Jean Gabin tuvo xuntu col Xeneral Charles de Gaulle nes Fuerces de la Francia Llibre, llogrando la Médaille Militaire y la Croix de Guerre pol so valor engarrando colos Aliaos nel Norte d'África. Dempués del Día D, Gabin entró coles tropes aliaes a lliberar París.
En 1946, Gabin foi emplegáu por Marcel Carné como actor principal na película "Pórtes-yos de la Nuit", pero'l so comportamientu egoísta dexar fora nuevamente. Atopó, finalmente, un productor francés que lu quería a él y a Marlene Dietrich xuntos nel filme "Martin Roumagnac", pero nun tuvo ésitu y la relación ente ellos llueu s'eslleió. En 1947 Gabin volvió a la escena, pero nuevamente la producción foi un desastre financieru. En 1949, nuna producción de René Clément, "Au-Delà Deas Allunes", tuvo'l protagonismu y llograron ganar un Óscar a la meyor película estranxera. A pesar d'esta reconocencia, a la película nun-y foi bien na taquilla francesa.
La carrera de Jean Gabin paecía dirixise al olvidu. Sicasí, consiguió faer en 1954 una apaición nel filme "Touchez pas au grisbi". Empobinada por Jacques Becker, la so presentación llogró una crítica favorable, y la película foi un ésitu internacional. Mientres los siguientes 20 años Garbin fixo más de 50 películes.
Jean Gabin morrió d'un infartu agudu de miocardiu nel suburbio parisín de Neuilly-sur-Seine. El so cuerpu foi encenráu, recibió honores militares y les cenices fueron espardíes nel mar por un barcu militar.
Consideráu como una de les grandes estrelles del cine francés, foi miembru de la Lexón d'Honor. El "Musée Jean Gabin" allugáu nel so pueblu natal contién información destacada de la so filmografía y la so carrera militar.
Simone de Beauvoir
Simone de Beauvoir (París, 9 de xineru de 1908 - ibíd. 14 d'abril de 1986) foi una escritora, profesora y filósofa francesa. Escribió noveles, ensayos, biografíes y monográficos sobre tarrezas políticos, sociales y filosóficos. El so pensamientu enmárcase dientro del esistencialismu y delles obres, como "El segundu sexu", considérense elementos fundacionales del feminismu. Foi pareya del tamién filósofu Jean Paul Sartre.
Simone de Beauvoir yera fía de Georges Bertrand de Beauvoir, que trabayó un tiempu como abogáu y yera un actor aficionáu, y de Françoise Brasseur. Nació nel pisu familiar, asitiáu nel parisín bulevar Raspail, y foi escolarizada dende los sos cinco años nel Cours Désir, onde solía unviase a les fíes de families burgueses. La so hermana menor, Hélène (conocida col llamatu de Poupette), siguir dos años más tarde.
Dende'l so niñez, De Beauvoir destacó poles sos habilidá intelectuales, que fixeron qu'acabara cada añu primera de la so clase. Compartía brillantez escolar con Elizabeth Lacoin (llamada Zaza na autobiografía de De Beauvoir), que se convirtió rápido na so meyor amiga.
Dempués de la Primer Guerra Mundial, el so güelu maternu, Gustave Brasseur, entós presidente del Bancu de la Meuse, presentó la quiebra, lo que bastió a tola familia nel deshonor y la vergüenza. De resultes d'esta ruina familiar, los padres de Simone viéronse obligaos a abandonar la residencia señorial del bulevar Raspail y a treslladase a un apartamentu escuru, asitiáu nun quintu pisu ensin ascensor na cai de Rennes. Georges de Beauvoir, qu'entamara vivir col dineru de la so esposa y de la so familia, vio los sos planes defraudaos. La culpa que sintió entós Françoise nun la abandonó nunca a lo llargo de la so vida y la dote sumida convertir nuna vergüenza familiar. La pequeña Simone sufrió de la situación, y vio como les relaciones ente los sos padres deteriorábense adulces. Fechu importante na nacencia de les idees polítiques feministes de Simone, tola so infancia va ser marcada pol fechu de nacer muyer: el so padre nun-y escondió'l fechu de que deseyara un fíu, col suañu de que cursara estudios na prestixosa Escuela Politécnica de París. Munches vegaes comentó-y a Simone: «Tienes un celebru d'home». Apasionáu pol teatru, que practicaba como aficionáu, compartía esti gustu cola so esposa y les sos fíes, xuntu col so amor pola lliteratura. Georges de Beauvoir indicólu de cutiu a Simone que, pa él «l'oficiu más guapu ye'l d'escritor». Cola so esposa, compartía'l convencimientu de que, dada la mediocre condición económica na que se topaba la familia, la única esperanza de meyora social pa los sos dos fíes yeren los estudios.
Los De Beauvoir braniaron de cutiu en Saint-Ybard, na propiedá de Mayrignac asitiada en Correze. El parque, fundáu alredor de 1880 pol so güelu, Ernest Bertrand de Beauvoir, foi adquiríu a principios de sieglu XIX pol bisagüelu, Narcisse Bertrand de Beauvoir. De Beauvoir narró estos tiempos felices nos sos "Memories d'una moza formal". El contactu cola naturaleza y los llargos paseos solitarios pel campu fixeron surdir nel espíritu de la moza Simone l'ambición d'un destín «fora de lo común».
Con solamente quince años, yá taba decidida sobre la forma d'esti destín: quería ser escritora. N'aprobando'l bachilleratu en 1925, De Beauvoir empezó los sos estudios cimeros nel Institutu Católicu de París, institución relixosa privada a la que solíen asistir les rapaces de bona familia. Ellí completó la so formación matemática, ente qu'ampliaba la so formación lliteraria nel Institutu Sainte-Marie de Neuilly. Tres el so primer añu universitariu en París, llogró llograr certificaos de matemátiques xenerales, lliteratura y llatín. En 1926, dedicar a estudiar filosofía y llogró en xunu de 1927 el so certificáu de filosofía xeneral. Tres estes certificaciones, acabó llicenciándose en lletres, con especialización en filosofía, na primavera de 1928, n'aprobando tamién unes certificaciones d'ética y de psicoloxía. Los sos estudios universitarios concluyeron cola redacción d'una tesina sobre Leibniz, culminación de los sos estudios cimeros.
En siendo profesora amestada de filosofía en 1929, De Beauvoir, o más bien Castor –moteyo que-y dio'l so amigu Herbaud y que Sartre siguió usando, nun xuegu de palabres ente «Beauvoir» y "beaver", n'inglés– preparar pa ser profesora titular. El so primer destín foi Marsella: Sartre llogró de la mesma un puestu en -y Havre en marzu 1931 y la perspectiva de dixebrase d'él estrozó a De Beauvoir. Por que pudieren ser nomaos nel mesmu institutu, Sartre propúnxolu que casárense. Magar el so amor fondo por él, ella negóse. En "La fuerza de les Coses", esplicó'l porqué: 
L'añu siguiente, llogró averase a Sartre al ser treslladada a Ruán, onde conoció a Colette Audry, qu'exercía tamién de profesora nel mesmu licéu. Caltuvo relaciones amoroses con delles de les sos alumnes, ente elles, Olga Kosakiewitcz y Bianca Bienenfeld: el pactu que lu xunió a Sartre dexába-y conocer estos amores contingentes”. Tamién caltuvo una curtia relación con un alumnu de Sartre, moteyáu “el pequeñu Bost”, futuru home d'Olga. Sartre tamién cortexó a la rapaza, ensin consiguir conquistala.
Esti grupu d'amigos, que se llamaben ente ellos «la pequeña familia», permaneció xuníu hasta la muerte de los sos miembros, magar les tensiones llixeres o a los conflictos más serios que travesaron. 
Poco primero de la Segunda Guerra Mundial, la pareya Sartre-De Beauvoir foi destinada a París. De 1936 a 1938, De Beauvoir enseñó nel licéu Molière, del que foi despidida n'habiendo entabláu una relación amorosa con Bianca Bienenfeld, una de les sos alumnes. 
Les editoriales Gallimard y Grasset refugaron la so primer novela, "Primaldad de lo espiritual", escrita ente 1935 y 1937, que se publicar tardíamente en 1979 col títulu "Cuando predomina lo espiritual". "La Invitada" publicar en 1943; nesta novela, la escritora describía, por aciu personaxes ficticios, la relación ente Sartre, Olga y ella mesma, al empar qu'ellaboraba una reflexón filosófica sobre la llucha ente les consciencies y les posibilidaes de la reciprocidá. Foi un ésitu editorial inmediatu que la llevó a ser suspendida en xunu de 1943 de la Educación Nacional, tres la presentación d'una denuncia por enguizamientu a la perversión de persones menores n'avientu de 1941 pola madre de Nathalie Sorokine, una de les sos alumnes. Se la reintegró como profesora tres la Lliberación; mientres la Ocupación trabayó pa la radio llibre francesa («Radio Vichy»), onde entamó programes dedicaos a la música.
Con Sartre, Raymond Aron, Michel Leiris, Maurice Merleau-Ponty, Boris Vian y otros intelectuales franceses d'esquierda, foi la fundadora d'una revista, "-yos Temps Modernes", que pretendía espublizar la corriente esistencialista al traviés de la lliteratura contemporanea. De forma paralela, siguió les sos producciones personales: tres la publicación de dellos ensayos y noveles onde falaba del so compromisu col comunismu, l'ateísmu y l'esistencialismu, consiguió independizase económicamente y dedicóse dafechu a ser escritora. Viaxó per numberosos países (EE. UU., China, Rusia, Cuba...) onde conoció a otres personalidaes comunistes como Fidel Capo, Che Guevara, Mao Zedong o Richard Wright. Nos Estaos Xuníos, entabló una relación pasional col escritor americanu Nelson Algren con quien caltuvo una intensa relación epistolar, llegando a intercambiar unes trescientes cartes.
La so consagración lliteraria tuvo llugar l'añu 1949: la publicación de "El segundu sexu", del que se vendieron más de ventidós mil exemplares na primer selmana, causó escándalu y foi oxetu d'animaos alderiques lliterarios y filosóficos. El Vaticanu, por casu, amosóse contrariu al ensayu. François Mauriac, que siempres tuvo animosidad escontra la pareya, publicó en "Les Temps Modernes" un editorial que creó discutiniu al afirmar: «agora, saber tou sobre la natura de la vuesa xefa». "El segundu sexu" traducir a dellos idiomes: nos Estaos Xuníos, vendiéronse un millón d'exemplares, y convirtióse nel marcu teóricu esencial pa les reflexones d'el fundadores del movimientu de lliberación la muyer. De Beauvoir convertir en precursora del movimientu feminista al describir a una sociedá na que s'apostra a la muyer a una situación d'inferioridá. El so analís de la condición femenina, en rotura coles creencies esistencialistes, sofitar nos mitos, les civilizaciones, les relixones, l'anatomía y les tradiciones. Esti analís desamarró un escándalusobremanera'l capítulu dedicáu a la maternidá y al albuertu, entós oldeáu al homicidiu. Describía'l matrimoniu como una institución burguesa repugnante, similar a la prostitución na que la muyer depende económicamente del so home y nun tien posibilidá d'independizase.
"Los Mandarinos", publicáu'l 1945, marcó la reconocencia del so talentu lliterario pola comunidá intelectual: otorgóse-y por esta novela'l prestixosu Premiu Goncourt. De Beauvoir yera daquella una d'el escritores con más audiencia a nivel mundial. Nesta novela, que trata de la posguerra, espunxo la so relación con Nelson Algren, anque siempres al traviés de personaxes ficticios. Algren, celosu, yá nun aguantaba más la relación que xunía a De Beauvoir y Sartre: la rotura ente ella y Algren demostró la fuerza del llazu que xunía a los dos filósofos, y la del so pactu. Darréu, de xunetu de 1952 a 1959, De Beauvoir vivió con Claude Lanzmann.
A partir de 1958, entamó la escritura de la so autobiografía, na que describe'l mundu burgués nel que creció, los sos prexuicios, les sos tradiciones degradantes y los esfuerzos que llevó a cabu pa desfacer d'ellos magar la so condición de muyer. Tamién rellata la so relación con Sartre, que calificó d'ésitu total. Magar tou y a encomalo del llazu pasional qu'entá los xunía, yá nun yeren una pareya nel sentíu sexual, anque De Beauvoir facer creer a los sos llectores.
En 1964, publicó "Una muerte bien duce", que rellata la muerte de la so madre: Sartre consideró siempres qu'ésti foi'l meyor escritu de De Beauvoir. La eutanasia o'l llutu formen el núcleu d'esti relatu cargáu d'emoción. A lo llargo del so llutu, a la escritora acompáñalu una rapaza que conoció entós: Sylvie Le Bon, estudiante en filosofía. La relación que xunió a los dos muyeres yera ambigua: madre-fía, d'amistá o d'amor. Nel so cuartu escritu autobiográficu, "Final de cuentes", De Beauvoir declaraba que compartió con Sylvie el mesmu tipu de relación que la xunió, cincuenta años enantes, al so meyor amiga Zaza. Sylvie Le Bon foi adoptada oficialmente como fía pola escritora, y nomar heredera de la so obra lliteraria y de los sos bienes.
Tres la muerte de Sartre en 1980, publicó en 1981 "La ceremonia del adiós", onde rellató los diez últimos años de vida del so compañeru sentimental: los detalles médicos y íntimos de la vida del filósofu fueron mal recibíos por munchos de los sos siguidores. Esti testu completar cola publicación de les sos conversaciones con Sartre grabaes en Roma ente agostu y setiembre de 1974. Nestos diálogos, Sartre cavilgaba sobre la so vida y espresaba delles duldes sobre la so producción intelectual. Al publicar estes conversaciones íntimes, De Beauvoir pretendió demostrar cómo la so difunta pareya fuera manipoliada pol filósofu y escritor francés Benny Lévy: ésti fixo que Sartre reconociera una ciertu enclín relixosu» nel esistencialismu, magar que Sartre y los demás esistencialistes proclamaren siempres que l'ateísmu yera unu de les sos pilastres. Para De Beauvoir, Sartre yá nun disponía de la plenitú de les sos capacidaes intelectuales cuando sostuviera esti alderique con Lévy y nun taba en situación d'enfrentase a ésti filosóficamente. Nestos testos que desvelen la vida de Sartre, tamién dexó ver lo mala que foi'l so relación cola fía adoptiva de Sartre, Arlette Elkaïm-Sartre. Conclúi "La Ceremonia del adiós" cola frase siguiente: «La so muerte dixébranos. La mio muerte nun nos va axuntar. Asina ye; yá ye demasiáu bellu que les nueses vides pudieren xuntase mientres tanto tiempu».
De 1955 a 1986, moró nel númberu 11bis de la cai Victor-Schœlcher de París, onde morrió acompañada de la so fía adoptiva y de Claude Lanzmann. Soterrar nel campusantu de Montparnasse de la capital francesa, na división 20, al llau de Sartre. Simone de Beauvoir foi soterrada llevando na so mano l'aníu de plata que-y regaló'l so amante Nelson Algren al espertar de la so primer nueche d'amor.
A lo llargo del so periodu universitariu en París, Simone de Beauvoir conoció a otros mozos intelectuales, ente ellos Jean-Paul Sartre, que calificó con almiración de xeniu. Una relación mítica nació ente los dos filósofos, que namái acabó cola muerte de Sartre. Simone va ser el so amor necesario», n'oposición a los amores contingentes» que los dos van conocer de forma paralela: un pactu de polifidelidad, qu'anovaben cada dos años, establecer ente ellos a partir de 1929, más o menos un añu tres el so alcuentru. Dambos cumplieron esti pactu filosóficu: él tuvo munchos amores contingentes, ella non tantos. 
El clímax de la carrera universitaria de la pareya asocedió en 1929, cuando Sartre y De Beauvoir presentar al concursu del agregamientu de filosofía, que ganó él mientres ella quedaba en segundu puestu.
Magar esti ésitu, la muerte repentina de la so amiga Zaza el mesmu añu causó un gran sufrimientu a la filósofa. De Beauvoir, criada por una madre relixosa, perdió la so fe cristiana con catorce años, tal como rellató nes sos "Memories d'una moza formal": años enantes de los sos estudios filosóficos, la moza desafiárase de la so familia y de los sos valores burgueses.
L'alcuentru con Sartre supon para De Beauvoir l'empiezu d'una vida de permanente diálogu intelectual con un interlocutor privilexáu d'un nivel qu'ella definía como mayor al so, siquier al entamu de la relación. Sartre y De Beauvoir nun se dixebraron desque se conocieron, nin mientres la separación d'ésta de la so familia. La so relación perduró hasta la muerte de Sartre. Sicasí, nunca se casaron nin vivieron sol mesmu techu. Dambos vivieron en completa llibertá, practicando la poligamia y sintiéndose felices col llazu que crearen ente ellos. Esti esquema relacional novedosu encimentar nel refugu fondu y visceral de la manera de vida burgués.
Simone creíase única, pero ante Sartre tuvo que reconocer: «Yera la primer vegada na mio vida que yo me sentía intelectualmente apoderada por dalgunu». Decidieron xunir les sos vides, pero nun amor llibre porque nin De Beauvoir nin Sartre aceptaben el matrimoniu:
Sía comoquier ella amar y aceptar tal como yera. Sartre propunxo la fórmula de la so relación: «Ente nós trátase d'un amor necesario, pero convien que tamién conozamos amores contingentes»
Mientres la Segunda Guerra Mundial y l'ocupación alemana de París, vivió na ciudá tomada escribiendo la so primer novela, "La invitada" (1943), onde esquizó los dilemes esistencialistes de la llibertá, l'acción y la responsabilidá individual, temes qu'encetó igualmente en noveles posteriores como "El sangre de los otros" (1944) y "Los mandarinos" (1954), novela esta pola que recibió'l Premiu Goncourt y que se considera la más importante de toles sos obres. 
Les tesis esistencialistes, según les cualos cada unu ye responsable de sigo mesmu, introdúcense tamién nuna serie d'obres autobiográfiques, cuatro en total, ente les que destaquen "Memories d'una moza de bona familia" (tamién conocida como "Memories d'una moza formal") (1958) y "Final de cuentes" (1972). Les sos obres ufierten una visión por demás reveladora de la so vida y el so tiempu. Ente los sos ensayos escritos, cabo destacar "El segundu sexu" (1949), un fondu analís sobre'l papel de les muyeres na sociedá y la construcción del rol y la figura de la muyer; "La vieyera" (1970), centrada na situación de la ancianidad nel imaxinariu occidental y onde criticó apasionadamente la so marxinación y ocultamiento, y "La ceremonia del adiós" (1981), polémica obra que remembra la figura del so compañeru de vida, Jean Paul Sartre.
Suelse inscribir la obra de Simone de Beauvoir, puramente, na evolución del feminismu. Con ello cuerre'l riesgu d'escaecer les sos reflexones sobre la creación lliteraria, sobre'l desenvolvimientu de la esquierda enantes y dempués de la Segunda Guerra Mundial, sobre'l dolor y la percepción del yo, sobre los llenderos del psicoanálisis y, poques gracies, sobre les premises fondes del esistencialismu. 
Simone de Beauvoir denunció la educación que se-yos daba a les neñes inculcándoles los valores de la maternidá y faciéndo-yos ver que yera la manera femenina de realizase como persones. Señaló tamién que'l verdaderu problema aniciaba en que la trampa» de la maternidá taba envolubrada na sociedá patriarcal dientro d'una «trampa» más amplia, la del matrimoniu y la familia.
Percibió la enorme desigualdá que sufríen les muyeres de la so dómina y que esta desigualdá yera pasiva y naide emprestába-y l'abonda atención. Esmazcaró munchos tabúes y significaos escondíos detrás d'acciones cotidianes que realizaben les muyeres.
L'actividá de Simone de Beauvoir foi, xuntu cola Gisèle Halimi y Elisabeth Badinter, central pa llograr la reconocencia de los maltratos sufiertos poles muyeres mientres la guerra d'Arxelia, según pal llogru del derechu al albuertu en Francia. Foi una d'el redactores del perimportante Manifiestu de les 343, publicáu n'abril 1971 pola revista "-y Nouvel Observateur". Con Gisèle Halimi, fundó tamién el movimientu Choisir, que tuvo un papel determinante na llegalización del albuertu.
 "Violette" 
"Les Amants du flore"
Ernest Rutherford
Ernest Rutherford, OM, PC, FRS, conocíu tamién como Lord Rutherford (Brightwater, Nueva Zelanda, 30 d'agostu de 1871 – Cambridge, Reinu Xuníu, 19 d'ochobre de 1937), foi un físicu y químicu neozelandés. 
Dedicar al estudiu de les partícules radioactives y llogró clasificales en alfa (α), beta (β) y gamma (γ). Topó que la radioactividá diba acompañada por una desintegración de los elementos, lo que-y valió ganar el Premiu Nobel de Química en 1908. Débese-y un modelu atómicu, col que probó la esistencia del núcleu atómicu, nel que s'axunta tola carga positiva y casi tola masa del átomu. Consiguió la primera transmutación artificial cola collaboración del so discípulu Frederick Soddy.
Mientres la primer parte de la so vida consagrar por completu a les sos investigaciones, pasó la segunda metá dedicáu a la docencia y dirixiendo los Llaboratorios Cavendish de Cambridge, onde s'afayó'l neutrón. Foi maestru de Niels Bohr y Otto Hahn.
El so padre, James, yera un escocés granxeru y mecánicu, y la so madre, Martha Rutherford, nacida n'Inglaterra, yera maestra, emigró enantes de casase. Dambos deseyaben dar a los sos fíos una bona educación y tratar de que pudieren prosiguir los sos estudios.
Rutherford destacó bien llueu pol so interés y la so capacidá pa la aritmética. Los sos padres y el so maestru animar enforma, y resultó ser un alumnu brillosu, lo que-y dexó entrar nel "Nelson College", nel que tuvo tres años. Tamién tenía grandes cualidaes pal rugby, lo que-y valía ser bien popular na so escuela. L'últimu añu, terminó en primer llugar en toles asignatures, gracies a lo cual entró na Universidá, nel "Canterbury College", nel que siguió practicando'l rugby y nel que participó nos clubes científicos y de reflexón.
Por esa dómina empezó a manifestase'l xeniu de Rutherford pa la esperimentación: les sos primeres investigaciones demostraron que'l fierro podía magnetizarse per mediu d'altes frecuencies, lo que de por sí yera un descubrimientu. Les sos escelentes resultancies académiques dexáron-y prosiguir los sos estudios y les sos investigaciones mientres cinco años en total nesa Universidá. Llicenciar en Christchurch y pocu dempués consiguió la única beca de Nueva Zelanda pa estudiar matemátiques, y sobrevivió l'últimu añu como maestru. Llogró d'esa manera'l títulu de "Master of Arts" con una doble primer clase en matemátiques y física.
En 1894 llogró'l títulu de "Bachelor of Science", que-y dexó prosiguir los sos estudios en Gran Bretaña, nos Llaboratorios Cavendish de Cambridge, so la dirección del descubridor del electrón, J.J. Thomson a partir de 1895. Foi'l primera estudiante de ultramar qu'algamó esta posibilidá. Antes de salir de Nueva Zelanda, prometer con Mary Newton, una moza de Christchurch.
En primer llugar prosiguió les sos investigaciones alrodiu de les ondes hercianes, y sobre la so recepción a gran distancia. Fixo una estraordinaria presentación de los sos trabayos ante la Cambridge Physical Society, que se publicar nes "Philosophical Transactions" de la Royal Society, fechu pocu habitual pa un investigador tan nuevu, lo que lu sirvió p'algamar notoriedá.
N'avientu de 1895, empezó a trabayar con Thomson nel estudiu del efectu de los rayos X sobre un gas. Afayaron que los rayos X teníen la propiedá de ionizar el aire, cuidao que pudieron demostrar que producía grandes cantidaes de partícules cargaes, tantu positives como negatives, y que eses partícules podíen recombinarse pa dar llugar a átomos neutros. Pela so parte, Rutherford inventó una técnica pa midir la velocidá de los iones, y la so tasa de recombinación. Estos trabayos fueron los que lu conducieron pel camín a la fama.
En 1898, en pasando tres años en Cambridge, cuando cuntaba con 27 años, propunxéron-y una cátedra de física na Universidá McGill de Montreal, qu'aceptó darréu, yá que amás la cátedra representaba pa él la posibilidá de casase cola so prometida.
Becquerel afayó por esa dómina (1896) qu'el uraniu emitía una radiación desconocío, la "radiación uránica". Rutherford publicó en 1899 un documentu esencial, nel qu'estudiaba la manera que podíen tener eses radiaciones de ionizar l'aire, asitiando al uraniu ente dos plaques cargaes y midiendo la corriente que pasaba. Estudió asina'l poder de penetración de les radiaciones, cubriendo les sos amueses d'uraniu con fueyes metáliques de distintes espesures. Diose cuenta de que la ionización empezaba menguando rápido conforme aumentaba la espesura de les fueyes, pero que percima d'una determinada espesura menguaba más sele. Por ello dedució que l'uraniu emitía dos radiaciones distintos, cuidao que teníen poder de penetración distintu. Llamó a la radiación menos caltriante radiación alfa, y a la más caltriante (y que producía necesariamente una menor ionización cuidao que travesaba l'aire) radiación beta.
En 1900, Rutherford cásase con Mary Newton. D'esti matrimoniu nació en 1901 la so única fía, Eileen.
Por esa dómina, Rutherford estudia'l toriu y dase cuenta, al utilizar el mesmu dispositivu que pal uraniu, de qu'abrir una puerta nel llaboratoriu alteria notablemente l'esperimentu, como si los movimientos del aire pudieren alteriar l'esperimentu. Llueu va llegar a la conclusión de qu'el torio esprende una emanación, tamién radiactiva, cuidao que al aspirar l'aire qu'arrodia'l torio, dase cuenta de qu'esi aire tresmite la corriente fácilmente, inclusive a gran distancia del torio.
Tamién nota que les emanaciones de torio namái permanecen radiactives unos diez minutos y que son partícules neutres. El so radiactividad nun se ve alteriada por nenguna reacción química, nin por cambeos nes condiciones (temperatura, campu eléctrico). Dase cuenta coles mesmes de que la radiactividad d'eses partícules escai exponencialmente, cuidao que la corriente que pasa ente los electrodos tamién lu fai, y afaya asina'l periodu de los elementos radiactivos en 1900. Cola ayuda d'un químicu de Montreal, Frederick Soddy, llega en 1902 a la conclusión de que les emanaciones de torio son efectivamente átomos radiactivos, pero ensin ser torio, y que la radioactividá vien acompañada d'una desintegración de los elementos.
Esti descubrimientu provocó una gran movición ente los químicos, bien convencíos del principiu de indestructibilidad de la materia. Una gran parte de la ciencia de la dómina basar nesti conceutu. Por ello, esti descubrimientu representa una auténtica revolución. Sicasí, la calidá de los trabayos de Rutherford nun dexaben marxe a la dulda. El mesmu Pierre Curie tardó dos años n'almitir esta idea, a pesar de que yá constatara con Marie Curie que la radioactividá causaba una perda de masa nes amueses. Pierre Curie cuntaba que perdíen pesu ensin camudar de naturaleza.
Les investigaciones de Rutherford tuvieron la reconocencia en 1903 de la Royal Society, que-y otorgó la Medaya Rumford en 1904. Resumió la resultancia de les sos investigaciones nun llibru tituláu "Radioactividá" en 1904, nel qu'esplicaba que la radioactividá nun taba influyida poles condiciones esternes de presión y temperatura, nin poles reacción químiques, pero que portaba una emisión de calor cimero al d'una reacción química. Esplicaba tamién que se producíen nuevos elementos con característiques químiques distintes, mientres sumíen los elementos radiactivos.
Al pie de Frederick Soddy, calculó que la emisión d'enerxía térmica por cuenta de la desintegración nuclear yera ente 20.000 y 100.000 vegaes cimera al producíu por una reacción química. Llanzó tamién la hipótesis de que tal enerxía podría esplicar la enerxía desprendida pol sol. Él y Rutt cunten que si la tierra caltién una temperatura constante (no que concierne al so núcleu), débese ensin dulda a les reacciones de desintegración que se producen nel so senu. Esta idea d'una gran enerxía potencial almacenada nos átomos va atopar un añu dempués un principiu de confirmación cuando Albert Einstein afaye la equivalencia ente masa y enerxía. Tres estos trabayos, Otto Hahn, el descubridor de la fisión nuclear xuntu con Fritz Strassmann, va allegar a estudiar con Rutherford en McGill mientres unos meses.
Al traviés numberosos estudios con elementos radiactivos repara qu'estos emiten dos tipos de radiación. El primer tipu de radiación al que denomina rayo alfa ye altamente enerxéticu pero tien pocu algame y ye absorbida pel mediu con rapidez. El segundu tipu de radiación ye altamente caltriante y d'enforma mayor algame, denominar rayo beta. Por aciu l'usu de campos eléctricos y magnéticos analiza estos rayos y deduz la so velocidá, el signu de la so carga y la relación ente carga y masa. Tamién atopa un tercer tipu de radiación bien enerxético al que va denominar rayo gamma.
En 1907, llogra una plaza de profesor na Universidá de Mánchester, onde va trabayar al pie de Hans Geiger. Al pie de ésti, va inventar un contador que dexa detectar les partícules alfa emitíes por sustances radiactives (prototipu del futuru contador Geiger), yá que ionizando el gas que s'atopa nel aparatu, producen una descarga que puede detectase. Esti dispositivu déxa-yos envalorar el númberu de Avogadro de manera bien directa: pescudando'l periodu de desintegración del radio, y midiendo col so aparatu'l númberu de desintegraciones per unidá de tiempu. D'esa manera deducieron el númberu d'átomos de radio presente na so amuesa.
En 1908, al pie de unu de los sos estudiantes, Thomas Royds, demuestra de manera definitiva lo que se suponía: que les partícules alfa son núcleos de heliu. En realidá, lo que prueben ye qu'una vegada lliberaes de la so carga, les partícules alfa son átomos d'heliu. Pa demostralo, aislló la sustanza radiactivo nun material abondo delgao por que les partícules alfa travesar efectivamente, pero pa ello bloquia cualquier tipu de "emanación" d'elementos radiactivos, esto ye, cualquier productu de la desintegración. Recueye de siguío el gas que se topa alredor de la caxa que contién les amueses, y analiza el so espectru. Atopa entós gran cantidá d'heliu: los núcleos que constitúin les partícules alfa recuperaron electrones disponibles.
Esi mesmu añu gana'l Premiu Nobel de Química polos sos trabayos de 1908. Va Sufrir sicasí un pequeñu disgustu, pos él considérase fundamentalmente un físicu. Una de les sos cites más famoses ye que "la ciencia, o ye Física, o ye filatelia", colo qu'ensin dulda asitiaba la física percima de toles demás ciencies.
En 1911 va faer la so mayor contribución a la ciencia, al afayar el núcleu atómicu. Reparara en Montreal al bombardear una fina llámina de mica con partícules alfa, que se llograba una deflexión de diches partícules. Al retomar Geiger y Marsden de manera más concienzudo estos esperimentos y utilizando una llámina de oru, diéronse cuenta de que delles partícules alfa esviábense más de 90 graos. Rutherford llanzó entós la hipótesis, que Geiger y Marsden enfrentaron a les conclusiones del so esperimentu, de que nel centru del átomu tenía d'haber un "núcleu" que contuviera casi tola masa y tola carga positiva del átomu, y que de fechu los electrones teníen de determinar el tamañu del átomu. Esti modelu planetariu fuera suxuríu en 1904 por un xaponés, Hantarō Nagaoka, anque pasara desapercibíu. Oxetábase-y que nesi casu los electrones tendríen qu'irradiar xirando alredor del núcleu central y, arriendes d'ello, cayer. Les resultancies de Rutherford demostraron qu'esi yera ensin duldar el modelu bonu, cuidao que dexaba prever con exactitú la tasa d'espardimientu de les partícules alfa en función del ángulu d'espardimientu y de un orde de magnitú pa les dimensiones del núcleu atómicu. Les últimes oxeciones teóriques (sobre la irradiación del electrón) esmorecer colos principios de la teoría cuántica, y l'adaptación que fixo Niels Bohr del modelu de Rutherford a la teoría de Max Planck, lo que sirvió pa demostrar la estabilidá del átomu de Rutherford. 
En 1914 empieza la Primer Guerra Mundial, y Rutherford concentrar nos métodos acústicos de detección de submaríns. Tres la guerra, yá en 1919, lleva a cabu'l so primera transmutación artificial. Dempués de reparar los protones producíos pol bombardéu de hidróxenu de partícules alfa (al reparar el ceguñu que producen en pantalles cubiertes de sulfuru de cinc), dase cuenta de que llogra munchos d'esos ceguños si realiza'l mesmu esperimentu con aire y entá más con nitróxenu puru. Deduz d'ello que les partícules alfa, al cutir los átomos de nitróxenu, producieron un protón, ye dicir que'l núcleu de nitróxenu camudó de naturaleza y tresformóse en osíxenu, al absorber la partícula alfa. Rutherford acababa de producir la primera transmutación artificial de la hestoria. Dalgunos cunten que foi'l primera alquimista que consiguió'l so oxetivu.
Esi mesmu añu asocede a J.J. Thomson nel llaboratoriu Cavendish, pasando a ser el direutor. Ye'l principiu d'una edá d'oru pal llaboratoriu y tamién pa Rutherford. A partir d'esa dómina, la so influencia na investigación nel campu de la física nuclear ye enorme. Por casu, nuna conferencia que pronuncia ante la Royal Society, yá alude a la esistencia del neutrón y de los isótopos del hidróxenu y del heliu. Y éstos afayaránse nel llaboratoriu Cavendish, so la so dirección. James Chadwick, descubridor del neutrón, Niels Bohr, que demostró que'l modelu planetariu de Rutherford nun yera inestable, y Robert Oppenheimer, al que se considera'l padre de la bomba atómica, tán ente los qu'estudiaron nel llaboratoriu nos tiempos de Rutherford. Moseley, que foi alumnu de Rutherford, demostró, utilizando la esviación de los rayos X, que los átomos cuntaben con tantos electrones como cargues positives había nel núcleu, y que d'ello resultaba que les sos resultancies "confirmaben con fuerza les intuiciones de Bohr y Rutherford".
El gran númberu de clases que dio nel llaboratoriu Cavendish, la gran cantidá de contactos que tuvo colos sos estudiantes dio una imaxe de Rutherford como una persona bien pegada a los fechos, entá ye más qu'a la teoría, que para él namái yera parte d'una "opinión". Esti apegu a los fechos esperimentales, yera'l niciu d'un gran rigor y de una gran honestidá. Cuando Enrico Fermi consiguió desintegrar diversos elementos cola ayuda de neutrones, escribiólu pa felicita-y d'haber consiguíu "escapar de la física teórica".
Sicasí, por fortuna, Rutherford nun se detenía nos fechos, y la so gran imaxinación dexába-y entever más allá, les consecuencies teóriques más alloñaes, pero nun podía aceptar que se complicaren les coses en devanéu. Con frecuencia faía observaciones nesti sentíu a los visitantes del llaboratoriu que veníen esponer los sos trabayos a los estudiantes y a'l investigadores, cualesquier que fora la fama del visitante. El so apegu a la simplicidá yera casi proverbial. Como él mesmu dicía: "Yo mesmu soi un home senciellu".
La so autoridá nel llaboratoriu Cavendish nun se basaba na medrana que pudiera inspirar. Otra manera, Rutherford tenía un calter garapoleru. Sabíase que taba avanzando nos sos trabayos cuando se-y oyía canturrear nel llaboratoriu. El so alumnos respetar enforma, non tantu polos sos pasaos trabayos o pol mitu que lu arrodiaba como pola so curiosa personalidá, la so arrogancia y la so autoridá intelectual. El so discípulu rusu Peter Kapitza moteyó-y "el cocodrilu" y asina yera conocíu ente los sos colegues. Non porque fuera tarrecible o peligrosu, sinón porque pa un soviéticu tan alloñáu de los ríos africanos, el conceutu de cocodrilu representaba una terrible fuerza. Anque naide -y llamabe asina de frente, Rutherford saber bien y arguyecíase de callao. Ye más, l'edificiu construyíu pa los estudios de Kapitza, tenía un gran baxorrelieve d'un cocodrilu.
Tamién esta ye pa Rutherford la dómina de los honores: foi presidente de la Royal Society ente 1925 y 1930, y "chairman" de la Academic Assistance Council, que nesos políticamente aturbolinaos tiempos, ayudaba a los universitarios alemanes que fuxíen del so país. Tamién se-y concedió la Medaya Franklin en 1924 y de la Medaya Faraday en 1936. Realizó'l so últimu viaxe a Nueva Zelanda, el so país de nacencia, que nunca escaeció, en 1925 y foi recibíu como un héroe. Algamó la nobleza en 1931 y llogró el títulu de Barón Rutherford de Nelson, de Cambridge. Pero esi mesmu añu morrió la so única fía, Eileen, nueve díes dempués de dar a lluz al so cuartu fíu.
Rutherford yera un home bien robustu y entró nel hospital en 1937 pa una operación menor, tres mancase podando unos árboles de la so propiedá. Al so regresu a la so casa, paecía recuperase ensin problemes, pero'l so estáu agravóse de secute. Morrió'l 19 d'ochobre y soterróse-y na abadía de Westminster, xuntu a Isaac Newton y Kelvin.
Max Planck
Max Karl Ernest Ludwig Planck foi un físicu y matemáticu alemán consideráu como'l fundador de la teoría cuántica y galardonáu col Premiu Nobel de Física en 1918.
Planck yera orixinariu d'una familia con gran tradición académica: el so bisagüelu Gottlieb Planck (1751-1833) y el so güelu Heirich Ludwig Planck (1785-1831) fueron profesores de teoloxía na Universidá de Gotinga, el so padre Wilhem Johann Julius von Planck (1817-1900) foi profesor de derechu en Kiel y Múnich, el so tíu Gottlieb Planck (1824-1907) foi tamién xurista en Gotinga y unu de los padres del Códigu Civil d'Alemaña.
Nació'l 26 d'abril de 1858 en Kiel, del matrimoniu de Julius Wilhem cola so segunda esposa Emma Patzig (1821-1914). Tenía cuatro hermanos (Hermann, Hildegard, Adalbert y Otto) y dos mediu hermanos (Hugo y Emma), fíos del so padre cola so primer esposa. Pasó en Kiel los sos seis primeros años y entós la so familia camudar a Múnich. Ellí matriculóse nel Maximiliansgymnasium. Los sos compañeros de clase yeren fíos de families conocíes de Múnich. Ente ellos atopaben el fíu del banqueru Heinrich Merck y Oskar Miller, fundador más palantre del Deutsches Museum. A los 16 años llogró'l so "Schulabschluss" o graduación. Como amosaba talentu pa la música (tocaba'l órganu, el pianu y el cello), la filoloxía clásica y les ciencies, duldó a la d'escoyer la so orientación académica. Al consultar al profesor de física Philipp von Jolly ésti respondió qu'en física lo esencial taba yá descubiertu, y que quedaben pocos buecos por rellenar, concepción que compartíen munchos otros físicos del so tiempu. Planck, que repunxo al so profesor que nun tenía interés n'afayar nuevos mundos sinón n'entender los fundamentos de la física, finalmente decidióse por esta materia.
Planck matricular pal cursu 1874/75 na Facultá de Física de la Universidá de Múnich. Ellí, baxu tutelar del profesor Jolly, Planck condució los sos propios esperimentos (por casu sobre l'espardimientu del hidróxenu al traviés del platino caliente) enantes d'emponer los sos estudios escontra la física teórica. Amás de los sos estudios, foi miembru del coru de la universidá onde en 1876/77 compunxo una opereta titulada "Die Liebe im Walde" y en 1877 realizó con otros dos compañeros un viaxe per Italia. Visitó Venecia, Florencia, Xénova, Pavia, los llagos de Como y Lugano, Llagu Maggiore, Brescia y el Llagu de Garda.
El cursu 1877/78 realizar en Berlín, na Universidá Friedrich-Wilhelms, onde recibió les enseñances de los célebres físicos Hermann von Helmholtz y Gustav Kirchhoff. De Helmholtz dixo Planck que nun preparar les clases, que costantemente camudaba lo que taba escritu na cayuela y que paecía tan aburríu como los estudiantes. La resultancia yera que pocos estudiantes permanecíen na so aula. A la fin namái quedaron trés estudiantes, ente los que s'atopaben el mesmu Planck y el más tarde astrónomu Rudolf Lehmann-Filhés. Sicasí de Kirchhoff dicía que les sos clases taben preparaes meticulosamente, pero que de cutiu resultaben grebes y monótones, y que los estudiantes almiraben al orador, non el so discursu. Magar esta opinión desfavorable sobre Helmholtz como profesor, trabó una amistá con él. Nesta dómina dedicóse paralelamente pola so cuenta al estudiu de la obra de Rudolf Clausius, de quien almiró'l so discursu comprensible y la so claridá, sobre los principios de la termodinámica. Foi nesta tema nel que trabayó pa preparar la so tesis de doctoráu, que llevó por títulu «"Über dean zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie"» ("Sobre'l segundu principiu de la termodinámica") y que presentó en 1879 en Múnich, con 21 años. Volvió a Múnich en 1880 pa exercer como profesor na universidá. En 1889, volvió a Berlín, onde dende 1892 foi'l direutor de la cátedra de Física teórica.
Dende 1905 hasta 1909, Planck foi la cabeza de la "Deutsche Physikalische Gesellschaft" (Sociedá Alemana de Física). En 1913, púnxose a la cabeza de la universidá de Berlín. En 1918 recibió'l Premiu Nobel de física pola creación de la mecánica cuántica. Dende 1930 hasta 1937, Planck tuvo a la cabeza de la "Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften" (KWG, Sociedá del emperador Guillermo pa la Meyora de la Ciencia).
Mientres la Segunda Guerra Mundial, Planck intentó convencer a Adolf Hitler de que perdonara a los científicos xudíos. Tres la muerte de Max Planck el 4 d'ochobre de 1947 en Gotinga, la KWG se renombró a "Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften" (MPG, Sociedá Max Planck).
Los descubrimientos de Planck, que fueron verificaos darréu por otros científicos, fueron la nacencia d'un campu totalmente nuevu de la física, conocíu como mecánica cuántica y apurrieron los cimientos pa la investigación en campos como'l de la enerxía atómica. Reconoció en 1905 la importancia de les idees sobre la cuantificación de la radiación electromagnético espuestes por Albert Einstein, con quien collaboró a lo llargo de la so carrera.
Anque nun principiu foi ignoráu pola comunidá científica, afondó nel estudiu de la teoría del calor y afayó, unu tres otru, los mesmos principios que yá enunciara Josiah Willard Gibbs (ensin conocelos primeramente, pos nun fueren sopelexaos). Les idees de Clausius sobre la entropía ocuparon un espaciu central nos sos pensamientos.
En 1900, afayó una constante fundamental, la denominada constante de Planck, usada pa calcular la enerxía d'un fotón. Esto significa que la radiación nun puede ser emitida nin absorbida de forma continua, sinón solo en determinaos momentos y pequeñes cantidaes denominaes cuantos o fotones. La enerxía d'un cuanto o fotón depende de la frecuencia de la radiación:
onde h ye la constante de Planck y el so valor ye 6,626 por 10 eleváu a -34 xunetos per segundu o tamién 4,13 por 10 eleváu a -15 electronvoltios per segundu.
Un añu dempués afayó la llei de la radiación electromagnético emitida por un cuerpu a una temperatura dao, denominada Llei de Planck, qu'esplica l'espectru d'emisión d'un cuerpu negru. Esta llei convertir nuna de les bases de la mecánica cuántica, que remaneció unos años más tarde cola collaboración de Albert Einstein y Niels Bohr, ente otros.
En 1905 publicáronse los primeros estudios del desconocíu Albert Einstein alrodiu de la teoría de la relatividá, siendo Planck unos de los pocos científicos que reconocieron darréu lo significativo d'esta nueva teoría científica.
Planck tamién contribuyó considerablemente a ampliar esta teoría. La hipótesis de Einstein sobre la llixereza del quantum (el fotón), basada nel descubrimientu de Philipp Lenard de 1902 sobre'l efectu fotoeléctricu, foi refugada primeramente por Planck, según la teoría de James Clerk Maxwell sobre electrodinámica.
En 1910 Einstein precisó'l comportamientu anómalu del calor específico en baxes temperatures como otru exemplu d'un fenómenu que desafía la esplicación de la física clásica. Planck y Walther Nernst para clarificar les contradicciones qu'apaecíen na física entamó la primera Conferencia Solvay, realizada en Bruxeles en 1911. Nesta xunta, Einstein finalmente convenció a Planck sobre les sos investigaciones y les sos duldes. A partir d'aquel momentu xunió-yos una gran amistá, siendo nomáu Albert Einstein profesor de física na universidá de Berlín ente que Planck foi decanu.
En 1918 foi galardonáu col Premiu Nobel de Física «"pol so papel xugáu na meyora de la física col descubrimientu de la teoría cuántica"».
N'el so honor bautizó'l cráter Planck na Lluna. En 2009, la Axencia Espacial Europea llanzó'l Planck, un satélite de dos tonelaes, como parte del so programa científicu Horizon 2000.
Louis Pasteur
Louis Pasteur (Dôle, Francia el 27 d'avientu de 1822 - Marnes-la-Coquette, Francia el 28 de setiembre de 1895) foi un químicu francés que los sos descubrimientos tuvieron enorme importancia en diversos campos de les ciencies naturales, sobremanera na química y microbioloxía. A él debe la técnica conocida como pasteurización. Al traviés d'esperimentos refutó definitivamente la teoría de la xeneración bonal y desenvolvió la teoría xerminal de les enfermedaes infeicioses. Polos sos trabayos ye consideráu'l pioneru de la microbioloxía moderna, empecipiando la llamada «Edá d'Oru de la Microbioloxía». 
Anque la teoría microbiana foi bien revesosa nos sos entamos, anguaño ye fundamental na medicina moderna y la microbioloxía clínica y condució a innovaciones tan importantes como'l desenvolvimientu de vacunes, los antibióticos, la esterilización y la hixene como métodos efectivos de cura y prevención contra l'espardimientu de les enfermedaes infeicioses. Esta idea representa l'entamu de la medicina científica, al demostrar que la enfermedá ye'l "efectu" visible (signos y síntomes) d'una "causa" que puede ser buscada y esaniciada por aciu un tratamientu específicu. Nel casu de les enfermedaes infeicioses, tien de buscase'l xerme causante de cada enfermedá pa topar una manera de combatilo.
La so primer contribución importante a la ciencia foi en química orgánica, col descubrimientu del dimorfismu del acedu tartárico, al reparar al microscopiu que l'ácidu racémico presentaba dos tipos de cristal, con simetría especular, contradiciendo los descubrimientos del entós químicu de primera categoría Mitscherlin. Esti descubrimientu realizar cuando cuntaba con pocu más de 20 años d'edá. Foi por tantu'l descubridor de les formes dextrógiras y levógiras qu'esviaben el planu de polarización de la lluz col mesmu ángulu pero en sentíu contrariu.
Louis Pasteur nació'l 27 d'avientu de 1822 en Dôle, localidá del Franco El Condao onde trescurrió la so infancia. Yera fíu d'un curtidor y de mozu nun foi un estudiante prometedor en ciencies naturales; ello ye que si demostraba dalguna actitú especial, yera na área artística de la pintura. La so primer ambición foi la de ser profesor d'arte. En 1842, en siendo maestru na Escuela Real de Besanzón, llogró'l so títulu de bachilleratu, con calificación mediocre» en química. El so padre mandar a la Escuela Normal Superior de París, pero ellí nun duró enforma tiempu, yá que tornó a la so tierra natal. Pero al añu siguiente retornó a París. En pasando pola École Normale Supérieure, convertir en profesor de Física nel Licéu de Dijon, anque'l so verdaderu interés yera yá la química. 
Ente los años 1847 y 1853 foi profesor de química en Dijon y depués en Estrasburgu, onde conoció a Marie Laurent, la fía del rector de la Universidá, con quien contraxo matrimoniu en 1849. El matrimoniu tuvo cinco fíos, pero solo sobrevivieron hasta la vida adulta dos d'ellos: Jean-Baptiste y Marie-Luise. Los otros trés finaron tempranamente, afectaos pol tifus.
En 1848 Pasteur resolvió'l misteriu del acedu tartárico (C4H6O6). Esta sustanza paecía esistir en dos formes d'idéntica composición química pero con propiedaes distintes, dependiendo del so orixe: l'ácidu tartárico proveniente de seres vivos (por casu, el qu'esiste nel vinu) yera capaz de polarizar la lluz, ente que'l producíu sintéticamente nun lo faía a pesar de cuntar cola mesma fórmula química.
Pasteur esaminó al microscopiu cristales diminutos de sales formaos a partir d'acedu tartárico sintetizáu nel llaboratoriu, y reparó daqué bien interesáu: había cristales de dos tipos distintos, dambos casi esactamente iguales pero con simetría especular, como les nueses manos. La composición yera la mesma, pero la forma na que los átomos acomuñábense podía tomar dos formes distintos y simétriques, mientres una forma polarizaba la lluz a la derecha, la otra la polarizaba a la izquierda. 
Más interesáu entá foi que cuando esaminó cristales formaos a partir d'acedu tartárico natural, solo yeren d'unu de los dos tipos —los seres vivos producíen l'ácidu d'una manera na que solo se creaba unu d'ellos, aquel que polarizaba la lluz a la derecha—. Esti afayu valió-y al mozu químicu la concesión de la "Lexón d'Honor", con solu 26 años d'edá. En 1854 foi nomáu decanu de la Facultá de Ciencies na Universidá de Lille. Solo siete años más tarde, con 33 años, convertir en direutor y alministrador d'estudios científicos na mesma École Normale Supérieure na qu'había estudiáu.
Dalgunos de los sos contemporaneos, incluyíu l'eminente químicu alemán Justus von Liebig, aportunaben en que la fermentadura yera un procesu químicu y que nun riquir la intervención de nengún organismu. Cola ayuda d'un microscopiu, Pasteur afayó que, en realidá, interveníen dos organismos —dos variedaes de lleldos— que yeren la clave del procesu. Unu producía alcohol y l'otru, acedu láctico, qu'agriaba'l vinu. 
Utilizó un nuevu métodu pa esaniciar los microorganismos que pueden degradar al vieno, la cerveza o la lleche, dempués de zarrar el líquidu en cubes bien sellaes y alzando la so temperatura hasta los 44 graos centígraos mientres un tiempu curtiu. A pesar del refugu inicial de la industria ante la idea de calecer vinu, un esperimentu controláu con llotes de vinu calecíu y ensin calecer demostró la efectividá del procedimientu. Naciera asina la pasteurización, el procesu qu'anguaño garantiza la seguridá de numberosos productos alimenticios del mundu.
Demostró que tou procesu de fermentadura y descomposición orgánica deber a l'acción d'organismos vivos y que la crecedera de los microorganismos en caldos nutritivos nun yera por cuenta de la xeneración bonal. Pa demostralo, espunxo caldos fervíos en matraces provistos d'un filtru qu'evitaba'l pasu de partícules de polvu hasta'l caldu de cultivu, simultáneamente espunxo otros matraces qu'escarecíen d'esi filtru, pero que teníen un pescuezu bien allargáu y curvado qu'enzancaba'l pasu del aire, y pollo de les partícules de polvu, hasta'l caldu de cultivu. Al cabu d'un tiempu reparó que nada crecía nos caldos demostrando asina que los organismos vivos qu'apaecíen nos matraces ensin filtru o ensin pescuezos llargos proveníen del esterior, probablemente del polvu o en forma de espores. D'esta manera Louis Pasteur amosó que los microorganismos nun se formaben bonalmente nel interior del caldu, refutando asina la teoría de la xeneración bonal y demostrando que tou ser vivu vien de otru ser vivu anterior ("Omne vivum ex vivu"). Esti principiu científicu que foi la base de la teoría xerminal de les enfermedaes y la teoría celular y significó un cambéu conceptual sobre los seres vivos y l'entamu de la microbioloxía moderna. Anunció les sos resultancies nuna gala de la Sorbona en 1864 y llogró tou un trunfu.
Depués de resolver el problema de la industria vinícola, Pasteur foi contactáu en 1865 pol gobiernu francés por qu'ayudara a resolver la causa d'una enfermedá de los viermes de seda del sur de Francia, que taba arruinando la producción. Pasteur, como él mesmu reconoció, nun sabía nada de viermes de seda, sicasí creía que la so ignorancia significába-y una ventaya, pos-y dexaría encarar el problema ensin prexuicios. Tres los ésitos llograos, confiaba que'l métodu científicu sería la ferramienta que revelaría'l misteriu y ayudaríalu a atopar una solución.
Entamó una investigación d'ensayu y erru mientres 4 años y n'estudiando meticulosamente les enfermedaes del vierme de seda pudo entender los mecanismos d'andada. Por aciu el microscopiu afayó que realmente nun teníen una enfermedá, sinón dos, provenientes de dos talos parásitos qu'infectaben a los viermes y fueyes de que s'alimentaben. El so diagnósticu foi drásticu: los viermes y fueyes infectaes teníen que ser destruyíos y reemplazaos por otros nuevos. Por aciu una rigorosa selección pudo aisllar un grupu sanu y curió que nun s'arimara. Sicasí, non tou resultaba bien para Pasteur: sufrió una hemorraxa cerebral que la dexó casi hemipléxicu del llau esquierdu. En cuanto convaleció publicó un llibru nel que detallaba los sos ensayos y descubrimientos, conocencia qu'otros países nun tardaron n'aplicar. Yá entós la industria local de la seda recoyía los frutos del so apurra y llograba ganancies per primer vegada nuna década, y países como Australia ya Italia asonsañaben llargamente la so técnica de selección.
El descubrimientu de la cura de la enfermedá de los viermes de seda aumentó la so fama y atraxo la so atención escontra'l restu de enfermedáes contaxoses. La idea de que les enfermedaes pueden ser tresmitíes ente criatures vivientes rescamplaba nes epidemies, como'l biltu de cólera de 1854 na cai Broad, Londres, que cobró la vida de 500 persones nun escasu radiu de 200 metros. Por aciu la interrogación de los infectaos y el siguimientu epidemiolóxicu de l'andada, John Snow llogró identificar l'orixe del biltu una fonte d'agua público. Snow convenció a les autoridaes de que clausuraren el pozu y l'epidemia cesó. Sicasí, la idea d'una enfermedá contaxosa nun resultaba obvia pa la población, pos topetaba col pensamientu de la dómina. La pieza que faltaba pa dar coherencia a esta llinia de pensamientu y resolver los sos puntos débiles ya inesplicables yera afayar qué yera esactamente'l tramisor de la enfermedá.
Nestes circunstancies demostró esperimentalmente y desenvolvió la teoría xerminal de les enfermedaes infeicioses, según la cual toa enfermedá infeiciosa tien la so causa (etioloxía) nun ente vivu microscópicu con capacidá p'arrobinase ente les persones, amás de ser el causante de procesos químicos como la descomposición y la fermentadura, y la so causa nun provenía d'adientro del cuerpu por cuenta de un desequilibrio d'humores como se creía tradicionalente. La so teoría foi revesosa ya impopular: resultaba risible pensar que daqué insignificantemente pequeñu hasta lo invisible pudiera causar la muerte de seres muncho más «fuertes».
Unu de los más famosos ciruxanos que siguió los sos conseyos foi'l británicu Joseph Lister, quien desenvolvió les idees de Pasteur y les sistematizó en 1865. Lister ye consideráu güei el padre de la antisepsia moderna, y realizó cambeos radicales na manera nel que se realizaben les operaciones: el doctores teníen de llavase les manos y utilizar guantes, la presea quirúrxica debía esterilizarse xustu enantes de ser usáu, había que llimpiar les feríes con disoluciones de acedu carbólico (que mataba los microorganismos). Antes de Lister y Pasteur, pasar pol quirófanu yera, en munchos casos, una sentencia de cangrena y muerte. El mesmu Pasteur, en 1871 suxurió a los médicos de los hospitales militares a ferver la presea y los vendajes. Describió un fornu, llamáu «fornu Pasteur», preséu pa esterilizar instrumental quirúrxicu y material de llaboratoriu y nél tuvieron enteru sofitu.
En 1880, Pasteur atopábase realizando esperimentos con pollos pa determinar los mecanismos de tresmisión de la bacteria responsable del cólera aviar qu'acababa con munchos d'ellos. Xuntu col so ayudante, Charles Chamberland, inoculaban la bacteria ("Pasteurella multocida") a pollos y evaluaben el procesu de la enfermedá.
La hestoria cunta que Pasteur diba tomase unes vacaciones, y encargó a Chamberland que inoculase a un grupu de pollos con un cultivu de la bacteria, enantes de dise'l mesmu ayudante de vacaciones. Pero Chamberland escaeció faelo, y foise de vacaciones. Cuando dambos volvieron al cabu d'un mes, los pollos taben ensin infectar y el cultivu de bacteries siguía onde lo dexaron, pero bien debilitáu. Chamberland inoculó a los pollos seya comoquier y los animales nun morrieron. Desenvolvieron dellos síntomes, y una versión leve de la enfermedá, pero sobrevivieron.
L'ayudante, envergonzáu, diba matar a los animales y empezar de nuevu, cuando Pasteur detener: la idea d'una versión débil de la enfermedá causante de la inmunidá al so símil bederre yera conocida dende 1796 gracies a Edward Jenner y Pasteur taba al tantu. Espunxo a los pollos una vegada más al cólera y nuevamente sobrevivieron pos desenvolvieren respuesta inmune. Llamó a esta técnica vacunación n'honor a Edward Jenner. La diferencia ente la vacuna de Jenner y la de antrax y cólera aviar, ye qu'estes fueron les primeres vacunes de patóxenos artificialmente debilitaos. A partir d'esi momentu nun faía falta atopar bacteries fayadices pa les vacunes, les mesmes bacteries de la enfermedá podíen ser debilitaes y vacunaes. 
Pasteur punxo esti descubrimientu en práctica casi darréu nel casu d'otres enfermedaes causaes por axentes bacterianos. En 1881, fixo una demostración dramática de la eficacia de la so vacuna contra'l carbunclu, inoculando la metá d'una reciella d'oveyes mientres inyectaba la enfermedá ("Bacillus anthracis") a la otra metá. Les inoculadas cola vacuna sobrevivieron, el restu, morrió.
Nos sos estudios contra la rabia, utilizaba coneyos infectaos cola enfermedá, y cuando estos morríen ensugaba la so texíu nervioso pa debilitar el axente patóxenu que la produz, que güei sabemos que ye un virus. En 1885 un neñu, Joseph Meister, foi mordíu por un perru rabiosu cuando la vacuna de Pasteur solo probárase con unos cuántos perros. El neñu diba morrer ensin dala dulda cuando desenvolviera la enfermedá, pero Pasteur nun yera médicu, de cuenta que si tratar con una vacuna ensin probar abondo podía acarretar un problema llegal. Sicasí, en consultando colos sos colegues, el químicu decidir a inocular la vacuna al rapazu. El tratamientu tuvo un ésitu absolutu, el neñu recuperar de les feríes y nunca desenvolvió la rabia, Pasteur nuevamente foi allabáu como héroe.
En respuesta a esperiencies desagradables pa Pasteur, rogó-y a'l so familia, en 1878, nunca amosar el so cuadiernos de llaboratoriu a naide. Dempués de la muerte del fisiólogu Claude Bernard, tenía unu publicáu con notes d'estudiantes, y Bernard duldara de la teoría de la fermentadura de Pasteur. Eso obligó a Pasteur a tomar públicamente una posición contra les posiciones de Bernard. Col fin de nun provocar una situación similar a sigo mesmu, impunxo la prohibición de la publicación de los sos cuadiernos de llaboratoriu.
En 1964, l'últimu sobreviviente descendiente varón directu Pasteur Vallery, apurrió los cuadiernos de llaboratoriu a la Biblioteca Nacional de Francia. Y quedaron disponibles cola muerte de Pasteur Vallery-Radot, en 1971, y prácticamente aplicables solo col catálogu 1985. Polo xeneral, son 144 cuadiernos, 42 d'ellos retayos de periódicos, apuntes de clase, etc. Los 102 cuadiernos restantes, son notes de llaboratoriu reales, y 40 documentos d'investigación añal.
En 1973, la Unión Astronómica Internacional alcordó homenaxar la so persona poniendo'l so apellíu al cráter Pasteur del planeta Marte.
Esisten 2020 cais «Pasteur» en Francia, siendo unu de los más propuestos como nome de cai. Mientres los movimientos de descolonización, que supunxeron el cambéu de nomes d'orixe francés de munches cais, les de Pasteur de cutiu caltuvieron munches vegaes la so denominación.
Ingrid Bergman
Ingrid Bergman ) foi una actriz sueca galardonada con 3 Premiu Óscar —igualada por Meryl Streep en 2012 y namái superada por Katharine Hepburn con cuatro estatuilles— y 5 Globu d'Oru, amás foi la primer ganadora del Premio Tony como meyor actriz. Considerada unu de los mitos del séptimu arte, según la llista realizada pol American Film Institute ye la cuarta estrella más importante na hestoria del cine. Ye probablemente una de les actrices más prolífiques del sieglu XX, debíu en parte a que desenvolvió la so carrera en cinco idiomes (suecu, alemán, inglés, italianu y francés) y actuó en cine, teatru y televisión en Suecia, Alemaña, Estaos Xuníos, Canadá, Inglaterra, Italia, Francia, España y Israel. Finó'l día del so 67.º cumpleaños, en llibrando una llarga batalla contra'l cáncer de mama.
Foi fía de Justus Samuel Bergman, un suecu quien yera un pequeñu empresariu de fotografía y de la so esposa Friedel Adler, nativa de la ciudá alemana de Hamburgu. Quedó güérfana de madre cuando tenía tres años y el so padre, Justus, morrió once años dempués. La so infancia trescurrió na casa paterna, depués con una de les hermanes del so padre quien morrió seis meses más tarde y finalmente con otru tíu paternu, Otto Bergman, y la so familia. 
Decidió faese actriz pa combatir la so estrema cobardura, «soi más yo mesma cuando soi otra persona» —dicía—,y dio los sos primeros pasos nel cine como extra a los 16 años, pero la so verdadera meta yera'l trabayu teatral. La so primer oportunidá p'actuar dar Greta Danielsson, una antigua amiga del so padre, quien-y ufiertó un papel como extra. En 1933 foi escoyida ente cientos d'aspirantes pa estudiar en The Royal Dramatic Theater School, onde tamién estudió Greta Garbo. El so padre, al morrer, dexar tou a la so fía asegurándose de qu'ella tuviera dineru pa convertise n'actriz.
Cuando Ingrid díxo-y a'l so tíu Otto que quería ser actriz, esti opúnxose, pos naquella dómina ser actriz taba mal vistu. Él pensaba que como tenía bones calificaciones nos sos estudios de secundaria, nun precisaba ser actriz, pero como Ingrid aportunaba, el so tíu prometiólu que si presentar pa una audición y nun yera escoyida, nun lo volvería intentar. La institución "The Royal Dramatic Theater School" riquía a cada actor que representara tres pieces, dempués de lo cual, los xueces escoyeríen dos d'elles, si l'aspirante yera refugáu dábase-y un sobre marrón y si yera aceptáu, un sobre blancu. Ingrid decidió representar una comedia. Mientres actuaba, los miembros del xuráu nun paecíen ve-y la gracia, nin siquier emprestaben muncha atención. De secute, tres la primer llectura, dixéron-y que podía retirase ensin da-y la oportunidá de la segunda. Más de mediu sieglu dempués Ingrid recordaba'l so desengañu:
La so primer película foi "Munkbrogreven" de Edvin Adolphson. En 1937 cásase col dentista Petter Lindström, relación de la que naz la so fía Pia Lindström. Petter animar a faer una película n'Alemaña. Mientres el rodaxe de "El pactu de los cuatro", Ingrid conoz al ministru pa la Ilustración Pública y Propaganda de l'Alemaña nazi Joseph Goebbels, quien intenta convencela por que faiga películes pal III Reich, cuidao que yera mediu alemana y sabía l'idioma, pero nun aceptó. La so sesta película Intermezzo tuvo enforma ésitu y fixo que'l productor cinematográficu David O. Selznick mercara los derechos de la película por que Ingrid volviera protagonizar n'idioma inglés.
En 1939, y dempués de protagonizar una docena de películes en Suecia, treslladóse a los Estaos Xuníos pa protagonizar la nueva versión de "Intermezzo". En 1942 protagonizó xuntu a Humphrey Bogart la película de Michael Curtiz "Casablanca", estrenada en 1943, añu nel que foi postulada per vegada primera a los Óscar, nesti casu pol so brillosu llabor na película "Por quién doblen les campanes", anque nun lo ganó. Sicasí, Ingrid Bergman amosóse satisfecha col so llabor y declara públicamente frente a l'actriz Jennifer Jones, ganadora del premiu: "El to Bernadette ye meyor que la mio María...". Sicasí, al añu siguiente llogra'l Óscar a la meyor actriz, esta vegada pol so papel en "Lluz qu'amorrenta". En 1945 recibe la so tercer candidatura consecutiva a los Óscar, esta vegada pola película "Les campanes de Santa María". L'actriz recibiría la so cuarta candidatura a los Óscar na categoría de meyor actriz en 1948, pol so papel en "Juana d'Arcu".
En 1949 Ingrid Bergman decidió escribir una carta empobinada al direutor italianu Roberto Rosellini espresándo-y el so deséu de trabayar en dalguna de les sos películes. Cuando Rossellini recibe la carta va a Estaos Xuníos pa conocer a Petter y a Ingrid.
En 1949 treslladóse a Italia con 300 dólares pensando volver nunos meses, pa rodar a les ordes de Rossellini la película "Stromboli". Mientres el rodaxe, empieza una relación col direutor italianu. Frutu d'esta relación, Bergman queda embarazada y tien al so fíu Roberto, quien nació'l 2 de febreru de 1950, lo que provocó un gran escándalu n'Estaos Xuníos. El vicepresidente y direutor de Códigos de Producción, Joseph Breen, pidiólu que desmintiera los rumores de que taba a puntu de divorciase y abandonar a la so primer fía pa casase con Rossellini. Foi criticada pola Ilesia Luterana de Suecia y sacerdotes de la Ilesia Católica, sobremanera n'Estaos Xuníos, y tamién recibió cartes de persones que pensaben que tenía de ser quemada na foguera, non como Juana d'Arcu, sinón como una bruxa. L'escándalu foi de tal magnitú qu'inclusive provocó que l'actriz fuera declarada "persona non prestosa" en territoriu estaunidense, lo que fixo que se exiliara n'Italia, dexando al so primer home y a la so primer fía n'Estaos Xuníos. Tal como declaró dempués:
Claudia Cardinale
Claudia Cardinale (Claude Joséphine Rose Cardinale: n. La Goleta, puertu de Túnez, de la República Tunecina, 15 d'abril de 1938) ye una actriz italiana nacida na capital de Túnez cuando esi país entá yera un protectoráu francés. Los sos padres yeren naturales de la isla de Sicilia (Italia). Ta considerada como unu de los últimos mitos con vida del cine italianu. Foi musa de direutores de la talla de Sergio Leone, Luchino Visconti o Federico Fellini, participando en llexendarios títulos como "8½", "Il Gattopardo" o "C'yera una volta il West".
Claudia Cardinale tuvo la so entrada nel mundu del cine en ganando un concursu de guapura tunecín en 1957. Fixo'l so debú cinematográficu en "Goha" (1958), xuntu a Omar Sharif, y esi mesmu añu tuvo un papel nun filme d'ésitu internacional: "Rufufú" ("I soliti ignoti"), protagonizáu por Vittorio Gassman. La so carrera inicial foi enriada pol productor Franco Cristaldi, quien la llevó al estrellalgu al esplotar la so privilexada guapura llatina en papeles de muyer sensual y de calter, polos que se fadría famosa y reconocida al nivel de Sofía Loren, Gina Lollobrigida y Virna Lisi. Sicasí, l'actriz tenía una peculiar voz ronca que nun paecía encaxar cola so imaxe de "sex symbol", polo que yera doblada en tolos sos filmes hasta que Fellini decidió lo contrario.
Na década de 1960 Claudia Cardinale apaeció en munches películes italianes o cofinanciaes per Italia, incluyendo dos obres maestres de Luchino Visconti: "Rocco y los sos hermanos" (1960) y "Il Gattopardo" ("El gatopardo", 1963). En dambes producciones tuvo por pareya a Alain Delon. Tamién participó en "8½" de Federico Fellini, y nel esitosu "western" de Sergio Leone "Hasta que llegó la so hora" (1968), onde trabayó con Henry Fonda, Charles Bronson y Jason Robards.
Cardinale nunca fixo un intentu real d'entrar nel mercáu estaunidense una y bones nun taba interesada en dexar Europa por un periodu estensu de tiempu; amás, el so escasu dominiu del idioma inglés yéra-y un torga. De toes formes, rodó delles películes de Hollywood como: "Circus World" ("El fabulosu mundu del circu", 1964) con John Wayne y Rita Hayworth; la popular "The Pink Panther" ("La pantera rosa", 1964) con David Niven; "Blindfold" (1965) con Rock Hudson; "The Professionals" (1966) con Burt Lancaster, Llei Marvin y Jack Palance; "Nun faigan foles" con Tony Curtis, y "The Hell With Heroes" ("Los héroes tán muertos", 1968) con Rod Taylor.
Una fotografía de l'actriz apaeció na portada artística del álbum "Blonde On Blonde" (1966) de Bob Dylan; cuidao que la semeya usar ensin el permisu de Cardinale, nes siguientes ediciones la semeya esaniciar de la carátula.
Claudia Cardinale apaeció en más películes europees de reconocida calidá que la mayoría de les sos contemporanees, más entornaes al cine comercial. La so actuación na película "Sandra", de Visconti, ta considerada como hipnotizante, faciendo'l papel d'una superviviente del Holocaustu con una relación incestuosa col so hermanu. Na película "La Storia" de Luigi Comencini (basada na novela de Elsa Morante) Cardinale interpreta a una vilba que cría a un fíu mientres la Segunda Guerra Mundial, y que foi otra actuación de Cardinale bien recibida.
Otres actuaciones de Cardinale que tán consideraes importantes inclúin la película "La moza de la maleta" de Valerio Zurlini y "Llibertá, amor mio" de Mauro Bolognini.
Cardinale siguió activa nel cine européu mientres décades. Ente les sos películes dende 1970 cúntense: "Les petroleres" (1971), comedia ambientada nel Oeste y rodada n'España con Brigitte Bardot y José Luis López Vázquez; "Qui comincia l'avventura" (1975); "Fitzcarraldo" (1982; Werner Herzog), onde trabayó con Klaus Kinski; "La Storia" (1985), y "Un homme amoureux" ("A man in love", 1987), protagonizada por Peter Coyote y Greta Scacchi.
En 1977 tuvo un papel na superproducción pa televisión "Jesús de Nazaret", dirixida por Franco Zeffirelli y que cuntó con astros como Anthony Quinn, Laurence Olivier, James Mason, Anne Bancroft, Fernando Rei, Olivia Hussey... En 1999 participó nel documental sobre Kinski tituláu "El mio enemigu íntimu".
En 2002 participó nel filme "And now...Ladies and Gentlemen", protagonizáu por Jeremy Irons. En teatru, protagonizó en 2005 "Duce páxaru de mocedá", de Tennessee Williams en París y en 2009 rodó la película de tema gai "Le fil", onde encarnaba a una madre tunecina ronciega a aceptar la homosexualidá del so fíu. En 2012 rodó, xuntu a Jean Rochefort, la película "L'artista y la modelu", del español Fernando Trueba.
Casóse solo una vegada (con Franco Cristaldi) pero tuvo viviendo col direutor de cine Pasquale Squitieri dende 1975, y tien dos fíos. El so fíu mayor, Patrizio, nació frutu d'una violación que sufrió Cardinale cuando tenía namái 17 años ya inda vivía en Túnez; Cristaldi adoptar darréu. Tien una fía (tamién llamada Claudia) con Squitieri.
Claudia Cardinale ye una muyer progresista con convencimientos políticos fuertes. Ta arreyada en temes a favor de la muyer y del colectivu "gai". Tamién ta arreyada en munches causes humanitaries. Anguaño París ye'l so llar.
Claudia Cardinale escribió una autobiografía, "Moi Claudia, Toi Claudia". En 2005, tamién publicó un llibru en francés, "Mes Étoiles", sobre les sos relaciones personal y profesional con munchos de los sos direutores y compañeros de repartu mientres les sos cerca de 50 años nel mundu del espectáculu. Nes sos confesiones, Cardinale declara que se negó ente rises a los requerimientos de Marlon Brando, quien intentó seducila nun hotel de Roma en 1967, y que dempués se penó.
Ida Lupino
Ida Lupino (Londres, 4 de febreru de 1918 – Los Angeles, de California, 3 d'agostu de 1995) foi una actriz y direutora cinematográfica angloestaunidense.
Los sos padres yeren l'actriz Connie O'Shea (tamién llamada Connie Emerald) y l'artista de "music hall" Stanley Lupino, miembru d'una familia británica d'artistes de teatru d'orixe italianu. Nació en 1918, y non en 1914 como caltienen delles biografíes.
Día Lupino foi animada a entrar nel mundu del espectáculu polos sos padres y por un primu carnal, Lupino Lane, que debutara nel cine en 1931 con "The Love Race".
Tuvo dellos años interpretando pequeños papeles: asina "The Ghost Camera" (1933), dirixida por Bernard Vorhaus; pero ente 1930 y 1941 trabayó yá con grandes direutores, como Hathaway, Milestone, Mamoulian, Wellman Charles Vidor, Walsh, Curtiz y Litvak. 
Y ye que, tres la so interpretación en "The Light That Failed" (1939), Lupino foi tomada seriamente como una actriz dramática. Y actuó en películes tales como "They Drive by Night" (1940), y "High Sierra" (1941), dambes con Humphrey Bogart y empobinaes por Raoul Walsh. 
Trabayó de manera regular y foi bien solicitada nos años cuarenta, como actriz segura nos sos papeles y d'espresión intelixente, pero ensin llegar a la categoría de gran estrella. En 1946 fixo "El hoombre qu'amo", de Walsh, per tercer vegada, nun pervalible drama recuperáu apocayá. 
Mientres esti periodu Lupino fíxose conocida polos sos duros papeles. Como resultancia, los sos papeles ameyoraron na década de 1940, y ella empezó a describise como la Bette Davis de "los homes probes." 
En 1947, Lupino dexó Warner Brothers pa convertise nuna actriz freelance. Filmes destacaos nos qu'ella actuó nesa dómina son "Road House" y "On Dangerous Ground".
Tres una suspensión a finales de los años cuarenta, Lupino interesar pol trabayu detrás de la cámara. La so primer dirección llegó en 1949, cuando Elmer Clifton sufrió un ataque cardiacu y nun pudo rematar "Not Wanted", filme que dirixía pa Filmways, la compañía fundada por Lupino y el so home, Collier Young, pa rodar películes de baxu presupuestu. Lupino remató'l filme-
Dempués siguió dirixiendo los sos propios proyectos, convirtiéndose na única muyer direutora cinematográfica nel Hollywood de la dómina. Tres cuatro film "femeninos" alrodiu de temes sociales – incluyendo "Outrage" (1950), una película sobre la violación – Lupino dirixió la so primer película importante, "The Hitch-Hiker" (1953), siendo ella la primer muyer en dirixir un filme de cine negru. Tamién dirixió un capítulu de la serie "La Dimensión Desconocida", tituláu "Les mázcares" (1964).
Lupino de cutiu bromiaba diciendo que si ella yera la "Bette Davis de los probes" como actriz, como direutora yera'l "Don Siegel de los probes". En 1952 Lupino recibió la invitación pa ser la "cuarta estrella" de la productora televisiva Four Star Television, xuntu a Dick Powell, David Niven y Charles Boyer, tres la marcha de la mesma de Joel McCrea y Rosalind Russell.
Lupino siguió actuando nes décades de 1950, 1960 y 1970, y la so actividá como direutora nesos años foi empuesta casi puramente a producciones televisives como "Alfred Hitchcock Presents", "The Twilight Zone", "Have Gun Will Travel", "The Donna Reed Show", "Gilligan's Island", "77 Sunset Strip", "The Investigators", "The Ghost & Mrs. Muir", "The Rifleman", "Batman", "Sam Benedict", "Bonanza", "Los Intocables", "El fuxitivu", y "Bewitched".
Dende xineru de 1957 a setiembre de 1958, Lupino protagonizó al pie del so home, Howard Duff, la comedia de la CBS "Mr. Adams and Eve". Tamién participaron, en 1959 como ellos mesmos, n'unu de los episodios de "Lucy-Desi Comedy Hour". Escontra'l final de la so carrera Lupino participó como artista convidada en numberosos programes televisivos, teniendo llugar la postrera en 1978. Retirar a los sesenta años d'edá.
Lupino tien dos estrelles nel Paséu de la Fama de Hollywood pola so contribución a la televisión y al cine, alcontraes nel 1724 de Vini Street y nel 6821 de Hollywood Boulevard.
Casóse y divorcióse tres veces. Los sos homes fueron:
Lupino finó n'agostu de 1995 por causa de un ictus mientres yera tratada d'un cáncer de colon. Tenía 77 años d'edá. Foi soterrada nel Campusantu Forest Lawn Memorial Park de Glendale (California).
"Pillow to Post" (1945), dir. Vincent Sherman
"We've a Lost train: (Como Mamá Dolores) Capítulu 30, temporada 3 (El Virginiano) (1964)"
James Prescott Joule
James Prescott Joule (Salford,Reinu Xuníu de 1818-11 d'ochobre de 1889) foi un físicu inglés, unu de los más notables físicos de la so dómina, conocíu sobremanera poles sos investigaciones en electricidá, termodinámica y enerxía. Estudió'l magnetismu, y afayó la so relación col trabayu mecánicu, lo cual conduciólu a la teoría de la enerxía. La unidá internacional d'enerxía, el calor y trabayu, el joule (o xunetu), foi bautizada nel so honor. Trabayó con Lord Kelvin pa desenvolver la escala absoluta de la temperatura, fixo observaciones sobre la teoría termodinámica (efectu Joule-Thomson) y atopó una relación ente la corriente eléctrica que traviesa una resistencia y el calor disipao, llamada anguaño llei de Joule.
David Hilbert
David Hilbert (23 de xineru de 1862, Königsberg, Prusia Oriental – 14 de febreru de 1943, Gotinga, Alemaña) foi un matemáticu alemán, reconocíu como unu de los más influyentes del sieglu XIX y principios del XX. Estableció la so reputación como gran matemáticu y científicu inventando o desenvolviendo un gran abanicu d'idees, como la teoría de invariantes, la axiomatización de la xeometría y la noción de espaciu de Hilbert, unu de los fundamentos del analís funcional. Hilbert y los sos estudiantes apurrieron partes significatives de la infraestructura matemática necesaria pa la mecánica cuántica y la relatividá xeneral. Foi unu d'el fundadores de la teoría de la demostración, la lóxica matemática y la distinción ente matemática y metamatemática. Adoptó y defendió vivamente la teoría de conxuntos y los númberos transfinitos de Cantor. Un exemplu famosu del so lideralgu mundial na matemática ye la so presentación en 1900 d'un conxuntu de problemes qu'establecieron el cursu de gran parte de la investigación matemática del sieglu XX. 
Nel bracéu por demostrar correchamente dalgunos de los erros cometíos por Einstein, na teoría xeneral de la relatividá, David Hilbert adelantrar a les correcciones de Einstein, sicasí nunca quixo otorgase'l méritu.
Hilbert nació en Königsberg, en Prusia Oriental (actual Kaliningrado, Rusia). Graduar nel licéu de la so ciudá natal y matriculóse na Universidá de Königsberg (Albertina). Llogró'l so doctoráu en 1885, con una disertación, escrita so supervisión de Ferdinand von Lindemann, titulada "Über invariante Eigenschaften specieller binärer Formen, insbesondere der Kugelfunctionen" ("Sobre les propiedaes invariantes de formes binaries especialessobremanera les funciones circulares"). Hermann Minkowski coincidió con Hilbert na mesma universidá y momentu como doctorando, y aportaron a amigos íntimos, exerciendo unu sobre l'otru una influencia recíproca en dellos momentos de les sos carreres científiques.
Hilbert permaneció como profesor na Universidá de Königsberg de 1886 a 1895, cuando, como resultáu de la intervención nel so nome de Felix Klein, llogró'l puestu de Catedráticu de Matemática na Universidá de Göttingen, que naquel momentu yera'l meyor centru d'investigación matemática nel mundu, onde permanecería'l restu de la so vida.
El primer trabayu de Hilbert sobre funciones invariantes llevólu en 1888 a la demostración nel so famosu teorema de finitud. Veinte años enantes, Paul Gordan demostrara'l teorema de la finitud de xeneradores pa formes binaries usando un complexu enfoque computacional. Los intentos de xeneralizar esti métodu a funciones con más de dos variables fallaron pola enorme dificultá de los cálculos implicaos. Hilbert diose cuenta de que yera necesariu siguir un camín dafechu distintu. Como resultancia, demostró'l teorema fundamental de Hilbert: amosar la esistencia d'un conxuntu finito de xeneradores, pa les invariantes cuántiques en cualquier númberu de variables, pero de forma astracta. Esto ye, demostró la esistencia de dichu conxuntu, pero non de forma algorítmica sinón por aciu un teorema d'esistencia.
Hilbert unvió les sos resultancies a los "Mathematische Annalen". Gordan, l'espertu en teoría de invariantes de los "Annalen", nun foi capaz d'apreciar la naturaleza revolucionaria del teorema de Hilbert y refugó l'artículu, criticando la esposición porque yera insuficientemente comprensiva. El so comentariu foi: «Esto ye teoloxía, ¡non matemática!»
Klein, per otru llau, reconoció la importancia del trabayu y aseguróse de que fora publicáu ensin alteraciones. Animáu por Klein y los comentarios de Gordan, Hilbert estendió'l so métodu nun segundu artículu, apurriendo estimaciones sobre'l grau máximu del conxuntu mínimu de xeneradores, y unviar una vegada más a los "Annalen". En lleendo'l manuscritu, Klein escribiólu, diciendo: «Ensin dulda ésti ye'l trabayu más importante n'álxebra xeneral que los "Annalen" publicaron nunca». Más palantre, cuando la utilidá del métodu de Hilbert fuera reconocida universalmente, el mesmu Gordan diría: «He d'almitir qu'inclusive la teoloxía tien los sos méritos».
El testu "Grundlagen der Geometrie" ("Fundamentos de la xeometría"), que Hilbert publicó en 1899, sustitúi los tradicionales axomes de Euclides por sistema formal de 21 axomes. Eviten les debilidaes identificaes nos de Euclides, que la so obra clásica "Elementos" siguía siendo usada como llibru de testu naquel momentu.
L'enfoque de Hilbert marcó'l cambéu al sistema axomáticu modernu. Los axomes nun se tomen como verdaes evidentes. La xeometría puede tratar de "coses", sobre les que tenemos intuiciones poderoses, pero nun ye necesariu asignar un significáu esplícitu a los conceutos indefiníos. Como diz Hilbert, los elementos tales como'l puntu, la recta, el planu y otros, pueden sustituyise con meses, sielles, jarras de cerveza y otros oxetos. Lo que s'alderica y desenvuélvese son les sos relaciones definíes.
Hilbert empieza numberando los conceutos ensin definición: puntu, recta, planu, incidencia (una relación ente puntos y planos), tar ente, congruencia de pares de puntos y congruencia de ángulos. Los axomes unifiquen la xeometría plana y la sólida de Euclides nun únicu sistema.
Hilbert propunxo una llista bien influyente de 23 problemes ensin resolver nel Congresu Internacional de Matemáticos de París en 1900. Reconocer de forma xeneral qu'esta ye la escoyeta de problemes abiertos más esitosa y de fonda considerancia producida nunca por un únicu matemáticu.
En reescribiendo los fundamentos de la xeometría clásica, Hilbert podía habelo extrapolado al restu de les matemátiques. Esti enfoque difier, sicasí, de los posteriores «loxicistes» Russel-Whitehead o'l «formalismu matemáticu» del so contemporaneu Giuseppe Peano y más apocayá del «conxuntu de matemáticos» Nicolas Bourbaki . La comunidá matemática al completu podría embarcase en problemes qu'él identificó como aspeutos cruciales nes árees de la matemática qu'él consideró como claves.
Llanzó'l conxuntu de problemes na conferencia "Los problemes de la matemática" presentada mientres el cursu del Segundu Congresu Internacional de Matemáticos celebráu en París. Esta ye la introducción a la conferencia de Hilbert:
Presentó menos de la metá de los problemes nel Congresu, que fueron publicaos nes actes. Estendió'l panorama nuna publicación posterior, y colla llegó la formulación canónica actual de los 23 Problemes de Hilbert. El testu al completu ye importante, cuidao que la exéxesis de les cuestiones puede siguir siendo materia d'alderique inevitable, cada vegada que se preguntar cuántes fueron resueltes:
1. Problema de Cantor sobre'l cardinal del continuu. ¿Cuál ye'l cardinal del continuu?
2. La compatibilidá de los axomes de l'aritmética. ¿Son compatibles los axomes de l'aritmética?
3. La igualdá de los volúmenes de dos tetraedros d'igual base ya igual altor.
4. El problema de la distancia más curtia ente dos puntos. ¿Ye la llinia recta la distancia más curtia ente dos puntos, sobre cualquier superficie, en cualquier xeometría?
5. Establecer el conceutu de grupu de Lie, o grupu continuu de tresformamientos, ensin asumir la diferenciabilidad de les funciones que definen el grupu.
6. Axiomatización de la física. ¿Ye posible crear un cuerpu axomáticu pa la física?
7. La irracionalidá y trescendencia de ciertos númberos como y, 2v2, etc.
8. El problema de la distribución de los númberos primos.
9. Demostración de la llei más xeneral de reciprocidá nun cuerpu de númberos cualesquier.
10. Establecer métodos efectivos de resolvimientu d'ecuaciones diofánticas.
11. Formes cuadráticas con coeficientes alxebraicos cualesquier.
12. La estensión del teorema de Kronecker sobre cuerpos abelianos a cualquier dominiu de racionalidá alxebraica.
13. Imposibilidá de resolver la ecuación xeneral de séptimu grau per mediu de funciones de namái dos argumentos.
14. Prueba de la condición finita de ciertos sistemes completos de funciones.
15. Fundamentación rigorosa del cálculu enumerativo de Schubert o xeometría alxebraica.
16. Problema de la topoloxía de curves alxebraiques y de superficies.
17. La espresión de formes definíes por sumes de cuadraos.
18. Construcción del espaciu de los poliedros congruentes.
19. Les soluciones de los problemes regulares del cálculu de variaciones, ¿son siempres analítiques?
20. El problema xeneral de condiciones de contorna de Dirichlet.
21. Demostración de la esistencia d'ecuaciones diferenciales llineales de clase fuchsiana, conocíos los sos puntos singulares y grupu monodrómico.
22. Uniformidá de les relaciones analítiques per mediu de funciones automórficas: siempres ye posible uniformizar cualquier relación alxebraica ente dos variables per mediu de funciones automorfas d'una variable.
23. Estensión de los métodos del cálculu de variaciones. 
Dalgunos resolviéronse en poco tiempu. Otros hanse aldericáu mientres tol sieglu XX, y anguaño llegóse a la conclusión de qu'unos pocos son irrelevantes o imposibles de cerrar. Dalgunos siguen siendo anguaño un retu pa los matemáticos.
Siguiendo l'enclín que se convirtiera n'estándar a metá de sieglu, el conxuntu de problemes de Hilbert tamién constituyía una especie de manifiestu, qu'abrió la vía pal desenvolvimientu de la escuela del Formalismu matemáticu, una de los trés escueles matemátiques más importantes del sieglu XX. D'alcuerdu al formalismu, la matemática ye un xuegu —carente de significáu— nel qu'unu practicar con símbolos carentes de significáu d'alcuerdu a unes riegles formales establecíes de mano. Por tantu ye una actividá de pensamientu autónoma. Sicasí, hai marxe pa la dulda al respeutu de si la mesma visión de Hilbert yera simplistamente formalista nesti sentíu.
En 1920 propunxo de forma esplícita un proyectu d'investigación (en "metamatemática", como se llamó entós) qu'acabó siendo conocíu como programa de Hilbert. Quería que la matemática fora formulada sobre unes bases sólides y dafechu lóxiques. Creía que, en principiu, esto podía llograse, amosando que:
que tal sistema axomáticu puede probase consistente.
Paecía tener razones técniques y filosófiques pa formular esta propuesta. Esto afirmaba'l so disgustu polo que se diera a conocer como "ignorabimus", qu'entá yera un problema activu nel so tiempu dientro del pensamientu alemán, y que podía rastrexase nesa formulación hasta Emil du Bois-Reymond.
El programa sigue siendo reconocible na filosofía de la matemática más popular, onde se-y llama de normal "formalismu". Por casu, el grupu Bourbaki adoptó una versión selectivo y esleío como fayadiza pa los requisitos de los sos proyectos ximielgos de (a) escribir trabayos fundamentales enciclopédicos, y (b) dar soporte al sistema axomáticu como ferramienta d'investigación. Esti enfoque tuvo ésitu ya influencia en relación col trabayu de Hilbert na álxebra y l'analís funcional, pero nun consiguió cuayar igual colos sos intereses en física y lóxica.
Hilbert y los matemáticos de talentu que trabayaron con él nesta empresa taben dedicaos al proyectu. El so intentu de dar soporte a la matemática axiomatizada con principios definíos, qu'esaniciaría les incertidumes teóriques, diba sicasí a acabar en derrota.
Gödel demostró que nun se podía demostrar la completitud de nengún sistema formal non contradictoriu que fuera abondo ampliu pa incluyir siquier l'aritmética, namái por aciu los sos propios axomes. En 1931 el so teorema de la incompletitud amosó que l'ambiciosu plan de Hilbert yera imposible tal como se plantegaba. El segundu requisitu nun podía combinase col primeru de forma razonable, mientres el sistema axomáticu seya genuinamente finito.
Sicasí, el teorema de completitud nun diz nada al respeutu de la demostración de la completitud de la matemática por aciu un sistema formal distintu. Los llogros posteriores de la teoría de la demostración a lo menos "clarificaron" la relación de la consistencia coles teoríes d'interés principal pa los matemáticos. El trabayu de Hilbert empezara lóxicu nel so camín a la clarificación; la necesidá d'entender el trabayu de Gödel llevó entós al desenvolvimientu de la teoría de la computabilidad y dempués de la lóxica matemática como disciplina autónoma na década de 1930–1940. D'esti 'alderique' nació directamente la base pa la informática teórica de Alonzo Church y Alan Turing.
Ente los alumnos de Hilbert atópense Hermann Weyl, el campeón mundial d'axedrez Emanuel Lasker, Ernst Zermelo y Carl Gustav Hempel. John von Neumann foi asistente so. Na Universidá de Göttingen, Hilbert atopóse arrodiáu per un círculu social constituyíu por dalgunos de los matemáticos más importantes del sieglu XX, como Emmy Noether y Alonzo Church.
Alredor de 1909, Hilbert dedicar al estudiu d'ecuaciones diferenciales ya integrales; el so trabayu tuvo consecuencies directes en partes importantes l'analís funcional modernu. Pa poder llevar a cabu estos estudios, Hilbert introdució'l conceutu d'un espaciu euclídeo d'infinites dimensiones, llamáu más tarde espaciu de Hilbert. El so trabayu nesta parte del analís apurrió la base d'importantes contribuciones a la física matemática nos dos décades siguientes, anque en direcciones que daquella non se podíen antemanar.
Más tarde, Stefan Banach amplificó'l conceutu, definiendo los espacios de Banach. L'espaciu de Hilbert ye por sigo mesma la idea más importante del analís funcional, que creció al so alredor mientres el sieglu XX.
Hasta 1912, Hilbert foi de forma casi esclusiva un matemáticu puru». Cuando entamaba faer una visita a Bonn, onde taba somorguiáu nel estudiu de la física, el so amigu y colega matemáticu Hermann Minkowski faía chistes diciendo que tenía que pasar 10 díes en cuarentena enantes de poder visitar a Hilbert. En realidá, Minkowski paez ser responsable de la mayoría d'investigaciones de Hilbert en física anteriores a 1912, incluyíu'l so seminariu conxuntu sobre la tema en 1905.
En 1912, tres años tres la muerte del so amigu, camudó'l so oxetivu escontra esta tema de forma casi esclusiva. Iguó que se-y asignara un tutor en física». Empezó estudiando la teoría cinética de los gases y pasó depués a la teoría elemental de radiación y a la teoría molecular de la materia. Inclusive tres l'españíu de la guerra en 1914, siguió celebrando seminarios y clases onde se siguíen de cerca los trabayos d'Einstein ente otros.
Hilbert convidó a Einstein a Göttingen por qu'impartiera una selmana de llecciones ente xunu y xunetu de 1915 sobre relatividá xeneral y la so teoría de la gravedá en desenvolvimientu (Sauer 1999, Folsing 1998). L'intercambiu d'idees llevó a la forma final de les ecuaciones de campu de la Relatividá Xeneral, en concretu les ecuaciones de campu de Einstein y la acción de Einstein-Hilbert. Anque Einstein y Hilbert nun llegaron nunca a engardise nuna disputa pública sobre prioridá, hubo daqué de discutiniu sobre'l descubrimientu de les ecuaciones de campu.
Amás, el trabayu de Hilbert antemanó y asistió a delles meyores na formulación matemática de la mecánica cuántica. El so trabayu foi clave pal de Hermann Weyl y John von Neumann sobre la equivalencia matemática de la mecánica de matrices de Werner Heisenberg y la ecuación d'onda de Erwin Schrödinger, y la so espaciu de Hilbert xuega un papel importante na teoría cuántica. En 1926, von Neumann amosó que si los estaos atómicos entendiérense como vectores nel espaciu de Hilbert, entós corresponderíense tantu cola teoría de función d'onda de Schrödinger como coles matrices de Heisenberg.
Por aciu esta inmersión na física, trabayó en da-y rigor a la matemática que la sostien. Anque ye bien dependiente de la matemática avanzada, el físicu tiende a ser «desdexáu» con ella. Pa un matemáticu puru» como Hilbert, esto yera «feu» y malo d'entender. Al empezar a entender la física y la manera en que los físicos usaben la matemática, desenvolvió una teoría matemáticamente coherente pa lo qu'atopó, principalmente na área de les ecuaciones integrales. Cuando'l so colega Richard Courant escribió'l clásicu "Métodos de física matemática" incluyó delles idees de Hilbert, y añedió el so nome como coautor inclusive anque Hilbert nun llegó a contribuyir al escritu. Hilbert dixo que «la física ye demasiáu dura pa los físicos», implicando que la matemática necesaria taba llueñe del so algame polo xeneral; el llibru de Courant-Hilbert facilitó-yos les coses.
Hilbert unificó'l campu de la teoría alxebraica de númberos col so tratáu de 1897 "Zahlbericht" (lliteralmente 'informe sobre númberos'). Ablayó'l problema de Waring nel sentíu ampliu. Dende entós tuvo pocu más que dicir sobre la tema; pero la emerxencia de les formes modulares de Hilbert na disertación d'un estudiante implica qu'el so nome ta más xuníu a una área importante.
Propunxo una serie de conxetures sobre la teoría de cuerpos de clases. Los conceutos fueron bien influyentes, y la so propia contribución queda patente nos nomes del cuerpu de clase de Hilbert y el símbolu de Hilbert de la teoría local de cuerpos de clases. Les resultancies sobre estes conxetures quedaron probaos na so mayoría sobre 1930, tres l'importante trabayu de Teiji Takagi que lo estableció como'l primer matemáticu xaponés de nivel internacional.
Hilbert nun trabayó nes árees principales de la teoría analítica de númberos, pero'l so nome quedó xuníu a la conxetura de Hilbert-Pólya, por razones anecdótiques.
Hilbert vivió pa ver a los nazis purgar a la mayoría de miembros facultativos sobresalientes de la Universidá de Göttingen, en 1933.
. Ente aquellos forzaos a colase tuvieron Hermann Weyl, qu'ocupara la cátedra de Hilbert al retirase en 1930, Emmy Noether y Edmund Landau. Unu de los qu'hubo de dexar Alemaña foi Paul Bernays, collaborador de Hilbert en lóxica matemática y coautor con él del importante llibru "Grundlagen der Mathematik" (qu'acabó presentándose en dos volúmenes, en 1934 y 1939). Ésta foi una remortina del llibru de Hilbert-Ackermann "Fundamentos de lóxica teórica" de 1928.
Un añu dempués, asistió a un llacuada y sentar al llau del nuevu Ministru d'Educación, Bernhard Rust. Rust preguntó-y: «¿Cómo va la matemática en Göttingen agora que foi lliberada de la influencia xudía?» A lo que Hilbert contestó, «¿La matemática en Göttingen? Yá nun queda nada d'eso».
Pa cuando Hilbert morrió en 1943, los Nazis reestructuraren casi por completu la universidá, yá que enforma del personal facultativo anterior yera xudíu o taba casáu con xudíos. Al funeral de Hilbert asistió menos d'una docena de persones, namái dos de los cualos yeren colegues académicos.
Na so tumba, en Göttingen, puede lleese el so epitafiu:
Irónicamente, el día primero que Hilbert pronunciara esta frase, Kurt Gödel presentaba la so tesis, que contenía'l famosu teorema de incompletitud: hai coses que sabemos que son ciertes, pero que nun podemos probar.
Bibliografía primaria pa la traducción al inglés:
Galenu
Galeno de Pérgamo (griegu: Γαληνός, "Galēnos"; llatín: "Claudius Galenus") (Pérgamo, 130-Roma, c. 200/216), más conocíu como Galeno, foi un médicu griegu. Los sos puntos de vista apoderaron la medicina europea a lo llargo de más de mil años. Dióse-y el nome de Claudio na Edá Media, pero esto paez ser un erru historiográficu que s'iguó na Edá Moderna.
Galeno nació en Pérgamo (actual Bergama, en Turquía), nel añu 129 o 130 d.C, nel senu d'una familia adinerada. El so padre, Aeulius Nicon, qu'amás d'arquiteutu yera terrateniente, educar curioso nel pensamientu estoicu, pensando, quiciabes, en faer del so fíu un filósofu. Galeno, dende bien nuevu, interesar por una gran variedá de temes, agricultura, arquitectura, astronomía, astroloxía, filosofía, hasta'l momentu nel que se concentró na medicina. 
Dizse qu'el so padre inclinó-y escontra los estudios de médicu en suañando una nueche con Asclepio, dios de la medicina, que-y predixo'l destín del so fíu. 
Asina, a los venti años Galeno convertir en "therapeutes" ("discípulu" o "sociu") del dios Asclepio nel Asclepeion de Pérgamo mientres cuatro años, onde empecipiaría los sos estudios de medicina. Dempués abandonaría'l templu pa dir estudiar a Esmirna y a Corinto. Nestos primeros años toma contactu cola obra del célebre médicu Hipócrates de Cos, que sería'l so principal referente a lo llargo de la so carrera. 
Galeno terminaría la so carrera en Alexandría, Exiptu, l'antigua capital de los Tolomeos y principal centru cultural del Mediterraneu. Galeno aprendería equí la importancia de los estudios anatómicu y fisiolóxicu pa la medicina, diseccionaría cadabres y entraría en contactu cola obra d'importantes anatomistas como Herófilu y Erasístrato.
Tornó a Pérgamo, en 157, al enterase de la muerte del so padre, que-y mandó una gran fortuna. Ellí trabayó como médicu na escuela de gladiadores mientres trés o cuatro años. Nesti periodu adquier esperiencia nel tratamientu de los golpes y feríes. Años más tarde falaría de les feríes como les "ventanes nel cuerpu". 
A partir de 162 vivió en Roma, la capital imperial, onde escribió numberoses obres, demostrando d'esa manera públicamente la so conocencia de l'anatomía. Consigue una gran reputación como médicu espertu y cuenta con una nutrida vecería. Unu de los sos pacientes foi'l cónsul Flavio Boecio, quien lo introdució nel tribunal y acabó siendo médicu na corte del emperador Marco Aurelio y el so correxente Lucio Vero. Mientres un curtiu periodu tornó a Pérgamo 166-169, hasta ser llamáu por Cómodu (fíu de Marco Aurelio).
Mientres la so estancia na corte Galeno foi testigu d'importantes acontecimientos, como la llegada de la llamada peste antonina (que describió y rellató nes sos obres), les Guerres Marcomanas, l'asesinatu de Cómodu, la guerra civil y la llegada al tronu de Séptimu Severu.
Por cuenta de que na antigua Roma la disección de cadabres taba prohibida pola llei, Galeno realizó estudios diseccionando animales como gochos o monos. Esto condució a que tuviera ciertes idees equivocaes sobre'l cuerpu humanu. Galeno pasó'l restu de la so vida na corte imperial, escribiendo y llevando a cabo experimento. Fixo vivisecciones de munchos animales col fin d'estudiar la función de los riñonos y de la migollu espinal.
Escribió fundamentalmente en griegu, yá que na medicina de la dómina tenía muncha más reputación qu'el llatín. Según los sos propios testimonios, utilizó a venti escribientes p'anotar les sos palabres. En 191, una quema destruyó dalgunes de les sos obres. La so principal obra, Methodo medendi (Sobre l'arte del sanamientu), exerció una enorme importancia na medicina mientres quince sieglos. 
La fecha de la so muerte envaloróse tradicionalmente en redol al añu 200, basando esta conxetura en referencies del sieglu X, del léxicu de Suda. Sicasí, otros espertos retrasen la fecha de la so muerte hasta 216. 
El gran prestíu del que goció, non llindáu a Roma, deber en parte a la so gran actividá lliteraria, con más de cuatrocientos testos, de los que nos llegaron unos cientu cincuenta, principalmente al traviés de traducciones de gran méritu na dómina pero llindada fiabilidá. En 2015 afayóse un palimpsestu de la so obra "De los preparaos y los poderes de los remedios simples", qu'espera dea lluz sobre dalgunos característiques del autor.
La obra de Galeno basar na tradición hipocrática, a la que xune elementos del pensamientu de Platón y Aristóteles, que recibe al traviés del estoicismu de Posidonio. Amás, tuvo una escelente formación que-y dexó conocer en fondura les distintes escueles médiques del momentu y añedir a tou ello les sos contribuciones orixinales.
El so fisioloxía, por casu, basar nes idees aristotéliques de naturaleza, movimientu, causa y finalidá, cola alma como principiu vital según les idees de Platón, qu'estremaba ente "alma concupiscible" (con see nel fégadu), "alma irascible" (nel corazón) y "alma racional" (nel celebru).
Un espíritu ("spiritus", términu llatinu que traduz el griegu "pneuma"), pa la fisioloxía antigua, ye una materia sutilísima que pon en funcionamientu los órganos d'un cuévanu. El conceutu d'espíritu na medicina clásica, por tanto, non se contrapone de forma escluyente al de materia, sinón que los espíritos son una forma especial (y especialmente sutil) de materia.
Pa Galeno, y a partir d'él pa tola medicina antigua, los espíritos arrexuntar en tres tipos, correspondientes a los trés tipos d'alma (entendiendo por alma, "psyché", el principiu del movimientu y de los cambeos nos seres vivos):
La concepción clásica de les principales funciones del cuerpu humanu pue ser espuesta a partir de lo qu'asocedería al inxerir un alimentu. Actuaríen, de primeres, la virtú de la boca de mazcar y la de tragar, complementaes pola virtú del estómagu d'atraer l'alimentu; la interacción de toes estes virtúes formaría la operación de deglutir. 
Por aciu la virtú conversiva del estómagu, los alimentos deglutidos son convertíos en "quilo". 
Los procesos a los que ye sometíu l'alimentu nel estómagu ya intestín denominar primer dixestión. Les socesives dixestiones que se van a producir van dir dixebrando lo puro de lo impuro, y cada una d'elles va producir unes borrafes que van ser esaniciaos, purificando asina'l restu. Los restos de la primer dixestión van ser les fieces fecales.
El "quilo" (los alimentos purificados pola primer dixestión) va ser tresportáu al fégadu (al traviés de les venes mesentéricas y porta) y sufre ellí una segunda dixestión, de la cual surden los humores (el fégadu ye por tantu'l llaboratoriu en que se xesten los cuatro humores, y fundamentalmente la sangre, a partir del alimentu yá tresformáu en "quilo"). La segunda dixestión produz tamién les sos borrafes, que van dir a los reñones y van esaniciase pola orina.
La bilis negra o "atrabilis", unu de los humores producíos nel fégadu, va en gran parte al cuayu. Otra parte, entemecida cola sangre recién creada nel fégadu, distribuyir poles venes (ye'l sangre venoso). Pa la medicina galénica, el sistema venosu tien el so orixe nel fégadu y ramifícase a partir d'él (y non del corazón). El fégadu, órganu esencial del abdome, ye la fonte de les venes, que distribúin por tol organismu'l sangre venoso (que por llevar amiestu d'humores va tener un color distintu d'el sangre arterial, que ye más pura).
Al traviés de la vena cava llegaría tamién sangre dende'l fégadu a l'aurícula derecha y de ende al ventrículu derechu onde atoparía dos posibilidaes: una parte travesaría'l tabique interventricular, al traviés d'unos supuestos poros, pasando al ventrículu esquierdu; el restu diría a los pulmones polo que llamaben la “"vena arteriosa"” (l'actual arteria pulmonar). Esti sangre que dende'l ventrículu derechu dirixir al pulmón, sirviría p'alimentalo (y por tantu nun retornaría al corazón).
Habría tamién unes “"arteries venoses"” (les actuales venes pulmonares) que diríen del pulmón a l'aurícula esquierda. Estes arteries venoses nun llevaríen sangre (la que llegó al pulmón quedar nél, nun hai circulación pulmonar na fisioloxía antigua). Lo que llevaríen les “"arteries venoses"” ye "pneuma", l'espíritu que'l pulmón estrayería del aire al inspirar. El pneuma que pasa de l'aurícula al ventrículu esquierdu atopa ellí'l sangre que pasó dende l'otru ventrículu polos poros.
Nel ventrículu esquierdu'l "pneuma" purifica la sangre y failo más sutil; les refugayes d'esta nueva purificación d'el sangre espulsar por aciu la espiración. Esti sangre "pneumatizada" (que güei se llama sangre osixenada) distribúyese al traviés del sistema arterial a tol organismu. Nes distintes partes del cuerpu atopen anastomosis o comunicaciones arterio-venoses nes que se van entemecer los dos tipos de sangre (el sangre venoso procedente del fégadu y la "pneumatizada" que vien del ventrículu esquierdu). L'amiestu de sangres se transvasará y, yá fora de les arteries y venes, se solidificará progresivamente alimentando y faciendo crecer los distintos miembros del cuerpu al convertise na materia que los constitúi (que ye, n'última instancia, una solidificación de los humores). Asina'l sangre tresformar nes distintes partes del cuerpu y por tantu nun retorna al corazón. Esti tresformamientu d'el sangre en partes del cuerpu ye la tercer dixestión, que los sos borrafes espulsar al esterior en forma de sudu, pelos, uñes, etc.
Tamién al celebru, como al restu de los órganos, llegaría'l sangre, distribuyéndose na llamada "rete mirabile" (una rede arterio-venosa de les meninxes que de fechu esiste nos gochos, pero non nos homes). Ellí la tercer dixestión o cocción d'el sangre daría como productu una materia sutilísima gracies a la cual podríen funcionar les virtúes más espirituales y típicamente humanes de la vida de relación (les facultaes anímiques). Los bagazos correspondientes a esta dixestión espulsar al esterior al traviés de los órganos de los sentíos: llagañes, ceruyu del oyíu, mucosidades nasales, etc.
Leonhard Euler
Leonhard Paul Euler (pron. n'alemán, n'español) (Basilea, Suiza, 15 d'abril de 1707 - San Petersburgu, Rusia, 18 de setiembre de 1783), conocíu como Leonhard Euler, foi un matemáticu y físicu suizu. Trátase del principal matemáticu del sieglu XVIII y unu de los más grandes y prolíficos de tolos tiempos.
Vivió en Rusia y Alemaña la mayor parte de la so vida y realizó importantes descubrimientos n'árees tan diverses como'l cálculu o la teoría de grafos. Tamién introdució gran parte de la moderna terminoloxía y notación matemática, particularmente pa la área del analís matemáticu, como por casu la noción de función matemática. Coles mesmes conózse-y polos sos trabayos nos campos de la mecánica, óptica y astronomía.
Euler foi unu de los matemáticos más prolíficos, y calcúlase que les sos obres completes aconceyaes podríen ocupar ente 60 y 80 volúmenes. Una afirmación atribuyida a Pierre Simon Laplace espresa la influencia de Euler nos matemáticos posteriores: «Llean a Euler, llean a Euler, él ye'l maestru de toos nós.»
En conmemoración so, Euler apaeció na serie sesta de los billetes de 10 francos suizos, según en numberosos sellos postales tantu suizos como alemanes y rusos. El asteroide (2002) Euler recibió esi nome nel so honor.
Euler nació en Basilea (Suiza), fíu de Paul Euler, un pastor calvinista, y de Marguerite Brucker, fía d'otru pregueru. Tuvo dos hermanes pequeñes llamaes Anna Maria y Maria Madalena. Poco dempués de la so nacencia, la so familia treslladóse de Basilea al cercanu pueblu de Riehen, onde Euler pasó la so infancia. Pela so parte, Paul Euler yera amigu de los Bernoulli, famosa familia de matemáticos ente los que destacaba Johann Bernoulli, que nesi momentu yera yá consideráu'l principal matemáticu européu, y qu'exerciera una gran inflúi sobre'l mozu Leonhard.
La educación formal de Euler empezó na ciudá de Basilea, onde lu unviaron a vivir cola so güela materna. A la edá de 13 años matricular na Universidá de Basilea y en 1723 recibió'l títulu de maestru de Filosofía tres una disertación comparativa de les filosofíes de René Refugues y Isaac Newton. Daquella, Euler tomaba llecciones particulares con Johann Bernoulli tolos sábados pela tarde, quien afayó rápido l'increíble talentu del so nuevu pupilu pa les matemátiques.
Naquella dómina Euler dedicar a estudiar teoloxía, griegu y hebréu, siguiendo los deseos del so padre, y cola vista puesta en aportar a tamién pregueru. Johann Bernoulli intervieno pa convencer a Paul Euler de que Leonhard taba destináu a ser un gran matemáticu. En 1726 Euler remató'l so Doctoráu con una tesis sobre la espardimientu del soníu sol títulu "De Sono" y en 1727 participó nel concursu promovido pola Academia de les Ciencies francesa pol cual solicitábase a los concursantes qu'atoparen la meyor forma posible d'allugar el mástil nun buque. Ganó'l segundu puestu, detrás de Pierre Bouguer, que ye conocíu por ser el padre de l'arquitectura naval. Más palantre Euler consiguiría ganar esi premiu hasta en dolce causes.
Por aquella dómina, los dos fíos de Johann Bernoulli, Daniel y Nicolás, atopábense trabayando na Academia de les ciencies de Rusia en San Petersburgu. En xunetu de 1726, Nicolás morrió de apendicitis en viviendo un añu en Rusia y, cuando Daniel asumió'l cargu del so hermanu nel departamentu de matemátiques y física, encamentó que'l cuidao que había dexáu vacante en fisioloxía fora ocupáu pol so amigu Euler. En payares d'esi mesmu añu Euler aceptó la ufierta, anque retrasó la so salida escontra San Petersburgu mientres intentaba consiguir, ensin ésitu, un puestu de profesor de física na Universidá de Basilea.
Euler llegó a la capital rusa'l 17 de mayu de 1727. Foi xubíu dende'l so puestu nel departamentu médicu de l'Academia a otru nel departamentu de matemátiques, nel que trabayó con Daniel Bernoulli, de cutiu n'estrecha collaboración. Euler aprendió'l rusu y establecióse finalmente en San Petersburgu a vivir. Llegó inclusive a tomar un trabayu adicional como médicu de la Armada de Rusia.
L'Academia de San Petersburgu, creada por Pedro I de Rusia, tenía l'oxetivu d'ameyorar el nivel educativu en Rusia y d'amenorgar la diferencia científica esistente ente esi país y l'Europa Occidental. Como resultancia, implementáronse una serie de midíes p'atraer a eruditos estranxeros como Euler. L'Academia tenía amplios recursos financieros y una biblioteca bien estensa, estrayida directamente de les biblioteques privaes de Pedro I y de la nobleza. L'Academia almitía a un númberu bien amenorgáu d'estudiantes pa facilitar el llabor d'enseñanza, al empar que se enfatizaba el llabor d'investigación y ufiertábase a la facultá tantu'l tiempu como la llibertá pa resolver cuestiones científiques.
Sicasí, la principal benefactora de l'Academia, la emperatriz Catalina I de Rusia, que siguiera coles polítiques progresistes del so home, morrió'l mesmu día de la llegada de Euler a Rusia. La so muerte amontó'l poder de la nobleza, cuidao que el nuevu emperador pasó a ser Pedro II de Rusia, daquella un neñu de tan solo 12 años d'edá. La nobleza abarruntaba de los científicos estranxeros de l'Academia, polo que cortó la cuantía de recursos dedicaos a la mesma y provocó otra serie de dificultaes pa Euler y los sos colegues.
Les condiciones ameyoraron llixeramente tres la muerte de Pedro II, y Euler foi adulces xubiendo na xerarquía de l'Academia, convirtiéndose en profesor de física en 1731. Dos años más tarde, Daniel Bernoulli, fartu de les dificultaes que-y plantegaben la censura y l'hostilidá a la que s'enfrentaben en San Petersburgu, dexó la ciudá y volvió a Basilea. Euler asocedió-y como direutor del departamentu de matemátiques.
El 7 de xineru de 1734, Euler contraxo matrimoniu con Katharina Gsell, fía d'un pintor de l'Academia. La moza pareya mercó una casa al llau del ríu Nieva y llegó a concebir trece fíos, magar namái cinco sobrevivieron hasta la edá adulta. El mayor d'estos fíos, Johann Euler, foi matemáticu y astrónomu y miembru la Academia de Berlín dende 1754.
Esmolecíu polos acontecimientos políticos que taben teniendo llugar en Rusia, Euler partió de San Petersburgu el 19 de xunu de 1741 p'aceptar un cargu na Academia de Berlín, cargu que-y fuera ufiertáu por Federicu II'l Grande, . Vivió veinticinco años en Berlín, onde escribió más de 380 artículos. Tamién publicó equí dos de les sos principales obres: la "Introductio in analysin infinitorum", un testu sobre les funciones matemátiques publicáu en 1748, y la "Institutiones calculi differentialis", publicada en 1755 y que trataba sobre'l cálculu diferencial.
Amás, ufiertóse-y a Euler un puestu como tutor de la princesa de Anhalt-Dessau, la sobrina de Federicu. Euler escribió más de 200 cartes empobinaes a la princesa que más tarde seríen arrexuntaes nun volume titulao "Cartes de Euler sobre distintos temes de Filosofía Natural dirixíes a una Princesa alemana". Esti trabayu arrexuntaba la esposición de Euler sobre varios temes de física y matemátiques, según una visión de la so personalidá y de les sos creencies relixoses. El llibru convertir nel más lleíu de toles sos obres, siendo publicáu a lo llargo y anchu del continente européu y nos Estaos Xuníos. La popularidá que llegaron a algamar estes "Cartes" sirve de testimoniu sobre l'habilidá de Euler de comunicar cuestiones científiques a una audiencia menos cualificada.
A pesar de la inmensa contribución de Euler al prestíu de l'Academia, foi obligáu finalmente a dexar Berlín. El motivu d'esto foi, en parte, un conflictu de personalidá ente'l matemáticu y el mesmu rey Federicu, que llegó a ver a Euler como una persona bien pocu sofisticada, y especialmente en comparanza col círculu de filósofos que'l rei alemán llograra rexuntar na Academia. Voltairesobremanera, yera unu d'esos filósofos y gociaba d'una posición preeminente nel círculu social del rei. Euler, como un simple home de calter relixosu y trabayador, yera bien convencional nes sos creencies y nos sos gustos, representando en cierta forma lo contrario que Voltaire. Euler tenía conocencies llindaes de retórica y solía aldericar cuestiones sobre les que tenía poques conocencies, lo cual faía-y un oxetivu frecuente de los ataques del filósofu. Por casu, Euler protagonizó dellos discutinios metafísicos con Voltaire, de les que solía retirase enfurecido pola so incapacidá na retórica y la metafísica. Federicu tamién amosó'l so descontentu coles habilidaes práctiques d'inxeniería de Euler:
La vista de Euler foi empiorando a lo llargo de la so vida. Nel añu 1735 Euler sufrió una fiebre casi fatal, y tres años dempués de dichu acontecimientu quedó casi ciegu del so güeyu derechu. Euler, sicasí, prefería acusar d'esti fechu al trabayu de cartografía que realizaba pa l'Academia de San Petersburgu.
La vista d'esi güeyu empioró a lo llargo de la so estancia n'Alemaña, hasta'l puntu de que Federicu faía referencia a él como'l "Cíclope". Euler más tarde sufrió tabayóns nel so güeyu sanu, l'esquierdu, lo que-y dexó prácticamente ciegu poques selmanes dempués de ser diagnosticaes. A pesar d'ello, paez que los sos problemes de visión nun afectaron a la so productividá intelectual, cuidao que lo compensó cola so gran capacidá de cálculu mental y el so memoria fotográfica. Por casu, Euler yera capaz de repitir la Eneida de Virxiliu dende l'empiezu hasta'l final y ensin duldar en nengún momentu, y en cada páxina de la edición yera capaz d'indicar qué llinia yera la primera y cuál yera la postrera. Tamién se sabía de memoria les fórmules de trigonometría y les primeres 6 potencies de los primeres 100 númberos primos.
Pasó los últimos años de la so vida ciegu, pero siguió trabayando. Munchos trabayos dictar al so fíu mayor. Esto amontó'l respetu que la comunidá científica yá tenía por él. El matemáticu francés François Arago (1786–1853) refirióse allá una vegada a él diciendo: "Euler calculaba ensin esfuerzu aparente, como los homes alienden, o como les águiles sostener nel aire".
La situación en Rusia ameyorara descomanadamente tres l'ascensu de Catalina la Grande, polo qu'en 1766 Euler aceptó una invitación pa volver a l'Academia de San Petersburgu y pasar ellí'l restu de la so vida. La so segunda dómina en Rusia, sicasí, tuvo marcada pola traxedia: una quema en San Petersburgu en 1771 costó-y el so casa y casi la so vida, y en 1773 perdió a la so esposa, dempués de 40 años de matrimoniu. Euler volvió casase tres años más tarde.
El 18 de setiembre de 1783, Euler finó na ciudá de San Petersburgu en sufriendo un accidente cerebrovascular y foi soterráu xuntu cola so esposa nel Campusantu Luteranu allugáu na isla de Vasilievsky. Los sos restos fueron treslladaos polos soviéticos al Monesteriu d'Alejandro Nevski (tamién conocíu como Leningradsky Nikropol).
Pela so parte, Nikolaus von Fuss, afiáu de Euler y secretariu de l'Academia Imperial de San Petersburgu, escribió un relatu de la so vida xuntu con un llistáu de les sos obres.
Euler trabayó prácticamente en tolos ámbitos de les matemátiques: xeometría, cálculu, trigonometría, álxebra, teoría de númberos, amás de física continua, teoría llunar y otres árees de la física. Adicionalmente, apurrió de manera relevante a la lóxica matemática cola so diagrama de conxuntos. 
Foi unu de los matemáticos más prolíficos de la hestoria. La so actividá de publicación foi incesante (un promediu de 800 páxines d'artículos al añu na so dómina de mayor producción, ente 1727 y 1783), y una bona parte de la so obra completa ta ensin publicar. El llabor d'escoyeta y publicación completa de los sos trabayos, llamaos "Opera Omnia", empezó en 1911 y hasta la fecha llegó a publicar 76 volúmenes. El proyectu inicial entamaba'l trabayu sobre 887 títulos en 72 volúmenes. Considérase-y el ser humanu con mayor númberu de trabayos y artículos en cualquier campu del saber, namái equiparable a Gauss. Si imprimiérense tolos sos trabayos, munchos de los cualos son d'una importancia fundamental, ocuparíen ente 60 y 80 volúmenes. Amás, y según el matemáticu Hanspeter Kraft, presidente de la "Comisión Euler" de la Universidá de Basilea, nun s'estudió más d'un 10 % de los sos escritos. Por tou ello, el nome de Euler ta acomuñáu a un gran númberu de cuestiones matemátiques.
Créese que foi'l que dio orixe al pasatiempos Sudoku creando una serie de pautes pal cálculu de probabilidaes.
Euler introdució y popularizó delles convenciones referentes a la notación nos escritos matemáticos nos sos numberosos y bien utilizaos llibros de testu. Posiblemente lo más notable foi la introducción del conceutu de función matemática, siendo'l primeru n'escribir "f"("x") pa faer referencia a la función "f" aplicada sobre l'argumentu "x". Esta nueva forma de notación ufiertaba más comodidá frente a los rudimentarios métodos del cálculu infinitesimal esistentes hasta la fecha, empecipiaos por Newton y Leibniz, pero desenvueltos basándose nes matemátiques del postreru.
Tamién introdució la notación moderna de les funciones trigonométriques, la lletra "y" como base del llogaritmu natural o neperianu (el númberu "y" ye conocíu tamién como'l númberu de Euler), la lletra griega Σ como símbolu de los sumatorios y la lletra formula_1 pa faer referencia a la unidá imaxinaria. L'usu de la lletra griega π pa faer referencia al cociente ente'l llargor de la circunferencia y el llargor del so diámetru tamién foi popularizáu por Euler, anque él nun foi'l primeru n'usar esi símbolu.
El desenvolvimientu del cálculu yera una de les cuestiones principales de la investigación matemática del sieglu XVIII, y la familia Bernoulli fuera responsable de gran parte del progresu realizáu hasta entós. Gracies a la so influencia, l'estudiu del cálculu convertir n'unu de los principales oxetos del trabayu de Euler. Magar dalgunes de les sos demostraciones matemátiques nun son aceptables so los estándares modernos de rigor matemático, ye ciertu que les sos idees supunxeron grandes meyores nesi campu.
Euler definió la constante matemática conocida como númberu formula_2 como aquel númberu real tal que'l valor de la derivada (la rimada de la llinia tanxente) de la función formula_3formula_4formula_2 nel puntu formula_6 ye esactamente 1. Ye más, ye'l númberu real tal que la función formula_3formula_4formula_2 tiense como derivada a sigo mesma. La función formula_2 ye tamién llamada función esponencial y la so función inversa ye'l llogaritmu neperianu, tamién llamáu llogaritmu natural o llogaritmu en base formula_2. 
El númberu formula_2 puede ser representáu como un númberu real en delles formes: como una serie infinita, un productu infinitu, una fracción continua o como'l llende d'una sucesión. La principal d'estes representaciones, particularmente nos cursos básicos de cálculu, ye como la llende:
y tamién como la serie:
Amás, Euler ye bien conocíu pol so analís y el so frecuente usu de la serie de potencies, esto ye, la espresión de funciones como una suma infinita de términos como la siguiente:
Unu de los famosos llogros de Euler foi'l descubrimientu de la espansión de series de potencies de la función arcotangente. El so atrevíu, anque, según los estándares modernos, técnicamente incorrectu usu de les series de potencies dexáron-y resolver el famosu problema de Basilea en 1735, pol cual quedaba demostráu que:
Euler introdució l'usu de la función esponencial y de los llogaritmos nes demostraciones analítiques. Afayó formes pa espresar delles funciones logarítmiques utilizando series de potencies, y definió con éxito logaritmo pa númberos negativos y complexos, espandiendo descomanadamente l'ámbitu de l'aplicación matemática de los llogaritmos. Tamién definió la función esponencial pa númberos complexos, y afayó la so relación coles funciones trigonométriques. Pa cualesquier númberu real φ, la fórmula de Euler establez que la función esponencial complexa puede establecese por aciu la siguiente fórmula:
Siendo un casu especial de la fórmula (cuando formula_18 = formula_19), lo que se conoz como la identidá de Euler:
Esta fórmula foi calificada por Richard Feynman como «la fórmula más reseñable en matemátiques», porque rellaciona les principales operaciones alxebraiques coles importantes constantes 0, 1, formula_2, formula_1 y π, por aciu la relación binaria más importante. En 1988, el llectores de la revista especializada "Mathematical Intelligencer" votaron la fórmula como «la más bella fórmula matemática de la hestoria». En total, Euler foi'l responsable del descubrimientu de trés de los cinco primeres fórmules de la resultancia de la encuesta.
Amás d'eso, Euler ellaboró la teoría de les funciones trascendentes (aquelles que nun se basen n'operaciones alxebraiques) por aciu la introducción de la función gamma, ya introdució un nuevu métodu pa resolver ecuaciones de cuartu grau. Tamién afayó una forma pa calcular integrales con llendes complexes, no que sería d'equí p'arriba el modernu analís complexu, ya inventó el cálculu de variaciones incluyendo dientro del so estudiu a les que seríen llamaes les ecuaciones de Euler-Lagrange.
Euler tamién foi pioneru nel usu de métodos analíticos pa resolver problemes teóricos de calter numbéricu. Con ello, Euler xunió dos rames separaes de les matemátiques pa crear un nuevu campu d'estudiu, la teoría analítica de númberos. Pa ello, Euler creó la teoría de les series hipergeométricas, les series q, les funciones hiperbóliques trigonométriques y la teoría analítica de fracciones continues. Por casu, demostró que la cantidá de númberos primos ye infinita utilizando la diverxencia de series harmóniques, y utilizó métodos analíticos pa consiguir una mayor información sobre cómo los númberos primos distribúyense dientro de la sucesión de númberos naturales. El trabayu de Euler nesta área llevaría al desenvolvimientu del teorema de los númberos primos.
L'interés de Euler na teoría de númberos vien de la influencia de Christian Goldbach, amigu so mientres la so estancia na Academia de San Petersburgu. Gran parte de los primeros trabayos de Euler en teoría de númberos basar nos trabayos de Pierre de Fermat. Euler desenvolvió dalgunes de les idees d'esti matemáticu francés pero refugó tamién dalgunes de les sos conxetures.
Euler xunió la naturaleza de la distribución de los númberos primos coles sos idees del analís matemáticu. Demostró la diverxencia de la suma de los inversos de los númberos primos y, al faelo, afayó la conexón ente la función zeta de Riemann y los númberos primos. Esto conozse como'l productu de Euler pa la función zeta de Riemann.
Euler tamién demostró les identidaes de Newton, el pequeñu teorema de Fermat, el teorema de Fermat sobre la suma de dos cuadraos y fixo importantes contribuciones al teorema de los cuatro cuadraos de Joseph-Louis de Lagrange. Tamién definió la función φ de Euler que, pa tou númberu enteru positivu, cuantifica el númberu d'enteros positivos menores o iguales a n y coprimos con n. Más tarde, utilizando les propiedaes d'esta función, xeneralizó'l pequeñu teorema de Fermat a lo que se conoz como'l teorema de Euler.
Contribuyó de manera significativa al entendimientu de los númberos perfectos, tema qu'esteló a los matemáticos dende los tiempos de Euclides, y avanzó na investigación de lo que más tarde se concretaría nel teorema de los númberos primos. Los dos conceutos considérense teoremas fundamentales de la teoría de númberos, y les sos idees pavimentaron el camín del matemáticu Carl Friedrich Gauss.
Nel añu 1772, Euler demostró que 2 - 1 = 2 147 483 647 ye un númberu primu de Mersenne. Esta cifra permaneció como'l númberu primu más grande conocíu hasta l'añu 1867.
En 1736, Euler resolvió'l problema conocíu como "problema de les pontes de Königsberg". La ciudá de Königsberg, en Prusia Oriental (anguaño Kaliningrado, en Rusia), taba alcontrada nel ríu Pregel, ya incluyía dos grandes islles que taben conectaes ente elles por una ponte, y colos dos riberes del ríu por aciu seis puente (siete puente en total). El problema que se plantegaben los sos habitantes consistía en decidir si yera posible siguir un camín, y cómo faelo, que cruciara toos les pontes una sola vegada y que rematara llegando al puntu de partida. Euler llogró demostrar matemáticamente que nun lo hai. Nun hai lo que se denomina güei un ciclu euleriano nel grafo que modela'l terrén), por cuenta de que'l númberu de pontes ye impar en más de dos de los bloques (representaos por vértices nel grafo correspondiente).
A esta solución considerar el primera teorema de teoría de grafos y de grafos planares. Euler tamién introdució'l conceutu conocíu como característica de Euler del espaciu, y una fórmula que rellacionaba'l númberu de llaos, vértices y cares d'un polígonu convexu con esta constante. El teorema de poliedros de Euler, que básicamente consiste en buscar una relación ente númberu de cares, arestes y vértices nos poliedros. Utilizó esta idea pa demostrar que nun esistíen más poliedros regulares que los sólidos platónicos conocíos hasta entós. L'estudiu y la xeneralización d'esta fórmula, especialmente por Cauchy y L'Huillier, supunxo l'orixe de la topoloxía.
Dientro del campu de la xeometría analítica afayó amás que trés de los puntos notables d'un triángulu —baricentru, ortocentro y circuncentro— podíen obedecer a una mesma ecuación, esto ye, a una mesma recta. A la recta que contién el baricentru, ortocentro y circuncentro denominar «Recta de Euler» nel so honor.
Dalgunos de los mayores ésitos de Euler fueron nel resolvimientu de problemes del mundu real al traviés del analís matemáticu, no que se conoz como matemática aplicada, y na descripción de numberoses aplicaciones de los númberos de Bernoulli, les series de Fourier, los diagrames de Venn, el númberu de Euler, les constantes y y π, les fracciones continues y les integrales. Integró'l cálculu diferencial de Leibniz col métodu de flusión de Newton, y desenvolvió ferramientes que faíen más fácil l'aplicación del cálculu a los problemes físicos. Euler yá emplegaba les series de Fourier primero que'l mesmu Fourier afayar y les ecuaciones de Lagrange del cálculu variacional, les ecuaciones de Euler-Lagrange.
Fixo grandes meyores na meyora de los aproximamientos numbéricos pa resolver integrales, inventando lo que se conoz como los aproximamientos de Euler. Les más notables d'estos aproximamientos son el métodu de Euler pa resolver ecuaciones diferenciales ordinaries, y la fórmula de Euler-Maclaurin. Esti métodu consiste en dir amontando pasu a pasu la variable independiente y topando la siguiente imaxe cola derivada. Tamién facilitó l'usu d'ecuaciones diferencialessobremanera por aciu la introducción de la constante de Euler-Mascheroni:
Per otru llau, unu de los intereses más llamativos de Euler foi l'aplicación de les idees matemátiques sobre la música. En 1739 escribió la so obra "Tentamen novae theoriae musicae", esperando con ello poder incorporar l'usu de les matemátiques a la teoría musical. Esta parte del so trabayu, sicasí, nun atraxo demasiada atención del públicu, y aportó a descrita como demasiáu matemática pa los músicos y demasiáu musical pa los matemáticos.
Son les que siguen: 
Euler ayudó a desenvolver la ecuación de la curva elástica, que se convirtió na pilastra de la inxeniería. Amás de aplicar con ésitu les sos ferramientes analítiques a los problemes de mecánica clásica, Euler tamién les aplicó sobre los problemes de los movimientos de los astros celestes. El so trabayu en astronomía foi reconocíu por aciu dellos premios de l'Academia de Francia a lo llargo de la so carrera, y les sos apurras nesi campu inclúin cuestiones como la determinación con gran exactitú de les órbites de los cometes y d'otros cuerpos celestes, amontando l'entendimientu de la naturaleza de los primeres, o'l cálculu del paralax solar. Formuló siete ley o principios fundamentales sobre la estructura y dinámica del Sistema Solar y afirmó que los distintos cuerpos celestes y planetarios rotan alredor del Sol siguiendo una órbita de forma elíptica. Los sos cálculos tamién contribuyeron al desenvolvimientu de tables de llargor más esactes pal saléu. Tamién publicó trabayos sobre'l movimientu de la Lluna.
Amás, Euler llevó a cabu importantes contribuciones na área de la óptica. Nun taba acordies con les teoríes de Newton sobre la lluz, desenvueltes na so obra "Opticks", y que yeren la teoría prevalente naquel momentu. Los sos trabayos sobre óptica desenvueltos na década de 1740 ayudaron a que la nueva corriente que proponía una teoría de la lluz en forma d'onda, propuesta por Christiaan Huygens, convertir na teoría hexemónica. La nueva teoría caltendría esi estatus hasta'l desenvolvimientu de la teoría cuántica de la lluz.
Nel campu de la mecánica Euler, nel so tratáu de 1739, introdució explícitamente los conceutos de partícula y de masa puntual y la notación vectorial pa representar la velocidá y la aceleración, lo que sentaría les bases de too l'estudiu de la mecánica hasta Lagrange. Nel campu de la mecánica del sólidu ríxidu definió los llamaos «trés ángulos de Euler pa describir la posición» y publicó el teorema principal del movimientu, según el cual siempres esiste una exa de rotación instantáneu, y la solución del movimientu llibre (consiguió estenar los ángulos en función del tiempu).
En hidrodinámica estudió'l fluxu d'un fluyíu ideal incompresible, detallando les ecuaciones de Euler de la hidrodinámica.
Adelantrándose más de cien años a Maxwell previo'l fenómenu de la presión de radiación, fundamental na teoría unificada del electromagnetismu. Nos cientos de trabayos de Euler atópense referencies a problemes y cuestiones tremendamente avanzaes pal so tiempu, que nun taben al algame de la ciencia de la so dómina.
Nel campu de la lóxica, atribuyir a Euler l'usu de curves zarraes pa ilustrar el razonamientu siloxísticu (1768). Les representaciones d'esti tipu reciben el nome de diagrames de Euler.
Nesti campu, Euler desenvolvió la llei que lleva'l so nome sobre'l pandeo de soportes verticales y xeneró una nueva caña d'inxeniería colos sos trabayos sobre la carga crítica de les columnes.
Euler y el so amigu Daniel Bernoulli oponer al monismu de Leibniz y a la corriente filosófica representada por Christian Wolff. Euler aportunaba en que la conocencia basar en parte na esistencia de lleis cuantitatives precises, daqué que'l monismu y les teoríes filosófiques de Wolff nun yeren capaces d'aprovir. Los sos enclinos relixosos tamién pueden contribuyir a que-y ofendiera esi tipu de doctrines, hasta'l puntu de que llegó a catalogar les idees de Wolff como «paganes y atees».
Gran parte de la conocencia que tenemos de les creencies relixoses de Euler deducir de la so obra "Cartes a una Princesa alemana", lo mesmo que de un trabayu anterior llamáu "Rettung der Göttlichen Offenbahrung Gegen die Einwürfe der Freygeister" (n'español, "Defensa de la revelación divina frente a les oxeciones d'el llibrepensadores"). Estos trabayos amuesen a Euler como un cristianu convencíu que defendía la interpretación lliteral de la Biblia (por casu, la so obra "Rettung" yera principalmente un discutiniu en defensa de la inspiración divina de les escritures).
Euler cuenta con una extensísima bibliografía, nesta sección puede atopase dalguna referencia sobre dalgunes de les sos obres más conocíes o importantes.
En 1911, l'Academia Suiza de les Ciencies empezó a publicar una colección definitiva de los trabayos de Euler titulada "Opera Omnia". Esiste un plan pa l'ampliación de la obra a la publicación de la correspondencia (nel añu 2008 publicáronse yá tres volumen de correspondencia) y los manuscritos de Euler, anque nun s'especificó nenguna fecha pa la so edición.
Henry Fonda
Henry Jaynes Fonda (* 16 de mayu de 1905, Grand Island, Nebraska – † 12 d'agostu de 1982, Los Angeles, California) foi un actor de cine y teatru estauxunidense, ganador de los premios Óscar, Globu d'Oru, BAFTA y Tony. En 1999, Henry Fonda foi nomáu pol American Film Institute como la sesta mayor estrella masculina na hestoria de Hollywood.
El cineasta John Ford, cuando nuna entrevista preguntóse-y qué yera'l cine pa él, contestó: ""¿Usté vio caminar a Henry Fonda? Pos eso ye'l cine"".
Esta frase valdría pa resumir la carrera de Fonda, unu d'esos mitos del cine que se fueron forxando a base de talentu puro y trabayu. Henry Jaynes Fonda nació'l 16 de mayu de 1905 en Grand Island (Nebraska), nel senu d'una familia d'orixe italianu. En terminando la so educación secundaria trabayó como "mozu pa tou" nuna oficina y, nesi periodu, empezó a coquetear cola interpretación. Nuna entrevista publicada nel númberu 175 de la revista "Filme Ideal" de 1965, l'actor aseguró:
Cuando "Hank" –como-y conocíen el so amigos– entendió que la interpretación podía ser un oficiu, decidió treslladase a Nueva York. En participando en numberoses obres de Broadway la so gran oportunidá llegó-y en 1934, al protagonizar la obra "The Farmer Takes a Wife". L'ésitu foi tal que la Fox decidió afaela a la pantalla ("Contrastes" de Victor Fleming, 1935) y faer a Fonda un contratu de llarga duración.
La flechada ente la cámara y la cara de Fonda –de ciudadanu honráu al que lo único que paez importar -y ye nun perder la dignidá– foi inmediatu. Esti aspeutu d'el so mirada definir meyor que naide Peter Bogdanovich: ""Cuando Henry Fonda diz daqué, crear... Ésta ye una cualidá de les verdaderes estrelles y naide tener más que Fonda.""
De 1935 a 1981, Fonda desenvolvió una de les carreres más prolífiques (113 películes protagonizaes) y esitoses de la hestoria del cine. El direutores se lo rifaban por que trabayara a los sos ordes y él facer cola mayor naturalidá, como si actuar fuera un sestu sentíu. Empezóse-y a conocer col llamatu de "One-Take Fonda" (Una Toma Fonda), cuidao que consiguía al intre bordar el so papel, ensin precisar repitir decenes de vegaes tomar. Nos sos primeros años demostró la so valía en títulos como "El camín del pinu solitariu" de Henry Hathaway (1936), "Namá se vive una vegada" de Fritz Lang (1937), "Jezabel" de William Wyler (1938), "Tierra de coraxosos" de Henry King (1939), "El mozu Lincoln" (1939) y "Corazones indomables" (1939), éstes últimes empobinaes por John Ford.
La década de los cuarenta foi la consagración absoluta, gracies ente otres a "Les uves de la roxura" (1940), de nuevu a les ordes de John Ford, y pola que recibió la so primer nominación al Óscar. La vida de dambos nesa dómina foi en paralelu, collaborando amás en "Pasión de los fuertes" (1946), "El fuxitivu" (1947) y "Fort Apache" (1948). La segunda nominación al Óscar consiguir por "Doce homes ensin piedá" de Sidney Lumet (1957).
Tamién trabayó al pie de otros munchos cineastes de sonadía, como King Vidor en "Guerra y paz" (1956), Alfred Hitchcock en "Falsu culpable" (1957), Edward Dmytryk en "L'home de les pistoles d'oru" (1959), Otto Preminger en "Torbonada sobre Washington" (1962), Sergio Leone en "Hasta que llegó la so hora" (1968), y Joseph L. Mankiewicz en "El día de los tramposos" (1970).
En 1980 concedióse-y el Óscar honoríficu por tola so carrera y, un añu dempués, recibió la estauína al meyor actor por "Nel estanque doráu" de Mark Rydell (1981), na qu'actuó xuntu a Katharine Hepburn y la so fía Jane Fonda. Al poco tiempu, el 12 d'agostu de 1982, morría en Los Angeles.
Ibn Battuta
Shams ad-Din Abu Abd Allah Muhammad ibn Muhammad ibn Ibrahim al-Luwati at-Tanyi (n'árabe: " محمد بن عبد الله بن محمد اللواتي الطنجي "), más conocíu como Ibn Battuta ("ابن بطوطة"), foi un viaxeru y esplorador de la dómina de la dinastía Meriní, nacíu en Tánger el 17 de rayab del añu 703 de la Hégira, correspondiente al 25 de febreru de 1304, y muertu en 1368 o en 1369.
Ye'l más conocíu de los grandes viaxeros árabes; el so "rihla" o periplu pol Oriente duró veinte años, que rellató con detalle nuna crónica dictada al estudiosu Reinu nazarí de Granada granadín Ibn Yuzayy, a instancies del sultán marínida (o benimerín). Prácticamente tou lo que se sabe de la so vida vien de esti relatu que, entá siendo falambaldre o esaxeráu en dellos puntos, ye la semeya más fiel qu'esiste de la parte del mundu que'l viaxeru percorrió nesa dómina. Nel so viaxe cubrió una distancia mayor que la del so contemporaneu Marco Polu, percorriendo en total l'oeste, centru y norte d'África, parte del sur y l'este d'Europa, Oriente mediu, la India, Asia central, el sureste asiáticu y China.
En 1976 la Unión Astronómica Internacional llamó «Ibn Battuta» a un astroblema llunar nel so honor. L'aeropuertu de Tánger, la so ciudá natal, tamién lleva'l so nome.
Muhámmad ibn Battuta empecipió'l so viaxe con mires de realizar el "hajj" o pelegrinación a La Meca que constitúi unu de los cinco pilastres del islam, y de visitar la tumba de Mahoma en Medina. Partió de Tánger, según la so crónica, el 2 de rayab del 725 de la Hégira, 13 de xunu de 1325, «"solo, ensin compañeru con que la so amistá refalfiame nin caravana a la que xuntame"». Tenía entós 22 años. Nun volvería hasta 24 años más tarde, dempués de percorrer más de 120.000 kilómetros, d'un estremu a otru del mundu musulmán y fora d'él. Una de les versiones traducíes al castellán denominóse "Al traviés del Islam", 1981.
Siguió la mariña norte d'África, a la que nun empresta muncha atención nel so relatu, hasta llegar a Exiptu. Dende ellí había tres rutes comúnmente usaes pa dir a La Meca y Ibn Battuta escoyó la menos frecuentada: un viaxe Nilu enriba (esto ye, escontra'l sur) y depués escontra'l puertu de Aydab nel mar Coloráu. Sicasí, una rebelión local torgó-y llegar a Aydab, teniendo de tornar a la capital exipcia.
Dende la capital arrinca un periplu pol País de Sham (Siria y Palestina), qu'entós formaba parte de los dominios de la mesma dinastía mameluca —la dinastía Bahrí— que gobernaba Exiptu. Esto dexó-y movese con cierta seguridá, una y bones les autoridaes mameluques faíen un especial esfuerzu en caltener segura pa los pelegrinos la ruta que pasaba polos llugares santos de Hebrón, Belén y Xerusalén.
En pasando'l mes de ramadán en Damascu, Ibn Battuta siguió con una caravana un viaxe de 800 milles qu'hai hasta Medina, en que la so mezquita principal ta soterráu Mahoma. Depués siguió viaxe a La Meca, onde cumplió colos ritos habituales d'un pelegrín musulmán, adquiriendo l'apellativu de "hayi" («pelegrín»). En teoría cumpliera los oxetivos del so viaxe, pero en llugar de volver a Marruecos decidió acompañar a una caravana de pelegrinos procedentes de Iraq y Irán de regresu a los sos llares.
Ibn Battuta conoz l'Iraq gobernáu polos mongoles. En primer llugar visita Nayaf, el llugar d'enterramientu del cuartu califa, Ali ibn Abi Talib. Dende ellí viaxa a Basora y depués pasa a Persia, visitando Isfahán, Shiraz y otros llugares. Vuelve a Iraq y visita Kufa y Bagdad, l'antigua capital de los abbasíes, agora convertida en ciudá de segundu orde en siendo escalada poles tropes mongoles de Hulagu Jan.
En Bagdad conoz al nuevu Abu Saíd Bahador Jan, «rei de los dos Iraq» y postreru gobernante del Iljanato unificáu, que la so muerte y posterior fragmentación del so reinu cunta tamién Ibn Battuta nel so relatu, escritu delles décades dempués. Viaxa cola caravana real y esviar d'ella acompañando a unu de los príncipes a la ciudá persa de Tabriz na Ruta de la Seda, pa tornar depués al campamentu de Abu Saíd. Llogra del rei'l patrociniu pa realizar una segunda pelegrinación a La Meca, tornando a Bagdad pa faer los preparativos. Ibn Battuta aprovecha'l tiempu que resta hasta la salida de la caravana de pelegrinos pa visitar el norte del país, travesando poblaciones como Samarra, Tikrit y Mosul y llegando hasta'l Kurdistán.
Nos sos viaxes per Iraq y Persia, Ibn Battuta tien ocasión de conocer a los xiínes, caña del islam inesistente nel Magreb, de que les sos creencies abomina y a quien nun despinta la so antipatía.
En cumpliendo per segunda vegada col ritu del "hach", Ibn Battuta permaneció en La Meca mientres un añu, dedicándose por entero a la vida relixosa, lo que-y dexó trabar conocencia con numberosos pelegrinos.
Escontra avientu de 1330 Ibn Battuta entama viaxe escontra'l sur. En Yeda embarcar escontra la mariña nubia, nel actual Sudán, pa cruciar de nuevu'l mar Coloráu pocu dempués escontra'l Yemen, onde ye agospiáu pol Nur ad-Din Ali. De Adén arrinca un llargu viaxe per mar col que va percorrer les mariñes d'África, el sur de la península arábiga y el golfu Pérsicu. Pasando alredor d'una selmana en cada unu de los sos destinos, visitó Etiopía, Mogadiscio, Mombasa, Zanzíbar y Kilwa Kisiwani, ente otros. Col cambéu del monzón, el barcu en que diba embarcáu volvió escontra'l sur de Arabia. Completando la so aventura, enantes d'establecese, darréu decidió dir visitar Omán y el estrechu de Ormuz. Fechu esto, viaxó a la Meca otra vegada.
Al cabu d'un añu, decidió buscar ocupación col Sultán de Delhi. Precisando un guía y traductor pa viaxar ellí, foi a Anatolia, entós sol control de los turcos selyúcidas, pa xunise a una de les caravanes que diben hasta la India. Un viaxe per mar dende Damascu nun barcu xenovés llevar hasta Alanya na mariña sur de Anatolia. Dende ellí viaxó per tierra a Konya y dempués a Sinope na mariña del mar Negru.
Cruciando'l mar Negru, Ibn Battuta amiyó en Kaffa, en Crimea, y entró nes tierres de la Horda d'Oru. Ellí mercó un carru y de manera casual xunir a la caravana d'Ozbeg, el Khan de la Horda d'Oru, nun viaxe hasta Astracán nel ríu Volga.
N'algamando Astracán, el khan dexó a una de les sos esposes embarazaes volver dar a lluz na so ciudá d'orixe, Constantinopla. Nun ye quiciabes una sorpresa pal llector que Ibn Battuta persuadiera a daquién pa poder viaxar nesa espedición, la primera de les suyes fora de les llendes del mundu islámicu.
En llegando ellí escontra'l final del 1332, atopó al emperador Andrónico III y vio l'esterior de Santa Sofía. Dempués d'un mes na ciudá, volvió sobre la so ruta escontra Astracán, siguió más allá del Mar Caspiu y el mar de Aral a Bujará y Samarcanda. Dende ellí viaxó escontra'l sur hasta Afganistán, que los sos pasos de monte crució pa siguir a la India.
El Sultanatu de Delhi yera una adición relativamente nueva a "Dar al Islam" (la tierra del Islam), y el sultán decidiera traer tantos estudiosos musulmanes como fuera posible pa consolidar el so dominiu. Cola sabiduría adquirida nos sos años d'estudiu mientres taba en La Meca, Ibn Battuta foi nomáu "qadi" ("xuez") pol Sultán Muhammad bin Tughluq.
Pero'l Sultán yera inclusive más arbitrariu que lo avezáu na so dómina y Ibn Battuta pasó de vivir la cómoda vida d'un subordináu d'enfotu a tar so barruntu por munches razones. Col tiempu decidió dise, so sida de faer otra pelegrinación a La Meca, pero'l Sultán ufiertó-y la posibilidá de dir como embaxador a China. Ante la oportunidá, tantu d'alloñar del sultán, como de visitar nueves tierres, Ibn Battuta aceptó.
En ruta escontra la mariña, él y el so grupu fueron atacaos por rebeldes hindús y separáu de los otros robáronlu y casi pierde la vida. Sicasí, llogró algamar a la caravana en dos díes y siguió el so viaxe a Cambay. Dende ellí embarcaron escontra Calicut. Pero, mientres Ibn Battuta visitaba una mezquita na mariña, desencadenóse una nube y dos de los barcos de la so espedición resultaron fundíos. El terceru, entós, partió ensin él y terminó requisado por un rei local en Sumatra unos meses más tarde.
Medrosu de volver a Delhi fracasáu, permaneció un tiempu nel sur, so la protección de Jamal al-Din, pero cuando esti home xustu foi derrocáu, Ibn Battuta tuvo d'abandonar dafechu la India. Decidió siguir escontra China con una esviadura a les Maldivas cerca del empezó del viaxe.
Nes Maldivas pasó nueve meses, muncho más de lo que se proponía. El so saber como "qadi" yera bien apreciáu nes islles y foi mediu sobornáu mediu secuestráu pa quedase. Nomáu xuez en xefe y casáu dientro de la familia real, llegar a ver enredáu na política local, y terminó per colar se de mala manera, al imponer Battuta xuicios estrictos nel reinu isleño, avezáu al "laissez-faire". Dende ellí, siguió a Ceilán pa visitar el Picu d'Adán.
Al poco de salir de Ceilán, el so barcu casi se fundió metanes una nube, depués el barcu que lu rescató foi atacáu por pirates. Desembarcáu na mariña, Ibn Battuta una vegada más rehizo el so camín de vuelta a Calicut, dende onde saleó a les Maldivas de nuevu enantes d'embarcar nun xuncu chinu y tratar otra vegada d'algamar China.
Esta vegada tuvo ésitu, algamando en rápida sucesión Chittagong, Sumatra, Vietnam, y finalmente Quanzhou, provincia de Fujian, en China. Dende ellí siguió al norte hasta Hangzhou, non llueñe de la moderna Shanghái. Tamién pretendió viaxar inclusive más al norte, por del Gran Canal a Janbalic (خاب باليق) (Pequín), pero créese que ye una de les sos invenciones, non un fechu real.
De vuelta a Quanzhou, Ibn Battuta decidió volver a casa, anque yera un pequeñu problema saber esactamente ónde fuera «la so casa». Volviendo a Calicut una vegada más, consideró acoyese a la piedá de Muhammad bin Tughluq, pero pensar meyor y decidió siguir a la Meca otra vegada. Volviendo vía Ormuz y el Il-Khanato vio que l'estáu desfacer nuna guerra civil, habiendo muertu Abu Sa'id dende'l so anterior viaxe ellí.
Volviendo a Damascu, col enfotu de siguir otra vegada la ruta d'el so primera "hach", supo qu'el so padre morriera. La muerte tuvo presente mientres l'añu siguiente porque la Peste negro empezara, y Ibn Battuta taba al so algame conforme estender por Siria, Palestina y Arabia. En llegando a la Meca, decidió volver a Marruecos, casi un cuartu de sieglu dempués de salir d'ellí. Mientres el viaxe fixo una última esviadura hasta Cerdeña y depués volvió a Tánger p'afayar que la so madre tamién morriera, pocos meses enantes.
afincándose en Tánger mientres unos años, Ibn Battuta empieza un viaxe a "al-Andalus" (España musulmana). Daquella Alfonso XI de Castiella amenaciaba con conquistar Xibraltar, y Ibn Battuta xunir a un grupu de musulmanes que salíen de Tánger col enfotu de defender el peñón. Cuando llegó, Alfonso morriera de la peste negro y l'amenaza sumiera, asina que Ibn Battuta decidió siguir el viaxe por prestar. Viaxó dende Xibraltar a Ronda, Marbella y Málaga (ciudá de la que fai grandes aponderamientos), dende la que xube a Vélez, Alhama y Granada para, desandando el mesmu camín, tornar a Xibraltar y cruciar a Ceuta ("cf. Voyages", vol. 4, pp. 354-374).
Al volver d'España decidió viaxar por una de les poques partes del mundu musulmán que nunca esquizara: el so propiu país, Marruecos. Na so vuelta a casa detúvose un pocu en Marrakesh, que yera casi una ciudá pantasma tres la recién epidemia y el cambéu de la capital a Fez.
Una vegada más retornó a Tánger y una vegada más volvió partir. Dos años enantes del so primer viaxe a El Cairu, el rei del Imperiu de Malí, Mansa Musa, pasara per esa ciudá nel so propiu "hach" y causara sensación coles sos estravagantes riqueces; daqué según la metá del suministru mundial d'oru nesi tiempu venía de África Occidental. Anque Ibn Battuta nunca lo menta abiertamente, eses noticies oyíes mientres el so propiu viaxe debieron d'afalar el so interés, porque decidió partir y visitar esi reinu musulmán nel otru estremu del desierto del Sahara.
Al finales de 1351, Ibn Battuta partió de Fez, algamando la última localidá de Sijilmasa pocu más d'una selmana dempués. Cuando les caravanes d'iviernu empezaron pocos meses más tarde, xunir a una d'elles, y nun mes taba na localidá de Taghaza, nel Sáhara Central, perteneciente al reinu de Malí. Centru del comerciu del sal, Taghaza taba anubierta de sal y d'oru de Malí, anque Ibn Battuta nun tuvo una favorable impresión del llugar. Otru viaxe de 800 km al traviés de la peor parte del desiertu llevar a Mali, y más esactamente a la localidá de Walata.
Dende ellí viaxó al suroeste a lo llargo d'un ríu que'l creía ser el Nilu, pero que yera realmente'l río Níxer, hasta qu'algamó la capital d'Imperiu de Malí. Ellí atopó a Mansa Soulayman, rei dende 1341. Anque dudosu pola escasa hospitalidá del rei, permaneció sicasí mientres ocho meses enantes de volver escontra'l Níxer y hasta Tombuctú que, anque nos siguientes dos sieglos aportaría a la ciudá más importante de la rexón, nesa dómina yera pequeña ya insignificante, y Ibn Battuta llueu siguió alantre. En dalgún llugar del so viaxe al traviés del desiertu recibió un mensaxe del sultán de Marruecos ordenar volver a casa. Asina lo fixo, y esta vegada quedóse.
Conozse pocu de la vida de Ibn Battuta posterior a la fecha de publicación de la "Rihla". Podría ser nomáu "qadi" en Marruecos.
Ibn Battuta morrió en Marruecos en dalgún momentu ente 1368 y 1377. Mientres sieglos el so llibru foi desconocíu, inclusive dientro del mundu musulmán, pero nel sieglu XIX foi redescubierto y traducíu a dellos idiomes europeos. Dende entós la fama de Ibn Battuta foi creciendo y ye agora una figura bien conocida nel Oriente Mediu.
Na medina de Tánger Ibn Batuta tien un pequeñu mausoléu familiar, que ye llugar d'oración.
Federico Fellini
Federico Fellini (Rimini, 20 de xineru de 1920 – Roma, 31 d'ochobre de 1993) foi un direutor de cine y guionista italianu.
Ye universalmente consideráu como unu de los principales protagonistes na hestoria del cine mundial. Ganador de cuatro premios Óscar por meyor película estranxera, en 1993 foi galardonáu con un Óscar honoríficu pola so carrera.
Mientres casi cuatro décades –dende "El xeque blancu" en 1952 hasta "La voz de la lluna" en 1990– y dos docenes de películes Fellini realizó una semeya d'un pequeñu ensame de personaxes memorables. Dicía de sigo mesmu que yera ""un artesanu que nun tien nada que dicir, pero sabe cómo dicilo"". La so obra ye llargamente considerada como única ya inolvidable, enllena tantu d'aspereces como de sátira, y velaes de murria.
Federico Fellini nació en Rimini d'una familia de clase media: la so madre, Día Barbiani, d'orixe romanu, yera ama de casa; el so padre, Urbanu, un representante de llicor, duces y comestibles, nacíu en Gambettola, un pueblu al oeste de Rimini. Federico estudió nel Licéu Classico «Giulio Cesara» onde afayó'l so talentu pal dibuxu; sentía almiración pol dibuxante estaunidense Winsor McCay, ceador del personaxe de cómic ""Little Nemo"".
Na so infancia, el mozu Federico amuesa un vivu interés poles películes de Chaplin y los cómics humorísticos estaunidenses, llegando a afirmar en 1966 
Antes de terminar la escuela secundaria clásica, Fellini consigue unes collaboraciones con periódicos y revistes como dibuxante; la más importante foi la collaboración col periódicu "Il 420", qu'editaba Nerbini. Escontra 1937-38, con 17 o 18 años, Nerbini contratarálu como corrector de les pruebes d'imprenta d'estes revistes, pasando'l mozu 7 o 8 meses en Florencia. Tamién va exercer de guionista de la serie "Flax Gordon", con dibuxos de George Toppi, cuando'l gobiernu fascista prohibe la importación de cómics estaunidenses y el autores italianos han de siguiles pa nun defraudar a los sos llectores.
A principiu de 1939, treslladóse a Roma cola sida de cursar Derechu, pero col enfotu de convertise en periodista. A los pocos meses de la so llegada a Roma, Fellini debuta n'abril d'esi añu na principal revista satírica italiana, "Marc'Aurelio", dirixida por Vito de Bellis. Tres l'ésitu en "Marc'Aurelio", Fellini recibe munches ufiertes de trabayu y sustancioses cantidaes de dineru.
Mientres estos primeros años escribió secuencies risibles p'actores conocíos como Aldo Fabrizi y Erminio Macario en "Imputato, alzatevi!" y "Lo vedi comi sei... lo vedi comi sei?" en 1939. Fellini tamién produció dellos dibuxos (principalmente en lápiz sobre papel), de cutiu semeyes risibles y caricatura política siendo según el mozu Fellini conoció'l cine: el so primer ésitu foi como dibuxante publicitariu pa películes. "Avanguardista" mientres el Fascismu, les sos primeres obres fueron pa la "Alleanza Cinematográfica Italiana" (ACI), una compañía productora de Vittorio Mussolini, fíu de Benitu Mussolini, al traviés del cual conoció a Roberto Rossellini.
En 1941 empieza a collaborar col Ente Italianu Audizioni Radiofoniche (EIAR), viviendo una curtiu pero feliz fase como escritor na radio. La etapa de Fellini na radio marca'l debú del maestru nel mundu del espectáculu y l'entamu de la relación afeutivo y artístico con Giulietta Masina. Nos últimos años robló unos noventa guiones de Fellini, incluyendo les presentaciones de los programes de música, revistes, radio, a la famosa serie Cico y Pallina. La serie emitir ente 1942 y 1943, cuntaba la hestoria d'una moza pareya.
En xunetu de 1943, Giulia presenta a Federico a los sos padres, y la pareya contraxo matrimoniu n'ochobre d'esi mesmu añu. El 22 de marzu de 1954, Giulia y Federico tuvieron un fíu, Pier Federico, que fina tan solo doce díes dempués de la so nacencia.
A principios de los años cuarenta, Fellini conoz a Tullio Pinelli, un dramaturgu, y fundan una asociación profesional. Fellini y Pinelli son los encargaos de redactar el testu que va dar a conocer a Aldo Fabrizi. 
En 1944, tres la cayida del fascismu nuna Roma apenes lliberada de les tropes armaes, abrió una tienda de semeyes y caricatures, "The Funny Face Shop". En 1945 produzse'l primer alcuentru de Fellini con Roberto Rossellini y empezó la so contribución a la película más representativa del cine italianu de posguerra: "Roma città aperta" ("Roma ciudá abierta"). Fellini tamién escribió guiones pa otru direutores reconocíos como Alberto Lattuada ("Ensin piedá", "El molín del Po"), Pietro Germi ("En nome de la llei", "La ciudá deféndese") y Luigi Comencini.
Dempués de collaborar nos guiones d'otros films de Rossellini: "Paisà" ("Collaciu", 1946) y "L'amore" ("L'amor", 1948); y debutar na dirección al pie de Alberto Lattuada con "Lluces de variedaes" en 1950, la so primer película en solitariu como realizador foi "Lo sceicco bianco" ("El xeque blancu", 1951) protagonizada pol cómicu Alberto Sordi y escrita por Michelangelo Antonioni y Ennio Flaiano. Mientres el rodaxe d'esta comedia ente satírica y burlesca con ecos del omnipresente neorrealismu de la dómina, Fellini conoció a Nino Rota, el músicu que lu siguiría pol restu de la so carrera.
L'actriz Giulietta Masina, con quien s'había casáu Fellini en 1943, convertir na so musa absoluta y nel personaxe físicu y sobremanera emocional qu'esteló al públicu de mediu mundu en títulos doraos del cine italianu como "Almes ensin conciencia", "Les nueches de Cabiria", "La Strada", "Giulietta de los espíritos" y "Ginger y Fred". Otru actor qu'apaez costantemente nos sos filmes ye Marcello Mastroianni, quien estudiaba interpretación na mesma escuela que Massina, y que foi gran amigu del direutor. Ello ye que Mastroianni apaez en delles de les sos películes más importantes, siempres interpretando'l papel principal (ente elles "La Dolce Vita" y "Ocho y mediu"). Fellini trabayó tamién con actores como Anita Ekberg, a quien llanzó a la fama, Sandra Milo, los yá citaos Sordi y Fabrizi, Anouk Aimée, Claudia Cardinale, Richard Basehart, Sylva Koscina, Freddie Jones o Roberto Benigni.
Los guionistes colos que siempres trabayó (Bernardo Zapponni por casu), llograron atopar la manera d'aunir diálogos y estructures a la plasticidad, espresividá y enorme personalidá cinematográfica de Fellini (presente na narrativa, encuadres, temátiques sobre lo onírico, el patetismu, la crueldá, la felicidá, l'ablayamientu, lo distintu, lo estravagante, la prevocación, l'humor, la farándula, lo mediterráneo...), y tou ello llega a enchir rabiosamente la gran mayoría de les sos películes.
La so dómina de maduror ta marcada pol so distanciamientu cola crítica y pola so perda de rentabilidá masiva de cara al mercáu coincidiendo con dos acontecimientos clave: a la fin de la supremacía de los grandes estudios estaunidenses y europeos, y el relevu xeneracional tan rupturista como radical que se produz nos primeros años 70 en mediu mundu, a lo que se xune la puxanza de la televisión como motor del ociu diariu de la gran mayoría del públicu, acompañada de la fabricación d'un nuevu inventu que camuda'l conceutu de la industria del cine predominante hasta entós: el videu domésticu.
Tamién agora, la superación del cine d'estructura clásica perxudica la carrera del cineasta yá que, paradójicamente, ye agora cuando'l maestru italianu vuélvese —siquier aparentemente— más convencional nes sos propuestes y el so cine "pasa de moda" n'ares de les nueves corrientes del cine del vieyu continente (el thriller de Jean Pierre Melville, el clasicismu filosóficu de François Truffaut, el compromisu políticu de Pier Paolo Pasolini, les innovaciones estéticu y formal de Bernardo Bertolucci, el llirismu poéticu y metafísicu de Andréi Tarkovski, la puxanza de los nuevos y mozos creadores (Rainer Werner Fassbinder, Wim Wenders, Carlos Saura, Ken Russell, Vilgot Sjöman, Hristo Popov). Sicasí ye nesti momentu cuando Fellini entornar en faer obres más pequeñes y personales, con menor presupuestu pero de ponderatible valumbu artísticu, una y bones esta crisis profesional nun resta valía a los proyectos que va rodando y estrenando: "I clowns" ("Los clowns", 1970); "Roma", (1972); "Prova d'orchestra" ("Ensayu d'orquesta", 1979) o "Y la nave va" ("Y la nave va", 1983).
Hai tres momentos na filmografía d'esti direutor: Los sos entamos, en constante coqueteo cola corriente neorrealista predominante nel cine italianu de los 40 y 50, y n'ares d'atopar un estilu propiu que lu definiera como creador (de "El xeque blancu" a "Almes ensin conciencia" pasando pola estupenda "Los inútiles" ("I vitelloni", 1953)); la fama internacional y conquista de les taquilles de too el mundu, premio Óscar incluyíos ("La strada", "Les nueches de Cabiria", "La dolce vita", "Julieta de los espíritos'', "El Satiricón", "Casanova" y "Amarcord"); y la dómina de maduror, marcada pol so distanciamientu cola crítica y pola so perda de rentabilidá masiva de cara al mercáu.
Satyajit Ray
Satyajit Ray (bengalí: সত্যজিত রায় o সত্যজিৎ রায় ) (Calcuta, Imperiu británicu, 2 de mayu de 1921 - Calcuta, India 23 d'abril de 1992) foi un direutor de cine indiu, consideráu unu de los grandes artistes del sieglu venti por causa del so estilu sutil, austeru y llíricu.
Ray nació nuna importante familia bengalí de lliteratos y artistes. Graduar nel Presidency College de Calcuta y estudió belles artes na Visva-Bharati University, en Santiniketan. En Visva-Bharati foi influyíu fondamente pol humanismu de Rabindranath Tagore, el fundador de la universidá.
En completando la so formación, Ray estudió diseñu gráficu enantes de dedicase a la dirección de cine. Foi atraíu pola cinematografía en conociendo al cineasta francés Jean Renoir y ver la película neorealista italiana "Ladri di biciclette" mientres una visita a Londres. Empecipiar nel cine con "Pather Panchali" ("El cantar del camín"), filme col que ganó once premios internacionales incluyendo'l de Meyor Documentu Humanu nel Festival de Cine de Cannes. Xuntu con "Aparajito" y "Apur Sansar", "Pather Panchali" forma la Triloxía de Apu, la obra maestra de Ray.
Ray yera fondamente sensible a la xente y les condiciones socioeconómicas reinantes en Bengala, y anque les sos películes tienen un interés humanista universal, la vida de les diverses clases sociales de Bengala, el conflictu de los nuevos y antiguos valores y los efectos de les rápido cambiantes condiciones económiques y polítiques de la India son dalgunos de les temes recurrentes na so obra.
Foi un cineasta prolíficu y dirixió treinta y siete películes na so vida, qu'entienden llargumetraxes, documentales y curtios. Dáu'l nivel de participación de Ray en cada aspeutu de la creación de cine, les sos películes amuesen un nivel d'espresión personal raramente vistu nel cine. Dedicar a la creación de guiones, casting, dirección, partitura pa les películes, cámara, trabayando estrechamente cola dirección artística y montaxe, inclusive diseñando los sos propios títulos de creitu y material publicitario. Amás de ser direutor de cine, foi tamién escritor, editor, ilustrador, diseñador gráficu y críticu de cine
La llinia xenealóxica de Satyajit Ray puede siguise mientres siquier diez generaciones. El so güelu, Upendrakishore Raychowdhury, foi ilustrador, escritor, editor, filósofu, astrónomu aficionáu y tamién líder del Brahmo Samaj, movimientu social y relixosu de la Bengala del sieglu diecinueve. Sukumar Ray, fíu de Upendrakishore, foi un escritor bengalí de lliteratura infantil y pioneru en versu absurdu, amás de ilustrador y críticu. Satyajit nació de Sukumar y Suprabha Ray en Calcuta, pero Sukumar morrió cuando'l pequeñu apenes cuntaba tres años d'edá y la familia tuvo que sobrevivir por aciu los precarios ingresos de Suprabha. Ray estudió economía nel Presidency College de Calcuta, anque siempres amosara interés poles belles artes. En 1940 la so madre aportunó en que fora a estudiar a la Visva-Bharati University en Santiniketan, fundada por Rabindranath Tagore y, anque Ray amosóse ronciegu por cuenta del so amor por Calcuta y a la mala impresión que tenía de la vida intelectual en Santiniketan, la persuasión de la so madre y el so respetu por Tagore acabaron per convencer lo. Ellí empezó Ray a apreciar l'arte oriental. Más palantre almitiría lo muncho qu'aprendió de los famosos pintores Nandalal Bose y Benode Behari Mukherjee, sobre los que llegó a producir una película documental, "El güeyu interior". Por aciu visites a Ajantā, Ellora y Elephanta, Ray desenvolvió la so almiración pol arte hindú.
Ray abandonó Santiniketan en 1943, ensin terminar la so carrera de cinco años, por causes amoroses y volvió a Calcuta, onde consiguió un empléu na axencia de publicidá británico D. J. Keymer. Foi contratáu como «aprendiz de visualizador», ganando tan solo ocho rupies mensuales. Anque per un sitiu el diseñu visual yera daqué cercanu al espíritu de Ray y, polo xeneral, yera bien tratáu, apalpábase una gran tensión ente los emplegaos británicos ya hindús de la firma (los primeres yeren muncho meyor pagos), amás de que Ray pensara que «los veceros yeren xeneralmente estúpidos» (y eso causólu más d'un problema). Alredor de 1943 Ray collaboró con Signet Press, una nueva firma publicitaria empecipiada por D. K. Gupta. Gupta encargó a Ray la creación de diseños de portaes pa llibros y concediólu completa llibertá artística. Ray diseñó les portaes de munchos llibros, incluyendo "Man-eaters from Kumaon", de Jim Corbett, y "The discovery of India" de Jawaharlal Nehru. Tamién trabayó nuna versión infantil de "Pather Panchali", un clásicu bengalí de Bibhutibhushan Bandopadhyay, renombráu como "Am Antir Bhepu" ("El xuxuriu de la grana de mangu"). Esti trabayu influyiría fondamente en Ray y convertiríase na tema de la so primer película. Amás de diseñar la portada, tamién ilustró'l llibru, y munches d'estes ilustraciones finalmente atoparon un llugar na so ópera prima.
Xuntu con Chidananda Dasgupta y otros, Ray fundó la Calcutta Filme Society en 1947, por aciu la que pudo ver munches películes estranxeres. Fixo amistá con dellos soldaos norteamericanos aparcaos en Calcuta mientres la 2ª Guerra Mundial, que lu informaben de les últimes películes norteamericanes que pasaben na ciudá. Mientres esi periodu tamién conoció a un emplegáu de la RAF, Norman Clare, con quien compartía la mesma pasión polos filmes, l'axedrez y la música clásica occidental.
En 1949 Ray contraxo matrimoniu de forma pocu ortodoxa (ya illegal) con Bijoya Das, la so primer prima y gran amor. La pareya tuvo un fíu, Sandip, que se convertiría en direutor de cine.
Nel mesmu añu, Jean Renoir llegó a Calcuta pa rodar la película "El ríu". Ray ayudar a atopar localizaciones nel campu. Foi entós cuando lu cuntó a Renoir la so idea de rodar "Pather Panchali", que tuviera ocupando la so mente mientres dalgún tiempu, y Renoir animar a siguir. En 1950, Ray foi unviáu a Londres por Keymer pa trabayar na so oficina principal. Mientres la estancia de tres meses en Londres visionó 99 películes, ente les que s'atopaba'l filme neorealista "Ladri di biciclette" "Lladrón de bicicletes" (1948) de Vittorio De Sica, que supunxo un fuerte impactu pa él. Ray diría más tarde qu'esi día salió de la sala cola determinación de ser cineasta.
Ray decidiera que "Pather Panchali" —relatu de formación, clásicu, de la lliteratura bengalí (publicáu en 1928 por Bibhutibhusan Bandopadhyay)—, sirviría d'argumentu pa la so primer película. Esta novela, un tanto autobiográfica, describe la crecedera de Apu, un neñu pequeñu d'un pueblu de Bengala.
Ray axuntó a un equipu inespertu, anque más palantre, tantu'l so operador de cámara Subrata Mitra como la so direutor artísticu Bansi Chandragupta llograríen una gran aclamación. La repartida taba formáu na so mayoría por artistes aficionaos. El rodaxe empezó a finales de 1952, emplegando los aforros personales de Ray. Tenía la esperanza de que, una vegada realizárense les primeres tomes, sería capaz de llograr los fondos que precisaba'l proyectu; sicasí, esa inversión nun llegaría. "Pather Panchali" foi rodáu mientres un periodu inusualmente llongura de tres años, por cuenta de que la filmación tan solo faíase posible de xemes en cuando, cuando Ray o l'encargáu de producción Anil Chowdhury llograben axuntar el dineru necesario. Gracies a un préstamu del Gobiernu de Bengala Occidental, la película foi finalmente realizada y estrenada en 1955, llogrando un gran ésitu ente la crítica y el públicu. Recibió numberosos premios y foi proxectada en llargues sesiones tantu na India como nel estranxeru. Mientres la filmación, Ray refugó'l financiamientu por aciu fontes que riquíen dalgún cambéu de guion o la supervisión del productor, ya ignoró los conseyos del gobiernu (que de toes formes acabó financiando la película) d'incorporar un final feliz xuniendo a la familia de Apu a un proyectu de desenvolvimientu. Mayor inclusive que l'ánimu de Renoir foi'l recibíu n'amosando una secuencia a John Huston que s'atopaba na India buscando localizaciones pa "L'home que pudo reinar". La secuencia amuesa la particular visión que tienen Apu y la so hermana del tren cruciando los campos. Yera la única secuencia que Ray había filmado colos sos escasos recursos. Huston echó voz de a Monroe Wheeler nel Muséu d'Arte Moderno de Nueva York qu'un gran talentu asomaba pol horizonte.
Na India la reacción al filme foi entusiasta. El periódicu "The Times of India" escribió que «ye absurdu comparala a cualesquier otra amuesa de la cinematografía hindú [...] "Pather Panchali" ye puru cine». Nel Reinu Xuníu, Lindsay Anderson escribió un brillosu artículu sobre la película. Aun así, la reacción nun foi uniformemente positiva. Al paecer, en viendo la película, François Truffaut dixo: «Nun quiero ver películes de llabradores comiendo coles manos». Bosley Crowther, entós, el críticu más influyente del "The New York Times", escribió un artículu sogón sobre la película qu'el so distribuidor Ed Harrison creyó qu'acabaría cola película en cuanto fuera estrenada nos Estaos Xuníos, pero otra manera, esfrutó d'una estancia escepcionalmente enllargada nes sales.
La carrera internacional de Ray empezó realmente tres l'estrenu del so siguiente filmación, "Aparajito" ("L'invencible"). Esta película amuesa la eterna llucha ente les ambiciones d'un mozu, Apu, y la madre que la ama. Munchos críticos, especialmente Mrinal Sen y Ritwik Ghatak, valorar inclusive percima de la primera. "Aparajito" ganó'l Llión d'Oru en Venecia. Antes de terminar la realización de la triloxía de Apu, Ray completó otros dos películes. La primera ye la cómica "Parash Pathar" ("La piedra filosofal"), que foi siguida por "Jalsaghar" ("La sala de música"), una película sobre la decadencia del Zamindar, considerada una de les sos obres más importantes.
Ray nun pensara nuna triloxía al rodar "Aparajito", y tan solo plantegar en siendo preguntáu al respeutu en Venecia. La última parte de la serie, "Apur Sansar" ("El mundu de Apu") foi realizada en 1959. Al igual que les otres dos filmaciones previes, ciertu númberu de críticos considerar el llogru supremu de la triloxía (Robin Wood, Aparna Sen). Ray presentó a dos de los sos actores favoritos nel filme Soumitra Chatterjee y Sharmila Tagore. La película amuésanos a Apu viviendo nun humilde pisu de Calcuta. Arreyar nuna inusual boda con Aparna, formando les escenes de la so vida en pareya «una amuesa de l'afirmación positiva clásica nel cine de la vida matrimonial», anque la traxedia aguardar. En siendo "Apur Sansar" duramente criticada pola crítica de Bengala, Ray escribió un elocuente artículu nel so defensa, un estrañu socesu na carrera fílmica de Ray (otru fechu similar asocedió en relación cola película "Charulata", la favorita del propiu Ray). El so ésitu tuvo poca influencia na vida personal de Ray mientres los años vinientes. Ray siguiría viviendo cola so madre, el so tíu y otros miembros de la so estensa familia nuna casa d'arriendu.
Mientres esti periodu Ray realizó filmaciones tales como "Devi", un documental sobre la figura de Tagore, una comedia ("Mahapurush") y la so primer película fecha a partir d'un guion orixinal ("Kanchenjungha"). Tamién llevó a cabu una serie de filmaciones que, en xunto, son consideraes pola crítica como parte de los más sentíes semeyes cinematográfiques de la muyer hindú.
Ray siguió a "Apur Sansar" con "Devi" ("La diosa"), una obra na qu'estudia les supersticiones na sociedá hindú. Tuvo protagonizada por Sharmila Tagore, nel papel de Doyamoyee, una nueva esposa que ye deidificada pol so suegru. Anque tarrecía que la censura bloquiara la película, o que cuandoquier lo obligara a cortala, "Devi" foi tolerada. En 1961, a instancia del primer ministru Jawaharlal Nehru, Ray recibió l'encargu de realizar un documental alrodiu de Rabindranath Tagore, con ocasión del centenariu de la nacencia del poeta, un tributu a la persona que probablemente más influyó sobre Ray. Debíu al escasu material fílmico disponible sobre Tagore, Ray tuvo qu'aceptar el retu de realizar una película a partir d'imaxes estátiques, manifestando que-y supunxera tanto esfuerzu como la filmación de tres películes xuntes. Nel mesmu añu, xuntu a Subhas Mukhopadhyay y otros, Ray llogró faer alicar "Sandesh", la revista infantil qu'una vegada publicara'l so güelu; llevaba años aforrando pa faer qu'esto fuera posible. La dualidá del so nome ("Sandesh" ye en bengalí tantu «noticies» como'l nome d'un dulce popular) marcó'l tonu de la revista (de la mesma educativa y d'entretenimientu), y Ray viose llueu ilustrándola y escribiendo cuentos y ensayos pa neños. La escritura convertir na so principal fonte d'ingresos n'años vivientes.
En 1962 Ray dirixió "Kanchenjungha", la so primer obra orixinal y tamién el so primera filmación en color. La película amuesa la hestoria d'una familia de clase alta que pasa una tarde en Darjeeling, un pintorescu pueblu asitiáu sobre una llomba na Bengala Occidental, pa prometer a la so fía más nueva con un inxenieru bien remunerado educáu en Londres. La hestoria foi orixinalmente concebida por que trescurriera nuna gran casona, pero Ray acabó decidiendo rodala nesi pueblu tan conocíu, usando les games de lluz tenue y la borrina pa tresmitir tensión dramático. A Ray prestó-y el fechu de que, ente que'l so script dexaba que se filmase so cualquier condición llumínica, un equipu de filmación comercial presente naquellos mesmos momentos en Darjeeling fuera incapaz de rodar un solu planu porque queríen faelo a plena lluz del día.
Nos sesenta, Ray visitó Xapón y tuvo especial prestar en conocer al cineasta Akira Kurosawa, a quien tenía en gran considerancia. Cuando s'atopaba na India escapaba dacuando de la ciudá pa completar los sos guiones en llugares como Darjeeling o Puri.
En 1964 Ray realizó "Charulata" (o "La esposa solitaria"), la culminación d'esti periodu de trabayu y considerada por munchos críticos como la so obra meyor llograda. Basada en "Nastanirh", una hestoria curtia de Tagore, la filmación narra la hestoria de Charu, una esposa solitaria na Bengala del sieglu XIX y los sos crecientes sentimientos escontra'l so hermanascu, Amal. Referida de cutiu como la so obra maestra, el mesmu Ray afirmó que se trataba del so trabayu con menos erros y que, si tuviera la oportunidá de realizala de nuevu, facer esactamente de la mesma manera. La interpretación de Madhabi Mukherjee como Charu y el trabayu tantu de Subatra Mitra como de Bansi Chandragupta na película fueron bien aclamaos. Otres películes pertenecientes a esti periodu inclúin "Mahanagar" ("La gran ciudá"), "Teen Kanya" ("Trés hermanes"), "Abhijan" ("La espedición") y "Kapurush o Mahapurush" ("El cobarde y el santu").
Ray dende 1965 va faer película de detectives, ciencia ficción y drames históricos. A esta variedá de temática xune una considerable esperimentación formal. Manifiesta asina, en paralelu, los cambeos d'aldu na vida de la India contemporaneos. Considérase que la película meyor ye "Nayak" ("L'héroe"), de 1966, onde narra cómo un conocíu actor fala nun tren con una periodista, veinticuatro hores siguíes. Trabaya de nuevu Sharmila Tagore. Tuvo ésitu nel festival de Berlín, pero non de taquilla.
En 1967, escribió'l guión d'un filme que sería "L'Alíen", basáu nel relatu "Bankubabur Bandhu", qu'escribiera en 1962 pa la revista "Sandesh", de la familia Ray. Producir la Columbia Pictures y trabayaron Peter Sellers y Marlon Brando; Ray nun foi pagu, pos Mike Wilson confirmar.
Depués, Ray proxectó otros filmes, ensin llevalos a cabu, como adaptaciones del relatu épicu "Mahābhāaguarón", y de la novela de Y. M. Forster, "El pasu a la India". Pero en 1969, fixo una película que sería la más comercial de les suyes, con dificultaes financieres. Basar nun relatu infantil escritu pol so güelu, "Goopy Gyne Bagha Byne" ("Les aventures de Goopy y Bagha"), que yera un filme musical y de fantasía.
Depués, rodó una novela del mozu poeta y narrador, Sunil Gangopadhyay: "Aranyer Din Ratri" ("Díes y nueches nel monte"), onde un mozu urbanu va al monte de vacaciones. Como diz Robin Wood, "una simple secuencia [del filme]... ufiertaría material pa un curtiu ensayu".
Si con "Aranyer", Ray dirixir a la vida bengalí del so tiempu, va completar el so relatu en "La triloxía de Calcuta", formada por "Pratidwandi" (1970), "Seemabaddha" (1971) y "Jana Aranya" (1975); los trés filmes fueron concebíu xebradamente, pero tienen conexones temátiques ente toos ellos. "Pratidwandi" ("L'enemigu") trata d'un acabante llicenciar que ye un idealista, y que se va desilusionando, pero ensin llegar a malvase; Ray introduz un estilu elípticu, dacuando con suaños y miraes escontra tras nel relatu (flashbacks). "Jana Aranya" ("L'home mediu") amuesa a un mozu somorguiáu na corrupción. En "Seemabaddha" ("Compañía Lindada") retrata a un home d'ésitu, de dudosa moralidá, sacrificada a la so carrera. Coles mesmes na década de 1970, Ray afai dos de los sos relatos populares de detectives. Anque empobinaos a neños y nuevos, tanto "Sonar Kella" ("La fortaleza dorada") como "Joy Baba Felunath" ("El divos elefante") tienen ecu na crítica.
En 1977, Ray completó "Shatranj Ke Khiladi" ("El xugadores d'axedrez"), filme caru, que rodó n'hindi (el restu del so filmes ta en bengalí), y que taba basáu nun relatu de Munshi Premchand. Recuerda ende a la rebelión india de 1857, al traviés de dos xugadores. L'axedrez siempres-y estelara.
En 1980, Ray rodó la continuación de "Goopy Gyne Bagha Byne", con "Hirak Raxar Deshe" ("Rei de diamantes"), d'intención política. El reináu del Rei de diamantes, o "Hirok Raj", constitúi una alusión a la India con Indira Gandhi nel momentu d'emerxencia nacional (1975-1977). De siguío, col so curtiu "Pikoor Diary" ("El diariu de Pikoo") y col so filme "Sadgati", n'hindi, rematen la etapa tardida de maduror.
Pos, en 1983, Ray tuvo un grave ataque al corazón, y tuvo que llindar fuertemente'l so trabayu nos nueve años restantes de la so vida. "Ghare Baire" por ello tuvo que ser completada en 1984 con ayuda del so fíu (que yera'l cámara); tratar d'un relatu de Tagore, que narraba los peligros del fervosu nacionalismu. En 1987, fixo un documental, "Sukumar Ray", sobre'l so padre (que ye'l que da títulu al filme).
Nos trés últimos filmes de Ray hai más diálogu. Son "Ganashatru" ("Un enemigu del pueblu") qu'afai la pieza homónima de Ibsen; "Shakha Proshakha" ("Les cañes del árbol"), de 1990, onde retoma la so forma particular d'espresase.; y "Agantuk" ("L'estrañu"), filme postreru, d'apariencia llixera, onde plantega les lacras de la civilización al traviés del relatu de la visita d'un tíu a la so sobrina en Calcuta.
Guru Dutt
Guru Dutt foi un direutor, actor y productor del cine de la India. Abrió pasu a la edá d'oru de Bollywood. Les sos películes "Pyaasa", "Kaagaz Ke Phool", "Sahib Bibi Aur Ghulam" y "Chaudhvin Ka Chand" son consideraos clásicos del Cine Indiu. Dutt ye conocíu como "el Orson Welles de la India".
"Sanjh Aur Savera" (1964)
Neil Armstrong
Neil Alden Armstrong (Wapakoneta, Ohio, 5 d'agostu de 1930-Cincinnati, Ohio, 25 d'agostu de 2012) foi un astronauta d'Estaos Xuníos y el primera ser humanu que trió la Lluna. Tamién yera inxenieru aeroespacial, pilotu militar, y profesor universitariu. Antes de convertise n'astronauta, Armstrong foi oficial de la Armada de los Estaos Xuníos y sirvió na Guerra de Corea. Tres esti conflictu, llogró la so llicenciatura na Universidá Purdue y trabayó como pilotu de pruebes pal Comité Asesor Nacional d'Aeronáutica (NACA) na Estación de Vuelu d'Alta Velocidá, na actualidá llamáu Centro Armstrong d'Investigaciones de Vuelu nel so honor.
Dempués de participar nos programes pa llevar un home al espaciu de la Fuerza Aéreo de los Estaos Xuníos y el de vuelu espacial tripuláu Boeing X-20 Dyna-Soar, Armstrong xunir al cuerpu d'astronautes de la NASA en 1962. Realizó'l so primer vuelu espacial en 1966 como pilotu al mandu de "Gemini 8" y mientres esta misión llevó a cabu'l primer acoplamientu ente dos naves espaciales xuntu col pilotu David Scott.
El segundu y últimu vuelu espacial de Armstrong foi en xunetu de 1969 como comandante de la misión de alunizaje "Apolo 11", mientres la cual pronunció la célebre frase «Ye un pequeñu pasu pa un home, pero un reblincón pa la humanidá». Caminó xuntu a Buzz Aldrin pola superficie de la Lluna y esquizar mientres dos hores y media mientres el so compañeru Michael Collins esperába-yos na órbita llunar a bordu del módulu de mandu. Al pie de Aldrin y Collins, Armstrong foi galardonáu cola Medaya Presidencial de la Llibertá pol presidente Richard Nixon. En 1978, l'entós presidente Jimmy Carter fíxo-y entrega de la Medaya d'Honor Espacial del Congresu y en 2009 los trés tripulantes del "Apolo 11" recibieron la Medaya d'Oru del Congresu de los Estaos Xuníos.
Neil Armstrong finó'l 25 d'agostu de 2012 en Cincinnati, Ohio, a los 82 años, por cuenta d'entueyos d'un baipás coronariu.
Neil Armstrong nació'l 5 d'agostu de 1930 en Wapakoneta, nel condáu condáu de Auglaize, Ohio. Fíu de Stephen Koenig Armstrong y Viola Louise Engel, yera d'ascendencia familiar escocesa, irlandesa y alemana y tenía dos hermanes, June y Dean. Stephen Armstrong trabayaba como auditor pal gobiernu de Ohio y pollo la familia treslladóse de cutio por tol estáu dende la nacencia de Neil y llegó a vivir en veinte localidaes distintes. L'amor por volar de Armstrong nació entós, cuando'l so padre llevar con tan solo dos años a ver les Carreres Aérees de Cleveland. El 20 de xunetu de 1936, con cinco años d'edá, esperimentó'l so primer vuelu en Warren (Ohio), cuando xunto a so padre voló nun Ford Trimotor, avión moteyáu "Tin Goose" («Gansu de lata»).
L'últimu cambéu de vivienda del padre de la familia producir en 1944, cuando la familia tornó al llugar de nacencia de Neil, Wapakoneta. Armstrong estudió nel institutu d'educación secundaria Blume d'esta localidá y asistió a llecciones de pilotaje d'aviones nel aeródromu de Wapakoneta. Llogró un certificáu d'estudiante de vuelu pol so 16.º cumpleaños y realizó el so primer vuelu en solitariu unos díes dempués, n'agostu de 1946, enantes inclusive de tener permiso de conducción. Armstrong yera bien activu como Boy Scout y consiguió el rangu de Eagle Scout, el más altu de toos. El 18 de xunetu de 1969, mientres volaba escontra la Lluna a bordu del "Columbia", saludó a los Scouts. Ente los pocos oxetos personales que llevó consigo a la Lluna y traxo de vuelta tuvo la Insinia Scout Mundial.
En 1947, con diecisiete años, Armstrong empezó a estudiar inxeniería aeronáutica na Universidá Purdue. Yera'l segundu miembru de la so familia qu'asistía a la universidá. Tamién foi aceptáu nel prestixosu Institutu Tecnolóxicu de Massachusetts (MIT), pero l'únicu inxenieru que Armstrong conocía, ex alumnu del MIT, -y disuadió d'estudiar nesta universidá tecnolóxica diciéndo-y que nun yera necesariu completar los sos estudios ellí pa tener una bona educación. La so matrícula universitaria foi costeada por una beca el Programa Holloway, que los sos candidatos comprometer a estudiar mientres dos años na universidá, siguíos de tres años de servicios na Armada de los Estaos Xuníos y finalmente d'otros dos años pa completar los estudios cimeros.
Armstrong foi llamáu a files con dieciocho años'l 26 de xineru de 1949 pola Armada, que-y obligaba a informar a la base aérea de Pensacola pa empecipiar la formación de pilotu. L'entrenamientu a bordu de los buques USS "Cabot" y USS "Wright" duró 18 meses y a la fin del mesmu llogró la cualificación pa volar dende portaviones. El 16 d'agostu de 1950, unos díes dempués de cumplir veinte años, Armstrong foi informáu per carta de que taba dafechu cualificáu como aviador naval.
El so primer destín foi l'Escuadrón 7 del Serviciu Aéreu de la Flota na Base Aeronaval de San Diego. Dos meses dempués foi asignáu al Escuadrón de Caces 51 (VF-51), forníu con aviones de reacción, y realizó el so primer vuelu nesti tipu d'aparatos el 5 de xineru de 1951 a bordu d'un F9F-2B Panther. En xunu d'esi añu aterrizó per vegada primera nun portaaviones, el USS "Essex", y foi xubíu esa selmana de cadete a alférez. A finales de mes, el "Essex" zarpó col VF-51 a bordu camín de Corea, onde los sos caces embarcaos realizaríen ataques a tierra.
Neil Armstrong entró en combate per primer vegada na guerra de Corea el 29 d'agostu de 1951 mientres escoltaba a un avión de reconocencia sobre Sŏngjin. Cinco díes dempués, el 3 de setiembre, voló nuna reconocencia armada sobre unes instalaciones de tresporte y almacenaxe cerca de la localidá de Majon-nin, al oeste de Wŏnsan. Mientres faía un bombardéu a baxa altitú a 560 km/h, el caza F9F Panther de Armstrong recibió l'impactu d'artillería antiaérea y nos sos intentos por recuperar el control del aparatu, topetó contra un poste a un altor de seis metros qu'arrincó un metro de la nala derecha del Panther. Armstrong consiguió volar de regresu a territoriu amigu, pero por cuenta de la perda d'un alerón, la única opción que tenía yera la eyección. Pensó en saltar del caza sobre'l mar y esperar el rescate polos helicópteros de l'armada, y pallo voló escontra un aeródromu cercanu a Pohang, pero'l so asientu eyectable foi abasnáu de vuelta a tierra. Armstrong foi recoyíu por un vehículu Jeep conducíu por un compañeru de la escuela de vuelu. Desconozse qué pasó colos restos del so caza F9F-2.
Armstrong voló nun total de 78 misiones sobre Corea que sumaron 121 hores de vuelu, la mayoría nel mes de xineru de 1952. Foi galardonáu cola Medaya del Aire por venti misiones de combate y cola Estrella d'Oru por otres venti, según cola Medaya del Serviciu en Corea y l'Estrella de Combate. El pilotu dexó l'Armada'l 23 d'agostu de 1952, con veintidós año, y pasó a ser teniente na reserva, na cual permaneció los siguientes ocho años, hasta qu'arrenunció al so cargu'l 21 d'ochobre de 1960.
Dempués de sirvir na Armada y na guerra de Corea, Neil Armstrong tornó a la Universidá Purdue. Ellí llogró les sos meyores calificaciones nos cuatro semestres siguientes, pos anque enantes del so serviciu militar sacara unes notes promediu, les sos notes acabaron siendo bien altes. A la so vuelta, perteneció a la fraternidá Phi Delta Theta y escribió y codirigió el musical de l'actuación de tolos estudiantes. Tamién foi miembru de la Banda Honoraria Nacional de la fraternidá Kappa Kappa Psi y tocó el bombardino barítonu na banda de marcha de la Universidá Purdue. Armstrong graduóse en inxeniería aeroespacial en 1955.
Cuando tornó a Purdue conoció a Janet Elizabeth Shearon, que se taba especializando n'economía doméstica. La pareya nun recordaba cómo llegaron a entablar la so relación, sacante qu'asocedió mientres Armstrong trabayaba nel Lewis Flight Propulsion Laboratory de la NACA. Dambos casaron el 28 de xineru de 1958 na Ilesia Congregacional de Wilmette, Illinois. Cuando se treslladó a la Base de la Fuerza Aéreo Edwards, en California, él vivió nos agospiamientos pa solteros de la base y Janet nel distritu de Westwood de Los Angeles. Dempués de seis meses, el matrimoniu camudar a una casa nel valle Antelope. Janet nunca acabó los sos estudios, daqué que llamentó tiempu dempués. El matrimoniu tuvo tres fíos: Eric, Karen y Mark. En xunu de 1961, a Karen diagnosticóse-y un tumor malinu nel tueru del encéfalu. Un tratamientu con rayos X detuvo la so crecedera, pero'l so salú deterioróse hasta'l puntu de nun poder caminar nin falar. Karen morrió'l 28 de xineru de 1962 con namái dos años por causa d'una neumonía rellacionada col so débil salú.
Años dempués, en 1970, Armstrong completó'l so máster en ciencies d'inxeniería aeroespacial pola Universidá del Sur de California. A lo llargo de la so vida amás foi nomáu Doctor "honoris causa" por delles universidaes.
Dempués de graduase en Purdue, Armstrong decidió convertise en pilotu de pruebes. Presentar na Estación de Vuelu d'Alta Velocidá que'l Comité Asesor Nacional d'Aeronáutica (NACA) tenía na Base de la Fuerza Aéreo Edwards. Anque ellí nun había places pa nuevos pilotos, unvió la so solicitú al Lewis Flight Propulsion Laboratory de Cleveland, onde Armstrong empezó a trabayar en marzu de 1955. El pilotu tan solo tuvo ellí dos meses, pos en xunetu tornó a la base Edwards pa un nuevu trabayu.
Nel so primer día na base Edwards, a Armstrong encargóse-y pilotar aeronaves de siguimientu mientres l'estrenu d'unos bombarderos modificaos esperimentales. Tamién pilotó esos bombarderos modificaos, a bordu d'unu de los cualos tuvo unu de los sos primeros incidentes. El 22 de marzu de 1956, Armstrong taba como copilotu de Stan Butchart nun Boeing B-29 Superfortress que llevaba adosáu al so banduyu un avión cohete Douglas D-558-2 Skyrocket. Mientres xubíen a 9100 metros, unu de los motores del B-29 falló y dexar ensin la potencia abonda pa llanzar el Skyrocket. Teníen De caltener una velocidá de 335 km/h pa soltalo y amás el B-29 nun podría aterrizar col avión cohete adosáu al so banduyu. Por ello, dambos decidieron baxar el morru del bombarderu pa cayer en picáu, ganaron velocidá y soltaron la nave de prueba, pero nesi momentu se desintegró el motor averiáu. Los sos restos estropiaron otros dos motor y uno tuvo que ser paráu, a pesar de lo cual los pilotos baxaron amodo en círculos y aterrizaron con seguridá. 
El primer vuelu de Armstrong a los mandos d'un avión cohete tuvo llugar el 15 d'agostu de 1957, nel Bell X-1B, col que xubió a una altitú de 18,3 km. El tren d'aterrizaxe delanteru romper al aterrizar, un fallu común nesi modelu. Dempués Armstrong voló en siete causes n'otru avión cohete esperimental, el North American X-15. Nel so penúltimu vuelu nesti aparatu, algamó una altitú de 63,2 km.
Armstrong viose envolubráu en dellos incidentes na base Edwards que fueron bien recordaos polos sos colegues. El primeru asocedió mientres el so sestu vuelu nel X-15, el 20 d'abril de 1962, nel que quería probar un sistema de control de autoajuste. Volaba a 63 km d'altitú, la mayor qu'algamó nesi avión cohete, pero'l morru del aparatu alzóse demasiáu mientres el descensu, rebotó na atmósfera y volvió xubir a 43 km. A esa altitú l'aire ye tan pocu mestu que les superficies aerodinámiques casi nun tienen efectu. Voló más allá de la pista d'aterrizaxe a velocidá mach 3 (3200 km/h) a 30 km d'altitú y alloñóse 64 km al sur de la base Edwards. En baxando lo suficiente, dio la vuelta escontra la zona d'aterrizaxe y a dures penes consiguió amiyar ensin impactar contra dellos árboles a la fin de la pista. Foi'l vuelu d'un X-15 de más duración y el que más s'alloñar de la pista.
Cuatro díes dempués, Armstrong tuvo arreyáu nun segundu incidente, nel so únicu vuelu xuntu al xeneral Chuck Yeager. El so trabayu, a los mandos d'un Lockheed T-33 Shooting Star, yera evaluar el llagu secu del ranchu Smith como llugar d'aterrizaxe d'emerxencies pa los X-15. Na so autobiografía, Yeager escribió qu'él sabía que'l fondu del llagu nun yera apoderáu p'aterrizar por culpa d'unes agües recién, pero Armstrong aportunó en faelo seya comoquier. Mientres intentaba un aterrizaxe curtiu, tan solo posar l'aparatu ensin detenese y alzase de nuevu, les ruedes apexáronse y tuviéronse que quedar ellí a esperar el rescate. Sicasí, Neil Armstrong cuntó una versión distinta, según la cual el xeneral en nengún momentu trató de disuadirlo y amás realizara enantes un aterrizaxe esitosu na parte esti del llagu. Tres esti primer ésitu, Yeager pidiólu que facer de nuevu pero más adulces, cola resultancia descrita. En quedándose inmovilizaos, al xeneral diolu un ataque de risa.
El 21 de mayu de 1962, Armstrong viose implicáu no que dientro de la base Edwards conocióse como «L'asuntu de Nellis». Esi día tenía que volar nun caza Lockheed F-104 Starfighter pa inspeccionar el llagu secu Delamar nel sur de Nevada, una vegada más como llugar d'aterrizaxes d'emerxencia. Al llegar al sitiu, calculó equivocadamente l'altitú y tampoco se decató de que'l tren d'aterrizaxe nun taba dafechu esplegáu. Al tocar tierra, el tren empezó a replegase y Armstrong punxo'l caza a máxima potencia pa volver alzase, pero l'aleta ventral y la puerta del tren d'aterrizaxe topetaron contra'l suelu, estropiando la radio y provocando la salida de fluyíu oleohidráulico. Ensin poder comunicase per radiu, Armstrong voló al sur hasta la Base de la Fuerza Aéreo Nellis, pasó la torre de control y ximelgó les nales del caza, la señal pa un aproximamientu ensin radio. La perda del fluyíu oleohidráulico causó que se soltara'l gabitu de parada y al aterrizar ésti engabitó un cable xuníu a una cadena y abasnar por tola pista.
Tardáronse treinta minutos n'estenar la zona d'aterrizaxe y Armstrong telefonió a la base Edwards por que daquién fora a recoyelo. Tocólu a Milt Thompson, que foi a por él nun caza F-104B, l'únicu biplaza disponible, que de casualidá yera un aparatu nel que nunca había voláu. Thompson llegó a Nellis con grandes dificultaes y ellí un fuerte vientu obligó-y a aterrizar sópito, colo que la rueda esquierda españó y la pista tuvo que ser cerrada de nuevu. Dende Edwards unviar a un segundu pilotu de rescate, Bill Dana nun T-33 Shooting Star, quien tamién fixo un aterrizaxe peligrosu. Los responsables de Nellis decidieron que yá fueren demasiaos problemes y que yera meyor buscar un tresporte per tierra por que los trés pilotos de pruebes tornaren a la so base.
Munchos de los pilotos de pruebes de la base Edwards emponderaron les habilidaes de Armstrong como inxenieru. Milt Thompson dixo que yera «el más capaz técnicamente de los primeros pilotos del X-15» y Bill Dana afirmó que Armstrong «tenía un celebru qu'absorbía coses como una esponxa». En total, Neil Armstrong voló en siete causes nel avión cohete esperimental X-15 ente payares de 1960 y xunetu de 1962. A bordu d'unu d'estos aparatos xubió a una altitú de 63,2 km y algamó una velocidá máxima de mach 5,74 (6420 km/h). Mientres trabayó nel Centru Dryden d'Investigaciones de Vuelu completó 2400 hores de vuelu. A lo llargo de tola so carrera, Armstrong pilotó más de 200 modelos distintos d'aviones.
En 1958 Armstrong fuera escoyíu pol programa de la Fuerza Aéreo de los Estaos Xuníos pa llevar un home al espaciu ("Man in Space Soonest"). En payares de 1960 foi escoyíu como miembru del grupu de pilotos asesores de la nave espacial militar Boeing X-20 Dyna-Soar y el 15 de marzu de 1962 foi escoyíu pola Fuerza Aérea como unu de los siete pilotos-inxenieros que podríen volar al espaciu cuando ésti aparatu fuera una realidá.
Meses dempués de que s'anunciara que se taben buscando candidatos pa convertise n'astronautes de la NASA, Armstrong emocionóse ante les perspectives qu'ufiertaben tantu'l programa Apolo como la investigación d'un nuevu campu aeronáutico. La solicitú de Armstrong pa convertise n'astronauta llegó una selmana dempués del 1 de xunu de 1962, fecha llende d'almisión. Dick Day, que trabayara al pie de Armstrong na base Edwards, vio que la so solicitú llegara fora de plazu y meter al pie de les demás primero que naide diera cuenta. A finales de xunu, Armstrong foi sometíu na base de la Fuerza Aéreo Brooks, en San Antonio (Texas), a un exame médicu que munchos de los aspirantes a astronauta describieron como doliosu y dacuando aparentemente ensin sentíu.
Deke Slayton, Xefe de la Oficina d'Astronautes, llamó a Armstrong el 13 de setiembre de 1962 y preguntó-y si taría interesáu en xunise al cuerpu d'astronautes de la NASA y ésti aceptó ensin duldar. La selección caltúvose de callao hasta trés díes depués, anque dellos periódicos yá anunciaren dende principios d'esi añu qu'él podría convertise en «el primer civil astronauta». N'efectu, Armstrong foi, al pie de Elliot See, unu de los dos pilotos civiles escoyíos pal segundu grupu. Elliot See diba ser el comandante de la misión espacial "Gemini 9", pero finó nun accidente a bordu d'un avión Northrop T-38 Talon en 1966. Asina, Armstrong foi'l primer civil estaunidense en viaxar al espaciu, anque tres años enantes fixera lo propio la civil soviética Valentina Tereshkova a bordu de la "Vostok 6".
Los nomes de los tripulantes de la "Gemini 8" anunciáronse'l 20 de setiembre de 1965: Armstrong sería pilotu comandante y David Scott pilotu. Esta misión, que yera'l sestu vuelu espacial tripuláu del programa Gemini de la NASA, llanzar al espaciu'l 16 de marzu de 1966. Yera la más complexa hasta entós porque incluyía l'alcuentru y acoplamientu col vehículu ensin tripular Agena y tamién la segunda actividá extravehicular (EVA) que se fixera hasta entós, que tenía de llevar a cabu Scott. En total, taba entamáu que la misión durara 75 hores, 55 d'elles n'órbita. Tres el despegue del Agena a les 10 a.m. EST, el cohete "Titan II" que tresportaba a Armstrong y Scott desapegó a les 11:41 a.m. y poner nuna órbita dende la que podríen escorrer al Agena.
L'alcuentru y primer atraque ente dos naves espaciales completar con ésitu dempués de seis hores y media n'órbita. El contactu colos tripulantes foi intermitente por cuenta de la falta d'estaciones de siguimientu que cubrieren la totalidá de les sos órbites. Ensin comunicación cola Tierra, les naves acoplaes empezaron a rodar y Armstrong intentó correxilo col sistema de maniobra orbital de la "Gemini". Se desacoplaron siguiendo'l conseyu que-yos dio'l Centru de Control de la Misión, pero atopar con que'l xiru aumentó dramáticamente hasta'l puntu de dar una vuelta cada segundu, lo que significaba que'l problema taba nos sistemes de la mesma "Gemini". Armstrong decidió que lo únicu que podíen faer yera activar el sistema de control de reentrada y apagar el de maniobra orbital. Les normes de la misión dictaben qu'una vegada que s'activara'l control de reentrada, la nave espacial tendría que tornar a la Tierra a la primer oportunidá y asina foi. La "Gemini 8" amerizó nel océanu Pacíficu occidental, unos mil kilómetros al sur de Yokosuka, Xapón. Dempués abarruntóse qu'un cable estropiáu pudo provocar l'atascu d'unu d'el propulsores na posición d'encendíu.
Walter Cunningham, de la oficina d'astronautes, declaró públicamente que Armstrong y Scott ignoraren los procedimientos d'avería nesti incidente y que'l comandante podría salvar la misión si encendiera namái unu de los dos aníos del sistema de control de reentrada, salvando asina'l restu d'oxetivos de la misión. Estes crítiques yeren infundaes, pos nun esistíen esos procedimientos d'avería y amás namái yera posible activar los dos aníos al empar. Gene Kranz escribió: «La tripulación reaccionó d'alcuerdu al so entrenamientu, y facer mal cuando l'entrenamientu tamién lu había fechu mal». Los planificadores y controladores de la misión fallaren al nun dase cuenta de que cuando dos naves tán acoplaes, tienen de ser consideraes como una sola.
La última asignación de Armstrong nel programa "Gemini" foi como pilotu comandante de reserva de la "Gemini 11", daqué que foi anunciáu dos díes depués del amerizaje de la "Gemini 8". Dempués d'entrenar pa dos vuelos espaciales, Armstrong taba perbién informáu de los sistemes y la so xera foi mayormente d'enseñanza pal pilotu de reserva, el novatu William Anders. El llanzamientu d'esta nueva misión "Gemini" tuvo llugar el 12 de setiembre de 1966 con Pete Conrad y Dick Gordon a bordu, que completaron con ésitu los oxetivos mientres Armstrong cumplía funciones de comunicador de cápsula (CAPCOM).
Dempués del vuelu, el presidente Lyndon B. Johnson pidió-yos a Neil Armstrong y a la so esposa que participaren nuna xira de bona voluntá a Suramérica mientres 24 díes. Nesta xira, na que tamién tuvieron Dick Gordon y George Low coles sos esposes según otros funcionarios del gobiernu estaunidense, visitaron once países y catorce grandes ciudaes. En Paraguái, Armstrong impresionó a los dignatarios saludándolos nuna llingua local, el guaraní, y en Brasil faló de les fazañes del pioneru de l'aviación Alberto Santos Dumont, nacíu nel país.
El 27 de xineru de 1967, día de la tráxica quema nel "Apolo 1", Armstrong taba en Washington D. C. xuntu a Gordon Cooper, Dick Gordon, James A. Lovell y Scott Carpenter pa la firma del Tratáu sobre l'espaciu ultraterrestre de la ONU. Los astronautes charraron colos dignatarios aconceyaos hasta les 6:45 p.m., cuando Carpenter colar al aeropuertu y el restu tornaron al hotel Georgetown Inn, onde cada unu d'ellos atopó un mensaxe por que telefoniara al Centru de Naves Espaciales Tripulaes en Houston. Mientres estes llamaes telefóniques, tuvieron noticia de les muertes de los astronautes del "Apolo 1", Gus Grissom, Ed White y Roger Chaffee. Armstrong y los sos compañeros pasaron el restu de la nueche bebiendo güisqui y falando de la traxedia. 
El 5 d'abril de 1967, fecha na que se fixo públicu la resultancia de la investigación sobre'l fueu nel "Apolo 1", Armstrong xunir a otros diecisiete astronautes pa una xunta con Deke Slayton. Lo primero qu'ésti-yos dixo foi: «Los mozos que van volar nes primeres misiones llunares son los que tán nesta habitación». Según Eugene Cernan, Armstrong nun amosó nenguna reacción a esi anunciu porque nun-y causaba sorpresa, los homes que s'atopaben ellí yeren toos veteranos del proyectu Gemini y por tantu les úniques persones que podríen volar nes misiones llunares. Slayton informó-yos de les misiones entamaes y nomó a Armstrong pa la tripulación de reserva del "Apolo 9", qu'entós tenía previstu ser una prueba na órbita circular entemedia de la Tierra pa la combinación de módulu llunar y módulu de mandu y serviciu. Dempués de dellos retrasos nel diseñu y construcción del módulu llunar, los "Apolo 8" y "9" intercambiaron les sos tripulaciones y de esa manera, en base al esquema normal de rotación, Armstrong comandaría el "Apolo 11".
Pa dar a los astronautes esperiencia nel tipu de vuelu que diba desenvolver el módulu llunar, la NASA encargó a la Bell Aircraft Corporation que construyera dellos vehículos d'investigación de alunizaje (LLRV poles sos sigles n'inglés), dempués complementaos por trés vehículos d'entrenamientu de alunizaje (LLTV). Moteyaos «Xergones voladores», estos vehículos asemeyaben la escasa gravedá de la Lluna, de namái una sesta parte que la terrestre, usando un motor turbofan pa soportar el pesu del mesmu na Tierra, que yera bien cimera al que tendría nel nuesu satélite natural. El 6 de mayu de 1968, a treinta metros d'altor, el LLRV de Armstrong falló y estrellóse, anque'l pilotu pudo eyectarse xusto a tiempu, pos si haber fechu tan solo un segundu dempués el so paracaíes nun s'abriría. L'únicu estropió que sufrió foi que se mordió la llingua. A pesar de tar a puntu de morrer, Armstrong taba convencíu de que los alunizajes nun tendríen ésitu ensin la esperiencia qu'esos vehículos d'entrenamientu diéron-yos a los astronautes.
Dempués de ser reserva del comandante del "Apolo 8", qu'había orbitado la Lluna, el 23 d'avientu de 1968 Deke Slayton ufiertó-y a Armstrong ser comandante del "Apolo 11". Nuna xunta que nun se fixo pública hasta la publicación de la biografía del astronauta en 2005, Slayton cuntólu a Armstrong qu'anque la tripulación entamada yera él como comandante, Buzz Aldrin como pilotu del módulu llunar y Michael Collins como pilotu del módulu de mandu, ufiertába-y la posibilidá de sustituyir a Aldrin por Jim Lovell. Dempués de pensalo mientres un día, Armstrong díxo-y a Slayton que siguiría con Aldrin, con quien nun tenía dificultaes pa trabayar y pensaba que Lovell merecía ser comandante de la so propia misión. El pilotu del módulu llunar yera na práctica'l miembru de menor rangu y Armstrong nun quería que Lovell, qu'había comandado la "Gemini 12", fora'l tripulante menos importante del "Apolo 11".
Nuna xunta en marzu de 1969 ente Slayton, George Low, Bob Gilruth y Chris Kraft decidióse que Armstrong sería la primer persona n'intentar triar la Lluna, decisión que s'encontó en qu'el xestores de la NASA ver como una persona con pocu ego. Nuna conferencia de prensa que tuvo llugar el 4 d'abril de 1969 esplicóse que la razón pola que Armstrong sería'l primeru en baxar tener el diseñu del módulu llunar: la escotilla abrir escontra dientro nel llau derechu y ello enzancaba que'l pilotu del módulu [Aldrin] saliera primeru. Slayton añedió: «De segundes, en base al protocolu, supunxi que'l comandante tenía de ser el primera tripulante en salir. Bob Gilruth [direutor del Centru de Naves Espaciales Tripulaes] aprobó la mio decisión». 
Mientres el llanzamientu del "Apolo 11" al espaciu, el corazón de Armstrong llegó a una velocidá de 110 pulsaciones per minutu. Al astronauta paeció-y que la primer fase foi bien ruidosa, muncho más que'l despegue de la "Gemini 8" col cohete "Titan II". La cápsula de mandu del Apolo yera amás abondo más espaciosa y la posibilidá de movese más llibremente qu'ufiertaba a los tripulantes foi quiciabes el motivu pol que nengún de los sos trés astronautes sufrió'l síndrome d'adaptación espacial, daqué que sí sintieron astronautes anteriores. Armstrong tuvo especialmente contentu, yá que de neñu fuera propensu a sufrir cinetosis y podía llegar a tener estomagaes tres periodos enllargaos d'acrobacies aérees. 
L'oxetivu del "Apolo 11" yera posase sobre la Lluna de forma segura, anque non necesariamente nun puntu concretu. A los trés minutos d'empecipiar el descensu sobre'l nuesu satélite natural, Armstrong decatar dende'l módulu llunar, bautizáu "Eagle", que pasaben sobre los cráteres llunares unos dos segundos enantes de lo previsto, lo que significaba que alunizarían dellos kilómetros más allá del puntu pretendíu. Mientres el radar de alunizaje de la "Eagle" detectaba la superficie, apaecieron delles alarmes de fallu nel ordenador. La primera foi sollertar códigu 1202, que'l so significáu desconocíen tanto Armstrong como Aldrin a pesar del so refechu entrenamientu. Aína púnxose en contactu con ellos el comunicador de cápsula Charles M. Duke dende Houston pa dici-yos que nun teníen d'esmolecer se, qu'esa alarma namái indicaba un escesu de multitarea nel ordenador de saléu del Apolo. Según dixo Buzz Aldrin nel documental "Na solombra de la Lluna", esa multitarea foi causada porque él punxo en marcha una llista de comprobación en llugar de dexar encendíu'l radar d'acoplamientu mientres el alunizaje. Por ello, l'ordenador poner a procesar datos de radar innecesarios, nun tuvo tiempu d'executar toles xeres y dexó cayer les de menor prioridá.
Cuando Armstrong decatar de que se dirixíen escontra una zona de alunizaje qu'él consideraba pocu segura, tomó'l control manual del módulu llunar y trató de buscar otra zona más apropiada, lo que llevó más tiempu del esperáu y de lo que nenguna simulación había previstu. Por ello, nel Centru de Control de Misión esmoleciéronse porque'l "Eagle" quedar ensin combustible. En posando'l módulu na superficie llunar, Aldrin y Armstrong creíen tener unos cuarenta segundos restantes de combustible, incluyíos los venti segundos que teníen d'acutar en casu d'un albuertu. Mientres los entrenamientos, Armstrong llegara a aterrizar delles vegaes el LLTV per debaxo de quince segundos restantes de combustible y pollo confiaba en que'l módulu llunar sobreviviría a un descensu de quince metros si fuera necesariu. Los analises tres la misión demostraron que nel momentu del alunizaje quedába-yos combustible pa unos 45 o 50 segundos.
El alunizaje tuvo llugar varios segundos dempués de les 20:17:40 UTC del 20 de xunetu de 1969. Nesi momentu, una de los trés sondes del módulu "Eagle" entró en contactu cola superficie de la Lluna y un panel de lluces allumóse, tres los que Aldrin esclamó «Lluz de contactu». Armstrong apagó'l motor y dixo «Apagáu». A midida que el módulu asitiar na superficie llunar, Aldrin comentó «D'alcuerdu, paru de motor», y de siguío dambos numberaron una serie de comprobaciones. Tres una posa de diez segundos, Duke reconoció'l alunizaje coles palabres «Copiámoslu embaxo, "Eagle"». Armstrong anunció la esitosa maniobra de alunizaje al Centru de Control de Misión y al mundu coles siguientes palabres: «Houston, equí Basar Tranquilidá. El "Eagle" hai alunizado». Los dos astronautes celebrar dándose la mano y con unes palmaditas nel llombu enantes de retomar les numberoses comprobaciones de xeres que yeren necesaries por que'l módulu tuviera preparáu en casu de tener qu'abandonar la Lluna si surdíen problemes mientres los primeros momentos na so superficie. Dempués de que Armstrong confirmara'l alunizaje, Duke volvió estimá-ylo y espresó-yos l'ansiedá d'el controladores de vuelu: «Roger,… Tranquilidá. Copiámosvos na Tierra. Tenéis a un montón de mozos a puntu de ponese azules. Alendamos de nuevu. Munches gracies».
Anque'l plan oficial de vuelu de la NASA prevía un periodu de descansu pa los tripulantes enantes del so actividá extravehicular, Armstrong pidió que'l paséu llunar adelantrar a principios de la tarde, hora de Houston. Una vegada que los astronautes tuvieron llistos pa salir, se despresurizó el "Eagle", abrióse la escotilla y Armstrong dirixir en primer llugar escontra l'esterior. Cuando llegó a la fin de la escalera, dixo: «Voi baxar del módulu llunar agora». Depués xiróse y posó la so bota esquierda na superficie llunar a les 2:56 UTC del 21 de xunetu de 1969, tres los que pronunció la so famosa frase: «Ye un pequeñu pasu pa un home, pero un reblincón pa la humanidá» (n'inglés: "«That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind»").
Neil Armstrong preparó eses célebres palabres él solo. Nuna rueda de prensa posterior a la misión, dixo qu'escoyera esa frase xustu enantes de salir del módulu llunar. Nuna entrevista en 1983 esplicó: «Siempres supi qu'había probabilidaes de tornar a la Tierra, pero pensaba que les oportunidaes d'un despegue esitosu de la Lluna taben nun cincuenta per cientu. La mayoría de la xente nun sabía lo difícil que yera la misión, asina que me paeció que nun tenía enforma sentíu pensar en daqué que dicir si tuviéramos qu'albortar el alunizaje». En 2012 el so hermanu Dean Armstrong afirmó que Neil enseñára-y una nota na qu'esbozara la frase meses enantes del viaxe, anque l'historiador Andrew Chaikin, qu'entrevistara a Armstrong en 1988 pal so llibru "A Man on the Moon", -y rebatió en 2013 defendiendo que l'astronauta pensó neses palabres de manera bonal mientres la misión.
Cuando Armstrong fixo la so proclamación, la cadena de radio Voz d'América yera retresmitida en directu pola BBC y otres munches cadenes de too el mundu. Envalórase que l'audiencia global nesi momentu yera de 450 millones d'oyentes, nuna dómina na que la población mundial yera de pocu más de 3600 millones de persones.
Unos venti minutos dempués del primer pasu, Aldrin xunir al so compañeru sobre la superficie del satélite natural y convirtióse asina nel segundu ser humanu en poner pie na lluna. Dambos empezaron a realizar diverses xeres pa investigar cuanto costaba a una persona movese pola superficie llunar. Una de les primeres coses que fixeron foi afayar una placa en conmemoración del so vuelu, amás de llantar la bandera de los Estaos Xuníos. La bandera usada nesa misión tenía una barra horizontal metálica pa caltenela bien visible, pero por cuenta de que esa barra nun yera tan ancha como la bandera y a qu'ésta fuera fuertemente plegada y empaquetada pal viaxe, en tou momentu llució ondulada, como si'l vientu, inesistente na lluna, ximelgar. El presidente Richard Nixon díxo-yos unes palabres a los astronautes per teléfonu dende la so oficina mientres un minutu y dempués Armstrong respondiólu mientres mediu minutu.
En tol ampliu rexistru fotográficu del "Apolo 11" namái hai cinco fotografies nes qu'apaez Armstrong parcialmente, lo que se debe a que la misión, planiada al milímetru, asignába-y a él la mayor parte de les xeres fotográfiques, que llevó a cabu con una única cámara Hasselblad especialmente modificada.
N'ayudando a asitiar los paquetes d'esperimentos Apolo na superficie llunar, Armstrong dio una vuelta polo que güei se conoz como Cráter Esti, a 59 metros al este del módulu llunar, el puntu más alloñáu del módulu al que s'aventuraron los miembros del "Apolo 11". La última xera de Armstrong foi recordar a Aldrin que dexara ellí un pequeñu paquete con oxetos en conmemoración de los cosmonautes soviéticos yá finaos Yuri Gagarin y Vladímir Komarov, lo mesmo que de los trés astronautes estaunidenses finaos na quema del "Apolo 1" en 1967. El tiempu total del primer paséu llunar foi d'unos dos hores y media, el más curtiu de los seis misiones Apolo que llevaron seres humanos a la Lluna. Cada misión Apolo foi amontando'l númberu d'hores de los astronautes sobre'l nuesu satélite natural y los miembros del "Apolo 17" llegaron a tar veintidós hores esquizando la superficie llunar. Nuna entrevista en 2010, Armstrong esplicó que la NASA llindó la duración del so paséu llunar porque nun taben seguros de cómo soportaríen los sos traxes les temperatures estremes de la Lluna.
Dempués de volver al interior del módulu llunar, cerraron y sellaron la escotilla. Mientres se preparar pa desapegar de la Lluna, dambos decataron de que colos sos avolumaos traxes rompieren el interruptor de ignición pal motor d'ascensu. Usando un bolígrafu, pulsiaron el disyuntor p'activar la secuencia de despegue. El módulu abandonó la superficie llunar y siguió p'atopase y acoplase col módulu de mandu y serviciu que orbitaba la Lluna, llamáu "Columbia", y nel cual esperaba Michael Collins. Los trés astronautes tornaron a la Tierra y amerizaron nel océanu Pacíficu el 24 de xunetu, onde fueron recoyíos pol portaviones USS "Hornet". 
En pasando una cuarentena de dieciocho díes, mientres la cual aseguróse que nun traíen infecciones nin enfermedaes de la so aventura espacial, los trés miembros del "Apolo 11", yá mundialmente famosos, embarcar nuna xira llamada «El Reblincón» por tou Estaos Xuníos y munchos países alredor del mundu mientres 45 díes. Armstrong tamién participó nel espectáculu de la United Service Organizations empobináu pol cómicu Bob Hope, mientres el cual visitó a les tropes estaunidenses esplegaes en Vietnam.
En mayu de 1970, Neil Armstrong viaxó a la Unión Soviética pa dar una charra na 13.ª conferencia añal del Comité Internacional d'Investigación Espacial. Llegó a la ciudá de Leningrado procedente de Polonia y movióse hasta Moscú, onde conoció al Presidente del Conseyu de Ministros de la Unión Soviética, Alekséi Kosygin. Ellí foi'l primer occidental que vio'l avión supersónicu Túpolev El to-144 y lleváronlu a visitar el Centru d'Entrenamientu de Cosmonautes Gagarin. A la fin del día, vio un videu del recién llanzamientu de la "Soyuz 9", una misión que nesi momentu inda permanecía n'órbita y na cual taba embarcáu Andrián Nikoláyev, home de la que fuera la so anfitriona, l'astronauta pionera Valentina Tereshkova.
Armstrong anunció pocu dempués de la misión "Apolo 11" que nun tenía entamáu volver viaxar al espaciu. Foi nomáu Alministrador Asociáu Axuntu d'aeronáutica na Oficina d'Investigación y Tecnoloxía Avanzada, perteneciente a l'Axencia de Proyectos d'Investigación Avanzaos (ARPA). Sicasí, permaneció nesti puestu namái un añu y en 1971 arrenunció totalmente a ocupar nengún cargu dientro de la NASA.
Aceptó un puestu de profesor nel Departamentu d'Inxeniería Aeroespacial de la Universidá de Cincinnati, una universidá qu'escoyó ente ufiertes de munches otres, incluyida la que yera la so "alma máter", Purdue, porque tenía un pequeñu departamentu aeroespacial. Esperaba que los miembros de la facultá nun se fadiaren porque aportara al puestu de profesor teniendo tan solo un títulu de máster otorgáu pola Universidá del Sur de California. Armstrong empezara a trabayar nesi máster años tras mientres taba destináu na base Edwards y completar dempués del "Apolo 11" presentando un informe sobre dellos aspeutos de la misión llunar. Na universidá de Cincinnati foi contratáu como profesor universitariu d'inxeniería aeroespacial. Tuvo ocho años dando clases ellí, hasta qu'en 1979 dexó'l trabayu ensin dar esplicaciones de la so marcha.
Per otra parte, Neil Armstrong collaboró na investigación de dos accidentes de vuelos espaciales. La primera foi en 1970, dempués del incidente del "Apolo 13", pa la cual creó una detallada cronoloxía del vuelu. Oponer al encamientu que faía l'informe por que se rediseñaran los tanques d'osíxenu del módulu de serviciu, que fueren la causa de la esplosión. En 1986, el presidente Ronald Reagan nomar como miembru de la Comisión Rogers, que investigó'l accidente del tresbordador espacial "Challenger" asocedíu esi añu y que costara la vida a siete astronautes. Como vicepresidente de la mesma, Armstrong tuvo al cargu de la parte operacional de la comisión.
Dempués del so retiru de la NASA en 1971, Armstrong actuó de vocera de delles empreses. La primera foi'l fabricante de coches Chrysler, n'unu de que los sos anuncios apaeció a partir de xineru de 1979. Dempués foi imaxe d'otres compañíes, como Xeneral Time Corporation y l'Asociación de Banqueros d'América. Amás del so trabayu como voceru, Armstrong formó parte de los conseyos de dirección de delles empreses, ente elles Marathon Oil, Learjet, Cinergy, Taft Broadcasting, United Airlines, Eaton Corporation, AIL Systems y Thiokol. A la xunta directiva d'esta postrera, Thiokol, xunióse dempués de participar na Comisión Rogers. El tresbordador "Challenger" esplotó por cuenta de un problema colos cohetes aceleradores sólidos que fabricara Thiokol. Armstrong retirar en 2002 como presidente de la xunta de la corporación EDO, dedicada a fabricar productos de defensa ya intelixencia. 
Nel añu 2010, Armstrong punxo voz al dr. Jack Morrow, un personaxe de la película d'animación "", un filme d'aventures y ciencia ficción con fines didácticos subvencionáu pol Llaboratoriu de Propulsión a esquita de la NASA.
Neil Armstrong contraxo matrimoniu'l 28 de xineru de 1956 cola so primer esposa, Janet Shearon. El primer fíu de la pareya, Eric, nació al añu siguiente y en 1959 tuvieron una fía, Karen, que finó en xineru de 1962 frutu de los entueyos d'un tumor cerebral. En 1963 nació'l tercer fíu del matrimoniu, Mark. Janet divorciar de Armstrong en 1994 dempués de 38 años de matrimoniu. Él conociera en 1992 mientres un tornéu de golf a la que sería la so segunda esposa, Carol Held Knight, quince años menor qu'él. Ella dixo que faló bien pocu con él nel so primer alcuentru, pero dos selmanes dempués Neil llamar por teléfonu pa preguntar qué taba faciendo. Carol respondió-y que taba baltando un árbol y media hora dempués Armstrong presentar na so casa p'ayudar. Casáronse'l 12 de xunu de 1994 en Ohio y dempués fixeron una segunda ceremonia nel Ranchu San Ysidro de California. El matrimoniu establecer en Indian Hill, Ohio.
A diferencia d'otros antiguos astronautes, que se llabraron una carrera na política n'abandonando la NASA (casu d'el senadores John Glenn y Harrison Schmitt), Armstrong nun quixo afiliase a nengún de los partíos políticos de too signu que se punxeron en contactu con él. Los sos enclinos políticos decantar por favorecer la descentralización de competencies del gobiernu federal en favor de los distintos estaos d'Estaos Xuníos. Coles mesmes, Armstrong yera opuestu al intervencionismo estaunidense nel estranxeru, pos nun creía qu'el so país tuviera qu'actuar como «la policía del mundu». Sobre les sos idees relixoses, Armstrong siempres se consideró deísta.
Na seronda de 1979 Armstrong taba trabayando na so granxa de la localidá de Lebanon (Ohio), cuando al saltar dende'l remolque d'un camión de granu'l so aníu de boda engabitar na rueda y arrincó-y la punta del so deu anular. Recoyó'l deu seccionado y poner en xelu, tres los que-y lo volvieron a reinsertar nuna intervención quirúrxica nel Hospital Xudíu de Louisville, Kentucky. En febreru de 1991, un añu dempués de la muerte del so padre y nueve meses dempués del fallecimientu de la so madre, Armstrong sufrió un leve ataque al corazón mientres esquiaba con unes amistaes en Aspen, Coloráu.
De calter introvertíu, Neil Armstrong foi'l más evasivu de la tripulación del "Apolo 11". John Glenn, el primer estaunidense que orbitó la Tierra, referir a la conocida humildá de Armstrong na cadena de televisión CNN: «Nun creía que tuviera de vendese a sigo mesmu. Yera una persona humilde, y asina ye como siguió siendo dempués de triar la Lluna». A partir de 1994, el primer home en triar la Lluna negar a roblar más autógrafos porque sabía que los artículos cola so firma vender por grandes sumes de dineru y qu'amás se faíen munches falsificaciones de la so robla. 
L'usu del nome, la imaxe y la famosa frase de Armstrong causáron-y dellos problemes al antiguu astronauta. Cuando la cadena de televisión MTV fundar en 1981, pidió-y usar la so imaxe baxando del módulu llunar como emblema de la cadena, pero él negóse. En 1994 demandó al fabricante de tarjeta de felicitación Hallmark por usar ensin permisu'l so nome y la cita «un pequeñu pasu» nun adornu navidiegu. El pleitu resolvióse fora de los tribunales por una suma de dineru que Armstrong donó a la Universidá Purdue.
En mayu de 2005, Armstrong viose envolubráu nuna inusual disputa llegal col que fuera'l so peluqueru mientres veinte años, Mark Sizemore. Ésti vendiera pelo del famosu astronauta a un coleccionista por 3000 dólares, ensin que Armstrong saber o diera'l so permisu. Amenaciar con entamar acciones llegales si nun recuperaba'l pelo vendíu o donaba lo recaldao a una organización benéfica que Armstrong escoyera. Incapaz de recuperar lo que vendiera, Sizemore decidió donar el dineru a una organización caritativa.
El 7 d'agostu de 2012, Armstrong foi sometíu nun hospital de Cincinnati a una ciruxía de baipás vascular pa solliviar les sos arteries coronaries apexaes. Anque s'informó que se taba recuperando bien, surdieron entueyos nel so estáu mientres permanecía nel hospital y el 25 d'agostu finó. Cuando se conoció la muerte del llexendariu astronauta, la Casa Blanca espublizó un comunicáu nel qu'afirmaba que Neil Armstrong taba «ente los más grandes héroes estaunidenses, non yá del so tiempu, sinón de tolos tiempos». Esi comunicáu tamién dicía que Armstrong cumpliera les aspiraciones del pueblu estaunidense y que materializara «un momentu del progresu humanu que nunca s'escaecería». 
La so familia tamién emitió un comunicáu nel que describía a Armstrong como «un ronciegu héroe estaunidense, que sirviera a la so nación con arguyu como pilotu naval, pilotu de pruebes y astronauta. Mientres lloramos la so perda, tamién celebramos la so estraordinaria vida y l'esperanza de que sirva como exemplu por que los mozos de too el mundu trabayen duru pa cumplir los sos suaños, pa tar dispuestos a esquizar y superar les sos llendes, y tamién sirvir desinteresadamente a una causa más grande qu'ellos mesmos. Pa toos aquellos que pregunten como pueden honrar a Neil Armstrong, tenemos una respuesta simple. Honren el so exemplu de serviciu y modestia, y la próxima vegada que salgan a caminar nuna nueche clara y vean que la Lluna sonri-yos, piensen en Neil Armstrong y chísguen-y un güeyu». 
El compañeru de Armstrong na misión del "Apolo 11", Buzz Aldrin, dixo tar «fondamente atristayáu pol fallecimientu. Sé qu'hai millones de persones como yo, llorando a un verdaderu héroe estaunidense y al meyor pilotu que conocí. Tenía la esperanza de que'l día 20 de xunetu de 2019 Neil, Mike y yo tuviéramos xuntos pa celebrar el 50.º Aniversariu del nuesu alunizaje… Lamentablemente, nun va ser asina». Michael Collins dixo de Armstrong: «Yera'l meyor, y voi echar de menos terriblemente». Charles Bolden, alministrador de la NASA, comentó: «Mientres haya llibros d'hestoria, Neil Armstrong va tar nellos, recordáu por haber dáu'l primera pequeñu pasu de la humanidá nun mundu más allá del nuesu». 
El 13 de setiembre de 2012 celebróse una misa n'honor del astronauta na Catedral Nacional de Washington, una de que les sos ventanes con vidreres ta inspirada nel "Apolo 11" y tien encuallada una roca llunar metanes les sos vitrales. Ente los asistentes hubo famosos astronautes y autoridaes, dellos de los cualos pronunciaron panexíricos nos que recordaben delles hestories de la vida de Armstrong qu'ilustraben la so humildá, valentía y compañerismu. La cantante Diana Krall interpretó'l cantar "Fly Me to the Moon". Coles mesmes, el presidente Barack Obama ordenó que toles banderes ondearan a mediu estil el día del so funeral.
Los restos de Armstrong fueron cremados y les sos cenices llanzar al mar nel océanu Atlánticu mientres una ceremonia celebrada a bordu del cruceru de l'armada estaunidense USS "Philippine Sía".
Neil Armstrong recibió munchos honores y galardones, como la Medaya Presidencial de la Llibertá, la Medaya Espacial d'Honor del Congresu, el Troféu Memorial Robert H. Goddard, el Premiu Sylvanus Thayer, el Troféu Collier de l'Asociación Nacional d'Aeronáutica o la Medaya d'Oru del Congresu de los Estaos Xuníos. El cráter llunar "Armstrong", allugáu a 50 km del llugar de alunizaje del "Apolo 11", y el asteroide 6469 "Armstrong" fueron bautizaos nel so honor. L'astronauta tamién forma parte del Paséu d'Honor Aeroespacial, del Salón de la Fama de l'Aviación Nacional y del Salón de la Fama de los Astronautes d'Estaos Xuníos. Armstrong y otros once compañeros implicaos na misión del "Apolo 11" recibieron en 1999 la Medaya d'Oru Langley qu'otorga'l Institutu Smithsoniano.
Por tou Estaos Xuníos hai más d'una docena d'escueles ya institutos d'educación secundaria nomaos como'l primer home en triar la Lluna. Coles mesmes, son innumberables les cais, edificios, escueles y otros llugares nomaos n'honor a Armstrong o'l "Apolo 11" por tol mundu. N'ochobre de 2004 la Universidá Purdue anunció que diba llamar "Salón d'Inxeniería Armstrong" al so nuevu edificiu d'inxeniería, que foi inauguráu en 2007 cola presencia de Neil Armstrong y d'otros catorce astronautes qu'estudiaren na mesma institución. Nel so llugar de nacencia, Wapakoneta, esiste'l Muséu del Aire y l'Espaciu Armstrong y l'aeropuertu de New Knoxville (Ohio), que ye'l llugar nel que tomó les sos primeres clases de vuelu, llamar na actualidá n'honor al astronauta.
En 2005 publicóse la biografía autorizada de Armstrong, titulada "First Man: The Life of Neil A. Armstrong" ("El primer home: La vida de Neil A. Armstrong"), escrita por James R. Hansen. Mientres munchos años, l'astronauta tornó delles ufiertes d'escritores que queríen redactar la so biografía oficial, como Stephen Ambrose y James A. Michener, pero finalmente aceptó que la redactara Hansen dempués de lleer otres biografíes escrites por él.
Nuna encuesta ellaborada en 2010 pola Space Foundation, Armstrong resultó escoyíu'l númberu unu como l'héroe espacial más popular y nel añu 2013 la revista "Flying" tamién lo allugó nel primer llugar de la so llista de los «51 Héroes de l'Aviación».
Los periodistes de cutiu preguntáron-y a Armstrong pola so opinión sobre'l futuru de los vuelos espaciales. En 2005 dixo qu'una misión tripulada al planeta Marte sería más senciella que'l desafíu llunar na década de 1960: «A pesar de que les entrugues y dificultaes son munches, abarrunto que nun lo son tantu como les que nós encaramos de primeres del programa Apolo en 1961». En 2010 manifestó una inusual crítica pública sobre la decisión d'atayar el llanzamientu del "Ares I" y el Proxecto Constelación. Nuna carta abierta que tamién suscribíen los veteranos del programa Apolo Jim Lovell y Gene Cernan, afirmó: «Pa Estaos Xuníos, nación líder na esploración espacial mientres mediu sieglu, escarecer d'un tresporte a la órbita terrestre baxa y de capacidá d'esploración pa dir más allá de la órbita terrestre, destina al nuesu país a pasar a un segundu o tercer planu». Armstrong tamién comentó en públicu sobre les sos esmoliciones iniciales pola misión del "Apolo 11", como cuando creía que namái teníen un cincuenta per cientu de probabilidaes de tornar de la Lluna: «Taba eufóricu, extasiado y desaxeradamente sosprendíu porque tuviéramos ésitu». 
El 18 de payares de 2010, con ochenta años, Armstrong dixo nun discursu mientres el Cume de Ciencia y Tecnoloxía en Haber, Países Baxos, qu'ufiertaría los sos servicios como comandante d'una misión a Marte si ciscar.
En septiembre de 2012, la Armada de los Estaos Xuníos anunció que diba construyir un buque oceanográficu llamáu RV "Neil Armstrong". El barcu, que foi bautizáu'l 28 de marzu de 2014 y va entrar en serviciu en 2015, ye una moderna plataforma d'investigación oceanográfica. 
Neil Armstrong tuvo bien venceyáu a los Boy Scouts d'América, onde consiguió na so mocedá la máxima distinción "Eagle Scout" (scout águila). Ello ye que d'adultu foi reconocíu polos Boy Scouts coles Medayes Eagle Scout Distinguíu y Búfalu de Plata. El 18 de xunetu de 1969, mientres volaba a la Lluna, saludó a los scouts con esta frase: «Gustaríame dicir hola a tolos mios compañeros Scout del Parque Estatal Farragut en Idaho, que van celebrar el Jamboree Nacional esta selmana; el "Apolo 11" únvia-yos los meyores deseos». Dende Houston respondiéronlu: «Gracies "Apolo 11". Tamos seguros de qu'anque ellos nun oyan esto, van saber poles noticies y con seguridá apreciar». Ente los pocos gramos d'efectos personales que podíen llevar consigo mientres el viaxe atopaba la insinia scout mundial y quixo certificalo por escritu nun documentu históricu:
Steven Spielberg
Steven Allan Spielberg (Cincinnati, Ohio, 18 d'avientu de 1946) ye un direutor, guionista, productor de cine y diseñador de videoxuegos estauxunidense. Ye unu de los direutores más reconocíos y populares de la industria cinematográfico mundial.
Candidatu siete vegaes a los Premiu Óscar na categoría de meyor direutor, obtuviendo el premiu en dos causes, con "La llista de Schindler" (1993) y "Saving Private Ryan" (1998). Trés de les sos películes ("Jaws", "Y.T.: the Extra-Terrestrial" y "Jurassic Park") llograron récord de taquilles y convirtiéronse nes películes de mayor recaldación nel so momentu. Foi tamién condecoráu cola Orde del Imperiu Británicu y la National Humanities Medal. Gran aficionáu al cómic, tien una gran colección, qu'inclúi'l númberu 1 de la revista Mad.
Nel mundu del espectáculu, conózse-y como "El Rei Midas de Hollywood". Según la revista Forbes, la fortuna de Spielberg supera los 7 mil millones de dólares norteamericanos."Vanity Fair" publicó la llista de los "Top 40" celebridaes de Hollywood con más ingresos a lo llargo de 2010. Spielberg foi clasificáu n.º 3 na llista, ganó un envaloráu de US$80 millones.
Spielberg nació en Cincinnati, Ohio, nuna familia xudía asquenazí. La so madre, Leah Adler, yera una pianista y restauradora y el padre, Arnold Spielberg, un inxenieru eléctricu que participó nel desenvolvimientu de los ordenadores. Pasó la so infancia en Haddon Heights, Nueva Jersey y Scottsdale, Arizona. Mientres la so adolescencia, Spielberg fíxose aficionáu a realizar películes de 8 mm colos sos amigos; el primera curtiu rodar nel restorán Pinnacle Peak Patiu en Scottsdale. Na película incluyíase la escenificación de los restos d'un accidente de tren preparáu cola so maqueta Lionel, LLC.
En 1958, convertir en Scout y, pa llograr la insinia del méritu, realizó un curtiu de 8 mm, de nueve minutos de duración, denomináu "The Final Duel" ("El duelu final"). Spielberg recordaba años más tarde nuna entrevista'l fechu: "Cisqué al xefe d'esploradores si podía cuntar una hestoria cola cámara de cine del mio padre. Dixo que sí, y yo tenía la idea de realizar un western. Facer y llogré la mio insinia de méritu. Asina foi como empezó tou." A los 13 años, Spielberg ganó un premiu por una película de guerra de 40 minutos llamada "Escape to Nowhere" ("Escape a nenguna parte"), que se basaba nuna batalla nel este d'África. En 1964, a los 16 años, Spielberg escribió y dirixió la so primer película independiente, una aventura de ciencia ficción de 130 minutos llamada "Firelight" (que más tarde inspiraría a "Close Encounters of the Third Kind"). La película, que cuntó con un presupuestu de 500 dólares, proxectar nel cine local y llogró recoyer 501 dólares, xenerando una ganancia d'un dólar. Tamién fixo delles películes de la Segunda Guerra Mundial inspiraes n'hestories de guerra contaes pol so padre.
Dempués del divorciu de los sos padres, treslladóse col so padre a Saratoga (California), ente que los sos trés hermanes y la so madre permanecieron en Arizona. Asistió a la Escuela Secundaria Arcadia en Phoenix, Arizona, mientres tres años y graduóse na Saratoga High School en Saratoga, California, en 1965. Foi mientres esti tiempu cuando Spielberg algamó'l rangu d'Eagle Scout.
Spielberg asistió a la sinagoga cuando yera un neñu en Haddon Heights, Nueva Jersey y tamién a la escuela hebrea dende 1953 hasta 1957, nes clases impartíes pol Rabino Albert L. Lewis.
Siendo neñu, a Spielberg foi-y difícil aceptar la relixón de la so familia. "Nun ye daqué que me gusta almitir", dixo nuna ocasión, "pero cuando yo tenía 7 o 8 años, Dios perdóneme, dábame vergüenza cuntar que eramos xudíos ortodoxos. Yo taba avergoñáu poles práctica xudíes de los mios padres. Nunca tuvi realmente avergoñáu de ser xudíu, pero sentíame incómodu dacuando. El mio güelu siempres llevaba un llargu abrigu negru, sombreru negru y llarga barba blanca. Dábame vergüenza convidar a los mios amigos a casa, porque él podía tar nuna esquina orando y yo nun sabía cómo esplica-y esto a los mios amigos". Spielberg tamién cuntó que sufrió actos racistes antisemites mientres los sos primeros años: "Na escuela secundaria, cutiéronme y dexáronme la ñariz ensangrecida, foi horrible..."
Dempués de camudase a California, presentó una solicitú p'asistir a la escuela de cine University of Southern California Escuela de Teatru, Cine y Televisión en trés causes, pero nun tuvo ésitu. Darréu foi estudiante de la California State University, Long Beach, convirtiéndose en miembru de la fraternidá Theta Chi. Darréu, en 1994, cuando Spielberg yá yera famosu, la USC otorgó-y el doctoráu Honoris Causa y en 1996 convertir en miembru del conseyu de la Universidá. La so verdadera carrera empezó cuando ingresó en Universal Studios como pasante non remunerado, emplegáu siete díes a la selmana como collaborador del departamentu d'edición. Fixo'l so primer curtiumetraxe pa la so presentación en sales, cola película "Amblin'" (1968), de 26 minutos de duración, que'l so títulu Spielberg más tarde utilizó pa dar nome a la so productora, Amblin Entertainment.
En siendo contratáu pola división televisiva de la productora Universal, (que según la lleenda, asocedió en siendo sosprendíu una nueche mientres rondaba polos decoraos de los estudios), empezó a dirixir episodios de series como (1969-1976) y "Columbo" (1971-2003), pero l'inesperáu ésitu de la versión pal cine del so telefilme "Duel" ("El diablu sobre ruedes", 1971) abrió-y les puertes de la gran pantalla. Eso llevar a estrenar en 1974 el so primer llargumetraxe pa la pantalla grande, "The Sugarland Express" ("Llocu fuximientu"). Magar nun foi dáu a conocer en mayor grau internacional hasta la posterior esitosa carrera del direutor, la película tuvo'l so ésitu de crítica (tien un 92% en Rotten Tomatoes) y de taquilla. La Universal depositó nél l'enfotu abondu como pa rodar "Jaws" ("Tiburón", 1975), película de gran presupuestu y rodaxe desaxeradamente accidentáu que se convirtió n'unu de los títulos más taquilleros de la hestoria ya instauró el modelu modernu de superproducción, con elevaos costos de mercadotecnia y efectos especiales. Más tarde, en 1977, George Lucas contribuyó a consolidar les bases del nuevu "cine comercial" cola so famosa ópera espacial "" ("La guerra de les galaxes"). De magar, Spielberg y Lucas caltienen una gran amistá.
Spielberg refugó dirixir "Jaws 2", "King Kong" y "Superman", pa desenvolver aquella hestoria qu'escribiera na so adolescencia, y que tantes vueltes diera na so mente esos años. Asina, en 1977 estrenó "Close Encounters of the Third Kind", que foi un gran ésitu y consolidar como'l nuevu «rei Midas» del cine de Hollywood. Más palantre llegaría la pocu conocida "1941" (1979), un intentu de incursionar na comedia que foi un fracasu. Según palabres de Lucas, "La dirección de Steve foi brillosa; la idea, tarrecible".
Como amantes de les vieyes películes d'aventura de los años '20 y '30 de Hollywood, Lucas propúnxo-y a Spielberg escribir una hestoria con un aventureru arqueólogu como protagonista. El direutor aceptó'l retu, y ente tolos actores escoyó a Harrison Ford, quien lu encantara nel so rol de Han Solo en "". Por esa mesma razón Lucas negóse, nun principiu, pero finalmente l'actor consiguió'l papel, que lo impulsó hasta'l cumal de la so carrera al interpretar al Dr. Indiana Jones. "Raiders of the Lost Ark" (1981) tuvo cargada de problemes, pero convertir n'unu de los mayores ésitos de la década, revitalizando l'escaecíu xéneru d'aventures.
Mientres rodaba esa película, Spielberg decidió retomar la tema que más-y estelaba, l'espaciu y los sos habitantes. Y ye por eso qu'en terminando cola aventura del Dr. Jones, empúnxose darréu al so, pa munchos, obra maestra. En 1982, "Y.T. the Extra-Terrestrial" convertir na película más taquillera de tolos tiempos, superando a "Star Wars" (1977), y que'l so reináu caltuvo hasta qu'en 1993 mover "Jurassic Park", tamién dirixida por él. Amosando a unu de los estraterrestres más queríu pol públicu de too el mundu, Spielberg alzóse definitivamente como unu de los más grandes cineastes de la so dómina, ya inclusive de la hestoria del cine. El direutor de "Gandhi" (1982), Richard Attenborough, declaró: «Yo taba seguru de que non namái Y.T. podría ganar, sinón de que ganaría. Foi maxín, poderosa, y maraviyosa. Yo faigo películes más mundanes». Tres esta película llegaría la remortina de Indiana Jones, "Indiana Jones and the Temple of Doom" (1984), que sería un pocu más agriduz que la primer parte. A partir d'esi momentu alternó la so faceta de productor cola de direutor, con mayor ésitu na primera ("Gremlins" de 1984 y "Back to the Future" de 1985) que na segunda. Magar les sos siguientes películes nun fueron fracasos, "The Color Purple" (1985), "Empire of the Sun" (1987) y "Always" (1989) alloñáronse abondo de lo que fueron los sos proyectos anteriores.
Tres tres películes que dexaron enforma que deseyar pa la crítica y la taquilla (anque nun fueron consideraes "males"), Spielberg volvería pa fin d'añu cola tercer parte del aventureru que fixo famosu a Harrison Ford. "Indiana Jones and the Last Crusade" (1989) foi un ésitu, cola incorporación de Sían Connery como'l padre de Indiana Jones. Pa los fanáticos de la saga (y resalvando la cuarta parte), esta ye considerada como la más normal, ensin l'emburrie que tuvieron los dos anteriores.
En 1991, decidió encetar una tema de la so infancia. Ye reconocíu'l so fanatismu polos clásicos de Disney que vio nel so niñez, pero preferentemente pola hestoria de Peter Pan. Y anque la so versión de la hestoria orixinal que quería filmar con actores de carne y güesu nun pudo faese (pero puede atopase un chisgo a la hestoria en "Y.T.", cuando Mary llée-y el cuentu a Gertie, y Y.T. reparar), si consiguió estrenar la so propia versión, que sería una continuación a la hestoria conocida por toos. Michael Jackson diba ser Peter Pan, orixinalmente, pero por diversu inconvenientes el papel recayó nel comediante Robin Williams. "Hook" foi un ésitu, anque nun goció de la popularidá que tuvieron otres películes del direutor.
Para 1993, Spielberg siguiría col so enclín a estrenar, dellos años, dos películes coles mesmes (enclín qu'empecipió en 1989 y repitiría en 1997, 2002, 2005 y 2011). La primera d'elles foi la esitosa "Jurassic Park", que revolucionó los efectos especiales nos años 90 (como delles otres contemporanees). Una maestría de la narrativa visual, la película devolvió-y la fama y la popularidá a eses escaecíes criatures de miles d'años: los dinosaurios. Pero nel so filmografía, esta película sería opacada por "Schindler's List" (tamién de 1993), pola que recibiría'l tan retardáu reconocencia per parte de la Academia y de los Premiu Óscar. Gracies a esti filme foi reconocíu como Meyor Direutor y ganó Meyor Película (siendo nomáu 3 vegaes enantes al primer premiu).
Otru doblete de películes llegaría en 1997, con "Amistá" y "", remortina de la entrega de 1993, y que sería la postrera de la franquicia con Spielberg como direutor (anque nun dexó les sos funciones de productor). Al añu siguiente escoyó tornar a les hestories de la Segunda Guerra Mundial (tema recurrente como direutor y productor, tantu en películes como series y videoxuegos), estrenando "Saving Private Ryan" (1998), que-y valió'l so segundu Óscar.
"A.I. Artificial Intelligence" (2001) foi otra de les sos películes cuestionaes polos trés grandes entes del cine: la taquilla, la crítica y l'audiencia, danciando nuna cuerda fluexa ente obra maestra y una hestoria aburrida de ciencia ficción. Sicasí, el direutor salió impune al estrenar al añu siguiente "Catch Me If You Can" (2002), con Leonardo DiCaprio y Tom Hanks. Nesi mesmu añu tamién estrenó "Minority Report", que foi duramente criticada. Pal añu 2004, Spielberg volvió apurri-y el protagónico a Tom Hanks, esta vegada na aclamada "The Terminal", una película con tintes d'humor, momentos de drama y, de la mesma, tamién romántica. El direutor tuvo la oportunidá de demostrar que podía ser esitosu entá fora de los sos marcos habituales (ciencia ficción, aventura o películes béliques).
Llegando con otru añu de dos películes, Spielberg foi zurdíu pola crítica, per un sitiu, y polos fans, por otru. Primero con "Múnich" (2005), que retrató l'atentáu terrorista palestín (conocíu como Masacre de Múnich) nos Xuegos Olímpicos de Múnich 1972. Como yá se dixo, él ye xudíu, pero, entá directamente implicáu n'unu de los dos bandos batallosos, tuvo mui cerca d'una visión salomónica. La película nun gustó a nenguna de los dos partes: los xudíos punxéron-y n'el so llista negra y a los propalestinos esa equidad ye precisamente lo que los fadió. Pa ellos hai un opresor y un primíu, y por tantu nun ye xusto tratar al invasor y al invadíu por igual. Spielberg defender d'eses crítiques diciendo: "Si fuera necesariu, taría dispuestu a morrer, tantu por Estaos Xuníos como por Israel".
De la mesma, esi mesmu añu, estrenó "War of the Worlds" (2005), que para munchos foi una increíble película que retrata la versión de Orson Welles, pero foi pa'l defensores d'esti postreru y los fanáticos de la versión orixinal, que la de Spielberg nun s'atopó al mesmu altor. Lucas convenció a Spielberg de volver cola retrasada cuarta entrega de Indiana Jones. Abondo cuestionada enantes del so estrenu, "Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull" (2008) nun recibió tan males crítiques. Roger Ebert calificó a la película con 3.5 estrelles d'un total de 4, argumentando "Puedo dicir que si te gustaron les otres películes de Indiana Jones, de xuru ésta te va gustar tamién. Si non te gustaron, entós nun tamos entendiendo." James Berardinelli, apurrió a la película 2 estrelles de 4, mentando "la maldición más prudente dexó a los aficionaos coles sos memories namá".
Nel añu 2011 estrenó dos películes, primero con "" celebrada pol so gran animación por captura de movimientu (o "captura d'actuación"), pero ignorada en gran midida na (solo consiguió una nominación a Meyor Banda Sonora), pero ganando'l .
Spielberg foi un vidueñu siguidor de "Les aventures de Tintín", qu'afayó en 1981 cuando un artículu comparó "Raiders of the Lost Ark" con Tintín. El so secretariu mercó-y les ediciones en francés de cada llibru. La barrera llingüística nun torgar que Spielberg entender y de momentu namoróse del so arte. Mentanto, el ceador del cómic, Hergé, qu'odiaba a les anteriores versiones cinematográfiques en imaxe real o en dibuxos animaos, convertir nun fan de Spielberg. Michael Farr, autor de "Tintín: Complet Companion", recordó que Hergé "pensaba que Spielberg yera la única persona que podría faer xusticia a Tintín". Spielberg y la so socia productora Kathleen Kennedy de Amblin Entertainment teníen previstu axuntase con Hergé en 1983, pero l'autor morrió esa selmana, decidiendo la so viuda da-yos los derechos. Pero nun foi hasta'l so alcuentru con Peter Jackson que por fin el proyectu empezó a preparar. Jackson, quien tuviera mientres enforma tiempu esteláu col cine en 3-D, quedó impresionáu poles meyores recién nel formatu. Spielberg y Jackson punxéronse d'alcuerdu en qu'una adaptación n'imaxe real nun fadría xusticia a los llibros d'historietes y que l'animación sería la meyor manera de representar el mundu de Tintín.
Tamién en 2011, Spielberg volvió llevar a la pantalla otra película bélica, pero distintu de les que fixo enantes. Esta vegada asitiar na Primer Guerra Mundial, y decidió utilizar esi fechu históricu como fondu pa una hestoria emotiva y tamién romántica, con esi tinte esperanzador que tuvo "Schindler's List". La película en cuestión, "War Horse", sí llegó a los Premiu Óscar, pero nun consiguió nengunu. En 2012, Spielberg estrenó "Lincoln", la película sobre'l prócer norteamericanu. 
Na actualidá (2014), Spielberg ta trabayando nuna serie sobre Halo xuntu con 343 Industries, que va tar disponible en primavera a los usuarios premium de xbox live y solamente al traviés d'una Xbox One.
Spielberg produció "Poltergeist", "Transformers", "Los Picapiedra", "Casper", "Men in Black", "Impactu fondu", "Jurassic Park", "Back to the Future " y "La Mázcara del Foín" ente otres.
Tamién mientres la década de los noventa produció dibuxos animaos como "Les aventures de los Tiny Toons", "Fenomenoide", "Pinky y Celebru" y "Animaniacs" (los dibuxos animaos más vistos en Norteamérica nos año noventa).
Amás de fundar la so propia productora (Amblin Entertainment), Spielberg fundó DreamWorks SKG con Jeffrey Katzenberg y David Geffen en 1994. Esti estudiu ye responsable de películes como "American Beauty", "Gladiator", "Náufragu", "Memories d'una Geisha" y les d'animación per ordenador "Shrek", "Kung Fu Panda", "Madagascar", ente otres.
Spielberg nun ye solamente reconocíu pol so trabayu como direutor, sinón tamién poles sos acciones de caridá pa organizaciones de la Segunda Guerra Mundial y la "Righteous Persons Foundation" (la cual concede dineru a dellos proyectos xudíos, especialmente organizaciones en memoria del Holocaustu). Tamién forma parte de la Xunta de Conseyeros de la Escuela de Cine-Televisión de la California State University.
Steven Spielberg tamién creo la saga de videoxuegos "Medal of Honor" y "Boom Blox".
Steven Spielberg ta casáu cola actriz Kate Capshaw, a quien conoció mientres les audiciones pa la película "Indiana Jones and the Temple of Doom".
Spielberg tenía dos proyectos en mente: "Y.T., l'estraterrestre" (1982) y "Poltergeist". Como nun podía dirixir los dos películes al empar, una y bones la normativa del Direutor´s Guild of America prohibe que se dirixan dos films coles mesmes, decantar pola primera, dexando la segunda en manos de Tobe Hooper, responsable de "La matanza de Texas" ("The Texas Chainsaw Massacre", 1974) magar que'l guion d'ésta escribir Spielberg, xuntu con Michael Grais y Mark Victor, a partir d'un argumentu propiu, tou ello basáu nes sos medranes infantiles. Anque Spielberg siempres lo negó categóricamente, foi él quien s'encargó de rodar la película entera, magar que la so intención previa fora la de dexa-y la al so colega. A Spielberg nun-y gustaba cómo rodaba Hopper delles escenes y entós empezó aconseyándo-y como dirixir.
Dempués cada unu puede creer lo que quiera. Tolos que tuvieron presentes mientres el rodaxe coinciden en señalar que Hopper siempres taba na filmación, pero que Spielberg yera como la so solombra; dalgunos, como l'actor principal Craig T. Nelson, dicen que Hopper dirixió toles escenes y otros, como Jerry Goldsmith, autor de la banda sonora, dicen que Spielberg pasaba olímpicamente del so colega. "A mi gustaríame creer que la dirixió Hopper, que me cai meyor que Spielberg, pero no fondero soi de la otra opinión, como casi tol restu de los mortales".
Spielberg, como otru productores, teníen la mesma escurre de llevar a los Transformers al cine, como l'antiguu executivu d'estudiu Lorenzo di Bonaventura, según el xefe d'operaciones de Hasbro, Brian Goldner, ente otros.
Cuando tou tuvo dicho y fecho, la fuerza creativo detrás de la cinta conformó una especie d'equipu de suañu de la producción hollywoodense. Pa cumplir con esa meta y coles mesmes dexar satisfechos a los aficionaos d'estos robots, Spielberg y el so equipu decidieron buscar un direutor cola abonda habilidá y esperiencia p'asumir el desafíu de combinar una hestoria fantástica, efectos especiales y muncha acción.
“Pensé en Michael Bay porque lo considero perfectu pa "Transformers". Tien el toque necesariu y una visión bien clara de cómo podría ser esta película”, diz Spielberg.
“Asina que-y dimos tola llibertá pa infundir vida a los humanos, a los Autobots y a los Decepticons, anque-yos tengo que dicir daqué: nun principiu, refugó'l proyectu, pero cuando s'enteró de cuan comenenciudu taba yo nesto, foi cuando aportó”, esplica Spielberg.
"Fui unu de los mayores almiradores de los Transformers dende la so creación, creo que soi'l fan númberu unu", dixo'l productor executivu. "Nun falo de mercar los xuguetes pa los mios fíos; falo de lleer les revistes de tires risibles y mercar los xuguetes pa mi", diz Spielberg.
La trama de la cinta ta centrada nel ascensu de los malvaos Decepticons, que tán a puntu de llograr el poder máximo, pero que'l so últimu eslabón cai en manos d'un humanu, el mozu Sam Witwicky (Shia LaBeouf), que adquier un automóvil que resulta ser más qu'eso.
Spielberg tien un enclín conocíu por trabayar con actores y miembros de la producción de les sos películes anteriores. Por casu, él cuntó col actor Richard Dreyfuss en delles películes: "Jaws", "Close Encounters of the Third Kind", y "Always". Spielberg tamién collaboró con Harrison Ford enantes como direutor del colexu de "Y.T., l'estraterrestre" (anque la escena foi cortada n'última instancia). Anque Spielberg dirixir una sola vegada ("Raiders of the Lost Ark"). L'actor de voz Frank Welker emprestó la so voz en delles producciones de Spielberg, como "Gremlins" o la so remortina, "", según en "The Land Before Time" (y emprestando la so voz a les sos remortines que Spielberg nun participó), "¿Quién engañó a Roger Rabbit?", y programes de televisión tales como "Tiny Toons", "Animaniacs", "SeaQuest DSV". Nos últimos años, y en delles ocasiones, trabayó con Tom Hanks en películes como "Saving Private Ryan", "Atrápame si puedes", y "La terminal". Spielberg tamién collaboró con Tom Cruise en "Minority Report" y "La guerra de los mundos" y llanzó al ésitu a Shia LaBeouf en cinco películes: "Transformers", "Eagle Eye", "Indiana Jones y el reinu de la calavera de cristal", "" y "". Spielberg prefier trabayar con miembros de la producción col que desenvolvió una relación de trabayu. Un exemplu d'ello ye la so relación de producción con Kathleen Kennedy, quien se desempeñó como productora en toles sos películes importantes dende "Y.T., l'estraterrestre". Otres relaciones de trabayu inclúin a Allen Daviau, un amigu de la infancia y la fotografía que filmó a principios de los años la película de Spielberg, "Amblin'", y la mayoría de les sos películes hasta "L'imperiu del Sol"; Janusz Kaminski, que trabayó en toles películes de Spielberg dende "La llista de Schindler"; y l'editor Michael Kahn, quien editó cada película empobinada por Spielberg (sacante "Y.T., l'estraterrestre").
Un exemplu famosu de Spielberg de trabayu colos mesmos profesionales ye la so collaboración con John Williams y l'usu de les sos partitures musicales en toles sos películes dende "The Sugarland Express" (con esceición de "El color púrpura" y ""). Una de les marques de Spielberg ye l'usu de la música de John Williams p'aumentar l'impactu visual de les sos escenes tratando de crear una imaxe duradera y el soníu de la película na memoria de l'audiencia cinematográfica. Estes escenes visuales de cutiu usen les imaxes del sol (por casu, "L'imperiu del sol", "Salvar al soldáu Ryan", la escena final de "Jurassic Park", y los creitos finales de "Indiana Jones y l'Última Cruzada" (onde s'embarquen na puesta de sol), de les cualos los dos últimes cunten con una puntuación de Williams nesa escena final. Spielberg ye unu de los cineastes contemporaneos xuntu a George Lucas, Francis Ford Coppola, Martin Scorsese, John Milius, y Brian De Palma, conocíos colectivamente como los "«Movie Brats»". Amás de la so función principal como direutor, Spielberg actuó como productor nun considerable númberu de películes, incluyendo los primeros ésitos de Joe Dante y Robert Zemeckis.
Steven Spielberg fixo cameos en "The Blues Brothers", "Gremlins", "Vanilla Sky", "Regresu al Futuru" y "Austin Powers in Goldmember", según pequeños cameos ensin acreditar n'otres películes. Tamién fixo numberosos papeles cameo nos dibuxos animaos que Warner Brothers produció, como Animaniacs, ya inclusive fixo referencia a delles de les sos películes. Spielberg espresar nun episodiu de Tiny Toon Adventures tituláu Buster y Babs Dir h.awaianu. Y, curiosamente, nel videoxuegu "Ratchet & Clank 3" esti postreru rodaba películes d'espíes nes que'l direutor tenía unes semeyances a Spielberg.
Tamién participó nel video clip del so amigu Michael Jackson, "Liberian Girl".
Ente la llista de premios que Spielberg recibió tán: el "Distinguished Public Service Award" de la Marina d'Estaos Xuníos por Salvar al Soldáu Ryan; y "John Huston Award for Artists Rights". Spielberg recibió tamién el "Premiu a los Llogros d'una Vida" del "American Film Institute".
Spielberg recibió n'honor al so trabayu una escultura de cera nel Muséu Madame Tussauds y el Muséu de cera de la Ciudá de México.
Greta Garbo
Greta Lovisa Gustafsson , más conocida como Greta Garbo, foi una actriz sueca nacionalizada d'Estaos Xuníos que vivió la mayor parte de la so vida en Estaos Xuníos y adquirió reconocencia internacional por participar en delles producciones cinematográfiques de Hollywood, tantu mudes como sonores, nos años 1920 y 1930. Retirar de l'actuación en 1941.
Magar empecipió la so carrera artística como modelu publicitaria, consagróse principalmente nel cine, onde empezó a actuar en 1920. El so primer papel protagonista llograr na la película muda de 1924 "Gösta Berlings saga", so la dirección de Mauritz Stiller. Al añu siguiente foi contratada polos estudios Metro Goldwyn Mayer, razón pola cual a la brevedá treslladóse a Hollywood. 
Asitiada en Hollywood, filmó veinticuatro películes y atribuyóse-y l'apellativu de «la muyer que nun ri» poles sos condiciones actorales pal drama. Ente les producciones mudes onde actuó destaquen "Torrent" —el so primer filme estaunidense—, "Flesh and the Devil", "Love", "The Divine Woman" y "A Woman of Affairs". Espublizada col eslogan de «¡Garbo fala!», en 1930 estrenóse la so primer película sonora: "Anna Christie", que valió-y la primer de los sos cuatro nominaciones a los Premiu Óscar como meyor actriz. Mientres la década de 1930, foi dirixida por cineastes como Clarence Brown, George Fitzmaurice o Edmund Goulding, y actuó al pie de dalgunos de los actores más importantes d'aquellos tiempos como Robert Montgomery, Clark Gable, Melvyn Douglas y John Gilbert.
El so papel de Nina Ivanovna «Ninotchka» Yakushova na comedia "Ninotchka" (1939), dirixida por Ernst Lubitsch, foi bien emponderáu. Al momentu de la so muerte, cuntaba con cerca de treinta películes filmadas, dos curtiumetraxes y delles publicidaes.
Nacida en Södermalm, barriu humilde de Estocolmo col nome de Greta Lovisa Gustafsson, convertir nel principal mitu del Séptimu Arte. El so precoz retiru con apenes 36 años contribuyó a engrandecer la lleenda d'El Garbo.
El American Film Institute considerar la quinta estrella femenina más importante de la hestoria del cine.
Foi conocida colos llamatos de «La divina» y «La muyer que nun ri» debíu al rictus seriu de la so cara, namái atayáu nuna escena de la so memorable filme "Ninotchka" onde suelta sorpresivamente una risada. Esta esceición fixo correr ríos de tinta nos periódicos col titular «El Garbo ri».
La so vida siempres tuvo arrodiada de misteriu y de múltiples entrugues qu'enxamás respondió. Retirar a edá bien temprana y vivió el restu de la so vida casi recluyida. 
Precisamente'l so enigmáticu comportamientu y la so aportunante soltería dieron pie a múltiples rumores nos medios alrodiu del so bisexualidá; ente esos rumores, el de ser amigu de la actriz mexicana Dolores del Ríu y de la escritora hispanu-estaunidense Mercés de Acosta, con quien caltuvo 28 años d'amistá y abondosa correspondencia que quedó como un legáu dempués de la muerte de Mercedes en 1968. 
Tamién foi sospechosa la so distante relación con Marlene Dietrich; dambes asonsañaron que nun se conocíen hasta que les presentó Orson Welles en 1945, pero desvelóse que trabayaren xuntes nuna película muda, siendo bien nueves ambes, y que tuvieron una curtia relación. Según estos rumores, Greta sintióse maltratada y burllada por Marlene, y al faese famoses optaron por evitar se y negar tou contactu. Dietrich consideraba a El Garbo como una muyer estrecha de mente, de calter provincianu y siempres se refería a ella en términos despreciatibles. Tantos rumores que los sos amigos nunca confirmaron o desmintieron, a la llarga namái amontaron la lleenda de Greta Garbo, convirtiéndola n'unu de los más grandes mitos del séptimu arte.
Entá güei la so cara ye consideráu quiciabes el más perfectu que pasara pola gran pantalla. El semiólogu Roland Barthes considerar «un arquetipu de la cara humana» y afirma: 
Ramón Novarro, el so contraparte nel filme sobre Matu Hari de 1931, opinó de la so pareya fílmica:
Greta Garbo empecipió la so carrera como actriz en Suecia, na dómina del cine mudu, onde participó en delles producciones como extra y n'otros dos xuntu al direutor Mauritz Stiller, quien tamién sería contratáu por Hollywood.
A la temprana edá de 14 años, el padre de Greta muerre y ella viose forzada a abandonar la escuela pa trabayar, y d'esta miente ayudar a la familia na so desaventayada condición económica (tando namái la so madre y dos hermanos); consiguió ella entós un trabayu nun gran almacén conocíu como "Pub", en Estocolmo, y nun tardó enforma en ser escoyida, pol so tipu, pa les campañes publicitaries de los grandes almacenes. Asina apaeció la so semeya nos periódicos, escoyer pa un curtiumetraxe publicitariu pa la mesma cadena "Pub". Esto a última hora, fíxo-y probar el sabor de lo fílmico, y llueu apaecería n'otru curtiumetraxe. Un direutor de comedies, Eric Petscher, daría-y una pequeña oportunidá na so producción "Luffar-Petter" ("Pedro'l Tramposu") nel añu 1922 y bien llueu la moza Greta, recibiría una beca pa una escuela de drama en Estocolmo.
Nel añu 1924, Garbo tendría la primera gran oportunidá, cuando l'afamáu direutor Mauritz Stiller dio-y un papel nel so filme "La lleenda de Gosta Berling" ("Gosta Berlings Saga"). L'ésitu d'esta película benefició a dambos; Greta y Stiller fueron contrataos cola gran M.G.M. (Metro Goldwyn Mayer) en California. El so primer filme foi "La Riega" ("The Torrent") y adulces Garbo convertir nuna de les grandes estrelles del cine mudu con películes como "Amor" ("Love") y "La muyer llixera" ("A woman of Affairs") ente otros. Col galán John Gilbert rodó tres películes casi consecutives de gran ésitu. Empecipiaron un idiliu y decidieron casase, pero Garbo nun se presentó a la boda y Gilbert terminó esi día engarrándose col productor Louis B. Mayer, que se riera d'ella. A pesar d'esti "desencuentro" amorosu, Garbo y Gilbert siguieron trabayando xuntos y cuando él yá vivía'l so cayente como estrella, ella recuperó-y pa un papel en "La reina Cristina de Suecia".
L'ascensu de Greta Garbo como estrella foi nos últimos años del cine mudu, pero la llegada del sonoru nun la perxudicó como a Mary Pickford, Gloria Swanson y otres dives del momentu. Anque les novedoses películes con soníu delataben el so fuerte acentu suecu, Garbo retuvo y reforzó el so estrellalgu, y yá cola so primer película sonora ("Anna Christie" de Clarence Brown) foi nomada al Premiu Óscar. 
Películes como "Matu Hari", "La reina Cristina de Suecia" y "Anna Karenina" afitaron la lleenda de «"el Garbo"». Cúntase que al rodar "Ninotchka", y por mieu al fracasu, quixo dexar l'oficiu, magar yá enantes había alloriáu amenorgando los sos trabayos.
Foi nomada como meyor actriz pola Academia Americana de Cine en 1930, 1932, 1937 y 1939, pero nunca recibió un Óscar, olvidu qu'años más tarde la Academia de les Artes y les Ciencies Cinematográfiques decidió enmendar con un Óscar honoríficu en 1954 que refugó, porque según les sos propies palabres «nun quería ve-y la cara a naide». 
Una gama d'esitoses películes siguiríen, pero seríen filmes como "Grand Hotel", "La reina Cristina de Suecia", "Ana Karenina" y "Camille" les que siempres s'acomuñar a la so imaxe ya inclusive-y valieron nueves nominaciones al Óscar. En 1939 Garbo realiza la so primer comedia, "Ninotchka", la que non yá foi un gran ésitu comercial y de taquilla, sinón que contribuyó a una nueva nominación al Óscar. M.G.M atopó una nueva forma de mercadear a una de les más grandes estrelles: como comediante. En 1941 Garbo volvió a la comedia llixera col filme "La muyer de dos cares" ("Two-Faced Woman"), que sería la so última apaición nel cine.
Greta Garbo foi acomuñada a la frase «Quiero tar sola», magar ella precisó: «Quixi dicir que me dexen en paz, lo que ye distinta». El so estilu de vida foi calificáu d'ermitañu y un tanto focicón, pos a diferencia d'otres estrelles "el Garbo" caltúvose alloñada de los grandes eventos de Hollywood, prefiriendo la soledá y l'anonimatu.
Nel cumal de la popularidá, Garbo dexó'l mundu del cine a la temprana edá de 36 años y vivió el restu de la so vida nun bien alhajado apartamentu en Nueva York cerca de Central Park, totalmente retirada y evitando cualquier contactu colos medios informativos. Nun allegaba a fiestes nin actos públicos; inclusive cuando-y ufiertaron un Óscar Honoríficu, refugar. La so última entrevista foi tan curtia como sorprendente: el periodista empezó diciendo «Yo pregunto...» y ella atayó-y y colóse diciendo «¿Por qué preguntar?».
Tres los sos años en Hollywood, Garbo camudar a la ciudá de Nueva York, y nel añu 1951 faise ciudadana estaunidense. Finalmente en 1954 recibió un Óscar pol so gran trayectoria cinematográfica. Nos siguientes 30 años de la so vida caltendría contactu con grandes personalidaes de la Jet Set y a pesar de nun apaecer en nenguna película dende "La muyer de dos cares" en 1941, l'interés del públicu escontra la so persona nunca decayó; los paparazis la asediaban costantemente, y los rumores del so regresu al cine (dellos falsos, otros reales), nunca faltaron. Garbo más tarde comentaría: «La mio vida foi una travesía d'escondites, puertes traseres, ascensores secretos, y toles posibles maneres de pasar desapercibida pa nun ser fadiada por naide». La gran estrella d'antaño pasó a convertise na recluyida más famosa del mundu.
Los periodistes acosar hasta l'últimu momentu y fixeron guardia ante la so casa escorriéndola pa fotografiala na so vieyera, motivu pol cual ver siempres con gafes escures y sombreros que despintaben la so cara. Tales precuros nun bastaron; foi fotografiada en delles ocasiones, inclusive nel añu de la so muerte, y en 1976 la revista "People" publicó imaxes sos nadando desnuda, captaes con teleoxetivu.
A pesar de la so temprana retirada, cuntó con una importante fortuna gracies a sabies inversiones inmobiliaries na luxosa zona de Rodiu Drive (Beverly Hills, Los Angeles). Pero vivió con cencellez, comiendo frugalmente, y anque se rellacionó con famosos como Aristóteles Onassis y el fotógrafu Cecil Beaton, vistía de forma bien discreta y llevaba el pelo canu, ensin tiñir, pa pasar desapercibida.
La salú de Garbo empezó a tornar a mediaos de la década de 1980 y el 15 d'abril de 1990 muerre víctima d'un síndrome renal y de neumonía na ciudá de Nueva York. Tenía 84 años. En xunu de 1999 les sos cenices fueron soterraes nel campusantu Skogskyrkogarden en Estocolmo. La so fortuna, envalorada en 20 millones de dólares, foi heredada por una sobrina so, residente en Nueva Jersey.
Greta Garbo convertir nun iconu del cine y tres el so muerte remembróse'l so figura en distintes obres cinematográfiques y lliteraries.
L'escritor palentín César Arconada publicó en 1926 una célebre "Vida de Greta Garbo". Nun se trata d'una biografía convencional, sinón d'un llibru vanguardista y falambaldre, escritu con una prosa magnífica.
El poeta Antonio Portela dedicó un poema a Greta Garbo nel so llibru "Dogos" y realizó la so tesis doctoral cola tema "El mitu de Greta Garbo na Lliteratura española ya hispanoamericana", so la dirección del profesor Luis García Jambrina. Esta tesis foi defendida ante'l tribunal el 27 de mayu de 2013, na Universidá de Salamanca.
En "La vida dempués" (Planeta, 2011) de Marta Rivera de la Cruz cúntase la hestoria d'una supuesta película inédita de Greta Garbo que s'afaya tres la so muerte. 
La relación profesional ente'l direutor de cine Clarence Brown y l'actriz ta recreada nel relatu de Óscar Esquivias "La casa de les mimoses" (2010).
L'escritor Montero Glez remembró la relación lésbica ente Greta Garbo y Mercés de Acosta nel so cuentu «El secretu del Garbo», publicáu nel llibru "Polvu nos llabios" (Editorial Llingua de trapu, 2012).
Édith Piaf
Édith Piaf (París, Francia, 19 d'avientu de 1915 - Plascassier, Grasse, Alpes Marítimos, 11 d'ochobre de 1963), que'l so verdaderu nome yera Édith Giovanna Gassion, foi una de les cantantes franceses más célebres del sieglu XX.
A «"La Môme Piaf"», asina llamada nos sos entamos, débense-y numberosos cantares del repertoriu francófono como "La vie en rose", "Non, je ne regrette rien", "Hymne à l'amour", "Mon légionnaire", "La Foule" o "Milord", conocíes mundialmente. Personalidá destacada, Piaf inspiró a numberosos compositores, siendo la mentora de mozos artistes que tuvieron fama internacional. Édith Piaf tamién destacó como actriz de cine y teatru participando en numberosos films y obres de teatru a lo llargo de la so carrera artística.
Nació en París, el 19 d'avientu de 1915, sol nome de Edith Giovanna Gassion. El so padre, Louis Alphonse Gassion (nacíu en Castillon na rexón de Calvados en Normandía en 1881), yera acróbata, y pa celebrar la so nacencia enfilóse y dexó a la so madre, que yera cantante ambulante, Annetta Maillard (1895-1945), d'orixe ítalo-bereber. Ensin sofitu, tuvo qu'encarar el partu sola. Salió a la cai pelos sos propios medios, pero nun consiguió llegar al hospital y Edith nació en plena cai debaxo d'una farola frente al númberu 72 de la cai de Belleville en París.
Annetta, al ser demasiáu probe como pa criar a la pequeña Edith, confiar a la so madre, Emma (Aïcha) Saïd Ben Mohammed (1876-1930) d'orixe marroquín, quien en cuenta de da-y lleche con biberón, alimentar con vinu, cola escusa de qu'asina s'esaniciaben los microbios. Dempués la entrega al so padre, quien ta a puntu de dir al frente na Primer Guerra Mundial, lo que lo lleva a dexar a la neña cola so madre (güela paterna de Édith), dueña d'una casa de prostitución en Bernay, Normandía, onde la neña ye criada poles prostitutes de la casa.
Al rematar la Primer Guerra Mundial, el so padre vuelve del frente y llevar consigo a vivir la vida de los artistes de los pequeños circos itinerantes, depués la del artista ambulante, independiente y miserable. Édith revela'l so talentu y la so escepcional voz nos cantares populares que canta nes cais al pie del so padre, tal como'l so madre facer. En Montmartre, Rue Veron Nº 18 alcuéntrase'l Hotel Clermont, onde moró Edith Piaf a los 14 años al dixebrase del so padre en 1929.Fai'l so propiu camín como cantante na Presta Pigalle, Ménilmontant, y nos suburbios de París (vease'l cantar "Elle fréquentait la Rue Pigalle"). En 1933 a los diecisiete años namorar d'un mozu de los recaos, Louis Dupont. Con quien pocu dempués, tuvo la so única fía, una neña llamada Marcelle, que morrió a la edá de dos años de meninxitis.
Robla un contratu con Polydor y graba el so primer discu en 1936: "-yos Mômes de la cloche" ("los neños de la campana"). Ello convertir nun ésitu mediáticu de forma inmediata. Pero n'abril d'esi añu Louis Leplée, el dueñu del cabaré nel cual presentábase, ye asesináu na so casa. Esto revela qu'él formaba parte de los baxos fondos del barriu parisín de Pigalle, lo que bastia a Édith al centru del escándalu y al linchamiento mediáticu, y unviar nuevamente al llugar d'onde vieno: la cai y los pequeños cabarés miserables.
Vuelve tomar contactu col compositor Raymond Asso (autor de "Mon légionnaire" y "-y Fanion de la Légion", creaes por Marie Dubas en 1935, que Piaf retoma a entamos de 1937). Asso convertir nel so Pygmalion y amigu, y preparar pa ser una cantante profesional del Music hall.
En marzu de 1936, debutó nel xéneru de "music-hall" nel teatru abc de París. Conviértese darréu nuna estrella de la cantar francés, adorada pol públicu y espublizada pola radio.
En 1940 Piaf trunfa nel Bobino con una pieza escrita especialmente pa ella por Jean Cocteau llamada "-y Bel Indiférent", qu'interpreta con ésitu, xuntu al actor Paul Meurisse. Siempres con Paul como partenaire, en 1941, Piaf interpreta la película de "Montmartre-sur-Seine" de Georges Lacombe. Mientres el rodaxe d'esi llargumetraxe, Edith conoz a Henri Contet, que, como Marguerite Monnot, va convertir n'unu de los sos autores fetiches. Mientres la ocupación alemana, la cantante camuda'l so nome artísticu de "La Môme Piaf" pol de "Edith Piaf" y sigue dando conciertos, ensin vencer a la ocupación nazi. Ella interpreta cantares con un doble sentíu remembrando la Resistencia cuando interpreta "El to ye partout" na qu'alude a la traición d'un amante. Nesti periodu tan difícil pa tolos habitantes de Francia, Piaf álzase como protectora de los artistes xudíos, escorríos poles autoridaes alemanes.
Na primavera de 1944 presentar nel Moulin Rouge, onde'l mozu cantante de "music-hall" Yves Montand forma parte importante del espectáculu. Produzse una flechada ente los dos artistes y Édith Piaf presentar a les persones más importantes de la dómina nel mundu del espectáculu: Joseph Kosma, Henri Crolla, Loulou Gasté, Jean Guigo, Henri Contet, Louiguy, Marguerite Monnot, Bob Castella, Francis Lemarque...
Mientres la guerra, Edith Piaf cantaba nos clubes y "music-halls", y ayudaba a los prisioneros a escapar.
Tres la guerra, en 1945, escribe la lletra de "La vie en rose", el so cantar más célebre, qu'interpreta na Comédie-Française.
Yves Montand, pela so parte, convertir nuna estrella del music-hall. Montand debuta nel cine al pie de Édith Piaf en "Étoile sans lumière", pa depués llograr el so primer papel protagonista en "Pórtes-yos de la nuit" de Marcel Carné. Dambos parten en xira l'añu 1946, nel cual dixébrense.
En 1946 la cantante presentar col grupu -yos Compagnons de la Chanson col qu'interpreta "-yos Trois Cloches" con gran ésitu. En 1947 parte de xira a los Estaos Xuníos.
En 1948, mientres ta nuna xira triunfal por Nueva York, vive la hestoria d'amor más grande de la so vida con un boxeador francés d'orixe arxelín, Marcel Cerdan, quien ganó'l campeonatu mundial de pesu mediu el 21 de setiembre de 1948 y morrió nun accidente d'avión el 28 d'ochobre de 1949 nel vuelu de París a Nueva York nel que viaxaba pa dir al so alcuentru. Abatida pol sufrimientu, Édith Piaf vuélvese adicta a la morfina. Ella cantó'l so gran ésitu "Hymne à l'amour" na so memoria y, amás, esti novialgu anició la película "Édith et Marcel".
Aparte del mentáu, son dellos los romances de Edith Piaf. Los más conocíos fueron con Marlon Brando, Yves Montand, Charles Aznavour, Theo Sarapo y Georges Moustaki.
En 1951, el nuevu cantautor Charles Aznavour convertir nel so secretariu, asistente, xofer y confidente. Aznavour escribe dalgunes de los meyores cantares a Edith Piaf como "Plus Bleu que tes yeux" o "Jezebel".
El 29 de xunetu de 1952 cásase col célebre cantante francés Jacques Pills, según el testimoniu de l'actriz Marlene Dietrich. Divorciar en 1956.
Empieza una hestoria d'amor con Georges Moustaki, a quien Edith llanza al cantar. Al so llau tuvo un grave accidente automovilísticu l'añu 1958, lo qu'empiora'l so yá deterioráu estáu de salú y la so dependencia de la morfina.
Edith convirtióse tamién nuna especie d'iconu parisín. Na década de 1950, Piaf yera famosa en munchos países. El públicu norteamericanu consagrar en 1956 nel Carnegie Hall de Nueva York, al que tornó con frecuencia, n'empecipiando esi mesmu añu una cura de desintosicación.
En 1958 graba'l cantar "Milord", que se va convertir n'unu de los sos enormes ésitos mundiales. El públicu adorar.
En 1959, Édith esbarrumbar n'escena mientres una xira en Nueva York. Tuvo que soportar numberoses operaciones quirúrxiques. Volvió a París nun penosu estáu de salú y ensin Moustaki, que la abandona enantes de tornar a Francia, onde ye compensada pol cantar "Milord."
En 1961, Édith Piaf, a pidimientu de Bruno Coquatrix, ufierta una serie de conciertos, seique los más memorables y emotivos de la so carrera, nel Olympia de París, local que taba so amenaza de sumir por problemes financieros. Ye nési, el so salón d'espectáculos favoritu, onde interpreta'l cantar "Non, je ne regrette rien", cantar que, compuesta pa ella por Charles Dumont, afaise perfectamente a la so persona. Con ello salva al Olympia.
A esos altores, taba bien carez pa tenese de pies y muévese y canta namái con importantes dosis de morfina.
El 9 d'ochobre de 1962, a los 46 años d'edá, enfastiada, enferma y adicta, cásase con Theo Sarapo, cantante nuevu y apuestu de 26 años, y declara qu'albidra de que ye como un fíu que curia a la so vieya madre enferma. Canten a dúu, ente otres, "¿De qué sirve l'amor? (À quoi ça sert l'amour)".
A principios del añu 1963, Édith graba'l so últimu cantar "L'Homme de Berlín", escrita por Francis Lai (unu d'el autores del final de la so carrera) y M. Vendôme.
El 11 d'ochobre (según dalgunos foi'l 10 d'ochobre en París) de 1963, Édith Piaf fina en Plascassier a los 47 años d'edá, por causa de cáncer hepáticu.Créese que Sarapo condució'l so cuerpu de vuelta a París de manera secreta pa faer creer que morriera nel so pueblu natal.
El so fallecimientu foi anunciáu oficialmente'l 11 d'ochobre, el mesmu día en que muerre'l so amigu'l cineasta Jean Cocteau con quien caltenía una estrecha comunicación. Al enterase de la muerte de la so amiga, Cocteau dixo: ""C'est -y bateau qui achève de couler. C'est ma dernière journée sur cette terre."" Y añedió: ""Je n'ai jamais connu d'être moins économe de son âme. Elle ne la dépensait pas, elle la prodiguait, elle en jetait l'or par -yos fenêtres"" (""El barcu acabar de fundir. Este ye'l mio últimu día nesta tierra."" Y añedió: ""Nunca conocí un ser más desprendíu de la so alma. Ella nun apurría la so alma, ella regalar, ella tiraba oru peles ventanes.""), enantes de morrer él mesmu.
El so entierru tien llugar nel campusantu de Père Lachaise, en París, col homenaxe d'un inmensu ensame d'almiradores. Charles Aznavour declaró que dende la Segunda Guerra Mundial nun se detuviera d'esa manera'l tráficu de tola ciudá. A pesar de la so fe, prohibiéronse-y les exequias relixoses, por cuenta de la so condición de divorciada. "L'Osservatore Romanu", el periódicu del Vaticanu dixo qu'ella vivía ""en pecáu públicu"" y que yera un ""ídolu de la felicidá prefabricada"." El capellán de teatru y la música, el padre de Villaret Thouvenin, sicasí, dará-y una bendición final.
Un ensame inmensu d'almiradores rexuntar nun estensu cortexu aciagu al traviés de París pa rindi-y el so últimu homenaxe dende'l boulevard Lannes hasta'l campusantu Père-Lachaise 10.
Édith Piaf foi embalsamada enantes de ser soterrada nel campusantu del Père-Lachaise al pie del so padre, Louis Alphonse Gassion quien morrió en 1944, y a la so fía Marcelle, finada en 1935 a la edá de 2 años.
El so últimu home, Theo Sarapo, muertu nun accidente automovilísticu en 1970, ta soterráu con ella na mesma tumba.
D'estraordinaria personalidá, Édith Piaf sigue siendo una de les cantantes franceses más conocíes nel mundu. Amás, dio a conocer con gran ésitu a munchos cantantes franceses. Ente ellos Yves Montand, Charles Aznavour y Georges Moustaki. La so imaxe ta acomuñada al so indixebrable vistíu negru que la faía fácilmente identificable.
El Muséu Edith Piaf, dedicáu a la so memoria, atopar na cai Crespin du Gast, nel XI Distritu de París.
El so cantar "Hymne à l'amour" ("Himnu al amor") ye la base de la película "Toutes ces belles promesses", de Jean-Paul Civeyrac.
Na película Inception (L'Orixe) 2010 el Direutor Chistopher Nolan, usa un fragmentu del cantar "Non, je ne regrette rien". Según el filme, el cantar ye utilizada pa dar avisu a los personaxes de que tán a puntu d'espertar d'un suañu. Per otra parte, nesta mesma película se denota la participación de Marion Cotillard como "Mal", la mesma actriz que protagonizó a Edith Piaf en "La vida en rosa" o "La Môme
Na película "Saving Private Ryan" emplega'l Sr. Steven Spielberg una exitosísima cantar de Edith Piaf: "El to ye partout" nuna notable escena onde'l Cabu "Upham" traduz esti cantar, que s'escucha nel gramófonu, a los sos pares militares.
Franz Schubert
Franz Peter Schubert (Viena, 31 de xineru de 1797 – ibídem, 19 de payares de 1828) foi un compositor austriaco, consideráu'l introductor del romanticismu musical y la forma curtia característica pero, al empar, tamién continuador de la sonata clásica siguiendo'l modelu de Ludwig van Beethoven. Foi un gran compositor de "lieder" (curties composiciones pa voz y pianu, antecesor de la cantar moderna), lo mesmo que de música para pianu, de cámara y orquestal.
Schubert foi unu de los principales músicos austríacos que vivió a empiezos del sieglu XIX; foi l'únicu nacíu na que foi capital musical europea a finales del sieglu XVIII y principios del XIX: Viena. Vivió, trenta y un años, tiempu mientres el cual consiguió componer una obra musical escelente, de gran guapura ya inspiración. El so talentu creció a la solombra de Beethoven, a quien almiraba; morrió un añu dempués qu'el so ídolu. Nun foi reconocíu en vida: dempués de la so muerte, el so arte empezó a conquistar almiradores. Escribió más de seiscientos "lieder", de los cualos gran parte, dempués del so fallecimientu, quedaron inéditos.
Fíu d'una familia humilde, foi'l docenu de catorce hermanos. Moraben nel barriu de Liechtental. El so padre yera un profesor d'escasos ingresos económicos.
El so profesor de música decatóse llueu del so talentu y llegó a dici-y: «Nun tengo namás que enseña-y, el conocencia haber recibíu del bon home». A los once años entró como cantor na Capiya Imperial, y consiguió una beca que-y sufragó los estudios na escuela municipal de Stadkonvikt. Ellí foi alumnu de Antonio Salieri y, gracies a la orquesta de la escuela, pa la qu'escribió les sos primeres sinfoníes, familiarizar cola obra de Franz Joseph Haydn y de Beethoven.
A los catorce años empezó a crear el so primeres "lieder", poemes musicalizados pa voz y pianu, y enantes de los dieciocho yá creara delles obres maestres, como "Gretchen am Spinnrade", el primeru de los munchos "lieder" inspiraos en poemes de Goethe. A los diecinueve años escribiera yá más de doscientos cincuenta "lieder".
Fuera del llar y habiendo decidíu ganase la vida cola música, Schubert abelugar na casa de Franz von Schober. Asina empezó'l pelegrinaxe. Nunca llogró caltenese namái coles sos composiciones y precisó de l'arrogancia d'amigos, que lo acoyíen nes sos respectives cases. Schubert tampoco caltuvo una relación duradera nin tuvo fíos, pero se adscribió a un círculu íntimu d'amigos que-y brindó munches prestos personales, amás de constituyir un públicu fiel y sensible al so arte.
Schubert nun consiguió estrenar nin publicar nenguna de les sos obres operístiques o orquestales. A lo sumo interpretáronse delles composiciones vocales o pianísticas nes célebres "schubertiadas".
Nestos años Schubert contraxo sífilis. Davezu pasó estrechura económica. Volvióse indixebrable de les sos gafes, que conformaron parte indisoluble de la so apariencia y acentuaron la so fisonomía cobarde.
En Viena Schubert llevó una vida bohemia arrodiáu d'intelectuales, amiga de les tabiernes y de los ambientes populares, alloñáu de los salones y de la etiqueta nobiliaria. D'esta redolada procede'l famosu términu de "schubertiadas": xuntes d'artistes de tolos ámbitos que formaben un círculu brilloso y animao dedicáu a la música y a la llectura.
Mientres los sos últimos años escribió pieces maxistrales, frutu y reflexu de les sos esperiencies personales y siempres col sellu inconfundible d'una perenal inspiración melódica. Por casu, una tirante fondura marca la "Wanderer-Fantasie", D. 760, pa pianu solu (1822) o'l ciclu de "lieder" "La bella molinera (Die schöne Müllerin)" (1823), estos postreros inspiraos en poemes de Wilhelm Müller. En 1824 escribiría "La muerte y la doncella", unu de los sos cuartetos más conocíos, y yá escontra'l final de la so vida l'intensu dolor y l'aislamientu dexaron el so calquier nel "Winterreise, D. 911, Op. 89" (1827), tamién con testos de W. Müller.
Entós daquella, Schubert tenía solamente trenta y un años y acababa de matriculase pa estudiar fuga. Pero una gonorrea, complicada finalmente con una fiebre tifoideo, conducir a la muerte'l 19 de payares de 1828. Dicir de Schubert que diba tiempu yá «andaba pel mal camín», falar de la so afición al alcohol y la sensualidá que la llevó a tener relaciones esporádiques–. Pero esa debilidá nun asombra de nenguna manera la figura d'un home que nos sos años de maduror carecía, según munchos biógrafos, de lo qu'anguaño llamaríamos trestornu bipolar. Esto esplicaría que grandes obres quedaren incompletes ensin una razón esplícita.
El trenta d'ochobre de 1822 empezó'l so "Sinfonía en si menor" pero, tres dos movimientos nuna partitura d'orquesta curioso pasada a llimpiu, y d'empezar el terceru, abandonar. El manuscritu con dambos movimientos completos pasó a manos del so amigu, An. Hüttenbrenner, quien los caltuvo nun caxón mientres más de cuarenta años. En 1865 apurrir al direutor d'orquesta Johann von Herbeck, quien n'avientu d'esi mesmu añu dirixió en Viena l'estrenu de la obra incompleta. 
Nun hai una conclusión a la cuestión sobre los motivos que conducieron a Schubert a dexala inconclusa; una posibilidá suxure que parte del manuscritu perdiérase. Tamién se suxurió que'l poderosu "Entreactu en si menor de la música d'escena pa Rosamunda," de 1823, fora en realidá l'últimu movimientu sinfónicu. A favor d'esta tesis: les coincidencies n'orquestación con dambos movimientos esistentes, incluyíu l'agregu de los trés trombones incorporaos a la orquesta clásica convencional, según la tonalidá. Con too y con eso, la esplicación más creíble pa la crítica ye la que cuestiona'l maduror autorial pa completar dos movimientos más col mesmu altor y calidá espresiva de los previos. Asina, la obra queda tal como la conocemos güei: un dípticu asimétricu, pero equilibráu: primero un "Allegro moderato", nel que se contraponen la tensión dramático inicial y la naturalidá llírica, siguíu d'un "Andante con moto nel mio mayor", plenu d'un solmenáu y tumultuoso vagabundeo, qu'algama a la fin el descansu nuna coda, que la so serenidá paez tescender el mundu.
La obra completa de Schubert publicar ente 1884 y 1897 na editorial Breitkopf & Härtel. Foi especialmente relevante, dientro d'esta, la edición de los cantares, encamentada al musicólogu y compositor Eusebius Mandyczewski, quien realizó un trabayu tan meticuloso qu'inda güei ye de referencia.
La numberación tradicional de les obres de Schubert foi sustituyida adulces pola catalogación que fixo l'eruditu Otto Erich Deutsch y publicáu per vegada primera nel añu 1951. La notación componer de la lletra "D" siguida por un númberu y, en dalgún casu, una lletra minúscula pa insertos o afayos posteriores. Por casu, la "Sinfonía n.º 8 «Inacabada» o «Incompleta»" lleva como númberu de catálogu D 759.
Schubert compunxo unes 600 cantares "(lieder)". Destaquen:
Avicena
Ibn Sina o Avicena (pol so nome latinizado) ye'l nome pol que se conoz na tradición occidental a Abū ‘A elī al-Husayn ibn ‘Abd Allāh ibn Sĩnã (en persa: ابو علی الحسین ابن عبدالله ابن سینا; n'árabe: أبو علي الحسین بن عبدالله بن سینا; Bujará, Gran Jorasán, c. 980 – Hamadán, 1037) foi un médicu, filósofu, científicu, polímata, musulmán y persa de nacencia. Escribió cerca de trescientos llibros sobre distintes temes, predominantemente de filosofía y medicina.
Los sos testos más famosos son "El llibru del sanamientu" y "El canon de medicina", tamién conocíu como "Canon de Avicena". Los sos discípulos llamábenlu Cheikh el-Raïs, ye dicir 'príncipe de los sabios', o'l más grande de los médicos, el Maestru por excelencia, o en fin el tercer Maestru (dempués de Aristóteles y Al-Farabi).
Avicena, o Ibn Siná (como foi llamáu en persa), nació'l 7 d'agostu de 980 en Afshana, provincia de Jorasán, Transoxsiana, anguaño en Uzbequistán), cerca de Bujará. Los sos padres yeren tamién musulmanes.
Al paecer foi precoz nel so interés poles ciencies naturales y la medicina, tantu qu'a los catorce años estudiaba solo. Unvióse-y a estudiar cálculu con un mercader, Al-Natili. Tenía bona memoria y podía recitar tol Corán.
Cuando'l so padre foi nomáu funcionariu, acompañar a Bujara, entós capital de los Samaníes y ellí estudió los saberes de la dómina, tales como física, matemátiques, filosofía, lóxica y el Corán. Viose influyíu por un tratáu de Al-Farabi que-y dexó superar les dificultaes qu'atopó nel estudiu de la "Metafísica" de Aristóteles. Esta precocidá nos estudios tamién se reflexó nuna precocidá na carrera, pos a los dieciséis años yá dirixía a médicos famosos y a los diecisiete gociaba de fama como médicu por salvar la vida del emir Nuh ibn Mansur.
Consiguió permisu p'aportar a la biblioteca real, onde amplió les sos conocencies de matemátiques, música y astronomía. Al llegar a la mayoría d'edá estudiara toles ciencies conocíes. Convertir en médicu de la corte y conseyeru de temes científiques hasta la cayida del reinu samaní en 999.
En Hamadán, l'emir buyida Shams ad-Dawla escoyólu como ministru. Impúnxose entós un programa de trabayu agotador, dedicándose de día a la cosa pública y de nueche a la ciencia. Trabayaba y dirixía la composición del Shifa y la del Canon médicu. Cuntó cola ayuda de dos discípulos que se partíen la relectura de los folletos de los dos obres, siendo unu d'ellos Al-Juzjani, el so secretariu y biógrafu.
A los venti años, y por aciu de Abū Bakr al-Barjuy, escribió diez volumen llamaos "El tratáu del resultante y de la resultancia" y un estudiu d'el costumes de la dómina conocíu como "La inocencia y el pecáu". Con estos llibros la so fama como escritor, filósofu, médicu y astrónomu estender por toa Persia, por onde se dedicó a viaxar.
En 1021, la muerte del príncipe Shams al-Dawla y l'empiezu del reináu del so fíu Sama' ad-Dawla cristalizaron les ambiciones y les rensíes. Víctima d'intrigues polítiques Avicena foi a la cárcel. Amarutáu de derviche consiguió safase y fuxó a Ispahán, al llau del emir kakuyida Nala ad-Dawla Muhammed.
Con treinta y dos años empecipió la so obra maestra, el celebérrimo "Canon de medicina" (traducida al llatín por Gerardo de Cremona), que contién la colección entamada de les conocencies médiques y farmacéuticos de la so dómina en cinco volumen.
Mientres una espedición a Hamadán, nel actual Irán, el filósofu sufrió una crisis intestinal grave, que carecía dende diba tiempu y que contraxo, según dixeron, por escesu de trabayu y de prestar. Intentó curase solu pero'l so remediu foi-y fatal. Morrió a los cincuenta y siete años nel mes d'agostu de 1037, en llevando una vida bien entamanada y llena de vicisitúes, escosáu pol escesu de trabayu.
La obra de Avicena ye d'importancia capital, pos supon la presentación del pensamientu aristotélicu ante'l pensadores occidentales de la Edá Media. Les sos obres traducir al llatín nel sieglu XII, reforzando la doctrina aristotélica en Occidente anque fuertemente influyida pol pensamientu platónicu.
Avicena declaró lleer en más de cuarenta causes la "Metafísica" ensin llegar a entendela del tou, pos nun espón l'orixe de les coses como obra d'un Ceador bondosu. Entemeció la doctrina aristotélica col pensamientu neoplatónicu, afaciendo de la mesma la resultancia al mundu musulmán. Asitió a la Razón (manifestación oxetiva de la voluntá del propiu Divos) percima de too ser y esplicó que con esto se nos llama a buscar la perfección.
Tamién estremó ente la esencia astracta y l'ente concretu que nun esixe esistir, pero esiste pola esencia. Amás, l'ente ta compuestu per una parte necesaria (nesti casu Alá, qu'esiste siempres) y una parte de «lo posible» (el restu de los seres del mundu, que namái esisten por una causa: la voluntá de Dios). Niega tamién la inmortalidá de l'alma como ente individual.
Curó una grave enfermedá al emir de Bujará, quien como compensa abrió-y les puertes de la so gran biblioteca. Amás de numberoses obres de medicina escribió tamién sobre filosofía, onde conxugaba la tradición aristotélica con elementos neoplatónicos.
Tuvo una gran influencia en pensadores posteriores de la talla de Tomás de Aquino, Bonaventura de Fidanza o Duns Escotu. Tamién plantegó muncho primero que Refugues un pensamientu similar al d'ésti: la conocencia induldable de la mesma esistencia.
En munchos llibros de filosofía hermánase'l so pensamientu col del cordobés Averroes, pos suponen l'acercamientu del islam (y del Cercanu Oriente polo xeneral) a la filosofía griega.
Anque bien gustante a la mística, trató la tema de manera oxetiva. L'ascetismu nun-y bastaba; creía que se debía buscar el llume como actu final de conocencia. El llume llograr por mediu de los ánxeles qu'actúen como unión ente les esferes celestiales y la terrestre. Podemos por ello dicir que Avicena abrió'l camín a una nueva caña de la filosofía islámica, la Sabiduría del llume o llumínica, la llamada Híkmat al-Ishraq (Metafísica de la Lluz), inaugurada pol so siguidor Suhrauardi.
D'una amplitú variable según les fontes (276 títulos pa G. C. Anawati, 242 pa Yahya Mahdavi), de los que se caltienen 200, la obra de Avicena ye numberosa y variada. Avicena escribió principalmente na llingua sabia del so tiempu, el árabe clásicu, pero dacuando tamién na llingua vernácula, el persa.
Unu de los sos testos más famosos ye "Al Qanun", canon de medicina tamién conocíu como "Canon de Avicena", ye una enciclopedia médica de 14 volúmenes escrita alredor del añu 1020. Basar nuna combinación de la so propia esperiencia personal, de medicina islámica medieval, de los escritos de Galeno, Sushruta y Charaka, lo mesmo que de l'antigua medicina persa y árabe. El Canon considérase unu de los llibros más famosos de la hestoria de la medicina.
La obra filosófica maestra de Avicena ye al-Shifá (El sanamientu), de marcáu calter enciclopédicu. El so compendiu ye al-Nayat (La salvación). Pol so tamañu y pola importancia del papel que representó, al-Shifá puede comparase con al-Qanun. Publicada El Sanamientu en seis volumen (El Cairu, 1952-1965), ye quiciabes la obra filosófica de mayores dimensiones fecha por un home solu. Empieza pola lóxica ya inclúi física y metafísica, botánica y zooloxía, matemátiques y música, y psicoloxía.
N'otra gran obra, Kitab al-Isharat wa-l-tanbihat (Llibru de les orientaciones y les alvertencies), trata temes de filosofía y mística, y dedicó tres capítulos al sufismo, que tamién trató n'otros trenta y dos llibros sobre la tema. Nesta obra apaez el so famosu argumentu del Home Volante, predecesor del cógito cartesianu, nel qu'esponía qu'un home suspendíu nel aire aislláu, ensin nengún contactu con nada, nin siquier el so propiu cuerpu, ensin ver nin oyer, va afirmar ensin dala dulda qu'esiste y va albidrar el so propiu ser.
Ye autor de monumentos, d'obres más modestes, pero tamién de testos curtios. La so obra cubre tola estensión del saber de la so dómina:
La finalidá personal del filósofu atopó'l so acabáu na "filosofía oriental" ("hikmat mashriqiya"), que tomó la forma de la compilación de ventiocho mil tarrezas. Esta obra sumió de Ispahán en 1034, y nun queden más que dellos fragmentos.
Mientres dellos sieglos, hasta'l sieglu XVII, el so "Qanûn" ('Canon') foi la base de la enseñanza tantu en Europa onde destronó a Galeno, como en Asia.
A él debe l'usu de la casia, del ruibarbo, del tamarindu, etc.
Les obres de Avicena fueron publicaes en árabe, en Roma, en 1593, in-foliu.
Traduciéronse en llatín y publicáu los sos "Cánones o Preceptos de medicina", Venecia, 1483, 1564 y 1683 los sos "Obres filosófiques", Venecia, 1495; el so "Metafísica o filosofía primer", Venecia, 1495.
Pierre Vattier traduxera toles sos obres en francés; namái se publicar la "Lóxica", París, 1658, n'octavu.
El "Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb" («Llibru de les lleis médiques»), compuestu por cinco llibros, ye la obra médica mayor de Avicena.
El so Canon tuvo enforma ésitu, clisando los trabayos anteriores d'Al-Razi, Haly-Abbas, Abulcasis ya inclusive los posteriores d'Ibn-Al-Nafis. Les cruzaes del sieglu XII al sieglu XVII traxeron de nuevu a Europa'l "Canon de la medicina", qu'influyó la práctica y l'enseñanza de la medicina occidental.
La obra foi traducida en llatín por Gerardo de Cremona ente 1150 y 1187, ya impresu en hebréu en Milán en 1473, dempués en Venecia en 1527 y en Roma en 1593. La so influencia foi duradera y el Canon namái foi puestu en dulda a partir del Renacimientu: Leonardo da Vinci refugó l'anatomía y Paracelso quemar. Foi'l desenvolvimientu de la ciencia europea lo que provocaría la so obsolescencia, por casu la descripción de la circulación d'el sangre por William Harvey en 1628. Sicasí esta obra marcó mientres enforma tiempu l'estudiu de la medicina ya inclusive en 1909, diose una clase sobre la medicina de Avicena en Bruxeles.
Avicena desmarcar nos ámbitos de la oftalmoloxía, de la gineco-obstetricia y de la psicoloxía. Detiense enforma na descripción de los síntomes, describiendo toles enfermedaes catalogaes de la dómina, inclusive aquelles qu'atañen a la psiquiatría.
Puede ser consideráu l'inventor de la traqueotomía, que'l so manual operatoriu sería precisáu pol célebre ciruxanu árabe Abulcasis de Córdoba. Nel Renacimientu atopóse información d'una intervención asemeyada, llevada a cabu pol médicu italianu Antonio Musa Brassavola.
Pero primero de too, Avicena interesar polos medios de caltener la salú. Encamienta la práctica regular de deporte o la hidroterapia en medicina preventiva y curatible. Aportuna na importancia de les relaciones humanes nel caltenimientu d'una bona salú mental y somática.
La medicina de Avicena podría resumise na frase d'introducción de "Urdjuza Fi-Tib' ("Poema de medicina"): «La medicina ye l'arte de caltener la salú y eventualmente de curar la enfermedá asocedida nel cuerpu».
El Premiu Avicena ye un prestixosu galardón que la Unesco otorga a les persones que s'estremen na ética nel quefer científicu.
Nel llibru "El médicu (The Physician)" de Noah Gordon nárrase la ilusión d'un mozu inglés, aprendiz de medicina, por aprender del gran maestru de la so dómina. Igualmente la novela "Avicena o la ruta de Isfahán" de Gilbert Sinoué narra dende una perspectiva humana la biografía de Avicena coles sos pasiones y sabiduría.
En Tayikistán el picu Lenin foi rebautizado picu Avicena nel so honor.'
Brahmagupta
Brahmagupta (598 - 670) foi un matemáticu y astrónomu indiu. El so padre foi Jisnugupta. Nació nel añu 598, posiblemente en Ujjain, onde vivió. Nesta ciudá de la zona central de la India atopaba'l más famosu y antiguu observatoriu de astronomía del que Brahmagupta yera'l direutor.
Ta consideráu'l más grande de los matemáticos d'esta dómina. Morrió nel añu 670. Ye posible que Brahmagupta fuera'l idealizador del conceutu del "cero" yá que na so obra "Brahmasphutasiddhanta" del añu 628 apaez per primer vegada esta idea. La obra trataba tamién sobre aritmética y númberos negativos en términos bien paecíos a los de la matemática moderna.
N'el so obra atopa una riegla pa la formación de ternes pitagóriques:
anque esta ye un cambéu de l'antigua riegla babilónica, que perfectamente'l pudo conocer. La fórmula de Brahmagupta de la área pa cuadriláteros, utilizar xuntu coles fórmules:
pa les diagonales, pa topar cuadriláteros que los sos llaos, diagonales y árees fueren toes elles númberos naturales.
Evidentemente Brahmagupta amaba la matemática por si mesma, yá que se plantegaba coses qu'escapaben a la práctica como los sos resultaos sobre cuadrilateros. Aparentemente foi'l primeru en dar una solución xeneral pa la ecuación diofántica llineal:
Por que esta ecuación tenga soluciones, el máximu común divisor de formula_2 y formula_3 tien d'estremar a formula_4, y Brahmagupta sabía que si formula_2 y formula_3 son primos ente si, entós toles soluciones de la ecuación vienen daes poles fórmules:
onde formula_7 ye un enteru arbitrariu.
Gustav Mahler
Gustav Mahler (Kaliště, Bohemia, anguaño República Checa, 7 de xunetu de 1860-Viena, 18 de mayu de 1911) foi un compositor y direutor d'orquesta bohemiu-austriaco. Les sos composiciones tán consideraes ente les más importantes del postromanticismo.
Nes primeres décades del sieglu XX, Gustav Mahler yera consideráu unu de los más importantes direutores d'orquesta y de ópera del so momentu. Dempués de graduase nel Conservatorio de Viena en 1878, foi sucesivamente direutor de delles orquestes cada vegada más importantes en diversos teatro d'ópera europees, llegando en 1897 a la qu'entós se consideraba la más notable: la dirección de la Ópera de la Corte de Viena ("Hofoper"). Mientres los sos diez años na capital austriaca, Mahler —xudíu conversu al catolicismu— sufrió la oposición y hostilidá de la prensa antisemita. Sicasí, gracies a les sos innovadores producciones y a la insistencia nos más altos niveles de representación ganóse'l reconocencia como unu de los más grandes direutores d'ópera, particularmente como intérprete de les óperes de Richard Wagner y Wolfgang Amadeus Mozart. Darréu, foi direutor de la Metropolitan Opera House y de la Orquesta Filarmónica de Nueva York.
Como compositor, centró los sos esfuerzos na forma sinfónica y nel "lied". La "Segunda", "Tercer", "Cuarta" y "Octava" sinfoníes y "Das Lied von der Erde" ("El cantar de la Tierra") conxugaron nes sos partitures dambos xéneros. Él mesmu alvertía de que componer una sinfonía yera «construyir un mundu con tolos medios posibles», polo que los sos trabayos nesti campu caracterizar por una peramplia heteroxeneidá. Introdució elementos de distinta procedencia como melodíes populares, marches, fanfarries militares, por aciu un usu personal del acorde, entecortando o allargando inusitadamente les llinies melódiques, acoplaos o yustapuestos nel interior del marcu formal qu'absorbió de la tradición clásica vienesa. Les sos obres sinfóniques adquirieron escomanaes proporciones ya incluyó harmoníes disonantes que devasen el cromatismu utilizáu por Wagner nel so "Tristán y Isolda". L'apariencia del desorde que resultaba, col esfuerzu extra que demandaba reconocer dalguna formalidá clásica» na so estructura, xeneró la incomprensión de la so música, atrayéndo-y una hostilidá casi xeneral, pese al sofitu d'una minoría entusiasta ente la que se cuntaben los miembros de la Segunda Escuela de Viena, que lo teníen pola so más directu precursor. 
D'ente la so obra, hai de solliñar los sos nueve sinfoníes terminaes (diez, si inclúyense los esquises de la "Décima") y dellos ciclos de cantares o "lieder". Les sos principales colecciones de cantares son: "Lieder eines fahrenden Gesellen" ("Cantares d'un oficial migratoriu"); el ciclu "Deas Knaben Wunderhorn" ("El cuernu máxicu del rapazu"), basáu nuna escoyeta de cantares populares alemanes; "Kindertotenlieder" ("Cantares a los neños muertos") y los cantares "Rückert-Lieder", basándose en dambos casos nos testos del poeta alemán Friedrich Rückert; tamién, la renovadora síntesis de sinfonía-ciclo de cantares "Das Lied von der Erde", con lletra de poemes traducíos del chinu al alemán.
La revalorización de Mahler foi lenta, al igual que la de Anton Bruckner, y viose retrasada por causa de la so gran orixinalidá y de la puxanza del nazismu en Alemaña y Austria, pos la so condición de xudíu catalogó a la so obra como «dexenerada» y «moderna». Lo mesmo asocedió con otru compositores, cayíos en desgracia nel Tercer Reich. Namá a la fin de la Segunda Guerra Mundial y pola decidida llabor de direutores como Bruno Walter, Otto Klemperer y, más tarde, Bernard Haitink o Leonard Bernstein, la so música empezó a interpretase con más frecuencia nel repertoriu de les grandes orquestes, atopándose ente los compositores más destacaos na hestoria de la música.
La familia Mahler provenía del este de Bohemia y yera d'orixe humilde (la güela del compositor fuera una vendedora ambulante). Bohemia pertenecía naquella dómina al Imperiu austriacu (actual República Checa) y los Mahler figuraben na minoría germanoparlante bohemia y xudía. Con estos antecedentes, el futuru compositor desenvolvió un permanente sentimientu de esiliu y desubicación, sintiéndose «siempres un intrusu, nunca bien recibíu». El fíu de la vendedora ambulante, Bernhard Mahler, padre del compositor, asitiar ente la pequeña burguesía al convertise en cocheru y más tarde en posaderu. Mercó una modesta casa nel pueblu de Kaliště (n'alemán "Kalischt") y casóse en 1857 con Marie Hermann, de diecinueve años y fía d'un fabricante de xabón. Al añu siguiente, Marie dio a lluz al primeru de los catorce fíos del matrimoniu: Isidor, que morrió na so infancia. Dos años dempués, el 7 de xunetu de 1860, nació'l so segundu fíu, Gustav.
N'avientu de 1860, Bernhard Mahler treslladóse cola so muyer y fíu a la ciudá de Jihlava, onde construyó una esitosa destilería y una tabierna. La familia creció rápido, anque de los dolce fíos que nacieron dempués de Gustav namái seis sobrevivieron. Jihlava yera entós una próspera ciudá comercial de 20.000 habitantes, na que Gustav introducir na música al traviés de los cantares caleyeros, la música del baille, les melodíes populares y los toques de trompeta y marches de les bandes militares locales. Toos estos elementos contribuyiríen darréu al so maduru vocabulariu musical.
Unu de los acontecimientos que más determinaron el so futuru foi'l descubrimientu d'un pianu na casa de los sos güelos en Bohemia cuando tenía cuatro años, preséu qu'empezó a tocar darréu. Desenvolvió la so habilidá na interpretación del preséu abondo como pa ser consideráu un "Wunderkind" (neña maravía) y dio el so primer recital públicu nel teatru municipal cuando tenía diez años. Bernhard Mahler tenía gustos artísticos ya incentivó l'entá incipiente talentu musical del so fíu. Dexó que'l futuru compositor empezara a recibir les primeres llecciones de pianu y de teoría musical cuando cuntaba cinco años d'edá. El so fíu nun tardó en dar amueses de que taba naturalmente dotáu pa esti arte: un añu dempués compunxo un lied y una polka con una marcha aciaga introductoria. Los sos primeros profesores fueron Franz Viktorin, primer maestru de capiya del teatru de Jihlava; el violinista Johannes Brosch; el contrabajista Jakob Sladky y, finalmente, Heinrich Fischer, direutor d'un coru masculín local.
Anque Gustav quería faer música, los sos informes escolares nel "gymnasium" local retratar como de mente distrayida y pocu fiable nel trabayu académicu. En 1871, cola esperanza d'ameyorar les resultancies del mozu, el so padre unviar al New Town Gymnasium en Praga, pero Gustav nun yera feliz ellí y llueu tornó a Jihlava. En 1874, sufrió l'amargosa perda del so hermanu menor, Ernst, fináu tres una llarga enfermedá. Mahler trató d'espresar los sos sentimientos na música. Cola ayuda del so amigu Josef Steiner empezó a trabayar nuna ópera, "Herzog Ernst von Schwaben" ("Duque Ernst de Suabia") n'homenaxe al so difuntu hermanu. Nun se caltién nin la música nin el llibretu d'esta obra.
Bernhard Mahler manifestó'l so sofitu a les ambiciones del so fíu pa tener una carrera musical y aportó a que'l mozu fuera unviáu al Conservatorio de Viena. El renombráu pianista Julius Epstein escuchó al mozu Mahler y aceptar pal cursu de 1875–1876. Fixo bonos progresos nos sos estudios de pianu con Epstein y ganó premios a la fin de cada unu de los sos dos primeros años ellí. Mientres el so últimu añu, 1877–1878, concentrar nel estudiu de la composición y harmonía con Robert Fuchs y Franz Krenn.
Giovanni Pierluigi da Palestrina
Giovanni Pierluigi da Palestrina (Palestrina, 30 de setiembre de 1525 - Roma, 2 de febreru de 1594), compositor italianu Música de la Renacencia renacentista de música relixosa católica, reconocíu poles sos composiciones polifóniques.
De moza, formó parte del coru de la basílica romana de Santa María la Mayor. Darréu, foi organista na catedral de la so ciudá natal. Cuando l'obispu de Palestrina aportó al tronu papal col nome de Julio III, nomó-y maestru del coru de la Cappella Giulia del Vaticanu. Al añu siguiente publicó'l so primer llibru de mises. Un papa posterior, Paulo IV, destituyir del so cargu, según dalgunos por xulgar desaveniente la so condición de casáu, según otros por escribir madrigales, pieces de calter profanu. 
En 1547 contraxo matrimoniu con Lucrecia Gori. En 1555 foi nomáu sucesor de Orlando di Lasso como maestru de capiya de San Juan de Letrán, onde en 1560 escribió les sos "Llamentos". Pasó col mesmu cargu a Santa María la Mayor en 1561, y en 1563 publicó'l so primer llibru de motetes. Col fallecimientu de la so esposa en 1580 contemplo la posibilidá de tomar los vezos. Contraxo matrimoniu en segundes nupcies con Virginia Dormoli en 1581; una faneguera vilba, lo que-y dexó publicar gran parte de la so obra.
Palestrina amosóse siempres insatisfechu coles reformes de la lliturxa sacra dictaes pol concilio de Trento, que convirtieron en non canóniques a delles de les sos mises y otres obres tempranes, chiscaes d'interposiciones profanes ayenes al testu oficial. Por esti motivu dimitió del so cargu pa pasar al serviciu del cardenal Hipólito II d'Esti, que caltenía la so propia capiya. Finalmente volvió a la dirección de la Cappella Giulia, onde terminó los sos díes nel cargu creáu pa él de «Compositor de la Capiya Papal».
Per otra parte, Palestrina ye vistu como l'autor más representativu d'obres polifóniques afeches a les nueves esixencies de la Contrarreforma. Les sos obres d'esos años destaquen pola claridá llograda, dexando la melodía en manos de la voz cimera y afaciendo con precisión el ritmu del discursu. Con razón, considerar con almiración la guapura llograda por Palestrina. 
De los sos 104 Mises, más de 70 tán compuestes sobre'l "cantus firmus" de melodíes gregorianes. Quiciabes la meyor d'elles seya la "Missa Papae Marcelli" na cual realiza una síntesis del estilu de los sos predecesores y contemporaneos. De los sos motetes son célebres, amás de los "Improperia", los 29 motetes sobre'l testu del Cantar de Cantar de Salomón. Ta consideráu como unu de los más eminentes autores de música relixosa católica.
Ta formada casi na so totalidá por pieces polifóniques y de calter sacru, destinaes a acompañar a la lliturxa católica. La esceición ye ciertu númberu de madrigales profanos.
Deborah Kerr
Deborah Kerr /ˌdebrə ˈkɑr/ (30 de setiembre de 1921 – 16 d'ochobre de 2007) foi una actriz británica, unu de les cares más conocíes del cine de Hollywood nos año cincuenta. Tamién ye unu de los mitos femeninos del séptimu arte.
Deborah Jane Kerr-Trimmer nació en Helensburgh, una pequeña población escocesa, el 30 de setiembre de 1921. El so padre yera un militar que sufría les consecuencies de les feríes causaes mientres la Primer Guerra Mundial. Siendo una nuevu cobarde, afayó la interpretación como un mediu pa espresase. La so tía, que yera profesora d'actuación, consiguió-y dellos papeles n'obres teatrales mientres yera entá adolescente.
Mientres una d'estes interpretaciones Kerr foi afayada por un productor de cine británicu, quien la contrató pa dos películes en 1941 (una d'elles el clásicu de Gabriel Pascal "Mayor Barbara"
xuntu a Rex Harrison, sobre la obra teatral de George Bernard Shaw). Kerr tuvo ésitu y convirtióse rápido nuna incipiente estrella del cine británicu de la mano de la compañía cinematográfica Rank, interviniendo en títulos del calibre de "Hatter's castle" (1942, Llance Comfort), adaptación d'una novela de A. J. Cronin, en compañía de James Mason, Robert Newton o Emlyn Williams; la célebre "Coronel Blimp" (1943, Michael Powell y Emeric Pressburger) xuntu a Anton Walbrook, considerada pola crítica como una de los diez meyores películes de la hestoria del cine británicu; "Separación peligrosa" (1945, Alexander Korda) al llau de Robert Donat, "I see a dark stranger" (1946, Frank Launder) empareyada xuntu al notable actor Trevor Howard; o "Narcisu negru" (1947, Michael Powell), nun cast completáu por Jean Simmons, Flora Robson y Sabu.
Poco dempués, la Metro-Goldwyn-Mayer la contrata y Kerr treslladóse a Hollywood onde empieza una esitosa etapa de imborrable alcordanza pa tolos amantes del bon cine. Asina, por citar dellos títulos, destaquen "If winter comes" (1947, Victor Saville), interesante drama onde Kerr formaba parte d'un cast que completen Walter Pidgeon, Angela Lansbury y Janet Leigh; "The hucksters" (1947, Jack Conway), thriller onde compartía protagonismu con Clark Gable, Adolphe Menjou y Ava Gardner; "Edward, el mio fíu" (1949, George Cukor) con Spencer Tracy; "Les mines del rei Salomón" (1950, Andrew Marton y Compton Bennett) compartiendo cartelu con Stewart Granger y Richard Carlson; la célebre superproducción basada na novela de Henryk Sienkiewicz "Quo Vadis?" (1951, Mervyn LeRoy) xuntu a Robert Taylor o la estupenda versión de "El prisioneru de Zenda" que Richard Thorpe rodada en 1952 de nuevu con Stewart Granger y con James Mason y Jane Greer.
Kerr sintióse, sicasí, encasillada en ciertu tipu de personaxes femeninos un pocu estereotipaos, polo qu'aceptó en 1953 trabayar pa la Columbia en "D'equí a la eternidá", encarnando a un personaxe más llibre ya independiente —magar tar casada con un mandu del exércitu y formar un aveníu matrimoniu—, y con una escena pasional y, pa la dómina, abondo erótica con Burt Lancaster, que raspió l'escándalu y cola que rompió la so imaxe d'heroína virxinal ya inocente. La película tuvo gran ésitu pol so guion (basáu na novela de James Jones), calidá artística y repartida (Frank Sinatra, Montgomery Clift, Donna Reed, Ernest Borgnine...) y Kerr foi candidata al Óscar como meyor actriz principal.
A partir d'entós, l'actriz empezó a demostrar el so enorme talentu pa papeles dramáticos ricos en matices y con suxerentes implicaciones emocionales y/o psicolóxiques, aplicando la solidez adquirida nes sos esperiencies teatrales como base d'un métodu que va abrir pasu na so manera d'interpretar pal cine. Alternó toa clase de papeles en películes tan destacaes como "Xuliu César" (1953, Joseph L. Mankiewicz) compartiendo cartelu con Marlon Brando, James Mason, Greer Garson o Louis Calhern; "Vivir un gran amor" (1954, Edward Dmytryk) al llau de Van Johnson nuna hestoria sobre una novela autobiográfica de Graham Greene, versionada en 1999 por Neil Jordan con inda mayor fortuna en "El fin del romance"; "El rei y yo" (1956, Walter Lang) con Yul Brynner y Rita Moreno, tamién numberoses vegaes llevada a la pantalla (la más reconocida, en 1946 con Rex Harrison y Linda Darnell, y la postrera en 1999 con Jodie Foster); "Té y simpatía" (1957, Vincente Minnelli) xuntu a Leif Ericson y John Kerr nuna comedia d'alta sociedá sacada d'una esitosa obra de teatru; "Namá Divos saber" (1957, John Huston), nuna de les sos meyores interpretaciones al llau de Robert Mitchum; la inolvidable "Tu y yo (Daqué pa recordar)" (1957, Lleo McCarey) en compañía d'un Cary Grant inmensu, col que formó una de les meyores pareyes cinematográfiques que se recuerden; l'esitosu drama d'orixe teatral "Meses separaes" (1958, Delbert Mann) con Burt Lancaster, David Niven, Rita Hayworth y Wendy Hiller llogrando un Óscar; "Bonos díes, murnia" (1958, Otto Preminger), sobre la famosísima novela de Françoise Sagan; y l'escelente "Díes ensin vida" (1959, Henry King), onde l'actriz realizó la so postrera gran interpretación de los años 50 como esposa del escritor Francis Scott Fitzgerald (Gregory Peck).
Los más cinéfilos ver tamién en filmes de menor entidá pero onde l'actriz salvaba los sos papeles con elegancia, como "Torbonada n'Oriente" (1951, Charles Vidor) con Charles Boyer y Alan Ladd; "La esposa suañada" (1953, Sidney Sheldon) al llau de Cary Grant y Walter Pidgeon; "La reina virxe" (1953, George Sidney), ente Charles Laughton, Jean Simmons y Stewart Granger; "Los héroes tamién lloren" (1956, George Seaton), nun repartu que completen William Holden y Thelma Ritter; o "Coloráu atapecer" (1959, Anatole Litvak metanes Anouk Aimée y Yul Brynner.
Los años 60 amuesen que, magar la calidá de les sos interpretaciones y al ésitu comercial de les películes en qu'intervien, los críticos y l'academia de cine nun paecen dase por enteraos. Dalgunos de los sos meyores trabayos apaecen en títulos d'esta dómina tales como: "Tres vides errantes" (1960, Fred Zinnemann), de nuevu con Robert Mitchum pero agora nun sobeyosu drama d'aventures; "Páxina en blancu" (1960, Stanley Donen) nun duelu interpretativu con Cary Grant, Jean Simmons y Robert Mitchum; "¡Suspense!" (1961, Jack Clayton) o la meyor versión de la célebre novela de Henry James "Otra vuelta de tuerca", nel papel de madura institutriz nuna casona onde s'escuende un escuru secretu, xuntu al gran Michael Redgrave y Pamela Franklin; "Solombres de barruntu" (1961, Michael Anderson), acompañando a Gary Cooper na so última apaición na pantalla; o "La nueche de la iguana" (1964, John Huston), sobre la obra teatral de Tennessee Williams, con Richard Burton, Ava Gardner y Sue Lyon.
Tamién destaquen, en menor midida, obres como "Muyer ensin pasáu" (1964, Ronald Neame), con John Mills y la so fía Hayley; "El güeyu del diañu" (1966, J. Lee Thompson), la fallida superproducción paródica "Casín Royale" (1967, John Huston, Robert Parrish, Val Guest), "Temerarios del aire" (1969, John Frankenheimer), al pie de Burt Lancaster y Gene Hackman; y "El compromisu" (1969, Elia Kazan) con Kirk Douglas, Faye Dunaway y Hume Cronyn, siendo este l'añu en que se retiró.
A lo llargo de la so carrera foi candidata seis vegaes al Óscar, pero nun lu ganó en nenguna ocasión. Por ello, l'Academia de Cine concediólu en 1994 un Óscar en reconocencia a tola so carrera.
A mediaos de los años 80, remaneció na TV británica, con dos notables papeles nel telefilme "Xunta en Fairborough" (el so últimu trabayu al pie de Robert Mitchum) y na recordada miniserie ""A Woman of Substance"" ("Toa una muyer"), basada nel Bestseller de 1979 escritu por Barbara Taylor Bradford que lleva'l mesmu nome que narra la vida de Emma Farte.
Kerr tuvo casada per primer vegada ente 1945 y 1959, y tuvo dos fíos d'esti matrimoniu. volvió casase en 1962 col escritor y guionista de Hollywood Peter Viertel. Viertel foi autor del guion de "La reina d'África" de John Huston lo mesmo que de "Cazador blancu, corazón negru" de Clint Eastwood. El matrimoniu vivió mientres la so última etapa en Suiza, anque dende los años 70 solíen pasar llargues estancies en Marbella.
Morrió'l martes 16 d'ochobre de 2007 a los 86 años d'edá na so casa de Suffolk, Inglaterra. Carecía la enfermedá de Parkinson dende diba dellos años. El so vilbu Peter Viertel morrió en Marbella apenes 19 díes dempués.
Ed Sullivan
Edward Vincent "Ed" Sullivan (28 de setiembre de 1901 – 13 d'ochobre de 1974). Foi unu de los presentadores más populares de la televisión norteamericana. 
El programa pol que pasó a la hestoria del mediu foi "Toast of the town", calteniéndose n'antena dende 1948 hasta 1971 casi ininterrumpidamente. Esti espaciu, inda güei célebre, rexistró momentos antolóxicos tocantes a entevistes, y rompió récords históricos n'audiencia como'l 9 de febreru de 1964 cola presentación de The Beatles. Tamién desfilaron otres estrelles de la dómina dende Maria Calles hasta The Jackson Five, The Rolling Stones, The Doors, Elvis Presley, The Who, Creedence Clearwater Revival, The Temptations, The Supremes, The Band, etc... hasta inclusive Sandro, y supon tamién una bona forma de reparar en tientes cómo foi evolucionando la mesma televisión y el formatu "magacín" o "talk show", que casi inventó, hasta los nuesos díes colos actuales "night show" o "llate show". Ente los sos personaxes invitaos atopábense magos ya ilusionistes como Al Koran. Una estensa escoyeta de conteníos del programa ta disponible en DVD.
Hafez al-Asad
Hafez al-Asad (en árabe, "Ḥāfiẓ Al-Asad"; Latakia, 6 d'ochobre de 1930-Damascu, 10 de xunu de 2000) foi un políticu siriu, militar y presidente de Siria dende 1971 hasta la so muerte nel 2000 —"Asad", n'árabe significa «Llión»—.
De familia humilde, dempués de los estudios primarios recibió formación na academia militar y, pola so valía, foi unviáu a completar la so formación con militares soviéticos. Ingresó nel Partíu Baath Árabe Socialista en 1947 y opúnxose viviegamente a la unificación ente Siria y Exiptu, a pesar de tar destináu en El Cairu. Al fracasar la unificación en 1961, el so prestíu xubió, siendo nomáu Xefe de les Fuerces Aérees en 1964. Mientres ocupaba esti cargu, Siria sufrió una derrota cola perda de casi tola so fuerza aéreo y parte del so territoriu na Guerra de los Seis Díes. A pesar d'esta derrota, la so poder nun fixo más qu'aumentar dende la instauración del régimen militar en 1963, y en 1970 aprovechó la so posición pa dar un golpe d'Estáu.
Poco dempués de tomar el poder, empecipió cobardes reformes y amontó la capacidá militar del exércitu. Ello dexó-y aliase con Exiptu en 1973, provocando la Guerra del Yom Kippur contra Israel, coles mires de recuperar los Altos del Golán. El fracasu na operación nun-y restó protagonismu, y averó la política del so gobiernu a la XRSS como firme aliáu. Al-Asad, sobre'l territoriu qu'entiende Israel, Gaza, y Cixordania, dixo: «Palestina ye una parte integrante de la Siria del Sur».
Dientro de la estratexa política de la zona, ocupó militarmente El Líbanu en 1976 sol amparu d'establecer una fuerza d'interposición y pacificación. En 1982 tuvo envolubráu n'unu de los episodios más confusos y polémicos del so gobiernu, la masacre de Hama, fechu nel cual acusóse-y d'unviar al exércitu siriu a reprimir una supuesta revuelta suní contra'l so gobiernu, tratándose básicamente d'una insurrección armada de corte golpista encabezada pola Hermandá Musulmana, organización que muncho primero d'esti acontecimientu yá tenía un llargu historial d'actos de terrorismu tantu en Siria como n'Exiptu; la llista de muertos bazcuyó ente 10 000 y 40 000 persones, anque nunca se llegó a una conclusión final sobre'l númberu real de finaos.
Finó d'un ataque al corazón el sábadu 10 de xunu de 2000 y asocedió-y na presidencia'l so fíu, Bashar al-Asad.
Joseph Haydn
Franz Joseph Haydn, conocíu a cencielles como Joseph Haydn (pronunciáu []) (Rohrau, cerca de Viena, Austria, 31 de marzu de 1732 – Viena, 31 de mayu de 1809) foi un compositor austriaco. Ye unu de los máximos representantes del periodu música del Clasicismu clásicu, amás de ser conocíu como'l padre de la sinfonía» y el Padre del cuartetu de cuerda» gracies a les sos importantes contribuciones a dambos xéneros. Tamién contribuyó nel desenvolvimientu instrumental del tríu con pianu y na evolución de la forma sonata.
Vivió mientres tola so vida n'Austria y desenvolvió gran parte de la so carrera como músicu de corte pa la rica y aristocrática familia Esterházy de Hungría. Aislláu d'otru compositores y enclinos musicales hasta l'últimu tramu de la so vida, tuvo, según dixo, «forzáu a ser orixinal». Na dómina de la so muerte, yera unu de los compositores más célebres de toa Europa.
Yera hermanu de Michael, que tamién foi consideráu un bon compositor, y de Johann Evangelist, un tenor. Tuvo una estrecha amistá con Wolfgang Amadeus Mozart, del qu'inclusive se cree que aportó a mentor, y foi profesor de Ludwig van Beethoven. La llista completa de les obres del compositor puede consultase nel catálogu Hoboken, sistema d'ordenación creáu por Anthony van Hoboken.
Franz Joseph Haydn nació'l 31 de marzu de 1732 en Rohrau, una pequeña población cercana a Viena (Austria), naquella dómina capital del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, y bien próxima a la frontera con Hungría. Foi'l segundu de los dolce fíos de Mathias Haydn y Anna Maria Koller. El so padre yera fabricante y reparador de carros al serviciu del conde de Harrach, l'aristócrata de la población, y tamién sirvió como "Marktrichter", un cargu similar al d'alcalde de pueblu. La so madre trabayara primeramente como cocinera nel palaciu del conde Harrach. Nengún de los sos proxenitores sabía lleer música; sicasí, Mathias foi un entusiasta músicu folclóricu y aprendiera a tocar el arpa de forma autodidacta mientres la dómina que trabayó como oficial. Según les últimes alcordances de Haydn, la so infancia cola so familia foi desaxeradamente musical y frecuentemente cantaben xuntos y colos sos vecinos.
Los padres de Haydn diéronse cuenta de qu'el so fíu tenía talentu pa la música y sabíen qu'en Rohrau nun tendría oportunidá de tener una educación musical fayadiza. Por esta razón aceptaron la proposición del so pariente Johann Matthias Frankh, direutor de la escuela y maestru del coru en Hainburg, por que Joseph aprendiera na so casa y practicara como músicu. Por tanto, con tan solo seis años, Haydn colar con Frankh a Hainburg (a once kilómetros de distancia del so pueblu natal) y nunca más vivió colos sos padres.
La vida en casa de Frankh nun foi fácil pa Haydn, quien dempués recordaría que pasaba fame frecuentemente y yera humildáu costantemente pol estáu asquerosu de la so ropa. Sicasí, empezó los sos estudios musicales ellí y llueu pudo tocar el clavecín y el violín, según cantar les partes de tiple nel coru de la ilesia de Hainburg.
Esisten razones pa pensar que'l cantar de Haydn impresionó a quien lo escucharon porque llueu atraxo l'atención de Georg von Reutter, el maestru de capiya de la Catedral de San Esteban de Viena, que taba realizando un viaxe poles provincies buscando nuevos talentos pal coru de neños. Haydn pasó con ésitu una prueba d'audición ante Reutter y en 1740 treslladóse a Viena, onde permaneció como corista mientres los siguientes nueve años. A partir de 1745 el so hermanu menor, Michael, tamién s'incorporó como miembru del coru.
Haydn vivió na casa de Reutter al pie de otros cinco chicos del coru. Recibió llecciones de llatín y otres asignatures, según clases de cantar, violín y tecláu. Reutter foi de poca ayuda pa Haydn nes árees de teoría musical y composición musical, yá que namá-y dio dos llecciones mientres el tiempu que permaneció como corista. Sicasí, cuidao que San Esteban yera unu de los principales centros de la música d'Europa, Haydn foi capaz d'aprender sirviendo a los músicos profesionales qu'había ellí.
Como Frankh enantes, Reutter non siempres s'aseguraba de que Haydn tuviera alimentáu de forma correcta. Según afirmó más tarde el biógrafu Albert Christoph Dies, Haydn sentíase motiváu pa cantar perbién, cola esperanza de llograr más invitaciones a les representaciones que se realizaben ante l'aristocracia, onde de normal se sirvíen refrigerios a los cantantes.
En 1749 Haydn algamó la edá na que yá nun pudo cantar los tonos agudos de les obres corales. Con esta débil sida foi despidíu del so trabayu nel coru. Quedar na cai ensin nengún sitiu al que dir. Sicasí, tuvo la suerte d'atopase con un amigu, Johann Michael Spangler, con quien compartió mientres unos meses un cuartu na atestada bufarda de la so familia. Haydn decidió darréu empecipiar la so carrera como músicu independiente.
Mientres esos difíciles años, Haydn desempeñó munchos trabayos distintos: profesor de música, cantante de serenates caleyeru y finalmente sirviente y acompañante del compositor italianu Nicola Porpora, de quien más tarde diría qu'aprendiera «los verdaderos fundamentos de la composición».
Cuando yera corista, Haydn nun recibió una enseñanza seria en teoría musical y composición, lo que percibía como un gran defectu. Pa desaniciala, trabayó nesi sentíu al traviés d'exercicios contrapuntísticos sobre'l testu "Gradus ad Parnassum" de Johann Joseph Fux y estudió en tientes la obra de Carl Philipp Emanuel Bach, a quien dempués reconocería como una importante influencia.
Haydn sacó partíu d'estos años al dir adquiriendo mayores conocencies musicales, hasta'l puntu que compunxo'l so primeres cuartetos de cuerda y el so primera ópera, "Der krumme Teufel", escrita pal actor risible Johann Joseph Felix Kurz, conocíu artísticamente como «Bernardon». La obra foi estrenada con ésitu en 1753 pero puestu foi retirada polos censores. Haydn tamién notó, al paecer ensin enoxar, que les obres que diera ensin recibir remuneración taben siendo publicaes y vendíes nes tiendes musicales.
Gracies a la medría de la so reputación, Haydn pudo llograr el mecenalgu d'un aristócrata, crucial pal desenvolvimientu de la carrera d'un compositor naquella dómina. La condesa Thun, en viendo una de les composiciones de Haydn, citar y contrató como'l so cantante y profesor de tecláu. El barón Carl Josef Fürnberg emplegó a Haydn na so facienda campestre, Weinzierl, onde'l compositor escribió'l primera cuartetu pa cuerdes. Fürnberg darréu encamentó a Haydn al conde Morzin, quien se convirtió en 1757 nel primera mecenes de Haydn a tiempu completu.
A la fin d'esti periodu, en 1759, Haydn recibió una ufierta d'empléu importante: la de maestru de capiya del conde Morzin, esto ye, direutor musical. Coles mesmes componía'l so primeres sinfoníes para orquesta y dirixía el conxuntu del conde. En 1760, cola seguridá que-y apurría'l so puestu como maestru de capiya, Haydn casóse. La so esposa foi Maria Anna Theresia Keller (1730–1800), la hermana de Therese (n. 1733), de quien Haydn tuviera primeramente namoráu. Haydn y la so esposa nun fueron un matrimoniu dafechu feliz, les lleis de la dómina nun-yos dexaron dixebrar se y nun tuvieron fíos. Dambos tuvieron amigos; Joseph caltuvo una llarga relación sentimental con una cantante de los Esterházy, Luigia Polzelli, cola que, según dellos biógrafos, tuvo unu o dellos fíos.
El conde de Morzin llueu sufrió dificultaes económiques, polo qu'a los dos años despidió a tolos sos músicos. Sicasí, Haydn atopó aína un empléu similar como asistente del maestru de capiya de la familia Esterházy, una de les más riques ya influyentes del Imperiu austriacu y que moraba pel hibiernu en Viena y pel branu en dos palacios de la so propiedá, unu al sur de la capital y otru en Hungría. Cuando'l vieyu maestru de capiya, Gregor Werner, finó en 1766, Haydn foi xubíu y ocupó dichu cargu.
Como miembru del serviciu de la familia Esterházy, Haydn vistía llibrea y siguía a la familia cuando se treslladaben a los sos palacios, el más importante d'ellos yera'l ancestral Castillo Esterházy en Eisenstadt y dempués el Eszterháza, un gran palaciu construyíu na década de 1760 n'Hungría. Los Esterházy yeren amigos y conocedores de la música y dieron a Haydn tol sofitu que precisaba pal so llabor, inclusive la so propia pequeña orquesta. Empezó a trabayar pal príncipe Pál Antal Esterházy en 1762 y, muertu ésti en 1763, sirvió al so hermanu Nicolás Esterházy, llamáu'l magníficu, mientres casi treinta años. Nel so nuevu cargu, Haydn tuvo una gran responsabilidá, que consistía en componer música pa cada ocasión, dirixir la orquesta, interpretar música de cámara con miembros de la orquesta y tamién de la familia, según entamar el montaxe de óperes (presentaba toles selmanes dos óperes y dos conciertos, amás de les obres especiales pa los visitantes destacaos y conciertos de música de cámara diarios nos qu'el mesmu príncipe tocaba un inusual preséu de cuerdes conocíu como baritón, pal cual Haydn escribió numberosos tríos). A pesar del intensu trabayu, Haydn consideróse un home afortunáu.
Trescurrieron casi 30 años nos que Haydn trabayó nesti cargu y nos que compunxo un cientu d'obres. A lo llargo d'esti tiempu, el so estilu foi desenvolviéndose y la so popularidá foi creciendo. Col tiempu llegó a componer tantes obres pa la so publicación como pa los Esterházy. Obres tan importantes como les sos "Sinfoníes de París" (1785–1786) o "Los siete últimes palabres de Cristu na cruz" (1786) fueron compuestes naquellos años.
Gradualmente Haydn tamién empezó a sentise más aislláu y solitariu, particularmente cuando la corte mover mientres la mayor parte del añu a Esterháza, llueñe de Viena, en llugar de permanecer en Eisenstadt, que taba más cercanu a la capital. Haydn tenía munches ganes de visitar Viena en particular porque les sos amistaes taben ellí. D'estes amistaes, foi particularmente importante la estrecha y platónica relación que caltuvo con Maria Anna von Genzinger (1750–93), esposa del médicu personal del príncipe Nicolás en Viena, en 1789. Haydn escribía a la señora Genzinger con frecuencia, espresándo-y el so estáu de soledá en Eszterháza y la so allegría poles poques ocasiones nes que podía visitala en Viena; más tarde, Haydn escribir con frecuencia dende Londres. La muerte prematura d'ésta en 1793 foi un duru golpe pa Haydn y pue que compunxera los sos "Variaciones en fa menor" Hob. XVII:6 en respuesta a la so muerte.
Otru de los sos amigos en Viena foi Wolfgang Amadeus Mozart, a quien Haydn conoció alredor de 1784. Según el testimoniu posterior de Michael Kelly y otros, los dos compositores interpretaron xuntos cuartetos de cuerda dacuando. Haydn taba descomanadamente impresionáu poles obres de Mozart y emponderar pródigamente ante otres persones. Mozart, evidentemente, devolvió los honores que-y profesara Haydn cola dedicatoria d'un conxuntu de seis cuartetos de cuerda, llamaos anguaño los "Cuartetos de Haydn". Dambos pertenecieron a la mesma Logia masónica, en Viena.
En 1790, un añu dempués de la Revolución francesa de 1789 que conmocionó a toa Europa, morrió Nicolás, el patriarca de los Esterházy, y el so sucesor resultó ser un home ensin interés pola música, que despidió a la orquesta y xubiló a Haydn. Con tal motivu, aceptó la ufierta de Johann Peter Salomon, un empresariu musical alemán, pa viaxar a Inglaterra y dirixir les sos nueves sinfoníes con una gran orquesta. La so estancia nesi país ente 1791 y 1792, repitida darréu ente 1794 y 1795, foi un gran ésitu. Los conciertos de Haydn tuvieron una asistencia masiva y el compositor algamó una amplia fama y tuvo considerables ingresos. Recibió'l doctoráu Honoris Causa na Universidá de Oxford, ya inclusive contribuyó a salvar al so amigu, l'editor William Napier, de la desesperada situación económica na que s'atopaba. Charles Burney describió asina la impresión que-y causó'l primer conciertu: «El mesmu Haydn dirixir dende'l "pianoforte" y la visión d'aquel renombráu compositor emponderó a l'audiencia y provocó tal escitación, atención y prestar como nengún músicu consiguiera n'Inglaterra».
Musicalmente, les visites a Inglaterra de Haydn tamién fueron bien importantes, yá que ellí compunxo dalgunes de les sos obres más conocíes, como les "Sinfoníes de Londres" (ente elles la "Sinfonía Sorpresa", la "Sinfonía Militar", la "Sinfonía Doble de timbal" y la "Sinfonía Londres"), el "Cuartetu Reiter" o'l "Rondo xitanu pa tríu con pianu". L'únicu trespié asocedíu mientres los sos viaxes a Inglaterra foi la ópera "Orfeo ed Euridice", tamién llamada "L'Anima del Filosofo", pola que contrataron a Haydn, pero que la so representación foi vetada por causa d'intrigues. Haydn fixo munchos amigos mientres la so estancia na isla y caltuvo una relación romántica con Rebecca Schroeter.
Ente les sos visites, Haydn dio clases de contrapuntu a Ludwig van Beethoven en Viena. Beethoven amosóse insatisfechu col llabor de Haydn como profesor y buscó l'ayuda d'otros; la relación ente dambos foi n'ocasiones tirante.
Haydn considerara la posibilidá de quedase n'Inglaterra, pero finalmente volvió a Viena en 1795, onde se fixo construyir una gran casa nel suburbio de Gumpendorf (l'actual distritu de Mariahilf) y decidió dedicase a la composición d'obres sacres pa coru y orquesta. Escribió dos grandes obres, los oratorios "La creación" y "Les estaciones", según seis mises pa la familia Eszterházy, que por aquella dómina taba nuevamente encabezada por un príncipe con enclinos musicales. Tamién compunxo música instrumental, como'l "Conciertu pa trompeta y orquesta" y los últimos nueve cuartetos de cuerda, ente los que s'incluyíen "Quintos", "Emperador" y "Amanecer".
A partir de 1802, una enfermedá que tuviera enantes volvió apaecer y desenvolvióse hasta tal puntu que yá nun yera capaz de componer. Esto foi de xuru bien difícil pa él yá que, como reconoció, na so mente les idees de nueves obres fluyíen con facilidá. A pesar de tar bien curiáu polos sos sirvientes y nun falta-y de nada, lo mesmo que de tener amigos y ser un músicu apreciáu, Haydn tuvo de pasar los sos últimos años atristayáu por non poder trabayar na so música. Mientres la so enfermedá, de cutiu consolábase sentándose namái al pianu ya interpretando "Gott erhalte Franz dean Kaiser", que foi compuesta por él mesmu en 1797 como un xestu patrióticu. Esta melodía foi darréu usada como los himnos nacionales d'Austria y Alemaña.
En 1806 fíxose imprimir unes tarxetes pa tornar les invitaciones que recibía col siguiente testu: «"Hin ist alle meine Kraft, alt und schwach bin ich"» («Toles mios fuerces fuéronse, soi vieyu y toi cansáu»), estrayíu del cantar "El vieyu", compuesta en 1796. Haydn finó'l 31 de mayu de 1809 a los 77 años d'edá en Viena, mientres la ciudá yera atacada poles tropes de Napoleón Bonaparte. Ente les sos últimes palabres alcuéntrase l'intentu por aselar y aselar a los sos sirvientes cuando un disparu de cañón cayó nel vecinderu. «Los mios neños, nun tengáis mieu, onde ta Haydn, nun puede haber dañu». Foi soterráu nel campusantu "Hundsthurm" en Gumpendorf, el suburbio de Viena nel que viviera. Dos selmanes dempués, el 15 de xunu de 1809, tuvo llugar un serviciu aciagu en Schottenkirche nel que s'interpretó'l "Réquiem" de Mozart.
James Webster afirma sobre Haydn como personaxe públicu lo siguiente:
Haydn foi especialmente respetáu polos músicos de la corte de los Eszterházy, a los que dirixió, y caltuvo una atmósfera llaboral cordial y representó con eficacia los intereses de los músicos colos sos mecenes.
Haydn tenía un gran sentíu del humor, evidente nel so amor poles chancies pesaes que de cutiu apaecen na so música y tenía munchos amigos. Mientres la mayor parte de la so vida beneficiar del so temperamentu allegre y feliz por naturaleza», pero nos últimos años de la so vida, hai evidencies de que pasó periodos de depresión, particularmente na correspondencia cola señora Genzinger y na biografía de Dies, basada nes visites efectuaes a Haydn na so vieyera.
Haydn foi un devotu católicu que de cutiu recurría al so rosariu cuando tenía problemes mientres la composición, una práctica que davezu atopaba efectiva. De normal empezaba'l manuscritu de cada composición cola frase «"in nome Domini"» («en nome de Divos») y rematar con «"Laus Deo"» («gloria a Dios»). Al igual que Mozart, Haydn tamién foi francmasón.
Haydn yera de curtia estatura, quiciabes como resultáu de tar desnutrido mientres la mayor parte de la so mocedá. Nun yera guapu y, como munches otres persones de la dómina, sobrevivió a la viruela polo que la so cara taba picada con repulgos d'esta enfermedá. El so biógrafu Dies escribió: «Nun podía entender cómo-y pudieren amar tantes muyeres guapes na so vida. "Nun podíen ser cautivaes pola mio guapura"».
Haydn tamién sufrió poliposis nasal mientres la mayor parte de la so vida adulta y n'ocasiones torgó-y componer; esta foi una enfermedá que causaba debilidá y agonía a quien la carecía nel sieglu XVIII.
James Webster resume'l papel de Joseph Haydn na hestoria de la música clásica de la siguiente manera:
Una característica fundamental na música de Haydn ye'l desenvolvimientu d'estructures más grandes en llugar de motivos bien curtios y simples, de cutiu derivaes de les figures d'acompañamientu habituales. La música ye con frecuencia concentrada de manera bastante formal y les partes importantes d'un movimientu pueden desenvolvese rápido.
La obra de Haydn foi fundamental nel desenvolvimientu de lo que se denominó forma sonata. Sicasí, la so práctica difier en dellos puntos de les de Mozart y Beethoven, los sos coetaneos más nuevos que tamién destacaron nesta forma de composición. Haydn foi particularmente aficionáu a la llamada «esposición monotemática», na que la música qu'establez la tonalidá dominante ye similar o idéntica a la tema d'apertura. Haydn tamién difier de Mozart y Beethoven nes sos secciones de recapitulación, onde Haydn de cutiu reorganiza l'orde de les temes en comparanza a la esposición y utiliza un ampliu desenvolvimientu temáticu.
El maxín formal de Haydn tamién lo llevó a integrar la fuga nel estilu clásicu y a arriquecer la forma rondó con más cohesión tonal lóxica. Haydn foi tamién el principal esponente de la forma doble variación (variaciones alternes sobre dos tarrezas, que de cutiu son los principales y en menor midida versiones l'unu del otru).
Quiciabes más que cualesquier otru compositor, la música de Haydn ye conocida pola so humor. El más famosu exemplu ye'l repentín acorde agudu nel movimientu lentu del so "Sinfonía Sorpresa". Otres munches chancies musicales de Haydn inclúin numberosos falsos finales (por casu, nos cuartetos Op. 33. n.º 2 y Op. 50. n.º 3), y la notable ilusión rítmica nel tríu del tercer movimientu op. 50 n.º 1.
Les primeres obres de Haydn daten del periodu nel que l'estilu de composición del Música del Barrocu Barrocu tardíu (del que fueron máximos esponentes Johann Sebastian Bach y Georg Friedrich Handel) pasara de moda. Esa yera una dómina d'esploración ya incertidume y Haydn, nacíu 18 años enantes de la muerte de Bach, foi unu d'el esploradores musicales de la so dómina. Un vieyu contemporaneu de Haydn que les sos obres ésti entendió como una importante influencia foi Carl Philipp Emanuel Bach.
El restu de la obra de Haydn foi producíu a lo llargo de seis décades (aprosimao dende 1749 hasta 1802) y apréciase una medría gradual pero constante de la complexidá y sofisticación musical, que se desenvolvió según Haydn foi aprendiendo de la so propia esperiencia o d'otros de los sos colegues. Reparáronse dellos finxos importantes, na evolución del so estilu musical.
A finales de la década de 1760 y empiezos de la década de 1770 Haydn entró nun periodu estilísticu conocíu como "Sturm und Drang" (torbonada y ímpetu). Esti términu foi tomáu del movimientu lliterariu apaecíu na mesma dómina, anque paez que'l movimientu musical apaeció unos años primero que'l lliterariu. El llinguaxe musical del periodu ye similar al usáu enantes, pero ye esplegáu nes obres con una mayor intensidá espresiva, especialmente nes obres en tonalidaes menores. James Webster describe les obres d'esti periodu como «más grandes, más apasionaes y más coraxoses». Dalgunes de les sos composiciones más famoses d'esta dómina son la "Sinfonía de los adioses", la sonata pa pianu en "do" menor (Hob. XVI/20, L. 33) y los "Seis cuartetos de cuerda Op. 20" (los cuartetos «Sol»), toos ellos de 1772. Nesa mesma dómina Haydn empezó a amosar interés na composición de fuges siguiendo l'estilu Barrocu y trés de los cuartetos de cuerda Op. 20 acaben con estes fugues.
Cuando'l "Sturm und Drang" llegó al so culmen, Haydn volvió al so estilu más claramente entreteníu y encendíu. Nun hai cuartetos d'esi periodu y les sinfoníes incorporen delles traces nueves: el primera movimientu agora contenía en dalgunes causes introducciones lentes y la instrumentación de cutiu incluyía trompetes y timbales. Estos cambeos suelen tar rellacionaos con un cambéu importante nes funciones profesionales de Haydn, que se treslladó dende la música pura» y foi escontra la producción de "operes buffas", que yeren bien populares nel sieglu XVIII en Italia. Delles d'estes óperes fueron obres propies de Haydn y escasamente son representaes na actualidá. Dacuando Haydn recicló la so música pa ópera n'obres sinfóniques, que lu ayudar a siguir la so carrera como sinfonista mientres esa solmenada década.
En 1779 tuvo llugar un importante cambéu nel contratu de Haydn que-y dexó publicar composiciones ensin l'autorización previa del so mecenes. Pue que esti fechu animara a Haydn a retomar la so carrera como compositor de música pura». El cambéu fíxose más espectacular en 1781, cuando Haydn publicó los seis cuartetos de cuerda Opus 33, anunciando (nuna carta a los potenciales compradores) que fueren escritos de «una forma dafechu nueva y especial». Charles Rosen argumentó qu'esta aseveración per parte de Haydn non yá fala de les vientes sinón que tamién se refier a un númberu importante de meyores na técnica compositiva de Haydn qu'apaecen nesos cuartetos, meyores qu'alverten de la llegada del estilu clásicu nel so puntu de mayor rellumanza. Ente ellos inclúyese una forma fluyida de fraseo, na que cada motivu remanez dende l'anterior ensin interrupción, la práctica de dexar que'l material d'acompañamientu convertir en material melódico y un tipu de «contrapuntu clásicu» nel que cada parte instrumental caltién la so propia integridá. Estes traces siguen en munchos de los cuartetos que Haydn escribió dempués de los Opus 33.
Na década de 1790, aguiyáu polos sos viaxes a Inglaterra, Haydn desenvolvió lo que Rosen denomina como'l so estilu popular», una forma de composición que, con un ésitu ensin precedentes, creó música que tuvo un gran sofitu popular pero calteniendo una estructura musical rigorosa y docta. Un elementu importante del estilu popular foi l'usu frecuente de música tradicional o un material similar. Haydn tuvo curiáu d'esplegar esti material nos llugares apropiaos, tales como a la fin de les esposiciones de les sonates o nes temes d'apertura y finales. Nestos llugares, el material tradicional sirvía como un elementu d'estabilidá, ayudando a fondiar la estructura más amplia. L'estilu popular de Haydn puede escuchase virtualmente en toles sos obres posteriores, incluyendo los dolce "Sinfoníes de Londres", los últimos cuartetos y tríos pa pianu y los dos últimos oratorios.
La vuelta a Viena en 1795 marcó l'últimu puntu d'inflexón na carrera del compositor. Anque'l so estilu musical evolucionó pocu, les sos intenciones como compositor camudaron. Mientres permaneció como sirviente, y dempués como entamanáu empresariu, Haydn escribió les sos obres rápido y con mapa, con frecuentes plazos d'entrega. Como home ricu, Haydn agora sentía'l privilexu de tomase'l so tiempu y escribir pa la posteridá. Esto refléxase na tema de "La creación" (1798) y "Les estaciones" (1801), qu'enceten temes de pesu como'l significáu de la vida y l'oxetivu de la humanidá y representa un intentu de faer lo sublime na música. Les nueves intenciones de Haydn tamién significaron que'l compositor taba dispuestu a pasar enforma tiempu nuna única obra, yá que tardó más d'un añu en completar dambos oratorios. Haydn afirmó una vegada que trabayara tanto tiempu en "La creación" porque pensaba que sería la so última obra.
El cambéu nel enfoque de Haydn foi importante na hestoria de la música y otru compositores llueu siguieron el so exemplu. En particular, Ludwig van Beethoven adoptó la práctica de tomase'l so tiempu nes composiciones y d'afitase grandes oxetivos.
Les obres de Haydn figuren nun catálogu ellaboráu por Anthony van Hoboken. Ésti recibe'l nome de catálogu Hoboken y asigna a cada obra de Haydn un númberu d'identificación, llamáu númberu Hoboken (que la so abreviatura ye H. o Hob.). Los cuartetos de cuerdes tamién tienen númberu Hoboken, pero identifíquense xeneralmente pol so númberu d'opus, que tien la ventaya d'indicar los grupos de seis cuartetos que Haydn publicó conjuntamente, polo que, por casu, el cuartetu de cuerdes Opus 76, n.º 3 ye'l terceru de los seis cuartetos publicaos en 1799.
Edward G. Robinson
Edward G. Robinson o Edward Goldenberg Robinson (en yídico, עמנואל גאָלדנבערג: Emanuel Goldenberg; Bucuresti, 12 d'avientu de 1893 - Los Angeles, 26 de xineru de 1973) foi un actor estauxunidense d'orixe rumanu que trabayó nel teatru y nel cine.
De familia xudía, mientres la so infancia vivió nuna comunidá Yiddish. En 1903, emigró a Nueva York cola so familia, que s'instaló nel East End. Nun pudo tener los sos estudios, pero taba decidíu a convertise en rabino o abogáu. Consiguió una beca pa entrar na Academia Americana d'Artes Dramátiques, onde tresformaría'l so nome pol de Edward G. Robinson.
Empezó la so carrera como suplente en 1913 y fixo el so debú en Broadway en 1915, onde ente otres obres interpreta "L'home del destín", de George Bernard Shaw. El so primer papel nel cine foi un papel secundariu en 1916. En 1923 debutaba como Y. G. Robinson en "The Bright Shawl". Pero la interpretación que-y llanzaría a la fama sería la de Ricu Bandello en "Hampa dorada" ("Little Ceasar") de Mervyn LeRoy lo que lu llevaría a ser l'home duru de la década de los 30. Asina, Robinson pasó de faer tres películes al añu a faer más de 14 nos dos años siguientes. Mientres esa dómina cásase cola actriz Gladys Lloyd en 1927 cola que tien un fíu, Manny Robinson (1933-1974).
Mientres los años 40 y dempués d'una bona actuación en "Dr. Ehrlich's Magic Bullet" (1940), el so perfil encaxaría col de drames psicolóxicos como'l de "Perdición" ("Double Indemnity") (1944) de Billy Wilder o "La muyer del cuadru" ("The Woman in the Window") (1945) y "Perversidad" ("Scarlet Street") (1945) de Fritz Lang. Pero siguió aceptando papeles de gangsters como'l de Johnny Rocco nel clásicu "Cayo Llargu" ("Key Llargu") de John Huston (1948), la postrera de los cinco películes que fadría con Humphrey Bogart.
Nun empezaron perbién les coses pa Robinson na década de los 50. Primero, sería acusáu de comunista, teniendo que testificar ante'l comité de la famosa Caza de Bruxes y darréu l'actor tuvo que vender parte de la so inmensa colección d'arte pa sufragar los gastos del divorciu con Gladys Lloyd. En 1956 volvió a Broadway pa interpretar "Middle of the Night". Pero esi foi'l momentu nel que Cecil B. DeMille decide trabayar con él en "Los diez mandamientos" ("The Ten Commandments"). A partir d'equí llegaríen los sos papeles más notables: "Millonariu d'ilusiones" ("A Hole in the Head") (1959) de Frank Capra al llau de Frank Sinatra y "El rei del xuegu" ("The Cincinnati Kid") (1965), de Norman Jewison con Steve McQueen.
Robinson aportó a descomanadamente popular nos años 30 y 40 con una carrera de más de 90 películes en 50 años d'oficiu. La so última escena sería un suicidiu nel clásicu de cultu de la ciencia ficción "Cuando'l destín algámenos" ("Soylent Green") (1973), de Richard Fleischer. Morrería dos meses dempués de rodar esta película y dos meses primero que se-y concediera un Óscar honoríficu a la so carrera. Robinson nunca aportó a candidatu al Óscar poles sos intervenciones. Tien el so nome una estrella del Paséu de la Fama de Hollywood asitiada nel 6233 de Hollywood Boulevard.
Hafez de Shiraz
Hafez-y Shirazí, o a cencielles Hafez, (en persa: حافظ شیرازی), (Shiraz, actual Irán, 1325 - Shiraz, actual Irán, 1389) Poeta persa. Nacíu como Mohammed Shams od-Din, el so nomatu lliterariu de "Hafez" («preservador» en árabe) respuende a que conocía de memoria'l Corán.
Foi místicu sufí y, dacuando, poeta de la corte. Siempres esistió un aire de misteriu y lleendes alredor de la vida de Hafiz, seique porque se conocieron bien pocos detalles de la mesma.
Dizse que Hafez namoróse y finalmente casóse con una rapaza a la que llamaba "Shâj-y Nabât" («caña d'azucre»). Ye probable que tuviera fíos, pero tou ello siempres dientro del ámbitu de les especulaciones basaes nos sos poemes.
El so padre, un comerciante, camudó la so residencia familiar a Shiraz poco primero de que naciera Hafiz y finó tempranamente cuando'l rapazu yera inda un neñu. Foi acoyíu cola so madre por un tíu. Anque la muerte del padre dexó a la familia nuna situación bien precaria, Hafez iguóseles pa llograr una bona educación, remanando con soltura l'árabe y el persa y memorizando'l Corán a una edá bien temprana. Tamién memorizó los trabayos de Saadi de Shiraz lo mesmo que de los escritores Farid-uddin Attar, Rumi y Nezamí.
Cúntase qu'a los 21 años caltuvo una vixilia de cuarenta díes coles sos nueches na tumba del poeta Baba Kuhi, muertu en 1050, quien escribiera que quien velara la so tumba mientres cuarenta díes y cuarenta noche, algamaría'l corazón de la persona amada. Tres estes xornaes de presencia constante, conoció al maestru sufí Attar y fíxose el so discípulu. 
Trabayó como copista y como aprendiz de panaderu enantes de llograr al sofitu de patrocinadores destacaos. Darréu aportó a profesor d'estudios relixosos na Universidá de Shiraz. Antes de llegar a los 30 años fixo poeta de la corte d'Abu Ishak, llogrando muncha fama ya influencia. Mubariz Muzaffar prindó Shiraz y ente les sos decisiones destituyó a Hafiz del so puestu como profesor d'estudios coránicos na Universidá. Nesa etapa apaecen los poemes de protesta y reivindicativos contra la opresión del tiranu. Sha Shuia (fíu del dictador) fixo prisioneru al so padre, y restituyó a Hafiz na so antigua cátedra. El poeta empezó una vertiente d'espiritualidá "sufí" na so obra. Perdió'l favor del gobernante, lo que-y obligó a treslladase pola so seguridá yá rondando los 50 años, imponiéndose un autoexiliu n'Isfahan. Los sos poemes destilen murria. A los 52 años, por invitación espresa de Sha Shuia, remata'l so esiliu y torna a Shiraz. La poesía de los sos últimos años contién l'autoridá del Maestru que s'unificó con Dios.
Los sos poemes celebren los placeres del vinu, la caza y el amor na corte de Shiraz. Nun planu más fondu, d'acordies con dellos especialistes, reflexen tamién la so absoluta devoción como sufí a la unión cola divinidá. Coles mesmes satiricen la hipocresía de los líderes relixosos musulmanes. 
La obra de Hafez, arrexuntada escontra 1368 col títulu de Diván (traducción al inglés "The Gift"), contién más de 500 poemes, na so mayoría en forma de "ghazal", una forma curtia tradicional persa qu'él desenvolvió y perfeccionó. Cada unu de los poemes consta d'hasta 15 pareaos bien estructuraos, que s'ocupen d'una sola tema. El llinguaxe ye bien cenciellu, llíricu y apasionáu. Hafez ye llargamente almiráu tantu n'Irán como n'Occidente, gracies a les sos traducciones. Llama l'atención especialmente'l so amor escontra les xentes cencielles, y pon en rellación la vida cotidiana cola busca de la eternidá.
Tal que l'andalucista Emilio González Ferrín reseña na so obra "Hestoria xeneral d'A'l Ándalus", l'alemán Goethe "dexónos una lleenda imborrable pal nuesu elencu de tierres entemedies: "magníficu l'Oriente que'l Mediterraneu crució. Namái quien a Hafiz llea, va saber cuanto escribió Calderón", siendo Hafiz el mayor poeta persa y col enfotu de nun tener que presentar a Calderón."
Gong Li
Gong Li (鞏俐), (Shenyang, 31 d'avientu de 1965); actriz que dende 2008 tien la nacionalidá singapurense. 
Nació na ciudá china de Shenyang, Liaoning y apaez na mayor parte de les películes empobinaes por Zhang Yimou hasta 1995. Creció en Jinan, la capital de la provincia de Shandong. Dende bien nuevu quixo ser actriz, y na escuela destacó nel cantar y la danza, hasta'l puntu de llegar a escluyir otres materies. A pesar de ser suspendida nos exames en dos causes foi aceptada na Escuela Central d'Arte Dramático de Pequín, onde se graduó. Yera entá estudiante cuando Zhang Yimou escoyer en 1987 pal papel protagonista na so primer película como direutor, "Sorgo coloráu", cola que llogró l'Osu d'Oru nel Festival de Cine de Berlín.
De magar, Gong Li foi una de les actrices con más ésitu na hestoria de China, con una fama que tescendió les fronteres del país asiáticu. El so trabayu foi reconocíu con premios como los del Festival Internacional de Cine de Venecia y el del Círculu de Críticos de Cine de Nueva York. Amás d'actuar, ye una cantante escepcional, como demostró en "La xoya de Shanghai". En xunu de 1998 llogró la Orde de les Artes y les Lletres. 
Siguió protagonizando los filmes de Zhang Yimou hasta mediaos de los año noventa. A lo llargo de la so collaboración, xeneróse un escándalu por cuenta de que yeren amigos, a pesar de que Zhang taba casáu. 
Rompieron en 1995, y Gong Li cásase con un magnate del tabacu de Singapur llamáu Ooi Hoe Soeng al añu siguiente. La única apaición de Gong Li nel cine de Hollywood llindar a la película, "La caxa china", de 1997, sicasí na década del 2000 participó en más producciones estaunidenses como "Memories d'una geisha" en 2005, "Miami Vice", en 2006 y "Hannibal, l'orixe del mal.
Nel 16 d'ochobre de 2000, Gong Li foi nomada Embaxadora de Bona Voluntá de la Organización de les Naciones Xuníes pa l'Agricultura y l'Alimentación (FAO).
Gina Lollobrigida
Gina Lollobrigida, nacida como Luigia o Luigina Lollobrigida ye una actriz italiana de cine y televisión, reconocida con diversos galardones como cinco premio David de Donatello (dos d'ellos honoríficos) y un Globu d'Oru. Eterna rival de Sophia Loren, algamó tal fama que sería llamada n'Italia «La Lollo». Según les sos propies declaraciones, fíxose actriz por una serie de casualidaes; la so vocación inicial yera la de la dedicación a les artes plástiques, y de fechu sigue trabayando la escultura y la fotografía.
Gina foi una de los cuatro fíes d'un fabricante de muebles (les sos hermanes llamábense Giuliana, Maria y Fernanda). Pasaron la so mocedá nuna pintoresca villa montascosa d'Italia. Nun bombardéu aliáu mientres la Segunda Guerra Mundial, el negociu familiar quedó destruyíu. Concluyíu'l conflictu armáu, la familia treslladóse a Roma y ellí empezó Gina los sos estudios d'arte (pintura y escultura).
Yá na so adolescencia Gina trabayó como modelu en dellos desfiles de ropa, y participó con ésitu en diversos concursos de guapura. Yá por esta dómina, empezaba a apaecer en filmes n'Italia. Nel añu 1947 llogró la tercer posición nel concursu de "Miss Italia". El concursu foi ganáu por Lucia Bosé y el segundu puestu recayó en Gianna Maria Canale, ente qu'otra futura actriz, Eleonora Rossi Drago, foi descalificada porque taba casada y yera madre, condiciones que topetaben col reglamentu del concursu. Esti eventu foi bien importante pa la carrera de Gina Lollobrigida yá que-y dio un sonadía que-y abriría les puertes del ésitu.
Se rumoreó que, en viéndola nun filme italianu, el excéntrico millonariu Howard Hughes voló dende Hollywood en 1947 pa vela, pero tal visita nun fixo qu'ella se treslladara a los Estaos Xuníos: Gina permaneció n'Italia, y en 1949 cásase con un médicu eslovenu llamáu Milko Škofič. Con él tendría un fíu: Andrea Milko (Milko Škofič Jr.), pero la pareya terminó divorciándose en 1971.
En 1950 Gina aportó a viaxar a Hollywood contratada por Hughes, quien la afixo nel hotel "Town House" de Wilshire Boulevard. Pero ella entós falaba bien pocu inglés, y al cabu de seis selmanes tornó a la so casa por sentise «"xixilada permanentemente"» por él. Nestos años, trabayó en filmes italianos de direutores como Luigi Zampa y Alberto Lattuada. Pero si atraxo l'atención d'el productores de Hollywood foi gracies a ésitos más taquilleros como "Pan, amor y fantasía" de Luigi Comencini (xuntu a Vittorio de Sica) y "Fanfan la Tulipe" (1952), de Christian-Jacque (xuntu a Gerard Philipe).
El debú de Gina Lollobrigida nel cine estaunidense foi inmeyorable: con un papel relevante en "La burlla del diañu" ("Beat the Devil", 1953) de John Huston, compartiendo cartelu con Humphrey Bogart y Jennifer Jones. Depués rodó "El gran xuegu" de Robert Siodmak, y foi alternando trabayos ente Hollywood ya Italia.
A midida que la so fama diba creciendo, Lollobrigida ganaba más siguidores pa ser considerada «"la muyer más bella del mundu"». Esta espresión recayó nella por doble razón: yera'l títulu d'una película na que representó'l papel principal, "La muyer más guapa del mundu" ("La donna più bella del mondu", 1955), de Robert Z. Leonard. El filme trata de la vida de la "vedette", sopranu y actriz cinematográfica Lina Cavalieri.Con esti trabayu, Gina ganó'l nuevu premio David de Donatello, instituyíu esi mesmu añu pola Academia de Cine italiana. Por posteriores filmes ganaría otros dos, amás de dos honoríficos.
La etapa de rellumanza de Gina Lollobrigida nel cine duró unos quince años, ente mediaos de la década de 1950 y principios de los 70.
Fixo una apaición notable nel filme "Trapeciu" (1956) con Burt Lancaster y Tony Curtis, y esi mesmu añu protagonizó "La nuesa Señora de París", adaptación de la popular novela de Victor Hugo sobre el gorrumbu de Notre Dame. En dicha película encarnó a la bella Esmeralda, ente que'l papel de Quasimodo facer Anthony Quinn.
En 1958 rodó n'España la superproducción "Salomón y la reina de Saba", un proyectu que se vio afectáu pol repentín fallecimientu del protagonista masculín, Tyrone Power. Sustituyólu Yul Brynner, teniendo que repitise les partes yá rodaes por Power, salvo delles escenes de llueñe, que s'aprovecharon.
Los siguientes años fueron de muncha actividá pa l'actriz italiana. En 1959, trabayó con Frank Sinatra y Paul Henreid en "Never So Few" (se rumoreó que nesti rodaxe tuvo un "affaire" con Sinatra) y tamién rodó "La llei" col francés Yves Montand. En 1961 fixo unu de los más populares films, "Cuando llegue setiembre" ("To en septiembre"), con Rock Hudson, pol cual ganó'l "Henrietta Award", premiu especial de los Globos d'Oru. En 1965 volvió collaborar con Rock Hudson en "Strange Bedfellows" ("Habitación pa dos"). En 1962 encarnó a Paulina Bonaparte en "Venus imperial" (xuntu a Stephen Boyd), papel col cual ganó'l so segundu premio David de Donatello. En 1964 rodó con Sían Connery el "thriller" "Woman of Straw" ("La muyer de paya"), y en 1966 trabayó con Alec Guinness nel filme "Hotel Paradiso". N'este mesmu añu interpretó a una prostituta nel filme "Cervantes", sobre'l famosu escritor español, so dirección de Vincent Sherman.
En 1968, acompañada por Shelley Winters, Phil Silvers y Telly Savalas, Gina representó'l papel principal en "Buona Sera, Señora Campbell", película que'l so argumentu inspiraría décades dempués el musical "Mamma Mia!", depués lleváu al cine. Con esti filme ganó'l so tercer David de Donatello.
Anque tuvo un gran ésitu en Hollywood, Gina nunca foi candidata a los Oscar, pero bona prueba de la so popularidá ye que foi escoyida p'apurrir a Billy Wilder el premiu a la meyor dirección pola película "The Apartment" na 33.ª Ceremonia de los Oscar (1961).
A principios de los años 70, la so carrera fílmica perdió pujanza y fixo namái delles apaiciones, en producciones polo xeneral menores. Estrechó contactos col cine español: en 1971 rodó un "spaghetti western" de Eugenio Martín, "L'home de Ríu Malu", xuntu a James Mason y Lee van Cleef, y en 1973 "Nun atopé roses pa la mio madre", de Rovira-Beleta, onde se xació con Danielle Darrieux. Avanzada la década amenorgó la so actividá nel cine mientres retomaba la so faceta como fotógrafa y escultora.
Nel ámbitu televisivu, en 1972 participó na serie "Les aventures de Pinocho", dirixida por Luigi Comencini.
Nesta dómina embarcar na que aportaría a una esitosa carrera de fotógrafa de prensa. Ente otres, tomó instantánees de Paul Newman, Audrey Hepburn, Salvador Dalí y de la selección de fútbol d'Alemaña Federal, y llegó a tener una entrevista periodística n'esclusiva con Fidel Capo. En 1973 publicar en "Italia Mia" una colección de trabayos de Gina Lollobrigida.
Dedicar a otros intereses, incluyendo la escultura. En 1978, fixo gala de la so madura guapura siendo miembru del xuráu nel XIX Festival Internacional del Cantar de Viña del Mar, nel qu'anunció a Chile como ganador del certame.
Foi nel añu 1984 cuando Gina Lollobrigida retornó triunfalmente a les pantalles de televisión de Estaos Xuníos formando parte de dellos capítulos de "Falcon Crest". Con casi 60 años d'edá, amosó un arrogante estáu de forma: nuna escena de la serie bailló la tarantella, y pol so papel foi nomada a un Globu d'Oru a la meyor actriz non protagonista. En 1986 participó en dos episodios de la igualmente popular serie "Vacaciones nel mar" ("The Love Boat").
Fixo delles apaiciones menores nos años 90 y en 1996 ganó un premiu David de Donatello especial en reconocencia a la so carrera. Diez años dempués ganaría otru, en conmemoración al primeru que llograra cincuenta años enantes, na primer edición de los premios.
En 1999 fixo la so incursión na política, pero nun salió bien parada nes elecciones al Parlamentu Européu yá que nun llogró nengún de los 87 asientos asignaos a Italia. Tuvo amás cargos n'empreses de cosmética y de moda. Virtualmente retirada de los escenarios, nun realizó un filme dende 1997.
Nel 16 d'ochobre de 1999, Gina Lollobrigida foi nomada Embaxadora de Bona Voluntá de la Organización de les Naciones Xuníes pa l'Agricultura y l'Alimentación (FAO).
N'abril de 2000 s publicaron estes afirmaciones sos na "Parade Magacín":
N'ochobre de 2006 a la edá de 79 años, Gina anunció a la revista del corazón española "¡Hola!" el romance col empresariu catalán Francisco Javier Rigau y Rafols, de 45 años entós, y la so intención de casase a finales d'esi añu. Esplicó que se conocíen dende munchos años enantes, pos s'atoparon nuna fiesta nel añu 1984, y que tuvieron darréu cites de callao, magar munches fontes punxeron en dulda tal afirmación, pola curtia edá de Rigau. La fecha de la boda afitar pal 6 d'avientu de 2006 por cuenta de la presión insistente de los medios, pero depués suspendióse y la relación rompióse, según ellos porque l'acoso periodísticu enzancar.
En xineru de 2013, la pretérita relación ente l'actriz y Rigau volvía ser noticia cuando ella desveló una presumible estafa: Rigau había escenificado (ayudáu por una impostora caracterizada como Gina) una boda civil en Barcelona. Con tan rocambolescu plan Rigau pretendería (si les acusaciones son ciertes) ganase la condición d'herederu de l'actriz. Según espliquen dellos medios de comunicación, años enantes Rigau consiguiera que Lollobrigida roblara (por aciu engañu) unos papeles que formalizaben la boda o siquier unos poderes pa heredar. El 9 de mayu de 2014, l'actriz allegó a testificar a un xulgáu de Barcelona, onde repitió qu'en nengún momentu formalizó una unión matrimonial con Rigau y esixó que s'efectuaren pruebes caligráfiques.
Gene Kelly
Eugene Curran Kelly (Pittsburgh, 23 d'agostu de 1912 – Beverly Hills, 2 de febreru de 1996), más conocíu como Gene Kelly, foi un actor, cantante, baillarín, direutor y coreógrafu estaunidense.
Gene Kelly nació n'unu de los barrios más humildes de Pittsburgh (Pensilvania), nel senu d'una familia obrera. El so padre yera vendedor de fonógrafos y la so madre, Harriet, foi la encargada de faer que Gene y los sos hermanos interesar pol mundu de la danza. Foi ella quien propulsó la formación del grupu "The Five Kellys", compuestu polos cinco hermanos. En desfaciéndose el grupu, él y el so hermanu Fred siguieron baillando y preparando enérxiques coreografíes sol nome de "The Kelly Brothers".
Mientres la depresión económica de 1929 que solmena los Estaos Xuníos y mientres acababa los sos estudios universitarios (llicenciar n'Económiques en 1933), Kelly empezó a trabayar en diversos oficios p'ayudar a sacar alantre a la so familia. Finalmente, y como negociu familiar, inauguren una primer academia de baille en Pittsburgh y dempués una segunda en Johnstown, nes que Kelly trabaya como codireutor y profesor de baille. Cuando les academies empiecen a funcionar, él cree llegáu'l momentu de viaxar a Nueva York ya intentar atopar trabayu como coreógrafu.
Asina, nos sos empiezos y cola firme decisión de convertise nuna figura del baille, Gene viaxa a Nueva York y en poco tiempu, consigue un gran ésitu en Broadway protagonizando'l musical "Pal Joey" (1940), nel que conoció a un baillarín del coru Stanley Donen. Kelly reconoció nél importantes cualidaes técniques y ufiertó-y trabayar pa él como ayudante. Con esta obra llamó l'atención del famosu productor David O. Selznick y del presidente de la MGM Louis B. Mayer. Selznick ufiérta-y un contratu pa trabayar en Hollywood onde s'instala un añu más tarde al pie de la so muyer Betsy Blair. Desafortunadamente, Selznick nun taba interesáu en producir musicales y pensó que Kelly podría convertise nun gran actor dramáticu, dexando de llau la so carrera de baillarín. Sicasí, Gene nun taba bien entusiasmáu cola idea, polo que recibió con prestu una ufierta de la Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) pa protagonizar xuntu a Judy Garland la encantadora "Pola mio moza y por mi", dirixíos pol coreógrafu y direutor Busby Berkeley ("La cai 42"). La película na que se ponía de manifiestu una química ente los dos protagonistes recibió bien bones crítiques, y fixo que Gene convertir nel centru de l'atención de Hollywood.
Tres "Pola mio moza y por mi", realizó una serie de películes cola MGM, y en 1944, protagoniza "Les modelos" ("Cover Girl", de Charles Vidor) (producida pola Columbia y protagonizada tamién por Rita Hayworth). Nesta película Kelly coreografía, cola ayuda de Stanley Donen, unu de los númberos de baille más revolucionarios de la hestoria del musical americanu, el "Alter Ego", un complexu duelu ente'l personaxe de Kelly y la so conciencia que resulta ser un gran ésitu.
Les coses díben-y bien hasta que Pearl Harbor foi bombardeada y Gene decide apuntase y lluchar pel so país. Anque nun principiu nun-y lo dexaron, ente 1944 y 1946 apuntóse y dirixió unos documentales patrocinaos pol exércitu americanu mientres la Segunda guerra mundial.
A la so vuelta revitalizó la so popularidá en películes como "Levando ancles" (1945, George Sidney) nel so primer filme míticu xuntu a Frank Sinatra, qu'inclúi un célebre númberu musical xuntu al personaxe d'animación Jerry (de "Tom y Jerry"); "Ziegfield follies" de Vincente Minnelli, de nuevu con Judy Garland y coincidiendo tamién con Fred Astaire y Lucille Ball; "El pirata" ("The Pirate" 1948, de Vincente Minnelli, clásicu del cine musical non estrenáu en España hasta 1974, nel que compartía cartelu con Judy Garland de nuevu) y "Los trés mosqueteros" ("The three Musketeers", 1948; de la mano de George Sidney). Nesta postrera, tou un ésitu nel so momentu y non musical, tuvo acompañáu por June Allyson, Llana Turner y Van Heflin. Con "Un día en Nueva York" ("On the town") fixo'l so debú como direutor xuntu a Donen. La película protagonizar al pie de Frank Sinatra y Vera Ellen. Foi tal l'ésitu alcanzáu, que la película marcó hestoria nel cine musical. Per primer vegada una película musical ye rodada n'escenarios esteriores reales, convirtiéndose la ciudá na verdadera protagonista del filme. L'estudiu dio cuenta del potencial artístico y creativo de Kelly y decidió da-y mayor llibertá a la de poner en práctica les sos idees. Esa llibertá foi la que fixo posible que se realizaren los dos musicales más recordaos de tolos tiempos. 
"Un americanu en París" ("An american in Paris", 1951; de Vincente Minnelli) foi la película qu'alzó a Kelly al rangu de superestrella. Foi unu de los mayores ésitos del añu, llegando a consiguir seis Premiu Óscar de l'Academia, ente los que destaquen el de "Meyor película", y unu honoríficu pola versatilidad de Gene como actor, cantante, baillarín, direutor, coreógrafu y, más concretamente, pola so aportación al xéneru del musical.
Al añu siguiente, en 1952, Kelly volvió faer hestoria dirixiendo, coreografiando y protagonizando "Cantando so l'agua" ("Singin' in the rain"), al llau de Donald O'Connor y Debbie Reynolds. Anque na actualidá ta considerada como'l meyor musical de tolos tiempos y una de les meyores películes de la hestoria, naquellos años viose clisada pol ésitu de la so predecesora. En 1954 siguió la so granible collaboración con Vincente Minnelli nun filme non bien apreciáu nel so día pero que se foi revalorizando col tiempu, "Brigadoon". "It's always fair weather" (1955), especie de continuación nun tonu de melodrama señardosu y amargosu de la citada "Un día en Nueva York", tamién resultó ser bien allabada pola prensa y anque non pol públicu debíu al tonu pesimista del musical. En 1956 rodó n'Inglaterra unu de los sos proyectos personales más ambiciosos: "Invitación a la danza". 
Tres esta gran folada d'ésitos, la carrera de Kelly empezó a tornar y a perder la rellumanza consiguida. Estremáu yá del musical, en 1960 realizó una de les sos meyores interpretaciones metanes un impresionante duelu interpretativu ente los llexendarios Spencer Tracy y Fredric March nel filme "L'heriedu del vientu" de Stanley Kramer (unu de los grandes interrogantes sobre la carrera de Kelly ye hasta onde llegara como actor dramáticu de nun tener como prioridá'l mundu de la danza). Tanto la so vida profesional como la personal atopar nun momentu bien difícil. En 1957 el so matrimoniu de quince años con Betsy Blair ("Marty", "Cai Mayor") terminara por cuenta de la necesidá de crecedera personal de Betsy. En 1960 Kelly cásase con Jeanne Coyne, quien dende diba munchos años fuera'l so asistente y ayudante coreográfica y qu'años tras caltuviera un curtiu matrimoniu col so amigu Stanley Donen. D'esta relación naceríen dos fíos, Tim y Bridget (tenía yá una fía del so primer matrimoniu, Kerry).
En 1967, Gene Kelly participó na clásica producción animada "Jack y les habichuelas máxiques". Esta maraviyosa realización, amiestu d'animaciones y personaxes reales, cunta les aventures de Jeremy (Gene Kelly) al pie de Jack (Bobby Rhia), quien xuben pol tueru d'una habichuela xigante hasta'l palaciu d'un ogru. La duce Sele ta cautiva ellí y Jeremy tendrá de rescatala. 
Dempués d'unos años d'aparente olvidu, recuperó la fama al dirixir a Barbra Streisand y Louis Armstrong en "Hello, Dolly!" (1969), según a James Stewart y Henry Fonda en "El club social de Cheyenne" ("The Cheyenne Social Club", 1970). Sicasí, cuando Gene taba empezando a consiguir meyores películes y meyores papeles, sufrió un duru golpe na so vida personal al diagnosticáse-y a la so muyer leucemia, enfermedá de la que finaría en 1973. Vilbu y con dos fíos pequeños, decidió dedicase a ellos y, a partir d'esi momentu, refugó toos aquellos proyectos que pudieren tene-y llueñe de Los Ánxeles (California) mientres un llargu periodu. "Erase una vegada Hollywood" (1974), "Hollywood, Hollywood" (1976), y "That's Entertainment III" (1994), la tercera d'estes esitoses películes antolóxiques sobre'l cine musical y la comedia de los años doraos del cine norteamericanu, fueron de xuru los sos postreros films reseñables.
Mientres la siguiente década, Gene realizó delles intervenciones en televisión aceptando dacuando dalgún trabayu como direutor. En 1980, realizó la so última apaición nun musical pero, desafortunadamente "Xanadu" resultó tou un fracasu, anque eso nun torgar que la banda sonora, na qu'él interpretaba y baillaba "Whenever you're away from me" a dúu con Olivia Newton-John, fora un gran ésitu de vientes. "Xanadu" foi la última apaición cinematográfica de Gene Kelly como actor. En 1985, recibió, ente otros munchos premios, el del "American Film Institute" n'homenaxe a tola so carrera profesional. 
Gene Kelly morrió'l 2 de febreru de 1996 por entueyos de dos ictus sufiertos en xunetu de 1994 y en febreru de 1995.
N'España tamién se-y recuerda pol "spot" publicitariu que grabó en 1981 pa la marca de cava "Freixenet", tal como fixeron n'otros años Tema Minnelli, Ann-Margret, Raquel Welch y Paul Newman, ente otros.
Abdel Halim Hafez
Abdel Halim Ismail Shabana (en árabe: عبدالحليم إسماعيل شبانة) conocíu comúnmente como Abdel Halim Hafez (en árabe عبد الحليم حافظ) 
(21 de xunu de 1929 - 30 de marzu de 1977), foi unu de los cantantes y de los actores exipcios más populares non yá nel so país sinón en tou Mediu Oriente dende los años '50 hasta los años 70. Sensible y tienru, atraía a los ensames pol contraste cola estereotipada virilidad del home árabe. Considerar estensamente ser unu de los cuatro Grandes” de la música árabe. La música de Abdel Halim inda s'escucha a diariu nes radios d'Exiptu y el mundu árabe. Tamién yera conocíu pol so llamatu al-'Andalib al-Asmar (el moricu ruiseñor, en árabe: العندليب الأسمر ).
Abdel Halim Ali Ismail Shabana nació en Al-Halawat, nel desiertu de la Gobernación de Sharqia, a 80 kilómetros al norte de El Cairu, Exiptu. Abdel Halim yera'l cuartu fíu del xeque Ali Ismail Shabana. Tenía dos hermanos, Ismail y Mohammed y una hermana, Alía. La madre de Abdel Halim morrió por entueyos dempués de dar a lluz, y el so padre morrió cinco meses dempués, dexando a Abdel Halim y los sos hermanos güérfanos a una edá bien temprana. La so crianza y la de los sos hermanos tuvieron al cargu de los sos tíos quien deciden llevalo a El Cairu.
Les sos capacidaes musicales fueron evidentes, ente que él taba na escuela primaria'l so hermanu mayor Ismail Shabana foi'l so primer profesor de música. A la edá de 11 años ingresó al conservatorio de música árabe de El Cairu y la so afición yera interpretar los cantares de Mohammad Abdel Wahab. Terminaos los sos estudios finalmente llogra graduase como músicu de oboe.
Abdel halim na so mocedá solía cantar nos clubes nocherniegos del Cairo aportando a bien popular nesti ambiente. Por cuenta de esto una nueche foi lleváu como reemplazu d'última hora del cantante Karem Mahmoud quien nun pudo presentase nel programa radial n'honor del primer aniversariu de la revolución de 1952 el cual emitíase en vivu. El 18 de xunu de 1953 Abdel Halim presentar con un gran ésitu faciéndose popular ente l'audiencia, esa mesma nueche foi oyíu por Abdel Wahab quien yera supervisor de la programación musical de la radio nacional d'Exiptu. Abdel Wahab decide representar al cantante desconocíu y dende esi momentu Abdel Halim Shabana tomó'l nome de Abdel Halim Hafez.
Abdel Halim Hafez llogra convertise n'unu de los cantantes y de los actores más populares de la so xeneración. Considerar unu de los cuatro grandes de la música árabe xuntu con Umm Kalzum, Mohammad Abdel Wahab y Farid al-Atrash.
Abdel Halim nunca contraxo matrimoniu, anque persisten los rumores de que tuvo casáu de callao cola actriz Souad Hosni mientres seis años. Los amigos de Abdel Halim y de Soad Hosny siguen negando la unión inclusive hasta estos díes. Increíblemente, Souad Hosni morrió nel cumpleaños de Abdel Halim (el 21 de xunu) en 2001.
A pesar d'esto, Abdel Halim reconoció que solamente tuvo fondamente namoráu una vegada na so mocedá d'una nueva muyer la que los sos padres nun aprobaron el so casoriu con él. Dempués de cuatro años, los padres de la jove finalmente aprueben el so matrimoniu pero la rapaza muerre d'una enfermedá crónica enantes de la boda. Abdel Halim nunca se recuperó d'esta perda y dedicó-y munches de los sos cantares más murnios a la so memoria, incluyendo "Fi Yum, fi shahr, fi sana" ("un día, un mes, un añu") y la conmovedora "Qariat al-fingan" ("la llectora de taces", en referencia a les pitonises que lleen los posos del café).
Na niñez Abdel Halim contraxo bilharzia una enfermedá parasitaria llevada pel agua la que lo aflixir dolorosamente mientres tola so vida. Munchos artistes y periodistes acusaben a Abdel Halim d'usar esta enfermedá pa ganar la condolencia d'el so siguidores femenines.
Abdel Halim muerre'l 30 de marzu de 1977 a la edá de 48 años ente qu'esperimentaba el tratamientu pa bilharzia en King's College Hospital de Londres. Al so funeral en El Cairu asistieron un millón de persones, más que cualesquier otru funeral n'hestoria exipcia sacante los del presidente Nasser (1970) y Umm Kulthum (1975). Mientres esa xornada cuatro muyeres se suicidian al enterase de la so muerte. Finalmente dan-y sepultura na mezquita de A la Rifa'i de El Cairu.
La so música inda ye oida a diariu al traviés de too el mundu árabe, considerar el cantante más famosu y más popular del mundu árabe hasta los nuesos díes. Ye l'artista que más discos vendió depués de la so muerte, dalgunos dicen qu'entá más que Umm Kulthum.
Los sos cantares más famosos inclúin "Ahwak", "Khosara", "Al Massih", "Gana EL Hawa", "Sawah" y "Zay al Hawa" (Estos trés últimes compuestes por Baligh Hamdi en música y con lletra de Muhamad Hamzah).Ente les 260 cantares qu'él rexistró destácase "Qariat al-fingan" con lletra de Nizar Qabbani y música de Mohammed Al-Mougy. Él Protagonizó dieciséis películes, incluyendo "Dalila", que foi la primer película en color d'Exiptu.
En 1961 xuntu con Mohammed Abdel Wahab y de Magdi El Amroussi, Abdel Halim funda la empresa discográfica exipcia Soutelphan, que sigue funcionando hasta estos día como EMI Arabia. 
Nel 2006 estrenóse la película biográfica "Haleem" protagonizada por Ahmad Zaki producida por Good News Group.
Johannes Brahms
Johannes Brahms (Hamburgu, 7 de mayu de 1833 - Viena, 3 d'abril de 1897) foi un pianista y compositor alemán del romanticismu, anque se-y puede considerar yá un posromántico. A Brahms considérase-y el más clásicu d'el compositores románticos. Caltúvose fiel tou la so vida al clasicismu románticu y conservador, influyíu por Mozart, Haydn y, particularmente, por Beethoven. Foi posiblemente'l mayor representante del círculu conservador na Guerra de los románticos. Los sos oponentes, los progresistes radicales de Weimar, taben representaos por Liszt, los integrantes de la darréu llamada Nueva Escuela Alemana y por Wagner .
Nació y crióse n'Alemaña, onde la so obra romántica, conservadora y con un clasicismu bien conteníu, nun foi bien recibida. Por esi motivu, en 1862 decidió autoexiliarse en Viena, onde creó lo meyor del so repertoriu sinfónicu y de conciertos pa preseos solistes de diversa clase .
Les espresiones "Los trés bes" y "La santa trinidá" (frase acuñada por Hans von Bülow) referir a Bach, Beethoven y Brahms como trés de los mayores compositores de la hestoria de la música.
Yera fíu del contrabajista Johann Jakob Brahms (quien-y dio'l so primeres llecciones de música) y de Hersika Cristina Nissen. La so familia yera probe, y la so infancia trescurrió nos suburbios de Hamburgu. Empezó a estudiar pianu a la edá de siete años col profesor Otto Cossel, y llueu se reveló como pianista aventayáu, polo que, siendo entá adolescente, contribuyó a los ingresos familiares col dineru que ganaba impartiendo clases, tocando'l pianu en cafés, chigres ya inclusive chamizos.
Brahms dio recitales de pianu en públicu a partir de los diez años, interpretando sobremanera música de cámara. Les sos dotes pal pianu dende neñu fueron tales qu'un empresariu ufiertó-y la oportunidá de ganar dineru faciendo xires per América, lo que foi refugáu polos sos padres. Tamién a esta edá empezó a estudiar con un prestixosu profesor de Hamburgu, Eduard Marxsen, y empezó a componer, anque mientres un tiempu tampoco consiguió que'l públicu amosara interés poles sos obres. En 1853 realizó una xira de conciertos como acompañante del violinista húngaru Eduard Reményi. Mientres el viaxe tuvo ocasión de conocer a Joseph Joachim, que sería amigu so mientres tola so vida, y que-y presentó a Robert Schumann. Esti postreru, amás de compositor yera editor d'una revista prestixosa de música, y atraxo l'atención de los críticos y empresarios de música sobre'l mozu Brahms, lo que contribuyó notablemente a que Brahms convertir nun compositor conocío y apreciao.
Anque la relación ente Robert Schumann y Brahms duró hasta'l fin de los díes de Schumann, y Schumann emponderólu y llegó a llama-y "L'escoyíu", agorar un brillante futuru na música, el venceyu más destacable foi'l que tuvo cola esposa d'ésti, Clara Schumann, una pianista reconocida naquellos momentos, compositora tamién y cola qu'estableció una llarga y fonda amistá que tuvo traces de amor platónico. Brahms solía presenta-y a Clara les sos obres enantes d'estrenales; munches vegaes Clara Schumann foi la encargada d'estrenar delles de les obres pianísticas de Johannes. Brahms integrar nel círculu familiar de los Schumann, polo que sufrió xuntu con Clara l'intentu de suicidiu de Schumann y la so posterior muerte en 1856.
Mientres esta dómina viaxó frecuentemente per ciudaes alemanes, trabayando como músicu na corte de Detmold. Tamién caltuvo un curtiu romance cola cantante Agathe von Siebold.
En 1862, Brahms instalar con calter definitivu en Viena, onde se dedicó por completu a la composición. Mientres casi treinta años compunxo obres musicales que llegaron a formar parte del repertoriu esencial de la música del Romanticismu, y que yá mientres la vida de Brahms fueron acoyíes bien favorablemente, de forma que se-y consideró como unu de los grandes compositores de la so dómina. El so primer ésitu importante tener col so "Réquiem alemán". L'acoyida espachada pol públicu animó-y a terminar el so Primer sinfonía. Acabada esta obra en 1876, compunxo los sos otres trés sinfoníes nel intre de los ocho años siguientes.
A la edá de cincuenta y siete años, y en creando una serie d'obres de la máxima importancia, Brahms decidió abandonar la composición. Sicasí, nun foi consecuente cola so decisión, una y bones unos años enantes de la so muerte compunxo inda dalgunes de les sos meyores obres, como'l Quintetu con clarinete y les Cuatro Canciones series.
En 1896 morrió Clara Schumann, lo que supunxo un gran golpe pa Brahms, anque nunca se llegó a esclariar la naturaleza de les verdaderes relaciones ente dambos, y a pesar de producise un distanciamientu que los sos motivos nun se conocen.
Munchos consideraron a Brahms como sucesor de Beethoven. Como la mayoría d'el compositores románticos, Brahms veneraba a Beethoven, quien exerció una marcada influencia nél. Pero tamién sintió una gran almiración polos grandes compositores de la dómina clásica, Mozart y Haydn. Coleccionaba primeres ediciones de les sos partitures y autógrafos, ya inclusive editaba partitures de les obres que se representaben davezu. La so identificación cola música del periodu clásicu foi tanta qu'incorporó a munchos movimientos de les sos obres les formes d'aquella música. Por ello a Brahms considérase-y el más clásicu d'el compositores románticos.
Nel so trabayu Brahms foi un perfeccionista. Una amuesa d'ello ye'l fechu de que tardara tantos años n'acabar la so primer sinfonía. Dellos espertos cunten que esa sinfonía en realidá nun foi la primera, una y bones la primera nun llegara a salir a la lluz por non sentise Brahms satisfechu con ella. Lo que ye ciertu ye que Brahms rompía con cierta frecuencia nueves composiciones que nun taben al altor de les sos esixencies.
Brahms foi amante de la naturaleza. Nos sos paseos polos montes qu'arrodien Viena llevaba siempres carambelos que partía ente los neños. Escontra los mayores yera más bien hosco, anque los sos amigos apreciábenlu bonalmente. Brahms nunca llegó a casase. Morrió a los sesenta y cuatro años d'edá en Viena, de resultes d'un cáncer de fégadu. Brahms yera consideráu un compositor bien importante na so dómina; un casu atípicu nos músicos del so tiempu.
La música de Brahms parte d'unes fontes clásiques bien clares: el clasicismu vienés de Haydn, Mozart y, sobremanera, Beethoven. Per otra parte, la influencia de los primeros compositores románticos, como Franz Schubert, Robert Schumann o Felix Mendelssohn, ye bien acusada. Y a midida que pasa'l tiempu, cada vegada va siendo más fuerte la so almiración pola música de Johann Sebastian Bach. Por esto, Brahms caltúvose fiel mientres tola so vida al estilu del clasicismu románticu, ensin aceptar nenguna de les novedaes que proveníen tantu de la escuela francesa de Hector Berlioz, como de Franz Liszt o de Richard Wagner. Amás, magar na so primer dómina predominen los aspeutos espresivos más acusaos del romanticismu, a midida que avérase al maduror la so música vuélvese más introspectiva y más zarrada nun clasicismu bien conteníu. Por esti motivu, foi consideráu como un compositor académicu y conservador, magar esti xuiciu da una imaxe falsa de la so música. Les principales novedaes de Brahms desenvolver nel interior del propiu llinguaxe musical. No que se refier a l'harmonía, y a diferencia de lo qu'asocede en Wagner, la orixinalidá de Brahms tiende a pasar desapercibida pola apariencia clásicu-romántica de les sos composiciones. Nel casu del ritmu, son bien característicos de la música de Brahms les síncopas, los desplazamientos y la superposición de ritmos binarios y ternarios. Amás, nel aspeutu formal Brahms incorporó lo que se denominó como Variación progresiva, que consiste nuna forma en continuu desenvolvimientu orgánicu, qu'apaez superpuesta a la estructura clásica tradicional, ensin entrar en conflictu con ella pero complementándola. Toos estos aspeutos fixeron que la música de Brahms influyera decisivamente en compositores del sieglu XX, especialmente en Arnold Schönberg, que fixo una importante reivindicación de los aspeutos más progresivos y renovadores de la música de Brahms. Schoenberg taba influyíu por Brahms, quien lu sirvía como modelu pa teorizar el llugar de la razón nel arte.
Brahms representa'l racionalismu, l'antítesis del romanticismu wagneriano. Pa Brahms el desenvolvimientu musical yera la consecuencia del trabayu casi matemáticu nos intervalos. Les obres de Brahms correspuenden a procedimientos racionales.
Ye frecuente que la música Brahms acomuñar con emociones como la murria o la señardá, y tamién se dixo que la so música tien un calter serondiegu. Tou ello haise esplicáu tantu pol so calter como pol fechu de que perteneza a la última etapa del Romanticismu
Brahms ye reconocíu unánimemente como unu de los compositores más importantes no que se refier a la música de cámara, xéneru nel que destacó dende la so mocedá. Les sos primeres composiciones de cámara, como'l Sextetu de cuerda n.º 1 op. 18 en si bemol mayor, o'l Cuartetu con pianu n.º 1 op. 25 y el Cuartetu con pianu n.º 2 op. 26, amuesen una gran amplitú y complexidá d'idees que namái con muncha dificultá consigue faer entrar nel molde de la música de cámara. La culminación d'esta primer dómina atopar nel Quintetu con pianu en fa menor, op. 34, verdadera síntesis del clasicismu románticu. Una obra entemedia ye'l Tríu pa trompa, violín y pianu, op. 40. A partir del Cuartetu de cuerda n.º 1 y el Cuartetu de cuerda n.º 2, op. 51, Brahms exercitar nun tipu de composición más orgánica y zarrada, nel que coles mesmes empiecen a apaecer tolos aspeutos musicales qu'apunten escontra'l futuru. A partir d'esti momentu, surden gran númberu d'obres de cámara d'enorme importancia, como'l Cuartetu con pianu en n.º 3 en do menor op. 60, el Cuartetu de cuerda n.º 3 en si bemol menor op. 67, los trés Sonates pa violín y pianu op. 78, 100 y 108, los dos Sonates pa violonchelu y pianu, o'l Tríu n.º 2 en do mayor op. 87 y el Tríu n.º 3 en do menor, op. 101, o los dos Quintetos de cuerda op. 88 y 115.
Nos sos últimos años, en conociendo al clarinetista Richard Mühlfeld, Brahms compunxo una serie d'obres nes que s'inclúi'l clarinete, como'l Tríu na menor pa clarinete, cello y pianu op. 114, los dos Sonates pa clarinete y pianu op. 120 y, sobremanera, el Quintetu con clarinete en si menor, op. 115, una de les sos composiciones más importantes.
A diferencia de lo qu'asocedió na música de cámara, Brahms averar al xéneru sinfónicu con munches duldes, amedranáu pol exemplu de Beethoven. Por esto, les sos primeres obres orquestales estremar del modelu de les sinfoníes de Beethoven, como asocede na Serenata nº 1 en re mayor op. 11, y sobremanera la Serenata nº 2 na mayor op. 16, na que yá atopamos l'estilu característicu de Brahms. Otru bon exemplu son les Variaciones sobre una tema de Haydn, op. 56, compuestes a partir d'una obra anterior pa dos pianos.
Pero nun va ser hasta muncho más tarde, en 1876, cuando s'atreva a rematar el so Primer sinfonía op. 68, a pesar de que tuvo trabayando mientres más de veinte años nella. Paradójicamente, l'ésitu d'esta obra tan personal y meditada vinu condicionáu por una supuesta influencia de Beethoven que fixo que dalgunos la llamaren “la Décima”, en referencia a los nueve sinfoníes de Beethoven, a pesar de que nun hai demasiaes relaciones col estilu de Beethoven, sinón que se trata d'una obra bien característica del Brahms maduru. Igual ésitu algamó Segunda sinfonía en re mayor op. 73, compuesta al añu siguiente. Les sinfoníes Tercer en fa mayor op. 90 y Cuarta nel mio menor op. 98 son obres qu'esquicen territorios entá más nuevos nun estilu postromántico, nel que nun falten referencies a la música antigua. Particularmente, el final de la Cuarta sinfonía amuesa una síntesis bien orixinal y fonda ente'l clasicismu románticu y les formes barroques (al traviés de Bach). Los cuatro sinfoníes de Brahms constitúin una de les culminaciones del xéneru sinfónicu del sieglu XIX y caltuviéronse costantemente no más alto del repertoriu sinfónicu hasta l'actualidá.
Otru aspeutu de la so música orquestal son los sos cuatro conciertos, que tamién son consideraos como obres cume del repertoriu concertante. El más tempranu d'ellos ye'l Conciertu pa pianu nº 1 en Re menor op. 15, una obra llena de llocada xuvenil y que la so concepción casi tráxica surdió tres l'intentu de suicidiu de Schumann. Sicasí, el Conciertu pa violín en re mayor op. 77 ye una obra de maduror, enllena d'espresividá llírica, como'l Conciertu pa pianu nº 2 en si bemol mayor op. 83. Nos sos últimos años, compunxo'l Doble conciertu pa violín y violonchelu na menor op. 102, nel qu'algama una síntesis ente'l conciertu clásicu-románticu y les formes concertantes del barrocu.
Brahms compunxo amás nel mesmu añu dos obertures con un calter dafechu opuestu: la Obertura pa un Festival Académicu, op. 80, amuesa la faceta más humorística del so calter, yá que se trata d'una pieza solemne basada en cantares estudiantiles. Otra manera, la Obertura Tráxica, op. 81 ye una obra aveseo y severo.
Brahms foi un gran virtuosu del pianu dende la so mocedá, y amás tuvo acompañáu por Clara Schumann, que foi una de les más grandes pianistes de la so dómina. Por ello nun ye estrañu que dedique a esti preséu la parte más sustancial y tamién más intimista de la so obra.
Brahms compunxo yá na so mocedá los sos trés Sonates pa pianu N° 1 op. 1, N° 2 op. 2 y N° 3 op. 5. A pesar de tratase d'obres tempranes nes que s'alvierte la influencia de les sonates de Beethoven, tratar d'una contribución de gran importancia al xéneru pianístico.
Nos años siguientes, Brahms va exercitar na composición pa pianu al traviés del xéneru de les variaciones: les Variaciones sobre una tema de Schumann op. 9 van ser el primer exemplu, al que van siguir les Variaciones en re mayor op. 21, les Variaciones sobre una tema de Haendel op. 24. y les Variaciones sobre una tema de Paganini op. 35. Bien representatives de la so primer dómina ya importantes dientro de tola so producción son les Cuatro balaes op. 10.
Nel so maduror, Brahms abandona les formes grandes pa concentrase en grupos de pequeñes pieces, como les Ocho pieces pieces op. 76 o les Dos rapsodies op. 79. Nos sos últimos años, estes formes curties van adquiriendo un calter cada vegada más íntimu y personal, qu'atopamos nos sos Siete fantasíes op. 116, los Trés intermezzi op. 117, les Seis pieces op. 118 o les Cuatro pieces op. 119.
L'estilu pianístico de Brahms ye bien característicu, con un usu xeneralizáu de tola amplitú del tecláu y un usu bien espresivu de les notes graves. Ye frecuente que la melodía alcuéntrase en voces medies, y suelen atopase en dalgunes obres esquemes rítmicos distintos pa cada mano, lo que da llugar a superposiciones bien orixinales.
Brahms compunxo cantares pa voz y pianu a lo llargo de tola so vida, y ye unu de los más importantes representantes de la corriente del Lied alemán. Casi toes elles son cantares sueltos, non arrexuntaes en ciclos, con esceiciones como'l ciclu de La Bella Magelone, op. 33 o les Cantares xitanos op. 103. Nos sos cantares, Brahms utiliza testos bien variaos, que tomen dende poemes de los grandes clásicos alemanes, como Goethe, hasta poetes contemporaneos como'l so amigu Klaus Groth. Brahms foi un gran maestru nesti xéneru, probablemente nel qu'espresó los sos sentimientos íntimos con más facilidá. Los cantares de Brahms caracterizar pola riqueza de la so harmonía, una perfecta unidá ente testu y música, y anque atopamos una inmensa variedá, predominen les qu'amuesen un calter señardoso y serondiego que s'acomuñó a esti músicu. Ye difícil atopar exemplos que destaquen del conxuntu, pero puede mentase Del amor eterno (Von ewiger Liebe op. 43 nº 1), la célebre Cantar de trubiecu (Wiegenlied op. 49 nº 4), Cantar de lluivia (Regenlied” op. 59 nº 3), Señardá, (“Heimweh” op. 63 nº 9) o El ruiseñor ("Nachtigall” op. 97 nº 1). Son bien representatives del estilu de Brahms les Dos canciones pa contraltu, viola y pianu op. 91. Tamién compunxo una serie importante de Volkslieder o cantares compuestos sobre melodíes populares.
Una de les sos últimes obres son les "Cuatro canciones series" op. 121 sobre testos de la Biblia que van dende Salomón hasta San Pablo, nes cualos atopamos tamién les característiques del so estilu tardíu.
Como se comentó, el rexistru ideal pa la interpretación de los cantares de Brahms ye l'entemediu, especialmente na voz de contraltu, recordando amás que Brahms sentía predilección polos rexistros medios en preseos como la viola, la trompa o'l clarinete.
Tamién compunxo diversos ciclos de cantares titulaos "Cantares d'amor" ("Liebeslieder Waltzer"), pa delles voces y pianu, y que tomen dellos ciclos. Estos cantares tán compuestes en forma de valse y tienen un calter allegre y popular.
Brahms creó diverses y bien importantes obres pa coru y orquesta (sinfoníes corales). La principal d'elles ye'l "Réquiem alemán" op. 45. Brahms, que yera agnósticu, compunxo esta obra sobre testos bíblicos, pero escoyéndolos de cuenta que se reflexaren muncho más los aspeutos humanos de la muerte que los puramente relixosos, polo que supon una contribución bien especial al xéneru, yá que nun se trata d'una misa de réquiem puramente felicidá. El tratamientu del coru, los solistes y l'orquesta ye llíricu y espresivu, anque tamién esisten influencies del oratoriu y del contrapuntu barrocos.
Amás, na so etapa de maduror compunxo una importante serie d'obres pa coru y orquesta basaes en testos de poetes alemanes: La Cantar del Destín op. 54, sobre testu de Friedrich Hölderlin, Nänie op. 82, sobre Friedrich von Schiller, el Cantar de les Parques op. 89 sobre testu de Goethe, o la Rapsodia pa contraltu, coru masculín y orquesta op. 53, tamién con testu de Goethe. Otra obra perteneciente a esti xéneru ye Rinaldo op. 50, sobre Torquato Tasso, obra cercana al xéneru operísticu, nel cual Brahms nun compunxo nenguna obra.
Les dances húngares (alemán: Ungarische Tänze) (WoO 1), ye un grupu de 21 allegres dances, basaes la so mayoría en temes húngaros. Les dances 11, 14 y 16, son orixinales. Duren ente unu y cuatro minutos. Brahms orixinalmente componer pa pianu a cuatro manos, y depués iguó diez d'elles pa pianu solu, y delles otres (nos. 1, 3 y 10) pa orquesta. Otru compositores, notablemente Antonín Dvořák, han orquestado les demás. Quiciabes la más conocida ye la Danza Húngara 5, en fa sosteníu menor (sol menor na versión orquestal). De toles "dances húngares" fixéronse innumberables versiones clásiques, acústiques, con nueves tecnoloxíes. Nelles atopen dalgunes de les pieces más populares del compositor.
Louis Armstrong
Louis Armstrong (Nueva Orleans, 4 d'agostu de 1901-Nueva York, 6 de xunetu de 1971), tamién conocíu como Satchmo o Pops, foi un trompetista y cantante estauxunidense de jazz. 
Trátase d'una de les figures más carismátiques ya innovadores de la hestoria del jazz y, probablemente, el so músicu más popular. Gracies a les sos habilidaes musicales y a la so brillosa personalidá, tresformó'l jazz dende la so condición inicial de música de baille, nuna forma de arte popular. Anque nel arranque de la so carrera encimentó la so fama sobremanera como cornetista y trompetista, más palantre sería la so condición de vocalista la que-y consagraría como una figura internacionalmente reconocida y d'enorme influencia pal cantar jazzístico. 
Louis Armstrong nació nel senu d'una familia bien probe y n'unu de los barrios marxinales de Nueva Orleans. La miseria apinóse cuando'l so padre, William Armstrong, abandonar. Louis yera entós un neñu y pasaría la so mocedá nun difícil vecinderu de les contornes de la ciudá. Siquier dende 1910, cuando foi deteníu per primer vegada, veríase esporádicamente arreyáu n'asuntu delictivos. La so madre, Mary «Mayann» Albert (1886-1942), dexaba a Louis y a la so hermana menor Beatrice Armstrong Collins (1903-1987) sol cuidu de la so güela, Josephine Armstrong, que naciera esclava y foi lliberada dempués de la Guerra Civil y dacuando, del so tíu Isaac.
La otra parte d'el so educación infantil llograr vagabundeando poles cais y trabayando de chatarreru. Siendo entá bien neñu pudo ser consciente del tarrecible odiu racial que bañaba Estaos Xuníos nes primeres décades del sieglu XX. Per primer vegada notó que yera tratáu distinta y como él mesmu cuntaba, finalmente acabó «entendiendo que yera pol color de la so piel». 
Trabayó pa una familia d'inmigrantes xudíos lituanos, los Karnofsky, quien aceptaron al neñu como a unu más de la familia. Louis siempres cuntó cómo afayó qu'esta familia blanca tamién yera discriminada por" "otros blancos", "yo tenía namái siete años, pero podía notar el miserable tratu que los blancos dáben-y a esta probe familia xudía pa la cual trabayaba... de la cual aprendí cómo vivir una vida verdadera y con determinación" "(escritu nes sos memories: Louis Armstrong y la familia xudía en Nueva Orleans).
Nun esistíen antecedentes musicales na so familia, polo qu'el so interés por esti arte surdió a partir de la escucha de les célebres bandes de Nueva Orleans, que desfilaben davezu peles aveníes de la ciudá. 
Esta familia foi la que fixo posible que se dedicara a la música y non a ser un rapazu problemáticu más de les cais de Nueva Orleans. Cuando la música llamólu y nun tenía un centavu pa mercar la so primer trompeta, el señor Karnofsky mercar. Eternamente estimosu y a pesar de ser de fe baptista, Louis Armstrong llevó'l restu de la so vida una estrella de David colgando del so pescuezu n'honor al so mecenes. Güei día esiste en Nueva Orleans una organización ensin ánimu d'arriquecimientu llamada The Karnofsky Project que s'encarga d'apurrir preseos musicales a neños ensin posibilidaes económiques.
Aprendió, de primeres, a tocar la corneta na banda de la Nueva Orleans Home for Colored Waifs, un reformatoriu para neños negros abandonaos a onde fuera unviáu en delles ocasiones por delitos menores, como por casu l'haber disparáu al aire mientres una Nuechevieya. Ellí, aconseyáu pol direutor del reformatoriu, Joseph Jones, y el profesor Peter Davis, optó pola trompeta ente otros preseos. 
En 1914, tres la so salida del reformatoriu, trabayó como vendedor de carbón, repartidor de lleche, estibador de barcos bananeros y otros empleos del mesmu tipu. Empezó tamién a trabayar nos cabarés de Storyville, onde taben concentraos tolos locales nocherniegos de la ciudá; ellí conoz al cornetista Joe King Oliver, quien foi'l so mentor y casi una figura paternal pa él.
Ente 1918 y 1919, yá con una bien ganada reputación como cornetista, foi contratáu pol direutor d'orquesta Kid Ory, gracies a un encamientu de Joe King Oliver, que dexara'l puestu de cornetista. Louis llegó per esti camín a tocar en delles d'eses orquestes de Nueva Orleans, incluyendo aquelles que viaxaben pelos ríos, como por casu la renombrada orquesta de Fate Marable, que realizó una xira nun buque de vapor a lo llargo de too el Misisipi. El mesmu Armstrong describiría esta dómina con Marable como "«la so estancia na universidá»", yá que-y apurrió una enorme esperiencia nel trabayu con arreglos escritos. Cuando Joe Oliver abandonó la ciudá en 1919, Armstrong ocupó'l llugar de Oliver na banda de Kid Ory, daquella'l grupu de "swing" más importante de la ciudá.
En 1922, Armstrong xunir al éxodu xeneralizáu de músicos que se produció escontra Chicago, a onde fuera convidáu por Joe King Oliver pa incorporase al so Creole Jazz Band como segundu cornetista. La orquesta de Oliver yera, a empiezos de los año veinte, la meyor y la más influyente agrupación de swing de Chicago, nuna dómina en que la ciudá yera'l centru del jazz; foi nesti momentu cuando la popularidá de Armstrong empezó a amontase de forma esponencial.
En 1923, Armstrong fixo'l so debú cola orquesta de Oliver pal sellu discográficu Okeh Records. Nes sos primeres grabaciones incluyéronse dalgunos solos y apartes como segunda corneta de la banda; en 1924, sicasí, yá yera'l solista más importante y más creativu del grupu. En febreru de 1924 cásase con Lillian Hardin, pianista de Oliver, quien lo animó a abandonar a este p'algamar mayores metes artístiques. Asina, dixebróse amistosamente de Oliver y, en trabayando de volao con Ollie Powers, colar a Nueva York. 
La so fama llegó rápido a oyíos del meyor direutor d'orquesta negru del momentu, Fletcher Henderson, quien-y ufiertó un contratu por que se xuniera a la so banda, la Fletcher Henderson Orchestra, la principal banda afro-estaunidense de la dómina. Armstrong camudar a la trompeta p'harmonizar meyor colos otros músicos de la so sección orquestal y debutó con ella'l 29 de setiembre de 1924 nel Roseland Ballroom de Nueva York. En decidiéndose a aprender a lleer música, en namái un añu revolucionó l'estilu y la forma de tocar de los sos compañeros y grabó colos meyores cantantes de blues de la dómina, como Bessie Smith.
Mientres esti periodu, fixo tamién munches grabaciones de forma independiente colos arreglos d'un vieyu amigu de Nueva Orleans, el pianista Clarence Williams, como por casu unos dúos col so «rival» musical Sidney Bechet y una serie d'acompañamientos colos Blues Singers.
En 1925 tornó a Chicago pa xunise a la orquesta de Lil nel Dreamland Ballroom; empezó a grabar sol so propiu nome pal sellu OKeh acompañando a dos formaciones creaes por él llamaes Hot Five y Hot Seven, produciendo ésitos como «Potato Head Blues», «Muggles» (una referencia a la mariguana, que tendía a consumir dende siempres) y «West End Blues». 
El trabayu de Armstrong con dambos grupos convertir en clásicu dientro de la hestoria del jazz, siendo descomanadamente influyente y reinterpretado.
Fora del estudiu siguió tocando con "big bands", como por casu les de Erskine Tate y Carroll Dickerson, y el so repertoriu empezó a camudar escontra cantares populares como «Ain't Misbehavin». Sofitáu agora pela prestixosa banda de Dickerson, anunciada como la so propia orquesta, Armstrong aplicaba la so forma virtuosa de tocar la trompeta y la so encantadora manera de cantar con enorme efectu a les melodíes populares de la dómina. L'apaición en 1926 de «Heebie Jeebies» supon la primer amuesa del estilu vocal llamáu "scatting", que Armstrong fadría famosu: una sola presea cantada por aciu soníos o palabres ensin nengún sentíu. 
Armstrong tornó a Nueva York en 1929, depués treslladóse a Los Angeles en 1930 y dempués realizó una xira por Europa a partir de 1932 (tornaría dos años dempués, en 1934), consiguiendo un espectacular ésitu en París. L'apaición de Joe Glaser en 1935 como'l so representante y la contratación de la orquesta de Louis Russell como formación de sofitu de Armstrong, establecieron el cursu de los acontecimientos mientres el restu de la década, na que Armstrong pasó de ser una simple figura del jazz a un destacáu miembru de la industria del entretenimientu polo xeneral.
En 1940, Glaser rompió la so relación comercial cola "big band" de Russell y contrató a nuevos músicos: esta unidá foi'l principal sofitu col que cuntó Armstrong hasta 1947. El cambéu d'aquel añu foi abarruntáu pola grabación de la banda sonora de la película "Nueva Orleans", na qu'apaecía Louis, y na que s'interpretaben obres del repertoriu clásicu del jazz al cargu de un pequeñu grupu. 
En pasando munchos años de xira, asitióse permanentemente en Queens, Nueva York, en 1943. Anque non ayenu a les vicisitúes del Tin Pan Alley y del negociu musical controláu por gánsteres, Louis siguió desenvolviendo la so técnica y la so carrera musical.
Mientres los siguientes trenta años, Armstrong llegó a actuar una media de trescientes vegaes per añu. Nos año cuarenta, les "big bands" entraron en decadencia por cuenta de los cambeos nel gustu del públicu: munches sales de baille cerraron y ente los nuevos medios de comunicación como la televisión y la puxanza de nuevos tipos de música, les "big bands" y el swing pasaron a un segundu llugar. Fíxose imposible caltener y financiar orquestes itinerantes de 16 músicos.
Escontra 1947, Armstrong amenorgó la so banda a seis instrumentos, volviendo asina al estilu Dixieland que lo fixera famosu de primeres de la so carrera. Esti grupu foi llamáu All Stars y taba formáu por Armstrong (voz y trompeta), Jack Teagarden (trombón), Barney Bigard (clarinete), Earl Hines (pianu), Big Sid Catlett (batería) y Arvell Shaw (contrabaxu). Con ellos, Louis Armstrong presentóse'l 13 d'agostu de 1947 nel club Billy Berg's de Los Angeles. Pola agrupación pasaron otros músicos en distintes etapes: Trummy Young (quien tocó con Dizzy Gillespie dende 1944), Marty Napoleon, Billy Kille, Edmond Hall, Danny Barcelona, Tyree Glenn y Barrett Deems. Mientres esti periodu, realizó munches grabaciones y apaeció n'alredor de treinta películes.
En 1964, Armstrong grabó'l que sería la so tema más vendida: «Hello, Dolly». El cantar llogró'l puestu númberu unu nes llistes d'Estaos Xuníos, superando al grupu inglés The Beatles. Armstrong tamién llogró pol discu un premiu Grammy al Meyor Cantante masculín y foi nomáu a Meyor Discu del añu. Nesti álbum alcuéntrase, tamién, otra tema clásica de Armstrong: «Jeepers Creepers».
Armstrong tuvo trabayando hasta poco tiempu enantes de la so muerte y, anque n'ocasiones nos sos últimos años inclinar escontra delles interpretaciones triviales, n'otres era capaz de demostrar un inda estelante dominiu de la técnica y de la intuición musical que dexaba perplexa a la so propia banda. 
Ente los sos numberosos destinos artísticos, tuvieron llugares d'África, Europa y Asia, sol patrociniu del Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos; l'ésitu foi tan grande que terminó per ser conocíu como «Ambassador Satch» (embaxador Satch). 
Louis Armstrong sufrió un ataque al corazón en 1959, del cual pudo recuperase pa siguir tocando. Pero un segundu ataque al corazón en 1971, obligó-y a guardar reposu mientres dos meses. Axuntóse nuevamente a tocar col so grupu'l 5 de xunetu d'esi mesmu añu y, a otru día, en Corona, Queens (Nueva York) morrió mientres dormía por entueyos del so corazón, xusto un mes enantes de cumplir 70 años.
El llamatu "Satchmo", o "Satch", ye una abreviación de "Satchelmouth" («boca de bolsa»). En 1932, l'entós editor de la revista "Melody Maker", Percy Brooks, saludó a Armstrong en Londres diciendo «Hello, Satchmo!», embriviendo "Satchelmouth" (probablemente, ensin intención), y tal llamatu tuvo ésitu. A empiezos de la so carrera tamién yera conocíu como "Dippermouth" («boca de cuyarón»).
Dambes referencies tienen que ver cola forma en que embocaba la so trompeta mientres tocaba. Asitiar sobre los sos llabios de tala forma que tres munches hores d'interpretación, surdía na so llabiu cimeru una hendidura, d'ende'l términu «Dippermouth». Esta hendidura puede reparase en munches semeyes de Louis d'esi periodu y tuvo que ver cola orientación de la so carrera escontra'l cantar por cuenta de que llegó-y a suponer una torga a la de tocar la trompeta. Sía que non, tres un periodu en que nun la tocó, enmendó la so forma de tocar el preséu y siguió cola so carrera instrumental. Los amigos y dellos músicos cercanos llamábenlu tamién "Pops", que ye como Armstrong dirixíase de normal a ellos (sacante a Pops Foster, a quien siempres llamaba «George»).
El llamatu «Satchmo» y la templada personalidá sureña de Armstrong, combinaos col so apegu natural al espectáculu y a la busca d'una respuesta nel públicu, conducieron a la creación d'un personaxe públicu —la sorrisa, el sudu, el pañuelu— que terminó per ser a la fin de la so carrera un tanto afectáu y, según munchos, casi una caricatura racista de sigo mesmu.
Foi tamién criticáu por aceptar el títulu de «King of The Zulus» (na comunidá afroestaunidense de Nueva Orleans, un títulu honoríficu pal xefe del antroxu negru "Krewe", pero esconcertante y ofensivu pa los foranos pol so vistíu tradicional de falda verde y maquillaxe de negru intentando satirizar les actitúes sureñes blanques) nel Mardi Gras de 1949.
L'aparente insensibilidá racial de Armstrong al aceptar el títulu y el disfraz de "King of the Zulus" fueron vistos n'ocasiones como parte d'un defectu mayor de Armstrong: onde dalgunos vieron una personalidá gregaria ya introvertida, otros víen a daquién que s'esforciaba por atraer al públicu blancu entá a cuenta de convertise nuna caricatura d'artista. Dellos músicos criticaron tamién a Armstrong por tocar ante audiencies segregaes y por non tomar una postura clara nel movimientu polos derechos civiles, suxuriendo que yera un "Uncle Tom" (vease pal conceutu acomuñáu al términu l'artículu tíu Tom). Billie Holiday, pela so parte, siempres-y esculpaba sorrayando nél el so gran corazón.
Con tou, Louis Armstrong foi un sofitu financieru bien importante para Martin Luther King y p'otros activistes polos derechos civiles, anque siempres prefiriera trabayar nesos asuntos de forma bien discreta, ensin entemecer les sos idees polítiques col so trabayu como artista. 
Les poques esceiciones en que nun cumplió esta norma convirtiéronse entós en bien efectives: la crítica de Armstrong al presidente Eisenhower, llamándo-y «two-faced» (con dos cares) y «cobarde» por cuenta del so inacción mientres el conflictu de la segregación racial escolar en Little Rock, Arkansas, foi noticia nacional en 1957. Tamién protestó atayando una xira pola Unión Soviética en nome del Departamentu d'Estáu diciendo que «pola forma en que tán tratando a la mio xente nel sur, el gobiernu podría dir al infiernu» y que él nun podía representar al so gobiernu fuera del país cuando taba calteniendo un conflictu col so propiu pueblu. 
Foi daquién especialmente arrogante, hasta'l puntu de dicise d'él que gastara tanto dineru nos demás como en sí mesmu. 
Per otra parte, Armstrong tuvo costantemente esmolecíu pol so salú y poles sos funciones corporales. Utilizó con frecuencia laxantes como forma de controlar el so pesu, una práctica que lu llevó a fomentala públicamente apurriendo la so esperiencia y opiniones nel llibru "Lose Weight the Satchmo Way". El laxante favoritu de Armstrong na so mocedá yera "Pluto Water", pero darréu fíxose un entusiasta del remediu natural "Swiss Kriss", que tamién espublizó siempres que se-y quixo oyer.
Nos sos primeros años, Armstrong yera conocíu sobremanera pol so virtuosismu cola corneta y la trompeta. El so meyor soníu trompetístico puede escuchase nes grabaciones coles sos Hot Five y Hot Seven. Les improvisaciones que fixo naquelles grabaciones sobre estándares del jazz de Nueva Orleans y sobre otros cantares populares del momentu, aguantaron perfectamente'l pasu del tiempu hasta'l puntu de soportar la comparanza con cualesquier de les feches por otros intérpretes posteriores. 
La xeneración más antigua de jazzistas de Nueva Orleans referir con frecuencia a les sos improvisaciones como "variaciones melódiques". Les improvisaciones de Armstrong fueron novedoses y sofisticaes na so dómina, anque yeren sutiles y melódiques. Lo que de normal faía yera recomponer les temes populares que tocaba, faciéndolos más interesantes. El toque de Armstrong ta llenu d'allegres, inspiraes y orixinales melodíes, saltos creativos y ritmos sutilmente relaxaos o dinámicos. El xeniu d'estes composiciones tan creatives aniciar na técnica interpretativa de Armstrong, consiguida tres una práctica constante qu'amplió la so gama, la so tonu y les capacidaes de la trompeta. Nestes grabaciones, Armstrong casi llegó a crear ensin ayuda de naide'l papel del solista de jazz, convirtiendo lo que yera n'esencia una música colectiva de tipu folk nuna forma d'arte con enormes posibilidaes pa la espresión individual.
L'actividá de Armstrong nos años venti llevólu a tocar más allá de les llendes de les sos habilidaes. Les grabaciones de los Hot Five, especialmente, presenten n'ocasiones error y omisión de notes, anque son difícilmente perceptibles pa una audiencia apoderada por unes actuaciones llenes d'enerxía y espontaneidá. Escontra mediaos de los año treinta, Armstrong algamó una seguridá plena al tener conciencia de lo que podía faer y al realizar eses idees con perfeccionismu. 
A midida que la so música progresaba y que la so popularidá crecía, el so cantar tamién se convirtió n'importante. Armstrong nun foi'l primeru en grabar "scat", pero foi unu de los sos maestros y ayudó a popularizalo. Consiguió un gran ésitu cola so interpretación de «Heebie Jeebies», con momentos de "scat", y grabó «I done forgot the words» («Escaecí les palabres») en metá de la so grabación de «I'm a Ding Dong Daddy from Dumas». Tales grabaciones fueron ésitos y el cantar "scat" convertir en parte importante de les sos actuaciones. Más allá d'esto, sicasí, Armstrong esperimentaba col so cantar, encurtiando o allargando les frases, ensertando improvisaciones, usando la so voz de forma tan creativa como lo faía cola so trompeta.
Mientres la so llarga carrera, tocó y cantó colos más importantes instrumentalistas y vocalistas; ente ellos, con Jimmie Rodgers, Bing Crosby, Duke Ellington, Fletcher Henderson, Bessie Smith y, especialmente, con Ella Fitzgerald. La so influencia sobre Bing Crosby ye particularmente importante con relación al consiguiente desenvolvimientu de la música popular. Armstrong grabó tres discos con Ella Fitzgerald: "Ella and Louis", "Ella and Louis Again" y "Porgy and Bess" para Verve Records. Les sos grabaciones sobre temes de Fats Waller en "Satch Plays Fats" y el so discu "Louis Armstrong Plays W.C. Handy" nos año cincuenta fueron quiciabes les sos últimes grabaciones creatives realmente importantes, anque grabaciones posteriores como "Disney Songs the Satchmo Way" tien los sos momentos musicales relevantes. Sía que non, les sos últimes grabaciones son criticaes como simples o repetitives.
Armstrong llogró a lo llargo de la so carrera un gran númberu de grandes ésitos coles sos interpretaciones; ente ellos cúntense «Stardust», «What a Wonderful World», «When the Saints Go Marching In», «Dream a Little Dream of Me», «Ain't Misbehavin'», «Stompin' at the Savoy», «We Have All the Time in the World» (parte de la banda sonora de la película de James Bond "On Her Majesty's Secret Service" y parte tamién d'un anunciu de 1994 de "Guinness"), etc.
En 1964, Armstrong desbancó a The Beatles de lo alto del Billboard Top 100 con «Hello, Dolly», qu'apurrió al intérprete de 63 años un récord n'Estaos Xuníos al ser l'artista de mayor edá en consiguir un númberu 1. En 1968, consiguió otru gran ésitu nel Reinu Xuníu cola altamente sentimental cantar pop «What a Wonderful World», qu'acopó les llistes britániques mientres un mes, anque n'Estaos Xuníos nun tuviera tantu ésitu. El cantar caló inda más na conciencia popular cuanto foi usada na película de 1987 "Good Morning, Vietnam", algamando de resultes d'ello una gran popularidá en tol mundu. Tamién sería utilizada nueve años más tarde na película "Dolce monos".
Armstrong averar a munchos tipos de música, dende'l blues más guañáu a los arreglos más almibraos de Guy Lombardu, dende los cantares folk hispanoamericanes a sinfoníes y óperes clásiques. Armstrong incorporó influencies de toes estes fontes nes sos interpretaciones, dacuando provocando l'amoriadura de les sos fanes, que queríen que l'artista caltener nuna llinia más convencional. Armstrong foi asitiáu nel "Rock and Roll Hall of Fame" al ser consideráu como una de les sos primeres influencies. Dalgunos de los sos solos de los años cincuenta, como por casu la roquera versión del «Saint Louis Blues» del discu con W. C. Handy, amuesen que la influencia foi recíproca.
La influencia de Armstrong nel desenvolvimientu del jazz ye virtualmente inabarcable. Inclusive puede dicise que por causa del so desbordante personalidá, tantu como figura pública nos sos últimos años como intérprete, la so contribución como músicu y cantante pudo ser infravalorada.
Como trompetista virtuosu, Armstrong tenía un toque únicu y un estraordinariu talentu pa la improvisación melódica. Al traviés del so toque, la trompeta remaneció como un preséu solista nel jazz. Foi un magníficu acompañante y músicu de grupu, amás de les sos estraordinaries cualidaes como solista. Coles sos innovaciones, alzó'l llistón musical pa tolos que vinieron detrás d'él.
A Armstrong considérase-y l'inventor de la esencia del cantar jazzístico. Tenía una voz extraordinariamente peculiar, grave y rota, qu'esplegaba con gran maña nes sos improvisaciones, reforzando la lletra y la melodía d'un cantar con propósitos espresivos. Foi tamién un gran espertu nel scat, ya inclusive acordies con delles lleendes haber llegáu a inventar él mientres la so grabación de «Heebie Jeebies» al trate obligáu a improvisar sílabas ensin sentíu al cayése-y les partitures al suelu. Billie Holiday, Bing Crosby y Frank Sinatra son exemplos de cantantes influyíos por él.
Armstrong apaeció en más d'una docena de películes de Hollywood (anque en poques con cierta relevancia), davezu de direutor de banda o como músicu. Foi'l primera afro-estaunidense en protagonizar un espectáculu radiofónicu d'ámbitu nacional nos años trenta. Realizó tamién apaiciones televisives, especialmente nos cincuenta y sesenta, ente les que s'inclúin apaiciones nel "The Tonight Show" de Johnny Carson. Louis Armstrong tien una estrella nel Paséu de la Fama de Hollywood nel 7601 Hollywood Boulevard.
Munches de les grabaciones de Armstrong siguen siendo populares. Más de cuatro décades dempués de la so muerte, un gran númberu d'elles de tolos periodos de la so carrera tán accesibles al públicu nuna forma que nun lo tuvieron en vida d'él. Los sos cantares son emitíes y escuchaes davezu, y son honraes en películes, series de televisión, anuncios, ya inclusive en anime y xuegos d'ordenador. «A Kiss to Build a Dream on» foi incluyida nel xuegu d'ordenador "Fallout 2", como acompañamientu de la introducción. Les sos grabaciones con Joe Oliver y la so Creole Jazz Band siguen siendo escuchaes como documentos del estilu grupal del jazz de Nueva Orleans. Demasiao de cutiu, sicasí, de Armstrong namái queda'l so toque sublime de trompeta metanes orquestes planes y convencionales. «Melancholy Blues», interpretada por Armstrong y los sos Hot Seven, foi incluyida nel "Voyager Golden Record" y unviada al espaciu como representante de los más grandes llogros de la humanidá.
Armstrong creó una fundación non codalosa pa la Educación Musical de neños discapacitaos y mandó la so casa y lo sustancial de los sos archivos d'escritos, llibros, grabaciones y alcordances a la City University del Queens College de Nueva York, tou ello una vegada que se produxera tamién la muerte de la so muyer Lucille. Los Archivos de Louis Armstrong tán abiertos a'l investigadores y la so casa foi abierta al públicu como muséu'l 15 d'ochobre de 2003.
El principal aeropuertu de Nueva Orleans lleva como nome Aeropuertu Internacional Louis Armstrong.
Mark Twain
Samuel Langhorne Clemens, conocíu pol seudónimu de Mark Twain (Florida, Misuri, 30 de payares de 1835-Redding, Connecticut, 21 d'abril de 1910), foi un popular escritor, orador y humorista norteamericanu. Escribió obres de gran ésitu como "El príncipe y el méndigu" o "Un yanqui na corte del Rei Arturo", pero ye conocíu sobremanera pola so novela "Les aventures de Tom Sawyer" y la so remortina "Les aventures de Huckleberry Finn".
Twain creció en Hannibal (Misuri), llugar qu'utilizaría como escenariu pa les aventures de Tom Sawyer y Huckleberry Finn. Trabayó como aprendiz d'un imprentador y como cajista, y participó na redacción d'artículos pal periódicu del so hermanu mayor Orion. Dempués de trabayar como imprentador en delles ciudaes, fíxose pilotu navegante nel ríu Misisipi, trabayó con poco ésitu na minería del oru, y retornó al periodismu. Como reporteru, escribió una hestoria humorística, "La célebre xaronca saltarina del condáu de Calaveres" (1865), que se fixo bien popular y atraxo l'atención escontra la so persona a escala nacional, y les sos llibros de viaxes tamién fueron bien acoyíos. Twain atopara la so vocación.
Consiguió un gran ésitu como escritor y orador. El so inxeniu y sátira recibieron allabancies de críticos y colegues, y fíxose amigu de presidentes estaunidenses, artistes, industriales y realeza europea.
Escarecía de visión financiera y, anque ganó enforma dineru colos sos escritos y conferencies, esbardiar en delles empreses y viose obligáu a declarase en bancarrota. Cola ayuda del empresariu y filántropu Henry Huttleston Rogers finalmente resolvió los sos problemes financieros.
Twain nació mientres una de les visites a la Tierra del cometa Halley y predixo que tamién diré con él»; morrió al siguiente regresu a la Tierra de la cometa, 74 años dempués. William Faulkner calificó a Twain como «el padre de la lliteratura norteamericana».
Samuel Langhorne Clemens nació'l 30 de payares de 1835 na pequeña población estauxunidense de Florida, Misuri, a la que los sos padres, John Marshall Clemens (11 d'agostu de 1798 – 24 de marzu de 1847) y Jane Lampton Clemens (18 de xunu de 1803 – 27 d'ochobre de 1890), treslladárense dende'l condáu de Fentress (Tennessee) pa vivir cerca d'un prósperu tíu so, John Quarles, propietariu d'una tienda, una granxa y unos venti esclavos negros.
Yera'l sestu de los siete fíos de la pareya, pero solu trés de los sos hermanos sobrevivieron a la infancia: el so hermanu Orion (17 de xunetu de 1825 – 11 d'avientu de 1897), Henry, que morrió na esplosión d'una embarcación fluvial (13 de xunetu de 1838 – 21 de xunu de 1858) y Pamela (19 de setiembre de 1827 – 31 d'agostu de 1904). La so hermana Margaret (31 de mayu de 1830 – 17 d'agostu de 1839) finó cuando él tenía tres años, y el so hermanu Benjamin (8 de xunu de 1832 – 12 de mayu de 1842) morrió tres años más tarde. Otru hermanu, Pleasant (1828–1829), morrió con tan solu seis meses d'edá. Twain nació dos selmanes dempués del aproximamientu máximu a la Tierra del cometa Halley.
A los cuatro años d'edá, pocos meses dempués de la muerte de la so hermana Margaret, la so familia treslladóse a la cercana Hannibal (Misuri), puertu fluvial nel Misisipi, y ellí realizó los sos primeros estudios. Hannibal sirvió d'inspiración pal pueblu ficticiu de San Petersburgu en "Les aventures de Tom Sawyer" y "Les aventures de Huckleberry Finn". Nesa dómina Misuri yera un tao esclavista, y el mozu Twain taba familiarizáu cola institución de la esclavitú, tema qu'esquizó más tarde nos sos escritos.
El so padre finó de neumonía en marzu de 1847, cuando Samuel tenía 11 años. Dexó'l colexu ensin terminar los sos estudios (completara'l 5º grau), y al añu siguiente empezó a trabayar como aprendiz d'imprentador nun periódicu local. En 1851 aportó a tipógrafu y empezó a publicar delles esquises humorísticu y curtiu relatos de viaxes nel "Hannibal Journal", periódicu propiedá del so hermanu mayor, Orion. Cuando tenía 18 años colar de Hannibal; en 1853 el so hermanu mercó parte del "Journal" de Muscatine (Iowa), y ente 1853 y 1855 Samuel realizó diverses contribuciones en forma de relatos de viaxe, mientres viaxaba y trabayaba como imprentador itinerante en Nueva York, Filadelfia, San Luis y Cincinnati. Tamién vivió y trabayó en Keokuk, Iowa, y unvió dellos artículos al diariu local. Afiliar al apocayá formáu sindicatu de tipógrafos International Typographical Union, y se formó a sigo mesmu en biblioteques públiques peles tardes, buscando mayor información que nuna escuela convencional. Con 22 años tornó a Misuri.
Mientres un viaxe a Nueva Orleans ríu abajo pol Misisipi, viendo a Horace Y. Bixby, pilotu navegante de los típicos "riverboats", vapores de ruedes que saleaben per esi ríu, Twain decidió buscar trabayu él mesmu como pilotu. Tal como reparó darréu na so obra "Vida nel Misisipi", el pilotu d'un barcu de vapor superaba inclusive al capitán en prestíu y autoridá, y yera una ocupación provechosa, con un salariu de 250 dólares mensuales, una cantidá importante pa la dómina. Un pilotu de barcu de vapor fluvial precisaba tener un ampliu y detalláu conocencia sobre'l cambiante ríu y yera capaz de detenese en centenares de puertos y cais de madera. Samuel estudió meticulosamente más de 3000 km del Misisipi mientres más de dos años hasta que consiguió la llicencia de pilotu fluvial en 1859. Mientres la so formación, Samuel convenció al so hermanu Henry por que trabayara con él. Henry morrió'l 21 de xunu de 1858 na esplosión del "Pennsylvania", vapor nel que trabayaba. Samuel tuviera una premonición d'esta muerte nun realista suañu que tuviera un mes enantes, lo que fixo que s'interesara pola parasicoloxía; foi unu de los primeros miembros de la Society for Psychical Research (Sociedá pa la Investigación Psíquica). Samuel viose bien afectáu y sintióse culpable mientres el restu de la so vida.
La so vida como pilotu fluvial foi curtiu; trabayó nel ríu hasta qu'españó la Guerra de Secesión estaunidense en 1861, y el tránsitu pol Misisipi foi acutáu. Misuri yera un estáu del sur estaunidense y tuvo representáu tantu nos gobiernos federal como confederáu mientres la guerra civil. Samuel y unos amigos sos xuniéronse como voluntarios a un grupu de milicianos confederaos, los Marion Rangers, mientres dos selmanes, primero qu'eslleiera la compañía.
Twain axuntar col so hermanu Orion, qu'en 1861 fuera nomáu secretariu de James W. Nye, gobernador del Territoriu de Nevada, y dirixiéronse escontra l'Oeste. Dambos viaxaron mientres más de dos selmanes nuna dilixencia al traviés de les Grandes Enllanaes y les Montes Predresos, visitando la comunidá mormona de Salt Lake City pel camín. Estes esperiencies sirviéronlu como inspiración pa "Pasando fatigues" y apurriéron-y material pa "La célebre xaronca saltadora del distritu de Calaveres". El viaxe terminó en Virginia City, Nevada, onde se fixo mineru col enfotu de faese ricu rápido, anque ensin ésitu. Al añu siguiente atopó trabayu nun pequeñu diariu de la ciudá, el "Territorial Enterprise", y foi ellí onde utilizó per primer vegada la so seudónimu: el 3 de febreru de 1863 robló una hestoria humorística sobre un viaxe, "Letter From Carson – re: Joe Goodman; party at Gov. Johnson's; music", como «Mark Twain», adoptáu de la espresión "mark twain", típica de los canto de trabayu de los negros nos "riverboats" del ríu Misisipi, que significa «marca dos», en referencia a dos braces (3,6 m), el caláu mínimu necesariu pa un saléu seguru.
Twain treslladóse a San Francisco (California) en 1864, inda como periodista. Ellí conoció a escritores como Bret Farte, Artemus Ward y Dan DeQuille, y pudo tener un romance cola moza poetisa Ina Coolbrith.
El so primer ésitu como escritor llegó cuando'l so cuentu humorísticu "La célebre xaronca saltadora del distritu de Calaveres" publicar nun selmanariu neoyorquín, "The Saturday Press", el 18 de payares de 1865. Foi un ésitu inmediatu, que-y dio reconocencia a nivel nacional. Un añu más tarde viaxó a les islles Sándwich (na actualidá les Hawái) como reporteru del "Sacramentu Union". Los sos diarios de viaxe fixéronse populares y sirviéronlu como base pa les sos primeres conferencies.
En 1867, un diariu local financió-y un viaxe pol Mediterraneu. Mientres el so periplu per Europa y Oriente Mediu, escribió una popular colección de cartes de viaxe qu'en 1869 compiló sol títulu de "Los inocentes nel estranxeru". Nesti viaxe conoció al so futuru cuñáu, Charles Langdon.
Mientres el so viaxe pol Mediterraneu, Charles Langdon enseñó-y una semeya de la so hermana, Olivia, a la que llamaben davezu "Livy"; Twain afirmó namorase a la primer vista. Conocer en persona n'avientu de 1867 y empecipiaron un novialgu a lo llargo de 1868, calteníu sobremanera per carta; anque Olivia refugó la so primer propuesta de matrimoniu, al añu siguiente prometiéronse y en febreru de 1870 contraxeron matrimoniu en Elmira (Nueva York). Olivia provenía d'una familia rico pero lliberal, y al traviés d'ella Twain conoció a abolicionistes, socialista, ateos por principios y activistes polos Emancipación de la muyer derechos de les muyeres y la igualdá social como Harriet Beecher Stowe, Frederick Douglass y l'escritor y socialista utópicu William Dean Howells, col que entabló una fonda amistá.
La pareya instalar en Búfalo (Nueva York), nuna casa mercada pol padre de Livy, y el so primer fíu, Langdon Clemens, nació en payares de 1870. Nesa dómina Twain yera copropietariu del diariu "Buffalo Express", nel que trabayó como editor y redactor.
La familia camudar a Hartford (Connecticut) en 1871, y en 1873 adquirieron los terrenes pa construyir la so nueva casa al norte de la ciudá, y na que s'instalaron en 1874. El 2 de xunu de 1872, al poco tiempu de treslladase a Hartford y enantes d'instalase na so nueva casa, el so fíu Langdon morrió de difteria con tan solo 19 meses d'edá. Foi'l so únicu fíu varón, pero Olivia dio a lluz a tres fíos: Olivia Susan ("Susy", 1872–1896), Clara (1874–1962) y Jane ("Jean", 1880–1909). El matrimoniu de los Clemens duró 34 años, hasta la muerte d'Olivia en 1904. Tola familia ta soterrada nel campusantu Woodlawn de Elmira.
Mientres los años 1870 y los años 1880, Twain y la so familia pasaben los branos en Quarry Farm, una casa en Elmira qu'adquiriera'l padre d'Olivia pa pasar les vacaciones y que a la so muerte heredó la so fía mayor, Susan. En 1874, Susan fixo construyir un estudiu de forma octogonal, dixebráu de la casa principal, por que'l so cuñáu tuviera un llugar sele onde escribir. Mientres los diecisiete años que pasaron en Hartford y los venti en Quarry Farm, Twain escribió munches de les sos noveles clásiques, como "Les aventures de Tom Sawyer" (1876), "El príncipe y el méndigu" (1881), "Vida nel Misisipi" (1883), "Les aventures de Huckleberry Finn" (1885) y "Un yanqui na corte del Rei Arturo" (1889). 
Twain realizó un segundu viaxe a Europa, que describió nel so llibru de 1880 "Un vagamundu nel estranxeru".
Twain amosó a lo llargo de la so vida un gran interés pola ciencia, la investigación científica y les nueves tecnoloxíes. Entabló una gran y enllargada amistá con Nikola Tesla, y dambos pasaron enforma tiempu xuntos nel llaboratoriu de Tesla.
Twain patentó tres inventos, como una Meyora de correes ajustables y desmontables pa la ropa» (pa sustituyir a los tirantes) y un xuegu sobre anécdotes históriques. El que tuvo un mayor ésitu comercial foi un llibru de semeyes autoadhesivas; tenía un pegamento secu nes páxines y solo teníase qu'amugar llixeramente enantes del so usu.
El so llibru "Un yanqui na corte del Rei Arturo" ta protagonizáu por un Viaxe al traviés del tiempu viaxeru nel tiempu de los Estaos Xuníos contemporaneos, qu'utiliza les sos conocencies científiques pa introducir la tecnoloxía moderna na Inglaterra arturiana. Esti tipu d'argumentu convirtióse darréu nuna característica frecuente de la ucronía o hestoria alternativa, un subxéneru de la ciencia ficción.
En 1909, Thomas Alva Edison visitó a Twain na so casa en Redding, Connecticut y lo filmó. Una parte del metraxe utilizar en "The Prince and the Pauper" (1909), un curtiumetraxe de dos bobines.
Twain siempres escareció de visión financiera y, anque ganó enforma dineru coles sos obres, perdió grandes sumes en diverses inversiones, xeneralmente en nuevos inventos y tecnoloxía, bien especialmente na compositora Paige, máquina diseñada pa sustituyir al tipógrafu humanu nes imprentes, un inxeniu mecánicu bien avanzáu qu'ablucó mientres la so presentación pública, pero bien complexa y que precisaba constantes axustes; Twain invirtió nella ente 200 000 y 300 000 dólares (una enorme cantidá de dineru pa la dómina) a partir 1880 y mientres los 14 años de la so participación, pero primero que pudiera ser perfeccionada quedó obsoleta pola introducción de la linotipia. L'escritor non solo perdió la mayor parte de los ingresos llograos polos sos llibros, sinón tamién una parte sustancial del heriedu de la so esposa.
Tamién perdió dineru cola empresa editora que creara en 1885, la "Charles L. Webster Company", qu'esfrutó d'un gran ésitu inicial cola publicación de llibros como "Memories de Ulysses S. Grant" o'l so propiu "Les aventures de Huckleberry Finn", pero que finalmente terminó en bancarrota.
Gracies a los sos escritos y conferencies, y a l'ayuda del so nuevu amigu Henry H. Rogers, Twain pudo recuperase económicamente. La so gran amistá con Rogers, directivu de la Standard Oil y un prominente empresariu y financieru, empecipiar en 1893 y duró hasta la so muerte, en 1909. Ente otres coses, Rogers fixo que Twain presentara una declaración de quiebra del so editorial y que tresfiriera los derechos d'autor de les sos obres a la so esposa, Olivia, pa torgar qu'el acreedores facer con ellos. Rogers fíxose cargu de les finances de Twain hasta consiguir pagar toles sos deldes.
En 1895 Twain entamó una xira de conferencies per Estaos Xuníos y alredor del mundu pa pagar la totalidá de les deldes a los sos acreedores, anque yá nun tenía obligación llegal de faelo. Sobre esta esperiencia publicó'l so últimu llibru de viaxes, "Siguiendo l'Ecuador" (1897), llibru que-y apurrió unos necesarios ingresos. Volvió a los Estaos Xuníos en 1900, ganando abondu dineru pa satisfaer les sos deldes.
Nos sos últimos años de vida, Twain pasó por un periodu de depresión fonda, situación que se reflexó nos sos trabayos. En 1896 la so fía Susy, de tan solo 24 años d'edá, morrió de meninxitis. En viviendo tres años en Riverdale, Nueva York, la so esposa careció en 1903 y treslladáronse a Italia, buscando por encamientu médicu un clima más templáu; vivieron en "Villa di Quarto", nes contornes de Florencia, hasta qu'Olivia finó en 1904 d'un paru cardiaco. Clara, la so fía mediana, casóse en 1909, pero la so fía pequeña, Jean, morrió la Nuechebona d'esi mesmu añu, probablemente por causa de un ataque epilépticu, y el so gran amigu Henry Rogers finó de secute víctima d'un ataque cerebral.
Ente 1906 y 1907, Twain publicó "Chapters from My Autobiography" a lo llargo de 25 entregues na revista lliteraria "North American Review". En 1906 formó'l "Angel Fish and Aquarium Club", un club pa rapaces a les que l'autor vía, en cierta forma, como nietes sustitutes. Más d'una docena de miembros del club teníen la edá d'ente 10 y 16 años; Twain intercambiaba correspondencia coles rapaces del "Angel Fish" y convidar a xugar, a conciertos y al teatru. En 1908 escribió que'l club yera «el mayor prestu de la so vida».
En 1907 recibió'l títulu de doctor honoris causa pola Universidá d'Oxford (Reinu Xuníu). La ceremonia d'entrega celebró'l 26 de xunu de 1907 cola asistencia d'un gran númberu d'altes personalidaes. Esti doctoráu foi un honor bien apreciáu por Twain.
En 1909 Twain dixo:
La so predicción cumplióse: Twain morrió en Redding (Connecticut) d'un ataque al corazón sobre les 6 de la tarde del 21 d'abril de 1910, a los 74 años d'edá, el día enantes del perihelio de la torna a la Tierra de la cometa.
Al enterase de la muerte de Twain, el presidente William Howard Taft dixo:
El funeral de Twain celebrar na ilesia presbiteriana "Old Brick" en Nueva York, y foi soterráu na parcela de la familia de la so esposa nel Campusantu Woodlawn en Elmira (Nueva York).
Nos sos entamos como escritor, Twain escribía versos llixeros y humorísticos, pero evolucionó nun cronista de les vanidaes, hipocresíes y crueldaes de la humanidá. A metá de la so carrera, con "Huckleberry Finn" combinó un humor fértil con una narración sólida y cola crítica social. Twain foi un maestru del llinguaxe coloquial, y ayudó a crear y a popularizar una lliteratura estaunidense con personalidá propia, basada en temes y llinguaxe norteamericanos. Munches de les sos obres fueron prohibíes por distintos motivos; "Les aventures de Huckleberry Finn" prohibiéronse repetidamente a les escueles secundaries estaunidenses, de cutiu pol so usu frecuente de la palabra "nigger" («negru» o inclusive «negrata», n'inglés) pa referise a les persones de color, un términu que yera d'usu común nel periodu previu a la Guerra de Secesión nel llugar onde se desenvuelve l'acción de la novela y qu'el defensores d'esta obra argumenten que l'usu d'esi estereotipu forma parte de la satírica forma d'escribir del autor, pero que tamién puede tener una connotación racista y peyorativa.
Una relación completa de los sos trabayos ye casi imposible de compilar debíu al enorme númberu de trabayos escritos por Twain (de cutiu en periódicos pocu conocíos) y el fechu de qu'utilizó dellos seudónimos distintos. Amás, una gran parte de los sos discursos y conferencies perdióse o nun llegó a trescribise; asina, la escoyeta de les sos obres ye un procesu inda inacabado. Los sos investigadores inda atopen na actualidá trabayos publicaos del autor.
En 1863, cuando trabayaba nel periódicu de Virginia City "Territorial Enterprise", Clemens conoció al abogáu Tom Fitch, redactor del periódicu de la competencia "Virginia Daily Union" y reputáu orador (conocíase-y como «picu d'oru» del Pacíficu); Twain atribuyó a Fitch ser la persona que-y dio'l so «primer llección realmente provechosa» sobre como escribir. En 1866, Clemens dio una multitudinaria conferencia sobre les islles Sándwich (na actualidá les Hawái) en Washoe, Nevada y, anque Fitch consideró qu'el so discursu fuera magníficu, dio dellos conseyos sobre ciertos puntos del discursu que al so entender tendría d'evitar nel futuru.
El primer trabayu importante de Twain, "La célebre xaronca saltarina del condáu de Calaveres", foi publicáu nel "New York Saturday Press" col títulu "Jim Smiley and His Jumping Frog" el 18 de payares de 1865. Esti relatu curtiu fíxose bien popular y atraxo l'atención escontra la so persona a escala nacional. Diba ser publicáu primeramente nun llibru de Artemus Ward que compilaba relatos sobre'l vieyu oeste, pero finalmente nun pudo ser incluyíu nel mesmu, probablemente por non llegar a tiempu pa la so inclusión.
Dempués d'esti españíu de popularidá, "The Sacramentu Union" encamentó-y la xera d'escribir cartes sobre les sos esperiencies de viaxes pa publicar nel diariu, la primera de les cualos foi un trayectu nel vapor "Ajax" nel so viaxe inaugural nes islles Sándwich. Estes cartes humorístiques fueron la xénesis del so trabayu col diariu de San Francisco "Alta California", que lo nomó corresponsal nun viaxe de San Francisco a Nueva York pasando pol Canal de Panamá. Mentanto, diba escribiendo cartes que publicaba equí y allá, faciendo cróniques de les sos esperiencies col so característicu humor burllono. El 8 de xunu de 1867 embarcar nel cruceru de prestar "Quaker City" nun viaxe de cinco meses y mediu de duración por Europa y Tierra Santa; frutu d'esta esperiencia ye'l so primera llibru de viaxe, "Los inocentes nel estranxeru" ("The Innocents Abroad"). Twain pasó una gran parte de la so vida nel estranxeru, y publicó en total cinco llibros de viaxes.
En 1872, Twain publicó la so segunda obra de lliteratura de viaxes, "Pasando fatigues" ("Roughing It"), en cierta midida una continuación de "Los inocentes nel estranxeru". Ye una narración semiautobiográfica del so viaxe a Nevada y el tiempu que vivió nel Oeste norteamericanu; el llibru asonsaña la sociedá estaunidense y la del Oeste de la mesma qu'en "Los inocentes" criticaba distintos países d'Europa y Oriente Mediu. Na so siguiente obra caltién l'atención sobre la sociedá norteamericana de "Pasando fatigues", pero céntrase más nos acontecimientos de la dómina. "La edá dorada: un cuentu de güei" ("The Gilded Age: A Balte of Today"), de 1874, constitúi un momentu importante na so carrera, pos marca la so transición dende los relatos curtios y llibros de viaxe escontra la novela y obres de ficción de mayor complexidá; escribir col so vecín Charles Dudley Warner, y nella satiricen l'avaricia y la corrupción política tres la Guerra de Secesión. Ye l'únicu llibru que Twain escribió en collaboración.
Dos de les sos obres aprovecharon les esperiencies del autor como pilotu navegante nel ríu Misisipi. En "Vieyos tiempos nel Misisipi" ("Old Times on the Mississippi"), una serie de relatos curtios publicaos primeramente na revista "Atlantic Monthly" en 1875, Twain pasa per alto munchos de los aspeutos sórdidos de la vida nel ríu y amuesa el romanticismu y heroísmu nos vapores de ruedes del Misisipi. Esta serie de relatos son la base del so posterior "Vida nel Misisipi".
La so siguiente publicación importante foi "Les aventures de Tom Sawyer" ("The Adventures of Tom Sawyer", 1876), obra inspirada na so niñez, en Hannibal. Tom Sawyer tomaba como modelu al Twain neñu, con detalles de dos compañeros d'escuela, John Briggs y Will Bowen. Nel llibru apaez como personaxe secundariu Huckleberry Finn, inspiráu nun amigu de la niñez de Twain, Tom Blankenship.
"El príncipe y el méndigu" ("The Prince and the Pauper", 1881), anque l'argumentu utilizar con frecuencia nel cine y la lliteratura d'anguaño, nun foi bien recibíu. Narra la hestoria de dos chicos físicamente idénticos nacíos el mesmu día, y sirve de base a una reflexón social cuando'l príncipe y el méndigu intercambien los sos roles. "El príncipe y el méndigu" foi la so primer obra de ficción histórica, y dalgunes de les sos llimitaciones atribuyir a la so falta d'esperiencia cola sociedá inglesa, y tamién al fechu de ser escrita dempués d'un gran ésitu.
"Les aventures de Huckleberry Finn" ("Adventures of Huckleberry Finn", 1884), consolidar como unu d'el escritores estaunidenses más relevantes. Dellos autores considerar, xuntu al "Moby-Dick" de Herman Melville, l'entamu de la llamada Gran Novela Norteamericana» y volvióse una llectura riquida en munches escueles, a lo llargo d'Estaos Xuníos. La revista estaunidense "Newsweek" incluyir ente los 100 meyores llibros de la hestoria, y una encuesta realizada en 2002, ente escritores de too el mundu, considerar tamién como una de les noveles más importantes de tolos tiempos. "Huckleberry Finn" ye una remortina de "Tom Sawyer" y tien un tonu más seriu que la so predecesora. La premisa principal de "Huckleberry Finn" ye la fe del nuevu en faer lo correcto, anque munchos crean que tea equivocáu. Dellos estudios indiquen qu'a mediaos de 1876, tres la publicación de "Tom Sawyer", yá escribiera cuatrocientes páxines manuscrites de "Huckleberry Finn" y dexó de trabayar mientres siete años dempués d'esti primer impulsu creativu, terminando finalmente'l llibru en 1883; créese que tamién tuvo trabayando mientres esi tiempu en "El príncipe y el méndigu" y otres noveles como "Un vagamundu nel estranxeru" ("A Tramp Abroad"), obra que narra un viaxe de Twain per Europa central y del sur. La parte final de "Huckleberry Finn" ye oxetu de discutiniu. Dalgunos, como'l críticu Lleo Marx, cunten que Twain «perdió'l valor», y Ernest Hemingway dixo:
Sicasí, nel mesmu ensayu, Hemingway tamién escribió:
Cuando taba próximu a rematar "Huckleberry Finn", publicó "Vida nel Misisipi" ("Life on the Mississippi", 1883), trabayu basáu en gran parte nuna obra anterior, "Vieyos tiempos nel Misisipi"; esti llibru de viaxe y memories trata sobre los sos díes como pilotu navegante d'un vapor de ruedes nel ríu Misisipi, y les nueves esperiencies de Twain, tres el so vuelta ventidós años dempués. Nesta obra méntase la espresión "mark twain", típica de los canto de trabayu de los negros nos "riverboats" del Misisipi, que significa «marca dos», en referencia a dos braces (3,6 m), el caláu mínimu necesariu pa un saléu seguru.
Tres la publicación de la so obra más importante, Twain empezó a centrase nes sos iniciatives empresariales pa calteneles vidables, y p'evitar les dificultaes qu'atopaba a la d'escribir. Concentrar na publicación de les memories del presidente Ulysses S. Grant per parte de la editorial qu'acababa de poner en marcha al pie del so sobrín políticu: la "Charles L. Webster & Company". Estes memories tuvieron un gran ésitu comercial. Entremedias atopó tiempu pa escribir "La hestoria privada d'una campaña que fracasó" ("The Private History of a Campaign That Failed", 1885) pa la revista "The Century Magacín"; nesta obra narraba la so participación mientres dos selmanes na milicia confederada mientres la Guerra de Secesión.
Darréu centróse na escritura de "Un yanqui na corte del Rei Arturo" ("A Connecticut Yankee in King Arthur's Court", 1889), novela onde manifiesta per primer vegada la so decepción cola política. Escritu col mesmu estilu de ficción histórica» de "El príncipe y el méndigu", nesta obra amosaba lo absurdo de les normes políticu y social asitiándoles na corte del Rey Arturo. Empezó a escribilo n'avientu de 1885 y dexar dellos meses, hasta'l branu de 1887, terminándolo mientres la primavera de 1889.
Nesta dómina empezó a escribir artículos y comentarios frenéticamente, cada vegada con menos beneficios y munchos baxu distintos seudónimos, pa poder pagar les factures y caltener los sos negocios, pero nun foi abondu; acabó declarándose en bancarrota en 1894.
La so siguiente novela, "El bobu Wilson" ("The Tragedy of Pudd'nhead Wilson and the Comedy of The Extraordinary Twins", 1894), escribir apriesa, cuidao que Twain intentaba desesperadamente evitar la quiebra. Ente'l 12 de payares y el 14 d'avientu de 1891, Twain escribió 60 000 palabres pa esta obra. Los críticos atribuyeron a estes prieses la causa de la mala organización de la novela, y les interrupciones constantes na trama. Hai paralelismos ente esta obra y los fracasos financieros de Twain, en concretu'l so deséu del personaxe principal d'escapar de les sos circunstancies y convertise n'otra persona. Como en "El príncipe y el méndigu", esta novela tamién narra la hestoria de dos chicos nacíos el mesmu día, qu'intercambien los sos papeles na vida.
En 1896 publica la novela "Alcordances personales de Juana d'Arcu" ("Personal Recollections of Joan of Arc"), obra dedicada a la so esposa. A pesar de les crítiques recibíes, Twain manifestó que yera'l trabayu del que se sentía más arguyosu, y al que dedicó 12 años pa la so conclusión. Esta novela fuera un suañu dende'l so niñez, y dicía qu'atopara un manuscritu que detallaba la vida de Juana d'Arcu cuando yera adolescente. Twain pensó qu'esta novela salvaría'l so editorial; el so amigu y conseyeru financieru, Henry H. Rogers, quitó-y esa idea de la cabeza y consiguió que dexara esi negociu, pero'l llibru publicóse igualmente.
Mientres esta dómina de grandes dificultaes financieres, Twain publicó delles crítiques lliteraries en periódicos pa llograr daqué de dineru. Ente estes crítiques destaca la so famosa burlla de James Fenimore Cooper, onde detallaba les ofienses lliteraries» d'esti autor. Convertir nun críticu desaxeradamente sogón, non solo d'otru autores, sinón tamién d'otros críticos. Otru autores víctimes de los ataques de Twain mientres esti tiempu (dende alredor de 1890 hasta la so muerte) fueron George Eliot, Jane Austen y Robert Louis Stevenson. Amás de ser un recursu pal so estilu de crítica lliteraria de «uñes y dientes», Twain diz en delles cartes y ensayos qu'él lo consideraba «escritura calidable», y pon énfasis na concisión, la elección de les palabres fayadices, y el so realismu.
La so esposa morrió en 1904 en Florencia, a onde treslladárense por causa de la enfermedá d'Olivia, y tres un tiempu Twain decidió publicar delles de les sos obres qu'a la so muyer, la so editora y censora "de facto" mientres tola so vida xuntos, nun lu acabaren de gustar. "El foresteru misteriosu" ("The Mysterious Stranger: A Romance"), que narra delles visites del sobrín de Satanás a la Tierra, ye la más conocida, pero nun llegó a publicar en vida de Twain. Atopáronse tres versiones ente los sos manuscritos, escritos ente 1897 y 1905, y por cuenta de los tracamundios ente los distintos manuscritos acabó publicándose un amiestu de versiones y hasta apocayá non pudo disponese de les versiones orixinales tal como les escribió l'autor.
Ente 1906 y 1907 publicó "Chapters from My Autobiography" al traviés de 25 entregues na revista lliteraria "North American Review". Twain consideró que sería más entretenida si cuntaba la so vida al so antoxu y non n'orde cronolóxicu; dellos editores reestructuraron estos estractos d'una forma más convencional, esaniciando asina parte del humor de Twain. Primeramente solo publicáronse delles partes, yá que dexara instrucciones por que nun se publicar hasta 100 años dempués de la so muerte. El primer volume de l'autobiografía, de más de 736 páxines, foi publicáu pola Universidá de California en payares de 2010, 100 años dempués de la so muerte, atendiendo a los sos deseos. El llibru llueu se convirtió nun ésitu de vientes, lo que fai a Twain unu de los pocos autores que publicaron llibros nuevos con ésitu de vientes en tres sieglos, el XIX, el XX y el XXI.
Les idees de Twain volviéronse más radicales cola edá. En dellos comentarios, él mesmu reconoció qu'el so pensamientu camudó y desenvolvióse a lo llargo de la so vida:
Nel "New York Herald" del 15 d'ochobre de 1900, y nel contestu de la guerra filipín-estaunidense, Twain describe'l so tresformamientu y espertar políticu:
Antes de 1899 Twain yera un encesu imperialista. A finales de los años 1860 y a principios de los años 1870 faló con firmeza a favor de los intereses norteamericanos nes islles Hawái. A mediaos de los años 1890, como esplicó darréu, yera un encendíu imperialista. Quería ver la águila norteamericana sobre l'océanu Pacíficu. Dixo que la guerra con España de 1898 fuera «"la guerra más honorable enxamás lluchada"». En 1899 camudó d'opinión, y a principios de los años 1900, hasta la so muerte en 1910, Twain foi'l vicepresidente de la «American Anti-Imperialist League» (Lliga Antiimperialista Norteamericana), que s'opunxo a l'anexón de les Filipines per parte de los Estaos Xuníos y tenía «decenes de miles de miembros». Escribió munchos panfletos políticos pa esta organización. El so "Incident in the Philippines" (Incidente nes Filipines), publicáu póstumamente en 1924, foi en respuesta a la Masacre del Cráter Moru», onde morrieron seiscientos moros filipinos. Munchos de los sos escritos contra l'imperialismu escaecíos y non arrexuntaos apaecieron per primer vegada en forma de llibru en 1992.
En 1905, arriendes de la guerra filipín-estaunidense, Twain escribió un relatu curtiu pacifista tituláu "Oración de guerra" ("The War Prayer"), nel qu'argumenta que l'humanismu y la predicación del amor per parte del cristianismu son incompatibles cola guerra. El relatu unviar a "Harper's Bazaar" pa la so publicación, pero'l 22 de marzu de 1905 la revista refugó la hestoria diciendo que «nun yera afecha pa una revista pa muyeres». Ocho díes más tarde escribió-y una carta al so amigu Dan Beard, al que-y lleera la hestoria, y díxo-y «"Nun creo que la oración publicar nel mio tiempu. Solo a los muertos déxase-yos dicir la verdá"». Como l'autor tenía un contratu n'esclusiva cola editorial Harper & Brothers, que se negó a publicar pol so calter polémicu na dómina, "Oración de guerra" permaneció inéditu hasta 1923. La obra reeditar nos años 1960 como parte del material de la campaña de protestes contra la Guerra de Vietnam.
Tamién foi críticu col imperialismu d'otros países. En "Siguiendo l'Ecuador" ("Following the Equator"), obra que Harper tamién se negó a publicar, espresa'l so «"odiu y condena del imperialismu de too tipu"». Foi bien críticu del imperialismu européu, sobremanera con Cecil Rhodes, qu'espandió'l Imperiu británicu, y de Leopoldo II de Bélxica; el so "Soliloquiu del rei Leopoldo" ("King Leopold's Soliloquy") ye una sátira política sogón sobre la so colonia privada, el Estáu Llibre del Congo.
Sofitaba a los revolucionarios rusos contra los reformistes, argumentando qu'había que sustituyir al zar de forma violenta, porque de forma pacífica nun funcionar. Les sos simpatíes revolucionaries proveníen en parte pol frutu de pasaes revoluciones, como la guerra revolucionaria estaunidense, y fixo manifestaciones en defensa de les revoluciones nel sentíu de que siempres había motivu por que se produxeren:
Anque yera presbiterianu, dacuando foi Crítica a la relixón críticu cola relixón entamada y con dellos elementos del cristianismu escontra'l final de la so vida. Escribió, por casu, «La fe ye creer lo que sabes que nun ye», y «Si Cristu tuviera equí agora, hai una cosa que nun sería – cristianu». Sicasí, nel so maduror participó en discutinios relixosos y asistía a servicios relixosos, y recaldó fondos pa construyir una ilesia presbiteriana en Nevada en 1864, anque s'argumentó que solo lo fixo pola relación que tenía col so hermanu Orion, miembru d'esa ilesia. La so teoloxía desenvolvióse a midida que encaraba les muertes de los sos seres queríos y la so propia mortalidá; les sos propies esperiencies y el sufrimientu de la so familia fixéron-y particularmente críticu cola llamada sanamientu al traviés de la fe, según coles idees de Mary Baker Eddy y la ciencia cristiana.
Twain xeneralmente evitaba publicar les sos opiniones más herétiques sobre la relixón en vida, y conócense a partir d'ensayos y hestories que se publicar tres la so muerte. Nel ensayu "Three Statements of the Eighties" de la década de 1880, afirmaba que creía nun Dios todopoderosu, pero non en nengún mensaxe, revelaciones divines, llibros sagraos como la Biblia, la divina providencia nin el pagu d'una vida dempués de la muerte. Sigo que dixo que «la bondá, la xusticia y la misericordia de Dios manifestar nes sos obres», pero tamién que «l'universu gobernar por lleis estrictes ya inmutables», que determinen «cuestiones menores» como por casu quién muerre nuna epidemia. N'otros momentos escribió o faló de forma que contradicía una visión deísta estricta, como por casu profesando una creencia na Providencia. En dellos escritos posteriores, na década de 1890, foi menos optimista sobre la bondá de Dios, reparando que «si'l nuesu Ceador ye todopoderosu pal bien o pal mal, nun ta bien de la cabeza». Tamién conxeturó sardónicamente que quiciabes Dios creara'l mundu con toles sos tortures por dalgún otru propósitu propiu, pero yera indiferente al respective de la humanidá, que yera demasiáu insignificante pa merecer la so atención.
En 1901 criticó les acciones de William Scott Ament (1851–1909) porque Ament y otros misioneros cobraren indeminzaciones punitives en pueblos chinos dempués del Llevantamientu de los bóxers de 1900. Un artículu cola reacción de Twain ante los métodos de Ament foi publicáu na revista "North American Review" en febreru de 1901, "To the Person Sitting in Darkness" (A la persona que se sienta na escuridá), con exemplos del imperialismu en China, Suráfrica, y cola ocupación estaunidense de les Filipines. Nun artículu posterior, "To My Missionary Critics" (A los mios críticos del misioneru) publicáu na mesma revista n'abril de 1901, sigue cola so crítica, pero esta vegada centrando los sos ataques non nel misioneru, sinón nos sos superiores, el Conseyu Norteamericanu de Comisarios pa Misiones Estranxeres.
Tres la muerte del autor, la so familia suprimió parte de la so obra que yera especialmente irreverente escontra la relixón convencional, cuantimás "Letters from the Earth" (Cartes dende la Tierra), que nun se publicar hasta que la so fía Clara camudó d'opinión en 1962 en respuesta a la propaganda soviética sobre'l fechu d'escondela. "The Mysterious Stranger", de conteníu antireligioso, publicóse'l 1916. "Little Bessie", una hestoria que faía risión el cristianismu, publicar por primer vegada na compilación de 1972 "Mark Twain's Fables of Man". La so fía Clara comentó qu'escontra'l final de la vida'l so padre pensó enforma sobre la tema de la vida dempués de la muerte; la so fía dixo: «"Dacuando creía que la muerte acabar tou, pero la mayor parte del tiempu taba seguru d'una vida más allá"».
Mientres los sos años de trabayu nel Misisipi, Twain xunir a la francmasonería, y daquella probablemente suscribió la doctrina de la organización. Perteneció a la logia Polar Star Non. 79 A.F.&A.M. con base en San Luis (Misuri), na que s'empecipió como Aprendiz el 22 de mayu de 1861, pasó al grau de Compañeru'l 12 de xunu, y algamó el grau de Maestru'l 10 de xunetu del mesmu añu; dempués foi releváu de la orde, darréu rehabilitáu en 1867 y finalmente dimitió n'ochobre de 1868.
Foi un firme partidariu del abolicionismu y la emancipación, llegando a dicir que la Proclamación d'Emancipación de Lincoln «... non solo lliberó a los esclavos negros, sinón que tamién lliberó a los blancos.» Sostuvo que los homes que nun yeren de raza blanca nun recibieron xusticia nos Estaos Xuníos: «Vi chinos faltaos y maltrataos de toles formes más baxes y cobardes qu'una naturaleza degradada puede escurrir... pero nunca vi a un chinu vindicado nun tribunal de xusticia pol tratu inxustu recibíu.» Twain ayudó económicamente siquier a dos persones de color, una por que pudiera asistir a la Yale Law School y a otra p'asistir a una universidá del sur y faese predicador.
Foi partidariu incondicional de la emancipación de la muyer y defensor activu del sufraxu femenín. Tuvo especial relevancia'l so famosu discursu del 20 de xineru de 1901 "Votes for Women", nel qu'esixía la concesión del derechu al votu de les muyeres. 
Twain yera almirador de l'autora, activista política y oradora sordociega Helen Keller. Conocer, al pie de la so profesora Anne Sullivan, nuna fiesta en Nueva York l'iviernu de 1894; Twain esmolecióse porque la so precaria situación financiera nun afectara a los sos estudios y presentar al so amigu Henry Rogers, que, al pie de la so muyer, pagó la educación de Keller nel Radcliffe College.
Escribió de forma emponderadora sobre los sindicatos de la industria de los "riverboats" en "Vida nel Misisipi", y los sos escritos lleer nos locales sindicales décades más tarde. Sofitó'l movimientu obreru, especialmente a unu de los sindicatos más importantes, los "Knights of Llabor". Nun discursu qu'escribió pa ellos en 1886, dixo:
Más de cien años dempués de la so muerte, el legáu de Twain perdura en tol mundu, especialmente n'Estaos Xuníos. Nel so honor, diverses escueles reciben el so nome, como la Escuela Primaria Mark Twain en Houston, Texas, que tien una estatua del autor sentáu nun bancu, o la Escuela Media Mark Twain en Nueva York, según diversos centros d'educación secundaria en dellos estaos estaunidenses, como la Escuela Secundaria Samuel Clemens en Schertz, cerca de San Antonio, Texas, y otres estructures, como la ponte Mark Twain Memorial Bridge, asitiáu sobre'l ríu Misisipi cerca de Hannibal. El Exércitu de los Estaos Xuníos cuenta con una instalación alcontrada nel distritu de Südstadt en Heidelberg, Alemaña, que recibe'l nome de Mark Twain Village.
Esisten diversos premios nel so honor. En 1998, el Centro John F. Kennedy pa les Artes Escéniques creó'l Premiu Mark Twain al Humor Americano, que se concede añalmente. El Premiu Mark Twain ye un premiu concedíu añalmente a un llibru pa neños que cursen del cuartu al octavu grau pola Asociación de Bibliotecarios Escolares de Misuri. La Universidá Stetson en DeLand (Florida) patrocina'l Taller de Nuevos Autores Mark Twain cada branu na collaboración col Mark Twain Boyhood Home & Museum en Hannibal; el programa ta abiertu p'autores nuevos qu'estudien ente los graos cinco y ocho. El muséu tamién patrocina'l Premiu Docente Creativu Mark Twain.
Dellos edificios acomuñaos a la vida del autor, incluyíes dalgunes de les sos múltiples viviendes, fueron calteníos como museos. El so llugar de nacencia caltiense en Florida (Misuri). El Llar de la Infancia y Muséu de Mark Twain en Hannibal (Misuri) caltién l'escenariu de dalgunos de los trabayos más conocíos del autor. La casa de l'amiga de la so infancia Laura Hawkins, de la que se diz que foi la inspiración pal so personaxe ficticiu Becky Thatcher, caltiense como la «Thatcher House». En mayu de 2007 abrir al públicu una meticulosa reconstrucción de la casa de Tom Blankenship, qu'inspiró'l personaxe de Huckleberry Finn. La casa familiar que construyeron en Hartford (Connecticut), onde él y la so esposa criaron a los sos trés fíes, ye caltenida y abierta al públicu como la Casa de Mark Twain.
El asteroide descubiertu en 1976 denomináu "2362 Mark Twain", recibió esti nome nel so honor. Emitiéronse dellos sellos postales n'honor del autor y de les sos obres nos Estaos Xuníos.
L'actor Hal Holbrook creó un espectáculu unipersonal llamáu "Mark Twain Tonigh", monólogu que realizó con regularidá mientres más de 57 años. L'emitíu pola CBS en 1967 apurrió-y un Premiu Emmy. De los trés temporaes en Broadway (1966, 1977 y 2005), cola primera consiguió un Premiu Tony.
Kalidasa
Kālidāsa o Kalidás foi un poeta y dramaturgu indiu hinduista, que florió aprosimao nel sieglu VI de la nuesa era.
El datu más relevante p'allugar cronológicamente a Kalidás o Kalidasa ye que se-y menta como unu de los nava-ratna (‘nueve joyes’) de la corte del rei «Vikramaditia». Ente esos nueve sabios cúntase l'astrónomu Varaja Mijira, quien vivió ente'l 505 y el 587 d. C. Un candidatu a ser esti tal rei Vikramaditia ye Chandragupta II Vikramaditia, emperador del Imperiu gupta, pero ésti reinó en Uyyain ente'l 375 y 415 d. C., esto ye, un sieglu enantes de la nacencia de Varaja Mijira.
Un "términus ante quem" (‘llende enantes del cual’) viviría Kalidasa ye dáu pela primer vegada que-y lo menta esistente na India, nel Prashasti del añu 634 nel templu de Aihole (nel distritu de Bagalkot, del estáu de Karnataka), que tien una referencia avera del talentu de Kalidasa.
Un "términus post quem" (‘llende dempués del cual’) puede deducise de la so obra "Malavika-Ágni-Mitra", na que'l protagonista, el rei Ágni-Mitra de la dinastía sunga, asumió'l tronu de Magadha nel 152 e.C.
Los poemes de Kalidás suxuren que yera un brahmán (sacerdote). Pero de la so vida nada se conoz precisamente porque lo único que se sabe sobre él son lleendes. Según los sos propios dichos, na so mocedá fuera conocíu pola so guapura, que fixo qu'una princesa llamada Vidiottama pidiera casase con él. 
Kalidasa creciera ensin muncha educación, y la princesa yera desaxeradamente erudita, y empezó a avergoñase de la ignorancia y tosquedá del so maríu. Nuna ocasión, la princesa Vidiottama trató con sarcasmu a Kalidasa, y ésti quixo suicidase tirándose a un pozu. Nesi momentu pidió-y ayuda a la so diosa Kali, y foi compensáu con un regalu súbito y estraordinario de capacidá poética. El nome de Kalidasa ("servidor de la diosa Kali", siendo "kali:" ‘la negra’, y "dasá:" ‘esclavu’) podría ser un seudónimu basáu na devoción que sentía'l poeta pola so diosa adorable. Desconozse'l nome orixinal de Kalidás. El nome de la erudita Vidiottama posiblemente seya una indicación de la so inesistencia histórica, yá que significa xustamente ‘erudita’, siendo "vidiá:" ‘conocencia’, y "ut-tama:" ‘supremu’ (‘más allá de la ignorancia’).
Kalidás escapó del reinu y en Uyaín entró al serviciu del rei Vikrama Aditia como poeta. Convertir nel más brillosu de los návaratna (‘nueve joyes’) de la corte del rei Vikramaditia.
Los otros sabios yeren:
Munches obres son tradicionalmente atribuyíes a la so autoría, pero dalgunos estudiosos identificaron solamente seis comos xenuines, y una más como probable. La so obra más famosa ye'l drama en sánscritu "Shakuntalá", que se considera una de les obres maestres de la lliteratura india. La traducción realizada por William Jones (1746–1794) del drama "Sakuntalá" tuvo un ésitu considerable ya inspiró a Goethe una bella estrofa. El compositor británicu John Foulds (1880-1939) compunxo música p'acompañar la so representación. Otros dos drames sos son "Malakiva y Agnimitra" y "Urvasi ganada pol heroísmu".
Tamién escribió los famosos poemes llíricos "La nube mensaxera" y "La ronda de les estaciones" y les epopeyes "La nacencia de Kumara" y "La familia de Raghu". En toes estes obres, Kalidasa amuésase como un maraviyosu poeta de la naturaleza y como un maestru de lo patético, del que s'almira siempres la so viva imaxinación, la riqueza del so pensamientu y les grandes cualidaes espresives.
Rabindranath Tagore
Rabindranath Tagore, en idioma bengalí, রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর, foi un poeta bengalí, poeta filósofu del movimientu Brahmo Samaj (darréu convertíu al hinduismu), artista, dramaturgu, músicu, novelista y autor de cantares que foi premiáu col Premiu Nobel de Lliteratura en 1913, convirtiéndose asina nel primera galardonáu non européu en llograr esta reconocencia.
Tagore revolucionó la lliteratura bengalí con obres tales como "El llar y el mundu" y "Gitanjali". Estendió l'ampliu arte bengalí con ensame de poemes, hestories curties, cartes, ensayos y pintures. Foi tamién un sabiu y reformador cultural que modernizó l'arte bengalí desafiando les severes crítiques qu'hasta entós lo venceyaben a unes formes clasicistes. Dos de los sos cantares son agora los himnos nacionales de Bangladex y India: el "Amar Shonar Bangla" y el "Jana-Gana-Esquita". El de la India con música del maestru Francisco Casanovas.
Tagore, quien dende bien llueu tuvo en contactu cola sociedá y la cultura europees, «convirtióse a tolos efectos n'unu d'el observadores más lúcidos y n'unu de los críticos más severos de la europeización de la India».
Tagore nació en Jorasanko (Calcuta), fíu de Debendranath Tagore y de Sarada Ravat. Debendranath Tagore formuló la fe Brahmo arrobinada pol so amigu, el Rajá reformador Rammohun Roy. Debendranath convertir na figura central de la sociedá Brahmo dempués de la muerte de Roy, a quién respetuosamente tratábase-y de maharishi per parte de los sos siguidores. Siguió liderando'l "Adi Brahmo Shomaj" hasta la so muerte.
Tagore foi'l menor de catorce fíos. De neñu, vivió nuna atmósfera de publicación de revistes lliteraries y de representaciones musicales y de teatru. Ello ye que los Tagore de Jorasanko yeren el centru d'un estensu grupu social amante del arte. L'hermanu mayor de Tagore, Dwijendranath, yera un respetáu poeta y filósofu. Otru de los hermanos, Satyendranath, foi'l primer miembru d'etnia india almitíu nel elitista y d'antiguo formáu solo por blancos Serviciu civil indiu. Amás, otru hermanu, Jyotirindranath Tagore, yera un músicu de talentu, compositor y autor d'obres. Ente les sos hermanes, Swarna Kumari Devi ganóse fama como novelista pol so propiu derechu. La esposa de Jyotirindranath, Kadambari, que tenía casi la mesma edá que Tagore, foi una quería amiga y tuvo una poderosa influencia nél. El so abrupto suicidiu en 1884 dexólu fuera de sitiu mientres dellos años y marcó fondamente'l timbre emocional de la vida lliteraria de Tagore.
En 1878, Tagore viaxó a Brighton en Inglaterra pa estudiar nuna escuela pública. Más tarde, estudió nel University College de Londres. Sicasí, nun terminó los sos estudios y dexó Inglaterra dempués d'una estancia d'un añu. Esta esposición a la cultura inglesa y a la so llingua penerar n'el so primeres escarceos cola tradición de la música bengalí pa crear nueves formes de música. A pesar d'eso, Tagore nun abrazó nunca dafechu les ríxides normes ingleses nin la estricta interpretación de la tradicional relixón hindú per parte de la so familia na so vida o nel so arte, escoyendo nel so llugar tomar lo meyor de dambes esferes d'esperiencia.
Nel 9 d'avientu de 1883 Tagore cásase con Mrinalini Devi. La pareya tuvo dos fíos (Amir Tagore, Harun Tagore Ravat) y tres fíos, dellos de los cualos morrieron nos sos primeros años. Por esa dómina, convirtiérase nel centru d'atención del mundu lliterariu con delles obres, incluyendo un poema llargu afechu al estilu Maithili del que foi pioneru Vidyapati, que de la mesma reclamaba que pertenecía al poeta perdíu llamáu "Bhanu Simha". La so reputación consolidar con escoyetes como Sandhya Sangit (1882), qu'inclúi'l famosu poema "Nirjharer Svapnabhanga" (El berru de la cascada).
En 1890 Tagore colar a xestionar les propiedaes familiares en Shelaidaha, una rexón estuaria asitiada nel actual Bangladex, onde vivió nuna casa-barcu sobre'l sistema tributariu del ríu Padma. Trabayos d'esti periodu tales como "Sonar Tari" (1894), "Chitra" (1892) y "Katha O Kahini" (1900), terminaron d'amosa-y como poeta. Amás, taba ganándose tamién una reputación como ensayista, escritor d'obres y d'hestories curties, reflexando la vida del pueblu que vía al so alredor, faciéndo-y llograr considerables aponderamientos.
En 1901 Tagore dexó Shilaidaha y treslladóse a Santiniketan en Bengala Occidental, onde punxo en funcionamientu una escuela esperimental. El so padre dexára-y propiedaes nesti llugar. Esta escuela, establecida según la tradicional estructura "brahmacharya" de los estudiantes viviendo al pie del so gurú nuna comunidá autosuficiente, foi un imán pa grupos internacionales de talentosos estudiantes, artistes, llingüistes y músicos. Tagore dedicó prodixoses cantidaes d'enerxía a llograr fondos pa esta escuela (utilizando por casu lo ganao nel Nobel). Anguaño la institución ye conocida como universidá Visva Bharati (বিশ্বভারতী, 'India nel mundu'), sol control del gobiernu indiu.
Siguió escribiendo, con obres tales como "Naivedya" (1901) y "Kheya" (1906), que fueron publicaes mientres esi periodu. Desafortunadamente, la so muyer morrió, y tamién lo fixeron una de les sos fíes más queríes y un fíu, dexándo-y estrozáu.
Por esi entós, yá tenía un ampliu númberu de siguidores ente'l llectores bengalíes. Tamién se llevaron a cabu delles traducciones de les sos obres, pero yeren de cutiu de mediocre calidá.
En respuesta a dellos almiradores ingleses, tales como'l pintor William Rothenstein, Tagore empezó a traducir dalgunos de los sos poemes en versu llibre. En 1912, coló a Inglaterra llevando con él un puñáu de les sos traducciones. Nes conferencies qu'ellí dio, estos poemes trescalaron a dellos ingleses, más notablemente al poeta anglu-irlandés W. B. Yeats y al misionario inglés Charles F. Andrews (protexíu de Gandhi).
Yeats escribiría darréu'l prefaciu a la versión inglesa de "Gitanjali", y Andrews pasó con él un curtiu periodu na India. El "Gitanjali" na so versión inglesa foi darréu publicáu pola Sociedá India con un esllumante prólogu de Yeats. En payares d'esi mesmu añu sosprender al se-y concedíu'l premiu Nobel de lliteratura, por un conxuntu relativamente escasu d'obres traducíes, que'l so centru yera'l "Gitanjali"'.
Xuntu con Charles F. Andrews y W.W.Pearson, Tagore embarcar en 1916 nun circuitu de conferencies que lu llevó a Xapón y los Estaos Xuníos. Les sos traducciones multiplíquense. Mientres un descansu de cuatro meses en Xapón, Tagore escribió "De camín a Xapón" y "En Xapón", que fueron darréu recoyíos nel llibru "Japanyatri". Mientres esti viaxe, Tagore denunció'l chovinismo nacionalista y los nacionalismos batallosos de forma mundial, incluyendo'l de los mesmos xaponeses y estaunidenses.
Tamién sería autor del ensayu "Nacionalismu na India", enfoncando la tema dende'l puntu de vista de la so tierra natal. Esta posición fíxo-y recibir munches crítiques, anque tamién-y fixo ganar los aponderamientos de pacifistes como Romain Rolland.
Mientres un viaxe atayáu al Perú, tien de pasar el branu de 1924 en Arxentina. La escritora Victoria Ocampo dará-y agospiamientu, visitándola frecuentemente nel actual muséu Villa Ocampo.
En 1925, viaxa a Italia, depués a Suiza, Austria, Checoslovaquia, Hungría, Rumanía, Yugoslavia, Bulgaria y Grecia. Pasa a Exiptu, salta a Rusia y Canadá, enantes de volver a Inglaterra.
En 1927, Tagore xuntu con dos compañeros embarcar nun tour de cuatro meses pol sureste asiáticu, visitando llugares tales como Bali, Xava, Kuala Lumpur, Malaca, Penang, Siam y Singapur. Los diarios de viaxe qu'escribió mientres esti tiempu fueron arrexuntaos na so obra "Jatri".
N'abril de 1932 Tagore foi convidáu a ser güéspede del sah iranín Mohammad Reza Pahlevi.
Tagore escribió dellos cantares sofitando'l movimientu indiu d'independencia. Tres la masacre de Jaliyaanwala Bagh (Amritsar) en 1919, en señal de protesta, refugó'l títulu de caballeru qu'enantes -y concedió la corona británica en 1915. El so sentimientu fondu yera que la nación solamente podía ser espertada per mediu de la educación pa toles persones. Estos puntos de vista reflexar na so escuela de Santiniketan.
A lo llargo de la so vida, Tagore caltuvo múltiples contactos con otros intelectuales del so tiempu, incluyendo a Henri Bergson, Albert Einstein, Robert Frost, Mahatma Gandhi, Thomas Mann, George Bernard Shaw, Victoria Ocampo, H. G. Wells y Romain Rolland.
Juan Ramón Jiménez y Zenobia Camprubí (ésta apoderaba l'inglés, pola so familia billingüe de Puertu Ricu) empezaron a traducir a Tagore del inglés en 1915, con "La lluna nueva" y "El xardineru"; y prosiguieron esa xera abondosamente, tantu col so teatru y la so poesía como cola so prosa. Foi una verdadera recreación, que tuvo enorme ecu n'el escritores de llingua española de too el mundu. Saber pol archivu de Juan Ramón Jiménez qu'hubo un proyectu de viaxe de Tagore y el so fíu n'abril de 1921, con un percorríu pola contorna de Madrid (o acaso Andalucía) y una fiesta na Residencia d'Estudiantes, con intervención de Federico García Lorca. Finalmente, el poeta abelugar nel so Santineketan.
Particularmente famosu foi l'alcuentru Tagore-Einstein que tuvo llugar nel llar de Einstein en Kaputh (Berlín) el 14 de xunetu de 1930; la segunda parte de la conversación foi cuando Einstein visitó a Tagore na casa d'un amigu común, el Dr. Mendel. Aldericaron sobre una amplia variedá de temes incluyendo la epistemoloxía, ontoloxía, teoría musical y creatividá.
Nel so viaxe escontra Perú, contraxo una enfermedá que la obligó a faer reposu en Arxentina mientres dos meses en 1924. Ellí conoz a la escritora arxentina Victoria Ocampo, con quien entablaría una gran amistá. Ella pagaría-y el so estadía en Bonos Aires, na quinta Miralrío, los dos meses qu'él tuvo en reposu. Na so estadía, él escribió un poema d'amor pa Victoria qu'el bengalí el títulu "Puravi", nun volume dedicáu a "Vijaya", como él cariñosamente llamar. Antes de morrer, el compunxo otru poema escontra ella, cuntando l'almiración de ser una muyer tresgresora pa la dómina. En 1930, volvieron vese, yá que Victoria Ocampo, entamó una exhibición en París, colos estraños dibuxos que Tagore componía nos sos manuscritos.
Empezó a pintar a los 60 años, realizando delles y esitoses amueses del so arte en gran parte d'Europa. Morrió nel so Jorasanko el 7 d'agostu de 1941, un día qu'entá ye recordáu n'actos públicos dientro del mundu de fala bengalí.
Estes influencies sirviéron-y de base pa declarar un pensamientu célebre y significativo, tal como se recueye na siguiente frase:
La poesía apodera la reputación lliteraria de Tagore, pero tamién escribió noveles, ensayos, hestories curties, diarios de viaxe y teatru. Suman casi un centenar de llibros.
De la prosa de Tagore, quiciabes les obres que se tienen más en considerancia son los sos cuentos curtios. Atribúyese-y la introducción d'esti xéneru na lliteratura bengalí. Los sos cuentos curtios tán escritos nuna prosa rítmica, de cutiu inclusive poética, y que la so principal temática son les vides de la xente corriente.
Tagore empezó a escribir cuentos curtios cuando apenes tenía dieciséis años, en 1877, empezando con "Bhikharini" (La méndiga). Los cuatro años ente 1891–1895 son definíos polos historiadores como'l periodu "Sadhana" de Tagore (nomáu como unu de los magacinos de Tagore). El frutu principal d'esti periodu forma cerca de la metá de los cuentos nos trés volúmenes del "Galpaguchchha", que ye una colección de 84 relatos.
Tagore solía acomuñar los sos primeros cuentos (como lo son los del periodu "Sadhana") con una exuberante vitalidá y espontaneidá; estes característiques taben íntimamente rellacionaes cola vida de Tagore nos pueblos de, ente otros, Patisar, Shajadpur, y Shilaida mientres xestionaba les amplies propiedaes familiares.
Na formación del so pensamientu políticu fueron cruciales los diez años (1891-1901) que pasó viviendo nel campu bengalí, mientres los cualos, como destacó l'ensayista indiu Pankaj Mishra, «quedó convencíu pal restu de la so vida de la superioridá moral de la civilización preindustrial sobre la cultura mecanizada moderna» y de que «la autorrealización de la India tenía d'empezar nes sos aldegues». Estes idees esponer por primer vegada en "La civilización oriental y occidental", una obra publicada en 1901, precisamente'l mesmu añu en que fundó la famosa escuela esperimental de Santiniketan. Nesta obra denunció a Occidente que s'alimenta de los recursos d'otros pueblos, ya intenta encloyar la totalidá del so futuru».
Tagore vía la lliberalización de la India dientro del contestu asiáticu y en 1902 escribió:
Por eso cuando en 1905 conocióse la victoria de Xapón sobre Rusia na guerra rusu-xaponesa, Tagore, como otros intelectuales asiáticos, celebrar como una victoria de toa Asia y entamó un desfile colos sos alumnos de la escuela de Santiniketan. Amás escribió un poema d'homenaxe a Xapón, nel que tamién faía referencia a qu'el budismu fuera lleváu ellí dende la India:
Per otru llau, nesi mesmu añu de 1905 xunir al movimientu Swadeshi que s'oponía al proyectu presentáu pol virrei de la India lord Curzon d'estremar en dos Bengala. Tagore compunxo entós dos canciones que darréu se convirtieron nos himnos nacionales de India y de [[Himnu nacional de [[Bangladex]].
[[Archivu:Gandhi-Tagore.jpg|280px|left|thumb|Tagore con [[Mahatma Gandhi]] y [[Kasturba Gandhi]] en [[Santiniketan]] en 1940.]]
Sicasí, llueu s'alloñar del [[nacionalismu indio]] —y refugó el recursu a la violencia preconizáu pol so sector más radical— porque nun creía que «la construcción d'una nación según el modelu européu» fuera «l'únicu tipu de civilización y l'única meta del home» y porque, como dixo en 1917 mientres un viaxe a Estaos Xuníos, consideraba qu'el [[Estáu Nación]] «ye una maquinaria de comerciu y de política que produz fardos d'humanidá pulcramente estruyíos». Nel so llugar defendía, como'l chinu [[Kang Youwei]], un ciertu [[cosmopolitismu]] asiáticu. «India nunca tuvo un auténticu sentíu del nacionalismu. […] Toi convencíu de que los mios compatriotes van conquistar de verdá la so India a base de lluchar contra la educación qu'enseña qu'un país ye más grande que los ideales de la humanidá», afirmó. Nesto coincidió en gran midida con [[Gandhi]], con quien caltuvo una llarga y granible amistá, quien tamién criticaba la civilización moderna y la so obsesión pola crecedera económicu y la soberanía política —Gandhi dicía de los nacionalistes hindús que queríen «el dominiu inglés ensin l'inglés»— y amás «tantu Tagore como Gandhi condicionaben la rexeneración nacional a la rexeneración individual».
Gracies a la popularidá qu'algamó tres el llogru del [[Premiu Nobel de Lliteratura]] en 1913, Tagore convertir na mayor celebridá d'Oriente y nel so voceru —y en cierta forma tamién na so "profeta" debíu al aspeutu de sabiu que-y confería'l so pelo y la so llarga barba blanca y la so túnica—, nun momentu en que bien poques voces provenientes d'Asia escuchar n'Occidente.
Tagore viaxó por tol mundu espublizando la so crítica a la [[civilización occidental]] —en [[Nueva York]] en 1930 ante una selecta audiencia, ente la que s'atopaba'l futuru presidente [[Franklin D. Roosevelt]], dixo que «la era actual pertenez a Occidente» pero «ustedes esplotaron a los indefensos, y humildáu a los desventuraos»—, pero paradójicamente onde atopó mayor oposición foi en dos países asiáticos, en Xapón y en China. 
[[Archivu:Rabindranath Tagore with the Mother and Paul Richard in Japan in June 1916.jpg|thumb|Tagore en Xapón en 1916]]
Na so primer visita a Xapón en 1916 afirmó mientres la recepción oficial, a la qu'asistía'l primer ministru xaponés, que «el Nuevu Xapón ye tan solo una imitación d'Occidente», lo que nun gustó a los sos anfitriones sobremanera viniendo d'un indiu, «un pueblu derrotáu». Tamién criticó'l [[nacionalismu xaponés]]: «La xente [en Xapón] acepta esa esclavitú mental que la invade tou con allegría y arguyu, por cuenta del so deséu nerviosu de convertise nuna máquina de poder, llamada Nación, y d'emular a otres máquines na so sofisticación colectiva», escribió. Na so segunda visita, realizada en 1924, atacó de nuevu al nacionalismu, aduciendo como prueba la [[Primer Guerra Mundial]] na que «la civilización materialista d'Occidente, actuando de la mano del so fuerte nacionalismu, llegó al súmmum de la irracionalidá». Añediendo de siguío: «Agora, dempués de la guerra ¿nun oyen ustedes peruquier les denuncies en contra d'esi espíritu de la nación, d'esi egoísmu colectivu del pueblu, que ta endureciendo universalmente'l so corazón?». La rotura definitiva producir en 1929 mientres la so tercer visita cuando Tagore refartó a les sos anfitriones, ente los que s'atopaba'l ultranacionalista [[Toyama Mitsuru]], que Xapón se taba convirtiendo nuna potencia imperialista según el «modelu occidental», subordinando los intereses d'Asia a los intereses de Xapón, como lo demostraben les brutalidaes cometíes polos xaponeses en Corea, [[Ocupación xaponesa de Corea|ocupada per Xapón dende 1910]]. «Ustedes hanse arimáu col virus imperialista européu», díxo-y Tagore a Toyama, y a pesar de qu'ésti intentó aselalo, Tagore díxo-y qu'enxamás volvería a Xapón, promesa que cumplió.
[[Archivu:Rabindranath Tagore in 1925 Part 2.jpg|thumb|290px|left|Tagore al pie de los sos discípulos en 1925]]
En China, namái l'anunciu fechu en 1923 de que al añu siguiente viaxaría ellí desencadenó'l discutiniu. La idea d'una China convertida nuna nación fuerte y decidío utilizando los métodos occidentales, defendida pola "xeneración del [[Movimientu Cuatro de Mayu]]", topetaba col "orientalismu" de Tagore. Asina lo espresó nun artículu'l novelista [[Mao Dun]]: «Tamos decidíos a nun dar la bienvenida a Tagore que canta a berríes les allabancies de la civilización oriental. Primíos como tamos polos militaristes dende dientro del país, y polos imperialistes dende fora, nun ye momentu de ensoñaciones». Tamién fueron oxetu de duros ataques los anfitriones de Tagore en China [[Liang Qichao]] y [[Zhang Junmai]] y el so intérprete'l poeta [[Xu Zhimo]]. Tagore pronunció conferencies y asistió a recepciones en [[Shanghai]], [[Hangzhou]], [[Nanking]] y [[Hankou]], pero foi en [[Pequín]] onde se producieron los incidentes más graves, promovidos fundamentalmente pola campaña esplegada contra él pol [[Partíu Comunista Chinu]] —«Prevenímoslos de que nun se dexen "indificar". A menos, ta claro, que deseyen que dalgún día los sos autaúdes reposen nuna tierra que ta so la bota d'una potencia estranxera», escribió [[Chen Duxiu]]—, y que finalmente-y obligaron a atayar tola xira. En Pequín Tagore, en denunciando al Occidente esplotador», dixera que «nós los orientales, nunca hemos reverenciado a los xenerales que semen la muerte, nin a los diplomáticos que parten mentires, sinón a los líderes espirituales» y que «la fuerza físico nun ye la más fuerte a lo último». Dempués emponderara'l [[budismu]] y el [[confucianismu]] como mediu pa cultivar una civilización «na so vida social basada na alma humana». Tamién atacara a la democracia moderna porque al so xuiciu beneficiaba «puramente a los plutócratas con diversos amarutes». Cuando se coló'l poeta comunista [[Qu Qiubai]] escribió: «Gracies, señor Tagore, pero en China yá tuvimos demasiaos [[Confucio]]s y [[Mencio]]s».
En 1935 el poeta xaponés [[Noguchi Yonejirō]], vieyu amigu so, escribiólu pa pidi-y el so sofitu a la guerra de Xapón en China, una guerra de «Asia p'Asia», destinada, según él, a «consolidar un gran nuevu mundu nel continente». Tagore contestó-y que'l conceutu que tenía Noguchi d'Asia diba acabar «alzándose sobre una torre de cranios» y que lu deseyaba «al pueblu xaponés, al qu'amu, non ésitu, sinón reconcomiu». Tres años dempués, Tagore escribía: «Somos un hatajo de xente desventurao, ¿de quién tenemos de tomar exemplu? Los díes de mirar a Xapón acabáronse».
[[Categoría:Persones Bangladesh]]
[[Categoría:Escritores de la India]]
[[Categoría:Indios galardonaos col Premiu Nobel de Lliteratura]]
[[Categoría:Escritores en bengalí]]
[[Categoría:Poetes de la India]]
[[Categoría:Pedagogos de la India]]
[[Categoría:Knights Bachelor]]
[[Categoría:Filósofos de la India]]
[[Categoría:Dramaturgos de la India]]
[[Categoría:Novelistes de la India]]
Nathaniel Hawthorne
Nathaniel Hawthorne (4 de xunetu de 1804 – 19 de mayu de 1864) foi un novelista y cuenteru estauxunidense. Ye consideráu figura clave nel desenvolvimientu de la lliteratura norteamericana nos sos oríxenes.
Nathaniel Hawthorne, nacíu sol nome de Nathaniel Hathorne, nació'l 4 de xunetu de 1804 na ciudá de Salem, Massachussets. El so casa de nacencia inda s'atopa de pies. La so infancia foi difícil por cuenta de la muerte del so padre (del mesmu nome, que morrió en Surinam cuando Hawthorne tenía 4 años). A partir d'entós, la vida de Hawthorne volvióse complexa y coles mesmes fascinante, particularmente por cuenta de la so pasión pola lliteratura y la so cercanía col puritanismu. 
Dicha cercanía col puritanismu surde a partir de los sos antepasaos. El so bisagüelu, William Hathorne (la 'w' añedir Nathaniel al so apellíu), foi unu de los primeros colonos n'establecese en Salem.
Hasta la publicación del so primer llibru "Twice-Told Tales", (“Cuentos dos vegaes contaos”), en 1837, Hawthorne escribió en total anonimatu na casa familiar. “Yo nun vivía –diría más tarde– namái suañaba que vivía.”
En 1839, Hawthorne entró a trabayar na aduana del puertu de Boston. Contraxo matrimoniu cola pintora trascendentalista Sophia Peabody en 1842. El matrimoniu treslladóse a Concord, Massachusetts. Ellí tuvieron de vecinos a'l escritores Ralph Waldo Emerson y Henry David Thoreau.
En 1846 Hawthorne foi nomáu inspector de l'aduana de Salem, pero llueu perdió'l so trabayu por cuenta de cambeos alministrativos en Washington. En 1852 escribió la biografía del so antiguu compañeru Franklin Pierce. Cuando ésti ganó les elecciones, Hawthorne recibió como compensa'l nomamientu de cónsul norteamericanu en Liverpool (1853). En 1857 arrenunció al so cargu y viaxó por Francia y Italia. Cola so familia, tornó en 1860. Cayó enfermu pocu dempués y morrió en 1864, probablemente de cáncer d'estómagu, en Plymouth (Nueva Hampshire).
Nathaniel y Sophia Hawthorne tuvieron tres fíos: Una, Julian y Rose. La primera morrió nuevu. Julian siguió los pasos del so padre como escritor, aportando a autor prolíficu. Rose convertir al catolicismu y fundó les "Dominican Sisters of Hawthorne", congregación que s'ocupaba del cuidu d'enfermos incurables de cáncer.
Hawthorne ye conocíu sobremanera polos sos relatu curtios -qu'él llamó "cuentos"-, munches vegaes de conteníu siniestro, al gustu de la dómina, y polos sos cuatros noveles llargues. "La lletra escarlata" (“The Scarlet Letter”, 1850), "La casa de los siete teyaos" (“The house of the Seven Gables”, 1851), "La novela de Blithedale" (“The Blithedale Romance”, 1852) y "El faunu de mármol" (“The Marble Faun”, 1860). (Otra novela titulada "Fanshawe", foi publicada anónimamente en 1828.)
Hawthorne publicó coles mesmes dellos llibros de cuentos pa neños.
Autor encuadrable dientro del Romanticismu norteamericanu, como Edgar Allan Poe, gran parte de la so obra alcontrar en Nueva Inglaterra, y munches de les sos hestories, de conteníu xeneralmente alegóricu, recreen intensamente l'ambiente puritano que papaba la sociedá d'aquellos años; asina, "Ethan Brand" (1850), "La marca de nacencia" (1843), "La fía de Rappacini" (1844), "El velu negru del ministru" (1844), etc.
La crítica más recién emprestó atención preferente a la voz narrativa de Hawthorne, considerándola dientro d'una retórica autoconsciente, que nun tien de ser confundida cola verdadera voz del escritor, lo que contradiz el vieyu conceutu sobre Hawthorne de plomizu moralista cargáu de complexos.
Los sos relatos leve y patéticu destaquen por el so estilu elegante y depuráu. Nellos lo característico, según l'escritor Luis Loayza, «"ye seique'l contraste ente la violencia esterior y la suavidá del tonu, ente la voz delicada y les escures suxerencies de lo que diz"». Jorge Luis Borges repara, pela so parte, que los sos cuentos espresen «"el tenue mundu crepuscular, o llunar, de les imaxinaciones fantástiques"».
Hawthorne tuvo una curtiu pero intensa amistá col novelista Herman Melville, quien-y dedicó'l so gran obra "Moby Dick", “n'homenaxe al so xeniu”. La correspondencia ente dambos, sicasí, nun se caltién.
El so contemporaneu Edgar Allan Poe dedicó célebres reseñes a les sos colecciones más importantes, "Twice-Told Tales" (traducíu apocayá: "Cuentos contaos dos veces") y "Mosses from an Old Manse" ("Mofos d'una ilesia"). Magar ciertes reticencies, afirmó del so autor:
Noveles inacabadas
Cuentos pa neños 
Saul Bellow
Saul Bellow (1915- 2005) foi un escritor canadiense y d'Estaos Xuníos d'orixe xudíu-rusu. Nació en Canadá, pero vivió dende pequeñu en Estaos Xuníos. Foi galardonáu col Premiu Nobel de Lliteratura en 1976. 
Nació'l 10 de xunu de 1915 en Lachine (Quebec), nel senu d'una familia xudía, a los 9 años la so familia (d'orixe rusu) treslladóse a Chicago. Participó como soldáu na II Guerra Mundial, estudió na Universidá de Northwestern y foi profesor de la de Chicago. Tuvo casáu en cinco causes. Considérase-y un referente dientro del grupu d'escritores estaunidenses de relixón xudía de la segunda metá del sieglu XX.
La so primer novela, "Dangling Man" (1944), reflexa l'ansiedá y l'esmolición d'un mozu qu'espera ser movilizáu en tiempu de guerra. A esta primer novela siguiólu 039;'La víctima" (1947). En llogrando una beca de la fundación Guggenheim, Bellow vivió mientres un tiempu n'Europa, onde escribió la mayor parte de "Les aventures de Augie March" (1953). Esta novela, un llargu relatu llibremente estructurado con un héroe propiu de la picaresca, ufierta un vivu y humorística semeya de la comunidá xudía de Chicago al traviés d'un mozu en busca de la so identidá. La humanidá moderna, amenazada con perder la so identidá pero entá non destruyida espiritualmente, ye la tema de les sos obres posteriores, "Carpe Diem" (1956) y "Henderson, el rei de l'agua" (1959). "Herzog" (1964) y "El planeta de Mr. Sammler" (1970), galardonaes col National Book Award (Premiu Nacional del Llibru), retraten a los intelectuales xudíos na so llucha contra'l malestar espiritual que los arrodia.
Bellow recibió'l Premiu Pulitzer en 1976 por "El legáu de Humboldt" (1975) y tres meses más tarde foi galardonáu col Premiu Nobel de Lliteratura (1976) "“pola comprensión y analís sutil que realiza de la sociedá contemporanea nos sos trabayos”." "El legáu de Humboldt" ta considerada una de les sos meyores noveles y obra clave na narrativa anglosaxona del sieglu XX, influyida poles llectures de Rudolf Steiner mientres el so periodu d'escritura (ente 1972 y 1974). Trátase d'una "roman à clef" na que'l protagonista, Charlie Citrine, ye trasunto del propiu Bellow y el so meyor amigo y antiguo mentor, el poeta Von Humboldt Fleisher, ye Delmore Schwartz (1913-1966) amigu na vida real de Saul Bellow.
L'autor prosigue'l so analís de la cultura contemporanea en "L'avientu del Decanu" (1982). "Día y vuelta a Jerusalén" (1976) ye un estudiu reflexivu de la so visita a Israel, ente que na novela "Son más los que muerren de desamor" (1987), Bellow torna al escenariu del Mediu Oeste d'Estaos Xuníos. En 1994 publicó una colección d'ensayos titulada "Suma y sigue". El so llibru de relatos entá non traducíu, Collected Stories, apaeció en 2001 con un prefaciu de Janis Bellow, entós la so esposa, y un prólogu de James Wood. En 1997 publicó una novela curtia, "La verdadera", y en 2000 la so última novela, "Ravelstein". Nel 2005, publicar n'España, so la edición de Círculu de Llectores y Galaxa Gutenberg, una traducción de la so colección d'ensayos sol títulu "Toa cuenta. Del pasáu remotu al futuru inciertu". 
Finó'l 5 d'abril de 2005 en Brookline, Massachusetts, (Estaos Xuníos).
Influyó en casi toos el escritores norteamericanos d'orixe xudíu, como Bernard Malamud (1914-1986), Howard Fast (1914-2003), Peter Viertel (1920-2007), Betty Friedan (1921-2006), Norman Mailer (1923-2007), Joseph Heller (1923-1999), Herbert Gold (1924), Allen Ginsberg (1926-1997), Neil Simon (1927), Roxura Levin (1929-2007), William Goldman ( 1931), Philip Roth (1933), etc. Philip Roth escribió: 
"La columna vertebral de la lliteratura estaunidense del sieglu XX foi apurrida por dos escritores: William Faulkner y Saul Bellow."
Olaf Stapledon
William Olaf Stapledon (10 de mayu de 1886 - 6 de setiembre de 1950) foi un escritor y filósofu inglés, conocíu sobremanera poles sos obres de ciencia ficción.
Nació na península de Wirral, cerca de Liverpool, Inglaterra, y foi l'únicu fíu de William Clibbert Stapledon y Emmeline Miller. Los seis primeros años de la so vida pasar colos sos padres en Puertu Saíd, Exiptu. Educar na Escuela Abbotsholme y nel Balliol College de Oxford, onde llogró una llicenciatura n'Hestoria Moderna en 1909 y una maestría en 1913. Dempués d'un curtiu tiempu como docente na Manchester Grammar School, trabayó n'oficines d'unviaes de Liverpool y Puertu Saíd, dende 1910 hasta 1913. 
Mientres la Primer Guerra Mundial sirvió baxu oxeción de conciencia nuna unidá d'ambulancies ente Francia y Bélxica dende xunetu de 1915 a xineru de 1919. El 16 de xunetu d'esi añu cásase con Agnes Zena Miller (1894-1984), una prima d'Australia cola que s'axuntó per primer vegada en 1903 y con quien caltuvo correspondencia mientres tola guerra dende la so casa en Sydney. Tuvieron una fía, Mary Sydney Stapledon (1920 -), y un fíu, John David Stapledon (1923 -). En 1920 camudar a West Kirby, tamién na península de Wirral, y en 1925 Stapledon recibió'l doctoráu en filosofía per parte de la Universidá de Liverpool. En 1929 escribió'l so "Modern Theory of Ethics", sicasí llueu s'entornó a la ficción cola meta d'algamar un públicu mayor. La so novela "Last and First Men", traducida como "Primer y última humanidá", o n'ocasiones "Primer y últimu home", tuvo un gran ésitu y convencer de convertise nun escritor a tiempu completu.
En 1940 la familia treslladar al vecín suburbio de Caldy, y dempués de 1945 Stapledon viaxó enforma dando conferencies; visitó los Países Baxos, Suecia y Francia, y en 1948 faló nel Congresu d'Intelectuales pola Paz, en Polonia. Asistió a la Conferencia pa la Paz Mundial, celebrada en Nueva York en 1949, siendo l'únicu británicu al que se-y concedió una visa pa ello. En 1950, integrar al movimientu contra'l apartheid. Poco dempués, al terminar una selmana de conferencies en París, atayó un previstu viaxe a Yugoslavia y tornó a la so casa en Caldy, onde morrió de secute d'un ataque al corazón. La so vilba y los sos fíos espardieron les sos cenices nel sable de los cantiles sobre l'estuariu de ríu Dee, unu de los llugares favoritos de Olaf, qu'inspiró más d'una idea pa los sos llibros.
Olaf Stapledon influyó directamente en Arthur C. Clarke, Brian W. Aldiss, Stanisław Lem, C. S. Lewis y John Maynard Smith, ya indirectamente en munchos otros, contribuyendo con creatives ya intelixentes idees al mundu de la ciencia ficción, munches d'éstes inspiraes pol so fondu interés pola filosofía. "Star Maker", traducíu como "Facedor d'estrelles" —obra sobre la que Jorge Luis Borges afirmó: "Facedor d'estrelles "ye, amás d'una prodixosa novela, un sistema probable o creíble de la pluralidá de los mundos y de la so dramática hestoria""— contién la primer descripción conocida de les esferes de Dyson. Nesi llibru, como tamién en "La postrera y la primer humanidá" (Last and first men) y n'otres noveles, enceta temes como la evolución biolóxica, la xenética, el cosmos, otres formes de vida y el desenvolvimientu de la intelixencia y l'espiritualidá como característiques de la vida.
Stapledon yera agnósticu, contrariu escontra les instituciones relixoses, pero non asina escontra la busca espiritual presente neses corrientes de pensamientu. Esa postura filosófica nun yera compartida por H. G. Wells y provocó un distanciamientu de los dos escritores nesi puntu, como amuesa la correspondencia que caltuvieron. Nenguna de les sos noveles o cuentos fueron filmados, anque George Pal mercó los derechos de "Odd John".
A lo llargo de la so vida trabayó tamién con otros estilos lliterarios, escribiendo diversos llibros sobre temes polítiques y éticos, nos cualos abogó pola crecedera de los valores espirituales, que definió como los valores espresivos d'un pruyimientu por un estáu de mayor conciencia en cada individuu, dientro d'un contestu más ampliu: la personalidá d'una comunidá.
O. Henry
O. Henry yera'l seudónimu del escritor, periodista, farmacéuticu y cuenteru estaunidense William Sydney Porter (11 de setiembre de 1862 – 5 de xunu de 1910). Considérase-y unu de los maestros del relatu curtiu, el so almirable tratamientu de los finales narrativos sorpresivos popularizó en llingua inglesa la espresión «un final a lo O. Henry» ("an O. Henry ending").
Nació en Greensboro, Carolina del Norte. El so padre, Algernon Sidney Porter, yera médicu. Cuando William tenía tres años, la so madre morrió de tuberculosis y él y el so padre treslladóse a la casa de la güela paterna. William yera un gran llector y alumnu estudiosu que se graduó na escuela elemental en 1876. Más tarde matriculóse nel Institutu Calle Linsey. En 1879 empezó a trabayar como contable na farmacia d'un tíu so y en 1881, a los 19 años, llogró'l títulu de farmacéuticu.
La mocedá del escritor foi tormentosa. Treslladóse al condáu de LaSalle, Texas en 1882, trabayando nun ranchu d'oveyes. Darréu, en 1884, treslladóse a la ciudá de Austin, onde moró en casa d'un amigu mientres tres años. Unu de los habitantes d'esa vivienda yera un gatu llamáu Henry, y de la espresión “¡Oh, Henry!” surdió'l seudónimu que inmortalizaría al futuru narrador. Ye nesta dómina cuando empiecen los sos problemes col abusu nel consumu d'alcohol; tamién ye cuando apriende a apoderar l'idioma español.
En 1887 fugar cola moza Athol Estes, fía d'una familia adinerada. En 1888 Athol dio a lluz a un neñu que morrió. En 1889 nació una nueva fía: Margaret.
En 1894, Porter fundó un selmanariu humorísticu llamáu "The Rolling Stone". Nesi mesmu añu sería despidíu d'un bancu de Austin por malversador. Al venise embaxo "The Rolling Stone", l'escritor camudar a Houston, onde foi periodista nel "Houston Post".
En Austin, O. Henry desempeñó diversos oficios, ente ellos trazador de planos na "Xeneral Land Office" y dende 1891, como caxeru del "First National Bank", onde se produciría'l socesu más trascendental de tola so vida: O. Henry foi acusáu en 1895 d'apoderase d'un caudal de dineru que tenía so la so responsabilidá. Magar munchu autores ponen en tela de xuiciu la culpabilidá del escritor, lo cierto ye que n'alvirtiendo que sería arrestáu por esfalcu, nel víspora del xuiciu O. Henry decidió abandonar el so país en xunetu de 1896 y embarcóse vía Nueva Orleans con destín a Hondures.
Pasó cerca de siete meses viviendo n'Honduras, principalmente en Trujillo. Más tarde escribió cuentos curtios que teníen llugar nel pueblu de "Coralio" (basáu nel pueblu real de Trujillo) nun ficticiu país de América Central llamáu "Anchuria" (basáu nel país real d'Honduras). La mayor parte d'esos cuentos apaecen nel llibru "Of Cabbages and Kings".
Pocu o nada se conoz de la so vida en Centroamérica, hasta qu'en febreru de 1897 enterar de que la so muyer taba amorrentando na ciudá de Austin, polo qu'O. Henry tuvo de tomar la decisión de volver a EE.XX. pa tar al pie de la so esposa poco primero de la so muerte, asocedida'l 25 de xunetu de 1897. Menos d'un añu dempués, l'escritor ye prindáu pola xusticia pol esfalcu del "First National Bank" y condergáu a una pena de 5 años de prisión na penitenciaria nacional de Columbus (Ohio), na qu'ingresó en 1898 y onde tuvo deteníu por trés años, hasta que se-y concedió la llibertá por bona conducta.
O. Henry empezó a escribir relatos curtios mientres la so estancia na cárcel pa poder ganar el dineru pa caltener a la so fía. En 1899, unu de los sos relatos, "Whistling Dick’s Christmas Stocking", aportó a publicáu por una conocida revista de la dómina: el "McClure´s Magacín".
Cuando cumplió la so pena, en 1901, camudó definitivamente'l so nome, William Sydney Porter, pol d'O. Henry, acasu col enfotu de borrar les solombres del so pasáu. Treslladóse esi mesmu añu a Nueva York onde vivió hasta la so muerte.
En Nueva York, la ciudá que l'escritor amaba y escenariu de munches de les sos narraciones, O. Henry llogró la reconocencia per parte del públicu, anque la so relativa fama y el so ésitu lliterariu nunca-y brindaron un bienestar económico, en gran midida por cuenta de la so afición a la bébora. N'efectu, esiste una anécdota que diz qu'el so relatu más famosu, "El regalu de los Reis Magos" (consideráu polos críticos como unu de los meyores), foi escritu so la presión d'un plazu d'entrega, en tan solu trés hores y acompañáu d'una botella entera de güisqui.
Dend'avientu de 1903 hasta xineru de 1906 escribió una hestoria a la selmana pal "New York World".
Contraxo nueves nupcies en 1907 cola so novia de la infancia, Sarah Lindsey Coleman. Nin esti matrimoniu nin l'ésitu que llogró rápido colos sos relatos curtios (o seique precisamente por esto últimu) torgaron que cayera nel alcoholismu. Sarah abandonar en 1909.
O. Henry, unu de los más grandes maestros del relatu curtiu, morrió un 5 de xunu de 1910 por causa d'una cirrosis hepática, llevando nos sos bolsos solu ventitrés centavos de dólar.
Celebróse'l so funeral en Nueva York, y dempués foi soterráu en Asheville, Carolina del Norte. La so fía, Margaret Worth Porter, morrió en 1927, siendo soterrada al pie del so padre.
Na mayoría de los meyores cuentos d'O. Henry, escritos nos primeros años del sieglu XX, valórase principalmente'l "final imprevistu" y los xiros repentinos de la trama a la fin del relatu. Munchos cuentos tienen llugar na ciudá de Nueva York y retraten xeneralmente personaxes normales y corrientes como dependientes, policías, camareres. La so obra más conocida, "Los cuatro millones", fai referencia al númberu d'habitantes de la ciudá de Nueva York a empiezos del sieglu XX, y al fechu de que cada unu d'estos habitantes constituyía para O. Henry "una hestoria digna de ser cuntada".
El trabayu d'O. Henry ye no fundamental un productu típicu del tiempu en que vivió. L'escritor supo captar a la perfección el sabor de la so dómina y de la so circunstancia. Yá fora analayando poles camperes de Texas, esquizando nel arte de los timadores o investigando les tensiones de clase na gran ciudá, el toque del escritor p'aisllar cada elementu de la sociedá, describiéndolo con suma parquedad y gracia llingüística, yera mundial.
Son bien conocíes les sos antoloxíes "Heart of the West" ("Corazón del Oeste"), "The Four Million" (‘Los cuatro millones’) y "Of Cabbages and Kings" (‘De reis y repollos’) nes qu'esibe dalgunos de los sos meyores relatos. La tercera, menos conocida, entiende una serie de cuentos, cada unu de los cualos esquiza curioso, sobre la base d'una complexa estructura, un aspeutu concretu de la vida en "Anchuria" un anquilosáu país de Centroamérica.
Otros grandes relatos d'O. Henry, traducíos al castellán son: "Best seller", "Memories d'un perru mariellu", "Un amante fuñe", "Regalu de Reis", "Déxeme toma-y el pulsu", "Vocación mesiánica", "L'oru que rellucía". Tamién esiste una colección antolóxica d'O’ Henry traducida al español, "Obres selectes", en dos tomos.
N'unu de los sos relatos asitiaos nel Selvaxe Oeste creó'l personaxe Ciscu Kid que col tiempu convertir nuna popular figura en películes, series televisives y cómics.
Nes narraciones curties d'O. Henry quixéronse ver prefigurados dalgunos de los grandes personaxes de la escena lliteraria estaunidense como J. D. Salinger, Truman Capote, Tom Wolfe, Raymond Carver, etc.
Jorge Luis Borges, que lo almiraba fondamente, escribió sobre él: “Edgar Allan Poe sostuviera que tou cuentu tien de redactase en función del so desenllaz; O. Henry esaxeró esta doctrina y llegó asina al "trick story", al relatu en que la so llinia final acesma una sorpresa. Tal procedimientu, a la llarga, tien daqué de mecánicu; O. Henry dexónos, sicasí, más d'una curtia y patética obra maestra”.
En EE. UU. crear na so memoria'l famosu premiu "O. Henry Awards" de cuentos, unu de los más importantes del mundu. Esti premiu haber recibíu, ente otros, el escritores William Faulkner, Dorothy Parker, Flannery O'Connor, John Updike, Truman Capote, Raymond Carver, Saul Bellow, ya inclusive el cineasta Woody Allen.
Tres la so muerte apaecieron les siguientes colecciones de cuentos:
Nikos Kazantzakis
Nikos Kazantzakis (; Heraclión, Imperiu otomanu, 18 de febreru de 1883-Friburgu de Brisgovia, Alemaña, 26 d'ochobre de 1957) foi un escritor griegu, autor de poemes, noveles, ensayos, obres de teatru y llibros de viaxe. Posiblemente, ye l'escritor y filósofu griegu más importante del sieglu XX y el que foi traducíu a más llingües. Sicasí, nun foi bien conocíu hasta l'estrenu de la película "Zorba el griegu" (1964), de Michael Cacoyannis, basada na novela homónima y obra más reconocida de Kazantzakis xuntu con "La última tentación de Cristu".
Kazantzakis nació en Megalokastro (güei Heraklion, Creta) en 1883. Cuando Kazantzakis nació, Creta taba inda sol dominiu del Imperiu otomanu. El so apellíu, Kazantzakis, deriva de la palabra turca "Kazanci", que significa 'el que fabrica, repara y/o viende calderos'.
En 1902, Kazantzakis camudar a Atenes (Grecia), onde estudió Derechu na Universidá d'Atenes y depués, en 1907, emigró a París pa estudiar filosofía. Ellí foi influyíu poles enseñances de Henri Bergson.
Al tornar a Grecia, empezó a traducir obres de filosofía y en 1914 entró en contactu con Ángelos Sikelianós. Xuntos viaxaron mientres dos años polos llugares nos que florió la cultura greco-cristiana, en gran midida influyíu pol nacionalismu entusiasta de Sikelianós.
Kazantzakis cásase con Galatea Alexiou en 1911 y divorciáronse en 1926. Casar de nuevu, con Elena Samiou, en 1945.
En 1919, como Direutor Xeneral del Ministeriu de Bienestar Social, entamó'l treslláu de les poblaciones griegues póntiques dende la rexón del Cáucasu a Grecia depués de la Revolución Rusa de 1917. Pa Kazantzakis, ésti foi l'empiezu d'una odisea al traviés del mundu. Hasta la so muerte en 1957, moró temporalmente en París y Berlín (dende 1922 hasta 1924), Italia, Rusia (en 1925), España (en 1932) y depués en Chipre, Egina, Exiptu, el Monte Sinaí, Checoslovaquia, Niza (más tarde mercaría una villa pela redolada de Antibes, na sección de la Ciudá Vieya, xuntu al famosu rompeolas), China y Xapón.
Mientres taba en Berlín, onde la situación política yera esplosiva, Kazantzakis afayó'l comunismu y convirtióse n'almirador de Lenin. Nunca foi un comunista consistente, pero visitó la Unión Soviética y tuvo col miembru de la Oposición d'Esquierda y escritor Victor Serge. Foi testigu del ascensu de Stalin, y sintióse defraudáu col comunismu d'estilu soviéticu. En redol a esta dómina, les sos más tempranes creencies nacionalistes fueron gradualmente reemplazaes por una ideoloxía más universal.
En 1945, convertir en líder d'un pequeñu partíu d'esquierdes non comunista, y entró nel gobiernu griegu como ministru ensin cartera. Dimitió del so puestu al añu siguiente.
En 1946, la Sociedá d'Escritores Griegos encamentó a Kazantzakis y Ángelos Sikelianós pa ser galardonaos col Premiu Nobel de Lliteratura. En 1957, perdió'l Nobel frente a Albert Camus por un solu votu. Camus dixo más tarde que Kazantzakis merecía l'honor «un centenar de vegaes» más qu'él mesmu.
En 1957 empezó un nuevu viaxe escontra China y Xapón. Este foi'l so últimu viaxe. Kazantzakis, que sufría leucemia, sintióse enfermu y foi treslladáu a Friburgu (Alemaña), onde morrió. Foi soterráu sobre una de les muralles qu'arrodien Heraklion, una y bones la Ilesia Ortodoxa nun dexó que fuera soterráu nun campusantu. El so epitafiu reza: «Nun espero nada, nun tarrezo nada, soi llibre» (en griegu: Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, είμαι λέφτερος).
El so primer trabayu foi la narración "La culiebra y la azucena" (1906), que robló col seudónimu Karma Nirvami. En 1909, Kazantzakis escribió una obra teatral nun actu titulada "Comedia", na que remarcablemente resonen temes esistenciales que prevaleceríen muncho depués, na Europa de la posguerra, n'autores como Sartre y Camus. En 1910, dempués de los sos estudios en París, escribió la traxedia "El maestru constructor", basáu nun popular mitu folclóricu griegu.
Kazantzakis consideraba'l so enorme poema épicu (33 333 versos de llargor), "La Odisea: Una remortina moderna", como'l so trabayu más importante. Empecipiáu en 1924, reescribir siete veces enantes de la so publicación en 1938. Acordies con otru autor griegu, Pantelis Prevelakis, «foi un esfuerzu sobrehumanu rexistrar la so inmensa esperiencia espiritual». Siguiendo la estructura de la "Odisea" de Homero, ta estremáu en 24 rapsodies.
Los sos más famoses noveles inclúin "Alexis Zorba" (1946); "Cristu de nuevu crucificáu" (1948); "Llibertá y Muerte" (1950); "La última tentación de Cristu" (1951); y "El probe de Garráis" (1956); "Informe al Greco" (1961), contién tantu elementos autobiográficos como ficticios, y resume la so filosofía como «una mirada cretense», y alderica el so orixe arábigu (los árabes apoderaron Creta ente los años 825–961).
Al empiezu de la so mocedá, Kazantzakis atopábase espiritualmente inquietu. Torturáu por esmoliciones metafísiques y esistenciales, buscaba socorru na conocencia y los viaxes, contactar con una diversa variedá de xentes, de too tipu d'esistencies. La influencia de Friedrich Nietzsche nel so trabayu rescampla, especialmente los conceutos de Nietzsche del ateísmu y el superhombre (Übermensch). Sicasí, tamién taba encegoláu con esmoliciones espirituales. Pa llograr una unión con Divos, Kazantzakis permaneció nun monesteriu mientres seis meses.
En 1927, Kazantzakis publicó en griegu los sos Exercicios espirituales», que fueren compuestos en Berlín en 1923.
La figura de Jesús siempres tuvo presente nos sos pensamientos, dende la so mocedá hasta los sos últimos años. El Cristu de "La última tentación de Cristu" comparte les angustioses esmoliciones metafísiques y esistenciales de Kazantzakis, buscando respuestes a entrugues obsesives, y con frecuencia estremáu ente'l so sentíu del deber y la so misión, per un sitiu, y les sos propies necesidaes humanes d'esfrutar de la vida, d'amar y ser amáu, y tener una familia. Una figura tráxica qu'a la fin sacrifica les sos propies esperances humanes por una causa mayor, el Cristu de Kazantzakis nun ye una deidá tan infalible y llibre de pasiones pero ye un apasionáu y emotivu ser humanu que foi asignáu a una misión, con un significáu col que ta lluchando por entender y que con frecuencia -y esixe enfrentase a la so consciencia y les sos emociones, y n'última instancia a sacrificar la so propia vida pal so cumplimientu. Ye suxetu de duldes, mieos ya inclusive culpes. A la fin él ye'l Fíu del Home, un home que la so llucha interior representa la so humanidá.
Munchos relixosos griegos conservadores condergaron el trabayu de Kazantzakis. La so respuesta foi: «Dístisme una maldición, Santos Padres, yo doivos una bendición: que les vueses consciencies seyan tan clares como la mía y que síais tan morales y relixosos como yo», primero que la Ilesia Ortodoxa Griega escomulgar en 1955.
"La última tentación" foi incluyida pola Ilesia católica nel Índiz de Llibros Prohibíos. Kazantzakis reaccionó cola unviada d'una telegrama cola cita del escritor Tertuliano: "Ad tuum, Apodere, tribunal appello" («Interpongo la mio apelación al to tribunal, Señor»). Munchos cines prohibieron la película de Martin Scorsese, que foi estrenada en 1988 y basábase na so novela.
Nos díes de Kazantzakis, el mercáu internacional de material publicáu en griegu modernu yera bien amenorgáu. Kazantzakis tamién escribió en griegu modernu (demóticu), con rastros de dialectu cretense, lo que fixo a tolos sos escritos los más revesosos nos círculos lliterarios conservadores domésticos. Les traducciones de los sos llibros n'otres llingües europees nun apaecieron hasta que yera vieyu. D'ende qu'atopara dificultaes pa vivir de la escritura, lo que lo condució a escribir gran cantidá d'encargos, incluyendo un bon númberu de traducciones del francés, alemán ya inglés, ya intereses como ficción francesa y llibros de testu escolares en griegu, principalmente porque precisaba'l dineru. Dalgunos de los sos escritos populares» fueron sicasí distinguíos, tales como los sos llibros basaos nos sos estensos viaxes, qu'apaecieron na serie «Viaxar» qu'él fundó. Estos llibros en Grecia, Italia, Exiptu, Sinaí, Chipre, España, Rusia, Xapón, China ya Inglaterra son obres maestres de la lliteratura de viaxes griega.
Tomáu de los sos Exercicios espirituales»:
Vimos la mayor espiral de poderes. Y llamemos Dios a esi círculu. Podríamos dalu cualesquier otru nome que quixéramos: Abilsu, Misteriu, Escuridá Absoluta, Lluz Absoluto, Materia, Espíritu, Última Esperanza, Última Desesperación, Silenciu.
Venimos de un abilsu escuru, terminamos nun abilsu escuru, y llamamos al intervalu lluminosu vida.
El párrafu introductoriu de los sos Exercicios espirituales» tamién s'emplega como diálogu na película "Zorba el Griegu", Zorba al Xefe, tamién s'utiliza como diálogu en "Patch Adams":
El quincuaxésimu aniversariu de la muerte de Nikos Kazantzakis foi escoyíu como motivu principal pa una moneda d'euros de gran valor pa coleccionistes; la moneda de 10 euros conmemorativa de Nikos Kazantzakis, acuñada en 2007. La so imaxe atopar nel anversu de la moneda, mientres en que l'aviesu ta'l Emblema Nacional de Grecia cola so firma representada.
Thomas Hardy
El so padre, Thomas Hardy, yera un constructor de Higher Bockhampton, localidá inglesa cercana a Dorchester, y, la so madre, Jemima Hand, trabayó como cocinera y sirvienta. Dambos contraxeron matrimoniu en Melbury Osmund, el 22 d'avientu de 1839. 
El novelista, nacíu'l 2 de xunu de 1840 y morrió el 11 de xineru de 1928, foi'l primoxénitu de la pareya. La so madre, una muyer cultivada, procuró-y delles llectures, como la traducción inglesa de Dryden de les obres completes de Virxiliu, y el "Rasselas" de Johnson, que lleó con solu ocho años. De 1848 a 1856 asistió a la escuela local en Bockhampton, onde aprendió llatín, francés y alemán. 
A los 16 años, en 1856, empezó'l so aprendizaxe en Dorchester xuntu al arquiteutu y restaurador local James Hicks, a que les sos ordes trabayó hasta l'añu 1861. Mientres esta etapa estudió a los tráxicos griegos, baxu tutelar de Horace Moule. En 1859, lleó "L'orixe de les especies" de Charles Darwin. Esi mesmu añu escribió'l so primer poema, "Domicilium".
En 1862 treslladóse a Londres como ayudante del arquiteutu eclesiásticu Arthur Blomfield, especialista en restauraciones d'ilesies y constructor d'otres nueves n'estilu neogóticu. Asistió al teatru y l'ópera y visitó casi diariamente la National Gallery.
Nesta etapa lleó a Herbert Spencer, Huxley, John Stuart Mill y los poetes románticos y postrománticos Shelley, Scott, Browning y Swinburne. En 1865 publicó'l so primer artículu tituláu "How I Built Myself a House". Unvió dellos de los sos poemes a periódicos, pero fueron refugaos. 
En 1867 tornó a Dorchester pa trabayar con Hicks, y va siguir na construcción a pesar de la so mala salú. . Esi mesmu añu empezó la so primer novela, güei perdida, que llevaba'l títulu de "The Poor Man and the Lady". Ye posible que n'anguaño caltuviera un romance cola so prima Tryphena Sparks, modelu de los sos personaxes Fancy Day y Sue Bridehead. En 1868 concluyó "The Poor Man and the Lady", pero tornó publicar siguiendo los conseyos de George Meredith. Tres la muerte de Hicks, treslladóse a Weymouth pa trabayar col so sucesor, Crickmay. En 1870 Crickmay unvió a Hardy a St. Juliot, en Cornualles, pa entamar la restauración de la ilesia. Ellí conoció a la so futura esposa, Emma Lavinia Gifford, la cuñada del párrocu, con quien tendría un solu fíos y que la so descendencia remontar a la fecha a la capital de la República de Nicaragua.
En 1871 publicó la so novela "Remedios desesperaos", qu'empezara a escribir dos años enantes. A ella siguieron "Sol árbol del monte" (1872), "Unos güeyos azules" (1873) y "Llueñe del mundanal ruiu" (1874). Esta postrera, qu'apaeciera primeramente como folletín nun periódicu, algamó un ésitu considerable.
Contraxo matrimoniu esi añu con Emma Lavinia Gifford en Paddington y, afaláu por ella, abandonó l'arquitectura pa dedicase profesionalmente a escribir. La so unión duraría hasta la muerte d'ella, en 1912, magar nos últimos años alloñáronse. 
En 1876, tres dellos cambeos de residencia, la pareya instalar en Sturminster Newton. Esi mesmu añu, Hardy publicó otra novela, "The Hand of Ethelberta". En 1878 apaeció "El regresu del nativu", y Hardy camudar cola so esposa a Upper Tooting. Nesa dómina la so reputación como novelista y la so amistá col biógrafu Leslie Stephen abriéron-y les puertes de los cenáculos lliterarios de la capital.
En 1880 publicó "The Trumpet-Major". Esi mesmu añu cayó seriamente enfermu, y tuvo de guardar cama mientres seis meses, qu'aprovechó pa escribir "The Laodicean", publicada en 1881. En 1883 treslladóse a Dorchester pa supervisar la construcción de Max Gate, vivienda proxectada por él mesmu, y a la que se treslladó cola so esposa en 1885. 
Nos ochenta Hardy goció de bastante prestíu y ésitu económicu y conoció en Londres a personaxes como Matthew Arnold, Henry James, Tennyson y Robert Browning. En 1886 apaeció "L'alcalde de Casterbridge" y al añu siguiente "Los habitantes del monte", dambes de gran interés. 
Na primavera de 1887 viaxó a Italia, onde visitó Xénova, Pisa, Florencia, Roma, Venecia y Milán; en 1887 y, en 1888, a París. Esi añu publicó la so primer colección de relatos curtios, "Wessex Tales", xéneru nel qu'entornaría d'equí p'arriba. 
En 1891 apaecieron dos nueves noveles sos, "Tess de d'Urbervilles" y "A Group of Noble Dames". En 1892 finó'l padre del novelista. Mientres los noventa viaxó tamién a Dublín en 1893 y a Bruxeles y Waterloo en 1896 pa ambientar el so poema sobre les guerres napoleóniques "The Dynasts". 
En 1895 apaeció una de les sos noveles más importantes, "Jude l'escuru". Tres la so publicación, recibió dures crítiques por ser considerada inmoral (dalgún críticu faló absurdamente de «Jude l'obscenu»). Por ello, Hardy tomó'l resolvimientu de nun escribir más noveles y dedicase n'esclusiva a la poesía. Sicasí, publicó entá una novela que tuvo gran resonancia: "La bienamada" (escrita diez años enantes) en 1897. Esi mesmu añu fixo un viaxe a Suiza.
El so "Llueñe del mundanal ruiu" foi afecha al cine en 1967; tamién foi llevada al cine la so novela "Tess, de Urberville" por Polanski en 1979.
Cansáu de que los críticos -y reconviniesen poles temes caltriantes de los sos llibros, Hardy consagróse, en publicando "Jude l'escuru", a la poesía.
El primer llibru de versos de Hardy, "Poemes de Wessex", apaeció en 1898, cuando l'autor cuntaba 58 años d'edá. En 1902 publicó "Poemes del pasáu y del presente". Esa fecha empezó la redacción de la so obra más ambiciosa, "The Dynasts", que la so primer parte (de trés) vio la lluz en 1904, añu en que finó la madre del poeta. Los dos partes siguientes apaecieron, respectivamente, en 1906 y 1908. En 1909 publicó un nuevu llibru de poemes, "Rises del tiempu". Nel añu 1910 el rei Eduardo VII concedió-y la Orde del Méritu. 
La so esposa, cola que compartiera la so vida mientres tres décades, morrió de secute en payares de 1912. Hardy escribió sobre la so hestoria d'amor uno de los sos meyores llibros poéticos, "Lo que queda d'una vieya llapada". En 1913, el poeta realizó un pelegrinaxe sentimental a St. Juliot, onde conociera a la so esposa, y a Plymouth, onde ella naciera. 
En febreru de 1914 casar por segunda vegada, agora con Florence Emily Dugdale, que fuera la so secretaria. Thomas Hardy publicó un total de catorce noveles. Recibió'l doctoráu "honoris causa" de la Universidá de Cambridge en 1913, y en 1920 de la d'Oxford. En 1914 publicó otru llibru de poesía, "Sátires de circunstancies". En 1923 dio a la imprenta una obra de teatru en versu, "The Famous Tragedy of the Queen of Cornwall" y, en 1925, "Fantasíes humanes", la última colección de poemes que publicó en vida.
Por esta dómina empezó a redactar la so autobiografía, qu'apaecería póstumamente, en 1928, y de la que s'abarrunta que fora en realidá escrita, siquier en parte, pola so vilba, Florence Emily Dugdale. 
La so biografía, en gran midida escrita por él mesmu pos, apaeció sol nome de la so segunda esposa en dos volúmenes dende 1928–30, como "The Early Life of Thomas Hardy, 1840–91" y "The Later Years of Thomas Hardy, 1892–1928"; güei tán publicaes nuna edición crítica d'un solu volume como "The Life and Work of Thomas Hardy", editada por Michael Millgate (1984).
Finó na so residencia de Max Gate en 1928 y recibió sepultura nel llamáu Rincón de los Poetes ("Poets' Corner") na abadía de Westminster, pero'l so corazón foi soterráu na tumba de la so primer esposa, en Stinsford, mui cerca d'onde xacen tamién los padres del autor.
A pesar de que publicó'l so primer llibru pasada la trentena, Hardy nun foi en realidá un escritor tardíu. La so primer vocación foi la poesía llírica. En fracasando nos sos intentos de publicar poemes, probó fortuna cola novela, anque despreciaba'l xéneru por causa del so calter descomanadamente comercial y fachendosu ("meretricious"). La narrativa de Hardy llogró ciertu ésitu, magar la crítica se encarnizó con él pola ideoloxía materialista, naturalista y pesimista implícita nes sos tristísimas y deprimentes últimes noveles. Dende 1895 abandonó definitivamente la novela pa dedicase con tenacidá al desenvolvimientu de la so interesante obra llírica.
L'acción de toles sos noveles desenvolver nel campu inglés, nuna rexón bautizada pol novelista como Wessex y que ye en realidá la so Dorset natal. Cada ciudá de Wessex tien la so equivalencia real na toponimia de Dorset; asina, Oxford recibe nes noveles de Hardy el simbólicu nome de Christminster. Nesti mundu producen tolos acontecimientos de les sos obres, magar la obra de Hardy enche tou posible costumismu en cuantes que esi paisaxe resulta simbólicu d'un pensamientu bien definíu. Utiliza'l dialectu de Dorset como exemplu d'inglés antiguu y noble en trance de desapaición pol destín de la modernidá. 
La cosmovisión de Hardy ye atea y de un radical y obsesivu pesimismu, d'invasor negror. Los sos personaxes lluchen una y otra vez contra un destín contrariu; les mediatizaciones sociales y morales tresmánenlos irremediablemente y, anque faen lo que pueden por sobrevivir, vense envueltos nel ciegu determinismu d'un universu apoderáu pola selección natural de Charles Darwin y la social de Herbert Spencer y pola filosofía pesimista de Arthur Schopenhauer. 
El destín de los personaxes vese, sicasí, alteriáu dacuando por una suerte momentanea qu'asemeya una ironía, cuidao que funciona de anticlímax pa una hecatombe dramática na que la voluntá humana resulta vencida al cabu por una necesidá implacable. Hai intenses descripciones de los campos, montes, estaciones y clima de Wessex, que reflexen como un espeyu l'interior aveséu d'unos personaxes sumíos na desdicha. 
Hardy clasificó les sos noveles y les sos colecciones de cuentos en tres clases:
Noveles de personaxe y redolada
Romances y fantasíes
Noveles d'inxeniu
Hardy tamién produció una serie de cuentos menores y una novela en collaboración, "The Spectre of the Real" (1894). Una colección de relatos curtios, amás de los yá mentaos, ye "A Changed Man and Other Tales" (1913). Les sos obres arrexuntáronse en 24 volúmenes na edición Wessex (1912–13) y en 37 volúmenes na edición Mellstock (1919–20). 
Colecciones de cuentos
Short stories (con fecha de la primer publicación)
La poesía de Hardy utiliza un llinguaxe preñáu d'arcaísmos, espón nella una cosmovisión tan aveseda, materialista y desengañada como la de les sos noveles. La guapura ye namái una ilusión pasaxera. Ezra Pound dixo en 1937, tres el descubrimientu de la poesía de Hardy: "Agora sí que ye esto claridá: equí ta la collecha d'escribir primeru venti noveles".
A los 55 años, Hardy retomó la poesía qu'abandonara na so mocedá. "Poemes de Wessex" ("Wessex Poems", 1898) y "Poemes del pasáu y del presente" ("Poems of the Past and the Present", 1901) son colecciones de poemes escritos bastante tiempu tras. "Dinastíes" -"The Dynasts" I(1904), II (1906), III (1908)- ye un drama épicu irrepresentable escritu ente 1903 y 1908, en 19 actos y 130 escenes, nos que se narra la llucha d'Inglaterra contra Napoleón. Siguieron "Rises del tiempu" ("Time Laughing-stocks", 1909), "Sátires de circunstancies" ("Satires of Circumstance", 1914), "Momentos de visión" (1917), "Poemes llíricos" (1922), "Fantasíes humanes" ("Human Shows", 1925) y "Palabres pel hibiernu" (1928). Ente los sos más conocíos poemes atópense "Abril de 1914", "Wessex Heights", "En tiniebles, yo", "El funeral de Dios", "La naturaleza qu'entruga" y "A un ruiseñor".
Sobre "Dinastíes", Christopher Morley, en palabres del personaxe de Roger Mifflin de la so novela "La llibrería encantada" (The haunted bookshop), diz :
"EL LLIBRU QU'EVITARÍA LA GUERRA ( referir a la de 1914-1918 )
Agora que la llucha terminó, ye un bon momentu de lleer "Dinastíes"
de Tomás Hardy. Nun quiero vendelo, porque ye unu de los más grandes 
ayalgues que tengo. Pero si dalgunu garantízame que va lleer los trés 
volúmenes, y que va dexar que la so mente absorber, toi dispuestu a empresta-y los. 
Si abondos alemanes lleeren con atención "Dinastíes" enantes de xunetu de 1914,
nun habría guerra.
Si a cada delegáu a la Conferencia de Paz obligárase-y a lleelo primero qu'empiecen
les sesiones, nun habría más guerres."
Martin Amis
Martin Amis (Swansea, Gran Bretaña♙ 25 d'agostu de 1949) ye un novelista británicu.
Estudió na Universidá d'Oxford. Ye fíu del tamién escritor Kingsley Amis. Conocíu como "enfant tarrecible", tuvo un empiezu brillosu cola so primer novela, "El llibru de Rachel" (Premiu Somerset Maugham, en 1973). Collaboró en revistes como Times Literary Supplement, New Statesman y The Observer. Amis ye consideráu como unu de los meyores (y más esitosos) escritores de la so xeneración y ocupa una plaza de profesor na Universidá de Mánchester impartiendo clases sobre "escritura creativo". 
Vivió en Punta del Este, Uruguái mientres dos años y mediu, al pie de la so segunda esposa, la escritora norteamericana Isabel Fonseca, y los sos dos fíes, onde entá caltienen la so casa de veranéu na esclusiva zona de José Ignacio. En septiembre de 2006 treslladóse a Gran Bretaña cola so familia, llugar onde mora anguaño.
Toni Morrison
Toni Morrison ye una escritora estauxunidense, ganadora del Premiu Pulitzer en 1988 y del Premiu Nobel de Lliteratura en 1993.
Nes sos obres, Morrison fala de la vida de la xente de color, cuantimás de les muyeres, y epondera a esa comunidá. Ye una combatiente a favor de los derechos civiles y comprometida cola llucha en contra nala discriminación racial.
Toni Morrison nació na localidá de Lorain, nel estáu de Ohio, nel senu d'una humilde familia negra de clase trabayadora. Bautizada col nome Chloe Anthony Wofford, adoptaría'l nome lliterariu Toni Morrison, tomando'l nome del so llamatu familiar y l'apellíu del so home, l'arquiteutu Harold Morrison, con quien tuvo casada (dende 1958 hasta 1964) y con quien tuvo dos fíos.
En 1949 empezó los sos estudios na Universidá Howard en Washington D. C. y siguió na Universidá Cornell, graduándose en Filoloxía inglesa en 1955. Esi añu empezó a trabayar como profesora na Texas Southern University en Houston, siguiendo depués na Universidá Howard y n'otros centros académicos a lo llargo de los años. 
En 1964, empezó a trabayar como editora lliteraria na casa Random House de Nueva York, dende onde desempeño un rol vital nel espardimientu de la lliteratura afroamericana, al editar llibros d'autores como Henry Dumas, Toni Cade Bambara, Angela Davis y Gayl Jones. 
La so primer novela apaeció cuando cuntaba casi cuarenta años: "Güeyos azules" narra la hestoria d'una neña negra, Pecola, que quier tener los güeyos d'el color de les muñeques de les neñes blanques. "El cantar de Salomón", publicada en 1977, ye un relatu sobre la xunta del materialismu y el poder del amor, y llogró un rápidu ésitu popular.
En 1981 publicó "Tar Baby", que foi traducida como "La isla de los caballeros". 
"Beloved" rellata la hestoria d'una esclava qu'atopa la llibertá, p'afayar qu'hai distintes formes d'esclavitú posibles. 
"Jazz" y "Xugando na escuridá" fueron dambos ésitos de vientes.
"Love" narra la hestoria d'odiu ente dos muyeres qu'amen al mesmu home.
"Una bendición", ye'l títulu escoyíu en castellán pa la hestoria d'una nueva afroamericana nel sieglu XVII, na que trata temes como la esclavitú, el racismu, la segregación; como fonderada d'una hestoria d'amor y amistá.
"Home", publicada en 2012, ye una novela ambientada nos años 50s, y narra la hestoria de Frank, un soldáu na guerra de Corea, y del so regresu dende un Exércitu integráu a la so tierra natal, entá segregada. 
En 1998, cuando l'entós presidente Bill Clinton foi enxuiciáu con motivu del escándalu Lewinsky, Morrison declaró: "Clinton ye'l primer presidente negru de los Estaos Xuníos", dando a entender que taba siendo maltratáu polo que se consideraba'l so "negritud": 
La frase "el nuesu primer presidente negru" foi adoptada en tonu positivu polos adherentes de Clinton; incluyendo a quien lo honraron nuna cena del Congressional Black Caucus el 29 de setiembre de 2001, por casu, Eddie Bernice Johnson (D-TX): "tuvo tantes iniciatives que nos fixeron pensar, por un momentu, qu'escoyéramos al nuesu primer presidente negru".
Mario Vargas Llosa
Jorge Mario Pedro Vargas Llosa , marqués de Vargas Llosa,Real Decreto 134/2011, de 3 de febreru, pol que se-y concede'l títulu de marqués de Vargas Llosa; "Boletín Oficial del Estáu", 04.02.2011; accesu 22.12.2011 conocíu como Mario Vargas Llosa, ye un escritor peruanu. Consideráu unu de los más importantes novelistes y ensayistes contemporaneos, la so obra collechó numberosos premius, ente los que destaquen el Príncipe d'Asturies de les Lletres 1986 y el Nobel de Lliteratura 2010 —esti postreru otorgáu «pola so cartografía de les estructures del poder y les sos imaxes sogones de la resistencia del individuu, la so rebelión y la so derrota»—; el Cervantes (1994), el Planeta (1993), el Biblioteca Curtia (1963), el Rómulo Gal.legos (1967), . Dende 2011 recibe'l tratamientu protocolar de "Ilustrísimo señor" al recibir de Juan Carlos I d'España el títulu de marqués de Vargas Llosa.
Vargas Llosa algamó la fama na década de 1960 con noveles, tales como "La ciudá y los perros" (1962), "La casa verde" (1965) y "Conversación en La Catedral" (1969). Sigue escribiendo prolíficamente nuna serie de xéneros lliterarios, incluyendo la crítica lliteraria y el periodismu. Ente les sos noveles cúntense comedies, noveles policiaques, hestóriques y polítiques. Delles d'elles, como "Pantaleón y les visitadoras" (1973) y "La Fiesta del Chivu" (1998), fueron afeches y llevaes al cine.
Munches de les obres de Vargas Llosa tán influyíes pola percepción del escritor sobre la sociedá peruana y poles sos propies esperiencies como peruanu; sicasí, de forma creciente trató temes d'otres partes del mundu. Moró en Europa (ente España, Gran Bretaña, Suiza y Francia) la mayor parte del tiempu dende 1958, cuando empecipió la so carrera lliteraria, de cuenta que na so obra percíbese tamién una cierta influencia europea. Ye por ello qu'en 1993 llogró la nacionalidá española.
Al igual qu'otru autores hispanoamericanos, participó en política, pero él, a diferencia de los anteriores hispanos galardonaos pola Academia Sueca, ye defensor de les idees lliberales. Foi candidatu a la presidencia del Perú en les elecciones de 1990 pola coalición política de centroderecha Frente Democráticu (Fredemo).
Mario Vargas Llosa nació nel senu d'una familia de clase media na ciudá de Arequipa, nel sur del Perú. Foi l'únicu fíu d'Ernesto Vargas Maldonado y de Dora Llosa Ureta, quien se dixebraron meses enantes de la so nacencia pa divorciase depués del mesmu, de mutuu alcuerdu. Poco dempués de que Mario naciera, el so padre reveló que tenía una relación con una muyer alemana y, como resultáu de dicha unión, nacieron dos mediu hermanos menores del escritor: Enrique y Ernesto Vargas (el primeru finó de leucemia a los once años d'edá; el segundu ye abogáu y ciudadanu estauxunidense).
Mario vivió cola so familia materna en Arequipa hasta un añu dempués del divorciu de los sos padres, momentu en qu'el so güelu Pedro J. Llosa Bustamante treslladar con tola so familia a Bolivia, onde consiguiera un contratu p'alministrar una facienda algodonera cercana a Cochabamba. En dicha ciudá pasó Mario los primeros años del so niñez, xuntu cola so madre y la familia d'esta, cursando estudios primarios nel Colexu La Sal-y, hasta'l cuartu grau. Hasta los diez años, fíxose-y creer qu'el so padre finara, yá que la so madre y la so familia nun queríen esplica-y que s'habíen separáu.
Al empecipiase'l gobiernu del presidente José Luis Bustamante y Rivero en 1945, el so güelu, que yera primu hermanu del mandatariu, llogró'l cargu de prefeutu del departamentu de Piura, polo que la familia entera tornó al Perú. Los tíos de Mario establecer en Llima, ente que Mario y la so madre siguieron al güelu a la ciudá de Piura. Ellí Mario siguió los sos estudios de primaria nel colexu salesianu Don Bosco, cursando'l quintu grau y onde fixo amistá con unu de los sos compañeros, Javier Silva Ruete, quien tiempu dempués sería ministru d'economía.
A fines de 1946 o principios de 1947, y cuando tenía diez años d'edá, Mario atopar col so padre per primer vegada en Piura. Los sos padres restablecieron la so relación y treslladáronse a Llima, instalándose en Madalena del Mar, un distritu de clase media. Depués treslladáronse a La Perlla, nel Callao, onde vivieron nuna pequeña casa aisllada. Les fines de selmana Mario solía visitar a los sos tíos y primos que vivíen nel barriu de Diego Ferré, nel distritu de Miraflores, onde fixo munchos amigos y onde tuvo los sos primeros namoramientos.
En Llima estudió nel Colexo La Sal-y, de la congregación Hermanos de les Escueles Cristianes, cursando'l sestu grau de primaria en 1947, y los dos primeros años de secundaria de 1948 a 1949. La relación col so padre, siempres trabancosa, marcaría'l restu de la so vida. Per años, guardó escontra él sentimientos entemecíos, como la medrana y la rensía, por cuenta de que mientres la so niñez tuvo de soportar violentes llocaes de parte del so padre, amás d'una rensía escontra la familia Llosa y grandes celos para cola so madre; pero, sobremanera, por causa de la repulsión del so padre escontra la so vocación lliteraria, que nunca llegó a entender.
A los 14 años, el so padre unviar al Colexu Militar Leoncio Prau, nel Callao, un internáu onde cursó'l 3º y el 4º añu d'educación secundaria, ente 1950 y 1951. Ellí soportó una ferrial disciplina militar, y, según el so testimoniu, foi la dómina na que lleó y escribió «como nun lo fixera nunca enantes», consolidando asina la so precoz vocación d'escritor. Les sos llectures predilectes fueron les noveles d'el escritores franceses Alejandro Dumas y Victor Hugo. Ente los sos profesores figuró'l poeta surrealista César Moru, quien por un tiempu dio-y clases de francés.
Mientres les vacaciones veraniegues de 1952, Vargas Llosa empezó a trabayar como periodista nel diariu limeñu "La Crónica" onde se-y encamentaron reportaxes, notes y entrevistes locales. Esi mesmu añu retirar del colexu militar y treslladóse a Piura, onde vivió col so tíu Luis Llosa (el tíu Llucho”) y cursó l'últimu añu d'educación secundaria nel colegio San Miguel de Piura. Simultáneamente trabayó pal diariu local, "La Industria", y guardó la representación teatral de la so primer obra dramatúrgica, "La fuxida del Inca", nel teatru «Variedaes».
En 1953, mientres el gobiernu de Manuel A. Odría, Vargas Llosa ingresó a la Universidá Nacional Mayor de San Marcos, onde estudió Llicenciatura en Derechu Derechu y Lliteratura. Participó na política universitaria al traviés de "Cahuide", nome col que se caltenía vivu'l Partíu Comunista Peruanu, entós escorríu pol gobiernu, contra'l que s'opunxo al traviés de los órganos universitarios y en fugaces protestes en places. Poco tiempu dempués, alloñar del grupu ya inscribióse nel Partíu Demócrata Cristianu de Héctor Cornejo Chávez, esperanzáu en qu'esa agrupación llanzara la candidatura de José Luis Bustamante y Rivero, quien, entós daquella, tornaba del esiliu. Dicha mira nun se cumplió. Mientres esti tiempu, trabayó como asistente del renombráu historiador sanmarquino Raúl Porres Barrenechea nuna obra que nunca llegó a concretase: dellos tomos d'una monumental hestoria de la conquista del Perú.
En 1955, a la edá de 19 años, contraxo matrimoniu con Julia Urquidi, hermana de la so tía política per parte materna, quien yera 10 años mayor. Debíu al refugu qu'esti actu causó na so familia, viéronse forzaos a dixebrase mientres un tiempu tando recién casaos. Pa llograr caltener una vida de mancomún, el mozu Mario, ayudáu por Porres Barrenechea, consiguió hasta siete trabayos simultáneos: como asistente de bibliotecariu del Club Nacional, escribiendo pa dellos medios periodísticos ya inclusive catalogando nomes de les llábanes del Campusantu Presbíteru Matías Maestru de Llima; finalmente ingresó a trabayar como periodista en Radio Panamericana, aumentando sustantivamente los sos ingresos.
Daquella, Vargas Llosa empezó con seriedá la so carrera lliteraria cola publicación de los sos primeros relatos: "El güelu" (nel diariu "El Comerciu", 9 d'avientu de 1956) y "El xefes" (na revista "Mercuriu Peruanu", febreru de 1957). A fines de 1957 presentar a un concursu de cuentos entamáu por "La Revue Française", una importante publicación francesa dedicada al arte. El so relatu tituláu "El desafíu" llogró'l primer premiu, que consistía en quince díes de visita en París, escontra onde partió en xineru de 1958. La so estadía na capital de Francia prorrogar mientres un mes, enantes de retornar a Llima. Esi mesmu añu graduóse de bachiller n'Humanidaes na Universidá Nacional Mayor de San Marcos, a méritu de la so tesis sobre les "Bases pa una interpretación de Rubén Darío". Foi, amás, consideráu como l'alumnu sanmarquino más distinguíu de Lliteratura, polo que recibió la beca Javier Prau pa siguir cursos de posgrado na Universidá Complutense de Madrid, n'España. Antes de partir escontra Europa, fixo un curtiu viaxe pola amazonía peruana, esperiencia que dempués-y sirviría pa ambientar trés de les sos noveles —"La casa verde", "Pantaleón y les visitadoras" y "El falador"— en dichu espaciu xeográficu.
En 1960, depués de terminase la beca en Madrid, Vargas Llosa camudar a Francia creyendo que diba llograr una beca pa estudiar ende; sicasí, llegáu a París enteróse que la so solicitú fuera refugada. A pesar del inesperáu estáu financieru de Mario y Julia, la pareya decidió quedase en París onde Vargas Llosa empezó a escribir de forma prolífica. El so matrimoniu duró dellos años más, pero terminó en divorciu en 1964. Un añu dempués, Vargas Llosa cásase cola so prima, Patricia Llosa, con quien tuvo tres fíos: Álvaro Vargas Llosa (1966), escritor y editor; Gonzalo (1967), empresariu y representante nel Reinu Xuníu del Altu Comisionado de les Naciones Xuníes pa los Refuxaos (ACNUR); y Morgana (1974), fotógrafa. En xunu de 2015, dempués de que la revista "¡Hola!" publicara unes semeyes nes que Vargas Llosa apaez con Isabel Preysler, l'escritor reconoció tar dixebráu de la so segunda esposa, y pidió respetu pola so vida privada. 
Na capital francesa, terminó d'escribir la so primer novela, "La ciudá y los perros", y ellí, al traviés del hispanista Claude Couffon, entró en contactu con Carlos Barral, direutor de la editorial Seix Barral. La novela consiguió en 1962 el premiu Biblioteca Curtia y publicóse al añu siguiente na editorial barcelonesa. En 1966, mientres la llectura que fixo de "La casa verde", la entós responsable de derechos de la editorial, Carmen Balcells, decidió proponese al escritor pa convertise nel so axente lliterariu. Animar a centrase puramente na lliteratura y consiguió-y sustentu económicu mientres el tiempu que durara la redacción de "Conversación en La Catedral", a condición de que'l contratu cola editorial facer ella. A partir d'esi momentu, convertir nel so axente y llegó a consigui-y contratos estraordinarios.
En 1971, so la dirección del profesor Alonso Zamora Vicente, llogra un Doctoráu en Filosofía y Lletres pola Universidá Complutense de Madrid cola calificación de sobresaliente cum laude pola so tesis "García Márquez: llingua y estructura de la so obra narrativa", publicada depués sol títulu de "". Foi xuráu del .
Aficionáu al fútbol, Vargas Llosa ye un espertu n'estadístiques d'esti deporte y mientres el Mundial España 1982 exerció como periodista deportivu.
En 1983 la so ex esposa Julia Urquidi publicó les sos memories titulaes Lo que Varguitas nun dixo en respuesta a la novela "La tía Julia y el escribidor", basaes na relación ente dambos, que fueron reeditaes en 2010.
Mario Vargas Llosa foi definíu como unu de los más completos narradores de la so xeneración y una figura destacada de la lliteratura hispanoamericana. Representante ideal del espíritu del "Boom llatinoamericanu", pos nació literariamente con él y ayudó a definilo y a identificalo con una nueva xeneración d'escritores, la so obra narrativa caracterizar pola importancia de la esperimentación técnica, aspeutu pol que ye valoráu como un maestru de la composición novelística y nel que se desempeñó como un notable innovador de posibilidaes narratives y estilístiques.
Dende'l puntu de vista temáticu, les sos noveles traten de l'antinomia ente lo histórico y lo estructural, como asina lo espresa'l títulu de delles de les sos noveles ("La ciudá y los perros", "La casa verde", "Conversación en La Catedral"), nes que la presencia de "estructures" demuestra l'interés casi obsesivu que l'autor tien por éstes. Coles mesmes, tocantes a los tonos, la so obra presenta les característiques más variaes, dende l'humor y la comicidad hasta la cayida tráxica.
Per otra parte, el fechu de que'l gruesu d'el so producción lliteraria haber realizáu dende l'estranxeru, esplica'l sesgu retrospectivu qu'apodera bona parte de la mesma, según la reconstrucción constante que fai de vivencies íntimes o colectives del Perú como base de la so ficción, salvo delles esceiciones como "La guerra del fin mundu" y dalgunes de les sos últimes noveles.
Tocantes a los sos modelos lliterarios, o “precursores” (a los que dedicó en dellos casos estudios críticos), hai que citar, per un sitiu, a la novela de caballeríes "Tirant lo Blanc", de Joanot Martorell, y a "Cien años de soledá", de García Márquez, dambes como ideales del conceutu de "novela total" (la que funde lo real colo irracional y el mitu); por otru, son imprescindibles pa Vargas Llosa dos escritores n'especial: Flaubert, como modelu de la lliteratura como vocación, del usu de la realidá como pozu ensin fondu p'atopar conteníos y temes (la mediocridá del ser humanu, la violencia y el sexu), como modelu, tamién, de la importancia d'una estructura narrativa rigorosa y de un narrador impasible ante los fechos narraos, etc.; y Faulkner, tantu no que fai a temes y ambientes, como a traces formales, especialmente, el multiperspectivismo, los saltos nel tiempu, l'usu de dellos narradores en vegada del omnisciente, la retención d'información, l'usu d'hestories paraleles, etc.
Los entamos lliterarios de Vargas Llosa fueron l'estrenu en Piura, cuando tenía 16 años, d'una obra de teatru, güei probablemente perdida, titulada la "La fuxida del Inca", y dellos cuentos publicaos en Llima en diversos medios.
En Llima, la presencia lliteraria dominante yera la d'el narradores de la llamada xeneración del 50. Anque finalmente alloñaríase d'ellos, el grupu aguiyó la so vocación lliteraria cola so visión realista de la sociedá peruana, especialmente la de Llima. Más en concretu, 
Depués, la rotura colos criterios estéticos d'esa xeneración produzse sobremanera nel planu técnicu y na resistencia de Vargas Llosa a defender nes sos obres tesis o propuestes ideolóxiques de determináu signu. Asina, la novedá básica qu'introduz coles sos obres ye 
La crítica tiende a distribuyir la so obra narrativa en tres grupos:
Nel primeru taríen les sos obres iniciales: "El xefes", "Los cachorros", "La ciudá y los perros", "La casa verde" y "Conversación en La Catedral". Anque se trata de narraciones bien diverses n'intención, asuntu y formes (y, ello ye que cada obra constitúi una intensificación de la complexidá técnica y de conteníu respecto de l'anterior), presenten una incuestionable unidá tocantes a la complexidá del proyectu y a la visión narrativa que proponen.
A partir de 1973, cola publicación de "Pantaleón y les visitadoras", Vargas Llosa empecipia una fase marcada por una actitú cuestionadora tantu de los grandes problemes de la sociedá llatinoamericana moderna (n'especial, los referíos a Perú, nun momentu críticu de la so hestoria), como les del arte narrativo col qu'intenta representales. Asina, y de una forma evidente, apréciase una moderación del so enfotu totalizante y un enclín a la plasmación d'hestories xeneralmente menos complexes y dientro d'unos marxes más acutaos, anque ensin prescindir de recursos técnicos esenciales pa él como l'efectu de contraste que dexa'l desenvolvimientu paralelu de dos o más hestories. Con tou, publica nesta fase una obra, "La guerra del fin del mundu", que constitúi non solo una esceición a estes traces xenerales (ye la obra de mayor ambición y trescendencia del periodu), sinón la primer incursión de Vargas Llosa fora de la realidá física o hestórica del so país.
Dende finales de los setenta, amás, la so reflexón como narrador enceta especialmente la relación ente lo real y la so tresposición lliteraria, esto ye, la, asina llamada por él, «verdá de les mentires», o la constatación de que la palabra crea un mundu propiu que se paez a la realidá esterna, pero que tien les sos propies riegles y «verdaes».
Arriendes d'ello, toos estes traces manifiéstense quiera que non, n'otros dos grupos d'obres: unu qu'entiende una serie de noveles de tema política, como "La guerra del fin del mundu", "Hestoria de Mayta", "Lituma n'Andar", "La fiesta del Chivu", etc.; y otru qu'empieza con "Pantaleón y les visitadoras", y nel qu'enceta tantu temes centraes na reelaboración d'esperiencies más privaes ("La tía Julia y el escribidor") o de modelos clásicos de novela policiaca ("¿Quién mató a Palomino Molero?") o erótica ("Aponderamientu de la madrasca").
El so primer llibru publicáu foi una colección de cuentos titulada "El Xefes" (encabezada pol relatu del mesmu nome), que llogró'l premiu Leopoldo Alas (1959).
La so primer novela, "La ciudá y los perros" (1963) desenvuélvese metanes una comunidá d'estudiantes del Colexu Militar Leoncio Prau (asitiáu nel Callao) y básase nes esperiencies personales del autor. Esta prematura obra adquirió l'atención xeneral del públicu según un ésitu inmediatu. La so vitalidá y arteru usu de técniques lliteraries sofisticaes impresionó de momentu a los críticos, y ganó asina'l Premiu de la Crítica Española.
En 1966 apaez la so segunda novela, "La casa verde", alrodiu de una casa-chamizu del mesmu nome que la so guarda en Piura afecta les vides de los personaxes. La trama centrar en Bonifacia, una moza d'orixe aguaruna que ye espulsada d'un conventu pa tresformase depués en «la selvática», la prostituta más conocida de «La casa verde». La novela llogró de momentu una entusiasta recepción per parte de la crítica, que confirmaba a Vargas Llosa como una importante figura de la narrativa llatinoamericana.
Tres años más tarde publica "Conversación en La Catedral", la so tercer novela, y en 1971 sale "", que fuera la so tesis doctoral na Universidá Complutense de Madrid.
Dempués de la publicación de la monumental "Conversación en La Catedral", Vargas Llosa alloñar de les temes de mayor seriedá, como son la política y los problemes sociales. Raymond L. Williams, especialista en lliteratura llatinoamericana, describe esta fase de la so carrera lliteraria como «el descubrimientu del humor», que'l so primer frutu foi "Pantaleón y les visitadoras" (1973), siguíu en 1977 de "La tía Julia y el escribidor", basada en parte nel matrimoniu cola so primer esposa, Julia Urquidi, a quien dedicó la novela.
En 1981 apaez "La guerra del fin del mundu", el so primera novela histórica y una de les más importantes qu'escribió. Esta obra empecipió un cambéu radical nel estilu de Vargas Llosa escontra temes como'l mesianismu y la conducta irracional humana. Ambientada nes fondures del "sertón" del sieglu XIX, basar en fechos auténticos de la hestoria del Brasil: la revuelta antirrepublicana de mases milenaristes sebastianistas empuestes pol taumaturgu allumáu Antonio Conselheiro nel pueblu de Canudos.
Tres un periodu d'intensa actividá política, Vargas Llosa volvió ocupase na lliteratura y en 1993 sacó'l so llibru autobiográficu, "El pexe na agua", la novela "Lituma n'Andar" y l'obra de teatru "El llocu de los balcones". A la hestórica "Lituma" siguiría-y la erótica "Los cuadiernos de don Rigoberto" (1997). "La Fiesta del Chivu" (2000), sobre el dictador dominicanu Trujillo foi llevada al cine col mesmu nome pol so primu Luis Llosa. A esta novela siguiólu'l "El paraísu na otra esquina" (2003), qu'alterna la hestoria del pintor Gauguin cola de la so güela.
Otru trabayu destacable ye un ensayu que resume'l cursu que dictó na Universidá d'Oxford sobre la novela "Los miserables" de Victor Hugo: "La tentación de lo imposible" (2004). En mayu de 2006, presentó la so novela "Travesuras de la neña mala," y el 3 de payares de 2010 publicó "El suañu del celta", obra cola que vuelve al xéneru de la novela histórica y que trata sobre la vida de Roger Casement, cónsul británicu nel Congo Belga y en Perú, qu'ente 1903 y 1911 dedicar a investigar y a denunciar les otomíes —esplotación selvaxe, tortures y xenocidiu— cometíes pol réxime de Leopoldo II nel Congo y pola compañía C. Arana y la británica Peruvian Rubber Company na remota selva del Putumayo peruanu.
En 2013 "L'héroe discretu" vuelve a ambientarse en Perú; nella narra les vivencies de dos empresarios peruanos.
Declárase melómanu, sintiendo una especial predilección por Gustav Mahler.
Mientres el so alcuentru cola prensa internacional nel Institutu Cervantes de Nueva York, en conociendo que-y fuera otorgáu'l premiu Nobel 2010, Vargas Llosa declaró que dichu galardón considerar como una reconocencia al idioma español. Al respective de la so producción lliteraria manifestó: "Lo que faigo, lo que digo, espresa'l país nel que nací, el país nel que viví, les esperiencies fundamentales que marquen a un ser humanu, que son les d'infancia y mocedá, de tal manera que'l Perú soi yo. Yo puedo estima-y al mio país, a lo que yo soi, el ser un escritor".
Vargas Llosa declaró ser hincha del Universitariu de Deportes de Perú. y en "El pexe na agua" cunta que dende pequeñu foi hincha del llamáu "forno crema", al que vio per primer vegada nel terrén de xuegu un día de 1946 cuando tenía 10 años d'edá. En febreru de 2011, dichu club peruanu otorgó-y la condición de sociu honorariu vitaliciu, nuna ceremonia llevada a cabu nel Estadiu Monumental.
A lo llargo de la so carrera recibió innumberables premius y distinciones, ente ellos el Nobel de (2010) y los dos máximos galardones que se conceden nel ámbitu de les lletres hispániques: el Rómulo Gal.legos 1967, pola so novela "La casa verde" y el Cervantes (1994).
Otros destacaos galardones nel so haber son el Premiu Nacional de Novela del Perú (1967, por "La casa verde"), el Príncipe d'Asturies (España) (1986) y el de la Paz de los Llibreros d'Alemaña, otorgáu na Feria del Llibru de Frankfurt (1997). En 1993 ganó'l Planeta por "Lituma n'Andar" y, enantes, llograra'l Biblioteca Curtia 1963 por "La ciudá y los perros", que marcó l'entamu de la so esitosa carrera lliteraria internacional.
Ye miembru de la Academia Peruana de la Llingua dende 1977, y de la Real Española dende 1994. Cuenta con dellos doctoraos "honoris causa" por universidaes d'América, Asia y Europa; pueden citase los concedíos por Yale (1994), Universidá de Llima (1997), Ben Gurión de Israel (1998), Harvard (1999), la so "alma mater" la Mayor de San Marcos (2001), Oxford (2003), Europea de Madrid (2005), La Sorbona (2005), La Rioxa y de Málaga (2007), Alicante, Simón Bolívar y Católica del Perú (2008), Universidá de Granada Granada (2009), Castiella-La Mancha, Autónoma de México (2010), Cayetano Heredia (2011). Llueu va se-y conferíu otru doctoráu honoris causa pola Universidá de la República en Montevidéu, Uruguái.
Foi condecoráu pol gobiernu francés cola Lexón d'Honor en 1985, y en 2001 recibió del so gobiernu la condecoración Orde El Sol del Perú nel Grau de Gran Cruz con Diamantes, la más alta distinción qu'otorga esi país.
En 2004 llogró'l Premiu Konex MERCOSUR a les Lletres, otorgáu pola Fundación Konex (Arxentina), como l'escritor más influyente de la rexón.
El 7 d'ochobre de 2010 concedióse-y el premiu Nobel de y el discursu d'aceptación, tituláu "Aponderamientu de la llectura y la ficción", pronunciar na Gran Sala de la Academia Sueca el 7 d'avientu. Trés díes depués recibió'l galardón de manos del rei Carlos XVI Gustavo na Sala de Conciertos d'Estocolmo. Mientres la llacuada de gala posterior a la recepción de los premius Nobel, Vargas Llosa pronunció un brinde d'agradecimientu en forma de cuentu.
"premius Internacionales del llibru llatinu" (Internacional Llatinu Book Awards)
El 13 d'avientu del mesmu añu otorgóse-y la Orde de les Artes y Les Lletres pola so "estraordinaria contribución a la lliteratura universal y l'apurra al desenvolvimientu cultural del país", en ceremonia llevada a cabu dos díes depués nel Palaciu de Gobiernu del Perú.
El 4 de febreru de 2011 se pública nel "Boletín Oficial del Estáu" el Real Decretu col cual el rei Juan Carlos I concéde-y el títulu de marqués de Vargas Llosa, qu'acordies con la lexislación nobiliaria española ye hereditariu, mentando como fundamentu "la so estraordinaria contribución, apreciada universalmente, a la Lliteratura y a la Llingua española, que merez ser reconocida de manera especial". Comentando esti acontecimientu, l'escritor dixo: "Hai que tomalo con humor, viviendo y siendo d'un país republicanu; con agradecimientu porque ye un xestu bien cariñosu del rei d'España; y con una sorpresa descomanada pos enxamás imaxiné que me fadríen marqués [...]. Estimo a España, estimo al rei. Y coles mesmes digo que yo nací plebeyu y voi morrer plebeyu, a pesar del títulu”.
El 4 de marzu, recibe de manos del presidente de México, Felipe Calderón Hinojosa, la condecoración de la Orde de la Águila Azteca, nel grau d'Insinia, máxima reconocencia qu'otorga esi país a un estranxeru, pol so llabor a favor de la Humanidá.
El 16 del mesmu mes foi condecoráu cola Orde Peruana de la Xusticia nel grau de Gran Cruz pol presidente de la Corte Suprema de Xusticia de la República del Perú, Javier Villa Stein, como Gran Maestre de la orde. Como homenaxe pol llogru del premiu Nobel, nel marcu de les celebraciones pol 460º aniversariu de la Universidá de San Marcos, la so "alma mater" lo distiguió el 30 de marzu cola so máxima condecoración: la "Medaya d'Honor Sanmarquina" nel grau de Gran Cruz, amás de crear una cátedra que lleva'l so nome ya inaugurar una sala muséu sobre'l galardonáu escritor y los sos años nesi establecimientu educativu. La ceremonia realizar na hestórica Casona de San Marcos y cuntó cola participación de destacaos intelectuales sanmarquinos quien tamién fueron compañeros, amigos y profesores de Vargas Llosa.
Foi reconocíu como unu de los "10 intelectuales más influyentes d'Iberoamérica" polos llectores de la revista "Foreign Policy" en 2012. El 11 de payares del mesmu añu, el Conseyu Nacional pa la Cultura y les Artes de México (Conaculta), otorgar el Premiu Internacional Carlos Fuentes pola so contribución al arriquecimientu del patrimoniu lliterariu de la humanidá.
Amás de les numberoses reconocencies que recibió, n'abril de 2013 llanzóse oficialmente en Llima'l Premiu Vargas Llosa de novela iberoamericana.
Nel añu 2011 surdió La Cátedra Vargas Llosa como una iniciativa de la Fundación Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes y 10 universidaes españoles, col proyectu de buscar fomentar y sofitar l'estudiu de la lliteratura contemporanea, potenciar l'interés pola llectura y l'escritura, sofitar la nueva creación lliteraria iberoamericana, espublizar la obra de Vargas Llosa y promover estudios d'investigación, ente otres temes. Esta cátedra creo en setiembre del añu 2013 el "Premiu Biañal de Novela Mario Vargas Llosa" el cual ye dotáu d'un pagu de 100,000 dólares (75,000 euros.
Mientres el réxime militar de Juan Velasco Alvarado aplaudió les reformes revolucionaries como la entrega de la tierra a'l llabradores, la participación d'el trabayadores na xestión y propiedá de les empreses, el rescate de les riqueces naturales y la política nacional independiente. En delles oportunidaes calificó al réxime de coraxosu ya imaxinativu nes reformes económicu y social; pero amosó'l so desalcuerdu col gobiernu tres el zarru de diversos medios de comunicación, diciendo qu'esti carecía de síntomes d'autoritarismu. A partir de 1976 manifestó la so distancia col gobiernu militar, criticando les acciones en contra de la llibertá d'espresión.
Como presidente del PEN Internacional, organización mundial d'escritores, el 22 d'ochobre de 1976 unvió una carta al dictador arxentín Jorge Rafael Videla denunciando que fuerces oficiales y comandos armaos vistíos de civil escorrieron intelectuales, secuestrándolos nes sos cases y depués asesinándolos, torturándolos o faciendo sumir ensin que se tengan noticies del so paradoriu. Señaló tamién que decenes d'escritores, artistes y periodistes debieren fuxir del país, por amenaces de muerte recibíes. Esta carta foi espublizada per diversu medios periodísticos del mundu.
Na década de 1980, Vargas Llosa volvióse políticamente activu y causó sorpresa poles sos posiciones lliberales, una y bones la intelectualidá de la dómina caracterizar pol so perfil izquierdista.
En 1983 foi nomáu pol entós presidente del Perú, Fernando Belaúnde Terry, al mandu de la Comisión Investigadora del Casu Uchuraccay, que la so misión yera esclariar l'asesinatu d'ocho periodistes que viaxaren a l'aldega pa resolver anteriores masacres en Huaychao, nes qu'abarruntaben que podíen tar arreyaos elementos de les Fuerces Armaes. Magar que la comisión presidida por Vargas Llosa esculpaba a los militares, más tarde demostraríase la so implicación nos asesinatos y dalgunos, como'l xeneral Clemente Noel Morán, fueron procesaos y condergaos a dellos años de cárcel.
N'abril de 1984, el presidente Fernando Belaúnde Terry propúnxo-y ser el Presidente del Conseyu de Ministros del Perú, ante lo cual Vargas Llosa nun primer momentu aceptó y entamó formar un gabinete de consensu, independiente y d'absoluta imparcialidá; sicasí, l'escritor arrenunció a faese cargu por creer que "nun ye la solución que convien al país nes actuales circunstancies".
Ante los intentos del gobiernu aprista de Alan García de nacionalizar la banca peruana, Vargas Llosa perfilóse como líder políticu, encabezando la protesta contra esa acción en 1987. Empecipió la so carrera política fundando'l movimientu Llibertái y presentóse como candidatu a la presidencia del Perú en 1990. Mientres gran parte de la campaña electoral, foi'l candidatu favoritu. La súbita crecedera de la popularidá de Alberto Fujimori, quien hasta 15 díes enantes de la elección apaecía con menos del 10% de les preferencies, forzó una segunda vuelta electoral na cual Vargas Llosa foi derrotáu.
Dempués de les elecciones, instalar en Madrid. El gobiernu de Alberto Fujimori amenació con quitar la nacionalidá peruana, polo que pa evitar convertise nun apátrida, a pidimientu del escritor, el Gobiernu español concedió-y la ciudadanía española en 1993, ensin que tuviera qu'arrenunciar a la peruana gracies al conveniu de doble nacionalidá vixente ente dambos países.
Vargas Llosa calificó en 1990 como la dictadura perfecta al sistema políticu de México, con Carlos Salinas de Gortari (1988-1994) na presidencia y más de seis décades de predominancia del PRI nel gobiernu, lo que lo obligó a salir rápido d'esi país pa evitar un problema políticu.
N'años recién evolucionó a postures ideolóxiques más lliberales y caltién venceyos con importantes exdirigentes de la derecha de dellos países, como José María Aznar (exjefe del Gobierno español) o Francisco Flores (expresidente de la República d'El Salvador).
El 29 de setiembre de 2007 participó nel actu de presentación del partíu español Unión Progreso y Democracia, de que la so Fundación Progreso y Democracia foi nomáu patronu d'honor. Sofitó la candidatura presidencial del empresariu chilenu de derecha, Sebastián Piñera y, amás, foi convidáu a participar al pie de la presidenta d'esi país, Michelle Bachelet, na inauguración del Muséu de la Memoria y los Derechos Humanos, en conmemoración de les víctimes na dictadura militar de Augusto Pinochet. Hasta'l so arrenunciu irrevocable, en septiembre de 2010, como protesta "contra l'aprobación de decretos lexislativos que la so vixencia dexara la lliberación de violadores de Derechos Humanos" , Vargas Llosa presidió la Comisión d'Altu Nivel pa la constitución del Llugar de la Memoria del Perú, dedicáu a la dignificación de les víctimes del conflictu armáu internu d'esi país.
Nes elecciones xenerales d'abril de 2011, votó en favor de Alejandro Toledo (expresidente en 2001-2006) y al conocese que Keiko Fujimori y Ollanta Humala seríen quien definiríen la presidencia del Perú nuna segunda vuelta, declaró que sofitaría a esti postreru pa torgar la torna de la dictadura que gobernó'l país na década de los noventa», en clara alusión a la candidatura de la fía de Alberto Fujimori.
El 19 de mayu, na histórica Casona de la Universidá Nacional Mayor de San Marcos, Ollanta Humala realizó'l xuramentu "Compromisu en defensa de la democracia" en presencia de dellos destacaos intelectuales y artistes peruanos quien-y brindaron el so sofitu. Mientres la ceremonia proxectóse un video qu'unvió Vargas Llosa, nel cual repitía-y el so sofitu nos siguientes términos:
A menos d'una selmana de la votación, Vargas Llosa rompió relaciones con "El Comerciu", periódicu que publicaba la so columna "Piedra de Toque", por considerar qu'esti convirtiérase «nuna máquina propagandística de Keiko Fujimori que, nel so enfotu de torgar por tolos medios la victoria de Ollanta Humala, viola a diariu les más elementales nociones de la oxetividá y de la ética periodístiques». Terminaos los comicios y conocida la victoria de Ollanta Humala, Vargas Llosa manifestó qu'intervieno nes elecciones porque "quería salvar la democracia nel Perú" y "El mio trabayu terminó cola victoria de Ollanta Humala".
Mario Vargas Llosa publicó'l so primer artículu periodísticu nel númberu 198 de la revista "Caretes" en mayu de 1960. El 25 de xunetu de 1977 estrenó la so columna "Piedra de toque", meditación dende'l puntu de vista d'un escritor sobre'l soceder humanu. Estes columnes fueron bien lleíes y dende 1997 vienen siendo publicaes quincenalmente en "Caretes", según en más de 20 diarios y revistes de distintos partes del mundu. A lo llargo de les sos intervenciones en "Piedra de Toque", l'autor trató les siguientes temes:
Trataos de los efectos de la globalización y la democracia
Tarrezas alrodiu de la política del Perú:
Amás de ser costantemente entrevistáu por otros periodistes na radio y la televisión, y de participar como collaborador o invitáu especial en programes de televisión y de radiu, Vargas Llosa tuvo'l so propiu programa na televisión peruana, tituláu "La torre de Babel".
Pa Marcu Lovón Cueva (2012), «La so influencia llingüístico y social son dos aspeutos que tienen de ser consideraos cuando estudiamos la obra vargasllosiana. Si esiste una Palma llingüista, sociólogu y antropólogu, por qué non un Vargas Llosa llingüista, sociólogu y antropólogu.
Como un home d'innumberables premius y distinciones, Vargas Llosa ufiértanos un espaciu onde apaez el mancomún lexical peruanu nos
sos distintos rexistros de llingua: coloquialismos, rexonalismos y xírigues. "La casa verde" y "Lituma n'Andar", obres coles que llogró'l Premiu Rómulo Gal.legos y el Premiu Planeta, son dos exemplos del usu de los peruanismos» (pág. 15). «Les obres lliteraries de Vargas Llosa ufiértennos, preciadamente, exemplos d'usu de los castellanos del Perú. De la fala de Piura, llugar nel que vivió y cursó el quintu grau nel Colexu Salesianu d'esa ciudá, recueye ciertes voces idiosincrásicas, como "churre" pa calificar a un neñu y "piajeno" pa designar al pollín o pollín. En "La casa verde", rexistra parte de la culinaria piurana, tales son los casos del "secu de chabelo", platu fechu a base de carne seco y plátanu verde, y el "clarín", una bébora duce que se llogra al dixebrar la porción cimera y menos trupa de la chicha: "Quiero platos piuranos. Un bon secu de chabelo, un piqueo, y clarín a barcalaes". El tiempu nel que permaneció en Piura facer# posible introducir, con precisión y naturalidá, una serie de piuranismos dientro de les sos obres lliteraries» (pág. 16).
Pa Marcu Lovón Cueva (2010), «Lleer a Vargas Llosa ye caminar acompañáu de dellos peruanismos como "cachimbo", "calato" y "para-y el machu", guste o nun guste, sobremanera n'el so primeres obres cumes». Los sos escritos resulten ser una amuesa de la riqueza léxica peruana. En "Los cachorros", l'autor usa la palabra "trome" (< metro, por metátesis) pa destacar la maña que tien unu de los sos personaxes: "Qué trome, Cuéllar, dicía-y Lalo, ¡apriendan, bellacos!"; y en Pantaleón y les visitadoras, emplega'l términu "pintón" (< "pintar" ‘importar, valir’ + suf. aum. "-ón") pa referise a la bona apariencia d'otru de los sos personaxes: "Yo que creía que tolos chinos yeren finitos, este ye Frankenstein. Anque a Alicia paezlu pintón"».
Varies de les sos noveles fueron llevaes al cine:
Lord Byron
George Gordon Byron, sestu barón de Byron foi un poeta inglés consideráu unu d'el escritores más versátiles ya importantes del Romanticismu. Arreyar en revoluciones en Italia y en Grecia, onde morrió por causa de la malaria na ciudá de Mesolongi.
La so fía, Ada Lovelace, contribuyó na invención de la máquina analítica xuntu con Charles Babbage.
Byron foi fíu del capitán John «Mad Jack» Byron y de la segunda esposa d'ésti, lady Catherine Gordon. El so güelu foi John Byron, tamién llamáu «Foulweather» («Mal tiempu»), vicealmirante británicu que saleó por tol mundu. El so padre finó en 1791, a los trés años de vida de George, na localidá de Valenciennes (Francia), nuna pequeña residencia propiedá de la so hermana, onde fuxera tiempu tras de los sos acreedores y del tarrecible temperamentu de la so esposa. Na so estancia ellí, el padre caltuviera a delles amigues y esbardió al so antoxu lo que-y quedaba del dineru de la familia. Asina, a esa edá y en compañía de la so madre en Aberdeen, George heredó del so proxenitor pocu más que deldes y los gastos del so funeral. 
Sicasí, si l'heriedu material del padre foi pocu más qu'un disgustu pal fíu, non puede dicise lo mesmo del heriedu espiritual, pos el mozu caltendría'l so amor pola guapura, el cultu a la galanería, y el so enclín escontra la vida llicenciosa. De la so madre, sicasí, heredaría'l ciñu qu'esta-y ufiertó, la so dulzura, pero tamién el so bederre temperamentu.
George nació con una pequeña deformidá nel pie derechu. Yera patihendido, lo que significa que tenía les dedes escontra adientro. Byron siempres apostó a que tal deformación fuera debida a la mojigatería de la so madre, quien refugara asistencia médica nel partu. Por esti problema, el so padre dixo qu'enxamás llegaría a andar. Pero'l pequeñu Byron, que tuvo que calzar un zapatu ortopédicu mientres tola infancia, remontar a la creencia del padre y aprendió a correr primero que a caminar, ya inda cuando anduvo coxu, presumía d'andar más rápidu que munchos. Nel futuru, al algamar la mocedá, les sos maneres y modales sirviríenlu p'azorronar la so coxera, faciéndola paecer un caminar excéntrico y coles mesmes distinguíu.
Tuvo que soportar munches burlles y refugos pola so deformidá, pero col tiempu aprendió a defendese so la máxima de que «"cuando un miembru debilítase siempres hai otru que lo compensa"». Palabres a les que na so vida siempres fadría honor. Amás de la coxera espereció pol fríu, yá que los sos güesos siempres fueron fráxiles, daqué que lu causaba gran malestar.
La relación de los sos padres, que marcó a Byron de forma importante, podría definise como tempestuosa. Magar Byron enxamás pudo considerar al so padre como un auténticu amigu de la so madre, esta, a pesar de la so rensía polo ilícito de la vida del so home, volvióse murniu y inconsolable tres la so perda. Byron describiría la relación que vivió cola so madre Catherine como una aventura de golpes y besos. Catherine llamaba con frecuencia al pequeñu Byron: "coxu fistol" o "pequeñu diablu", mientres él llamar vieya o "la vilba". Magar esta relación d'amor-odio, Byron diría darréu que la so madre foi la única que lo entendiera.
Cuando cumplía la edá de nueve años, el so madre poner en manos d'una moza institutriz y enfermera escocesa, devota calvinista, moteyada Mary Gray, quien lo empecipió na llectura de la Biblia y nel sexu, yá que entós daquella, y magar lo curtiu de la so edá, tuvo les sos primeres relaciones sexuales con ella. Al pie de ella pasó'l branu nel valle del Dee, nuna casa de campu cercano a Abergeldie, y contempló les aficiones alcohóliques y orgiásticas de Mary Gray. D'aquella dómina, amás del mundu que se-y afayó al traviés de la sexualidá cola moza Mary Gray, a quien guardaría pa siempres a fueu na so memoria, Byron recordó tamién la guapura de los montes septentrionales escoceses, que almiró mientres la so estancia, esquizando nos sos rellabicos a diariu nes sos continues escapaes y bien a pesar de la so latente coxera.
Byron nun guardó alcordanza amargosa d'aquelles primeres relaciones sexuales y llectures relixoses, nin cuntó al respeutu que lu perxudicaren de manera dalguna. Contrariamente, afirmó que la esperiencia nel valle del Dee ayudólu a maurecer y entender de forma precoz el sentimientu de la murria.
Asocedió esto mientres vivía na ciudá escocesa de Aberdeen, onde s'empecipió en llatín y hestoria cola ayuda d'un preceptor presbiterianu hasta la so entrada na Aberdeen Grammar School. Foi mientres cursaba'l cuartu grau na histórica escuela cuando la so presencia foi riquida n'Inglaterra debíu al fallecimientu del so tíu güelu William Byron, quintu Lord Byron.
Una vegada ellí, cola muerte del so tíu güelu, reconocióse-y la so aristocracia, y anque nunca-y tuvo escesivu apreciu al títulu que-y correspondía, la esperiencia fíxo-y ampliar los sos horizontes, y creyó crecer de golpe al imaxinase nun futuru na Cámara de los Lores. Vivieron madre, fíu y institutriz nel llugar, na acabante heredar Newstead Abbey ('abadía'), que, pa la so sorpresa, frente a les sos aspiraciones de nueva riqueza, taba cargada de deldes y en bien mala traza. La so madre contrató, pa xestión y alministración de bienes, al abogáu londinense Hanson, quien se fadría cargu de los asuntos familiares hasta que'l pequeñu George cuntara cola edá abonda. Byron recordaría gratamente qu'esta foi la meyor residencia que tuvo. Ellí conoció y namoróse de la so prima Mary Duff, quien lo refugó por ser un mozu bien nuevu pa ella. Esta situación, que lo dexó afaráu, animar a empezar a realizar les sos primeres composiciones.
Cabo dicir que'l tíu güelu de George pasara los últimos años de la so vida viviendo casi como un ermitañu, actitú que nun diba d'acorde colos años que vivió enantes a la so reclusión. D'esos años recuérdase que lo llamaben El Villanu, y que tamién los vivió d'una manera bastante llicenciosu. Dalgunes de los sos proezas fueron l'intentu d'asesinatu de la so esposa llanzándola a un llagu tres un discutiniu domésticu, o la muerte en duelu de William Charworth, de Annesley Hall, tres un discutiniu al respeutu de los métodos pa la caza. D'esti home heredó George'l so títulu familiar, les sos deldes y la mesma espada cola que travesó al so rival.
El pequeñu Byron foi unviáu al colexu del doctor Glennie, en Dulwich. Ellí los sos estudios viéronse atayaos costantemente poles zunes de la so afectada madre, quien de cutio atayaba la so estancia pa llevalo consigo mientres llargos periodos. Mientres esta dómina ye cuando Byron llee una de les sos obres predilectes, "Los mil y una nueches". Yá yera un vidueñu llector dende diba años.
Pero en 1801, gracies en parte a una pensión de trescientes llibres que recibiera la madre del nuevu per parte del rei, Byron foi almitíu en Harrow, onde completaría los sos estudios primarios.
En 1802 tuvo la so primer traxedia amorosa, al morrese la so prima Margaret Parker, de la que tamién taba namoráu.
En 1805 treslladóse a la universidá de Cambridge. Equí, amás de ser un brillante estudiante, destacaría polos sos traxes estravagantes y la so vida llicencioso y gastiego; como nel colexu nun se dexaben perros nin gatos, él, amigu de los animales, decidió tener por mascota a un monu. Magar ello, ganóse'l nomatu de "bon mozu" y tuvo grandes amigos, como Lord Broghton, John Hobhouse, quien sería líder del Partíu lliberal. Foi bien aficionáu a escribir versos yá nesta dómina, y aprendió boxéu y esgrima, siendo un gran espertu en dambes artes de llucha, gracies a los sos amigos Jackson y Angelo. Dexaría la universidá por falta de dineru y camudaríase a la cai Picadilly 16 de Londres, onde foi amante d'una prostituta. Depués, yá ensin dineru, volvería cola so madre a Southwell y dedicaríase en cuerpu y alma a la poesía. Esi añu publicó'l so primer llibru de poesíes, intitulado "Composiciones fugaces", gracies a una amiga so, Elisabeth Pigot, que pasólu en llimpiu los sos escritos y editar. Sicasí, el párrocu de la zona nun dexó que saliera a la vienta y quemar, porque n'unu de los poemes salía mal parada una tal Mary.
En 1807 publicar na prestixosa revista "Edinburgh Review" el so llibru de poemes "Hores d'ociu", qu'amenó desemeyaes opiniones. Ante la crítica siempres respondía de forma combativa o escribiendo una nueva obra. En 1809 ocupó un escañu na Cámara de los Lores, escribió la sátira "Bardos ingleses y críticos escoceses" y entamó un viaxe de dos años per diversu países d'Europa, empezando por España, onde-y cautivó la guapura d'el españoles (escribió'l poema "La moza de Cádiz") y tuvo una entrevista col Xeneral Castaños en plena Guerra de la independencia, viaxó tamién por Portugal, Albania, Malta y Grecia, onde travesó'l Helesponto a nadu, xuntu col so amigu Hobhouse, y onde escribió les sátires "Hints from Horace" y "La maldición de Minerva". Tamién tuvo en Turquía, onde intentó afayar Troya. Mientres estos viaxes tuvo delles relaciones, tantu con muyeres como con homes. En 1811 morrieron la so madre y dos de los sos amigos en tan solo un mes, cosa qu'influyó enforma sobre'l so ánimu, yá que s'encegoló cola muerte. Nesta dómina abelugar nel so mediu hermana Augusta Leigh, calteniendo una relación con ella, lo que provocó que se-y acusara por incestu (ella taba casada y na primavera de 1814 dio a lluz a la so tercer fía, Medora, rumoreándose que yera de Byron y non del so maríu)
La publicación en 1812 de los dos primeros cantares de "Les pelegrinaciones de Childe Harold", poemes que narren los sos viaxes per Europa, llevar a la fama. Amás realizó otra serie d'obres como "El Giaour", "La novia de Abidos", "El corsariu" y "Lara", estableciendo lo que se llamó'l héroe de Byron. Por esta dómina conoció al que sería'l so biógrafu Thomas Moore. Tamién foi famosu'l so "affaire" cola aristócrata Lady Caroline Lamb. Foi pocu queríu polos demás componentes de la nobleza polos sos continuos amoríos y crítiques (como al duque de Wellington). Inclusive foi faltáu públicamente na cámara de los Lores, por causa de defender el ludismo y a los católicos. Pero a él realmente importábalu bien pocu ya inclusive-y gustaba que lo odiaren pos, na so opinión, tamién-y tarrecíen. En 1815, añu en que publicó "Melodíes hebrees", cásase con Anna Isabella Noel Byron, a quien-y dixo na nueche de bodes: «"Te vas penar d'habete casáu col diañu"»; darréu, na so lluna de miel, cuando pasaben por un pueblu, sonaron les campanes por un fináu, a lo que Byron dixo: «"Seguro qu'eses campanes toquen por nós"», dando a entender el pocu futuru de la relación al ser personalidaes pocu allegaes. En conociéndose que Byron nun-y yera fiel, Anna Isabella abandonar en 1816, en dando a lluz a la única fía lexítima del poeta, Augusta Ada. Los rumores sobre les sos relaciones incestuoses col so mediu hermana Augusta (cola que tuvo una fía, Medora), los sos poemes antipatrióticos, la so acusación de sodomía y les duldes sobre la so cordura provocaron el so ostracismu social. Amargáu fondamente, Byron abandonó Inglaterra en 1816 y nunca volvió.
A partir d'esi añu 1816, empezaría una suerte de viaxes por casi toa Europa que nun acabaríen hasta la so muerte. En 1816 llegó a visitar Waterloo, llugar turísticu por excelencia naquella dómina, cuando tan solo diba un añu desque se celebrara ellí la famosa batalla.
Nel añu de 1816 treslladóse a Suiza y tuvo viviendo dalgún tiempu al pie de Percy Shelley, Mary Shelley y el so médicu personal (Byron foi bien propensu a les enfermedaes y foi otra de les causes de les sos depresiones), John William Polidori. Nuna tormentosa nueche de branu de 1816 axuntáronse los cuatro en Villa Diodati, propiedá de Byron, y decidieron escribir relatos de terror dignu d'aquella nueche lúgubre. Inspiraos dambos na personalidá de Byron, Mary Shelley escribió "Frankenstein" y Polidori el so relatu "El Vampiru". Na so estancia suiza Byron redactó "El prisioneru de Chillón", "L'himnu a la guapura intelectual", "El suañu" y "Estancies a Augusta".
Dende 1817 hasta 1822 tuvo viaxando por Italia, percorriendo ciudaes como Pisa, Xénova y Roma, onde tuvo una aventura con Margarita Cogni y vivió nel palaciu Nani-Mocenigo, residencia que foi casi un harén para él, frecuentando les conxustes de les condeses Benzoni y Albrizzi. En 1821 participó na revuelta de los Carbonarios en Rávena y se enroló nos movimientos contra'l Papa (publicó daquella la so obra crítica "La profecía de Dante") y contra Austria. Tamién llegó a vivir un tiempu en Venecia, onde, según fanfarroneaba, tuviera 250 relaciones sexuales con muyeres, y onde vivió cola condesa Teresa Guiccioli, acabante dixebrar del so vieyu home. Apasionar cola llectura del "Fausto" de Johann Wolfgang von Goethe, escritor a quien almiraba y con quien se cartió delles vegaes. Esta almiración yera recíproca, yá que Goethe escribió que Byron yera «"el poeta del presente"». A finales de 1821 escribió "Manfredo", influyíu pol Fausto de Goethe y les paraxes montascoses de Suiza; acabó dellos cantares del so "Don Juan" y creó un periódicu con Percy Shelley llamáu "El Lliberal". Lord Byron almiraba a los Xenerales Páez y Bolívar (a una goleta so llamar «Bolívar») y tuvo a puntu de enrolarse nunos de los tantos contratos que se faíen en Londres pa dir combatir na guerra d'independencia de Venezuela. De xuru Lord Byron conocía les fazañes d'estos embravecíos militares per boca de los espedicionarios que tornaben a Europa, polos sos escritos, narraciones o por comentarios de la prensa de la dómina.
N'abril de 1822 morrió la so fía ilexítima Allegra (nacida de la so relación con Claire Clairmont, hermanasca de Mary Shelley) cuando apenes cumpliera cinco años y a la que Byron tenía gran apreciu. Amás, mientres faía un viaxe al pie del so gran amigu Percy Shelley en goleta (la de Byron llamábase «Bolívar» y la de Shelley «Don Juan»), esti postreru morrió nun naufraxu asocedíu'l 8 de xunetu al pie del so amigu, el capitán Williams. En septiembre instalóse en Xénova, queriéndose dedicar a la política ensin ésitu.
En marzu de 1823 designar miembru del Comité de Londres pa la independencia de Grecia, colando ellí en 1824 dende Xénova na goleta "Hercules" pa lluchar pola independencia del país, entós parte del Imperiu otomanu. Ellí escribió la so última composición "A los mios trenta y seis años"; dio 4.000 llibres y designóse-y un reximientu; contactó colos bandíos de Suliotas; foi recibíu como un héroe polos griegos, quien queríen faelo comandante, y entamó un ataque xuntu col príncipe Alejandro Mavrocordatos, pero amurnióse llueu al afayar les reñedielles pol poder de los distintos grupos griegos. El 10 d'abril sufrió un ataque epilépticu y careció gravemente. Los médicos prescribiéron-y unes sangríes, a lo qu'él se negó. Díes dempués, galdíu pola enfermedá y llamándolos asesinos, dexó a los médicos saca-y tola sangre que deseyaren. El 16 d'abril practicaron la primera ensin bon resultancia. A otru día realizaron otros dos. Morrió'l día 19 d'abril en Missolonghi, ensin cumplir el so suañu d'independencia griega. Testigos presenciales aseguraron que, en total, estrayxéren-y unos dos llitros de sangre, aprosimao.
Goethe escribió, ante la noticia de la so muerte: «"Fuelga en paz, amigu mio; el to corazón y la to vida fueron grandes y formosos"».
Un suburbio de Atenes foi llamáu Vyronia nel so honor.
El so cuerpu foi treslladáu por Edward Trelawny, tamién implicáu na causa griega, y soterráu na Ilesia de Santo María Madalena de Hucknall, "Nottinghamshire" (cerca de Newstead Abbey), xunto a so madre. Na Abadía de Westminster, nel llamáu Rincón de los Poetes, solo alcuéntrase un monumentu conmemorativo inauguráu en 1969 por causa de que en la dómina de la muerte de Byron nun se dexó'l so enterramientu na abadía pola so dudosu moralidá. Abiertu'l so ataúd en 1938 comprobóse'l bon estáu xeneral del cuerpu primitivamente embalsamáu y lleváu originariamente a Inglaterra nuna cuba de coñá presentando namái les estremidaes signos de esqueletización. La so cara perfectamente caltenida conxeláu la so semblante nuna sele sorrisa reflexaba reconocibles les sos facciones afiguraes en docenes de cuadros y grabaos amosando'l so pelo un color abuxáu como única amuesa del pasu del tiempu.
Byron foi un escritor prolíficu. En 1833 el so editor John Murray publicó 17 volúmenes sobre tola so obra, incluyendo la biografía de Thomas Moore. La so gran obra, "Don Juan", un poema de 17 cantares, foi unu de los más importantes poemes llargos publicaos en Inglaterra, dende "El paraísu perdíu" de John Milton. "Don Juan" influyó a nivel social, políticu, lliterariu ya ideolóxicu. Sirvió d'inspiración pa'l autores victorianos.
Influyó n'el autores románticos del sieglu XIX, sobremanera polos sos héroes o antihéroes (vease: Héroe de Byron). Los sos personaxes presenten un idealizáu pero defectuosu calter que los sos atributos incluyíen:
Les obres "Les pelegrinaciones de Childe Harold", "Lara", "Manfredo" y "Don Juan" son claramente autobiográfiques.
Na España absolutista del rei Fernando VII d'España y nuna América hispana que lluchaba pola so emancipación, la vida y obra de Byron tuvieron una gran influencia y sirvieron d'inspiración a los poetes del Romanticismu.
Foi un autor almiráu por munchos de los sos contemporaneos, como Goethe, Alphonse de Lamartine, Jan Potocki, y por otros de xeneraciones inmediates, como Edgar Allan Poe (quien basó munches de les sos "Narraciones estraordinaries" en personaxes de Byron), Gustavo Adolfo Bécquer, Mijaíl Lermontov, Alejandro Pushkin, José Mármol, Víctor Hugo, Alejandro Dumas y Charles Nodier.
Lord Byron tuvo un particular magnetismu personal. Consiguió la reputación de nun ser convencional, ser excéntrico, polémicu, fachendosu y revesosu. Munchos atribuyeron les sos capacidaes estraordinaries a un trestornu bipolar, tamién conocíu como síndrome maniacu-depresivu. Siempres foi acedu y cruel. Inclinar polos desheredaos, los marxinaos, los miserables como los corsarios y los cosacos, y tou lo demás yera hipocresía: nobleza, sociedá, etc. Siempres defendió a los más débiles y a los primíos, polo que sofitó a España frente a la invasión napoleónica, a la independencia de les naciones llatinoamericanes y, poques gracies, a la llibertá de la so quería Grecia. Foi un gran almirador de Rousseau. Tuvo gran afición pola compañía de los animales, como pol so perru Terranova «Boatswain», en que la so balta escribió:
Byron, mientres estudiaba en Cambridge, guardó un osu nuna institución onde taben prohibíos los animales domésticos. N'otres dómines de la so vida tuvo de compañía a un foín, monos, loros, gatos, un águila, un ferre, pites de Guinea, un cuervu, un melandru, gansos, una grulla exipcia y una garza.
[[Categoría:Dramaturgos d'Inglaterra]
[[Categoría:Lliteratura del Romanticismu]]
[[Categoría:Miembros de la Royal Society]]
[[Categoría:Poetes n'inglés]]
[[Categoría:Autobiógrafos d'Inglaterra]]
Truman Capote
Truman Streckfus Persons (Nueva Orleans, 30 de setiembre de 1924 - Los Angeles, 25 d'agostu de 1984), más conocíu como Truman Capote, foi un periodista y escritor estauxunidense, principalmente conocíu por "Breakfast at Tiffany's" (1958) y la so novela-documentu "A sangre frío" (1966). 
Nacíu como Truman Streckfus Persons, fíu de Lillie Mae Faulk, adoptaría l'apellíu del segundu home de la so madre, un canario llamáu Joe García Capote. Mientres el so niñez vivió nes granxes del sur de los Estaos Xuníos y, según les sos propies palabres, empezó a escribir p'apangar l'aislamientu sufiertu mientres la so infancia. Estudió nel Trinity School y na St. John's Academy de Nueva York. A los 17 años consiguió un trabayu pa la revista "The New Yorker" que consistía, según él, en «escoyer tires risibles y retayar periódicos». Con 21 años abandona la revista y publica una serie de relatos: “Miriam”, “The headless hawk” y “Shut a final door”. Esti postreru foi refugáu en "Harper’s Bazaar" y espublizóse en "The Atlantic Monthly", lo que lo fixo acreedor al Premiu O. Henry. La crítica aplaudir ensin reserves y considerar un discípulu de Poe. En 1948, a los 23 años, publica la so primer novela, "Otres voces, otros ámbitos", una de les primeres nes que se plantega de forma abierta la tema de la homosexualidá. Otres noveles sos seríen: "L'arpa de yerba" (1951) y "Óyense les muses" (1956), amás de la famosa "Almuerzu en Tiffany's " (1958), que tamién sería afecha al cine por Blake Edwards, con Audrey Hepburn nel papel de Holly Golightly.
En 1966 escribe "A sangre frío" que va ser el so trabayu más celebráu. Con ella acuñaría'l términu "non-fiction-novel", creando un referente pa lo que depués sería'l nuevu periodismu estaunidense. La novela, publicada tres 5 años d'intensa investigación, cunta'l socesu real del asesinatu de la familia Clutter, y ye llevada al cine en 1967 por Richard Brooks. Del llibru venderíense más de trescientos mil exemplares, permaneciendo na llista de los llibros más vendíos del New York Times mientres treinta y siete selmanes. 
Les sos relaciones col cine estendiéronse amás a la escritura de guiones, ente los que destaca'l de "¡Suspense!", de Jack Clayton (1961). Inclusive interpretó un papel en "Un cadabre a los postres" (Robert Moore, 1976).
Na década de 1950 volvió a entamar la so actividá periodística, realizando entevistes pa la revista "Playboy". 
Capote basó'l personaxe de Idabel del so llibru "Otres voces, otros ámbitos" na so vecina de Monroeville y meyor amiga, Harper Llee. Capote una vegada reconoció y dixo: ""El señor y la señora Llee, la madre y el padre de Harper Llee, vivíen mui cerca de la mio casa y ella yera la mio meyor amiga. ¿Lleísti'l so llibru, 'Matar a un ruiseñor', que tien llugar nel mesmu pequeñu pueblu de Alabama onde vivíamos? Soi un personaxe d'esi llibru. El so padre yera abogáu y ella y yo solíamos dir a los xuicios xuntos tol tiempu cuando yéramos neños. Díbamos a los xuicios en cuenta de dir al cine"" 
En 2005 realízase la película "Capote", so la dirección de Bennet Miller, na cual nárrase'l periodu de la so vida trescurríu mientres la investigación del so llibru "A sangre frío", sobre l'asesinatu d'una familia en Kansas, y cómo l'escritor desenvuelve una estrecha relación con Perry Smith, unu de los asesinos. Philip Seymour Hoffman ganó'l Premiu Óscar pola so interpretación de Truman Capote. La película tuvo, amás, cuatro nominaciones: Meyor película, Meyor direutor, Meyor actriz de repartu y Meyor guion afechu.
En 2006 estrénase Infamous(n'España, sol títulu Historia d'un Crime), onde actúen: Toby Jones, como Capote; Sigourney Weaver, nel papel de Babe Paley, y Sandra Bullock como Harper Llee. Trátase d'una adaptación de la novela de George Plimpton "". El guionista y direutor Douglas McGrath ufierta un contraste ente'l Capote en Kansas y les sos aventures posteriores metanes l'alta sociedá neoyorquina.
Langston Hughes
"'Langston Hughes"
' (Joplin, Misuri, 1902 – Nueva York, Nueva York, 1967) foi un poeta, novelista y columnista estauxunidense afroamericanu. Conózse-y más pola so vinculación al Renacimientu de Harlem, del que foi unu de los sos impulsores.
Nome completu de Langston Hughes ye James Mercer Langston Hughes. Nació'l 1 de febreru de 1902 en Joplin, fíu de James Nathaniel Hughes y Carrie Langston Hughes. El so padre abandonó a la so muyer y colóse a Cuba y depués a Méxicu debíu al racismu imperante nos Estaos Xuníos. Dempués de la separación, Hughes vivió cola so madre y la so güela, que morrió poco primero de que camudárense a Cleveland, dempués de pasar yá por una docena de ciudaes. Les lleendes que cuntaba la so güela tuvieron un gran impactu en Hughes. Al traviés d'elles afayó la tradición oral afroamericana que-y fixo sentir se arguyosu de la so raza. 
Pasó la mayor parte d'infancia en Lawrence, Kansas. D'equí p'arriba, viviría namái cola so madre, que volviérase a casar, en Lincoln, Illinois, y en Cleveland, Ohio, hasta entrar na Universidá de Columbia y empezar la dómina de Harlem. Adictu a la mariguana.
Mientres taba na escuela elemental, en Illinois, foi nomáu poeta de la clase, porque (como él mesmu cunta más tarde) esistía n'América l'estereotipu de que tolos afroamericanos nacíen con un gran sentíu del ritmu. Tando entá nel institutu, en Ohio, empezó a escribir pal periódicu escolar, editó l'anuariu y empezó a escribir los sos primeros relatos, poesíes y obres de teatru. Un exemplu d'esto ye la so primer poesía incorporando jazz, "When Sue Wears Rede" o "The Negru Speaks of Rivers", unu de los sos poemes más conocíos. Foi nesta dómina cuando afayó'l so amor poles lletres y afayó a'l autores que más influyiríen na so escritura: Paul Laurence Dunbar y Carl Sandburg. 
En 1919 Hughes vivió mientres un tiempu col so padre en Méxicu, pero la relación ente ellos yera tan traumática que Hughes contempló'l suicidiu siquier una vegada. Sicasí, al acabar l'institutu volvió Méxicu tratando qu'el so padre financiára-y los estudios na Universidá de Columbia. Hughes cunta en "The Big Sía" cómo, mientres viaxaba a Méxicu, solía pensar sobre'l so padre y l'estrañu iñerizu qu'ésti tenía escontra la so propia xente. Primeramente, el so padre esperaba que Langston fuera a la Universidá pa estudiar inxeniería, pero non en Estaos Xuníos. Nestos términos, taba dispuestu a financiar los estudios del so fíu, pos nun aprobaba del so deséu de ser escritor. Eventualmente, Hughes y el so padre llegaron a un alcuerdu: Langston estudiaría inxeniería, pero en Columbia. 
Na universidá, Hughes caltuvo una media de notes bastante bona, pero abandonó en 1922 por causa de los prexuicios raciales dientro de la institución, y porque los sos intereses tornábense más escontra'l so vecinderu de Harlem y lo que se cocía ellí. Dempués d'esto, yá ensin financiamientu, Hughes viaxó mientres un par d'años por África y América como marín, dempués de lo que establecióse de nuevu en Harlem.
Pasó por dellos empleos enantes de sirvir por un curtiu tiempu como tripulante a bordu del S.S. Malone en 1923, col que pasó seis meses vajando a África occidental y a Europa, onde abandonó'l barcu pa dise a París. Ellí conoció a'l escritores de la llamada Xeneración perdida, Ernest Hemingway y F. Scott Fitzgerald. 
En payares de 1924, Hughes tornó a los EE. XX. pa vivir cola so madre en Washington, D.C, entrando a trabayar como ayudante personal del historiador Carter G. Woodson, na dientro de l'Asociación pal estudiu de la vida y l'hestoria de los afroamericanos, trabayu qu'abandonó pa trabayar nun hotel. Ellí conoció al poeta Vachel Lindsay, que publicó'l so descubrimientu d'un nuevu poeta negru, llanzándo-y a la fama. 
En 1926 Hughes ingresa na universidá de Lincoln, graduándose n'Arte en 1929 y consiguiendo el doctoráu en 1943. En 1963 foi nomáu doctor honoris causa pola universidá de Howard.
Sacante dellos percorríos pol Caribe, nun volvió salir de Harlem, onde morrió'l 22 de mayu de 1967, por cáncer de próstata, a la edá de 65 años. Les sos cenices tán so un medallón del auditoriu que lleva'l so nome nel "Arthur Schomburg Center for Research in Black Culture" de Harlem.
Anque Langston Hughes algamó la fama como poeta de la Renacencia de Harlem, nun se debe acutar l'amplitú de la so obra a ésti periodu o ésti xéneru, inda cuando non cabo dulda dalguna sobre la importancia que tuvo en da-y forma. Amás de poeta, foi novelista, columnista, escritor de teatru y ensayista, y anque la so temática ta bien influyida por Harlem la esperiencia de los sos viaxes tamién constitúi una de les fontes del so estilu. 
Una de les característiques más relevantes de la Renacencia de Harlem (na so influencia posterior) ye la imitación de los soníos ya improvisaciones del jazz na poesía "Jazz poetry", como los ritmos sincopados. Los pioneros n'afaer los ritmos del jazz y los estribillos a la poesía fueron Carl Dunbar y Langston Hughes, dambos bien arreyaos na estensión del arguyu racial y el caltenimientu de la tradición afroamericana. Empezaron a estudiar como añedir a poesía ritmo del jazz, el blues y otros tipos de música afroamericana, como'l cantar espiritual. Buscaben con esto dar una forma distintiva a la so poesía, componiendo poemes como "Weary Man Blues" (el blues del home cansáu), qu'afaen ritmu, terminoloxía y temática musical.
La "jazz poetry" vuelve resurdir dos décades más tarde cola xeneración beat, y contemporáneamente na música rap, que tamién fai usu d'estos ritmos sincopados.
Dende bien nuevu Hughes sintióse atraíu pola cultura hispánica polo xeneral y pola española en particular. Cuando tenía solu seis años acompañó a la so madre a visitar al so padre en Toluca (Méxicu) nun intentu fallíu de la pareya por recomponer el matrimoniu. Once años dempués, en 1919, vuelve a Méxicu llamáu pol so padre y al añu siguiente repite'l viaxe, anque padre y fíu nunca llegaron a reconciliase. Pero en Méxicu aprendió a falar español, lleó y almiró a autores españoles como Cervantes, Blasco Ibáñez, Pío Baroja y García Lorca. La última vegada que visitó Méxicu foi en 1934, con ocasión del fallecimientu del so padre. Nesta estancia conoció y trató al folclorista Andrés Henestrosa, al fotógrafu francés Henry Cartier-Bresson y a escritores como Salvador Novo, Carlos Pellicer, Xavier Villaurrutia o José Gorostiza. Especial relación caltuvo colos grandes muralistas mexicanos Orozco, Siqueiros y Diego Rivera. Años más tarde Hughes recordaría esa estancia mexicana como una de les dómines meyores de la so vida.
Tamién visitó Cuba, siquier en cuatro causes. La más significativa foi en 1930, cuando dellos poemes sos fueren traducíos yá al español por Fernández de Castro. Entós conoció y trató asiduamente, ente otros, al poeta Nicolás Guillén. Frutu d'esta estancia ye la traducción al inglés de poemes del propiu Guillén y d'otru escritores cubanos. Con ocasión de la que sería la so última visita a la isla, en 1931, escribiría'l so conocíu poema antiimperialista “To the Little Fort of San Lazaro on the Ocean Front, Habana”
Pero la estancia que resultó más decisiva na so vida foi la que fixo a España en 1937 como corresponsal del periódicu Baltimore Afro-American pa informar a la sociedá norteamericana de la realidá de la guerra civil y especialmente sobre los negros norteamericanos enrolados nes Brigaes Internacionales. Antes de la so venida a España yá Hughes manifestárase en defensa de la República amenazada y escribiera un poema antibélico, “Song of Spain”. Por cuenta de la neutralidá oficial del gobiernu de los Estaos Xuníos ante la guerra d'España, Hughes viaxó al nuesu país al traviés de Francia y en París tuvo ocasión d'asistir al II Congresu Internacional d'Escritores, qu'axuntó a intelectuales antifascistes de toa Europa. En compañía de Nicolás Guillén, Hughes llegó a España n'agostu de 1937 y tres una curtia estancia en Barcelona y Valencia, llegaron a Madrid onde fueron instalaos na see de la Alianza d'Intelectuales Antifascistes pa la Defensa de la Cultura, que dirixía José Bergamín y de la que yera secretariu Rafael Alberti. Asina comenta Hughes la so instalación en Madrid: “D'esta casa madrilana, qu'antes foi un palaciu pal ociu de los ricos, entren y salen agora los meyores escritores, artistes y pensadores d'España, según los visitantes estranxeros que moren en Madrid o que s'atopen nel país axuntando material p'artículos y llibros (…) N'ocasiones esti escritores, tantu españoles como estranxeros, dexen la casa pa siguir el so llabor como lluchadores, pensadores o artistes nel frente, y yá nun tornen (…) Como ven, los artistes y escritores que frecuentaben l'Alianza en Madrid nun yeren de la escuela de la Torre de Marfil. Ello ye que sería-yos imposible tar nuna Torre de Marfil en Madrid. Los cañones haber fechu cachos”
A finales d'avientu d'esi mesmu añu, y en visitando los frentes, Hughes dexó Madrid y, otra vegada al traviés de Valencia y Barcelona, algamó tierra francesa: “Al veme aquel día en Tour de Carol (el primer pueblu de Francia), per primer vegada en seis meses llueñe del estrueldu de los obuses y de la bombes, sentéme nel chigre de la estación y cisqué una ensundiosa comida (…) Qué diferencia establez una frontera: a un llau d'una llinia invisible, comida; al otru, nada. A un llau, paz. Al otru, guerra. A un llau, tranquilidá sol sol. Al otru, el ¡bang! de los obuses, l'acuruxar de les serenes y l'españíu de les bombes sobre ciudaes populoses (...) Permanecí a soles nel andén de la pequeña estación aquel lluminosu día d'avientu y miré pol valle escontra España pensando nes fronteres, les nacionalidaes y la guerra. Pregunté qué sería del pueblu español que colaba pola sangrientu cuerda fluexa de la so guerra civil” 
La guerra civil española ocupa un apartáu significativu na obra lliteraria de Langston Hughes. Los fragmentos de les sos memories "I Wonder as I Wander" ufiértennos un panorama bien suxestivu del analayar del autor per España en 1937 y les sos relaciones non solo con escritores españoles (Alberti, Miguel Hernández) o hispanoamericanos (Nicolás Guillén) sinón tamién con americanos como Ernest Hemingway. 
Tocantes a les cróniques qu'unvió a diversos periódicos estaunidenses, Hughes escribir con enfotu militante, por qu'el so llectores americanos solidarizar cola República en peligru. El so mensaxe ye senciellu y hasta repetitivu: na guerra d'España ta aldericándose la llucha pola llibertá y, si'l fascismu trunfa n'España, dempués va estendese pol restu d'Europa. Nesa llucha pola llibertá destaquen los numberosos héroes anónimos de toles partes del mundu integraos nes Brigaes Internacionales. Un colectivu d'estos voluntarios al que Hughes dedica especial atención ta constituyíu por negros norteamericanos, que les sos vicisitúes poles trincheres republicanes (dende Brunete hasta la batalla del Ebro) describe y comenta como exemplu y motivu d'arguyu pa los sos llectores. Dende la so perspectiva d'escritor de color nun dexa de sosprendese de la presencia de soldaos marroquinos nel exércitu de Franco y sobre esa incoherencia llega a aldericar con un soldáu rebalbu marroquín col que s'atopa nun hospital. Un aspeutu bien suxerente del llibru ye'l paralelismu qu'atopa ente'l flamencu y la música negra americana (el jazz y el blues). Hughes viaxó a España con una estupenda colección de discos de jazz, que s'escuchaben nos salones de l'Alianza d'Escritores Antifascistes, y siempres que podía allegaba a oyer a la Neña de los Peñes y a otros artistes flamencos qu'actuaben nel Madrid asediado polos bombardeos franquistes. 
Finalmente, Hughes escribió alredor d'una docena de poemes sobre España y la Guerra Civil, unos escritos n'España y otros al so regresu a los Estaos Xuníos, yá nes décades de los cuarenta y cincuenta. Casi toos son d'una gran emotividá y fuerza espresivo. A manera de cartes, postales y cantares dende España, merecen asitiase ente los meyores que s'escribieron sobre esa desgraciada guerra incivil.
Nun hai datos ciertos que dexen asegurar que Lorca y Hughes llegaren a conocese a pesar de que sabemos que na estancia en Nueva York del poeta granadín ésti frecuentó a persones que trataron a Hughes bien de cerca, ente elles la novelista negra Nella Larsen, quien sirvió en más d'una ocasión de cicerone al poeta nos sos paseos pela ciudá. El mesmu Lorca cuntó na so conferencia “Un poeta en Nueva York” (1932) cómo visitó nuna ocasión un local entós bien famosu en Harlem y, frecuentáu tantu por blancos como por negros, el Small’s Paradise, club del que Hughes tamién yera asiduo.
Tamién debieron de coincidir nuna estancia de dambos en Cuba, en marzu de 1930. Y si los dos xaciar cola intelectualidá de la isla, sería lóxicu pensar que pudieron atopase en dalgún actu lliterariu o social. Pero por más suxerente que seya la imaxe de los dos poetes tratándose nesos momentos, nengunu d'ellos dexó constancia per escritu de conocese. De lo que sí hai constancia ye de l'almiración que Hughes sintió pola obra lliteraria de Lorca, de la que son prueba les sos traducciones al inglés de diversos testos del poeta granadín. Tando n'España, cola ayuda de Rafael Alberti y de Manuel Altolaguirre Hughes entamó la traducción al inglés del "Romanceru xitanu", anque solo publicárase n'EEXX el Romance de la guardia civil”, en 1938. Darréu, en 1951, quince de los dieciocho poemes del llibru editar en “The Beloit Poetry Champbook" col títulu de "Gipsy Ballads". Pa esta traducción Hughes cuntó col asesoramientu del hermanu del poeta asesináu, Francisco García Lorca, entós profesor de Columbia University. Hughes llegó a dicir d'esos poemes que yeren “tan bellos que deseyaría habelos escritu yo en cuenta de traducilos namá”. Hughes tamién virtió al inglés la obra teatral "Bodes de sangre", anque esta traducción nun tuvo de llegar a publicar. 
Los primeros poemes sueltos al español de Hughes apaecieron en Llatinoamérica na década de los trenta traducíos Fernández de Castro, Jorge Luis Borges y Nicolás Guillén. Darréu, na década de los cincuenta, n'Arxentina tradució parte de la so obra lliteraria, casi siempres al cargu de Julio Galer. Na editorial Lautaro apaeció en 1952 una selección de poemes. La primer parte de la so autobiografía, "The Big Sía" (1940) traducióse como "L'inmensu mar" (1946). L'otru llibru autobiográficu, "I Wonder as I Wander" (1956) traducir en 1959 (editorial Fabril) como "Yo viaxo per un mundu encantáu". Yá n'España, traducir nel añu 2013 col títulu de "Parolo mientres vagu" y el subtítulu de "Un viaxe autobiográficu" (editorial La Balsa d'Aguamala, traducción de Mariano Peyrou)). La novela "Not Without Laughter" (1930) apaeció sol títulu de "Pero con rises". (Futuru, 1945), y el llibru de relatos "Laughing to Keep from Crying" (1952) titular en castellán "Riendo por Nun llorar" (Sieglu XXI, 1955). Pela so parte, Quetzal editó en 1954 la obra teatral "Mulatu". 
Tocantes a España, la primer referencia a la poesía de Hughes n'España apaez nel nº 3 (agostio-setiembre de 1933) de la revista "Ochobre", publicada por Rafael Alberti y María Teresa Llión. Nesi númberu publiquen siete “Cantares de los negros de Norteamérica”, que ye una selección de poemes anónimos de calter reivindicativu, y dos poemes de Hughes, “Yo tamién cantar a América” y “Carta a los collacios del Sur”. Rafael Alberti nes sos memories diz qu'él mesmu tradució'l primeru de los poemes. La traducción del segundu deber a Y. Delgado, autor tamién d'una nota a los poemes na que, ente otres coses, dizse: “Foi botones d'hotel, lavaplatos, obreru de fábrica y marineru. Los sos llibros de poemes y la so novela "Not Without Laughter" reflexen el drama social de la so raza, les sos aspiraciones, los sos sufrimientos y les sos lluches contra la esplotación capitalista”. 
Pero al marxe d'esta curtia selección y de dalguna otra traducción de poemes sueltos en distintes revistes lliteraries, hubo qu'esperar al añu 2004 por qu'apaeciera una antoloxía poética significativa de Hughes: "Blues", (Valencia, editorial Pre-Testos), na so versión inglesa y la so traducción española. En 2009 La Oficina/BAAM de Madrid editó'l volume "Escritos sobre España", que recueye la totalidá de los testos de Hughes sobre España y la guerra civil. 
P'acabar con esta repasada, la editorial Escelicer publicó nel añu 1964 una traducción de la obra teatral "Mulatu" en versión de Alfonso Xastre. La editorial Argitaletxe Hiru de Fuenterrabía reeditó esta traducción en 1993.
CALVO, Antonio F.: "Traducción ya interpretación: Langston Hughes y Federico García Lorca, alcuentru nel llinguaxe". The City of New York University, 2007.
CRUZÁU SORIA, Maribel: Prólogos a les obres de Hughes "Blues" (Valencia Pretexto, 2004) y "Escritos sobre España" (La Oficina/BAAM, 2012).
Kurt Vonnegut
Kurt Vonnegut Jr. (Indianápolis, 11 de payares de 1922-Nueva York, 11 d'abril de 2007) foi un escritor estauxunidense, que les sos obres, xeneralmente adscrites al xéneru de la ciencia ficción, participen tamién de la sátira y la comedia negra. Ye autor de catorce noveles, ente les que destaquen "Les serenes de Titán" (1959), "Mataderu cinco" (1969) y "L'almuerzu d'el campeones" (1973). Como ciudadanu, tola so vida foi siguidor de la Unión Estaunidense poles Llibertaes Civiles. Yera conocíu poles sos idees humanistes y foi presidente honorariu de la Asociación Humanista Estaunidense.
Kurt Vonnegut pertenecía a la cuarta xeneración d'una familia d'inmigrantes alemanes en Indianápolis. Mientres la so dómina d'estudiante na Shortridge High School de la so localidá natal, trabayó nel primer diariu publicáu por una escuela secundaria, "The Daily Echo". Mientres un tiempu estudió na Universidá Butler de Indianapolis, pero abandonó los estudios cuando unu de los sos profesores díxo-y que los sos relatos nun yeren lo bastante bonos. Ente 1941 y 1942 asistió a clases na Universidá de Cornell, onde trabayó como ayudante de direutor editorial y editor acomuñáu pal periódicu de los estudiantes, el "Cornell Daily Sun". Ellí estudió bioquímica. Mientres la so estancia en Cornell foi miembru de la hermandá Delta Upsilon, tal como lo fuera'l so padre. Sicasí, de cutiu faló del so trabayu en "The Sun" como lo único verdaderamente prestosu de la so estancia en Cornell. Ingresó nel Institutu de Tecnoloxía Carnegie (güei Universidá Carnegie Mellon) en 1943. Namá permaneció ellí un curtiu periodu, yá que pocu dempués apuntóse nel exércitu, pa tomar parte na Segunda Guerra Mundial. El 14 de mayu de 1944, Día de la Madre, suicidóse la so madre, Edith Lieber Vonnegut.
La esperiencia de Vonnegut como soldáu, y depués como prisioneru de guerra, mientres la Segunda Guerra Mundial, tuvo una gran influencia na so obra posterior. Formando parte d'una avanzadura de la 106 División d'Infantería de los Estaos Xuníos, mientres la batalla de les Ardenas, quedó aislláu del so batallón y analayó solitariu tres les llinies enemigues mientres dellos díes hasta que foi prindáu por tropes alemanes el 14 d'avientu de 1944. Como prisioneru de guerra, vivió en primer persona les consecuencies del bombardéu de Dresde, que tuvo llugar ente'l 13 y el 15 de febreru de 1945 y que destruyó la mayor parte de la ciudá alemana. Vonnegut foi unu de los siete prisioneros de guerra estaunidenses que logaron sobrevivir en Dresde, nun suétanu destináu a empaquetar carne, llamáu Mataderu Cinco. "Una destrucción completa," recordaría más tarde. "Una matanza inconcebible." Los nazis poner a trabayar apilando cuerpos pa soterralos en fueses comunes pero, según esplica Vonnegut, "había demasiaos cuerpos que soterrar, asina que los nazis prefirieron unviar a unos tipos con lanzallamas. Toos esos restos de víctimes civiles fueron amenorgaos a cenices."
Esta tarrecible esperiencia constitúi la base de la so obra más conocida, "Mataderu Cinco", y apaez como tema recurrente en siquier otros seis llibros sos. 
Foi lliberáu por tropes soviétiques en mayu de 1945. Tres el so regresu a los Estaos Xuníos, foi compensáu con un "Corazón Púrpura" polo qu'él denominó "una ferida absurda ya insignificante".
Al términu del conflictu, Vonnegut estudió Antropoloxía na Universidá de Chicago, y trabayó tamién como reporteru policial nel City News Bureau of Chicago. En 1946, la Facultá d'Antropoloxía refiertó la so tesis, titulada "On the Fluctuations between Good and Evil in Simple Tales". Más palantre aceptaron la so novela, "Trubiecu de gatu", y concediéron-y el títulu. Abandonó Chicago pa trabayar en Schenectady, nel estáu de Nueva York, nel departamentu de relaciones públiques de la empresa Xeneral Electric. L'autor atribuyó'l so estilu, llibre d'adornos, a esti trabayu. 
En 1950 publicó'l so primer relatu, tituláu «Report on the Barnhouse Effect» na revista "Collier's Weekly". A puntu d'abandonar la escritura, recibió la ufierta d'un empléu nel taller d'escritores de la Universidá de Iowa. La so primer novela, "La pianola", de 1952, ye una distopía que describe un mundu nel que los humanos fueron sustituyíos por máquines. Más palantre publicó "Les serenes de Titán" (1959) y "Trubiecu de gatu" (1963), que se convirtió nun best-seller.
Mientres la década de los 60 publicó cuatro noveles, nes cualos rexístrase un fuerte cambéu formal y conceptual de la so obra, hasta publicar "Mataderu cinco" o "La cruzada de los inocentes" en 1969, una novela semi-autobiográfica que rellata les sos esperiencies como soldáu nel bombardéu de Dresde, esperimentalmente estructurada alredor de viaxes nel tiempu. Asina se constituyó n'unu de los críticos más feroces de la sociedá contemporanea, aludiendo a la guerra, la destrucción del mediu ambiente y la deshumanización. Espresó estes temes al traviés de la ciencia ficción, entemeciéndola con un humor acedo y hilarante. Los sos personaxes, parte importante del universu narrativu de Vonnegut, salen en distintes noveles.
"Mataderu cinco" ye güei considerada una de les obres más importantes de la lliteratura estaunidense del sieglu XX, qu'apaez nes llistes de la revista "Time" y de la Modern Library. 
Siguió esperimentando en "L'almuerzu d'el campeones" (1973), unu de los sos mayores "best-seller", una novela que contién munches ilustraciones bosquejadas, y na qu'apaez l'autor como deus ex machina. En clave d'estilu, "L'almuerzu de campeones" ye quiciabes la so obra maestra, simplayu pero fondu y, al traviés d'altos niveles de humor, cinismu y ironía, particularmente críticu y agudu na so visión del mundu y la cultura norteamericana. 
Col llanzamientu de "Timequake" en 1997, Vonnegut anunció la so retirada del campu de la ficción. Siguió escribiendo pa la revista "In These Times" ("Nestos tiempos"), na que yera editor. Contribuyía con ensayos de política estaunidense o con notes de simple observación. Nel 2005 axuntáronse munchos de los sos ensayos nel so últimu llibru, tamién un "best-seller", "Un home ensin patria".
Ente los sos referentes lliterarios ta en concencia la ciencia-ficción estaunidense. De fechu unu de los sos personaxes recurrentes, Kilgore Trout, escritor aficionáu de ciencia-ficción, ye un trasunto de too un clásicu del xéneru, Theodore Sturgeon. Otres influencies vienen de H.L. Mencken, Hunter S. Thompson, Louis-Ferdinand Céline y un amigu de Vonnegut, Joseph Heller.
Casar con Jane Marie Cox, cola que coincidiera nel parvulario, pocu dempués del so regresu a Estaos Xuníos tres la Segunda Guerra Mundial. El matrimoniu dixebrar en 1970. Anque nun se divorciaron hasta 1979, dende 1970 Vonnegut vivió cola muyer que más tarde se convertiría na so segunda esposa, Jill Krementz. 
Vonnegut tuvo tres fíos biolóxicos cola so primer esposa. Amás, adoptó a los trés fíos de la so hermana Alice cuando ésta morrió de cáncer, y a otra neña, Lily. Dos de los sos fíos, Mark y Edith Vonnegut, algamaron celebridá. 
Finó en 2007, a la edá de 84 años, en sufriendo una cayida na so casa de Manhattan, Nueva York, que-y causó una mancadura cerebral irreversible.
Pablo Neruda
Pablo Neruda, seudónimu de Ricardo Eliécer Neftalí Reis Basoalto (Parral, Rexón del Maule, -Santiago, Rexón Metropolitana de Santiago, ), foi un poeta chilenon, consideráu ente los más destacaos ya influyentes artistes del so sieglu; «el más grande poeta del sieglu XX en cualquier idioma», según Gabriel García Márquez.
Ente les sos múltiples reconocencies, destaquen el Premiu Nobel de Lliteratura en 1971 y un Doctoráu Honoris Causa pola Universidá d'Oxford. «Nengún poeta del hemisferiu occidental del nuesu sieglu almite comparanza con él», escribió'l críticu lliterariu Harold Bloom, quien lo considera unu de los ventiséis autores centrales del canon de la lliteratura occidental de tolos tiempos.
Foi fíu de José del Carmen Reis Morales, obreru ferroviariu, y de Rosa Neftalí Basoalto Opazo, maestra d'escuela finada de tuberculosis cuando Neruda tenía un mes d'edá. En 1906, la familia treslladóse a Temuco, onde'l so padre casóse en segundes nupcies con Trinidá Candia Marverde, a quien Neruda llamaba «mamadre».
Neruda ingresó al Licéu d'Homes, onde cursó tolos sos estudios hasta terminar el 6.º añu d'humanidaes en 1920. La impresionante redolada natural de Temuco, los sos montes, llagos, ríos y montes marcaron pa siempres el mundu poéticu de Neruda.
En 1917, publicó'l so primer artículu, «Entusiasmu y esfotu», nel diariu "La Mañana" de Temuco. Nesta ciudá, escribió gran parte de los trabayos, que pasaron a integrar el so primer llibru de poemes: "Crepusculario". En 1919, llogró'l tercer llugar nos Xuegos Florales del Maule col so poema «Comunión ideal» o «Nocherniegu ideal». En 1920, empezó a contribuyir na revista lliteraria "Selva Austral". Nesi mesmu periodu, conoció a Gabriela Mistral, de que'l so alcuentru recordó: «ella fíxome lleer los primeres grandes nomes de la lliteratura rusa que tanta influencia tuvieron sobre mi».
Escontra 1921, con diecisiete años d'edá, empezó a roblar definitivamente los sos trabayos col seudónimu de Pablo Neruda, esencialmente col propósitu d'evitar el malestar del padre por tener un fíu poeta. Magar Neruda nunca esclarió l'orixe del so nome artísticu, nunca desmintió, ya inclusive sofitó, la conxetura de que lo escoyería n'honor al escritor checu Jan Neruda, del cual lleó un cuentu per esos años que-y causó una fonda impresión. Sicasí, la obra de Jan publicar ente 1857 y 1883, y ye pocu probable que Neruda tuviera accesu a traducciones en 1921 —en llugar d'esto, presumir qu'el so llamatu ta inspiráu más bien nun personaxe de la novela de Arthur Conan Doyle titulada "Estudiu n'escarlata" (1887), onde, nel capítulu IV, el personaxe Sherlock Holmes diz dir escuchar un conciertu de Norman-Neruda, una famosa violinista, Guillermina María Francisca Neruda, casada col músicu suecu Ludwig Norman, conociéndo-yla entós como Wilma Norman-Neruda—.
En 1921, aniciar en Santiago y empezó los sos estudios de pedagoxía en idioma francés nel Institutu Pedagóxicu de la Universidá de Chile, onde llogró'l primer premiu de los Xuegos Florales de la Primavera col poema «El cantar de fiesta», publicáu darréu na revista "Mocedá".
En 1923, publicó "Crepusculario", que ye reconocíu por escritores como Hernán Díaz Arrieta, Raúl Silva Capo y Pedro Prau. En 1924, publicó'l so famosu "Veinte poemes d'amor y un cantar desesperáu", onde inda se nota una influencia del modernismu. Darréu, manifestóse un propósitu de renovación formal, d'intención vanguardista, en trés curtios llibros publicaos en 1926: "L'habitante y la so esperanza", "Aníos" (en collaboración con Tomás Llagu) y "Tentativa del home infinitu". En 1927, empezó la so llarga carrera diplomática siendo cónsul en Rangún, Birmania, dende onde se desenvuelve un notable epistolariu col escritor arxentín Héctor Eandi. Depués foi cónsul en Sri Lanka, Xava, Singapur, Bonos Aires —onde conoció a Federico García Lorca—, Barcelona —onde conoció a Rafael Alberti— y Madrid. Apregonó la so concepción poética d'entós, la que llamó "poesía impura", y esperimentó el poderosu y lliberador influxu del surrealismu.
El 6 d'avientu de 1930 cásase cola neerlandesa María Antonia Hagenaar Vogelzang, "Maruca" —se la cita como Maruca Reis, Maruca de Reis y Maruca Neruda—. La fía que nació en 1934 d'esta unión, Malva Marina Trinidá, carecía hidrocefalia y morrió en 1943, a los ocho años. Neruda dixebrar de Hagenaar en 1936 —divorciar d'ella a distancia, en Méxicu en 1942, divorciu que nun foi aceptáu pola xusticia chilena—.
En 1935, Manuel Altolaguirre apurrió-y a Neruda la dirección de la revista "Caballu verde pa la poesía", onde foi compañeru de los poetes de la Xeneración del 27. Esi mesmu añu apaeció la edición madrilana de "Residencia na tierra".
En 1936 españó la Guerra Civil Española. Trescaláu por ella y pol asesinatu del so amigu García Lorca, Neruda comprometer col movimientu republicanu, primero n'España y depués en Francia, onde empezó a escribir "España nel corazón" (1937). Esi mesmu añu tornó a Chile, y la so poesía mientres el periodu siguiente caracterizar por una orientación escontra cuestiones polítiques y sociales, lo que reforzó les sos grandes vientes de llibros.
Mientres la guerra civil, Neruda tamién conoció al poeta mexicanu Octavio Paz. Dambos fixeron amigos instantáneos, pero, darréu, en Méxicu, tuvieron un fregáu por diferencies ideolóxiques, llegando casi a los golpes. Más de veinte años dempués reconciliáronse nel Festival Internacional de Poesía de Londres. Paz diría con al respective del so colega: «Musito el nome de Pablo Neruda y digo: almirar, querer y combatir. Foi'l to enemigu más queríu».
En 1939 foi designáu, pol presidente Aguirre Gocha, cónsul especial pa la inmigración española en París, onde destacó como'l xestor del proyectu "Winnipeg", barcu que llevó a cerca de 2000 inmigrantes españoles dende Francia a Chile. Poco tiempu dempués, foi asignáu como cónsul xeneral en Méxicu, onde reescribió'l so "Cantar Xeneral de Chile" tresformándolo nun poema del continente suramericanu. "Cantar Xeneral" foi publicáu en Méxicu en 1950, y tamién clandestinamente en Chile. Compuestu d'unos 250 poemes en quince ciclos lliterarios, constitúi (a xuiciu del propiu Neruda) la parte central de la so producción artística. Al poco tiempu de salir a lluz, foi traducíu a alredor de diez idiomes. Casi tolos poemes que lu componen fueron creaos en circunstancies particularmente difíciles, cuando Neruda vivía na clandestinidá en Chile al ser escorríu por ser miembru del Partíu Comunista de Chile y acusáu de «infringir la Llei de Seguridá Interior del Estáu y injuriar al presidente González Videla».
Neruda retornó a Chile en 1943 —añu en que se casó con Delia de Carril, la "Formiguina", en Méxicu, nun matrimoniu que nun foi reconocíu pola xusticia chilena por cuenta que'l so divorciu de Maruca foi declaráu illegal— y dos años dempués recibe'l Premiu Nacional de Lliteratura. Nesi añu de 1945, en marzu, ye electu senador poles provincies de Tarapacá y Antofagasta. va xunir en xunetu del mesmu añu al Partíu Comunista, onde militaben los sos dos más ferriales rivales, los poetes Pablo de Rokha y Vicente Huidobro, con quien protagonizaría pa tola vida les más acedes reñedielles.
Nes elecciones presidenciales de 1946 trunfa l'Alianza Democrática, una coalición integrada por radicales, comunistes y demócrates, que lleva al poder a Gabriel González Videla. La represión desencadenada por esti postreru contra'l trabayadores mineros en fuelga va llevar a Neruda a protestar arelladamente nel Senáu.
La persecución desamarrada pol gobiernu de González Videla contra los sos antiguos aliaos comunistes, por aciu la "Llei de Defensa Permanente de la Democracia", va rematar na prohibición del Partíu Comunista'l 3 de setiembre de 1948. Neruda tresfórmase entós nel más fuerte antagonista del presidente, dictando discursos nel Senáu y publicando artículos contra'l Gobiernu nel estranxeru, una y bones el diariu comunista "El Sieglu" taba so censura. 
Neruda criticó fuerte a González Videla, a quien llamó «aguarón», acusar de ser amigu de los nazis mientres los sos años d'embaxador en París a quien convidaba a elegantes cenes a la embaxada chilena, de vender el país a empreses estaunidenses ya inclusive menta a la esposa d'ésti Rosa Markmann, de despintar los sos oríxenes xudíos mientres vivieron n'Europa mientres la Segunda Guerra Mundial y d'arriquecese mercando diamantes a europeos aprobetaos y casando a la so descendencia coles families más riques de América del Sur.
Famosu ye'l so artículu "La crisis democrática de Chile ye una alvertencia dramática pal nuesu continente", que más tarde foi conocíu como "Carta íntima pa millones d'homes", publicáu nel diariu "El Nacional" de Caracas. Esto provocó'l pidimientu del Gobiernu a los tribunales d'un desafuero del senador Neruda por «suburdiar a Chile nel esterior y por llevantos ya inxuries al Primer Mandatariu». y darréu dictóse una orde de detención contra él, forzándolo primeru a la clandestinidá nel so propiu país, y depués al esiliu.
Neruda realiza la travesía pa escapar d'una persecución política mientres la seronda de 1949. Por ello, vive meses na clandestinidá ente Santiago, Valdivia y la comuña de Futrono, nel llagu Huishue, crucia pol pasu de Lilpela escontra Arxentina montáu a caballu; tuvo a puntu d'afogase mientres cruciaba'l ríu Curringue.
A mediaos d'abril llega de incógnito a París y protexíu por dellos amigos, ente ellos Picasso, llogra regularizar la so situación. Remanez públicamente na sesión de clausura del Primer Congresu del Movimientu Mundial de Partidarios de la Paz y ye nomáu miembru del Conseyu Mundial de la Paz. Dende Europa entama numberosos viaxes al pie de la so muyer Delia del Carril: Checoeslovaquia, Unión Soviética, Polonia, Hungría, Méxicu, Rumania, India, Italia, Francia, República Democrática Alemana (RDA), Guatemala. Nel II Congresu del Movimientu Mundial de Partidarios de la Paz, celebráu en Varsovia en payares de 1950, recibe xuntu con Picasso, Paul Robeson y otros el Premiu Internacional de la Paz, otorgáu a Neruda pol so poema "Qu'espierte'l lleñador". Más tarde, al volver a Chile, va recibir en 1953 el Premiu Stalin pal Afitamientu de la Paz ente los Pueblos.
Mientres el so esiliu vive en Capri y Nápoles cola so futura esposa Matilde Urrutia. Ellí recibe la noticia de que yá nun yera buscáu y podía volver a Chile, onde torna'l 12 d'agostu de 1952. Esperar la so muyer Delia del Carril y ye recibíu con dellos actos públicos.
N'Italia en 1952, publicó anónimamente "Los versos del capitán" y en 1954 "Les uves y el vientu" (onde s'atopa una elexía a Stalin) y "Odes elementales". En 1953 recibe'l Premiu Stalin pal Afitamientu de la Paz ente los Pueblos. En 1955 dixebrar de la so esposa Delia, y empezó a vivir con Matilde Urrutia. En 1958 apaeció "Estravagario" con un nuevu cambéu na so poesía. En 1965 otorgóse-y el títulu de doctor "honoris causa" na Universidá d'Oxford, el Reinu Xuníu.
Solo en 1966 pudo contraer matrimoniu con Matilde dempués del fallecimientu de Maruca, la so primer muyer, nos Países Baxos el 27 de marzu de 1965. La boda realizar nuna senciella ceremonia civil y privada na so casa de Isla Negra, onde caltién les sos particulares colecciones de caracolas y mazcarones de proa.
En 1969 foi nomáu miembru honorariu de la Academia Chilena de la Llingua. Esi añu, mientres la campaña pa les presidenciales, el Partíu Comunista escoyer precandidato, pero arrenunció en favor de Salvador Allende, que se convirtió nel candidatu únicu de la Unidá Popular. El gobiernu de Allende designar embaxador en Francia.
La Academia Sueca consideró candidatu al Premiu Nobel de Lliteratura a Neruda en 1963, cuando foi parte d'una llista xuntu col británicu-estauxunidense W. H. Auden, el irlandés Samuel Beckett, el xaponés Yukio Mishima, el danés Aksel Sandemose y el griegu Giorgos Seferis. Depués, formó la terna final xuntu con Auden y Seferis, a quien finalmente-y foi concedíu.
Ocho años dempués, el 21 d'ochobre de 1971, Neruda foi galardonáu col Nobel y viaxó a Estocolmo a recibilo'l 10 d'avientu. Nos sos "Memories", el poeta recuerda: «El vieyu monarca dábanos la mano a cada unu; apurríanos el diploma, la medaya y el cheque [...] Dizse (o lo dixeron a Matilde pa impresionala) que'l rei tuvo más tiempu conmigo que colos otros galardonaos, que m'apertar la mano con evidente simpatía. Seique fuera una reminiscencia de l'antigua xentileza palaciega escontra los xuglares».
Dempués del golpe militar del 11 de setiembre el so salú agrávase y el 19 ye treslladáu d'urxencia dende la so casa d'Isla Negra a Santiago, onde muerre por cuenta de un cáncer de próstata el 23 a les 22.30 na Clínica Santa María. En 2011 un artículu recoyó declaraciones de Manuel Araya Osorio, asistente del poeta dende payares de 1972 hasta la so muerte, quien aseguraba que Neruda sería asesináu na clínica en aplicándose-y una inyección letal. Anque la información foi desmentida pola Fundación Pablo Neruda, el Partíu Comunista solicitó, el 6 d'avientu, la exhumación de los restos del Nobel de Lliteratura, pa verificar si foi envelenáu.
La casa de Neruda en Santiago foi escalada dempués del golpe encabezáu pol xeneral Augusto Pinochet y los sos llibros, amburaos. El funeral del poeta foi realizáu nel Campusantu Xeneral. Al mesmu allegaron los miembros de la directiva del Partíu Comunista, a pesar de tar escorríos pol réxime. Anque los asistentes taben arrodiaos de soldaos armaos d'ametralladores, escuchábense griespos berros d'homenaxe a él y a Salvador Allende, al pie de la entonación de "La Internacional". Dempués del funeral, munchos de los asistentes que nun pudieron fuxir acabaron engrosando les llistes de sumíos pola dictadura.
El 11 d'avientu de 1992, los restos de Neruda y Matilde Urrutia fueron desaterraos y llevaos pa un veloriu ceremonial nel Salón d'Honor del ex Congresu Nacional. A otru día diose cumplimientu al deséu del poeta: que los sos restos fueren soterraos nel so casa d'Isla Negra. Esi llugar y toles demás pertenencies son agora museos alministraos pola Fundación Neruda.
En 2013 el xuez Mario Xarré, qu'enantes abriera una investigación pa esclariar les circunstancies de la muerte de Neruda, ordenó, dempués de 20 meses d'interrogatorios y remangos, la exhumación del cuerpu del poeta. La Fundación Pablo Neruda, que nun principiu s'oponía a ello por consideralo una profanación, finalmente lo aceptó y declaró confiar en que "l'exame tanatológico contribuya a esclariar les duldes que pudieren esistir respectu de la muerte del poeta". Los preparativos pa la exhumación empezaron n'Isla Negra'l 6 d'abril cola instalación d'una carpa nel llugar del so sepultura y el 8 efectuóse la dilixencia, que duró una hora y dieciocho minutos; esi mesmu día los restos de poeta llegaron al Serviciu Médicu Llegal de Santiago. Ellí los técnicos van faer una selección d'amueses pa unviales a llaboratorios chilenos y estranxeros. La investigación del xuez Xarré podría enllargase dellos meses más.
En payares, Patriciu Bustos, direutor del Serviciu Médicu Llegal de Chile, dio a conocer les resultancies de los exames toxicológicos realizaos n'EE.XX. y España, que refugaron que Neruda fuera envelenáu y confirmaron que finó productu d'un avanzáu cáncer de próstata. Sicasí, Rodolfo Reis, sobrín del poeta, aportunó en que terceres persones tán arreyaes na muerte de Neruda y anunció que van pidir nueves dilixencies.. En 2015 un informe realizáu a pidimientu de la Corte d'Apelaciones de Santiago conclúi que bien probablemente'l poeta morriera de resultes d'una inyección que recibió con orixe desconocíu
José Martí
José Julián Martí Pérez (L'Habana, 28 de xineru de 1853 – Dos Ríos, 19 de mayu de 1895) foi un políticu republicanu democráticu, pensador, escritor, periodista, filósofu y poeta cubanon, ceador del Partíu Revolucionariu Cubanu y organizador de la Guerra del 95 o Guerra Necesaria, llamada asina a la Guerra d'Independencia de Cuba. Perteneció al movimientu lliterariu del modernismu.
José Julián Martí Pérez nació na cai Paula n.º 41, L'Habana, el 28 de xineru de 1853. El so padre yera Mariano Martí, natural de (Valencia, España), y la madre Leonor Pérez Cabrera, de (Tenerife, Canaries).
En 1866 matricular nel Institutu de Segunda Enseñanza de L'Habana. Ingresa tamién na clase de Dibuxu Elemental na Escuela Profesional de Pintura y Escultura de L'Habana, más conocida como San Alejandro.
El 4 d'ochobre de 1869, al pasar una escuadra del Primer Batallón de Voluntarios por callar Industries n.º 122, onde moraben los Valdés Domínguez, de la vivienda oyen rises y los voluntarios tomen esto como una prevocación. Tornen na nueche y someten la casa a un minuciosu rexistru. Ente la correspondencia atopen una carta empobinada a Carlos de Castro y Capo, compañeru del colexu que, por apuntase como voluntariu nel exércitu español pa combatir a los independentistes, calificaben d'apóstata.
El so 
Por tal razón, el 21 d'ochobre de 1869 Martí ingresa na Cárcel Nacional acusáu de traición por escribir esa carta, al pie del so amigu Fermín Valdés Domínguez. El 4 de marzu de 1870, Martí foi condergáu a seis años de prisión, pena darréu conmutada pol destierru a Islla de Pinos (actual Islla de la Mocedá), al suroeste de la principal isla cubana. Llega ellí'l 13 d'ochobre. El 18 d'avientu sale escontra L'Habana y el 15 de xineru de 1871, por xestiones realizaes polos sos padres, llogró ser deportáu a España. Allá empieza a cursar estudios nes universidaes de Madrid y Zaragoza, onde se gradúa de Llicenciáu en Derechu Civil y en Filosofía y Lletres.
De España treslladóse a París por curtiu tiempu. Pasa por Nueva York y llega a Veracruz el 8 de febreru de 1875, onde s'axunta cola so familia. En Méxicu entabla relaciones con Manuel Mercáu y conoz a Carmen Zayas Bazán, la cubana de Camagüey que darréu sería la so esposa.
Del 2 de xineru al 24 de febreru de 1877 tuvo de incógnito en L'Habana como Julián Pérez. Al llegar a Guatemala trabaya na Escuela Normal Central como caderalgu de Lliteratura y d'Hestoria de la Filosofía. Retorna a Méxicu, pa contraer matrimoniu con Carmen el 20 d'avientu de 1877. Torna a Guatemala a entamos de 1878.
En 1878 vuelve a Cuba, el 31 d'agostu, p'aniciase en L'Habana, y el 22 de payares naz José Francisco, el so únicu fíu. Empezó los sos llabores conspirativas figurando ente'l fundadores del Club Central Revolucionariu Cubanu, del cual foi escoyíu vicepresidente'l 18 de marzu de 1879. Darréu'l Comité Revolucionariu Cubanu, aniciáu en Nueva York so la presidencia del Mayor Xeneral Calixto García, nomar subdelegáu na isla.
Nel bufete del so amigu Don Nicolás Azcárate conoz a Juan Gualberto Gómez. Ente'l 24 y el 26 d'agostu de 1879 produzse un nuevu llevantamientu nes cercaníes de Santiago de Cuba. El 17 de setiembre Martí ye deteníu y deportáu nuevamente a España, el 25 de setiembre de 1879, polos sos venceyos cola conocida como Guerra Chiquita, liderada pol citáu xeneral García. Al llegar a Nueva York, establecer na casa de güéspedes de Manuel Mantiella y la so esposa, Carmen Miyares.
Martí llogró llevase consigo a la so esposa y fíu el 3 de marzu de 1880. Permanecen xuntos hasta'l 21 d'ochobre, en que Carmen y José Francisco tornen a Cuba. Una selmana dempués resultó electu vocal del Comité Revolucionariu Cubanu, del cual asumió la presidencia al sustituyir a García, quien partiera escontra Cuba pa incorporase a la fallida Guerra Chiquita.
Ente 1880 y 1890 Martí algamaría sonadía na América al traviés d'artículos y cróniques qu'unviaba dende Nueva York a importantes periódicos: "La Opinión Nacional", de Caracas, Venezuela; "La Nación", de Bonos Aires, Arxentina, y "El Partíu Lliberal", de Méxicu. Darréu decide buscar meyor acomodu en Venezuela, a onde llega'l 20 de xineru de 1881. En Caracas fundó la "Revista Venezolana", de la que pudo editar solu dos númberos. Nel segundu númberu Martí, escribe un notable ensayu sobre'l destacáu intelectual Cecilio Acosta que disgusta al presidente Guzmán Blanco motivu suficiente pa ser espulsáu del país. Nesa dómina trabayó pa la casa editorial Appleton como editor y traductor.
A mediaos de 1882 reinició'l llabor de reorganizar a los revolucionarios (los partidarios de la independencia total de Cuba de la metrópoli española), comunicándo-ylo por aciu cartes a Máximu Gómez Báez y Antonio Macio. El 2 d'ochobre de 1884 axuntar por vegada primer con dambos líderes y empieza a collaborar nun plan insurreccional diseñáu y empobináu polos xenerales Gómez y Macio. Depués dixebróse del movimientu por tar en desalcuerdu colos métodos de dirección emplegaos y les consecuencies que tendríen sobre la futura república cubana, según manifestó.
El 30 de payares de 1887 fundó una Comisión Executiva, de la cual foi escoyíu presidente, encargada de dirixir les actividaes organizativas de los revolucionarios. En xineru de 1892 redactó les Bases y los Estatutos del Partíu Revolucionariu Cubanu. El 8 d'abril de 1892 resultó electu Delegáu d'esa organización, que la so constitución foi proclamada dos díes depués, el 10 d'abril de 1892. El 14 d'esi mes fundó'l periódicu "Patria", órganu oficial del Partíu. Ente 1887 y 1892, Martí desempeñóse como cónsul de Uruguái en Nueva York.
Nos años 1893 y 1894 percorrió dellos países d'América y ciudaes de Estaos Xuníos, xuniendo a los principales xefes de la Guerra del 68 ente sigo y colos más nuevos, y atropando recursos pa la nueva guerra. Dende mediaos de 1894 aceleró los preparativos del Plan Fernandina, col cual pretendía promover una guerra curtia, ensin grandes gastadures pa los cubanos. El 8 d'avientu de 1894 redactó y robló, conjuntamente colos coroneles Mayía Rodríguez (en representación de Máximu Gómez) y Enrique Collazo (en representación de los patriotes de la Islla), el plan d'alzamientu en Cuba. El Plan Fernandina foi descubiertu y prindaes les naves coles cualos díbase a executar. A pesar del gran revés qu'ello significó, Martí decidió siguir alantre colos planes de pronunciamientos armaos na Islla, no que foi sofitáu por tolos principales xefes de les guerres anteriores.
El 29 de xineru de 1895, xuntu con Mayía y Collazo, robló la orde d'alzamientu y unviar a Juan Gualberto Gómez pa la so execución. Partió de momentu de Nueva York a Montecristi, en República Dominicana, onde lo esperaba Máximu Gómez, con quien robló'l 25 de marzu de 1895 un documentu conocíu como Manifiestu de Montecristi, programa de la nueva guerra. Dambos líderes lleguen a Cuba'l 11 d'abril de 1895, por Playitas de Cajobabo, Baracoa, al noroeste de l'antigua provincia d'Oriente.
Trés díes depués del desembarco, fixeron contactu coles fuerces del Comandante Félix Ruenes. El 15 d'abril de 1895 los xefes ellí axuntaos so la dirección de Gómez, alcordaron conferir a Martí el grau de Mayor Xeneral polos sos méritos y servicios emprestaos.
El 28 d'abril de 1895, nel campamentu de vuelta Curtia, en Guantánamo (estremu este de la provincia d'Oriente), xuntu con Gómez robló la circular «Política de guerra». Unvió mensaxes a'l xefes indicándo-yos que teníen d'unviar un representante a una asamblea de delegaos pa escoyer un gobiernu en curtiu tiempu. El 5 de mayu de 1895 tuvo llugar la xunta de La Mejorana con Gómez y Macio, onde s'aldericó la estratexa a siguir. El 14 de mayu de 1895 robló la «Circular a'l xefes y oficiales del Exércitu Llibertador», postreru de los documentos organizativos de la guerra, la qu'ellaboró tamién con Máximu Gómez.
El día 18 d'abril, nel Campamentu de Dos Ríos, Martí escribe la so última carta al so amigu Manuel Mercáu, esi documentu conózse-y como'l so testamentu políticu, nun fragmentu de la carta Martí espresa:
El 19 de mayu de 1895 una columna española esplegar na zona de Dos Ríos, cerca de Palma Sorianu, onde acampaben los cubanos. Martí colaba ente Gómez y el Mayor Xeneral Bartolomé Masó. Al llegar al llugar de l'acción, Gómez indicólu detenese y permanecer nel llugar alcordáu. Sicasí, nel intre del combate, dixebrar del gruesu de les fuerces cubanes, acompañáu solamente pol so ayudante Ángel de la Guardia. Martí acaballó, ensin sabelo, escontra un grupu d'españoles ocultos na maleza y foi algamáu por trés disparos que lu provocaron mancaes mortales. El so cadabre nun pudo ser rescatáu polos mambises (soldaos cubanos). Tres dellos entierros, foi finalmente soterráu'l día 27, nel nichu númberu 134 de la galería sur del Campusantu de Santa Ifigenia, en Santiago de Cuba.
La so visión política yera un lliberal clásicu y demócrata. Amás, la so obra política y de propaganda amuesa estos trés prioridaes: la unidá de tolos cubanos como nación nel proyectu cívicu republicanu de postguerra; la terminación del dominiu colonial español; y evitar espansiones estaunidenses y españoles. Ye casi unánime la información sobre la so gran capacidá de trabayu y frugalidad, lo que, rescamplando, al pie de la so palabra persuasiva, valió-y reconocencia pola mayoría de los sos compatriotes.
1.Yo vengo de toes partes, y escontra
toes partes voi:
arte soi ente les artes;
nos montes, monte soi. 
2.Gocié una vegada, de tal suerte que gocié cual
nunca:—cuando la sentencia de la mio
muerte lleó l'alcaide llorando..
3.Ocultu nel mio pechu bravu la pena que me lo manca:
el fíu d'un pueblu esclavu vive por
él, calla y muerre. 
4.Duermo na mio cama de roca'l
mio suañu duce y fondo:
raspia una abeya la mio boca y
crez nel mio cuerpu'l mundu. 
5. Si ves un monte d'esplumes, ye'l
mio versu lo que ves:
el mio versu ye un monte, y ye
un abanicu de plumes. 
6.El mio versu al valiente presta:
el mio versu, curtiu y sinceru, ye de la puxanza del
aceru con
que se funde la espada. 
7.¡Arpa soi, salteriu soi onde cimbla l'Universu:
vengo del sol, y al sol voi:
soi l'amor: soi'l versu! 
8.Arrama, corazón, la to pena onde nun
se llegue a ver, por
soberbia, y por non
ser motivu de pena ayena.
9.¡La edá ye ésta de los llabios secos!
De les nueches ensin suañu! ¡De la vida estrumida en agraz! ¿Qué ye lo que falta que la ventura
falta?
La salú de José Martí nun yera bona. Estudios recién realizaos amosaron que carecía sarcoidosis, diagnosticada en España a los 18 años. Probablemente a partir d'esta enfermedá careció afectaciones oculares, del sistema nerviosu, problemes cardiacos y fiebre. Tamién s'investigó que carecía un sarcocele (tumor de testículu, de tipu quístico), con bayura de líquidu alredor del tumor. Pa solliviar los sos dolores los médicos puncionaban el tumor con periodicidad. Finalmente foi operáu pol Dr. Francisco Montes d'Oca, que-y realizó una exéresis total del testículu, extirpando el tumor.
Principales Obres:
Nel campu de la poesía les sos obres más conocíes son les siguientes:
Los sos ensayos más populares son:
Cabo tamién destacar la so obra epistolar, polo xeneral bien apreciada lliteraria y conceptualmente. Incluyir ente les sos obres "La edá d'oru. Publicación mensual de recréu ya instrucción dedicada a los neños d'América" de la cual foi redactor (xunetu de 1889).
Foi precursor del modernismu, xuntu a Manuel González Prada (Perú), Rubén Darío (Nicaragua), Francisco Gavidia (El Salvador), Julián del Casal (Cuba), Manuel Gutiérrez Nájera (Méxicu), Manuel de Jesús Galván (República Dominicana), Enrique Gómez Carriellu (Guatemala), José Santos Chocano (Perú) y José Asunción Xibla (Colombia), ente otros. Ye inda tema de bancia ente los especialistes la so importancia relativa nel modernismu.
El 10 de mayu de 1878 morrió la guatemalteca María García Granaos y Saborío, lo que daría llugar a una murnia lleenda inspirada polos amores atayaos ente Martí y María. Martí dexó la so murnia afigurada nel "poema IX" de los sos "Versos Senciellos"
Amás de los versos de Martí de 1891, esisten documentos que contribuyeron a esclariar parcialmente l'episodiu:
Sobre María, Martí escribió:
"Guatemala, 1877"
Tomáu de: Martínez, M.B. "Viejos datos reverdecen la leyenda: Martí y la Niña".
La hestoria empecípiase cuando Martí, con solu 24 años, llegó a Guatemala procedente de Méxicu. Nel país azteca tuviera ésitu profesional como periodista y escritor y realcontrárase cola so familia tres la so deportación política a España (1871-1875). En Guatemala conoz a l'actriz dramática Eloísa Agüeru y, finalmente, comprometer en matrimoniu cola so futura esposa, Carmen. En realidá, aportaba a tierra centroamericana tres la so decepción política frente al gobiernu autoritariu de Porfirio Díaz, anque depués terminaría decepcionándo-y tamién el gobiernu de Xusto Rufino Barrios. Al llegar a Guatemala nun dexa de manifestar una visión crítica al respective de la inferiorización de que foi oxeto la muyer nesi país: nun artículu denomináu «Los códigos nuevos», publicáu en "El Progresu", el 22 d'abril de 1877 realiza una reflexón a pidíu de Joaquín Macal, ministru de Relaciones Esteriores de Guatemala: «¿Cuál ye'l primeru de los llastres coloniales de la lexislación depuesta que menta? El "poder omnímodu" del señor bestial sobre la esposa venerable. Da la patria potestá a la muyer, capacitar p'atestiguar y, obligándola a la observancia de la llei, completa la so persona xurídica. ¿La que nos enseña la llei del cielu, nun ye capaz de conocer la de la tierra?».
Con éses centró la so atención nes dames guatemaltecas de «andar indolente, de miraes castes, vistíes como les muyeres del pueblu,—coles trences tendíes sobre'l mantu, qu'elles llamen pañolón; la mano ociosa cuntando a les puntes flotantes del mantu gociar infantiles o les primeres penes de la so dueña»; y cuando atopó a María García Granaos, una dama asemeyada, pero más cosmopolita ya ilustrada, quedó darréu prindáu d'ella. He equí delles descripciones de la señorita García Granaos:
José María Izaguirre, cubanu que quien vivía en Guatemala nesi tiempu y yera direutor del entós prestixosu Institutu Nacional Central pa Varones, nomó a Martí profesor de Lliteratura y d'Exercicios de Composición. Izaguirre, amás d'ocupase de los llabores docentes, entamaba velaes artístiques y lliteraries a les que Martí asistía con frecuencia. Ellí foi onde conoció a María'l 21 d'abril de 1877: una formosa adolescente, siete años menor qu'él. El padre d'ella, el xeneral Miguel García Granaos fuera presidente unos cuantos años enantes y gociaba d'enforma prestíu na sociedá guatemalteca del gobiernu de Barrios; llueu se fixo amigu del emigráu cubanu y convidar a la so residencia a xugar al axedrez con frecuencia, oportunidaes en que Martí atopar con María.
A fines de 1877, Martí dir a Méxicu y tornó hasta entamos del siguiente añu, yá casáu con Carmen. Lo qu'asocedió dempués del so matrimoniu, foi comentáu con posterioridá tamién por quien guardaron los fechos José María Izaguirre, por casu, propúnxose fortalecer el mitu de muerte por amor: «Cuando Martí tornó con Carmen nun foi más a casa del xeneral, pero'l sentimientu enraigonárase fondamente na alma de María, y nun yera ella del temple de les qu'escaecen. La so pasión zarrar nesti dilema: trate satisfecha, o morrer. Nun pudiendo verificase lo primero, quedába-y l'otru recursu. N'efectu, la so naturaleza resentir del golpe, foi decayendo pasu ente pasu, un sollutu continuu consumir y, a pesar de los cuidos de la familia y los esfuerzos de la ciencia, dempués de tar dellos díes en cama ensin exhalar una quexa, la so vida escastóse como l'arume d'un lliriu.»
Cuando Martí consiguió publicar los "Versos Senciellos", en 1891, Carmen y el so fíu fueren visitar lo a Nueva York Poco dempués, Carmen embarcó escontra L'Habana a les escondidielles, pa lo cual solicitó collaboración a les autoridaes españoles, produciéndose asina la separación irreversible del matrimoniu y l'alloñamientu definitivu del so fíu. Martí entós escribiólu a un amigu: «Y pensar que sacrifiqué a la probina, a María, por Carmen, que xubió les escaleres del consuláu español pa pidir protección de mi».
Martí dexó entever nel so "poema IX" inclusive más qu'una muerte por murnia: suxure, alegóricamente, el suicidiu de l'amiga refugada:
"Poema IX"
Tomado de: Poemas de José Martí
Anque persiste la lleenda creada de resultes d'una interpretación demasiáu recta del poema, nun esisten evidencies documentales d'abondu pesu capaces d'acreditar que María García Granaos atentara contra la so vida o, inclusive, finara productu d'un estáu psicolóxicu depresivu. Una entrevista con un descendiente de los García Granaos, da lluz sobre la versión familiar, tresmitida por tradición oral: dizse que María, anque acatarrada, aceptó dir nadar cola so prima, lo que yera actividá habitual pa elles, quiciabes pa distrayese de la murnia en que se topaba sumida tres el regresu de Martí, yá casáu con Carmen. Dempués del paséu, María empioró y morrió por causa de una enfermedá de les víes respiratories que, según aseguraba la familia del informante, yá carecía.
Nun tien de dexar se de señalar que tou paez indicar que María nun respondía al patrón de rapaza cobarde y vulnerable; publicaciones guatemaltecas de la dómina falen de la so participación relativamente activa como música y cantante fuera del llar, n'actividaes artístiques públiques, entamaes por sociedaes ya instituciones —coincide inclusive cola presencia de Martí, quien intervien nuna d'elles como orador. Al paecer, tratar d'una moza popular dientro de la sociedá capitalina de la dómina; María siguía asina los pasos de la so tía y güela María Josefa, quien morriera en 1848 y que fuera amás de poetisa y periodista, bien influyente nos gobiernos de Guatemala. Tres el fallecimientu de María, apaecieron na prensa guatemalteca dellos poemes en calidá d'homenaxe póstumu, onde'l autores confesaben l'almiración que nellos espertara.
José Martí nun asume una posición antirrelixosa, sinón que fai crítiques a les relixones establecíes, poles sos esviaciones, pol abandonu nun momentu del so desenvolvimientu históricu de los principios que lu aniciaron y de los fundamentos de la relixosidá.
Recibiendo Martí una educación relixosa foi capaz de dase cuenta y afondar nes diferencies envaloraes poles distintes relixones, llogró demostrar al traviés de la so propia esperiencia lo necesario de la conciencia, la razón y la voluntá, elementos que rellaciona con claridá na actuación del home na vida, la que siempres concebía rellacionada a la honradez, la xusticia y los sentimientos humanos. Los convencimientos relixosos ver con prestu cuando taben en defensa de los aspeutos espresaos enantes, tou lo que fomentara la so llimitación y desenvolvimientu constituyíen un elementu de frenu al pensamientu sanu y ceador del home.
La so influencia nos cubanos ye grande. Polo xeneral ye consideráu polos sos compatriotes como'l principal modelador de la nacionalidá cubana tal como la conocemos güei. El so prestíu reflexar nos títulos que popularmente concédense-y. «L'apóstol de la independencia» y «el maestru» son los más usaos.
En 1876 Martí cásase con Carmen Zayas Bazán, con quien tuvo un solu fíu: José Francisco Martí Zayas-Bazan, moteyáu "Ismaelillo" (1878-1945). José Francisco apuntar nel Exércitu Cubanu mientres la guerra de 1895, a los 17 años asina pescudó qu'el so padre morriera. Nesi momentu estudiaba nel Rensselaer Institute of Technology, en Troy, New York. Xunir a les fuerces del xeneral Calixto García y con gran modestia tornó usar a "Baconao", el caballu blancu del so padre, que fuéra-y unviáu por Salvador Cisneros Betancourt. Calixto García promover a capitán pol so valor na batalla de Les Tunes. Foi asistente de William Taft primero que ésti fuera presidente d'Estaos Xuníos. Mientres la república, algamó'l rangu de xeneral y foi Secretariu de Defensa y de la Marina, sol mandu del so amigu íntimu Mario García Menocal, en 1921.
Jonathan Swift
Jonathan Swift (Dublín, 30 de payares de 1667-ibíd., 19 d'ochobre de 1745) foi un escritor satíricu irlandés. La so obra principal ye "Los viaxes de Gulliver" ("Gulliver's Travels"), que constitúi una de les crítiques más amargoses que s'escribieron contra la sociedá y la condición humana.
Jonathan Swift foi educáu pol so tíu Godwin, yá que so padre finó primero qu'él naciera. Mientres laso niñez, vivió metanes una gran probitú. Estudió nel Trinity College de la so ciudá natal. Concluyíos los sos estudios, treslladóse a Leicester pa tar xunto a so madre, Abigail Erick. Llueu presentóse-y la oportunidá de trabayar como secretariu del políticu inglés "sir" William Temple, escribiendo pa él y llevándo-y les sos cuentes, pa lo que se treslladó a Moor Park en Surrey, Inglaterra, en 1689. A midida que pasaba'l tiempu, crecía l'enfotu de "sir" William nel so emplegáu, polo qu'ésti llegó a tener conocencia d'asuntos de gran importancia, siendo inclusive presentáu al rei Guillermu III.
Cuando Swift se treslladó a Moor Park, atopó ellí a una neña d'ocho años, fía d'un comerciante llamáu Edward Johnson, quien finó mozu. Delles fontes aseguren que yera en realidá fía ilexítima de Temple. Según el mesmu Swift, la neña, Esther Johnson, nació'l 18 de marzu de 1681. Más tarde remanecería na vida de Swift col nome de Stella.
Escontra 1694, Swift taba aburríu del so trabayu, y viendo que Temple, que valoraba los sos servicios, nun tenía priesa en promocionalu, abandonó Moor Park y volvió a Irlanda pa ingresar na Ilesia. Tres la so ordenación, llogró'l prebendáu de Kilroot, nes cercaníes de Belfast. En mayu de 1696, Temple convenció a Swift de que tornara a Moor Park p'ayudar a preparar les sos memories y les sos cartes, con vistes a la so publicación. Ellí realcontróse cola neña d'antaño, convertida nuna moza de 15 años. Mientres esti tiempu, Swift escribió la so primer obra, "La batalla ente los llibros antiguos y los modernos", que, sicasí, nun se publica hasta 1704. 
Swift permaneció con Temple hasta la muerte d'ésti, en xineru de 1699. Nel branu d'esi añu, recibió y aceptó la secretaría y capellanía del conde de Berkeley; pero al llegar a Irlanda atopóse con que la secretaría yá fuera ocupada por otru. Sía comoquier, fíxose cargu de les ilesies de Laracor, Agher y Rathbeggan y col prebendáu de Dunlavin, na catedral de St. Patrick en Dublín. En Laracor, a cuatro kilómetros de Trim y 32 de Dublín, Swift pedricó ante una congregación de tan solo 15 persones, lo que-y dexó cultivar el so xardín y dedicase a la reconstrucción de la vicaría. 
Como capellán de Lord Berkeley pasó enforma del so tiempu en Dublín, y cuando ésti tornó a Inglaterra, n'abril de 1701, Swift, en llogrando'l so doctoráu, acompañólu. Un tiempu más tarde publicó anónimamente un panfletu políticu tituláu "A Discourse on the Contests and Dissentions in Athens and Rome".
Cuando tornó a Irlanda en septiembre del mesmu añu, fízolo acompañáu por Stella, agora una moza de 20 años. En redol a la relación de Swift con Stella hai un gran misteriu non exentu de discutiniu. Dalgunos afirmen que contraxeron matrimoniu secretamente en 1716, de lo que nun s'atoparon pruebes definitives, anque non puede negase que sentía por ella un ciñu especial, que caltuvo mientres tola so vida.
Ente 1710 y 1714 foi conseyeru del gobiernu "tory". En 1713 nomóselu decanu de la catedral de St. Patrick de Dublín. La so carrera paróse nesti puntu, pos la hostilidá de la reina Ana torgó-y siguir progresando. En 1714 treslladóse definitivamente a Dublín, onde vivió al pie de Esther Vanhomrigh, una nueva fía d'una importante familia anglu-irlandesa. Swift inventó pa ella'l nome "Vanessa". 
En 1728 morrió Stella, y Swift sufrió una severa depresión. Morrió en 1745, dexando la mayor parte de la so fortuna a los probes y disponiendo que se construyera a les sos espenses un manicomiu.
La so novela "Los viaxes de Gulliver" tuvo una influencia determinante n'autores radicales ingleses como William Godwin y Thomas Paine.
Considérase'l ceador del nome de muyer "Vanessa", que gocia anguaño de gran popularidá. En 1713 escribió un llargu poema, "Cadenus and Vanessa", publicáu como llibru en 1726, que contién nel so títulu un anagrama y un neoloxismu. "Cadenus" ye anagrama de Decanu, Swift yera deán/decanu. El neoloxismu ye "Vanessa", en referencia secreta a Esther Vanhomrigh. Coles iniciales del so apellíu y el so nome (Van- y Es-) formó'l so llamatu. Nun esiste rexistru dalgunu del nome Vanessa enantes d'esto.
Oficialmente, les dos llunes de Marte (Fobos y Deimos) fueron afayaes en 1877 pol astrónomu Asaph Hall, quien pudo veles dende'l Observatoriu Naval de los Estaos Xuníos, cerca de Washington. Sicasí, más de cientu cincuenta años enantes Swift describiérales con abonda exactitú en "Los viaxes de Gulliver". Les coincidencies en tamañu, distancies y velocidá de rotación colos satélites mentaos nel relatu son abondo grandes y, sicasí, la óptica disponible mientres la vida de Swift, nun dexaba ver esos cuerpos celestes tan pequeños y que se dixebren tan poco de la esfera de Marte (ver: serendipia).
Curiosamente Voltaire (1694-1778) tamién mentó a los dos satélites de Marte na so obra Micromegas, un cuentu publicáu en 1752 que describe a un ser orixinariu d'un planeta de la estrella Siriu, y del so compañeru del planeta Saturno.
Por cuenta de estes coincidencies, los dos mayores cráteres en Deimos (d'unos 3 km de diámetru cada unu) fueron bautizaos como "Swift" y "Voltaire".
Na edición de 1708 del so almanaque, John Partridge, astrólogu bien conocíu de la so dómina, refirióse sarcásticamente a la Ilesia d'Inglaterra como "La Ilesia infalible", lo qu'atraxo l'atención del clérigu Jonathan Swift.
Swift inventó un personaxe falsu, Isaac Bickerstaff, y publicó con esi seudónimu'l so famosu "Predictions for the Year 1708": “…yo agoro solemnemente qu'esi vulgar escritor d'almanaques llamáu Partridge, que les sos predicciones son siempres vagues, imprecises y errónees, va morrer esactamente'l 29 de marzu, polo que-y encamiento que ponga los sos asuntos n'orde”.
Partridge publicó en respuesta una carta na qu'aseguraba qu'esi Isaac Bickerstaff nun yera más qu'un astrólogu de mal pelo deseosu de fama. El día 30, Swift publicó otra carta anónima, na que'l supuestu autor rellata cómo Partridge careciera cuatro díes enantes y finara na so residencia a les 7:05 pm del día 29 de marzu. La carta foi publicada por otros escritores y periódicos, que la creyeron cierta.
John Partridge entainó a desmentir nuna nueva carta la mentira. Pero foi inútil: el nome de John Partridge retiróse del rexistru oficial, colo qu'oficialmente se-y daba por muertu, y tol mundu creyó que realmente finara, incluyíos munchos almiradores que s'arrexuntaron a la puerta de so casa pa una vixilia, y hasta enterradores que s'averaron pa faese cargu de les pómpares aciages del famosu astrólogu.
A partir d'esi momentu, la carrera de John Partridge cayó en picáu y tuvo que dexar de publicar el so almanaque al cayer les sos vientes. Los sos detractores, que yeren munchos (pos Partridge indignara tanto a los siguidores de la Ilesia como a aquellos que la so muerte predixera, a los anti-whigs y a los que pensaben que l'astroloxía yera una completa patraña), siguieron col bulu como vengación.
Swift usó'l seudónimu de Bickerstaff per última vegada en 1709 con "Una reivindicación de Isaac Bickerstaff". Nella apurría supuestes pruebes de la muerte de Partridge. Una d'elles, que yera “…imposible que nengún home vivu pudiera escribir tanta esllava“.
Dellos trabayos de Jonathan Swift fueron tornaos al asturianu por Víctor Suárez Piñero y vieron la lluz nel númberu 31 de la revista "Lliteratura" qu'asoleya l'Academia de la Llingua Asturiana nel añu 2015.
Virginia Woolf
Virginia Woolf, de nacencia Adeline Virginia Stephen (Londres, 25 de xineru de 1882-Lewes, Sussex, 28 de marzu de 1941) foi una novelista, ensayista, escritora de cartes, editora, feminista y cuentera británica, considerada una de les más destacaes figures del modernismu lliterariu del sieglu XX.
Mientres el periodu de entreguerras, Woolf foi una figura significativa na sociedá lliteraria de Londres y un miembru del grupu de Bloomsbury. Les sos obres más famoses inclúin les noveles "La señora Dalloway" (1925), "Al faru" (1927), "Orlando: una biografía" (1928), "Les foles" (1931), y el so llargu ensayu "Una habitación propia" (1929), cola so famosa sentencia «Una muyer tien de tener dineru y una habitación mesmu si va escribir ficción». Foi redescubierta mientres la década de 1970, gracies a esti ensayu, unu de los testos más citaos del movimientu feminista, qu'espón les dificultaes de les muyeres pa consagrase a la escritura nun mundu apoderáu polos homes. 
Adeline Virginia Stephen nació en Londres en 1882. El so padre yera'l novelista, historiador, ensayista, biógrafu y montañeru "sir" Leslie Stephen (1832-1904). La madre, una guapura famosa, Julia Prinsep Jackson (1846-1895) yera la segunda esposa del so padre; naciera na India, fía del Dr. John y Maria Pattle Jackson y más tarde treslladárase a Inglaterra cola so madre, onde sirvió de modelu pa'l pintores prerrafaelitas como Edward Burne-Jones. 
Los sos padres habíen estáu casaos primeramente y habíen enviudado, y, arriendes d'ello, el llar tenía fíos de los trés matrimonios. Leslie tenía una fía de la so primer esposa, Minny Thackeray: Laura Makepeace Stephen, que foi declarada mentalmente incapaz y vivió cola familia hasta que foi ingresada nun psiquiátricu en 1891. Julia tenía tres fíos del so primer home, Herbert Duckworth: George (1868-1934), Stella (1869-1897) y Gerald Duckworth (1870-1937). Leslie y Julia tuvieron otros cuatro fíos xuntos: Vanessa Stephen (1879-1961), Thoby Stephen (1880-1906), Virginia (1882-1941), y Adrian Stephen (1883-1948).
La moza Virginia foi educada polos sos padres nel so lliterariu y bien rellacionáu llar del númberu 22 de Hyde Park Gate, Kensington. Asiduos visitantes a la casa de los Stephen fueron, por casu, Alfred Tennyson, Thomas Hardy, Henry James y Edward Burne-Jones. Anque nun foi a la escuela, Woolf recibió clases de profesores particulares y del so padre. La eminencia de Sir Leslie Stephen como editor, críticu y biógrafu, y la so relación con William Thackeray (yera'l vilbu de la fía menor de Thackeray), significaba que los sos fíos fueron criaos nuna redolada llena de les influencies de la sociedá lliteraria victoriana. Henry James, George Henry Lewes, Julia Margaret Cameron (tía de Julia Stephen) y James Russell Lowell, que foi'l padrín honoríficu de Virginia, taben ente los visitantes de la casa. Julia Stephen taba igualmente bien rellacionada. Baxaba d'una camarera de María Antonieta, provenía d'una familia de famoses guapures, que dexaron el so calquier na sociedá victoriana como modelos pa los artistes prerrafaelistas y los primeros fotógrafos. Amás, acompañando a estes influencies, taba la inmensa biblioteca na casa de los Stephen, de la que Virginia y Vanessa (a diferencia de los sos hermanos, que recibieron una educación formal) aprendieron los clásicos y la lliteratura inglesa.
Sicasí, según les memories de Woolf, les sos alcordances más vívidos de la infancia nun fueron de Londres sinón de St Ives en Cornualles, onde la familia pasó les sos vacaciones de branu ente 1882 y 1894. La casa de veranéu de los Stephen, "Talland House", tenía vistes a la sablera de Porthminster y al faru de Godrevy. Inda s'alza nel mesmu llugar, anque en cierta midida alteriada. Alcordances d'eses vacaciones familiares ya impresiones del paisaxe, especialmente'l faru de Godrevy, trescalaron la ficción que Woolf escribió n'años posteriores, principalmente "Al faru".
Llueu careció Virginia la primera de los sos depresiones, cola repentina muerte de la so madre, el 5 de mayu de 1895, cuando Virginia tenía trece años d'edá, y la del so mediu hermana Stella dos años dempués, quien tomara les riendes del llar familiar tres les muerte de Julia Stephen, pero abandonó la casa paterna pa casase con Jack Hills y finó mientres la lluna de miel, por causa d'una peritonitis. 
La muerte del so padre por cáncer en 1905 provocó un ataque alarmante y foi de volao ingresada. Les sos crisis nerviosu y posterior periodos recurrentes de depresión, los modernos eruditos (incluyíu'l so sobrín y biógrafu, Quentin Bell) suxurieron, tuvieron tamién influyíos polos abusos deshonestos qu'ella y la so hermana Vanessa carecieron a manos de los sos mediu hermanos George y Gerald Duckworth (que Woolf recuerda nos sos ensayos autobiográficos "A Sketch of the Past" y "22 Hyde Park Gate"). Les circunstancies esactes nun se conocen bien, pero créese que contribuyeron al problema psicolóxicu que sufrió l'autora, un trestornu bipolar. Nel so testu autobiográficu "A Sketch of the Past", la mesma Virginia Woolf solo aludió a estes desdichaes esperiencies de forma velada, acordies con la ríxida moral de la dómina victoriana. La so biógrafa Hermione Lee escribió que: «Les pruebes son abondes, pero tamién lo bastante ambigues como pa faer posible interpretaciones psicobiográficas contradictories, que presenten imaxes dafechu distintes de la vida interior de Virginia Woolf». 
A lo llargo de la so vida, Woolf viose acosada por periódicos cambeos d'humor y enfermedaes acomuñaes. Anque esta inestabilidá de cutiu influyó na so vida social, la so productividá lliteraria siguió con poques interrupciones hasta'l so suicidiu.
Dempués de la muerte del so padre, y segunda crisis nerviosa de Virginia, Vanessa y Adrian vendieron el númberu 22 de Hyde Park Gate y mercaron una casa nel númberu 46 de Gordon Square en Bloomsbury. Establecer cola so hermana Vanessa –pintora que se casaría col críticu Clive Bell– y los sos dos hermanos nel barriu londinense de Bloomsbury, que se convirtió en centru de xunta d'antiguos compañeros universitarios del so hermanu mayor, ente los que figuraben intelectuales de la talla del escritor Y. M. Forster, l'economista J. M. Keynes y los filósofos Bertrand Russell y Ludwig Wittgenstein, y que sería conocíu como'l grupu o círculu de Bloomsbury. Tres estudios en King's College de Cambridge, y King's College de Londres, Woolf conoció a Lytton Strachey, Clive Bell, Rupert Brooke, Saxon Sydney-Turner, Duncan Grant y Leonard Woolf. Dellos miembros del grupu de Bloomsbury atraxeron notoriedá en 1910 col Dreadnought hoax, nel que Virginia participó amarutada d'un miembru de la familia real abisinia. La so charra completa en 1940 sobre l'engañu del Dreadnought foi afayada apocayá y ta publicada nes memories recoyíes na versión estensa de "The Platform of Time" (2008). Los artistes del grupu de Bloomsbury compartíen ciertos criterios estéticos. Amosaben ciertu refugu escontra la clase media alta a la que pertenecíen, y considerábense herederos de les teoríes esteticistes de Walter Pater que tuvieron resonancia a finales de sieglu XIX. Dientro d'esti grupu hubo intenses relaciones intelectuales, pero tamién emotives y personales. Formaron parte d'él, la pintora Dora Carrington y el escritores Gerald Brenan y Lytton Strachey, ente otros.
En 1912, cuando cuntaba treinta años, cásase col escritor Leonard Woolf, economista y miembru tamién del grupu de Bloomsbury. A pesar del so baxu rangu social y económicu –Woolf referir a Leonard mientres el so compromisu como un "xudíu ensin un céntimu"– la pareya compartió un llazu bien fuerte. Ello ye que en 1937, Woolf escribió nel so diariu: «Amorecer –dempués de 25 años que nun podemos tolerar el tar separaos– ... ver que ye un enorme prestar ser deseyáu: una esposa. Y el nuesu matrimoniu tan completu». Los dos collaboraron tamién profesionalmente, fundando xuntos en 1917 la célebre editorial Hogarth Press, qu'editó la obra de la mesma Virginia y la d'otros relevantes escritores, como Katherine Mansfield, T. S. Eliot, Sigmund Freud, Laurens van der Post y otros.
La ética del grupu de Bloomsbury taba en contra de la exclusividad sexual, y en 1922, Virginia conoció a la escritora y xardinera Vita Sackville-West, esposa de Harold Nicolson. Dempués d'un empiezu tentativo, empezaron una relación sexual que duró la mayor parte de los años 1920.
En 1928, Woolf regaló a Sackville-West la obra "Orlando", una biografía fantástica na que la vida del héroe epónimu toma tres sieglos y dambos sexos. Nigel Nicolson, fíu de Vita Sackville-West, considerar «la carta d'amor más llargo y encantadora na hestoria de la lliteratura». Dempués de qu'acabara'l so romance, los dos muyeres siguieron siendo amigues hasta la muerte de Woolf en 1941. Virginia Woolf tamién permaneció estrechamente rellacionada colos sos parientes supervivientes, Adrian y Vanessa; Thoby morriera d'enfermedá a los ventiséis años d'edá.
Mientres la so vida, sufrió una enfermedá mental güei conocida como trestornu bipolar. Dempués d'acabar el manuscritu d'una última novela (publicada póstumamente), "Ente actos", Woolf careció una depresión asemeyada a la que tuviera enantes. L'españíu de la Segunda Guerra Mundial, la destrucción de la so casa de Londres mientres el Blitz y la fría acoyida que tuvo la so biografía sobre'l so amigu Roger Fry empioraron la so condición hasta que se vio incapaz de trabayar.
El 28 de marzu de 1941, Woolf se suicidó. Púnxose'l so abrigu, enllenó los sos bolsos con piedres y llanzóse al ríu Ouse cerca de la so casa y afogóse. El so cuerpu nun foi atopáu hasta'l 18 d'abril. El so maríu soterró los sos restos encenraos so un árbol en Rodmell, Sussex.
Na so última nota al so home escribió: 
Woolf empezó a escribir profesionalmente en 1905, primeramente pal "Times Literary Supplement" con una pieza de periodismu sobre Haworth, llar de la familia Brontë. La so primer novela, "Fin de viaxe", publicar en 1915 pola editorial del so mediu hermanu, Gerald Duckworth and Company Ltd. Nesta novela, como en "Nueche y día" la escritora yá s'amuesa dispuesta a romper los esquemes narrativos precedentes, pero apenes merecieron considerancia per parte de la crítica. Namá tres les publicación de "La señora Dalloway" y "Al faru", los críticos empezaron a emponderar la so orixinalidá lliteraria. Nestes obres llamen yá l'atención la maestría técnica y l'enfotu esperimental de l'autora, quien introducía amás na prosa novelística un estilu y unes imaxes hasta entós más propios de la poesía. Sumíes l'acción y l'intriga, les sos narraciones esforciar por captar la vida cambiante y inasible de la conciencia. 
La obra de Woolf puede entendese como un diálogu con Bloomsbury, particularmente el so enclín (informada por G.Y. Moore, ente otros) escontra'l racionalismu doctrinariu. Influyida pola filosofía de Henri Bergson, Woolf esperimentó con especial interés col tiempu narrativu, tantu nel so aspeutu individual, nel fluxu de variaciones na conciencia del personaxe, como na so relación col tiempu históricu y colectivu. Asina, "Orlando" (1928) constitúi una fantasía llibre, basada en dellos pasaxes de la vida de Vita Sackville-West, en que la protagonista vive cinco sieglos de la hestoria inglesa. Estrémase del restu de noveles al intentar representar a una persona real, faer "Una biografía", como diz el subtítulu. En "Les foles" (1931) presenta'l fluxu de conciencia» de seis personaje distintos, esto ye, la corriente preconsciente d'idees tal como apaez na mente, a diferencia del lóxicu y bien trabáu monólogu tradicional y crean un ambiente de poema en prosa. 
La última obra de Woolf, "Ente actos" (1941) resume y magnifica les sos principales esmoliciones: el tresformamientu de la vida al traviés del arte, l'ambivalencia sexual y la reflexón sobre temes del fluxu del tiempu y de la vida. Ye'l más llíricu de los sos llibros, escritu principalmente en versu.
Escribió coles mesmes una serie d'ensayos que xiraben en redol de la condición de la muyer, nos que resaltó la construcción social de la identidá femenina y reivindicó el papel de la muyer escritora. En "Una habitación propia" revela la evolución del so pensamientu feminista. Destacó de la mesma como crítica lliteraria, y foi autora de dos biografíes: una risondera recreación de la vida de los Browning al traviés de los güeyos del so perru ("Flush") y otru sobre'l críticu R. Fry ("Fry"). Coles mesmes, xuntu a Y. M. Forster, llegó a escribir una carta a dellos periódicos ingleses sobre l'efectu que la censura tenía sobre l'ánimu d'el escritores, a raigañu del intentu del "Sunday Express" de condergar la novela de temática lésbica "El pozu de la soledá" ("The Well of Loneliness", n'inglés), de Hall.
La obra novelística de Virginia Woolf recibe influxos de Marcel Proust, James Joyce, Dorothy Richardson, Katherine Mansfield y posiblemente Henry James. Lo que-y ye realmente característicu, lo que la fai prominente ente los sos contemporaneos ye precisamente que trató de topar un camín nuevu pa la novela, estremándose y dexando de llau'l realismu imperante y abandonando la convención de la hestoria según la tradicional descripción de los personaxes.
Woolf siguió publicando noveles y ensayos como una intelectual pública con ésitu tantu de crítica como de públicu. Gran parte d'el so obra publicar al traviés de la Hogarth Press. Foi saludada como una de les grandes novelistes del sieglu XX y una de les más destacaes modernistes.
Woolf ta considerada una de les grandes renovadores del idioma inglés. Nes sos obres ella esperimentó cola corriente de pensamientu y lo psicolóxico subxacente según los motivos emocionales de los personaxes. La reputación de Woolf tornó fondamente dempués de la Segunda Guerra Mundial, pero la so eminencia foi restablecida cola puxanza de la crítica feminista nos años 1970. 
La so obra foi criticada por epitomar l'estrechu mundu de la intelectualidá inglesa de clase media. Dellos críticos xulgaben qu'escarecía d'universalidá y fondura, ensin el poder de comunicar nada de relevancia emotiva o ética al desilusionáu llector mediu, cansáu de los estetes de los año veinte. Tamién la criticaron por anti-semita, a pesar de tar felizmente casada con un xudíu. Esti antisemitismu sacar del fechu de qu'ella de cutiu escribió sobre personaxes xudíos n'arquetipos y xeneralizaciones estereotípicos. El creciente antisemitismu de los años venti y trenta tuvo una influencia inevitable en Virginia Woolf. Escribió nel so diariu, "Nun me gusta la voz xudía; nun me gusta la risa xudía." Sicasí, nuna carta de 1930 a la compositora Ethel Smyth, citada na biografía de Nigel Nicolson, "Virginia Woolf," recuerda que presumía del xudaísmu de Leonard confirmando los sos enclinos snob, "Cómo odié casame con un xudíu Menuda snob que yera, pos ellos tienen una inmensa vitalidá." N'otra carta a la so quería amiga Ethel Smyth, Virginia da una sogona denuncia del Cristianismu, apuntando al so "egotismo" con pretensiones de superioridá moral y afirmando que "el mio xudíu tien más relixón na uña d'un pie --más amor humano, nun pelo." Virginia y el so maríu Leonard Woolf realmente odiaben y tarrecieron al fascismu de los año treinta col so antisemitismu sabiendo qu'ellos taben na llista negra de Hitler. El so llibru de 1938 "Trés guineas" yera una censura al fascismu.
Les peculiaridaes de Virginia Woolf como escritora de ficción tendieron a escurecer la so fuerza central: Woolf ye ensin dulda la más grande novelista llírica nel idioma inglés. Les sos noveles son altamente esperimentales: una narrativa, frecuentemente ensin acontecimientos y llugares comunes, se refracta - y dacuando casi s'esllee—na conciencia receptiva de los personaxes. Un intensu llirismu y virtuosismu estilísticu fundar pa crear un mundu abondosu con impresiones auditives y visuales.
Apocayá, los estudios sobre Virginia Woolf centráronse en temes feministes y lésbicos na so obra, como na colección de 1997 o ensayos críticos, "Virginia Woolf: Lesbian Readings", edición de Eileen Barrett y Patricia Cramer. Más controvertidamente, Louise A. DeSalvo interpreta la mayor parte de la vida y carrera de Woolf al traviés de la lente del abusu sexual incestuosu qu'esperimentó Woolf cuando mozu nel so llibru de 1989 "Virginia Woolf: The Impact of Childhood Sexual Abuse on her Life and Work".
La ficción de Woolf tamién s'estudia pola so penetración en temes como neurosis de guerra, guerra, clase y la moderna sociedá británica. Los sos meyores obres de non ficción, "Una habitación propia" (1929) y "Trés guineas" (1938), esaminen les dificultaes qu'el escritores ya intelectuales tienen qu'encarar porque los homes tienen un poder llegal y económico desproporcionáu, y el futuru de les muyeres na educación y la sociedá.
El llibru d'Irene Coates "Quién tarrez a Leonard Woolf: un casu pola cordura de Virginia Woolf" asume la tesis de que'l tratamientu que Leonard Woolf dio a la so esposa fomentó la so mala salú y a la fin foi'l responsable de la so muerte. La tesis, non aceptada pola familia de Leonard, foi llargamente investigada y enllena dalgunos de los vacíos nel relatu habitual de la vida de Virginia Woolf. Otra manera, el llibru de Victoria Glendinning "Leonard Woolf: A Biography", que tien entá más amplia investigación y ta sofitáu en testimonios contemporaneos, argumenta que Leonard Woolf non yá sofitó llargamente a la so esposa, sinón que la dexó vivir tou esi tiempu apurriéndo-y la vida y l'atmósfera que precisaba pa vivir y escribir. Relatos del supuestu anti-semitismu de Virginia (Leonard foi un xudíu secular) non yá tómense nel so contestu históricu sinón gravemente esaxeraos. Los mesmos diarios de Virginia sofiten esti puntu de vista del matrimoniu de los Woolf.
En vida de Virginia Woolf apaeció siquier una biografía. El primer estudiu autorizáu de la so vida publicar en 1972 pol so sobrín, Quentin Bell. En 1992, Thomas Caramagno publicó'l llibru "The Flight of the Mind: Virginia Woolf's Art and Maniac-Depressive Illness". La biografía de Hermione Llee "Virginia Woolf" (1996) apurre un exame rigorosu y fidedigno de la vida y obra de Woolf. En 2001 Louise DeSalvo y Mitchell A. Leaska editaron "The Letters of Vita Sackville-West and Virginia Woolf". La obra de Julia Briggs, "Virginia Woolf: An Inner Life", publicada en 2005, ye l'exame más recién de la vida de Woolf. Centrar nos escritos de Woolf, incluyendo les sos noveles y los sos comentarios sobre'l procesu creativu, pa refundiar lluz sobre la so vida. El llibru de Thomas Szasz "My Madness Saved Me: The Madness and Marriage of Virginia Woolf" (ISBN:0-7658-0321-6) publicar en 2006. 
La obra de Rita Martin "Flores nun me pongan" (2006) considera los últimos minutos de la vida de Woolf p'aldericar temes polémiques como la bisexualidá, el xudaísmu y la guerra. Escritu en castellán, la obra foi interpretada en Miami con dirección de l'actriz Miriam Bermúdez.
Alianza Editorial publicó los "Relatos completos" en 1994, ISBN 978-84-206-3277-3 y en 2008, ISBN 978-84-206-5992-3, traducíos por Catalina Martínez Muñoz y edición de Susan Dick.
Los cuentos de Virginia Woolf fueron, amás, oxetu d'otres publicaciones y antoloxíes n'español:
Virginia Woolf publicó tres llibros a los qu'ella subtituló "Una biografía":
Amás, el final de Flush apaez na selección de relatos curtios "Los meyores histories sobre perros", Ediciones Siruela, 2005, ISBN 978-84-7844-889-0, xuntu con otros de Chesterton, Jack London, Hugh Walpole o Rudyard Kipling.
Una selección d'ensayos de crítica lliteraria pueden lleese en tres antologíes en castellán publicaes n'España:
Una selección de los sos artículos sobre viaxes atopar en:
Una selección de les sos "Cartes a muyeres" publicóse en 1993 por Editorial Lumen, ISBN 978-84-264-1207-2
John Updike
John Hoyer Updike (Reading, Pensilvania, 18 de marzu de 1932 - Beverly Farms, Massachusetts, 27 de xineru de 2009) foi un importante escritor d'Estaos Xuníos, autor de noveles, relatos curtios, poesíes, ensayos y crítiques lliteraries, lo mesmo que de un llibru de memories personales.
La obra más importante de Updike foi la serie de noveles sobre'l so famosu personaxe Harry "Coneyu" Angstrom ("Cuerre, Coneyu"; "El regresu de Coneyu", "Coneyu ye ricu", "Coneyu en paz" y la novela de evocaciones y remembranzas del personaxe, titulada "Coneyu na alcordanza"). De la famosa tetraloxía, "Coneyu ye ricu" y "Coneyu en paz" dexáron-y ganar dos talos Premiu Pulitzer en 1982 y 1991, respectivamente. Describiendo'l so famosu personaxe como ""el protestante de clase media d'un pequeñu pueblu norteamericanu"", Updike, bien conocíu pola so escritura prolífica, que raya nun cuidu casi artesanal, llegó a publicar 22 noveles y más d'una docena de colecciones d'hestories curties, según poesíes, ensayos, crítiques lliteraries y, inclusive, llibros pa neños. Cientos de les sos hestories, reportaxes y poemes fueron apaeciendo regularmente nel selmanariu "The New Yorker" dende 1950. El so trabayu como escritor esquiza davezu les motivaciones humanes sobre'l sexu, la fe, la razón última de la esistencia, la muerte, los conflictos xeneracionales y les relaciones interpersonales.
Siendo adolescente, John Updike foi empuxáu a la lliteratura y a escribir pola so propia madre, mientres ésta trabayaba como profesora nel institutu Governor Mifflin, quien amás -y inculcó un fondu amor pol Arte.
Darréu ingresó, esfrutando una beca, na Universidá de Harvard onde ostentó'l cargu de presidente del Harvard Lampoon enantes de graduase, con sobresaliente cum laude, en Lliteratura Inglesa l'añu 1954 n'escribiendo una tesis sobre George Herbert. Treslladándose al Reinu Xuníu, Updike ingresó pa estudiar Arte na Ruskin School of Drawing and Fine Arts de Oxford, pasando al so regresu a convertise nun asiduo redactor de la revista The New Yorker ente 1955 y 1957. En 1957, Updike dexa Manhattan y treslládase a vivir a Ipswich (Massachusetts), que darréu-y sirviría como modelu pal pueblu de ficción llamáu Tarbox na so novela de 1968 titulada "Pareyes". En 1959 Updike publica una escelente colección d'hestories curties, "La Mesma Puerta", qu'inclúi los relatos "¿Quién fixo marielles les roses marielles?" y "Un trillón de pies de gas".
Otres hestories clásiques de John Updike son "A&P", "Plumes de palombu", "Los caimanes" y "Museos y muyeres". El so ensayu "Los Fans de Bid Kid Adieu", publicáu en The New Yorker en 1960, trata la hestoria del llexendariu postreru partíu del xugador de béisbol de Boston, Ted Williams, y ta consideráu como unu de los meyores exemplos escritos de crónica deportiva de tolos tiempos.
Nel so estilu como narrador ye habitual un precisu realismu naturalista, tal como puede reparase con claridá nel entamu de "Cuerre, Coneyu", onde escurre con absolutu rigor describiendo, con entrevesgaos detalles técnicos, les fintas habituales del baloncestu caleyero, el so deporte favorito. Ye habitual na so redacción enfocar con verismo y cuidáu detalle les interrellaciones personales ente amigos, pareyes casaes o affairs extramaritales d'infidelidá. "Pareyes" y la tetraloxía sobre Coneyu, enceten esti cúmulu d'estilos en particular. Nos sos relatos sobre Harry "Coneyu" Angstrom, la cambiante sociedá, la política y economía de Norteamérica sirven de fonderada al relatu del matrimoniu Angstrom y actúen dacuando como fontes pa faer comentarios relevantes sobre dichos temes.
Dacuando, Updike abandona esti estilu particular, como en "Les bruxes de Eastwick" (1984), darréu llevada a la pantalla col mesmu nome; "El Golpe d'Estáu" novela de 1978 sobre un dictador africanu de ficción mientres la etapa de la Guerra Fría, y na so novela postmoderna "Gertrudis y Claudio" (un preludiu de la hestoria de "Hamlet") escrita en 2000.
Con una afamada versatilidad espresiva, ye habitual tamién nel estilu de Updike atopar un fondu, perfinu y cultu llirismu que n'ocasiones bebe de poemes y de fontes clásiques grecorromanes.
Nel so estilu como novelista pueden percibise influxos y ecos formales, más o menos perceptibles, de reconocíos escritores clásicos y contemporaneos, como Ernest Hemingway, Henry Green, James Joyce, Søren Kierkegaard, Franz Kafka, Marcel Proust, Vladimir Nabokov, J. D. Salinger, William Shakespeare y James Thurber. Caltuvo mientres años correspondencia regular cola escritora Joyce Carol Oates.
== Períodu de maduror Otres importantes noveles escrites por Updike fueron "El Centauru", escrita en 1963, cola cual llogró'l National Book Award de 1964, onde Updike escurre intelixentemente sobre los desencuentros xeneracionales, el sacrificiu absolutu y l'entrega total d'un profesor d'institutu, vencíu pola vida y el trabayu, al so fíu Peter Caldwell (un vivu autorretratu del propiu autor); "Pareyes" (1968) y "La Versión de Roger" (1986). D'acordies con Harry Angstrom, el recurrente alter-ego de John Updike vuelve de nuevu a apaecer nel pocu conocíu y escasamente prolíficu personaxe de ficción Henry Bech, un escritor xudíu qu'apaez retratáu en dellos ciclos de relatos risibles curtios de Updike, como son: "El Llibru de Bech" (1970), "El Regresu de Bech" (1981) y "" (1998).
Les sos hestories, trescalaes na llamada conciencia social, según nel ascensu (o esguilada social a cualquier preciu), dieron como frutu la novela sobre la familia "Los Pládanos", que foi consideráu un relatu puramente autobiográficu y fonte pa la realización de la película televisiva titulada "Demasiáu llueñe pa dir", protagonizada por Michael Moriarty y Blythe Danner, y producida pola NBC. Updike declaró qu'escoyera l'apellíu Pládanu pa los protagonistes del filme porque siempres almiró la guapura y resistencia de los árboles.
Mientres Updike siguió publicando obres a razón d'una cada añu, la crítica lliteraria sobre estos últimos trabayos, dende empiezos de los 90, foi davezu callada, y n'ocasiones inclusive ignorada. Sicasí, el so algame novelísticu n'años recién foi estensu: cuentos sobre hestories mítiques ("Tristan y Isolda en Brasil" (tamién conocida como "Brasil)", (1994)); un interesáu anticipu ficticiu de Hamlet en "Gertrudis y Claudio", (2000), un relatu sobre una saga xeneracional "Na guapura de los llirios" (1996), y una narración de ciencia ficción titulada "Escontra'l final de tiempu" (1997).
Na obra "Busca la mio cara" (2002) esquizó la escenes del arte de la posguerra, y na so novela "Pueblos" (2004), John Updike retoma y enceta nuevamente la vieya tema familiar de la infidelidá nel estáu de Nueva Inglaterra. El so ventiavu segunda novela, "Terrorista", publicada en xunu de 2006, rellata la hestoria d'un fervosu y fanáticu musulmán de dieciocho años que vive en Nueva York.
Updike ye, coles mesmes, autor d'un llibru de memories tituláu "A conciencia".
Amás del National Book Award de 1964, John Updike llogró'l National Book Critics Circle Award en dos causes (1981 y 1990) y el Premiu Pulitzer en 1982 y 1991.
Una llarga antoloxía d'hestories curties del so periodu de formación, titulaos "Primeros Relatos 1953-1975" (2003) dexó-y ganar en 2004 el premiu PEN-Faulkner Award for Fiction. En 2003 recibió la National Humanities Medal. En 2006 concedióse-y el Premiu Rea por faceta de cuentista.
Updike, amás foi un reconocíu y envaloráu críticu d'obres lliteraries ("Assorted Prose", 1965, "Picked-Up Pieces", 1975, "Hugging the Shore", 1983, "Odd Jobs", 1991, "More Matter", 1999).
John Updike yera padre de cuatro fíos y vivía en Beverly Farms, Massachusetts, cola so segunda esposa, Marta. Finó'l 27 de xineru de 2009 por cuenta de un cáncer de pulmón.
John Steinbeck
John Ernst Steinbeck, Jr. (Salinas, California, 27 de febreru de 1902-Nueva York, 20 d'avientu de 1968) foi un escritor d'Estaos Xuníos ganador del Premiu Nobel de Lliteratura y autor de conocíes noveles como "De mures y homes", "Les uves de la roxura" y "Al este del Edén".
John Steinbeck nació en Salinas, California. El so padre, John Steinbeck (1863-1935), yera tesoreru; la so madre, Olivia Hamilton (1867-1934), maestra. Tuvo trés hermanes. Estudió en Salinas y depués na Universidá de Stanford pero nunca pudo graduase. Desempeñó distintos oficios, ente ellos el de trabayador mientres la construcción del Madison Square Garden. En 1925 colar a Nueva York, onde trabayó como "freelance" pal "New York American", pero foi despidíu. La resultancia d'esta esperiencia sería l'ensayu «Making of a New Yorker» publicáu en 1946 en "The New York Times". Steinbeck tornó a California un añu dempués y trabayó de guía turísticu nel acuariu de pexes de Tahoe City, onde conoció a Carol Henning, la so primer esposa.
En 1929 escribió la so primer novela, "La Copa d'Oru" ("Cup of gold: A life of Sir Henry Morgan, Buccaneer, with Ocasional Reference to History"), una hestoria de ficción histórica basada na vida de Henry Morgan, que nun tuvo ésitu. En xineru de 1930 cásase con Carol Henning y treslladóse a Pacific Grove. Ellí conoció a Edward Ricketts, un marín biólogu, con quien caltuvo una gran amistá.
En 1932 publicó "The Pastures of Heaven", un conxuntu d'hestories asitiaes na ciudá de Monterrey. Al añu siguiente publicó "The Red Pony" y "To a God Unknown". En 1935 escribió "Tortiella Flat", novela pol cual recibió'l so primer premiu lliterariu, "La Medaya d'Oru", galardón concedíu pol Commonwealth Club of California a la meyor novela escrita por un californianu. Con esti compendiu d'hestories humorístiques, Steinbeck llogró ciertu ésitu.
En "In Dubious Battle" (1936) y "De mures y homes" (1937), Steinbeck realiza una semeya de la clase trabayadora mientres la Gran Depresión. "De mures y homes" narra la vida y suaños de dos trabayadores que van d'un sitiu a otru en California buscando trabayu en granxes. Esta obra tuvo un gran ésitu ente la crítica y Steinbeck foi galardonáu col New York Drama Critics Award. La novela foi llevada al teatru, onde tamién goció de gran popularidá. Nos años siguientes, Steinbeck escribió dos obres de teatru: "The Long Valley" (1937) y "Their Blood is Strong" (1938). 
En 1939 publicó "Les uves de la roxura", considerada la so meyor obra. Basada n'artículos periodísticos qu'escribiera él mesmu en San Francisco, ta considerada por munchos como la so obra más llograda. En 1940, recibió'l premiu Pulitzer pero'l so ésitu nun tuvo llibre de discutiniu: les idees polítiques de Steinbeck, críticu col capitalismu y a favor de les reformes llevaes a cabu por Franklin D. Roosevelt col New Deal pa favorecer a la clase trabayadora, traxéron-y la condena del sector tradicionalista, sobremanera nel so propiu estáu.
En 1940, Steinbeck embarcar nuna espedición alredor del golfu de California al pie del so amigu'l biólogu Ed Ricketts. Les esperiencies vivíes mientres esta espedición recoyer Steinbeck na so obra "The Log from the Sía of Cortez". Carol Hening, la esposa de Steinbeck, acompañar nel viaxe; sicasí, la relación matrimonial empezó a deteriorase y la pareya terminó divorciándose en 1942. Esi mesmu añu, Steinbeck cásase con Gwyndolyn "Gwyn" Conger, con quien tuvo dos fíos: Thomas Steinbeck y John Steinbeck IV.
En 1952 publicó "Al este del Edén", que sería llevada al cine por Elia Kazan y que'l so protagonista sería'l malogrado James Dean. Ta considerada una de les sos obres más importantes y foi la favorita del propiu autor. Narra la hestoria de dos families, los Trasks y los Hamilton, nel periodu que va dende'l fin de la Guerra de Secesión hasta la Primer Guerra Mundial (1865-1914). El relatu ta concebíu como una monumental alegoría sobre'l problema del llibre albedríu y la predestinación en relación al Mal. 
John Steinbeck recibió'l premiu Nobel de Lliteratura en 1962. Morrió'l 20 d'avientu de 1968 en Nueva York.
A lo llargo de la so vida, Steinbeck usó'l símbolu "Pigasus" (de "pig", gochu n'inglés y Pegasus), un gochu volador, «arreyáu a la tierra pero aspirando a volar».
Jerome K. Jerome
Jerome Klapka Jerome (2 de mayu de 1859 - 14 de xunu de 1927) foi un escritor inglés, famosu pola so risible novela de viaxes "Three Men in a Boat" (Tres hombre nun bote). Nació nel primeru de Caldmore Road, na esquina con Bradford Street, en Walsall, nel condáu de Staffordshire, al norte de Inglaterra, onde agora puede atopase un muséu nel so honor, creciendo na probeza en Londres. El llistáu de la so obra inclúi colecciones d'ensayos "Díi-y Thoughts of an Díi-y Fellow" y "Second Thoughts of an Díi-y Fellow", "Three Men on the Bummel", remortina de "Three Men in a Boat", y dalgunes otres noveles.
Jerome Klapka Jerome foi'l cuartu fíu de Jerome Clapp Jerome, un predicador comenenciudu na arquitectura, y Marguerite Jones. Tenía dos hermanes y un hermanu. Por cuenta de les males inversiones na minería local la familia vivió na probeza, y el cobradores de deldes visitaben frecuentemente'l so llar, esperiencia que Jerome describió vívidamente na so autobiografía, "My Life and Times". El mozu Jerome deseyó participar na política o ser un home de lletres, pero la muerte de los sos padres en 1872, cuando tenía trece años, obligó-y a abandonar los sos estudios y atopar un trabayu col que caltenese. Foi emplegáu na London and North Western Railway, primeramente recoyendo los cachos de carbón que cayíen a los llaos de les víes, permaneciendo en dichu trabayo mientres cuatro años.
En 1877, inspiráu pol amor que la so hermana mayor profesaba pol teatru, Jerome K. Jerome decidiría intentar actuar, so la dirección de Harold Crichton. Xunir a una compañía que trataba de producir obres con un presupuestu mínimu que frecuentemente dependía de los exíguos recursos de los sos propios actores pa l'alquisición de los traxes y el "atrezzo". Jerome cavilgaría más tarde sobre esti periodu en "On the Stage --and Off", onde s'evidencia qu'entós nun tenía dineru dalguno. Dempués de tres años na carretera y ensin ésitu dalgunu, con 21 años, decidió tener abonda vida teatral y buscó otres ocupaciones. Intentó ser periodista, escribiendo ensayos, sátires y relatos curtios, pero la mayoría fueron refugaos. Mientres los años siguientes foi maestru d'escuela, empaquetador y emplegáu d'un bufete d'abogaos. Finalmente, en 1885, llogró daqué d'ésitu con "On the Stage --and Off", un llibru d'humor que la so publicación abrió-y la puerta a la publicación de más obres y ensayos. "Díi-y Thoughts of an Díi-y Fellow", una colección d'ensayos humorísticos, publicar en 1886. El 21 de xunu de 1888 Jerome cásase con Georgina Elisabeth Henrietta Stanley Marris (tamién conocida como Ettie), nueve díes dempués de qu'ésta se divorció del so primer home. Tenía una fía del so anterior matrimoniu, que duró cinco años, llamada Elsie (el so nome real yera tamién Georgina). La lluna de miel tuvo llugar nel Támesis, un fechu que sería significativu na so lliteratura, el xerme de la so obra más importante: "Three Men in a Boat" (Tres hombre nun bote).
Jerome sentar a escribir "Three Men in a Boat" (Tres hombre nun bote) asina la pareya tuvo de vuelta de la so lluna de miel. Na novela, la so esposa foi sustituyida polos sos amigos de tola vida: George Wingrave (George) y Carl Hentschel (Harris). Esto dexó-y crear situaciones risibles, pocu sentimentales, que sicasí taben amestaes cola hestoria de la rexón del Támesis. El llibru, publicáu en 1889, convirtióse instantáneamente nun ésitu y permaneció imprimiéndose hasta los nuesos díes. La so popularidá foi tal que'l númberu de rexistru de barcos nel Támesis xubió un cincuenta per cientu al añu siguiente de la so publicación, contribuyendo significativamente a que dichu ríu convertir nuna atracción turística. Namá nos primeros venti años el llibru vendió más d'un millón de copies en tol mundu. Fuera afecha al cine (Tres hombre nun bote) , la televisión, la radio, obres de teatru, ya inclusive musicales. El so estilu lliterariu influyó a munchos humoristes y satíricos en Inglaterra y otros munchos llugares. La so resistencia puede debese al estilu y l'elección de les localizaciones, que nun camudaron nada, lo que fai qu'apenes paeza fechada. Cola seguridá económica que les vientes produciéronlu Jerome foi capaz de dedicar tol so tiempu a la escritura. Escribió un gran númberu d'obres, ensayos y noveles, pero yá nunca-y foi posible algamar un ésitu similar al de "Three Men in a Boat". En 1892 foi escoyíu pa editar "The Idler", sobre Rudyard Kipling. La revista foi una publicación satírica mensual destinada a caballeros que, siguiendo la temática de la publicación, esfrutaben de la galbana. En 1893 fundó "To-Day", pero foi retiráu de dambes publicaciones por cuenta de problemes económicos. En 1898 una curtia estancia en Alemaña inspiraríalu 039;'Three Men on the Bummel", la remortina de "Three Men in a Boat". Anque Jerome introducía a los mesmos protagonistes nel escenariu d'un tour estranxeru en bicicleta, el llibru foi incapaz d'atraer la mesma atención qu'el so predecesor, por falta de fuerza vital y raigaños históricos, convirtiéndose nun ésitu mediu. En 1902 publicó la novela "Paul Kelver", que ye considerada como autobiográfica. La so obra "Passing of the Third Floor Back", de 1908, presentó a un Jerome más aveséu, lo que'l públicu foi un pocu ronciegu a aceptar.
Jerome foi voluntariu pa sirvir al so país al empiezu de la guerra, pero por cuenta de la so edá (56 años), foi refugáu pol Exércitu británicu. Dispuestu a collaborar, ufiertóse como conductor d'ambulancies pal Exércitu francés. La esperiencia bélica dicen qu'enaguó'l so entusiasmu tantu como la muerte de la so fiyasca, Elsie, en 1921. En 1926 Jerome publicó la so autobiografía, "My Life and Times". Poco dempués el pueblu de Walsall otorgó-y el títulu de "Freeman of the Borough". En xunu de 1927 Jerome sufrió un ataque de paralís y una hemorraxa cerebral. Tuvo nel hospital mientres dos selmanes enantes de vencer el 14 de xunu. Foi encenráu en Golders Green y soterráu na ilesia de St Mary, Ewelme, Oxfordshire. Elsie, Ettie y la so hermana, Blandina, tán soterraes ellí tamién.
Un muséu dedicáu a la so vida y obra puede topase na so casa natal, nel mesmu Walsall.
Jane Austen
Jane Austen (Steventon, 16 d'avientu de 1775 – Winchester, 18 de xunetu de 1817) foi una destacada novelista británica que vivió mientres el periodu de la Rexencia. La ironía qu'emplega pa dotar de comicidad a les sos noveles fai que Jane Austen seya considerada ente los «Clásicos» de la novela inglesa, al empar que la so recepción va, inclusive na actualidá, más allá del interés académicu, siendo les sos obres lleíes por un públicu más ampliu.
Nació na rectoría de Steventon (Hampshire). La so familia pertenecía a la burguesía agraria, contestu del que nun salió y nel qu'asitia toles sos obres, siempres en redol al matrimoniu del so protagonista. La inocencia de les obres de Austen, sicasí, ye puramente aparente, magar puede interpretase de delles maneres. Los círculos académicos siempres consideraron a Austen como una escritora conservadora, ente que la crítica feminista más actual apunta que na so obra puede apreciase una novelización del pensamientu de Mary Wollstonecraft sobre la educación de la muyer.
Foi llevada al cine en distintes ocasiones, delles vegaes reproducíes de forma fiel, como'l clásicu "Más fuerte que l'arguyu" de 1940 direutor de cine empobináu por Robert Z. Leonard y protagonizada por Greer Garson y Laurence Olivier y n'otres faciendo adaptaciones a la dómina actual, como ye'l casu de "Clueless", adaptación llibre de "Emma", o bien "Sentíu y sensibilidá", de 1995; "Mansfield Park", de 2000, y les versiones de "Arguyu y prexuiciu" en 2004 (dirixida por Gurinder Chadha) y en 2005 (dirixida por Joe Wright). Sicasí la versión más fiel y perfecta qu'hasta agora se fixo del llibru de "Arguyu y prexuiciu" ye la serie que presentó la BBC protagonizada por Colin Firth y Jenniffer Ehle. L'interés que la obra de Jane Austen sigue espertando anguaño amuesa la vixencia del so pensamientu y l'influencia que tuvo na lliteratura posterior. La so vida tamién foi llevada al cine cola película "Becoming Jane" (2007).
Jane Austen nació'l 16 d'avientu de 1775 en Steventon, Hampshire, Inglaterra, siendo la séptima fía del reverendu George Austen, el párrocu anglicanu de la localidá, y de la so esposa Cassandra (que'l so apellíu de soltera yera Leigh). El reverendu Austen llograba un suplementu a los ingresos de la familia dando clases particulares a alumnos que moraben na casa de los Austen. La familia taba formada por ocho hermanos, siendo Jane y la so hermana mayor, Cassandra, les úniques muyeres. Cassandra y Jane yeren confidentes, anguaño caltiénense les cartes que s'escribíen cuando taben dixebraes, según les que Jane unvió a otros familiares. Trés de los hermanos de Austen ingresen nel exércitu, lo que fai que Jane tenga una amplia conocencia de la vida nel reximientu; como asina amuesa n'obres como Arguyu y Prexuiciu.
En 1783, Jane y Cassandra allegaron a la casa de la Sra. Cawley, en Southampton, pa prosiguir la so educación so la so tutela, pero tuvieron que tornar por causa del espardimientu d'una enfermedá infeiciosa en Southampton. Ente 1785 y 1786 Jane y Cassandra fueron alumnes d'un internáu en Reading, llugar que al paecer Jane retrató nel internáu de la Sra. Goddard qu'apaez na so novela "Emma". La educación que Austen recibió ellí constitúi tola que recibió fora del círculu familiar. Per otru llau sabemos que'l reverendu Austen tenía una amplia biblioteca, y, según cuenta Jane nes sos cartes, tantu ella como la so familia yeren "vidueños llectores de noveles, y pa nada avergoñaos d'ello" (vease cultura na dómina Xeorxana). Asina que Austen lleía noveles de Henry Fielding y de Samuel Richardson, y lleía tamién a Frances Burney. Ello ye que tomó'l títulu de "Arguyu y prexuiciu" d'una frase d'esta autora, perteneciente a la so novela "Cecilia" 
Ente 1782 y 1784, los Austen fixeron representaciones teatrales na rectoría de Steventon, qu'ente 1787-1788 fixéronse más ellaboraes gracies la collaboración de la so prima, Eliza de Feuillide, (a quien dedicó "Love and Friendship"). Nos años posteriores a 1787, Jane Austen escribió, pal divertimento de la so familia, la so "Juvenilia", qu'inclúi diverses parodies de la lliteratura de la dómina que se recoyeron darréu en tres volumen. Ente 1795 y 1799 empezó a redactar les primeres versiones de les noveles que depués se publicar colos nomes de "Sentíu y sensibilidá", "Arguyu y prexuiciu" y "L'abadía de Northanger" (qu'entós llevaben los títulos de "Elinor and Marianne", "First Impressions", y "Susan", respectivamente). Probablemente tamién escribió "Lady Susan" nesta dómina. En 1797, el so padre quixo publicar "Arguyu y prexuiciu", pero l'editor refugar.
Nun hai pruebes de que Jane fora cortexada por nengún home, al marxe d'un llixeru amor xuvenil con Thomas Lefroy (pariente irlandés d'una amiga de Austen), a la edá de 20 años. Sicasí, en xineru del añu siguiente, 1796, escribió a la so hermana diciendo que tou terminara, pos él nun podía dexase casase con Jane por motivos económicos. Poco dempués, una tía de Lefroy trató de xuntar a Jane col reverendu Samuel Blackall, pero ella nun taba interesada.
En 1800 el so padre decidió retirase a Bath, ciudá que Jane nun apreciaba enforma, posiblemente por causa de les sos agües termales. Mientres moraba en Bath, la familia solía dir a la mariña toes los branos, y foi nuna d'estes vacaciones cuando Jane conoció a un home que se namoró d'ella. Al partir, decidieron volver a trate, pero él morrió. Lo que conocemos d'esta hestoria nun apaez en nenguna de les sos cartes. Al paecer Cassandra referir a les sos sobrines, y hasta años dempués nun foi puestu por escritu. Nun se sabe hasta qué puntu pudo esto afectar a Austen, anque dalgunos creen que pudo inspirar la so obra "Persuasión".
N'avientu de 1802, tando Jane y Cassandra cola familia Bigg, cerca de Steventon, Harris Bigg-Wither pidió a Jane en matrimoniu, y ella dio'l so consentimientu. Sicasí, a otru día rompió'l compromisu, y al pie de Cassandra, colóse apresuradamente a Bath. Cassandra comprometiérase con Thomas Fowle, que morrió de fiebre mariello en el Caribe en 1797. Thomas Fowle nun tenía abondu dineru como pa casase, de cuenta que'l compromisu venía retardándose dende 1794. Fora ellí como militar pa llograr dineru. Esta pue ser la fonte del refugu polos compromisos llargos que manifiesten dellos personaxes de Jane Austen. Nin Jane nin Cassandra Austen casáronse nunca.
En 1803 Jane Austen consiguió vender la so novela "L'abadía de Northanger" (entós titulada "Susan") por 10 llibres esterlinas, anque'l llibru nun se publicar hasta catorce años más tarde. Ye posible tamién que fuera entós cuando empezó a escribir "The Watsons", anque depués abandonaría la idea.
En xineru de 1805 morrió'l so padre, dexando a la so muyer y a les sos fíes (que yeren yá les úniques que permanecíen na casa) en situación de precariedá económica, pos los sos ingresos vinieren de la so posición de párrocu, y una vegada muertu, estos cesaron. Dependíen económicamente de los sos hermanos, y de la pequeña cantidá que Cassandra heredara del so prometíu.
En 1806 treslladóse a Southampton, ciudá asitiada convenientemente cerca de la base de la marina en Portsmouth, lo que dexaba a les hermanes ver frecuentemente a los sos hermanos Frank y Charles, que sirvíen na marina y llegaríen dambos, col tiempu, a almirantes.
En 1809 camudar a Chawton, cerca de Alton y Winchester, onde'l so hermanu Edward podía allugales nuna pequeña casa dientro d'una de les sos propiedaes. Esta casa tenía la ventaya de tar en Hampshire, el mesmu condáu en que taba la casa de la so niñez. Una vegada instalaes, Jane retomó les sos actividaes lliteraries revisando "Sentíu y sensibilidá", que foi aceptada por un editor en 1810 ó 1811, anque l'autora asumía los riesgos. Apaeció'l títulu de forma anónima, n'ochobre, con esta única anotación sobre la so autoría: "By a Lady". Según el diariu de Fanny Knight, sobrina de Austen, recibió una "carta de la tía Cass rogándome que nun mentara que la tía Jane yera l'autora de "Sentíu y sensibilidá"". Tuvo siquier dos crítiques favorables, y sábese que los beneficios pa Austen tres la so publicación fueron de 140 llibres esterlinas.
Animada pol ésitu, l'autora intentar tamién con "Arguyu y prexuiciu", que vendió en payares de 1812, y publicóse en xineru de 1813. Coles mesmes empezó a trabayar en "Mansfield Park". En 1813 la identidá de l'autora de "Arguyu y prexuiciu" empezó a espublizase gracies a la popularidá de la obra—y l'indiscreción de la so familia—, sicasí, al vender los derechos sobre la obra (por 110£), nun recibió ganancia d'ello. Esi mesmu añu publicó la segunda edición de dambes obres. En mayu de 1814 apaeció "Mansfield Park", obra de la que se vendieron tolos exemplares en solu seis meses, y Austen empezó a trabayar en "Emma".
Yera'l so hermanu Henry, que vivía en Londres, quien s'encargaba d'axustar colos editores. Cuando Jane diba a Londres quedar na so casa. En 1813 Henry Austen foi tratáu pol Sr. Clarke, médicu del príncipe Rexente, que, al afayar que Austen yera l'autora de "Arguyu y prexuiciu" y "Sentíu y sensibilidá", obres qu'apreciaba enforma, comunicar a ésti, solicitó a Henry que-y fora dedicada la siguiente novela de l'autora—daqué que ye posible que nun falagar a Austen, pos según una de les sos cartes nun guardaba una bona opinión de los príncipes por causa de les sos conocíes infidelidaes—.
En Chawton, Austen nun gociaba de la mesma privacidá que tuviera en Steventon, y ye bastante famosa l'anécdota narrada por James Austen-Leigh alrodiu de la puerta chirriante que Austen solicitó nun fuera reparada, pos-y avisaba de la llegada de dalgún visitante cola abonda antelación como pa esconder el manuscritu que tuviera escribiendo primero qu'entrara na habitación.
N'avientu de 1815 publicóse "Emma", dedicada al príncipe rexente, y, al añu siguiente, una nueva edición de "Mansfield Park". La segunda, sicasí, nun goció del mesmu ésitu que les sos obres anteriores, y les perdes d'esta segunda edición fixeron que perdiera casi tou lo que ganara con "Emma". Empezó "Persuasión" n'agostu de 1815. Un añu dempués empezó a atopase mal. A empiezos de 1817, empezó "Sanditon", pero tuvo qu'abandonala pol so estáu de salú. Pa recibir tratamientu médicu foi treslladada a Winchester, onde finó'l 18 de xunetu de 1817. Les sos últimes palabres fueron: "Nun quiero namás que la muerte". Tenía 41 años. Nel so testamentu mandó tou lo que tenía a la so hermana Cassandra. Entós daquella nun se sabía cual fuera la causa de la so muerte, anque na actualidá considérase que foi la enfermedá de Addison. Ta soterrada na Catedral de Winchester.
Les sos noveles "Persuasión" y "L'abadía de Northanger" fueron preparaes pa la so publicación por Henry Austen, y vieron la lluz a finales de 1817 nuna edición combinada de cuatro volumen. Al igual que nes sos noveles anteriores, el so nome nun apaez citáu, anque sí se menta que yera la mesma autora de les otres obres, y apaez una "nota biográfica sobre l'autor", anunciando la so muerte.
El epitafiu, na catedral de Winchester, nun menta que foi l'autora de les sos conocíes noveles. En 1872, dempués de que James Edward Austen-Leigh publicara los sos "Memories", añedióse una nueva placa esplicando la so condición d'escritora y apuntando: "She opened her mouth with wisdom and in her tongue is the law of kindness." ("Abrió la so boca con sabiduría y na so llingua mora la llei de la bondá").
La única semeya de la escritora consideráu auténticu ye un dibuxu realizáu pa ilustrar les "Memories" de Austen-Leigh, una reinterpretación realizada en dómina victoriana d'un dibuxu de la so hermana. Na actualidá puede vese na National Gallery de Londres. A partir d'ésti fueron creaes toles variaciones de semeyes de Jane Austen que podemos atopar anguaño.
Na British Library, tamién en Londres, puede atopase una llibreta que-y regaló'l so padre, ilustrada por Cassandra, la so hermana, onde Jane escribió les sos primeres hestories. Tamién s'atopen ellí manuscritos de los dos últimos capítulos de "Persuasión", anque darréu nun los utilizó, y un pequeñu escritoriu de madera.
Esisten coles mesmes dos museos dedicaos a Jane Austen. El "Jane Austen Centre", en Bath, ye un muséu públicu asitiáu nuna casa xeorxana en Gai Street, xusto unos metros enantes del númberu 25, onde moró Austen en 1805. A lo último, el "Jane Austen's House Museum" atopar na cabana de Chawton, en Hampshire, llugar onde vivió la escritora dende 1809 hasta 1817.
Jane Austen vivió na dómina de la rexencia, que constitúi una ponte ente'l periodu xeorxanu y el victoriano, anque la so obra lliteraria caracterizar por describir con precisión la sociedá rural xeorxana y non tantu los cambeos que taba sufriendo cola llegada de la modernidá. Esti cambéu basar en dos factores esternos fundamentales: per un sitiu, la revolución agraria, que constitúi l'empiezu de la revolución industrial, y de les sos importantes repercusiones sociales. Y por l'otru, el colonialismu, les Guerres Napoleóniques y l'estensión del Imperiu Británicu.
Col advenimiento de la industrialización, l'antiguu orde xerárquicu qu'asitiaba nel visu a la nobleza y los sos bienes heredaos sufrió un procesu de cambéu, al apaecer nueves formes d'adquirir riqueces. La revolución agraria provocara una medría na población inglesa, que de la mesma impulsó la economía al faer crecer la demanda. Per primer vegada na hestoria de Gran Bretaña, la medría de la población podía ser sofitáu, gracies a les innovaciones introducíes nes técniques de cultivu. D'acordies, una clase social hasta entós minoritaria empezó a faese notar y a ganar n'importancia: l'alta burguesía agraria. La población inglesa empecipió un éxodu del campu a la ciudá, buscando empléu na industrialización incipiente y pollo precisaba un nuevu conxuntu de valores, pos la vieya tradición yá nun podía cubrir. Pal empiezu de la era victoriana, l'antigua xerarquía y lo qu'ella representaba habíen quedáu obsoletas. Per otru llau, les Guerres Napoleóniques (1804–1815) abrieron otru tipu d'oficiu mayoritariu nel exércitu, que nos años siguientes siguió tando n'alza dada la espansión del colonialismu; amás, apaecieron héroes nacionales como'l Duque de Wellington o Lord Nelson, lo qu'otorgaba ciertu romanticismu al oficiu.
La era xeorxana caracterizóse tamién polos cambeos sociales nel aspeutu políticu. Foi la dómina de les campañes pa la abolición de la esclavitú, de la reforma de les prisiones o de les crítiques a la minada xusticia social. Foi tamién la dómina na que los intelectuales empezaron a plantegase polítiques de bienestar social, y construyéronse orfanatos, hospitales y escueles dominicales.
Culturalmente, la dómina xeorxana caracterizar pol resurdimientu de la novela y pol discutiniu sobre si yera, realmente, un xéneru lexítimamente lliterariu y calidable. Acordies con Ian Watt, nel ensayu "The Rise of the Novel", la renacencia de la novela ta intrínsecamente enllazáu al florecimientu de la clase media, que, a diferencia de la nobleza, nun fuera educada colos clásicos, nun conocía'l llatín nin el griegu y tampoco compartía l'interés poles temes de les lliteratures clásiques. Otru factor importante ye que la imprenta fixera posible que l'alquisición de llibros fuera accesible a les clases non adineraes. El númberu de llibros publicaos creció, dexando asina una medría nel númberu d'escritores profesionales. Dichu d'otra forma, un nuevu tipu de llectores favoreció un nuevu tipu d'escritura.
Sicasí, una de les crítiques qu'anguaño se fai a Watt ye la esclusión d'el escritores de noveles na so descripción de los sieglos XVIII y XIX. Na actualidá, reconozse que más de la metá d'el autores de noveles mientres esta dómina yeren muyeres qu'al traviés de la escritura consiguíen cierta independencia económica. Ye ciertu, sicasí, que la calidá de la mayoría d'estes obres dexaba enforma que deseyar, pos taba llena de tópicos y clixés nel llinguaxe y los personaxes, heriedu de la novela gótica. Tocantes a la postura de Austen, ella defende la novela como xéneru calidable, introduciendo discutinios sobre la literariedad prácticamente en toles sos obres, pero de la mesma siendo crítica col estilu d'estes noveles de segunda categoría o moflándose inclusive d'elles, n'obres más paródiques como "L'abadía de Northhanger".
Mientres la dómina de Jane Austen nun esistía un sistema educativu puramente dichu, y l'educación de los neños llevar a cabu nes escueles dominicales, o, nes families pudientes y más educaes, al traviés d'una institutriz y de tutores. Per otru llau esistíen delles "escueles pa dames", qu'otra manera gociaben de mala reputación, pos la educación "real" que se recibía ellí yera bien deficiente. Per otru llau, tamién yera común el mandar a los fíos varones a vivir a la casa d'un tutor, como lo yera'l padre de Jane Austen. Creciendo nesa casa, podemos pensar que l'autora foi una muyer bien instruyida pal so tiempu.
El tratáu educativu más relevante pa la dómina ye'l "Emilio" de Rousseau, que sienta les sos bases na Ilustración. Lo que proponía Rousseau ye que tolos males de la so dómina aniciar na mesma sociedá, y que la única alternativa yera provocar un tresformamientu nel home al traviés de la educación; una educación que la dexara lliberar d'esa corrupción que provoca la sociedá. La influencia de la Ilustración fai que s'empiece a crear un sistema educativu fundáu na razón. Sicasí, tantu en Rousseau como en munchos otros pensadores de la Ilustración, la muyer queda escluyida d'esta necesidá educativa. Ye más, nel "Emilio" faise referencia a la educación de la muyer al traviés de la suxurida pa Sofía, la muyer destinada a casase con Emilio: la muyer tien de ser educada pa cumplir colos sos cometíos d'esposa y madre, y obedecer al so home. Siendo asina nun ye d'estrañar que numberosos tratáu de conducta trataos de conducta pa muyeres nueves popularizar nel sieglu XVIII, enseñando doctrines morales y enfocando la educación escontra los aspeutos domésticos, la relixón y los "talentos", y estremándoles d'eses otres conocencies que provocaríen que la muyer fuera pocu deseable a los güeyos de los homes.
Hai munchos pasaxes na obra de Jane Austen dedicaos a los "talentos", pero si hai daqué que toles obres tienen de mancomún ye que nenguna de les sos heroínes ta bien interesada por ellos. Por talentos referímonos a les distintes habilidaes qu'una muyer que busca home tien de cultivar p'atraer l'atención d'ésti.
Jane Austen aboga nes sos noveles por una educación lliberal pa la muyer, alloñada de toos estos "talentos", pos considera que la falta de sensatez trai un gran riesgu pa la vida social, pa la elección d'un futuru favorable y pa la convivencia conxugal.
Nun resulta fácil determinar cuándo foi'l momentu precisu nel que Jane Austen empezó a escribir. Esisten cuadiernos de notes con relatos que señalen qu'espertaría'l so talentu a temprana edá. En 1791, con tan solo 16 años, yá disponía d'un bon númberu d'exemplares almacenaos. Los sos primeros trabayos caracterizar por ser d'una estensión llixeramente inferior a la de les sos obres más madures, y por tar narraos nun inglés llanu, fácil y llibre d'ornatos propios de munchu escritores.
Siendo d'una familia que promovía l'aprendizaxe, la llectura y les lletres, Austen llueu desendolcó un talentu especial que lu llevó a desenvolver el so deséu de componer testos, siempres representando nellos los valores familiares qu'ella envaloraba como importantes.
Na so concepción de la educación, tal que espresó nes sos noveles, el modelu d'unos padres exemplares yera inclusive más que suficiente pa moldiar la bona conducta de los sos fíos. Nun cree puramente na figura de la institutriz, tan común na dómina, pa criar a los neños, y asina lo pon de manifiestu en boca de Elizabeth, la protagonista de "Arguyu y prexuiciu": "Nun tenemos institutriz, tou lo faemos por nós mesmos" (comentariu empobináu a Lady Catherine de Bourgh, quien reacciona sosprendida pol mesmu). Rescampla que Austen, magar el so presuntu aislamientu lliterariu, nun yera ayena a los enclinos del so tiempu, y asina lo espón nes sos obres, sobremanera no venceyao a la figura de la muyer. Tamién en "Arguyu y prexuiciu", preséntase un bancia ente los personaxes nel volume I, cuando Elizabeth alderica con Mr Darcy, Mr y Miss Bingley, y Mrs Hurst en Netherfield, sobre lo que comúnmente yera'l prototipu de dama ideal. Pa l'aristocracia, un bon modelu yera'l d'una muyer cultivada, que supiera falar idiomes modernos, que supiera de música, d'estilu, de delles temes, y que tuviera un ciertu carisma y espresión que lu favoreciera. Frente a esto, Elizabeth pon en duda si esiste una muyer capaz de tener toes eses cualidaes al empar, a lo que respuende: "Nun duldar que conozáis namái a una docena; duldo que conozáis a dalguna" (vease La educación de la muyer).
Rescampla, amás, que Austen deseyara "escribir menos y lleer más". Asina-y lo faía saber a la so sobrina, Louisa Knight (1804-1899), poco primero de la so muerte. Tampoco quixo, en vida, publicar delles de les sos obres, por cuenta de que considerar impropies con esi envís. Foi entós cuando se propunxo apolazar les sos faltes d'estilu y llogró convencer a la so familia de qu'arrenunciara na so intención de llevar los sos primeros trabayos a una editorial.
Con Austen surdió un nuevu estilu de novela, que difería de los anteriores nes temes que trataba. Según Richard Whately, nel so analís sobre la técnica y l'efectu moral na ficción de Jane Austen, la so obra nun alteria la nuesa credibilidá nin sospriende la nuesa imaxinación magar cuntar con una amplia variedá d'incidentes. Aquelles figures d'afección y sensibilidá romántica, amiesta, yeren de primeres atributos de personaxes ficticios, siendo pocu avezaos ente aquellos de carne y güesu, esto ye, de los que viven y muerren. La mayor parte d'esta escitación atopa la so clímax por aciu la repetición indiscriminada de la mesma, l'arte de copiar de la naturaleza, cuidao que s'atopa presente en tolos aspeutos de la vida. Esti panorama espón ante un llector non como una sucesión d'escenes propies d'un mundu imaxinariu, sinón que, a última hora, la obra de Austen centrar n'aspeutos cotidianos y, por tanto, allegaos a la vida real. La variedá, l'entretenimientu y el camín inciertu del protagonista son temes que l'autora enceta na casi totalidá de les sos obres. Nun ye de menor importancia la prioridá qu'empresta al detalle, y a la descripción realista ya ilustrada de personaxes y llugares.
Les sos noveles contienen un mensaxe instructivu, señalen el bon comportamientu y apurren una especie d'esperiencia ficticia, anque siempres calteniendo los principios clásicos aristotélicos de verosimilitud, esto ye, que seya acorde a la realidá y ufierte, poro, una hestoria onde los elementos que lu constitúin emprestar a la veracidá de los fechos que se narren.
Mientres la primer metá del sieglu XVIII, la función moralizadora corriera por cuenta d'ensayistes como Joseph Addison o Richard Steele, que denunciaben nos sos periódicos los abusos cometíos pola sociedá británica contemporanea. Estos artículos atopábense trescalaos d'una fuerte connotación satírica, que'l so papel yera'l de modelar por aciu la ridiculez y l'espresión graciosa les pilastres que teníen de rexir el bon comportamientu del ser humanu.
A partir del sieglu XIX, sicasí, esa función pasó a formar parte del canon al traviés del cual habríense de rexir los nuevos novelistes. La narración, tantu nel casu del cuentu como nel de la novela, construyiría esos modelos de comportamientu al traviés de la representación de los mesmos. Esti mecanismu nun se centraría en describir diversos prototipos de clases sociales, sinón d'ufiertanos les sos característiques fundamentales arriendes d'unu o dellos personaxes que pertenecen a caúna d'eses clases. Estos personaxes, per otra parte basaos nel llector común, buscaben que'l receptor del testu sentir de dalguna manera identificáu con ellos, sintiéndose, como resultancia, atraíu poles circunstancies que-yos deparará'l destín. Nel casu de Jane Austen, na so novela de "Arguyu y prexuiciu", Elizabeth Bennet, la protagonista, y la so familia, pertenecen a una clase social media baxa. Mr. Darcy y otros personaxes como Mr. Bingley y Lady Catherine de Bourgh, son claros iconos de la burguesía del momentu. La escritora busca romper estes barreres sociales, amosándose ronciega a la incapacidá de movilidá social típica de la dómina, y conclúi col matrimoniu de los protagonistes, el contratu civil, y la fusión de clases.
Jane Austen demuestra tener un bon gustu pol decoro y pola utilidá, dambes influyíes pola so relixón cristiana y el tenor moral de la so composición. Ella mesma reconocía nes sos obres la característica d'un "sermón dramáticu". L'aspeutu didácticu, per otra parte, ye espresáu de forma concisa, esto ye, asocede de forma accidental mientres l'intre de la obra y nun se presenta ante'l llector d'una forma forzada, sinón más bien natural. Austen amuésase predispuesta a enseñar a los sos llectores, non por aciu discursos éticos en sentíu estrictu, sinón al traviés d'eventos que nun son ayenos a la vida de cualesquier de les persones que s'enfusen na hestoria. La novela de Austen constitúi una unidá racional d'hestories y sucesos enxareyaos pa crear un argumentu común y lóxicu. Poques vegaes puede percibise el desenllaz de la so obra, y cada episodiu que lu conforma ye la resultancia de los eventos que tuvieron llugar con anterioridá.
Esto, sicasí, nun ye del tou ciertu: sabemos peles cartes que s'unviaben ella y Cassandra que los dos hermanes Austen viaxaron con frecuencia a cases d'amigos y familiares, y tamién que Austen taba familiarizada con munches de les obres que se publicar entós. Puede atopase prueba d'esto na intertextualidad qu'apaez nes sos obres, pos dacuando dexa al llector formular xuicios sobre los personaxes, o faer qu'estos se xulguen unos a otros al traviés d'un simple contraste nes llectures qu'ellos encamienten o los fragmentos de testu que lleen. Por casu, una forma de faer risión a Mr. Collins, en "Arguyu y prexuiciu", ye fae-y lleer a les sos primes los "Sermones de Fordyce", un manual destináu a formar moralmente a les moces que contradicía en munchos aspeutos lo que Jane Austen consideraba propiu pa la educación d'elles. Hai más referencies esplícites na obra de Austen, por casu, en "L'abadía de Northanger", que ye una parodia de les noveles gótiques. La protagonista, Catherine Morland, ta lleendo una novela de Ann Radcliffe, "Los misterios de Udolfo". Catherine ye un personaxe que ta bien rellacionáu coles heroínes de novela populares de la dómina, aquexada de ciertu tipu de quixotismu, nel que les noveles de caballería vense sustituyíes poles noveles gótiques; ve la so vida como la d'una de les heroínes, y como les noveles de Jane Austen defínense meyor como noveles de formación o Bildungsroman, Catherine tien d'aprender que la vida nun ye como se plantega nes noveles.
Sabemos, poles noveles y les cartes, que Austen lleó a autores como Fanny Burney, María Edgeworth, Ann Radcliffe, Daniel Defoe, Henry Fielding, Laurence Sterne, y Samuel Richardson; a ensayistes como Joseph Addison y Richard Steele o a poetes tales como William Cowper y George Crabbe. Lo más destacable, quiciabes, nun ye a quién lleía, sinón a quién non; falten equí los nomes de los románticos: William Wordsworth, Coleridge, o Lord Byron; esti postreru de volao mentáu en "Persuasión", quiciabes la so única novela con ciertes pincelaes romántiques. Pero polo xeneral, Jane Austen, nel so manexu de la ironía, ta más al par colos autores del neoclasicismu, como Alexander Pope o Jonathan Swift.
Austen nun foi considerada una gran novelista (apta pa entrar nel canon), hasta entráu'l sieglu XIX. Anque la mayoría de les sos obres apaecieron so seudónimu, fueron, sicasí, llargamente conocíes y recibieron numberoses crítiques.
Foi Sir Walter Scott quien dio un emburrión a la so obra gracies a el so favorable reseña de "Emma". Lo qu'apunta Scott nesta reseña son los puntos que van repitise en casi toles crítiques posteriores de Austen. Per un sitiu, tenemos l'espaciu, pos la orixinalidá de la so obra anicia en que crea entretenimientu al traviés de semeyes de llugares y situaciones comunes pa los sos llectores. Los sos personaxes son casi ensin esclusión persones de la clase media, movíos por principios que pueden ser comunes a los de cualquier llector, enclavaos non nes exótiques colonies, sinón nel campu inglés. Scott, amás, amiesta: "Esa nueva dama tien un talentu pa describir les relaciones de sentimientos y personaxes de la vida ordinaria, lo cual ye pa mi lo más maraviyoso colo que dalguna vegada háyame atopáu".
Na última novela de Austen, "Persuasión", munchos personaxes lleen dalguna obra escrita por Scott y emponderar, pero ye Marianne Dashwood en "Sentíu y sensibilidá" quien menta a Scott como unu de los sos favoritos.
Estos mesmos argumentos qu'emplega Scott pueden trate n'otres crítiques qu'apunten a lo llindao de les temes que trata Austen, por casu, nos artículos de Q.D Leavis en "The Spectator". Les Guerres Napoleóniques nun son trataes más que nes figures d'el oficiales, nin tampoco s'amuesen les consecuencies tráxiques que la guerra tuvo pa munches families, nin asuntos políticos o sociales. D'ente tolos personaxes de les sos noveles, nengún ye un sirviente, o pertenez a la clase baxa. Salvu en "Mansfield Park", tampoco se faen referencies a les colonies, entá siendo esto común nes noveles de la dómina, na que dellos personaxes yeren unviaos a elles, onde s'arriquecíen, y volvíen con aventures exótiques pa cuntar.
Austen cuntó amás cola almiración de Thomas Babington Macaulay (quien pensaba que nel mundu nun esistíen composiciones más próximes a la perfección), Samuel Taylor Coleridge, Robert Southey, Sydney Smith, Edward FitzGerald, y el príncipe rexente, que se les apañaba por que ella visitáralu en Brighton. Los académicos del sieglu XX asitiar ente les escritores más xenuines en llingua inglesa, delles vegaes inclusive comparándola con William Shakespeare. Tantu Lionel Trilling como Edward Said escribieron ensayos sobre les obres de Austen. Said fixo referencia sobremanera a "Mansfield Park" na so obra publicada en 1993, "Culture and Imperialism".
Trilling afirmó nun ensayu sobre "Mansfield Park":
Nesti aspeutu, quiciabes la peor crítica (y más conocida) provién de Charlotte Brontë, pos les sos opiniones yeren tan distintes que «salvo pol fechu, posiblemente relevante, de que nenguna d'elles tuvo fíos, [...], temperamentos más incongruentes nun podríen xuntase nuna habitación». En 1848, nuna carta a George Lewes, quien suxuriera en lleendo "Jane Eyre" que tendría d'escribir con menos sentimentalismu como Jane Austen. Brontë contesta diciendo que tou lo qu'atopó en lleendo "Arguyu y prexuiciu" yera «un precisu daguerrotipu d'una faceta común; un xardín zarráu y curioso cultiváu, de cantos llimpios y flores delicaes; pero nin una vívida y brillosa fisionomía, nin campu abierto, aire fresco, llomba azul, o regueru estrechu».
La primer reacción del escritor estauxunidense Mark Twain foi'l refugu:
Sicasí, Rudyard Kipling ver d'otra manera, llegando a escribir una hestoria curtia, ""The Janeites"", alrodiu de un grupu de soldaos que yeren tamién almiradores de Austen, según dos poemes emponderando a la "Jane d'Inglaterra" (England's Jane), y dedicándo-y amor póstumo verdaderu.
Dende otra perspectiva, les noveles de Jane Austen, según comenta Richard Simpson (1820-1876) en "The Critical Faculty of Jane Austen" (1870), presuponen una sociedá entamada de families, de padres casaos, que la so esistencia complementar en dar orixe a los héroes y heroínes de les distintes hestories. Estos personaxes casi siempres tán representaos n'harmonía. El sentimientu, la babayada, la frialdá y otres sensaciones, acompañen la vida cotidiana d'acordies cola felicidá y el bienestar.
Austen atopábase a gustu cola so familia y nun deseyaba contraer matrimoniu; d'ende que nes sos obres primen sentimientos como l'amor fraternal y l'amistá. La so condición de soltera valió-y pa reparar y describir los males del amor dende una perspectiva ayena a la so situación. Simpson creía amás que Jane Austen entepasaba la verdá en sí mesma, y caracterizaba a los sos personaxes con una fe que, sicasí, se les apañaba pa convivir con un ciertu escepticismu.
Esta autora nun utiliza un modelu de personaxe, virtú o viciu perfectu. El so filosofía consiste non yá en rescatar la lluz de bondá no que se presenta como'l so opuestu, sinón tamién destacar lo débil y efímero de lo bono. Ye la so concepción del ser humanu como ser social, y por tantu non individual, lo que la lleva a abstraerlo y aisllalo. Amás, l'home, pa l'autora, ye'l productu de les influencies sociales qu'actúen sobre él. Per otru llau, la virtú tópase rellacionada a les diverses formes de paecer, impulsada pola llucha y el deséu de superación. L'home nun ye estáticu, sinón que se mueve costantemente, y asina lo faen les sos idees.
Ye un fechu común que nes noveles de Austen atopemos pequeños grupos sociales, xeneralmente compuestos por families que vivíen n'asentamientos rurales. La so obra demuestra como se caltuvo indiferente a los alderiques políticos del so tiempu, al empar qu'esponen el mediu rural sobre'l que s'enceten distintes mentalidaes y formes de pensar, ensin la necesidá de cayer en diferencies importantes de clase.
Jane Austen, amás, caracterizar por presentar a los sos heroínes nun estáu de mocedá ya inmadurez, pero llenu de vagar. De mentalidá platónica, consideraba al alma como l'epicentru de la unidá familiar, non como una república. Los conflictos dábense dientro de la familia, y nun suponíen un atentáu contra la figura paterna, nin tanto un castigu capital por dalgún erru cometíu mientres l'intre de l'acción. Sí trata, sicasí, de los matrimonios por conveniencia, del problema de la heriedu, de la necesidá de castidá en determinaes situaciones, la virtú de la muyer (y del home en menor midida), y los valores que consideraba necesarios en toa sociedá.
Conforme a lo espuesto por Margaret Oliphant (1822-1897), una novelista y crítica lliteraria inglesa, na so obra "Miss Austen and Miss Mitford", los personaxes de l'autora nun son refinaos y suelen apaecer nel mesmu contestu. La probeza na novela de Austen, afirma, ye la resultancia d'un problema de patrimoniu económicu o la consecuencia d'una muerte prematura del patriarca familiar. Según Oliphant, les sos obres enfrentar cola llende impuesta pola conocencia y la naturaleza. Los personaxes crecen, maurecen, adquieren poder y nobleza a lo llargo de la hestoria. 
L'estilu ye nidiu y resalta l'aspeutu risible del argumentu. Austen se compadece de los personaxes que sufren, pero nun paez sentir pena pola so situación en nengún momentu. La mentalidá qu'imprime nes sos obres ye puramente femenina, acomuñada a una muyer que dispon de tiempu abondu como pa esquizar el mundu que lu arrodia, asistir a bailles y conferencies.
Los sos escritos esponen de cutiu les peculiaridaes, la inxenuidá y lo absurdo de la mente humana. Tamién inclúin amueses de tolerancia, paciencia y caridá (magar non proveniente del principiu cristianu). La escritora, amás, presenta traces d'incredulidá, y enseña a los sos llectores los erros cometíos pol home, alloñándolos con ciertu tonu humorístico, de lo que comúnmente s'acomuñar cola idea de lo que ta bien y de lo que ta mal.
Dende'l puntu de vista d'un feminismu más modernu, atopamos una evolución: si en 1975 Marilyn Butler, sostenía que les noveles de Austen perpetuaben eses mesmes construcciones sociales qu'apoderaben a la muyer al matrimoniu y a la esfera doméstica, la refutación que Sandra Gilbert y Susan Gubar faen a tal afirmación dende la so obra "La lloca del áticu" asegura que, otra manera, los personaxes que conformen l'argumentu principal de les noveles contradicen eses convenciones defendiendo una educación racional pa la muyer y que por tanto, anque non puede emplegase el calificativu de feminista (como lo entendemos anguaño) pa la obra de Jane Austen, sí que pueden atopase ciertos elementos distintivos d'inconformismu nella. Yá na década de 1990, la crítica india Meenakshi Mukherjee suxure un contraste ente les obres de Jane Austen y Mary Wollstonecraft, pos al igual que na obra de Mary "Vindicación de los derechos de la muyer", les heroínes de les obres de Jane Austen abogen por ser trataes como "criatures racionales".
El dilema sobre la educación de la muyer foi crucial nel sieglu XVIII, y según asegura Mukherjee, "caúna de los seis noveles presenta una fonda contradicción ente'l dominiu de la razón dominante na sociedá de la Inglaterra del sieglu XVIII y los valores a los que, hipócritamente, esperábase que la muyer xuntárase." Per otru llau, la idea de Austen como conservadora puede tener que ver cola imaxe que la so familia amosó d'ella dempués de la so muerte, al traviés de la selección de cartes y de les memories de Austen-Leigh. L'intelixente usu de la comedia ye lo que dexa que la obra de Austen nun paeza inconformista. Per otru llau, diz Mukherjee, non puede perdese de vista la dómina y los fechos recién que podríen afectar la so escritura. Una xeneración dixebra a Jane Austen de Mary Wollstonecraft, y pa cuando Austen empezó a escribir les sos noveles, les idees de Wollstonecraft espandíense rápido, espansión que probablemente se debía en parte al escándalu provocáu poles Memories de Godwin. Sicasí, esti escándalu acuartó en cierta manera'l progresu del feminismu, llevándolo d'un retrocesu a los valores conservadores, y ye nesti ambiente nel que Austen escribe, creando un equilibriu nes sos obres ente lo que ye vindicativu y lo a cencielles entretenío y aceptable, dulcificado al traviés del humor. Anguaño la investigación alrodiu de Jane Austen tamién inclúi una perspectiva en redol a les relaciones de pareya, que concluyíen o non en matrimoniu. ( ver artículu)
Estos relatos fueron escritos por Jane Austen ente 1787 y 1793, polo tanto hai composiciones casi infantiles, anque hai dalgunes que revisó darréu cuando yá yera una escritora madura, ella mesma axuntar nestos trés volúmenes. Destinaos al ámbitu familiar, nun fueron publicaos hasta 1922.
Volume I
"Frederic and Elfrida"
"Jack and Alice"
"Edgar and Emma"
"Henry and Eliza"
"The Adventures if Mr. Harley"
"Sir William Mountague"
"Memories of Mr. Clifford"
La bella Cassandra "The Beautifull Cassandra"
"Amelia Webster"
La visita "The Visit"
"The Mystery"
Los trés hermanes "The Three Sister"
Una bella descripción "A Beautiful Description"
"A Generous Curate"
"Ode to Pity"
Volume II
Amor y amistá "Love and Freindship"
El castiellu de Lesley "Lesley Castle"
La Hestoria d'Inglaterra "The History of England"
Una colección de cartes "A Collection of Letters"
La muyer filósofu "The Female Philosopher"
Primer actu d'una comedia "The First Act of a Comedy"
Carta d'una nueva dama "A Letter from a Young Lady"
Un viaxe al traviés de Gales "A Tour Through Wales"
Un cuentu "A Balte"
Volume III
Evelyn
Catherine, o'l cenador "Catherine, or the Bower"
William Blake
William Blake (Londres, 28 de payares de 1757-ibídem, 12 d'agostu de 1827) foi un poeta, pintor y grabador inglés. Anque permaneció en gran parte desconocíu mientres l'intre de la so vida, anguaño'l trabayu de Blake cunta con una alta considerancia. Pola relación que na so obra tienen la poesía y los sos grabaos respectivos suel ponese a Blake como exemplu del «artista total». Según el periódicu "The Guardian", «William Blake ye con gran marxe'l mayor artista que Gran Bretaña produció».
Considerar los llogros de Blake en poesía o nes artes visuales por separáu sería perxudicial pa entender la magnitú de la so obra: Blake vía estos dos disciplines como dos medios d'un esfuerzu espiritual unificáu, y son indixebrables p'apreciar correchamente'l so trabayu. Por esta razón, les ediciones ilustraes de la obra de Blake nun fueren especialmente valoraes nel pasáu, hasta que les meyores nes técniques d'impresión dexaron un mayor espardimientu, al faese éstes más accesibles.
un paraísu nuna flor montesa, :::::sosten
l'infinitu na palma de la mano :::::y
l'eternidá nuna hora.
Blake nació nel 28 de Broad Street, Golden Square, Londres, nuna familia de clase media nueva, en 1757. El so padre yera calcetero. Créese que pertenecieron a una secta relixosa radical denominada "Dissenters". La madre de Blake, Catherine Wright, y el so primer home pertenecieren a la Ilesia de Moravia, y dellos críticos alverten ciertos ecos moravianos na poesía de Blake. La Biblia foi una influencia temprano y fondo en Blake, y siguiría siendo una fonte d'inspiración crucial mientres tola so vida. 
Dende una edá temprana Blake tuvo visiones, la más precoz foi cuando, en Peckham Rye, teniendo alredor de nueve años vio un árbol llenu de ánxeles «afatando con rellumos, como estrelles, cada caña». Acordies col biógrafu victoriano de Blake, Alexander Gilchrist, dempués de tener la visión tornó a'l so casa y comentar, escapando d'una paliza del so padre pola intervención de la so madre. Anque toles evidencies suxuren que los padres sofitaben a Blake y yeren d'enclín bien lliberal, la so madre paez que foi especialmente la so defensora; dellos dibuxos y poemes primerizos de Blake decoraben les parés de la so habitación.
N'otra ocasión, Blake reparó a'l segadores trabayando, y vio «figures anxelicales caminando ente ellos». Ye posible qu'otres visiones asocedieren enantes d'estes: más palantre na so vida, la esposa de Blake, Catherine, recordaría-y la vegada que vio la cabeza de Dios asitiada na ventana». La visión, recordaba Catherine al so home, dexó-y glayando.
Blake empezó a grabar copies de dibuxos d'antigüedaes griegues, llegando'l so padre a merca-y dalgunes (una indicación más del sofitu que los sos padres diéron-y). Blake prefería realizar estes copies a inventar los sos propios dibuxos. A partir d'estos dibuxos, Blake atopó la so primer esposición a les formes clásiques, al traviés del trabayu de Rafael, Miguel Ángel o Alberto Durero, artistes que nun gociaben entós d'igual reconocencia, pero que Blake creía cimeros a aquellos de les escueles flamencu y venecianu. La influencia d'estes obres clásiques nes sos pintures puede apreciase na so obra posterior.
Los sos padres conocíen el so temperamentu testarudo y nun-y unviaron a la escuela sinón que-y dexaron aportar a la escuela de dibuxu de Henry Pars, onde aprendió los fundamentos d'esti arte. Lleía ávidamente les temes qu'él mesmu escoyía. Mientres esti periodu, Blake tamién faía esploraciones na poesía; los sos primeros trabayos amosaben la conocencia de Ben Jonson y Edmund Spenser.
El 4 d'agostu de 1772, a la edá de catorce años, Blake empezó los sos siete años d'aprendizaxe con James Basire, grabador de la Society of Antiquaries y de la Royal Society, nel 31 de Great Queen Street. L'estilu de Basire, que munchos consideraben anticuáu, encaxaba más col estilu personal de Blake; sicasí, la instrucción nesta forma anticuada pudo tener dempués un efectu perxudicial nos sos intentos por adquirir trabayu o reconocencia a la fin de la so vida.
Mientres esti tiempu Blake aprendió la complicada técnica de los grabaos tal como se faíen na Inglaterra de finales del sieglu XVIII. Créese que dalgunes de les ilustraciones de Blake mientres esta dómina pudieron ser les de "A New System, or an Analysis of Ancient Mythology" de Jacob Bryant, y "Sepulchral Monuments in Great Britain" de Richard Gough. Sicasí munchos de los trabayos que llevaben a cabu los aprendices naquella dómina yeren roblaos pol maestru, de cuenta que nun podemos sabelo con seguridá.
Basire yera, al paecer, un bon profesor pa Blake: nun hai rexistros de nengún desalcuerdu seriu ente los dos mientres el periodu d'aprendizaxe de Blake. Sicasí, más palantre, Blake amestaría'l nome de Basire a la so llista d'adversarios artísticos, pa tachalo dempués. Mientres el so aprendizaxe, Basire unviólu a realizar copies d'ilesies gótiques de Londres, y especialmente pa copiar los grabaos de les tumbes de los reis y reines na Abadía de Westminster (posiblemente pa terminar con una engarradiella ente Blake y James Parker, otru de los aprendices). Les primeres obres que pueden atribuyise con toa seguridá a Blake amuesen el so interés pola historia y la lleenda británica, más tarde unificaría estes obres en "Joseph of Arimathea among the Rocks of Albion".
L'abadía de Westminster tenía a finales del XVIII un aspeutu dafechu distintu al actual, taba afatada con armadures, efigie funerales pintaes y trabayos de cera multicolor. Fueron particularmente les esperiencies de Blake na abadía les qu'empezaron a formar nel artista los fundamentos de les sos idees y el so estilu artísticos. Blake emplegó munches tardes realizando esquises de la catedral, mientres les cualos yera n'ocasiones atayáu por alumnos de la escuela de Westminster. Nuna ocasión un estudiante fadió tantu a Blake qu'ésti-y cutió faciéndo-y cayer contra un andamiu nel suelu, «sobre'l cual cayó con gran violencia». Na abadía, Blake tuvo otres visiones d'una gran procesión de monxos y sacerdotes, que caminaben sol soníu de «un cantar llitúrxico y una coral».
En 1779, a los 21 años, Blake pasó a ser estudiante de la Royal Academy en Old Somerset House. A pesar de que la so educación ellí nun riquir nengún pagu pela so parte, tuvo que consiguir los sos propios materiales de trabayu mientres los seis años d'aprendizaxe. Ellí remontóse contra lo que consideraba como l'estilu inacabado de pintores de moda como Rubens, defendíu por Joshua Reynolds, primer presidente de la escuela. Col tiempu, Blake empezó a repunar l'actitú de Reynolds sobre l'arte, especialmente la so busca de «la verdá y la guapura xeneral». Reynolds nos sos "Discourses" sostenía que «l'enclín a l'astracción yera la mayor gloria de la mente humana». Blake, nun escritu priváu respondió que «xeneralizar ye ser un fatu, particularizar ye la única distinción del méritu». Sentía Blake iñerizu tamién pola aparente humildá de Reynolds, que vía como una forma d'hipocresía. No artístico, Blake prefería la exactitú clásica de les sos primeres influencies, Miguel Ángel y Rafael a los olios de Reynolds, que yeren más «a la moda».
En xunu de 1780, mientres caminaba escontra la tienda de Basire, Blake foi abasnáu por un ensame violenta qu'asaltaba la prisión de Newgate de Londres. L'ensame llevaba escarapeles (cintes) nos sos gorros, como símbolu de sofitu a la insurrección de les colonies norteamericanes. Atacaron a los guardias de la prisión con palas y picos, enantes de prender fueu al edificiu. Los remontaos esguilaron hasta'l teyáu y baltar, lliberando a los prisioneros. Blake atopar na primer fila del ensame mientres l'ataque. Munchos biógrafos creen qu'acompañó al ensame siguiendo un impulsu.
Estos disturbios yeren la respuesta a un proyectu de llei del parlamentu que revocaba les sanciones contra los católicos. vieno denomináse-yos los balasmes de Gordon por cuenta de "lord" George Gordon (que la so asociación protestante afaló a les revueltes) y provocaron una rabasera de lexislación per parte del gobiernu de Jorge III, según la creación de la primer fuerza policial británica.
En 1782 Blake conoció a John Flaxman, que aportaría a el so patrón, y a la que sería la so esposa, Catherine Boucher. Blake había propuestu matrimoniu a otra muyer y ésta refugar. En cuntándo-y a Catherine y la so familia la hestoria, ante la compasión amosada por ésta, Blake declaró que la amar. Casáronse'l 18 d'agostu de 1782 na ilesia de St. Mary, Battersea. Catherine yera daquella analfabeta, y robló con una "x" el so contratu marital. Más palantre Blake enseñólu a lleer y escribir, según a realizar grabaos. Mientres la so vida, Catherine foi una inestimable ayuda pa Blake, ayudando a imprimir los sos trabayos allumaos y calteniendo la so allegría estable tres numberoses desgracies. El so matrimoniu, anque ensin fíos, siguió fiel y candial mientres el restu de la vida de Blake.
George Cumberland, unu d'el fundadores de la National Gallery, aportó a un almirador del trabayu de Blake. La primer colección de poemes de Blake, "Poetical Sketches", publicóse mientres 1783. Dempués de la muerte del so padre, William y el so hermanu Robert abrieron una imprenta (1784) y empezaron a trabayar col editor radical Joseph Johnson. Na casa de Johnson, Blake conoció a dalgunos de los principales intelectuales disidentes de la so dómina d'Inglaterra, como'l científicu Joseph Priestley, el filósofu Richard Price, el pintor Johann Heinrich Füssli, que sería más tarde amigu so, la escritora y feminista Mary Wollstonecraft y el revolucionariu americanu Thomas Paine. Blake, al igual que William Wordsworth o William Godwin, tenía puestes grandes esperances nes revoluciones francesa y americana; ello ye qu'acostumaba a llevar una gorra colorada como señal de solidaridá colos revolucionarios franceses. Sicasí, les sos esperances viéronse atayaes con Maximilien Robespierre y el Reináu del Terror mientres la Revolución francesa .
Mary Wollstonecraft aportó a amiga íntima de Blake, qu'ilustró la so "Orixinal Stories from Real Life" (1788). Al paecer, teníen visiones similares sobre la igualdá de sexos y l'institución del matrimoniu. En "Visions of the Daughters of Albion" de 1793 Blake condergó l'absurda crueldá de la castidá y el matrimoniu ensin amor y defendió el derechu de la muyer a la so completa autorrealización.
En 1788, Blake empezó a esperimentar la técnica del aguafuerte, métodu usáu pa ilustrar la mayoría de los sos llibros de poemes. Esti procesu denominar tamién impresión allumada y el so productu llámase llibros allumaos o impresiones allumaes. La impresión allumada implicaba escribir el testu de los poemes en planches de cobre con plumes y cepiyos, usando un mediu resistente al ácidu. Les ilustraciones podíen apaecer xuntu al testu, como nos manuscritos allumaos medievales. Depués bañaba les plaques en ácidu pa eslleir el cobre non tratáu y dexar namá'l diseñu. Les páxines impreses con estes plaques teníen que ser recoloreadas a mano con pintures a l'agua y dempués cosíense pa formar un volume. Blake utilizó esta técnica en cuatro de los sos trabayos: "Cantares d'inocencia y d'esperiencia", "The Book of Thel", "El matrimoniu de Cielu ya Infiernu" y "Jerusalén".
Anque'l matrimoniu ente Blake y Catherine foi feliz y apurríu hasta'l final de la so vida, hubo al empiezo problemes, como l'analfabetismu de Catherine y el fechu de que nun llograron tener fíos. Nun momentu determináu, siguiendo les creencies de la Swedenborgian Society, Blake suxurió traer a una concubina; a Catherine Le apenó la idea y Blake refugar.
Más palantre, Blake vendió una gran cantidá de trabayos, cuantimás les sos ilustraciones de la Biblia, a Thomas Butts. Escontra 1800, Blake treslladóse a una casa de campu en Felpham (actual West Sussex), pa llevar a cabu'l trabayu d'ilustrar les obres de William Hayley, un poeta mediocre. Nesti llugar Blake escribió "Milton: a Poem", que sería publicáu ente 1805 y 1808.
Blake tarrecía la esclavitú y creía na igualdá sexual y racial. Dellos de los sos poemes y pintures espresen una noción d'humanidá universal. Caltuvo un interés activu polos acontecimientos sociales y políticos mientres tola so vida, anque de cutiu viose forzáu a azorronar l'idealismu social y tresformar les declaraciones polítiques n'alegoríes místiques protestantes. Blake refugó toa forma d'autoridá impuesta: ello ye que foi acusáu por asaltu y por pronunciar espresiones sedicioses y de traición contra'l rei en 1803 pero foi absueltu d'estos cargos nes sesiones de Chichester.
Les opiniones de Blake sobre la opresión y la restricción de llibertaes estender a la Ilesia. Blake considerábase un siguidor de la filosofía unitaria, y tamién manifestó ser "Chosen Chief" de la "Ancient Druid Order" dende 1799 a 1827. Les sos creencies espirituales fáense notar nos poemes de "Cantares d'esperiencia" (de 1794), nos que Blake fai una distinción ente'l Divos del Antiguu Testamentu, que les sos restricciones refugaba, y el del Nuevu Testamentu (Xesucristo), que consideraba una influencia positiva.
Blake tornó a Londres en 1802 y empezó a escribir ya ilustrar "Jerusalén" (1804 a 1820). Foi presentáu por George Cumberland a un mozu artista, John Linnell. Al traviés de Linnell, Blake conoció a Samuel Palmer, que pertenecía a un grupu d'artistes que se denominaben los «Antiguos de Shoreham» (Shoreham Ancients). Esti grupu compartía con Blake el refugu a los enclinos modernos y la so creencia nuna nueva yera espiritual y artística. A la edá de 65, Blake empezó a trabayar nes ilustraciones pal "Llibru de Job". Estos trabayos merecieron l'allabancia de John Ruskin, que comparó favorablemente a Blake con Rembrandt.
William Blake morrió en 1827 y foi soterráu nuna tumba ensin nome, nel campusantu de Bunhill Fields, Londres. Llevantóse un monumentu pa él y la so esposa. La so vida podría resumise na so declaración: «La imaxinación nun ye un estáu: ye la esistencia humana en sí mesma». Blake foi reconocíu como santu pola Ecclesia Gnostica Catholica. En 1949 establecer nel so honor en Australia el premiu Blake al meyor arte relixoso.
La pintura de Blake, basada en visiones fantástiques de ricu simbolismu, tien cierta influencia de Miguel Ángel, pola musculatura de les sos figures y los escorzos a los que les somete. Aplicó'l so arte pictórico pa ilustrar tanto composiciones propies como ayenes: el "Paraísu perdíu" de Milton (una de les sos obres favorites), o "Les nueches", de Edward Young. La relación qu'hai ente los poemes y les ilustraciones ye complexa y esixe imaxinación per parte del llector, yá que se basa non tantu na tema del poema en sí como na sensación qu'este tresmite.
Philip K. Dick
Philip Kindred Dick (Chicago, Estaos Xuníos, 16 d'avientu de 1928 - Santa Ana, California, EE. XX., 2 de marzu de 1982), más conocíu como Philip K. Dick, foi un prolíficu escritor y novelista estauxunidense de ciencia ficción, qu'influyó notablemente en dichu xéneru. Dick trató temes como la socioloxía, la política y la metafísica nes sos primeres noveles, onde predominaben les empreses monopolísticas, los gobierno autoritarios y los estaos alteriaos de conciencia. Nes sos obres posteriores, l'enfoque temáticu de Dick reflexó claramente'l so interés personal na metafísica y la teoloxía. De cutiu basóse na so propia esperiencia vital, reflexó la so obsesión coles drogues, la paranoya y la esquizofrenia en noveles como "A Scanner Darkly" y "SIVAINVI ".
La novela "L'home nel castiellu", galardonada col Premiu Hugo a la meyor novela en 1963, ta considerada como una obra maestra del subxéneru de la ciencia ficción denomináu “Ucronía”. "Fluyan les mios llárimes, dixo'l policía", una novela sobre una estrella televisiva que vive nun estáu policial nun cercanu futuru distópico, ganó'l Premio John W. Campbell Memorial a la meyor novela en 1975.
Amás de treinta y seis noveles, Dick escribió 121 relatos curtios. Gran parte de les sos munches hestories curties y obres menores fueron publicaes nes revistes "pulp" de la dómina; foi nuna d'elles onde apaeció "Beyond Lies the Wub", la so primer vienta profesional: "Planet Stories" de xunetu de 1952. Aclamáu en vida por contemporaneos como Robert A. Heinlein o Stanisław Lem, Dick pasó la mayor parte de la so carrera como escritor casi na probeza y llogró poca reconocencia enantes de la so muerte. Tres ésta, sicasí, l'adaptación al cine de delles de les sos noveles dio-y a conocer al gran públicu. La so obra ye güei una de les más populares de la ciencia ficción y Dick ganóse la reconocencia del públicu y el respetu de la crítica.
Philip Kindred Dick y la so hermana melliza, Jane Charlotte Dick, nacieron prematuramente seis selmanes enantes de lo normal, frutu de la unión ente Dorothy Kindred Dick y Joseph Edgar Dick en Chicago. El padre de Dick, un investigador de delitos económicos que trabayaba pal Departamentu d'Agricultura de los Estaos Xuníos, contratara apocayá seguros de vida pa la familia. La compañía de seguros unvió a una persona a la casa familiar el 26 de xineru de 1929; al ver a Philip desnutrido y a Jane mancada, l'emplegáu llevó urxentemente a los neños al hospital. Jane finó pel camín, con apenes cinco selmanes d'edá. La muerte de la hermana melliza de Philip afectar fondamente, tantu na so obra como nes sos relaciones y en tolos aspeutos de la so vida, dando llugar al "leitmotiv" del "ximielga pantasma" en munchos de los sos llibros.
Darréu, la familia camudar al Área de la Badea de San Francisco, nel estáu de California. Cuando Philip cumplió los cinco años, el so padre foi treslladáu a Renu, nel estáu de Nevada. Dorothy negar a dir ellí, de manera que ella y Joseph divorciáronse. Joseph engarró pola custodia del so fíu, pero finalmente nun la consiguió. Dorothy, resuelta a criar a Philip sola, llogró un trabayu en Washington, D.C. y camudóse ellí col so fíu.
Philip K. Dick cursó estudios básicos na Escuela Primaria John Eaton dende 1936 hasta 1938, completando los cursos dende'l segundu hasta'l cuartu. La so peor nota foi un suficiente en redacción, a pesar de qu'unu de los sos profesores comentaba que "demuestra interés y talentu pa cuntar hestories". En xunu de 1938, madre y fíu volvieron a California. Ellí foi al institutu d'enseñanza secundaria de Berkeley; él y Ursula K. -y Guin fueron alumnos de dichu institutu na mesma promoción, anque nun llegaron a conocese. En terminando los sos estudios secundarios pasó una curtia temporada estudiando na Universidá de California en Berkeley, pretendiendo especializase en alemán, anque abandonó estos estudios ensin terminalos. Esto debió a la so negativa a siguir el cursu del "Acute Officers Training Corp".
Mientres el tiempu que pasó en Berkeley, Dick trabó amistá col poeta Robert Duncan y, según él afirmaba, foi presentador d'un programa de música clásica de la emisora de radio KSMO en 1947. Dende 1948 hasta 1952 foi vendedor de discos, el so únicu trabayo enantes de publicar la so primer hestoria curtia en 1952. A partir d'entós, dedicar a la escritura a tiempu casi completu, publicando la so primer novela en 1955. Los años 50 fueron una dómina difícil pa Dick, tantu que, como una vegada dixo, "nin siquier podíamos pagar les sanciones por atrasu de la biblioteca". Rellacionar cola contracultura anterior a los 60 de California y simpatizaba colos poetes "beat" y les idees d'esquierda. Dick oponer a la Guerra de Vietnam, polo qu'el FBI abrió-y espediente. Ello ye que en 1955, Dick y la so daquella esposa, Kleo Apostolides, recibieren una visita del FBI. La pareya creía qu'esto yera la resultancia de les idees socialista y actividaes izquierdistes de Kleo. Sicasí, dambos llegaron a entablar una amistá con unu de los axentes del FBI. De fechu Dick enseñólu a remanar a unu de los axentes del FBI.
La reconocencia de la crítica llegó-y a Philip K. Dick en 1963, cuando ganó'l Premiu Hugo pola so novela "L'home nel castiellu". Anque Dick foi entós aclamáu como un xeniu nel mundín de la ciencia ficción, siguió siendo un desconocíu pal restu del mundu lliterariu, polo que namái pudo publicar los sos llibros n'editoriales especializaes que pagaben pocu. Arriendes d'ello, anque publicó noveles regularmente mientres los siguientes años, siguió teniendo dificultaes económiques casi hasta'l final de los sos díes.
Na so introducción a la escoyeta de relatos curtios "L'home doráu" (1980), Dick escribió: "va dellos años, cuando yo taba enfermu, Heinlein ufiertóme la so ayuda, cualquier cosa que pudiera faer, y nun conocíamos; telefoniábame p'animame y ver cómo me diba. Él quería mercame una máquina d'escribir eléctrica -que Divos bendicir- yera unu de los pocos caballeros de verdá nesti mundu. Nun toi acordies con ciertes idees que desenvuelve na so obra, pero nun importa. Nuna ocasión na que yo-y debía enforma dineru a Facienda y nun podía consiguilo, Heinlein emprestar. Tengo bien bona opinión d'él y de la so esposa; a ellos dediqué-yos un llibru como amuesa d'apreciu. Heinlein ye un home bien paecíu, realmente impresionante y bien militar na so postura; puede dicise que tien una apariencia militar, inclusive na so corte de pelo. Él sabía que yo yera un "friki" esquiciáu y entá asina nos ayudar a mi y a la mio esposa cuando teníamos dificultaes. Eso ye lo meyor del ser humanu; lo qu'amu de cada quien".
En 1972, Dick donó los sos manuscritos y papeles a la Special Collections Library na Universidá del Estáu de California en Fullerton, onde fueron archivaos na Colección de Ciencia Ficción Philip K. Dick na Biblioteca Pollak. En Fullerton foi onde Dick trabó amistá colos escritores de ciencia ficción K. W. Jeter, James Blaylock y Tim Powers.
La última novela dickiana publicada en vida del autor foi "La transmigración de Timothy Archer". Pol so calter visionariu, les sos obres pueden comparase coles de William S. Burroughs, anque Dick resulta menos sogón y más filosóficu.
Philip K. Dick casóse cinco veces y tuvo dos fíos (Laura y Isa) y un fíu (Christopher). Tolos sos matrimonios terminaron en divorciu.
A la edá averada de 13 años, Dick tuvo un suañu recurrente mientres delles selmanes. Suañaba que taba nuna llibrería, tratando d'atopar un númberu de la revista "Astounding Magacín". El númberu en cuestión suponíase que contenía la hestoria "L'Imperiu nunca cayó", que revelaría-y los secretos del universu. A midida que el suañu persistía, la pila de revistes nes que buscaba yera cada vegada más pequeña, pero nunca llegó a la última revista. Finalmente, Dick llegó a tener mieu de que llegar a afayar la revista volver llocu (como nel "Necronomicón" de Lovecraft o "El rei de mariellu" de Chambers, prometiéndo-y al llector la llocura). Estos suaños cesaron aína, pero la frase "L'Imperiu nunca cayó" habría d'apaecer más tarde na so obra.
El 20 de febreru de 1974 recuperar de los efectos del pentotal sódicu alministráu mientres la estracción d'una muela del xuiciu rota. Al abrir la puerta pa recibir una nueva unviada d'analxésicos, alvirtió que la muyer que-y traía'l paquete llevaba un colgante colo qu'él llamó la "visícula Piscis".. Esti nome paez basase nel so tracamundiu de dos símbolos rellacionaos, el Ichthys (dos arcos n'intersección representando'l perfil d'un pexe) que los primeres cristianos usaben como símbolu secretu, y la vesica piscis. Al quedase solo, empezó a sufrir estrañes visiones. Anque éstes podríen en principiu atribuyise a los analxésicos, enllargar mientres delles selmanes, lo que vuelve tal esplicación pocu plausible. Dick describió les sos primeres visiones como rayos láser y patrones xeométricos, y dacuando visiones fugaces de Xesucristo y la antigua Roma, qu'acolumbraba dacuando. Dick esplicó-y el so visiones a Charles Platt nestos términos: "esperimentaba una invasión de la mio mente por una mente transcendentalmente racional, como si yo tuviera llocu tou la mio vida y de sópitu hubiérame vueltu cuerdu". Mientres febreru y marzu de 1974 esperimentó una serie de visiones, a les cualos referiríase como "tres-dos-setenta y cuatro" (3 de febreru de 1974). A midida que les visiones crecíen en duración y frecuencia, Dick proclamó qu'empezara a vivir una doble vida: una como él mesmu y otra como Tomás, un cristianu escorríu polos romanos nel sieglu I d. C. A pesar de que consumiera drogues y siguía faciéndolo, Dick aceptó estes visiones como reales, buscando otres esplicaciones racional y relixosu, creyendo qu'estableciera contactu con una entidá divina de dalgún tipu, a la que se refería como Cebra, Divos, o más frecuentemente SIVAINVI. SIVAINVI ye'l acrónimo de Sistema de Vasta Intelixencia Viva (n'inglés "VALIS": "Vast Active Living Intelligence System"). Dick usó esti términu como títulu pa una de les sos noveles, de calter semiautobiográfico (amás d'escribir sobre les sos esperiencies n'otra novela del mesmu calter, "Radio llibre Albemuth"), y darréu teorizó que yera un satélite de dalgún tipu qu'usaba rayos pa comunicase cola xente de la Tierra. Afirmó que dichu ente usaba lo qu'él denominó un "estímulu desinhibidor" pa predisponer a los suxetos a la comunicación, nel so casu la visícula Piscis.
El mesmu Dick especulaba cola posibilidá de sufrir esquizofrenia. La enfermedá mental foi unu de los sos intereses constantes, trescalando la so obra. El personaxe Jack Bohlen de la so novela "Tiempu de Marte" (1964) ye un "ex-esquizofrénicu". La novela "Les cles de la lluna alfana" (1964) centrar nuna sociedá entera de descendientes d'enfermos internaos en manicomios, según tamién na so otra novela "Podemos construyi-y" (1972) unu de los personaxes principales ye tratáu por esquizofrenia. En 1965 escribió'l trabayu tituláu "La esquizofrenia y el Llibru de los Cambeos".
La mayoría de los estudiosos d'esti fenómenu concluyiríen que les visiones de Dick fueron causaes por una curtia crisis psicótica, y podríen tar no cierto. Sicasí, lo que fixo que'l misteriu de les esperiencies de Dick perdurara ye la concurrencia de dellos sucesos constatables difíciles de racionalizar. Nuna ocasión, Dick, al escuchar una estrofa del cantar "Strawberry fields forever", alvirtió qu'el so fíu tenía una "hernia inguinal derecha esgañada". Los chequeos rutinarios del ñácaru nun afayaron nengún defectu nin enfermedá. Sicasí, Dick aportunó en que se-y efectuaren pruebes más refeches pa tar seguru de la bona salú del so fíu. El médicu terminó per aceptar, a pesar de que'l neñu nun presentaba síntomes de nengún tipu. Mientres l'exame los médicos afayáron-y la hernia, que lu mataría de nun operase rápido. El neñu sobrevivió gracies a la operación, que Dick atribuyó a un contactu con SIVAINVI.
Otru socesu estrañu foi un episodiu de glosolalia. La esposa de Dick trescribió los soníos que-y oyó pronunciar, y Dick afayó más tarde que se trataba d'un antiguu dialectu griegu, que nunca había estudiáu.
Esperimentara o non realmente dalgún tipu de comunicación divina, Dick foi incapaz d'esplicar racionalmente los fechos. Mientres el restu de la so vida, lluchó por entender meyor lo que-y taba asocediendo, cuestionando la so propia cordura y la so percepción de la realidá. Expurgó tantos pensamientos como pudo nun diariu, la "Exéxesis".
A midida que pasaba'l tiempu, volvióse crecientemente paranoicu, imaxinando que la KGB o'l FBI urdíen combalechadures contra él y tendíen-y trampes de continuu. En dalgún momentu pensó qu'apruxeren na so casa y furtiáu diversos documentos, anque más tarde concluyó que probablemente foi él mesmu quien cometió'l robu y depués escaeció que lo fixera. Esta esperiencia vese reflexada nel so personaxe Bob Arctor - Axente Fred en "Una mirada a la escuridá".
Les sos obres más tardíes, especialmente la "triloxía de SIVAINVI", tienen un fuerte componente autobiográficu. Munches d'elles inclúin referencies al 2 de febreru de 1974. Dick foi tamién un voraz llector d'obres de relixón, filosofía y metafísica, especialmente de les rellacionaes col gnosticismu. La influencia d'estes llectures ye patente en munches de les sos hestories.
Philip K. Dick morrió en Santa Ana, nel estáu de California, el 2 de marzu de 1982, ensin llograr determinar la causa de les sos estrañes visiones. Dempués de la so muerte, el so padre llevó les cenices del escritor a Fort Morgan, nel estáu de Coloráu. Cuando la so hermana melliza finó, la so tumba foi inscrita colos nomes de los dos, con un espaciu vacíu reserváu pa la fecha de muerte de Philip K. Dick. Finalmente, dambos hermanos fuelguen en paz l'unu al llau del otru.
Dacuando, Philip K. Dick robló con seudónimos, especialmente "Richard Philips" y "Jack Dowland". L'apellíu "Dowland" referir al compositor John Dowland, qu'apaez en delles obres dickianas. El títulu de la novela "Fluyan les mios llárimes, dixo'l policía" referir a la obra más conocida de Dowland, "Fluyan les mios llárimes". Na novela "La invasión divina", el personaxe Atiesta Fox ye una cantante bien conocida en tola galaxa, que les sos cantares son toes elles versiones d'obres de John Dowland. Amás, dellos protagonistes dickianos llámense Dowland.
El relatu curtiu "Orfeo con pies de magre" foi publicáu sol seudónimu de "Jack Dowland". El protagonista deseya ser la musa del autor ficticiu Jack Dowland, consideráu'l meyor autor de ciencia ficción del sieglu XX. Na hestoria, Dowland publica un relatu curtiu tituláu "Orfeo con pies de magre" sol seudónimu de Philip K. Dick.
Na so novela semiautobiográfica "SIVAINVI", el protagonista llámase Amacaballo Fat. "Philip", o "Phil-Hippos", significa en griegu "el qu'ama a los caballos", ente que en alemán, "Fat" ye la traducción del inglés "Dick".
Anque'l mesmu Dick nunca emplegó esta denominación, los sos siguidores y la crítica de cutiu refiérense familiarmente a él como "PKD" (tal como se fala dacuando de Jorge Luis Borges como "JLB"), y usen los axetivos "dickiano" y "phildickiano" pa describir el so estilu y les sos temes (como "orwelliano" o "platónicu").
Dexando a un llau l'enfoque simplayu y optimista del mundu frecuente na "edá dorada" de la ciencia ficción, les obres de Philip K. Dick caracterizar por una sensación de constante erosión de la realidá, esquizando la so naturaleza enigmática de forma sistemática y creando ambientes posmodernos y decadentes, adelantrándose al subxéneru cyberpunk. De cutiu, los protagonistes afayen que los sos seres queríos (o inclusive ellos mesmos) son ensin sabelo robots, alienígenes, seres sobrenaturales, espíes sometíos a llavadures de celebru, allucinaciones, o cualquier combinación d'éstos; esta traza de la obra dickiana reflexa la obsesión del autor alrodiu de la fráxil naturaleza de la realidá perceptible. Les sos hestories de cutiu conviértense en fantasíes surrealistes a midida que los personaxes van afayando que la so vida diaria ye realmente una ilusión construyida por poderoses entidaes esternes (como por casu en Ubik), por grandes combalechadures polítiques, o a cencielles poles peripecies d'un narrador non creíble.
Gregg Rickman, el mayor cronista de Dick, propunxo un esquema con tres etapes pa empobinanos na amplia obra dickiana:
Dick asitió l'acción de delles de les sos noveles nel mundu ucrónico de "California del Norte". La so aclamada novela "L'home nel castiellu" (1963, ganadora del Premiu Hugo) ye una obra pionera qu'entemez los xéneros de la ciencia ficción y la hestoria alternativa.
Acordies con l'autor de ciencia ficción Charles Platt: "Tola so obra parte de l'asunción básica de que nun puede haber una única realidá oxetiva; tou ye una cuestión de percepción. La tierra puede tremecer so los tos pies. Un protagonista puede trate viviendo como suañu d'otra persona, o entrar nun estáu inducíu por drogues que de fechu tenga más sentíu que'l mundu real, o apaecer nun universu dafechu distintu".
Los universos alternativos y los simulacros son artificios argumentales habituales, presentando mundos ficticios poblaos por persones normales y corrientes, en llugar de elites galáctiques. Como indica Ursula K. -y Guin: "Nun hai héroes nos llibros de Dick, pero hai actos heroicos. Unu alcordar de Dickens: lo que cunta ye la honradez, constancia, amabilidá y paciencia de la xente ordinario"
Dick nun caltuvo de callao que munches de les sos idees y trabayos tuvieron fuertemente influyíos polos escritos de Carl Gustav Jung, el fundador suizu de la teoría del siquismu humanu denominada psicoloxía analítica (pa estremala de la teoría freudiana del psicoanálisis). Mientres la so adolescencia, tuvo en tratamientu con un analista junguiano. Nos años 50, foi adquiriendo con devoción les obres completes de Jung, publicaes pola editorial Bollingen. Impresionar especialmente los sos "Septem Sermones ad Mortuos", d'inspiración gnóstica. Jung, autodidacta espertu nos fundamentos inconscientes y mitolóxicos de la esperiencia consciente, cuntaba que les esperiencies místiques podíen tar basaes nuna realidá subxacente. Los modelos y construcciones junguianas que más afectaron a Dick paecen ser los arquetipos de lo inconsciente colectivu, les proyecciones y alucinación colectives, les esperiencies de sincronicidad y la so teoría de la personalidá. Munchos de los protagonistes de les obres de Dick analicen la realidá y les sos propies percepciones en términos junguianos. Otres vegaes, la tema referir a Jung tan claramente que la conexón resulta obvia. La "Exéxesis" de Dick tamién contién munches notes sobre Jung en relación cola teoloxía y el misticismu.
Philip K. Dick esperimentó con drogues psicoactives, anque siempres negó qu'influyeren na so obra. Sicasí, el consumu de drogues foi tema importante en munchos de los sos trabayos, como "Una mirada a la escuridá" y "Los trés estigmes de Palmer Eldritch". Dick consumió anfetamines de forma habitual, y tamién esperimentó de volao con sustances sicodéliques, pero escribió "Los trés estigmes de Palmer Eldritch", obra proclamada "la novela LSD por excelencia de tolos tiempos" pola revista "Rolling Stone", enantes de probar esa droga. Per otra parte, acordies con una entrevista so publicada en 1975 pola mesma revista, Dick escribió tolos sos llibros publicaos enantes de 1970 so los efectos de les anfetamines.
La trama de "L'home nel castiellu" (1962) trescurre nun universu alternativu nel cual los Estaos Xuníos d'América son gobernaos poles potencies d'un Exa victoriosu tres la Segunda Guerra Mundial. Esta novela ta considerada como una obra destacada del subxéneru denomináu "hestoria alternativa", y ye la única obra dickiana que ganó un Premiu Hugo.
"Los trés estigmes de Palmer Eldritch" (1965) utiliza un conxuntu de conceutos de ciencia ficción y desenvuelve delles capes de realidá y irrealidá. Ye tamién unu de los primeros trabayos de Dick n'esquizar temes relixosos.
"Los trés estigmes de Palmer Eldritch" narra una hestoria que trescurre nel sieglu XXI y na que, so l'autoridá de les Naciones Xuníes, el ser humanu colonizó la Lluna y tolos planetes habitables del Sistema Solar. Pa la mayor parte de los colonos, la vida resulta por demás desagradable y psicolóxicamente monótona, polo cual les Naciones Xuníes tienen qu'obligar a la xente a que vaya a les colonies. La mayoría d'ellos entretiénense usando muñeces "Perky Pat" y accesorios fabricaos pola compañía terrestre "Equipos P. P.". Dicha compañía tamién produz de callao la "Can-D", una droga alucinógena illegal, anque bono de consiguir, que dexa a la persona que la consume «treslladase» en Perky Pat (si dicha persona ye una muyer) o nel noviu de Pat, Walt (si la persona ye un home). L'usu recreativu de la "Can-D" dexa a los colonos esperimentar dellos minutos d'una vida idealizada na Tierra participando nuna allucinación colectiva.
En "¿Suañen los androides con oveyes eléctriques?" (1968), un cazador de pagos xixila la población local d'androides nuna Tierra envelenada y afarada por una guerra nuclear, de la cual coláronse toles persones "d'ésitu". Los únicos que permanecen nel planeta son los qu'escareceríen de perspectives n'otru mundu. Tolos androides (tamién conocíos como "andrillos") tienen una fecha de muerte prefijada de mano. Sicasí, unos pocos andrillos busquen escapar al so destín y suplantar a los humanos na Tierra.
Esta novela ye bien conocida como la fonte lliteraria de la película "Blade Runner" (1982), y constitúi una intensificación de la nota dominante en tola obra dickiana: ¿qué ye real? ¿qué ye irreal? ¿son los androides, que paecen humanos y actúen como humanos, humanos verdaderos? ¿tendríamos de tratalos como a máquines o como a persones? ¿cuál ye'l factor crucial que define al ser humanu como "vivu", n'oposición a los que solamente viven n'apariencia?
La novela "Ubik" (1969) narra una hestoria na cual, cola apaición de grandes compañíes especializaes en siquismu y de un estáu de vida suspensa dempués de la muerte, créase un estáu de realidá erosionada. Nel añu 2005, esta obra foi incluyida pola revista Time Magacín ente los meyores 100 noveles de tolos tiempos.
"Fluyan les mios llárimes, dixo'l policía" (1974) rellata les peripecies de Jason Taverner, una estrella televisiva que vive nun estáu policial nun cercanu futuru distópico. Dempués de ser atacáu por una ex-novia enoxada, Taverner espertar nuna llóbrega habitación d'hotel. El protagonista inda tien el so dineru na cartera, pero los sos documentos d'identidá sumieron; ello constitúi un grave inconveniente, una y bones los controles de seguridá de los "pols" y los "nats" (la policía y la Guardia Nacional de los Estaos Xuníos) tán presentes por tola ciudá y arresten a tou aquel que nun tenga documentos d'identidá.
Jason de primeres piensa que foi víctima d'un robu, pero nel intre va afayar que tola so identidá foi borrada. Nun esiste nengún rexistru so en nenguna base de datos oficial, ya inclusive los sos más próximos colegues nun lo reconocen nin lo recuerden. Per primer vegada en munchos años, Jason nun tien fama nin reputación na que confiar. Namá cunta col so carisma innatu p'ayudar mientres trata de pescudar qué asocedió col so pasáu evitando l'atención de los pols.
"Fluyan les mios llárimes, dixo'l policía" foi la primer novela publicada por Dick tres años de silenciu, tiempu mientres el cual la so reputación ante la crítica aumentaba; asina, esta obra ganó'l Premio John W. Campbell Memorial a la meyor novela de ciencia ficción; tratar de la única novela de Philip K. Dick que resultó finalista tantu nuna edición de los Premiu Hugo como nuna de los Premios Nebula.
Nun trabayu escritu dos años enantes de la so muerte, Dick describía cómo'l so pastor episcopaliano indicólu qu'una importante escena de la novela yera bien similar a otra del Llibro de los Fechos de los Apóstoles. Richard Linklater fala sobre esta novela na so película "Waking Life", qu'empieza con una escena que recuerda a otra novela de Dick, "Tiempu desarticuláu".
"Una mirada a la escuridá" (1977) ye una desoladora amiestu de ciencia ficción y novela policiaca. Na trama, un axente secretu de la policía de narcóticos empieza a perder contactu cola realidá dempués de ser víctima de la "sustanza D", la mesma droga que tendría d'escorrer, que tien efectos permantentes sobre la mente. La "sustanza D" ye instantáneamente adictiva, empezando con una prestosa euforia que rápido se ve reemplazada por tracamundiu creciente, alucinación y, finalmente, psicosis total. Nesta novela, como en toles otres del mesmu autor, hai un filo subxacente de paranoya y disociación, con múltiples realidaes percibíes simultáneamente. Foi afecha al cine por Richard Linklater.
"SIVAINVI" (1980), ye quiciabes la novela más posmoderna y autobiográfica de Dick, esaminando les sos propies esperiencies inexplicaes. Puede tamién ser considerada como'l so trabayu más estudiáu académicamente, y foi afechu como ópera por Tod Machover.
Los sos últimos trabayos, especialmente la "triloxía de SIVAINVI", fueron en gran midida autobiográficos, munchos con referencies al "tres-dos-setenta y cuatro" (3 de febreru de 1974). Como yá se mentó, la palabra "SIVAINVI" ye'l acrónimo de "Sistema de Vasta Intelixencia Viva" y el títulu d'una novela (siguida temáticamente en siquier tres noveles más). Darréu, Dick teorizó que "SIVAINVI" yera tantu un xenerador de realidá como un mediu de comunicación estraterrestre. Un cuartu manuscritu sobre "SIVAINVI", "Radio Llibre Albemuth", escritu en 1976, foi afayáu dempués de la so muerte y espublizóse en 1985. L'editor, Arbor House, describe esti trabayu como introducción y clave a la so arrogante "triloxía de SIVAINVI".
A pesar de la sensación de que, de dalguna manera, taba esperimentando una comunicación cola divinidá, Dick foi incapaz de racionalizar por completu los socesu. Mientres el restu de la so vida, lluchó por entender dafechu lo que taba asocediendo, poniendo en cuestión la so propia cordura y la so percepción de la realidá. Dick trescribió los sos pensamientos nunos diarios, la "Exéxesis", d'ocho mil páxines y un millón de palabres.
Dende 1974 hasta la so muerte en 1982, Dick pasó nueches enteres escribiendo nel so diariu, de cutiu so la influencia de les anfetamines, qu'ensin dulda contribuyeron al so tonu aponderáu. Una tema recurrente na "Exéxesis" ye la hipótesis de que la Hestoria parárase nel sieglu I d. C. y que "el Imperiu romanu nunca cayó". L'autor vía a Roma como'l cumal del materialismu y del despotismu que, dempués de forzar a los gnósticos a la clandestinidá, caltuviera a la población de la Tierra esclavizada poles posesiones mundanes. Dick creía que "SIVAINVI" comunicárase con él y con otres persones anónimes pa desencadenar el procesu de destitución del presidente de los Estaos Xuníos Richard Nixon, a quien Dick consideraba l'actual encarnación del emperador de Roma.
N'abril de 2010, Houghton Mifflin Harcourt anunció'l proyectu de publicar estractos adicionales de la "Exéxesis" en dos volúmenes. El primeru, de 1056 páxines, sería publicáu en 2011, y el segundu (un volume del mesmu llargor) en 2012. L'editor Jonathan Lethem describió les próximes publicaciones como daqué "absolutamente afogadiegu, brillante, repetitivu y contradictoriu. Namá podría contener el secretu del universu". El proyectu foi modificáu pa publicar la "Exéxesis" como un llibru de gran formatu. "The Exegesis of Philip K. Dick" foi finalmente publicada en payares de 2011.
Numberoses obres de K. Dick fueron llevaes a la gran pantalla, pos Hollywood paez atopar un filón nes sos hestories futuristes apinaes de protagonistes non del tou heroicos, pero llenos de determinación, según nel magnetismu qu'esprende'l halo de sufrimientu y autodestrucción de la so obra autobiográfica.
Futures adaptaciones cinematográfiques basaes nos escritos de Dick inclúin:
Señalóse tamién la buelga de Dick en delles películes que, ensin basase directamente en nenguna obra d'ésti, reelaboran dalgunos de les temes característiques del autor, como la naturaleza dudosa de la realidá y de les nueses alcordances. Ente elles destaquen:
El 8 d'agostu de 2006, l'actor Paul Giamatti anunció que la so compañía, Touchy Feely Films, tien previstu producir un biopic sobre Philip K. Dick, col permisu de la so fía Isa Dick Hackett, propietaria de la compañía Electric Shepherd Productions ("Producciones Pastor eléctrico"). Tony Grisoni, guionista de películes como "Fear and Loathing in Les Vegues" o "Tideland" de Terry Gilliam, ta escribiendo'l guion de la película.
Dende la so muerte, Dick apaeció como personaxe en distintes obres. Ye destacable la so presencia en "Desgraciadamente, Philip K. Dick morrió" (1987), de Michael Bishop, novela asitiada nun universu alternativu gnósticu onde los sos relatos de ciencia-ficción fueron prohibíos nunos Estaos Xuníos totalitarios gobernaos por un Richard Nixon víctima d'una posesión diabólica.
Otres apaiciones ficticies post-mortem de Dick:
Ediciones Minotauro publicó gran parte de la obra de Philip K. Dick:
Rumi
Rumi puede referise a:
Jack London
Jack London, probablemente nacíu como John Griffith Chaney (12 de xineru de 1876-22 de payares de 1916), foi un escritor estauxunidense, autor de "Colmillo Blanco", "The Call of the Wild" (traducida n'español como "La llamada de lo selvaxe" y "La llamada de la selva"), y otros cincuenta llibros.
Clarice Stasz y otros biógrafos creen que'l padre biolóxicu de Jack London foi'l astrólogu William Chaney. Chaney foi un personaxe distinguíu de l'astroloxía; según Stasz: "Dende'l puntu de vista de los astrólogos más serios de güei, Chaney ye una gran figura que camudó la práctica de la charlatanería escontra un métodu más rigorosu". 
Jack London nun supo de la supuesta paternidá de Chaney hasta'l so maduror. En 1897 escribiólu a Chaney y recibió una carta d'él onde indicaba: "Nunca contraxi matrimoniu con Flora Wellman", y que yera "impotente" mientres el periodu que vivieron xuntos; poro, "nun puedo ser el to padre".
Nun ye posible afirmar si'l matrimoniu foi llegalizáu, una y bones la mayoría de los documentos civiles de San Francisco fueron destruyíos nel terremotu de 1906. Por ello, nun se sabe con certidume'l nome qu'apaecía nel certificáu de nacencia. Stasz esclaria que nes sos memories Chaney referir a la madre de Jack London, Flora Wellman, como "esposa". Stasz tamién fai fincapié nun anunciu nel cual Flora referir a sigo mesma como "Florence Wellman Chaney".
Jack London nació en San Francisco (California). Esencialmente se autoeducó, procesu que llevó a cabu na biblioteca pública de la ciudá lleendo llibros. En 1883 atopó y lleó la novela "Signa" de la escritora Ouida, que rellata cómo un mozu llabrador italianu ensin estudios escolares algama fama como compositor de ópera. London atribuyó-y a esti llibru la inspiración pa empezar el so llabor lliterariu.
En 1893, embarcar na goleta "Sophia Sutherland", que partía a la mariña de Xapón. Cuando tornó, el país taba somorguiáu nel llerza de 1893 y Oakland azotáu por disturbios llaborales. Dempués de trabayos agotadores nun molín de yute y nuna central eléctrica del ferrocarril, en 1894 xunir a la "Kelly's industrial army", una marcha de paraos en protesta a Washington, y empezó la so vida de vagamundu.
En 1894, pasó treinta díes na penitenciaría de Erie County en Buffalo (Nueva York) por vagabundeo. En "The Road", escribió: 
Dempués de delles esperiencies como vagamundu y marineru, London tornó a Oakland, onde allegó a la Oakland High School, contribuyendo con dellos artículos pa la revista de la secundaria, "The Aegis". La so primer publicación foi "Typhoon off the coast of Japan", onde rellató les sos esperiencies como marín.
Jack London deseyaba entrar desesperadamente a la Universidá de California y, en 1896, dempués d'un branu d'estudiu intensu, facer; pero los problemes financieros obligar a dise en 1897 y nunca se graduó. Kingman diz que "nun hai nengún antecedente de qu'escribiera pa publicaciones estudiantiles" ende.
En 1889, London empezó a trabayar de dolce a dieciocho hores al día na enlatadora Hickmott. Buscando una salida del so penosu trabayu, pidió un préstamu a la so madre adoptiva , Jennie Prentiss, y mercó la goleta "Razzle-Dazzle" a un pirata ostreru llamáu French Frank, convirtiéndose nun ostreru de la mesma. Nel cantar folk "John Barleycorn" declara robar a Mamie, la señora de French Frank. Dempués de dellos meses el so goleta estropiar ensin posibilidá de reparu. Camudóse al llau de la llei y fíxose miembru de la Patrulla Pesquera de California.
Mientres vivía na so casa de campu arrendada en Llagu Merritt (Oakland), London conoció al poeta George Sterling y convirtiéronse en bonos amigos. En 1902 Sterling ayudó a London a atopar una casa cerca de la suya en Piedmont, California. Nes sos cartes London referir a Sterling como "griegu" por cuenta de la so ñariz y perfil clásicu, y roblar col seudónimu "Llobu". London referir a Sterling como Russ Brissenden na so novela autobiográfica "Martin Eden" (1909) y como Mark Hall en "El valle de la lluna" (1913).
El 25 de xunetu de 1897, London y el so cuñáu James Shepard zarparon pa xunise a la fiebre del oru de Klondike onde ambientaría les sos primeres hestories importantes. Sicasí, el tiempu que pasó en Klondike foi perxudicial pal so salú y, al igual que munchos otros que trabayaben mal alimentaos nos xacimientos d'oru, desenvolvió escorbuto. Les sos melles enchiéronse, provocando la perda de los sos cuatro dientes fronteros, sufría constantes dolores nel cadril y los músculos de les piernes, y la so cara cubrir de llagues. Afortunadamente pa él y tolos que taben cayendo enfermos, el padre William Judge, "el santu de Dawson", abriera un abelugu en Dawson que-yos facilitaba abrigu, comida y delles medicines. 
London sobrevivió les dures condiciones de Klondike, y esta llucha contra la muerte inspiró la que de cutiu ye catalogada como la so meyor hestoria curtia: "To Build a Fire". La famosa versión d'esta hestoria foi publicada en 1908, pero enantes publicárase una totalmente distinta en 1902. Llabor, nuna antoloxía, diz que "comparar los dos versiones ye de la mesma una llección instructiva no qu'estrema un trabayu artísticu lliterariu estupendu d'una bona hestoria pa neños". La hestoria trata sobre un terco ya inútil buscador d'oru qu'ignorando los peligros de la naturaleza, a la fin muerre conxeláu por nun ser capaz de faer una simple fogata. London podría identificase col personaxe, y tuvo de guardar actos paecíos na vida real mientres taba en Klondike. 
Los sos terratenientes en Dawson fueron dos inxenieros en mines llamaos Marshall y Louis Bond, que estudiaron en Yale y Standford. El so padre, (Xuez Federal) "Judge" Hiram Bond, foi un ricu inversionista de la minería. Los Bonds, especialmente Hiram, yeren republicanos activos. Nel diariu de Marshall Bond méntense les amistoses lluches verbales sobre temes polítiques como un pasatiempu.
Jack dexó en Oakland a un creyente del trabayu éticu con conciencia social y conocencies socialistes y convirtióse nun partidariu activu del socialismu. Tamién concluyó que namái la so fe d'escapar de la trampa del trabayu foi consiguir una educación y "vender los sos pensamientos". Mientres tola so vida vio la escritura como un negociu, el so pasaporte de salida de la probeza, y esperaba una forma de llevar la riqueza al so propiu xuegu.
Cuando tornó a Oakland en 1898, empezó a lluchar seriamente pa entrar na impresión, una llucha memorable descrita na so novela "Martin Eden". La so primer hestoria publicada foi "To the Man On Trail". Cuando "The Overland Monthly" ufiertó-y namái 5 dólares por ella—y tardó en paga-y—Jack London averar a un puntu nel que plantegó abandonase la so carrera lliteraria. Nes sos propies palabres, "lliteral y literariamente fui salváu" cuando "The Black Cat" (n'español "El Gatu Negru") aceptó la so novela "Un millar de muertes" pagándo-y por ella 40 dólares—"el primer dineru que recibí por una hestoria".
Jack London foi afortunáu mientres la so carrera lliteraria. Empezó a cencielles con nueves tecnoloxíes d'impresión que dexaben la producción de revistes de baxu costu. Esto resultó nuna revolución pa les revistes populares dirixíes a un ampliu públicu, y un mercáu fuerte pa les hestories curties de ficción. Nel añu 1900, ganó aprosimao 2.500 dólares coles sos hestories, l'equivalente a unos 75.000 dólares anguaño. La so carrera taba empuesta escontra l'ésitu.
Ente les obres que vendió a les revistes atopaba la hestoria curtia conocida indistintamente como "Batarde" y "Diable" en dos ediciones de la mesma y básica hestoria. Un cruel francu-canadiense que maltrata al so perru. El perru como vengación provóca-y la muerte. London foi criticáu por representar a un perru como la encarnación del mal. Cuntaría de delles de les sos crítiques que les acciones del home son la causa principal del comportamientu de los sos animales y que lo amosaría na so próxima hestoria curtia.
La pequeña hestoria pal periódicu "Saturday Evening Post" titulada "La llamada de la selva" foi daqué llarga. La hestoria empieza nun Estáu de Santa Clara y representa un perru encruz de San Bernardo y Shepard llamáu "Buck". Ello ye que la primer escena ye una descripción de la granxa de la familia Bond y Buck ta basáu nel perru que-y foi emprestáu en Dawson polos sos terratenientes. London visitó a Marshall Bond en Calirfornia atopándose de nuevu con él nuna conferencia política que tuvo llugar en San Francisco en 1901.
Jack London contraxo matrimoniu con Bess Maddern el 17 d'abril de 1900, el mesmu día que "The Son of the Wolf" foi publicáu. Bess fuera parte del so círculu d'amigos mientres dellos años. Stasz diz "Dambos reconocieron públicamente que nun se casaben por amor, pero sí por amistá y pola creencia de que concebiríen fíos fuertes". Kingman diz "ellos atopábense a gustu xuntos... Jack dexara claro a Bessie que nun la amar, pero que-y gustaba lo suficiente pa tener un matrimoniu satisfactoriu". 
Mientres el matrimoniu, Jack London siguió la so amistá con Anna Strunsky, co-escribiendo "The Kempton-Wace Letters," una novela epistolar oldeando'l romanticismu con un amor científico. Anna, escribiendo les cartes de "Dane Kempton", demostraba un puntu de vista románticu frente al matrimoniu, ente que Jack, qu'escribía les cartes de "Herbert Wace", amosaba un puntu de vista científicu, basáu nel Darwinismo y les meyores provocaes na descendencia que podía producise.
Na novela, el so personaxe ficticiu oldea dos muyeres que London conocía:
[La primera yera] una lloca, lasciva criatura, maraviyosa, inmoral y llena de vida hasta'l cantu. La mio sangre palpita caliente inclusive agora que la vuelvo a esconxurar ... [La segunda yera] una muyer de pechos sobeyosos, la madre perfecta, fecha primordialmente pa reconocer l'agarre de los llabios d'un fíu. Yá sabes, esi tipu de muyer. "Les madres de los homes", llamar. Y por tanto tiempu esisten esta clase de muyeres na tierra, quiciabes tengamos de caltener por dichu tiempu la fe na grana de los homes. La lasciva yera la pareya sexual, pero esta yera la muyer madre, la postrera, más grande y sagrada na xerarquía de la vida.
Wace declara:
Propongo ordenar les mios aventures amoroses d'una forma racional... Porque caso con Hester Stebbins. Nun toi impulsáu pola llocura sexual arcaica de la bestia, nin pola llocura romántica obsoleta del home antiguu. Contraigo enllaz y la razón dizme que ta sofitáu na salú, na sensatez y la compatibilidá. El mio intelectu va esfrutar d'esti enllaz.
Analizando'l porqué del "foi impulsáu escontra la muyer", tien la intención de casase, Wace diz:
Foi la vieya Madre Naturaleza la que llora pola nuesa causa, cada home y muyer, pa la proxenie. El so únicu y eternu llamentu: ¡PROXENIE! ¡PROXENIE!
Na vida real, el nome cariñosu de Jack pa Bess yera "Mama-Neña" y el de Bess pa Jack yera "Papi-Neñu". La so primer fía, Joan, nació'l 15 de xineru de 1901, y la segunda, Bessie (más tarde llamada Becky), el 20 d'ochobre de 1902.
A cuerpu de semeya nes imaxes del álbum de semeyes, reproducíu en parte na memoria de Joan London, "Jack London y Les sos Fíes", publicáu póstumamente, amuesa la felicidá inconfundible de Jack London y l'arguyu nes sos fíes. Pero'l mesmu matrimoniu poner a prueba de forma continua. Kingman, en 1979, diz qu'en 1903 "la rotura... yera inminente... Bessie yera una bona muyer, pero yeren extremamente incompatibles. Nun quedaba nada d'amor. Inclusive la compañía y el respetu esmuciérase dempués del matrimoniu". Sicasí, "Jack siguía siendo atentu y xentil con Bessie, inclusive cuando Cloudsley Johns foi convidáu na so casa en febreru de 1903 nun abarruntó la rotura del so matrimoniu".
D'alcuerdu a Joseph Noel, 1940, "Bessie yera la madre eterna. Vivía primero pa Jack, correxía los sos manuscritos, ayudába-y cola gramática, pero cuando nacieron les sos fíes ella vivió por elles. Este foi'l so gran honor y el so primer erru garrafal". Jack quexar a Noel y George Sterling que "ella ye devota hasta la pureza. Cuando-y digo que la so moralidá ye solo la evidencia d'una presión baxa d'el sangre, ódiame. Venderíame xuntu colos mios fíos pola so maldita pureza. Esto ye tarrecible. Cada vez que tornó dempués de tar fora de casa per una nueche, ella nun me dexa tar na mesma habitación qu'ella sacantes que nun haya más remediu".
Jack London foi acusáu de plaxu en numberoses ocasiones mientres la so carrera. Yera vulnerable non solo porque fuera un escelente y esitosu escritor, sinón tamién por cuenta de los sos métodos de trabayu. Nuna carta a Elwyn Hoffman escribió "espresión, como sabes —conmigo— ye muncho más fácil que la invención". London facer con argumentos d'hestories curties y noveles del nuevu Sinclair Lewis y usaba incidentes qu'apaecíen en retayos de periódicu como material sobre'l que basar les sos hestories.
Egerton R. Young declaró que "La llamada de la selva" tomar del so llibru "My Dogs in the Northland". La respuesta de London foi reconocer usala como fonte; declaró escribilu una carta a Young pa estima-y lo.
En xunetu de 1902, dos pieces de ficción apaecieron nel mesmu mes: "Moon-Face" de Jack London nel "San Francisco Argonaut" y "The Passing of Cock-eye Blacklock" de Frank Norris, en "Century". Los periódicos fixeron comparances paraleles de les hestories, que London definía como "abondo distintos nel tratamientu, [pero] patentemente iguales en fundación y motivación". Jack London esplicó que dambos escritores basaron les sos hestories nel mesmu fechu apaecíu na prensa. Arriendes d'ello, afayóse qu'un añu enantes, un tal Charles Forrest McLean publicara otru relatu de ficción basáu nel mesmu incidente.
En 1906 el periódicu "New York World" publicó columnes "terriblemente paraleles" qu'amosaben d'una parte dieciocho pasaje del relatu de London llamáu "Love of Life" y por otra pasaxes similares del artículu de non ficción de Augustus Biddle y J. K Macdonald tituláu "Lost in the Land of the Midnight Sun" (n'español "Perdíu na tierra del Sol de Medianueche"). Según Joan London, fía de London, el paralelismu "[demostráu] más allá de la entruga de si Jack había reescrito puramente'l relatu de Biddle". (Jack London de xuru oxetaría alrodiu de la palabra "puramente".) En respuesta, London alvirtió que'l mundu nun lu acusó de "plaxu", solo de "identidá temporal y de situación", pa lo cual "declaróse culpable" definitivamente. London reconoció l'usu del relatu de Biddle, citando otres numberoses fontes qu'usara, y afirmó «Yo, nel cursu de faer xirar la mio vida del periodismu escontra la lliteratura, usé material proveniente de delles fontes les cualos fueren coleccionaes y narraes por homes que fixeron tornar los aspeutos de la vida en periodismu».
L'incidente más seriu envolubró al capítulu 7 de "El talón de fierro", tituláu "La visión del obispu". El capítulu foi casi idénticu al ensayu irónicu de Frank Harris, publicáu en 1901, tituláu "L'obispu de Londres y la moralidá pública". Harris indignóse y suxurió que tendría de recibir la sesentava parte de los beneficios llograos por "El talón de fierro", el problemáticu material que constituyía aquella fracción de la novela completa. Jack London aportunó qu'él copiara una reimpresión del artículu'l cual apaeció nun periódicu estaunidense, y creyer como les palabres genuínas pronunciaes pol Obispu de Londres. Joan London definió esta defensa como "poco convincente, efectivamente".
En 1910, Jack London mercó un ranchu de 1.000 acres (4 km²) en Glen Ellen, nel condáu de Sonoma, California, por 26.000 dólares. Escribió que "Dempués de la mio muyer, el ranchu ye la cosa más querida nel mundu pa mi". Deseyaba desesperadamente que'l ranchu convertir nuna empresa de negocios d'ésitu. Escribir, siempres una empresa comercial con London, convertiríase agora más cercana escontra un final: "Escribo un llibru pola razón d'añedir trescientes o cuatrocientes acres [1 or 2 km²] más al mio magníficu estáu". Dempués de 1910, les sos obres lliteraries fueron na so mayoría composiciones lliteraries de probe calidá escrites rápido pa faer dineru, escrites pola necesidá d'apurrir ingresos pal ranchu. Joan London escribe "Pocos críticos fadiábense siquier n'evaluar el so trabayu seriamente, yera obviu que Jack nun se diba esforciar más".
Clarice Stasz escribe que London "llevara dafechu al corazón la visión, espresada na so ficción agraria, de la tierra como la versión más cercana del edén na Tierra... estudió él mesmu manuales d'agricultura y tomos científicos. Concibió un sistema de ranchu que güei sería emponderáu pola so sabiduría ecolóxica". Taba arguyosu del primera silu de cementu en California, que diseñó él mesmu a partir d'una granxa de gochos circular. London esperaba afaer la sabiduría de l'agricultura asiática sostenible a los Estaos Xuníos.
El ranchu foi, por munches midíes, un fallu colosal. El observadores atentos tales como Stasz trataron los sos proyectos como potencialmente facederos, y atribúin el so fallu a la mala suerte o a ser pioneru pa la so dómina. Los observadores menos atentos como Kevin Starr suxuren que foi un mal xestor, distrayíu por otros negocios y perxudicáu pol so alcoholismu. Starr fai notar que London tuvo ausente nel so ranchu per añu y mediu ente 1910 y 1916, y diz "Gustába-y la parafernalia del poder de directivu, pero nun emprestar atención a los detalles... El trabayadores de London rir de los sos esfuerzos de xugar a ser un rancheru y consideraron que yera'l hobby d'un home ricu".
Jack London fíxose socialista a la edá de 20 años. Primeramente, había estáu teníu d'un optimismu reprimíu'l cual venía del so salú y la so fuerza, actuando de forma individual, trabayando duru y viendo al mundu como daqué bonu. Pero tal como detalla nel so ensayu, "Como me convertí en socialista", los sos puntos de vista socialistes empezaron cuando s'abrir los sos güeyos a los miembros de lo más baxu del foso social. El so optimismu ya individualismu perdieron intensidá, y xuró que nunca más trabayaría más duru de lo necesario. Escribe qu'el so individualismu foi machucáu, y que renació un socialista. London xunióse primero al Partíu Socialista Llaboral n'abril de 1896. En 1901, abandonó dichu partíu y xunióse al nuevu Partíu Socialista d'América. En 1896 el periódicu llamáu "San Francisco Chronicle" publicó una historia sobre'l London de 20 años que nel "City Hall Park" de Oakland y de nueche, dio una charra alrodiu de socialismu al ensame rexuntáu—una actividá pola cual foi arrestáu en 1897. Foi presentáu como alcalde de Oakland en dos causes: en 1901, resultando non escoyíu al recibir 245 votos y en 1905, ameyorando'l so porcentaxe de votos (981 votos) pero ensin algamar el so oxetivu. London fixo una xira pel país conferenciando sobre socialismu nel añu 1906 y publicó colecciones d'ensayos que la so temática yera'l socialismu ("La guerra de les Clases", 1905; "Revolución y otros Ensayos", 1910).
De cutiu despidíase nes sos cartes cola frase "El vuesu pa la Revolución" (n'inglés "Yours for the Revolution").
Stasz fai notar que "London consideraba a los "Wobblies" (miembros de "Industrial Workers of the World", n'español "Trabayadores Industriales del Mundu") como una adición bien recibida a la causa socialista, anque nunca se-yos xunió nes pretensiones poles qu'establecíen emplegar el sabotaxe". Menta un alcuentru personal ente London y Big Bill Haywood en 1912.
Rescampla un puntu de vista socialista nes sos obres, más notable si quepe na so novela "El talón de fierro". El socialismu de Jack London venía del corazón y de la so esperiencia na vida, y non de la teoría o del socialista intelectual.
Nos sos años nel ranchu Glen Ellen, London sintió un llixeru sentimientu ambivalente escontra'l socialismu. Tenía un estraordinariu ésitu financieru como escritor, y quería desesperadamente algamar el mesmu ésitu col so ranchu Glen Ellen. Quexóse alrodiu de los "ineficientes trabayadores italianos" nel so empléu. En 1916, arrenunció al capítulu que constituyó na so vida Glen Ellen nel partíu socialista, pero declaró categóricamente que lo faía "por cuenta de la so falta de fueu y llucha, y la perda d'énfasis na llucha de clases". 
Nuna semeya poca favorecedor de los díes de Jack London nel ranchu, Kevin Starr en 1973 referir a esti periodu como "post socialista" y diz que "... alredor de 1911 ... London taba más aburríu de la llucha de clases que lo que quería almitir". Starr caltién que'l socialismu de London
"siempres tuvo un carís elitista nél, y una bona postura d'alcuerdu". Gustába-y xugar a ser un intelectual de la clase trabayadora cuando yera apoderáu a los sos propios propósitos. Convidáu a una casa prominente de Piamonte, llevaba una camisa de franela, pero, según comentó daquién ellí, la chapa que llevaba London en solidaridá cola clase trabayadora "paecía como si fuera especialmente llavada pa la ocasión". Mark Twain dixo "sirviríalu a London pa faer que la clase trabayadora tomara'l control de les coses. Tendría que llamar a la milicia pa recoyer los sos derechos d'autor".
Nos sos "Memories de Lenin" (1930), la so muyer, Nadezhda K. Krupskaya, afirma que dos díes enantes de la so muerte lleó "Amor a la Vida" al so home, Vladimir Ilyich Lenin.
Esta tema foi tamién oxetu d'una hestoria qu'escribió en 1910, titulada "The Unparalleled Invasion". Ambientada en 1976, London describe una China con sobrepoblación que conquista y coloniza los países vecinos, cola eventual pretensión de tomar el mundu enteru. Les naciones occidentales respuenden bombardeando China con decenes de les enfermedaes más infeicioses. El xenocidiu, que se describe con bastante detalle, ye descritu a lo llargo de too el llibru como xustificáu y "la única solución posible al problema de China", y en nengún llugar espresa nenguna oxeción. Sicasí, munchos de los cuentos de London destaquen pola so semeya empático de personaxes mexicanos, asiáticos y h.awaianos. Na so correspondencia de la guerra rusu-xaponesa, según la so novela inconclusa "Cherry", amuesa gran almiración poles costume y capacidaes xaponeses.
Mientres la so curtia vida, London tuvo numberosos intereses, ente los que s'atopaba'l boxéu. L'escritor realizó dellos trabayos como corresponsal cubriendo los principales afitaos pugilísticos d'empiezos del sieglu XX. El mayor d'ellos foi la llamada 'Engarradiella del Sieglu' qu'enfrentó en 1910 a Jack Johnson -negru y d'estremada mala reputación- contra James Jeffries, favoritu del públicu blancu y némesis plantegada pola prensa de la dómina. El combate acabó con victoria por KO del campeón negru, púgil al que London acusara mientres la previa del alcuentru con términos racistes.
La muerte de Jack London ta llena de discutiniu. Munches fontes antigües describir como un suicidiu, y dalgunes inda lo faen. Sicasí, esto paez presentase como un rumor, o como una especulación sofitada nos incidentes que tienen llugar nes sos escritures ficticies. El so certificáu de muerte establecía la causa nuna uremia. Morrió'l 22 de payares de 1916. Sábese que sufría un dolor estremu y que taba tomando morfina, y ye posible qu'una sobredosis de morfina, accidental o apostada, pudo contribuyir. Clarice Stasz, nuna biografía encapsulada, escribe "La subsecuente muerte de London, por un ciertu númberu de razones, amuésase como un mitu biográficu desenvueltu, nel cual clasifícase-y como un alcohólicu muyeriegu que se suicidó. Una investigación recién sofitada en documentos de primera mano cuestiona esta caricatura".
El suicidiu apaez nes hestories de London. Na so novela autobiográfica "Martin Eden", el protagonista suicídase morriendo afogáu. Na so memoria autobiográfica "John Barleycorn", declara, como adolescente, zarapicar n'estáu de embriaguez, cayendo pela borda a la Badea de San Francisco, "dalgún parllotéu exorbitante cuando baxa la marea encegolóme de secute", y foi al debalu per hores intentando afogase a sigo mesmu, casi consiguiéndolo primero que se-y pasara l'enfile y fuera rescatáu por un pescador. Un fechu paralelu asocede nel desenllaz de "The Little Lady of the Big House", nel cual la heroína, enfrentada al dolor d'una ferida mortal y intratable causada por un disparu, esperimenta un suicidiu asistíu per mediu de la morfina. Estos fechos nes sos hestories probablemente contribuyeron al mitu bibliográficu.
Los restos mortales de Jack London tán soterraos, xuntu colos de la so esposa Charmian, nel Parque Históricu Jack London, allugáu en Glen Ellen, California. La tumba simple ta marcada con un morrillu mofosu.
Jack Kerouac
Jack Kerouac foi un escritor estaunidense, pioneru de La Xeneración Beat (Beat Generation) al pie de los sos colegues William S. Burroughs y Allen Ginsberg. Kerouac ye reconocíu pola so prosa bonal. La so obra toma temes como la espiritualidá católica, el jazz, la promiscuidá, el budismu, les drogues, la probeza y los viaxes. Convertir nuna celebridá clandestina y proxenitor del movimientu hippie, a pesar de tar en contra de determinaes ideoloxíes polítiques radicales.
Kerouac finó en 1969, a los 47 años, por cuenta de una hemorraxa interna consecuencia del so alcoholismu. Dende'l so fallecimientu'l so prestíu lliterariu creció, dexando la publicación de delles obres inédites. Anguaño toos el so llibros hanse impresu, incluyendo "The Town and the City", "On the Road", "Doctor Sax", "The Dharma Bums", "Mexico City Blues", "The Subterraneans", "Desolation Angels", "Visions of Cody", "The Sía Is My Brother y" "Big Sur".
Kerouac nació'l 12 de marzu de 1922 en Lowell, Massachusetts, fíu de padres francu-canadienses, Léo-Alcide Keroack y Gabrielle-Ange Lévesque, provenientes de St-Hubert-de-Rivière-du-Loup en Quebec, Canadá. Esiste ciertu tracamundiu en redol al so nome, en parte por cuenta de variaciones na escritura de "Kerouac", en parte por causa d'afirmar l'autor llamase "Jean-Louis Lebris de Kerouac". La razón de dicha declaración paez tar amestada a una lleenda familiar qu'aseguraba que baxaben del barón François Louis Alexandre Lebris de Kerouac. El certificáu de bautismu de Kerouac nomar a cencielles Jean Louis Kirouac, la manera más habitual d'escribir l'apellíu en Quebec. Investigaciones al respeutu demostraron que los raigaños de Kerouac remóntense, ello ye que a la Bretaña; asitiándolo como descendiente d'un comerciante de clase media: Urbain-François -y Bihan, señor de Kervoac, que los sos fíos cásase con francu canadienses. El padre de Kerouac, Lleo, provién d'una familia productora de pataques de St-Hubert-de-Rivière-du-Loup. Jack tenía, tamién, distintes hestories alrodiu de la etimoloxía del so apellíu, polo xeneral acomuñar a raigaños celtes irlandeses, bretones, o de Cornualles. Nuna entrevista aseguró qu'el so apellíu provenía de la llingua de Cornualles, el Kernewek y que la so familia llegara a la Bretaña fuxendo de Cornualles. Otra de les versiones yera que los Kerouac llegaren a Cornualles, fuxendo d'Irlanda enantes de Cristu, y qu'entós l'apellíu significaba ""el llinguaxe de la casa"". N'otra entrevista aseguró que yera una palabra irlandesa que significaba ""llinguaxe de l'agua"", y rellacionada con "Kerwick". Kerouac, deriváu de Kervoach, ye'l nome d'una ciudá na Bretaña, Lanmeur, cerca de Morlaix.
El 17 de mayu de 1928, con seis años d'edá, Kerouac tuvo la so primer confesión. Como penitencia pidióse-y rezar un rosariu, mientres el cual escuchó a Dios dici-y que tenía una alma bona, que sufriría na vida y morrería en dolor y horror, pero qu'a la fin recibiría la salvación. Esta esperiencia, xuntu cola visión la Virxe María qu'el so hermanu tuviera, (y relixoses combayándolo, convencíes de que yera un santu), emponer nel so adultez a un estudiu del budismu y a un compromisu permanente con Cristu, solidificando la visión del mundu reflexada na so obra.
Les habilidaes atlétiques de Kerouac como corredor de fútbol americanu na Escuela Secundaria Lowell dexáron-y llograr una beca pa Boston College, NotreDame y la Universidá de Columbia. Entró na Universidá de Columbia dempués d'un añu en Horace Mann Preparatory School, onde llogró los graos necesarios pa la entrada a Columbia. Kerouac rompióse una pierna mientres la so temporada de novatu, y mientres un segundu añu engarró costantemente col entrenador Lou Little, quien lo caltuvo na banca. Mientres la so universidá, Kerouac escribió dellos artículos deportivos pal periódicu estudiantil, el Columbia Daily Spectator y xunióse a la fraternidá de Phi Gamma Delta. Tamién estudió en The New School.
Cuando la so carrera futbolística en Columbia terminó, Kerouac dexó la universidá. Siguió viviendo mientres un tiempu en Upper West Side de Nueva York cola so novia y primer esposa, Edie Parker. Foi mientres esta dómina que conoció a persones, agora famoses, coles que siempres se-y acomuñar; los personaxes que formaron la base de munches de les sos noveles: la llamada Xeneración Beat, incluyendo a Allen Ginsberg, Neal Cassady, John Clellon Holmes, Herbert Huncke y William S. Burroughs.
Kerouac xunir a la Marina Mercante d'Estaos Xuníos en 1942 y en 1943 a la Marina de los Estaos Xuníos, pero sirvió namái ocho díes enantes de llegar a la llista d'enfermos. Acordies col so informe médicu, Kerouac dixo que "cisqué una aspirina pa los mios dolores de cabeza y diagnosticáronme llocura precoz." El médicu forense informó que'l reporte militar yera probe, citando a Kerouac: "Nun puedo soportalo, gústame tar solu." Dos díes depués foi dáu de baxa por motivos psiquiátricos (yera de "calter indiferente" con un diagnósticu de "personalidá esquizofrénica").
Mientres Kerouac sirvía na Marina Mercante, escribió la so primer novela, "El mar ye'l mio hermanu". Anque foi escrita en 1942, el llibru nun se publicar hasta 2011, 42 años dempués de la muerte de Kerouac y 70 dempués de que foi escritu. Kerouac describió'l trabayu como una "simple revuelta contra la sociedá tal como ye, contra les desigualdaes, la frustración y les agoníes autoinfligidas." Él clasificó la obra como un fracasu, llamándolo una "vasía (de mierda) como lliteratura", nunca buscó viviegamente la publicación de la mesma.
En 1944, Kerouac foi deteníu como testigu nel asesinatu de David Kammerer, quien tuviera acosando al so amigu Lucien Carr dende la so adolescencia en St. Louis. Foi gracies a Carr que Kerouac llegó a conocer a Burroughs y Ginsberg. Según Carr, la obsesión homosexual de Kammerer volvióse agresiva, provocándolo a apuñalalo hasta la muerte. Carr recurrió a Kerouac en busca d'ayuda y xuntos refundiaron l'arma al ríu Hudson. Dempués, afalaos por Burroughs, apurrir a la policía. El padre de Kerouac negar a pagar la so fianza. Kerouac aportó a casase con Edie Parker si los sos padres pagaben la fianza (matrimoniu anuláu en 1948). Kerouac y Burroughs collaboraron nuna novela avera del asesinatu de Kammerer ""And the Hippos Were Boiled in Their Tanks"". Anque'l llibru nun se publicar mientres la so vida, un estractu apaeció en ""Word Virus: A William S. Burroughs Reader"". Kerouac escribió avera de la tema na so novela "Vanidá de Duluoz".
Más tarde, vivió colos sos padres nel Ozone Park de Queens, que tamién se camudaron a Nueva York. Escribió la so primer novela publicada, "El Pueblu y la Ciudá", y empezó la famosa "On the Road" alredor de 1949 mientres vivía ellí. Los sos amigos llamábenlu "El magu de Ozone Park", n'alusión al llamatu de Thomas Edison, "El Magu de Menlo Park "y la película El Magu de Oz.
"El Pueblu y la Ciudá" foi publicáu en 1950 sol nome "John Kerouac" y, a pesar de que llogró crítiques respetables, el llibru vendió mal. Fuertemente influyíu pola llectura de Thomas Wolfe, que cavilga alrodiu de la fórmula épica xeneracional y los contrastes de la vida de pueblu frente a la vida multidimensional de la ciudá. El llibru foi fuertemente editáu por Robert Giroux, con alredor de 400 p esaniciaes.
Mientres los siguientes seis años, Kerouac siguió escribiendo con regularidá. Con base en borradores anteriores y tentativamente tituláu "La Xeneración Beat" y "Gone On The Road", Kerouac completó, n'abril de 1951, lo que güei se conoz como "On the Road" mientres vivía en 454 West 20th Street en Manhattan cola so segunda esposa, Joan Haverty. El llibru foi en gran parte autobiográficu, describiendo les sos aventures mientres percorría tou Estaos Xuníos y México a finales de los años 40, según les sos relaciones con otru escritores del Beat y amigos. Completó la primer versión de la novela mientres tres selmanes de sesiones de prosa confesional bonal. Kerouac escribió'l borrador final en 20 díes con Joan, la so esposa, apurriéndo-y benzedrina, cigarros, sopa d'arbeyos y taces de café. Antes d'empezar, Kerouac cortó fueyes de papel de calcar lo suficientemente anches pa una máquina d'escribir y xuntar nun rollu de 120 pies de llargu (36,6 m), dexándo-y escribir de forma continua ensin la interrupción de les páxines de recarga. El manuscritu resultante nun cuntaba con nenguna posa ente capítulos o párrafos y yera muncho más esplícitu que la versión publicada. Anque se categorizaba "bonal", Kerouac preparar con muncha antelación enantes d'empezar a escribir. Ello ye que acordies col so profesor de Columbia y mentor Mark Van Doren, Jack había afilvanáu gran parte del trabayu nos sos diarios mientres dellos años anteriores.
Anque'l trabayu completóse rápido, Kerouac tardó abondo p'atopar a daquién que lo publicar. Primero que "On The Road" fora aceptada por Viking Press, Kerouac consiguió un trabayu como "encargáu de frenos pa ferrocarril y el vixilante del fueu" (vease Desolation Peak en Washington) viaxando ente les mariñes esti y oeste de los Estaos Xuníos pa ganar dineru, atopando, con frecuencia, el descansu y la tranquilidá (espaciu necesariu pa escribir) na casa de la so madre. Mientres esti periodu conoció y fíxose amigu de Abe Green, un mozu que más tarde-y presentaría a Herbert Huncke, un estafador de Times Square y favoritu de munchu escritores del Beat. Mientres esti periodu de viaxes, Kerouac escribió lo qu'él considera "el trabayu de la so vida", "Vanidá de Duluoz".
El editores refugaron "On The Road" por cuenta del so estilu d'escritura esperimental y el so tonu burllón escontra les minoríes y los grupos marxinaos sociales de la posguerra. Munchu editores atopaben incómoda la idea de publicar un llibru que contenía descripciones gráfiques de consumu de drogues y conducta homosexual que podría resultar en cargos de obscenidad que, más tarde cayeron sobre "Naked Lunch" de Burroughs y "Howl" de Ginsberg.
Según Kerouac, On the Road foi, realmente, una hestoria "sobre dos amigos católicos qu'analayen pel país en busca de Dios. Y atopar. Atopar nel cielu, en Market Street San Francisco y Dean (Neal) tenía sudu de Dios na frente hasta'l final. NUN HAI OTRA SALIDA PAL HOME SANTU: TIEN DE SUDAR PA DIOS y una vegada que lo atopó, la divinidá de Dios ta firme pa siempres y nun se debe falar sobre ello." Acordies col so biógrafu, l'historiador Douglas Brinkley, On The Road foi mal interpretada como un cuentu de compañeros en busca de golpes, cuando lo más importante d'entender ye que Kerouac yera un autor católicu americanu, con, prácticamente toles páxines del so diariu, esbozos de crucifixos, oraciones o apelaciones a Cristu pa ser perdonáu. 
Na primavera de 1951, Joan Haverty divorciar de Kerouac mientres taba embarazada. En febreru de 1952, dio a lluz a la única fía de Kerouac, Jan Kerouac, anque se negó a reconocela hasta qu'un analís de sangre confirmólo 9 años más tarde. Mientres los siguientes años Kerouac siguió escribiendo y faciendo llargos viaxes al traviés d'EE.XX. y México. Esperimentó episodios de consumu escesivu d'alcohol y depresión. Mientres esti periodu, terminó borradores que se convertiríen en diez noveles más, incluyendo The Subterraneans, Doctor Sax, Tristessa y Desolation Angels, novela crónica de munchos de los acontecimientos d'estos años.
En 1954, Kerouac afayó "A Buddhist Bible" de Dwight Goddard na llibrería San Jose, que marcó l'empiezu del so estudiu del budismu. Enantes, Kerouac había tomáu interés nel pensamientu oriental alredor de 1946 cuando lleó "Mitos y Símbolos nel arte Indio" de Heinrich Zimmer. En 1955 Kerouac escribió una biografía de Buda Gautama, "Wake Up: A Life of the Buddha", non publicar mientres la so vida, sinón hasta setiembre de 2008 por Viking sol nome de "Tricycle: The Buddhist Review, 1993-1995". 
Kerouac fixo enemigos en dambos llaos de la política, la derecha refalgando la so asociación coles drogues y el llibertinaxe sexual y l'esquierda el so anticomunismu y catolicismu; en 1954 reparaba audiencies del Senáu McCarthy fumando mariguana y sofitando al senador anticomunista, Joseph McCarthy. En "Desolation Angels" escribió "En Columbia tou lo que trataron d'enseñanos yera Marx, como si importárame." (considerando'l Marxismu, como'l Freudismo, una tanxente ilusoria).
En 1957, dempués de ser refugáu por delles editoriales, On The Road foi finalmente mercáu por Viking Press, qu'esixó importantes revisiones enantes de la so publicación. Munchos de los pasaxes más sexualmente esplícitos fueron retiraos y, por medrana a demandes per bilordiu, usáronse seudónimos pa los "personaxes" del llibru. Estes revisiones dieron llugar a crítiques por cuenta de la supuesta espontaneidá del estilu de Kerouac. 
En xunetu de 1957, Kerouac camudar a una pequeña casa nel 1418½ de Clouser Avenue en College Park, Orlando, Florida, a la espera de la publicación de On The Road. Selmanes más tarde, una reseña del llibru por Gilbert Millstein apaeció en The New York Times proclamando a Kerouac la voz d'una nueva xeneración. Kerouac foi aclamáu como un gran escritor estaunidense. La so amistá con Allen Ginsberg, William S. Burroughs y Gregory Corsu, ente otros, convertir nuna representación notable de la Xeneración Beat. El términu "Beat Generation" foi inventáu por Kerouac mientres una conversación caltenida con Herbert Huncke. Huncke utiliza'l términu "beat" pa describir a una persona con poco dineru y poques perspectives. "I'm beat to my socks", dixera. La fama de Kerouac vieno como una situación inmanejable que sería la so perdición.
La novela de Kerouac ye de cutiu descrita como'l trabayu definitoria de la post Segunda Guerra Mundial Xeneración del Beat. Kerouac aportó a llamáu "el rei de la xeneración beat", un términu col que non siempres se sintió cómodu. Kerouac dixo: "Nun soi un beatnik, soi un católicu", amosando a la reportera una pintura de Pablo VI y diciendo: "¿Sabi quién pintó eso? yo."
L'ésitu de On The Road tráxolu a Kerouac fama instantánea. El so estatus de celebridá traxo editores deseyando manuscritos enantes refugaos. Dempués de nueve meses, yá nun se sentía seguro en públicu. Foi cutíu por trés homes nes contornes del San Remo Café en 189 Bleecker Street na ciudá de Nueva York. 
Kerouac narra partes de la so esperiencia col budismu, según dalgunes de les sos aventures con Gary Snyder y otros poetes de San Francisco, en "The Dharma Bums", asitiada en California y Washington y publicada en 1958. La novela foi escrita n'Orlando ente'l 26 de payares y 7 d'avientu de 1957. Pa empezar The Dharma Bums, Kerouac escribió sobre un papel de diez pies de llargu, pa nun atayar el fluxu de cambeos de papel, como lo fixera con On The Road.
Kerouac taba desmoralizado poles crítiques alrodiu de The Dharma Bums per parte de figures respetaes nel ámbitu budista (maestros Zen) d'América como Ruth Fuller Sasaki y Alan Watts. Escribió a Snyder, pidiendo a una xunta con D. T. Suzuki, "inclusive Suzuki mirábame con güeyos entornaos, como si yo fuera un impostor monstruosu." Dexó pasar la oportunidá d'axuntase con Snyder en California, y esplicó a Philip Whalen, "taría avergoñáu d'enfrentalo, Gary, volví decadente y borrachu, nun m'importa una mierda. Yá nun soi budista" como reacción a les sos crítiques, citó parte de la recitación de Abe Green, "Thrasonical Yawning in the Abattoir of the Soul": "una enorme congregación rabiosa con ganes de bañase, anubrir pola Fonte d'Euforia, y esfrutó como protozóos a la célebre lluz." Munchos consideren qu'esto amuesa'l monte rusu emocional de Kerouac dempués de la adulación ensin precedentes y desmoralización espiritual.
Kerouac escribió y narró una película "Beat" titulada "Pull My Daisy" (1959), dirixida por Robert Frank y Alfred Leslie. Ye protagonizada polos poetes Allen Ginsberg y Gregory Corsu, el músicu David Amram y el pintor Larry Rivers, ente otros. El so nome orixinal yera "The Beat Generation", el títulu foi camudáu nel últimu momentu, cuando MGM llanzó una película col mesmu nome en xunetu de 1959 alrodiu de la cultura sensacionalista "beatnik".
La serie de CBS Television "Ruta 66" (1960-1964), que presenta a dos homes nuevos ensin atadures "on the road" nun Corvette buscando aventura y alimentando los sos viaxes con trabayos temporales aparentemente abondosos nos distintos llugares d'Estaos Xuníos, dio la impresión de ser una apropiación comercial indebida de "On The Road". Inclusive los protagonistes, Buz y Todd, teníen paecíu a Kerouac y Cassady con Moriarty, respectivamente. Kerouac sentía que fuera estafáu por Stirling Silliphant, ceador de"Ruta 66" y quixo demandar, CBS, la compañía productora de TV Screen Gems y el patrocinador Chevrolet, pero de dalguna manera foi aconseyáu pa detener el procesu llegal. 
El documental "Kerouac, The Movie" de John Antonelli (1985) empieza y termina con imaxes de Kerouac lleendo On the Road y Visions of Cody en "Steve Allen" Show, Plymouth en payares de 1959. Kerouac apaez intelixente, pero cobarde. "¿tas nerviosu?" entruga Steve Allen. "Non" diz Kerouac, sudando y con notable molición.
Kerouac desenvolvió una especie d'amistá col eruditu Alan Watts (renombráu Arthur Wayne na novela "Big Sur" y Alex Aums en "Desolation Angels"). Kerouac camudar a Northport, Nueva York en marzu de 1958, seis meses dempués de la publicación de On The Road pa curiar de la so vieya madre Gabrielle y escondese de la so nueva condición de celebridá.
En 1965, conoció al poeta Youenn Gwernig en Nueva York convirtiéndose rápido n'amigos. Youenn Gwernig traducía los sos poemes de la llingua bretona al inglés col fin de dexar a Kerouac lleelos y entendelos: "Conocer a Jack Kerouac en 1965 foi un xiru decisivu. Como nun entendía'l Breton pidióme: "¿Podríes escribir dalgunos de los sos poemes n'inglés, realmente gustaríame lleelos..." Asina que escribí "Diri Dir - Stairs of Steel" pa él, y siguí faciéndolo. Ye por eso que de cutiu escribo los mios poemes en bretón, francés ya inglés."
En 1964 la hermana mayor de Kerouac finó por cuenta de un ataque de corazón y, en 1966, la so madre sufrió un ataque paralizante. En 1968, Neal Cassady morrió tando en México.
Nesi mesmu añu, 1968, apaeció nel programa de televisión Firing Line producíu y conducíu por William F. Buckley, Jr.. El visiblemente borrachu Kerouac faló de la contracultura na década de 1960, esta sería la so última apaición na televisión.
El 20 d'ochobre de 1969, alredor de les 11 de la mañana, Kerouac taba sentáu na so siella favorita, bebiendo güisqui y llicor de malta, tratando d'escarabayar notes pa un llibru sobre la imprenta del so padre en Lowell, Massachusetts. Sintióse enfermu del estómagu y dirixióse al bañu. Empezó a devolver grandes cantidaes de sangre, y glayó-y a la so esposa, "Stella, toi sangrando." Finalmente, foi persuadíu pa dir al hospital y foi treslladáu n'ambulancia al St. Anthony en San Petersburgu. El sangre siguió fluyendo de la so boca y sometióse a delles tresfusiones. Esa nueche foi sometíu a una ciruxía nun intentu d'arreyar los vasos sanguíneos rotos, pero'l so fégadu estropiáu torgó'l cuayamientu. Kerouac finó a les 5:15 de la mañana siguiente, 21 d'ochobre de 1969, nun recuperó la conciencia en nengún momentu dempués de la operación.
La so muerte, a la edá de 47 años, foi categorizada como una hemorraxa interna (várices esofáxiques sangrantes) causada por cirrosis, la resultancia de toa una vida de consumu escesivu d'alcohol, xuntu colos entueyos d'una hernia ensin tratar y una engarradiella nun chigre unes selmanes enantes de la so muerte. Kerouac ta soterráu nel Campusantu Edson na so ciudá natal de Lowell y foi honráu póstumamente con un doctoráu en Lletres de la Universidá de Massachusetts Lowell el 2 de xunu, 2007.
Nel momentu de la so muerte, Kerouac vivía cola so tercer esposa, Stella Sampas Kerouac, y la so madre, Gabrielle. La madre de Kerouac heredó la mayor parte del so patrimoniu y cuando ella morrió en 1973, Stella heredó los derechos de les sos obres so un testamentu supuestamente robláu por Gabrielle. Miembros de la familia desafiaron la voluntá y, el 24 de xunetu de 2009, un xuez del condáu de Pinellas, Florida dictaminó que'l testamentu de Gabrielle Kerouac yera falsu, argumentándola como físicamente incapaz de dar la so firma na fecha establecida. Dichu proceso nun tuvo efectu sobre la titularidá de derechos d'autor de les obres lliteraries de Jack, yá que en 2004 un Tribunal Testamentariu Florida dictaminó que "cualquier reclamación contra los activos o bienes heredaos o recibíos al traviés del estáu a Stella Sampas Kerouac, finada, vese torgada por razón de lo dispuesto nel Estatutu §733.710 de Florida" (1989).
En 2007, coincidiendo col 50 aniversariu de la publicación de On The Road, Viking emitió dos nueves ediciones: "On the Road: The Orixinal Scroll," y "On the Road: 50th Anniversary Edition". La edición más significativa ye "Scroll", una trescripción del testu orixinal escritu como unu llargu párrafu en fueyes de papel xuntes como un rollu de 120 pies (36.576 m). El testu ye más esplícitu sexualmente que'l publicáu por Viquingu en 1957, amás d'utilizar los nomes reales de los amigos de Kerouac en llugar de los nomes ficticios. El propietariu de Indianapolis Colts, Jim Irsay, pagó 2.430.000 dólares pol "Scroll" orixinal y dexó una xira d'exhibición que concluyó a finales de 2009. El llibru "50th Anniversary Edition" ye una reedición pol 40 aniversariu en virtú del títulu actualizáu.
"And the Hippos Were Boiled in Their Tanks," el manuscritu de Kerouac/Burroughs publicar por primer vegada'l 1 de payares de 2008 por Grove Press. Enantes, un fragmentu del manuscritu publicárase nel compendiu Burroughs, Word Virus.
-yos Éditions du Boreal, una editorial con see en Montreal, llogró los derechos pa publicar una colección d'obres titulada "La vie est d'hommage", previendo'l llanzamientu en primavera de 2016. Amiesta obres en francés ensin publicar primeramente, incluyendo una novela "Sur -y Chemin" y l'empiezu de "La Nuit est ma femme". Los trabayos van ser publicaos en francés y traducíos al inglés pol profesor Jean-Christophe de la Universidá de Pennsylvania.
Kerouac ye consideráu'l padre del movimientu Beat, anque nun esfrutaba etiquetase. El métodu de Kerouac foi fuertemente influyíu pol jazz, especialmente'l subxéneru Bebop establecíu por Charlie Parker, Dizzy Gillespie, Thelonious Monk, ente otros. Más tarde, Kerouac incluyiría idees que desenvueltes polos sos estudios budistes influyíos por Gary Snyder. El so estilu ye comúnmente clasificáu como "prosa bonal". Anque la prosa de Kerouac foi bonal y supuestamente ensin ediciones, escribió, principalmente, noveles autobiográfiques (o Roman à clef) basáu en fechos reales de la so vida y xente cola qu'interactuó.
Munchos de los sos llibros ejemplificaron l'acercamientu bonal, dellos exemplos son On the Road, Visions of Cody, Visions of Gerard, Big Sur y The Subterraneans. Les característiques centrales del so métodu d'escritura yeren les "idees d'aliendu" (tomáu del Jazz y de la meditación budista p'alendar), improvisando palabres sobre les estructures inherentes de la mente, el llinguaxe y ensin editar una sola palabra (gran parte del so trabayu foi editáu por Donald Merriam Allen, una figura importante na Xeneración del Beat, editó, tamién, dalgunos de los trabayos de Ginsberg). Al pie del so "idea d'aliendu" esanició los periodos, usando un sistema de tableru llargu, que conectaba los puntos necesarios. Les frases ente guiones paecer a los licks d'improvisación en jazz. Al falar les palabres tienen ciertu ritmu, anque nengún d'ellos ye antemanáu.
Kerouac foi un gran almirador de Snyder, siendo fuertemente influyíu poles sos idees. The Dharma Bums contién relatos d'un viaxe de montañismo que realizaron xuntos según párrafos enteros de les cartes unviaes por Snyder a Kerouac. Mientres vivía con Snyder, fora de Mill Valley, California en 1956, Kerouac trabayó nun llibru alrodiu de él, que consideró llamar Visions of Gary (Convirtiéndose, a la llarga en The Dharma Bums). Esi branu, Kerouac tomó un trabayu como observador del fueu en Desolation Peak en North Cascades en Washington, dempués d'escuchar les hestories de Snyder y Whalen alrodiu de los sos periodos d'observación. Kerouac describió la esperiencia na so novela Desolation Angels.
Kerouac falaría alrodiu del so métodu mientres hores, comúnmente borrachu, a amigos y estraños. Allen Ginsberg, pocu impresionáu de primeres, resultaría, más tarde, unu de los sos grandes defensores, y ello ye que influyíu pol métodu de prosa bonal reflexáu na so obra "Howl". Alredor d'esta dómina Kerouac escribió "Los Soterraños" siendo costantemente encetáu por Ginsberg y otros pa una explicació formal del so estilu. La esplicación más concisa del so métodu "prosa bonal" foi "Belief and Technique for Modern Prose", una lists de 30 "esenciales". 
Dalgunos aseguraben que la técnica de Kerouac nun producía prosa viva o enerxética. Truman Capote proclamó una famosa frase sobre la obra de Kerouac: "That's not writing, it's typing" ("Eso nun ye escribir, ye mecanografiar", escribir ensin sentíu). Según Carolyn Cassady, y otres persones que la conocieron, solía reescribir y reescribir.
Anque la obra de Kerouac publicóse n'inglés, investigaciones recién suxurieron que, amás de la correspondencia y cartes a amigos y familiares, escribió, tamién, noveles de ficción ensin publicar en francés. Un manuscritu tituláu "Sur -y Chemin" (Nel camín) afayóse en 2008 pol periodista Gabriel Anctil. La novela, terminada en cinco díes en México n'avientu de 1952, ye un exemplu de los intentos de Kerouac na escritura en Joual, un dialectu típicu de la clase obrera canadiense francés de la dómina. Puede resumise como una forma d'espresión qu'utilizaben patois antiguos y modernos en francés entemeciendo palabres ingleses modernes. Ambientada en 1935, principalmente na mariña esti d'América, el manuscritu de 50 páxines esquiza dalgunos de les temes recurrentes de la lliteratura de Kerouac per mediu d'una narrativa bien asemeyada, si non idéntica, a la palabra falada. Cunta la hestoria d'un grupu d'homes que tán deciden axuntase en Nueva York, ente ellos un neñu de 13 años d'edá, "Ti-Jean". Ti-Jean y el so padre Lleo (nome real del padre de Kerouac) dexen Boston en coche, viaxando p'ayudar a amigos en busca d'un llugar pa quedase na ciudá. La hestoria en realidá sigue a dos coches y los sos pasaxeros, unu conduciendo a Denver y l'otru de Boston, hasta que, finalmente, axuntar nun sórdido chigre nel barriu chinu de Nueva York. Nella, el francés de Kerouac escribir con poco respetu pola gramática o la ortografía, confiando de cutiu na fonética col fin d'emitir una reproducción auténtica de la so llingua vernácula francu-canadiense. La novela empieza: "Dans l'mois d'Octobre 1935, y'arriva xune machine du West, de Denver, sur -y chemin pour New York. Dans la machine était Dean Pomeray, un soûlon; Dean Pomeray Jr., son ti fils de 9 ans et Rolfe Glendiver, son step son, 24. C'était un vieille Model T Ford, toutes -yos trois avaient leux yeux attachez sur -y chemin dans la nuit à travers la windshield." A pesar de qu'esti trabayu tien mesmu títulu qu'una de les sos meyores noveles ingleses, ye más bien la versión orixinal en francés d'un testu curtiu que más tarde se convertiría "Old bull in the Bowery" (tamién publicada una vegada traducida a prosa n'inglés por el mesmu Kerouac). "Sur -y Chemin" foi'l so segundu manuscritu francés conocíu, el primeru "La nuit est ma Femme" escritu a principios de 1951 y termináu un par de díes primero qu'empezara la versión orixinal n'inglés de On The Road, según lo revelao pol periodista Gabriel Anctil nel diariu de Montreal "-y Devoir".
Los primeros escritos de Kerouac, sobremanera la so primer novela "The Town and the City" yeren más convencionales, con una fuerte influencia de Thomas Wolfe. La técnica que más tarde lo fadría famosu foi fuertemente influyida pol jazz, especialmente Bebop, y pol budismu, según la famosa "Joan Anderson letter" escrita por Neal Cassady. "The Diamond Sutra" foi'l testu budista más importante pa Kerouac, y "probablemente una de los trés o cuatro cuesas más influyentes qu'enxamás lleó". En 1955, empezó un estudiu intensivu d'esti sutra, nun ciclu selmanal, dedicando un día pa cada unu de los seis Paramitas y el séptimu al pasaxe final en Samadhi. Esta foi la so única llectura en Desolation Peak, esperando poder condicionar la so mente al vaciu y, posiblemente, tener una visión.
Sicasí, y de cutiu ignoráu, la so mayor influencia lliteraria podría ser James Joyce obra a la qu'alude muncho más qu'a la de cualesquier otru autor. Kerouac tenía un alta estima por Joyce, claramente reparada na so técnica. Tocantes a On the Road, escribió nuna carta a Ginsberg: "Puedo Dici-yos agora, miro escontra tras nel hinchente del llinguaxe. Ye como Ulises y tien de ser tratáu cola mesma gravedá." Ello ye que "Old Angles Midnight" foi llamáu "lo más paecío a Finnegans Wake na lliteratura americana."
Anque Jack Kerouac nunca s'entusiasmó col rock, que la so masificación coincidió col españíu de la so propia fama, les sos obres tuvieron un gran impactu na cultura del rock. Munchos artistes, incluyendo aThe Beatles, Bob Dylan, Patti Smith, [[The Doors] y tantos otros, dan creitu a Kerouac como una influencia significativa nel so arte y estilos de vida. Esto ye especialmente ciertu colos miembros de The Doors, Jim Morrison y Ray Manzarek, que citen a Jack y la so novela On The Road como una de les más grandes influencies pa la banda. Nel so llibru "Light My Fire: My life with The Doors", Ray Manzarek (tecladista de la banda) escribió "supongo que si Jack Kerouac nun escribiera On the Road, The Doors nunca esistiría."
En 1974 abrióse la "Jack Kerouac School of Disembodied Poetics" nel so honor por Allen Ginsberg y Anne Waldman na Universidá de Naropa, una universidá budista en [[Boulder]], [[Coloráu]]. La escuela ufierta una llicenciatura n'Escritura y Lliteratura, Escritura y Poética y Escritura Creativo, según un programa d'escritura de branu.
Los oríxenes canadienses franceses de Kerouac inspiraron, en 1987, "Jack Kerouac's Road: A Franco-American Odyssey," un documental de National Filme Board of Canada, dirixíu pol poeta Acadian Herménégilde Chiasson.
En 1987 un cantar escritu por Marc Chabot, incluyida nun álbum basntante popular llanzáu en Quebec por Richard Séguin, titulada "L'ange vagabond", esquiza dellos aspeutos de la vida de Kerouac. Chabot acomuña la movilidá incesante de Kerouac a una busca d'identidá y respetu de los demás, ente otres temes.
En 1997, la casa en Clouser, onde escribió The Dharma Bums, foi mercada por un grupu ensin ánimu d'arriquecimientu, "The Jack Kerouac Writers in Residence Project of Orlando, Inc." Esti grupu ufierta la oportunidá, a aspirantes a escritores, de vivir na mesma casa na que Kerouac inspiróse, con agospiamientu y comida cubierta mientres tres meses.
En 2010, mientres la primer fin de selmana de ochobre, celebróse'l 25 aniversariu del festival lliterariu "Lowell celebra Kerouac" en llugar de nacencia de Kerouac de Lowell, Massachusetts. Ufiertó escursiones a cuerpu, seminarios lliterarios, y actuaciones musicales centraos na obra de Kerouac y la de la Xeneración Beat.
Na década de 2010 hubo un aumentu en películes basaes na Xeneración Beat. Kerouac representóse nos films "Howl" and "Kill Your Darlings". Una versión cinematográfica de la novela seminal de Kerouac On The Road foi llanzada internacionalmente en 2012, dirixida por [[Walter Sal-yos]], producida por Francis Ford Coppola. El cineasta independiente Michael Polish dirixió "Big Sur", basada na novela, con Jean-Marc Barr como Kerouac. El rodaxe llevar a cabu en y alredor de Big Sur. La película foi estrenada en 2013.
En 2012 foi llanzáu, "¿Qué pasó con Kerouac?" un DVD remasterizado del aclamáu documental de 1986, qu'inclúi un discu de llargumetraxe con material de les entrevistes orixinales. Los extras, llamaos "The Beat Goes On", va incluyir material raro y non vistu de [[Abbie Hoffman]], [[Timothy Leary]], Paul Krassner, [[Allen Ginsberg]], William S. Burroughs, Gregory Corsu, Gary Snyder, Steve Allen, Ann Charters, Michael McClure, Robert Creeley, Herbert Huncke, Carolyn Cassady, Paul Gleason, John Holmes Clellon, Edie Parker Kerouac, Jan Kerouac, William F. Buckley, Jr. y el padre de Spike Morissette. En xunu de 2013 "American Road", que cunta con una sección importante sobre Kerouac, ganó'l premiu al Meyor Documental nel Festival AMFM en Palm Springs.
A pesar de ser más conocíu poles sos noveles, Kerouac tamién escribió poesía. Quería ser consideráu "un poeta que sopla azul, una tarde de domingu, nuna sesión de jazz." Munchos de los poemes de Kerouac siguen el so estilu bonal, prosa desinhibida qu'incorpora elementos de jazz y budismu. "Mexico City Blues", una colección de poemes publicaos en 1959, componer de 242 coros colos ritmos enantes mentaos. En gran parte de la so poesía, pa llograr un ritmu jazz, Kerouac fixo usu del guion llargu en llugar del periodu. Dellos exemplos d'esto puédese ver en "Mexico City Blues":
Everything
Is Ignorant of its own emptiness—
Anger
Doesnt like to be reminded of fits— 
(fragment from 113th Chorus)Tou
Enoxu
Nun-y gusta que recuérden-y los ataques—
Otros poemes conocíos de Kerouac, como "Bowery Blues", incorporen ritmos de jazz con temes budistes del [[Samsara]], el ciclu de la vida y la muerte, y [[Samadhi]], la concentración de la composición de la mente. Amás, siguiendo'l jazz/blues, la poesía de Kerouac fai usu de la repetición y temes como la sensación de perda na vida.
Álbumes d'estudiu
Compilaciones
[[Categoría:Novelistes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Poetes d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Escritores d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Militares d'Estaos Xuníos]]
[[Categoría:Xeneración Beat]]
[[Categoría:Escritores en francés]]
Plutarcu
Mestrio Plutarco (Πλούταρχος "Ploútarkhos", Queronea, c. 46 o 50-Delfos, c. 120) foi un historiador, biógrafu y ensayista griegu.
Plutarco nació na rexón griega de Beocia, mientres el gobiernu del emperador romanu Claudio. Realizó munchos viaxes pel mundu mediterraneu, incluyendo unu a Exiptu y dos viaxes a Roma. Gracies a la capacidá económica de los sos padres, Plutarco estudió filosofía, retórica y matemátiques na Academia d'Atenes sobre l'añu 67. Unu de los sos maestros, citáu de cutiu nes sos obres, foi Amonio.
Dalgunos de los sos amigos fueron bien influyentes, incluyendo a Quintu Sosio Seneción y a Minicio Fundano, dambos importantes senadores y a los cualos dedicó dalgunos de los sos postreros escritos. La mayor parte d'el so vida pasar en Queronea, onde foi empecipiáu nos misterios del dios griegu Apolo. Sicasí, les sos obligaciones como'l mayor de los dos sacerdotes de Apolo nel Oráculu de Delfos (onde yera'l responsable d'interpretar los badagüeyos de la o les pitonises del oráculu) ocupaben aparentemente una parte pequeña del so tiempu. Llevó una vida social y cívico bien activa, amás de producir una gran cantidá d'escritos, parte de los cualos entá esisten.
Más moralista que filósofu ya historiador, foi unu de los postreros grandes representantes del helenismu mientres la segunda sofística, cuando yá tocaba al so fin, y unu de los grandes de la lliteratura helénica de tolos tiempos.
Plutarco nació un pocu enantes del añu 50 en Queronea, una ciudá beocia de pernomada pasáu pa la hestoria de Grecia, pero que nesa dómina yera solo una pequeña población. Pertenecía a una familia acomodada de la zona y conocemos el nome del so bisagüelu, Nicarco, porque lo cita nuna de les sos obres llamentando los males que pa la zona traxo la guerra na dómina de la batalla de Accio ("Antonio", ). Tamién apaecen como personaxes de los sos diálogos el so güelu, Lamprias, que presenta como un home cultu nes "Charles de sobremesa" y que tenía de siguir vivu avanzada la so mocedá, el so padre Autobulo, aficionáu a la caza y los caballos, amás de dos hermanos: Timón y Lamprias, esti últimu sacerdote en Lebadea.
Sobre l'añu 67 empecipió un viaxe d'estudios que lu llevó a Alexandría y a Asia Menor, onde probablemente visitó Esmirna, qu'entós daquella yera un importante centru filosóficu del movimientu conocíu como segunda sofística.
Amás de los sos deberes como sacerdote del templu de Delfos, Plutarco foi tamién maxistráu en Queronea y representó al so pueblu en delles misiones a países estranxeros mientres los sos primeros años na vida pública. El so amigu Lucio Mestrio Floro (de quien tomó'l so nome llatinu: Lucio Mestrio Plutarco), cónsul romanu, patrocinó a Plutarco pa consiguir la ciudadanía romana y, acordies con l'historiador del SIEGLU|VIII||s|1}} Jorge Sincelo, l'emperador Adriano nomólu, yá na vieyera del escritor, procurador de la provincia d'Acaya. Esti cargu dexó-y portar les vestidures y ornamientos propios d'un cónsul. 
Viaxó a lo menos tres veces a Roma, onde les sos amistaes pertenecíen a les altes esferes sociopolíticas, como'l senador Julio Antíoco Filopapo (nietu del últimu rei de Comagene), el yá mentáu senador Lucio Mestrio Floro y Quintu Sosio Seneción. Magar estos contactos políticos nel Imperiu Romanu, Plutarco decidió siempres vivir na pequeña población de Queronea al igual que tolos sos antepasaos. La enciclopedia Suda diz que'l predecesor del emperador Adriano, Traxano, fixo a Plutarco procurador de Iliria, anque munchu historiadores consideren esto como pocu probable, yá que Iliria nun yera una provincia procuratorial, y Plutarco de xuru tampoco falaba l'idioma.
El so trabayu más conocíu son les "Vides paraleles", una serie de biografíes de griegos y romanos famosos, ellaborada en forma de pareyes col fin de comparar les sos virtúes y defectos comunes. Les "Vides" supervivientes contienen ventitrés pares de biografíes, onde cada par entiende una vida griega y una vida romana, según cuatro vides desapareyaes. Como él mesmu esplica nel primer párrafu del so "Vida d'Alejandro", Plutarco nun pretendía tantu escribir hestories como esquizar la influencia del calter (fuera bonu o malu) sobre les vides y los destinos de los homes famosos. Dalgunes de les más interesantes vides, como, por casu, la que fala sobre Heracles y Filipu II de Macedonia, yá nun esisten, y de munches de les restantes nun se dispon de la totalidá del testu, de forma qu'esisten importantes llagunes, deturpaciones y interpolaciones d'escritores posteriores.
El so "Vida d'Alejandro" ye una de los cinco fontes terciaries supervivientes sobre'l conquistador macedoniu, ya inclúi anécdotes y descripciones d'incidentes que nun apaecen n'otres fontes. Coles mesmes, la so semeya de Numa Pompilio, unu de los reis romanos, tamién contién información única sobre'l calendariu romanu inicial.
Los restos supervivientes del so trabayu arrexuntar sol títulu de "Moralia" (traducíos como "Obres morales y de costumes"). El títulu nun lo dio'l mesmu Plutarco, sinón el monxu bizantín Máximu Planudes, que recoyó nel sieglu XIII diversos trabayos esvalixaos del autor, ya inclusive otros consideraos güei espurios, so esti rótulu. Ye ésta una colección ecléctica de setenta y ocho opúsculos sobre ética ("De virtute morali", "De virtute et vitio", "De laude ipsius", "De garrulitate", "De vitando aere alieno", "De adulatore et amico", "De amicorum multitudine", la fragmentaria "Epístola sobre l'amistá", "Amatorius", "Praecepta coniugalia", "Consolatio ad uxorem", "De fraternu amore"); política, considerada de forma realista y en que s'oldeen superioridá intelectual de los griegos y superioridá política de los romanos ("Praecepta gerendae rei publicae", "Ad principem indoctum", "An seni res publica gerenda sit"); sobre Filosofía y Ciencia ("Platonicae quaestiones", "D'anima"- o de la erudición aristotélica -"De facie in orbe lunae", "De primu frigido"-, refugando'l Estoicismu estremu -"De Stoicorum repugnantibus", "De communibus notitiis adversus Stoicos"- y el Epicureísmu -"Non posse suaviter vivi secundum Epicurum", "De latenter vivendo"-); sobre Teoloxía ("De Y apud delphos", "De Pythiae oraculis", "De defectu oraculorum", "De sera numinis vindicta", "De Iside et Osiride", "De Daedalis Plataeensibus", calteníu en fragmentos); sobre Zooloxía ("Bruta animalia ratione uti", "De sollertia animalium" "De esu carnium I-II"); sobre Pedagoxía (Plutarco sostien que'l fundamentu de la educación ye la llectura y l'escritura y la comprensión del mundu infantil ("De audiendis poetis", "De audiendo")); sobre crítica y erudición ("Commentarii in Hesiodum", "Quaestiones in Arati signis", calteníes de forma fragmentaria, "De comparatione Aristophanis et Menandri epitome", "De Herodoti malignitate", "De mulierum virtute", colección d'anécdotes históriques, "Aetia Romana", "Aetia Graeca"); de tipu declamatoriu ("An virtus doceri possit", "De fortuna"); sobre Hestoria ("De Alexandri Magni fortuna aut virtute", "De fortuna Romanorum", "De gloria Atheniensium") y de temática miscelánea ("Quaestiones Conviviales", en nueve llibros, la más amplia obra plutarquea, concebida como una llacuada sobre les temes más diverses; "Septem Sapientium Convivium", una imaxinaria convidada de tradición gnómica ente los antiguos Siete Sabios qu'alderiquen y enuncien los sos célebres máximes).
La forma d'estos opúsculos ye tamién variable y bazcuya ente'l diálogu, la estoicu-cínica, el tratáu o'l discursu epidíctico, lo que llamaríamos modernamente ensayu. Unu de los más importantes ye "Sobre Isis y Osiris", pos ye'l principal documentu estensu sobre'l cultu de Osiris y Isis y amás ye posiblemente la última obra de Plutarco, polo que de dalguna manera sintetiza'l so pensamientu. Sol nome de "Diálogos píticos" arrexuntar trés d'estos opúsculos: "La Y de Delfos", "Los oráculos de la Pitia" y "La desapaición de los oráculos" fueron compuestos de xuru mientres se topaba al serviciu del templu de Apolo en Delfos. La temática d'estos diálogos rellacionar con esti mundu máxico y escuro: la evolución de les respuestes oraculares, el ritu y l'ornatu monumental y la decadencia de les sedes oraculares. "Sobre la Fortuna" o les "Virtúes d'Alejandro'l Grande" ye una fonte importante sobre la vida del gran conquistador. "Sobre la Malicia de Heródoto" podría constituyir, como les oraciones sobre los fechos d'Alejandro, un exerciciu retóricu y critica lo qu'él ve como la esviadura sistemática nel trabayu de Heródoto. Hai tamién trataos de sesgu más filosóficu como'l yá citáu "Sobre la Decadencia de los Oráculos", "Sobre'l retrasu de la divina vengación" o "Sobre la paz de la mente". Amás, el so legáu inclúi obres más llixeres como "Odiseo y Grilio", un diálogu humorísticu ente'l Odiseo de Homero y unu de los gochos encantaos de Circe. Los "Moralia" fueron compuestos de primeres, ente que la escritura de les "Vides" ocupó la mayor parte de los dos últimes décades de la vida de Plutarco.
Delles ediciones de los "Moralia" inclúin munchos trabayos qu'anguaño son reconocíos como apócrifos. Ente estos atopen les "Vides de los Diez Oradores" (biografíes de los diez meyores oradores de l'antigua Atenes, basaes en Cecilius de Calacte), "Les doctrines de los filósofos" y "Sobre la música". Atribúyese estes obres a un «pseudo-Plutarco», anque l'autoría real ye, poques gracies, desconocida. Anque les opiniones y el pensamientu rexistráu nestes obres nun paecen pertenecer a Plutarco y pueden venir de una dómina posterior, son coles mesmes testos d'orixe clásicu con valor históricu.
Esisten un par de trabayos menores compilados nes "Cuestiones", unu sobre escuros detalles d'el costumes y el cultu romanu y otru sobre la mesma tema en Grecia.
La primer traducción a una llingua vernácula europea de la obra de Plutarco ye la debida al Gran Maestre de la Orde de San Juan de Jerusalén Juan Fernández de Heredia (h. 1310 - 1396) que mandó traducir al idioma aragonés en 1389 la gran mayoría de les "Vides" dende una versión entemedia que Demetrio Talodique fixo al griegu bizantín; esta versión foi llueu arramada al italianu y circuló ente los vidueños humanistes itálicos del sieglu XV. Dempués Alfonso de Palencia tradució toles "Vides paraleles" en 1491. L'humanista protestante español Francisco de Encinas o de Enzinas tradució parte d'elles y dedicar a Carlos V en 1551. Diego Gracián de Alderete tradució los dos que faltaben a Enzinas y amás los "Moralia", que la so versión impresa apaeció en 1548. Yá enantes fray Antonio de Guevara escalara les obres del Queronense ensin piedá y ensin precisión nes cites. Quevedo fixo una traducción glosada de la "Vida de Marcu Brutu" que ye una de les sos meyores obres y un monumentu de prosa conceutista. Nel sieglu XIX fíxose célebre la traducción de les "Vides" de Antonio Ranz Romanillos, que s'hai reimpreso hasta l'actualidá.
La traducción francesa de les "Vides paraleles" por J. Amyot (1559) tuvo una importancia capital pal humanismu européu, dando una estraordinaria popularidá al Queronense, tantu que puede dicise qu'ensin ella Montaigne nun podría escribir los sos "Essais". Yá nel sieglu XVIII Jean-Jacques Rousseau estudió de neñu non yá les "Vides", que s'aprendió de memoria, sinón los "Trataos morales", y sacó d'ellos notes y estractos. Almiraba especialmente la descripción de les lleis y les virtúes de Esparta y allampó una reforma política qu'empezara por una reforma moral según los aneyos valores cívicos espartanos; mientres los años de la Revolución francesa nengún autor hubo más popular que Plutarco, y escribíense traxedies inspiraes nos sos héroes.
Los escritos de Plutarco tuvieron una enorme inflúi sobre la lliteratura inglesa. Shakespeare parafrasia en munches de les sos obres partes de la traducción de les "Vides paraleles" que Thomas North fixo dende la famosa traducción al francés d'Amyot en 1579, y "Xuliu César", "Coriolano", "Antonio y Cleopatra" y "Timón d'Atenes" acotar. Ralph Waldo Emerson y los trascendentalistas tuvieron bien influyíos polos "Moralia" (Emerson escribió una bien brillosa introducción al quintu volume na so edición del sieglu XIX de los "Moralia"). Boswell cita los comentarios sobre la escritura de les "Vides" de Plutarco na introducción de la so propia "Vida de Samuel Johnson". La so llista d'almiradores inclúi a Ben Jonson, John Dryden, Alexander Hamilton, John Milton y sir Francis Bacon, según figures tan desemeyaes como Cotton Mather y Robert Browning.
Ivan Vazov
Ivan Vazov (búlgaru: "Иван Вазов") (Sopot, 27 de xunu de 1850 - Sofía, 22 de setiembre de 1921) foi un poeta, novelista y dramaturgu búlgaru. Ye consideráu'l poeta nacional de Bulgaria.
Nació en Sopot, nel centru de Bulgaria. Estudió primero na so ciudá natal, y darréu en Kalofer y Plovdiv. En 1870 treslladar pa siguir estudios de comerciu a la ciudá de Olteniţa, en Rumania, onde se caltuvo próximu a los círculos de exiliados búlgaros que lluchaben pola independencia de la so patria. En Rumania conoció al poeta búlgaru Hristo Botev, líder ideolóxicu del movimientu revolucionariu. En 1872 publicó'l so primer poema, "Borat" ("El pinu"), na revista "Periodichesko spisanie" ("Revista periódica").
En 1874 xunir a la llucha pola lliberación de Bulgaria. En 1875 tornó a Sopot, onde se convirtió en miembru del comité revolucionariu local. Tres el fracasu del Llevantamientu d'abril de 1876, volvió a exiliarse en Rumania. Esi mesmu añu, Vazov publicó la so primer obra, "L'estandarte y Gusla", siguida por "Les murnies de Bulgaria", en 1877.
En 1878, tres la proclamación de la independencia de Bulgaria, Vazov tornó al so país, nel que desenvolvió una intensa actividá política. Mientres la dictadura de Stambolov viose obligáu a abelugase en Odesa, onde compunxo "Sol xugu" ("Pod igoto"), avera del Llevantamientu d'abril, considerada la primer novela de la lliteratura búlgara. Tornó al so país en 1889 y fundó la revista "Dermica" ("Estrella matutina"), na que collaboraron los más prometedores talentos de la nueva lliteratura. 
Tornó a la política activa, asumiendo'l cargu de Ministru d'Instrucción Pública. En dexando esti cargu, dedicóse dafechu a la vida lliteraria.
El Teatru Nacional de Bulgaria foi bautizáu Teatru Nacional Ivan Vazov n'homenaxe a él.
Vazov encetó casi tolos xéneros lliterarios: poesía, cuentu, novela y drama. En poesía destaquen "L'estandarte y Gusla" (1876), "Les murnies de Bulgaria" (1877), "Lliberación" (1878) y "La epopeya de los escaecíos" (1881-1884). Ye autor tamién de relatos curtios ("Ensin fueu nin llugar", 1883, "Cicovci", 1885) y de drames históricos ambientados en dómina medieval ("Borislav", 1909, "Escontra l'abilsu", 1910, "Ivajlo", 1913).
La so obra más importante ye la novela "Sol xugu".
Ilf y Petrov
Iliá Ilf (Iliá Arnóldovich Fainzilberg (Илья Арнольдович Файнзильберг)) Yevgueni Petrov (Yevgueni Petróvich Katáev o Katáyev (Евгений Петрович Катаев), 13 d'avientu de 1903 – 2 de xunetu de 1942) fueron dos escritores de prosa soviéticos de los años 20 y 30. Escribieron munches coses xuntos, polo que casi siempres se los menta conjuntamente como "Ilf y Petrov". Fixéronse tremendamente populares poles sos noveles satíriques: "Los Dolce Sielles" (Двенадцать стульев, 1928) y la so continuación "El Magüetu d'Oru" (Золотой теленок, 1931), que comparten el so protagonista, Ostap Bénder (Остап Бендер), un timador misántropu y antihéroe en busca de víctimes riques.
Dambos nacieron na ciudá de Odessa. Petrov yera'l fíu d'un profesor d'hestoria y el so hermanu mayor foi l'escritor Valentín Katáev, quien-y animó a publicar hestories curties, una colección de les cualos publicóse en 1924. Empezó la so carrera como corresponsal de prensa, anque trabayó esporádicamente como investigador pal Departamentu Criminal de Odessa. Casóse en 1929.
Ilf nació nuna humilde familia xudía, yera fíu d'un emplegáu de banca. En graduándose nuna escuela técnica en 1913 trabayó nun despachu d'arquitectura, una fábrica d'aviación y nuna fábrica de granaes de mano. Tamién collaboró cola revista d'humor "Sindektikón". Llegaron a Moscú, independientemente l'unu del otru, en 1923. Ilf atopó trabayu como bibliotecariu y dos años dempués trabayó escribiendo ensayos satíricos pa les publicaciones en "Gudok" ("El Xiblatu", periódicu d'el trabayadores ferroviarios) y "Moriak". Petrov trabayó como subdireutor nel diariu satíricu "Krasny Perets" ("Pimientu coloráu") y treslladóse en 1926 a "Gudok".
Formaron equipu en xineru de 1928, collaborando n'artículos pa diverses publicaciones, ente elles "Pravda" y empezaron a escribir "Los Dolce Sielles". De siguío, el mesmu añu publiquen la so siguiente novela "Una Alma Pura" y un conxuntu d'hestories: "1001 Díes o una Nueva Scherezade".
En 1933 y 1934 percorrieron Europa y atópense col famosu periodista soviéticu Iliá Erenburg y escribieron con él el guion d'una comedia cinematográfica que nun se llegó a rodar. Según Erenburg, l'humor de Iliá yera más amargosu ente que Petrov yera más optimista. En 1935 y 1936 viaxaron al traviés de los Estaos Xuníos na era de la Gran Depresión. Percorrieron nun Ford la distancia de Nueva York a California día y vuelta mientres diez selmanes. Atopar con Ernest Hemingway y Henry Ford. Esti viaxe daría llugar a un ensayu fotográficu sobre la so esperiencia. En 1936 escriben "Tonia", otra novela satírica.
Ilf morrió de tuberculosis pocu dempués de tornar del so viaxe documental a Estaos Xuníos onde contraxo la enfermedá. Esto foi un duru golpe pa Petrov qu'a partir d'entós namái escribió lliteratura menor. Trabayó pal periódicu "Literatúrnaya Gazeta" y foi editor de la revista "Ogoniok" y escribió guiones de películes. Tamién publicó una escoyeta d'apuntes de Ilf. En 1940 afiliar al Partíu Comunista. En 1941 viaxa a Alemaña y declara ""el alemanes tán cansaos de guerra..."". Mientres la guerra mundial trabayó como corresponsal de guerra. Morrió en Crimea en 1942 nun accidente d'aviación tornando de la sitiada Sebastopol. Los sos postreros reportes de guerra publicáronse póstumamente el mesmu añu.
Los Dolce Sielles (dacuando traducíu como "L'Aventura de los Dolce Sielles" o "El Misteriu de los Dolce Sielles") y la so continuación El Magüetu d'Oru narren la busca de la riqueza metanes la realidá soviética del so tiempu, per parte de Bénder y los sos socios. Escribiéronse y trescurren na dómina de la Nueva Política Económica Soviética de los años 20, una dómina relativamente lliberal na hestoria de la URSS. El protagonista intenta tornar a les fuerces del orde. Los llibros destaquen la so posición fora del orde establecíu soviéticu. Esto apurre a'l autores una escusa pa satirizar avera del llau menos curiosu y menos socialista de la sociedá del so tiempu. En Los Dolce Sielles hai de buscar un alixu de diamantes ocultos nuna de les sielles. A la fin muerre asesináu pol so compinche Ippolit Matvéyevich Vorobiáninov, que nun deseya compartir con él el botín. En "El Magüetu d'Oru", la segunda parte, estos fechos son alteriaos retroactivamente, faciendo que la vida de Bénder fuera salvada nel últimu momentu. Ésti sigue a un millonariu clandestín soviéticu y acaba amasando una fortuna que pierde conforme intenta abandonar el país. Por cuenta de la so temática, que satiriza aspeutos de la vida soviética, namái foi aprobada poles autoridaes un añu más tarde, tres la intervención personal de Maxim Gorki. Dambes obres atopar ente los llibros más lleíos y citaos de la cultura rusa contemporanea. El restu de les sos obres nun caltuvieron la so popularidá col pasu del tiempu. Ilf y Petrov entamaron escribir una tercer novela na que Bénder ye condergáu a un campu de trabayos forzaos nes Islles Solovetsky onde se tresforma nun ciudadanu modelu.
Bénder ye un personaxe complexu, individualista y amoral, que n'ocasiones se caracteriza como un parásitu social en términos soviéticos y dacuando como un siguidor del marxismu y claramente ateísta, lo qu'oldea col so máximu deséu d'abandonar definitivamente la Unión Soviética. Na llingua rusa'l nome de Ostap convirtióse nel nome arquetípico pa un timador y munches espresiones de les noveles pasaron a formar parte del vocabulariu habitual. Ésti nome ye probablemente un homenaxe a Osip Sor, un risonderu policía amigu de dambos escritores. 
La novela "Tonia" (1937) describe la vida de soviéticos forzaos a vivir nuna sociedá capitalista. "1001 Díes o una Nueva Scherezade" ye una escoyeta d'hestories satíriques publicaes sol seudónimu de F. Tolstoevski, col que roblaben munchos de los sos artículos y hestories curties publicaes.
Mientres el so viaxe a América Ilf tomó munches fotografíes col so cámara Leica, y dambos producieron un ensayu fotográficu tituláu "Fotografíes Americanes" publicáu na revista "Ogoniok" y pocu dempués el llibru "Одноэтажная Америка", xuegu de palabres que se tradució como "Pequena América d'Oru" en referencia al títulu de la so segunda novela. Tanto la semeya ensayo como'l llibru, publicáu nel so primer momentu ensin les fotografíes, narren les sos aventures col so particular humor y allegría. Curiosamente nun tuvieron reparos n'allabar ciertos aspeutos de la sociedá americana nesta obra.
"Los Dolce Sielles" foi afecha en películes en delles ocasiones. En 1936 los estudios Ealing realizaron una película titulada "Keep Your Seats, Please" (Caltengan Los sos Asientos, Por Favor), inspirada nel llibru pero ambientada en Inglaterra y con siete silles en llugar de dolce. En 1970 Mel Brooks fixo la versión más conocida del llibru y col mesmu títulu con Frank Langella, Ron Moody, y Dom DeLuise, esta foi siguida por otra versión de Nicolas Gessner llamada "The Thirteen Chairs" (Los Trelce Sielles) con Sharon Tate como protagonista (la so última película enantes de la so muerte). Na Unión Soviética, Leonid Gaidái realizó en 1971 un filme homónimu y en 1976 Mark Zajárov filmó una miniserie protagonizada por Andréi Mirónov, Anatoli Papánov, y Oleg Tabakov.
Toles películes basaes nes sos obres vease equí .
Yasunari Kawabata
, escritor-novelista, foi'l primer xaponés en ganar el premiu Nobel de Lliteratura en 1968. Nació en Osaka. La soledá en que pasó la so infancia tres la muerte de los sos seres más queríos marcó fondamente la so personalidá. Güérfanu a los 3 años, insomne perpetuu, cineasta na so mocedá, llector voraz tantu de los clásicos como de les vanguardies europees, foi un solitariu empederníu. 
En 1920 ingresó a la Universidá de Tokio na carrera de Lliteratura en Llingua Inglesa, y un añu dempués camuda a la de Lliteratura del Xapón. Mientres cursaba la universidá publica'l testu onde publica dalgunos de los sos trabayos, colo que s'abrir el camín al mundu lliterariu.
En 1924 terminó la universidá, y apaez el primer númberu de "Bungei-jidai" (文芸時代, Dómina del Arte Lliterario), una revista d'un grupu d'intelectuales al que pertenecía. Esta publicación axuntaba a nuevos y prometedores lliteratos que al escribir utilizaben un estilu (el "Shinkankaku-hai" 新感覚派, la nueva escuela de les sensaciones) onde la composición constaba na aprehensión sensitiva de la realidá a la manera de los intelectuales. Debuta como escritor al publicar "La baillarina de Izu" en 1927, algamando la consagración en Xapón diez años más tarde con "País de nieve".
Recibió la medaya Goethe en Frankfurt en 1959. Gana'l Nobel de lliteratura en 1968, y da el discursu llamáu . Anque les circunstancies de la so muerte nun tán totalmente clares, créese que se suicidó esneldando gas trés años dempués. El 16 d'abril de 1972, enfermu y ablayáu, dolíu ensin dulda pola muerte del so amigu Yukio Mishima, que lo definiera como un "viaxeru perpetuu", suicidar nun pequeñu apartamentu a veres del mar. Esi mesmu añu publicaríase póstumamente la biografía ficticia El maestru de Go.
Los sos llibros más conocíos en Occidente son , "El soníu del monte" y "El maestru de Go". 
Editóse'l so "Correspondencia 1945-1970", una escoyeta de cartes qu'intercambió col so discípulu Yukio Mishima mientres 25 años.
Henry Miller
Henry Valentine Miller (n. Nueva York, 26 d'avientu de 1891 - m. Los Angeles, California, 7 de xunu de 1980) foi un novelista d'Estaos Xuníos. La so obra componer de noveles semiautobiográficas, nes que'l tonu crudu, sensual y ensin papes na boca amenó una serie de discutinios nel senu d'un Estaos Xuníos puritanu que Miller quixo estigmatizar denunciando la hipocresía moral de la sociedá norteamericana, criticando de camín l'aportar de la esistencia humana, esnudando'l so cinismu y múltiples contradicciones. Censuráu por el so estilu y conteníu provocatible y rebalbo en relación a la creación lliteraria de la so dómina, les sos obres influyeron notablemente na llamada Xeneración Beat.
La mocedá de Miller foi errática. Alternaba diversos trabayos con curtios periodos d'estudios nel City College de Nueva York. En 1928 cásase con June Mansfield en divorciándose de la so primer esposa, Beatrice Sylvas, cola que tuvo una fía.
En 1930, mientres la Gran Depresión, marcha a Francia, onde vive l'españíu de la Segunda Guerra Mundial. Nesta dómina, Miller decide consagrase totalmente a la lliteratura. Los sos primeros años de bohemia en París fueron miserables, tuvo que lluchar contra'l fríu y la fame; alimentar coles comíes que-y ufiertaben y dormía, cada nueche, so una ponte distinta. La suerte va presentar na persona de Richard Osborn, un abogáu americanu que-y ufierta una habitación nel so apartamentu. Cada mañana, Osborn, dexaba enriba de la mesa de la cocina un billete de 10 francos por que Miller gastar a la so conveniencia. Conoz a Anaïs Nin (de la que foi amante), a Brassaï y a Alfred Perlès, y empiecen los sos tanteos col surrealismu.
Na seronda de 1931, Miller llogra'l so primer empléu como corrector d'estilu (en París) nel periódicu Chicago Tribune, gracies a el so amigu Alfred Perlès, ocasión qu'aprovecha pa publicar dellos artículos que va roblar col nome de "Perlés", cuidao que namái los miembros del equipu editorial podíen editar los sos escritos. Escribe, nesi añu, "Trópicu de cáncer", na Villa Seurat de Montparnasse, que va ser publicáu gracies al sofitu de la so amiga y amiga, la tamién escritora Anaïs Nin, en 1934. Esta novela supúnxo-y, nos EE.UU, un procesu por obscenidad, según les lleis vixentes nesa dómina dictaes contra la pornografía. Esta novela tuvo censurada, nel so país, hasta l'añu 1961, y namái pudo ingresar clandestinamente cola portada de "Jane Eyre", el clásicu de Charlotte Brontë.
Miller prosigue la so batalla personal contra'l puritanismu intentando lliberar, dende un puntu de vista moral, social y llegal, los tabúes sexuales esistentes na lliteratura americana. Sigue escribiendo noveles, toes censuraes nos Estaos Xuníos por obscenes. Publica "Primavera negra" (1936), y "Trópicu de Capricornio" (1939), que consiguen el so espardimientu nos EE.UU magar tener que ser vendíos subrepticiamente, lo cual contribúi a forxar la so reputación d'escritor underground.
Torna a los Estaos Xuníos en 1940 ya instálase nel Big Sur (California), onde sigui produciendo una lliteratura puxante, colorista y socialmente crítica. Escribe "El colosu de Marussi" (1941), que trata sobre un viaxe a Grecia, país que visitó convidáu por Lawrence Durrell; el llibru más qu'una guía al usu ye un monumentu llíricu a la sensualidá mediterránea, una crítica brillosa a la manera de vida americanu y un alegatu pola paz. Siguiéronlu 039;'La velea del aire acondicionáu" (1945-47), la triloxía "La crucifixón rosa", compuesta por "Sexus" (1949), "Plexus" (1953), y "Nexus" (1960). Escribió "Les naranxes del Bosco" en 1957; y l'estudiu lliterariu, "El mundu de D.H. Lawrence" en 1980.
consideróse-y, inclusive, un postmoderno. Los sos "trópicos", tachaos de pornográficos, xeneraron una gran polémica y fueron prohibíos nos países anglosaxonos. En 1964 la Corte Suprema de los Estaos Xuníos anula, de la Corte d'Estáu, el xuiciu contra Miller por obscenidad, lo que representa la nacencia de lo que, más tarde, va ser conocíu col nome de revolución sexual.
Ente les sos aficiones taben les de pianista amateur y pintor. Escribió llibros sobre la so pintura y tres la so muerte, les sos acuareles fueron treslladaes a dos museos: el Henry Miller Museum of Art na ciudá de Omachi Nagano (Xapón) y el Henry Miller Art Museum na Coast Gallery de Big Sur.
Finó por causa d'entueyos circulatorios en Pacific Palisades, California. Los sos restos fueron encenraos y les sos cenices espardíes sobre Big Sur.
Harold Pinter
Harold Pinter (10 d'ochobre de 1930 - 24 d'avientu de 2008), foi un dramaturgu, guionista, poeta, actor, direutor y activista políticu inglés, ganador del Premiu Nobel de Lliteratura en 2005. La so carrera como escritor estender por más de cincuenta años y foi unu de los más influyentes dramaturgos modernos británicos.
Les sos obres más conocíes inclúin "La fiesta de cumpleaños" (1957), "Torna al llar" (1964) y "Traición" (1978), caúna de les cualos foi afecha pa cine y televisión. Les sos adaptaciones de guiones de les obres d'otru autores inclúin "El sirviente" (1963), "El mensaxeru" (1970), "La muyer del teniente francés" (1981), "El xuiciu" (1993), y "La buelga" (2007). Tamién dirixió y actuó na radio, el teatru, la televisión, según en producciones de cine mesmes y nes d'otros.
Pinter nació y se crio en Hackney, Londres, y estudió en Hackney Downs School. Yera un atleta y bon xugador de cricket, actuó n'obres de teatru escolares, y escribió poesía. Asistió a la Academia Real d'Arte Dramático, ensin rematar el cursu. Como oxetor de conciencia foi multáu por negar se de cumplir el serviciu militar. Darréu, siguió la so formación nel Central School of Speech and Drama y trabayó en teatru de repertoriu en Irlanda ya Inglaterra. En 1956 cásase cola actriz Vivien Merchant y tuvo un fíu, Daniel, que nació en 1958. Dixebrar de Merchant en 1975 y casóse cola escritora Dama Antonia Fraser en 1980.
La so carrera como dramaturgu empezó cola producción de "L'habitación" en 1957. La so segunda obra de teatru, "La fiesta de cumpleaños", foi primeramente un fracasu, a pesar de les crítiques favorables nel Sunday Times. Los críticos describieron les sos primeres obres como «comedia d'amenaza». Obres de teatru posteriores, tales como "Tierra de naide" (1975) y "Traición" (1978) fueron caracterizaes como «teatru de memoria». Como actor apaeció de cutiu nes producciones pa radiu, televisión y cine, de les sos propies obres. Tamién actuó nun númberu d'obres d'otru escritores. Dirixió cerca de cincuenta producciones de teatru, televisión y cine, y recibió más de cincuenta premios, galardones y otros honores, incluyendo'l Premiu Nobel de Lliteratura en 2005 y la Légion d'honneur francesa en 2007.
Foi diagnosticáu con cáncer d'esófagu n'avientu de 2001. A pesar del so fráxil salú, siguió actuando nel escenariu y la pantalla, realizando d'últimes el papel protagonista nel monólogu de "La última cinta de Krapp" de Samuel Beckett, pal quincuaxésimu aniversariu de la temporada del Royal Court Theatre, n'ochobre de 2006. Morrió de cáncer de fégadu el 24 d'avientu 2008.
Pinter nació'l 10 d'ochobre 1930 en Hackney, nel este de Londres, como l'únicu fíu de padres de clase media baxa ingleses, d'ascendencia xudía de Europa Oriental: el so padre, Jack Pinter (1902-1997) yera xastre de señores; la so madre, Frances (nacida Moskowitz, 1904-1992), una ama de casa. Pinter creyó la hestoria errónea d'una tía qu'afirmo que la familia yera sefardina y que fuxera de la inquisición española; asina, nos sos primeros poemes, Pinter utilizó'l seudónimu "Pinta" y dacuando variaciones, tales como "da Pintu". Investigación posterior por Dama Antonia Fraser, la segunda esposa de Pinter, reveló qu'esta lleenda yera apócrifa; trés de los güelos de Pinter veníen de Polonia y el cuartu de Odessa, polo que la familia yera ashkenazi.
La casa de la familia de Pinter en Londres describióse pol so biógrafu oficial, Michael Billington, como «una casa sólida de tres pisos de lladriyu coloráu, a poca distancia del ruidosu y zaragateru tráficu de Lower Clapton Road». En 1940 y 1941, dempués del Blitz, Pinter foi sacupáu de la so casa en Londres para Cornwall y Reading. Billington afirma que la intensidá de vida y muerte de la esperiencia cotidiana» enantes y mientres el Blitz dexó Pinter con fondes alcordances «de soledá, desconciertu, separación y perda: temes que s'atopen en toles sos obres».
Ente 1944 y 1948 Pinter afayó'l so potencial social como estudiante en Hackney Downs School, un "grammar school" en Londres. «En parte pola escuela y en parte al traviés de la vida social del Club de Hackney Boys... formó una creencia casi sacerdotal nel poder de l'amistá masculina. Los amigos que fixo naquellos díes —especialmente Henry Woolf, Michael (Mick) Goldstein y Morris (Moishe) Wernick— siempres fueron una parte vital de la testura emocional de la so vida». Una influencia importante foi'l so inspirador profesor d'inglés, Joseph Brearley, que lo dirixió n'obres de teatru escolares y con quien tuvo llargues caminaes, falando de lliteratura. Según Billington, so la instrucción de Brearley «Pinter rellumó n'inglés, escribió pa la revista de la escuela y afayó el so talentu p'actuar». En 1947 y 1948, interpretó'l papel de Romeo y Macbeth en producciones empobinaes por Brearley.
A la edá de 12 años, Pinter empezó a escribir poesía; na primavera de 1947, la so poesía foi publicada per primer vegada na revista de la escuela "Hackney Downs". En 1950, la so poesía foi publicada per primer vegada fora de la revista de la escuela en "Poetry London", dalgunos sol seudónimu de «Harold Pinta».
Esfrutó correr y rompió el récord de la carrera de velocidá de Hackney Downs School.
Yera un aficionáu de críquet, hasta llevar el so bate cuando fueron sacupaos mientres el Blitz. En 1971 dixo a Mel Gussow: «unu de les principales obsesiones de la mio vida ye'l xuegu de cricket —xugar, veo y lleo sobre ello tol tiempu». Foi presidente del Club de Cricket Gaieties, partidariu del Yorkshire County Cricket Club, y dedicó una sección del so sitiu web oficial a esti deporte. Una de les parés del so estudiu taba apoderada por una semeya de sigo mesmu como moza xugando al cricket, como foi descritu por Sarah Lyall, escribiendo en "The New York Times": «El Sr. Pinter pintáu, a puntu de batear col so bate, tien un rellumu maliciosu nos güeyos; la testosterona casi vuela de la lona». Pinter aprobó la idea urbano y esixente del cricket como un coraxosu teatru d'agresión». Dempués de la so muerte, dellos de los sos contemporaneos d'escuela recordaron los sos llogros nel deporte, especialmente'l cricket y la carrera. L'homenaxe conmemorativo de BBC Radio 4 incluyó un ensayu sobre Pinter y el cricket.
Otros intereses que Pinter mentó a'l entrevistadores yeren la familia, l'amor y el sexu, la bébora, la escritura y la llectura. Según Billington, «Si la noción de llealtá masculina, rivalidá competitiva y el mieu de la traición formen un filo constante na obra de Pinter dende "The Dwarfs" d'equí p'arriba, los sos oríxenes atopar nos sos años d'adolescencia en Hackney. Pinter adora les muyeres, gocia de coquetear con elles, venera la so fuerza y capacidá d'adaptación. Sicasísobremanera nes sos primeres obres, de cutiu son vistes como influencies negatives sobre dalgún ideal platónicu y puru de l'amistá masculina: unu de los más importantes ente los Edenes perdíos de Pinter».
A partir de finales de 1948, Pinter asistió a la Royal Academy of Dramatic Art mientres dos términos, pero como odiaba la escuela, perdióse la mayor parte de les sos clases, asonsañó un ataque de nervios, y retiróse en 1949. En 1948 foi convocáu al serviciu militar. Rexistróse como oxetor de conciencia, foi lleváu a juicio dos vegaes, y finalmente foi multáu por negar se a sirvir. Tuvo un pequeñu papel na pantomima navidiega "Dick Whittington and his Cat" nel Hippodrome de Chesterfield en 1949-1950. De xineru a xunetu de 1951, asistió a la Central School of Speech and Drama.
De 1951 a 1952 realizó una xira per Irlanda cola compañía de repertoriu Anew McMaster, interpretando más d'una docena de papeles. En 1952 empezó a actuar en producciones rexonales de repertoriu inglés; de 1953 a 1954, trabayó pa la compañía Donald Wolfit nel King's Theatre, Hammersmith, realizando ocho papeles. Dende 1954 hasta 1959, Pinter actuó sol nome artísticu de David Baron. En total, Pinter realizó más de 20 papeles con esi nome. Pa complementar los sos ingresos d'actuación, Pinter trabayó como camareru, carteru, porteru y llimpiador de nieve, mientres, acordies con Mark Batty, «allugaba ambiciones de poeta y escritor». N'ochobre de 1989 Pinter recordó: «Taba en rep[ertorio] inglés como actor mientres unos 12 años. Los mios papeles favoritos yeren ensin dulda los accidentes. Son daqué que llanca-y el diente». Mientres esi periodu, tamién realizó papeles ocasionales, nes sos obres propies y les d'otros, pa la radio, la televisión y el cine, como siguió faciendo mientres tola so carrera.
Dende 1956 hasta 1980, Pinter taba casáu con Vivien Merchant, una actriz que conoció mientres una xira, quiciabes meyor conocida pola so actuación na película "Alfie" de 1966. Tuvieron un fíu, Daniel, que nació en 1958. A lo llargo de la década de 1970, Merchant apaeció en munches de les obres de Pinter, incluyendo "Torna al llar" tantu nel escenariu (1965) como na televisión (1973), pero'l matrimoniu foi aturbolináu. Mientres siete años, dende 1962 hasta 1969, Pinter taba comprometíu nuna relación clandestina cola periodista y presentadora de la BBC-TV Joan Bakewell, qu'inspiró la so obra de teatru "Traición" de 1978, y tamién mientres esi periodu y más allá, tuvo un romance con una socialité estaunidense, a quien moteyó «Cleopatra». Esta relación foi otru secretu que nun compartió cola so esposa nin con Bakewell. Primeramente, pensóse que "traición" foi una respuesta a la so relación posterior cola historiadora Antonia Fraser, la esposa del políticu Hugh Fraser, según la desintegración matrimonial de Pinter.
Pinter y Merchant atoparon a Fraser en 1969, cuando los trés trabayaron xuntos nun programa sobre María, reina d'Escocia nel National Gallery; dellos años dempués, el 8–9 xineru de 1975, Pinter y Fraser empezaron una relación amorosa que duró cinco años. Dempués de despintar la relación a Merchant mientres dos meses y mediu, Pinter, finalmente díxo-y el 21 de marzu de 1975: «Conocí a daquién». Dempués d'eso, «La vida en Hanover Terrace gradualmente fíxose imposible», y Pinter camudar de la so casa'l 28 d'abril 1975, cinco díes dempués del estrenu de "Tierra de naide".
A mediaos d'agostu de 1977, dempués de que Pinter y Fraser pasaren dos años en viviendes emprestaes y arrendaes, treslladóse a la so antigua casa familiar en Holland Park, onde Pinter empezó a escribir "Traición". A principios de xineru 1978 volvió trabayar, mientres taba de vacaciones nel Grand Hotel en Eastbourne. Dempués de que'l divorciu de los Fraser volvióse definitivu en 1977, y el de los Pinter en 1980, Pinter cásase con Fraser el 27 de payares de 1980. Sicasí, porque Merchant retrasó dos selmanes en roblar los papeles del divorciu, la recepción de boda tenía que preceder a la ceremonia, orixinalmente programada pa coincidir cola celebración de los cincuenta años de Pinter. Vivien Merchant morrió d'alcoholismu agudo na primer selmana d'ochobre de 1982, a la edá de 53. Billington escribe que Pinter «fixo tou lo posible pa sofitar[la]», y que llamentó que n'última instancia alloñar del so fíu, Daniel, dempués de la so separación, el nuevu matrimoniu, y la muerte de Merchant.
Daniel, un talentosu músicu y escritor solitariu, camudó'l so apellíu de Pinter a Brand, el nome de soltera de la so güela materna, yá primero que Pinter y Fraser empecipiaron una relación amorosa; ente que, según Fraser, el so padre nun podía entendelo, ella afirmó que si podía: «Pinter ye un nome tan distintivu que tien d'habese cansáu de ser preguntáu "¿Dalguna relación?"» Michael Billington escribió que Pinter consideró'l cambéu de nome del so fíu como «una decisión en gran midida pragmática per parte de Daniel, diseñada pa caltener a raya a la prensa» Fraser dixo a Billington que Daniel «yera bien prestosu pa mi nun momentu en que fuera bien fácil pa él habese vueltu en contra de mi... a cencielles porque fuera l'únicu focu del amor del so padre y agora manifiestamente nun lo yera». Entá ensin conciliar nel momentu de la muerte del so padre, Daniel Brand nun asistió al funeral de Pinter.
Billington señala que «La rotura con Vivien y la nueva vida con Antonia diba tener un efectu fondu na personalidá de Pinter y el so trabayu», anque añede que Fraser nun pretendió tener inflúi sobre Pinter o la so escritura. Na entrada del so propiu diariu contemporaneu, de fecha 15 de xineru de 1993, Fraser describir a sigo mesma más como una comadrona lliteraria de Pinter. N'efectu, dixo a Billington que «otra xente [como Peggy Ashcroft, ente otros] tuvo una influencia na formación [política] de Pinter» y atribuyó los cambeos nos sos escritos y opiniones polítiques a un cambéu de «una vida personal complicada, infeliz... a una vida personal feliz, ensin entueyos», polo que «una parte de Harold, que siempres tuviera ellí foi lliberada de dalguna manera. Creo que puede vese lo nel so trabayu dempués de "Tierra de naide" [1975], que foi una obra de teatru bien aveseda».
Pinter taba contentu nel so segundu matrimoniu y esfrutaba de la vida familiar colos sos seis fíos adoptivos adultos y diecisiete nietos. Inclusive dempués de lluchar contra'l cáncer mientres dellos años, consideróse «un home bien afortunáu en tolos sentíos». Na so entrevista con Pinter de 2007 pa "The New York Times", Sarah Lyall comenta que «el so últimu trabayu, un folletu delgáu tituláu "Seis Poemes para A." entiende poemes escritos mientres más de treinta y dos años, onde "A", poques gracies, ye la dama Antonia. El primeru de los poemes foi escritu en París, onde ella y el señor Pinter viaxaron pocu dempués de que se conocieron. Más de tres décades dempués, los dos son raramente separaos, y el Sr. Pinter vuélvese nidiu, inclusive atopadizu, cuando fala de la so esposa». Nesta entrevista Pinter «reconoció que les sos obres llenes d'infidelidá, crueldá, inhumanidad, tou eso— paecen en desalcuerdu cola so felicidá doméstica. "¿Cómo escribir una obra feliz?" dixo "El drama ye alrodiu de los conflictos y niveles de perturbación, desconciertu. Nunca fui capaz d'escribir una obra feliz, pero fui capaz d'esfrutar d'una vida feliz"». Dempués de la so muerte, Fraser dixo al diariu "The Guardian": «Yera un gran home, y foi un privilexu vivir con él mientres más de treinta y tres años. Nunca va ser escaecíu».
De 1948 a 1949, cuando tenía dieciocho años, Pinter oponer a la política de la Guerra Fría, lo que dio llugar a la so decisión de convertise en oxetor de conciencia y de negase a cumplir el serviciu militar nel exércitu británicu. Sicasí, dixo a entrevistadores que si na Segunda Guerra Mundial tuviera la edá, llucharía contra los nazis. Na so entrevista con Lawrence M. Bensky pa "Paris Review" de la seronda de 1966, paecía espresar ambivalencia, tantu indiferencia como hostilidá, escontra les estructures polítiques y los políticos.
Sicasí, foi unu de los primeros miembros de la Campaña pal Desarme Nuclear, y sofitó el movimientu anti-apartheid británicu (1959-1994), participando na negativa de los artistes británicos de dexar producciones profesionales del so trabayu en Suráfrica en 1963 y en campañes asemeyaes posteriores. En «A Play and Its Politics», una entrevista de 1985 con Nicholas Hern, Pinter describió les sos primeres obres retrospectivamente dende la perspectiva de la política del poder y la dinámica de la opresión.
Nos últimos venticinco años de la so vida, Pinter centróse cada vegada más los sos ensayos, entevistes y apaiciones públiques directamente en cuestiones polítiques. Yera oficial de PEN Internacional, y en 1985 viaxó col dramaturgu estaunidense Arthur Miller a Turquía nuna misión co-patrocinada pol comité Helsinki Watch pa investigar los actos de tortura contra escritores encarcelaos, na cual conoció a les víctimes de la opresión política y les sos families. Les esperiencies en Turquía y la represión de la llingua curda pol gobiernu turcu, inspirar a escribir la obra de teatru "Llinguaxe del monte" en 1988. Yera tamién un miembru activu de la Campaña de Solidaridá con Cuba, una organización que «realizó campañes nel Reinu Xuníu contra'l bloquéu de Cuba polos Estaos Xuníos». En 2001 Pinter xunir al Comité Internacional pa la Defensa de Slobodan Milosevic (ICDSM), que fixo un llamamientu pa un xuiciu xustu y pola llibertá de Slobodan Milosevic, y robló un pidimientu d'artistes pa Milosevic» en 2004.
Pinter opúnxose firmemente a la Guerra del Golfu de 1991, la campaña de bombardeos en Yugoslavia pola OTAN en 1999 mientres la Guerra de Kosovo, la Guerra n'Afganistán de 2001, y la invasión d'Iraq de 2003. Ente les sos declaraciones polítiques provocatibles, Pinter llamó al primer ministru británicu Tony Blair un «iluso fatu», y comparó l'alministración del presidente George W. Bush cola de la Alemaña nazi. Afirmó que los Estaos Xuníos «taben carganda escontra la dominación del mundu, ente que'l públicu estaunidense y el primer ministru británicu asesín de mases quedáronse quietos reparando». Taba bien activu nel movimientu antiguerra del Reinu Xuníu, pronunciando discursos en xuntes celebraes pol Stop the War Coalition y de cutiu criticaba l'agresión norteamericana, por casu cuando, nel so discursu d'aceptación del premiu Wilfred Owen de la Poesía'l 18 de marzu 2007, preguntóse retóricamente: «¿Qué pensaría Wilfred Owen de la invasión d'Iraq? ¿Un actu de banditismo, un actu de flagrante terrorismu d'estáu, demostrando'l despreciu absolutu pol conceutu del derechu internacional?».
Les sos declaraciones polítiques contundentes, y la concesión del Premiu Nobel de la Lliteratura a Pinter, amenaron fuertes crítiques ya inclusive, n'ocasiones, provocaron burlles y ataques personales. L'historiador Geoffrey Alderman, l'autor de la hestoria oficial de Hackney Downs School, espresó la so propia «perspectiva xudía» de Harold Pinter: «Sía'l que quier el so méritu como escritor, actor y direutor, nun planu éticu paezme que Harold Pinter fuera intensamente defectuosu, y la so brúxula moral fondamente quebrada»
El dramaturgu David Edgar, escribiendo en "The Guardian", defendió a Pinter contra lo que calificó de «ser reprendíu por batallosos» como Johann Hari, que pensaron que Pinter nun merecía» ganar el Premiu Nobel. Darréu Pinter siguió oponiéndose contra la guerra d'Iraq y sofitando otres causes polítiques. Tal como lo destacar Alderman por casu, Pinter robló la declaración de misión de los Xudíos pola Xusticia pa los palestinos en 2005, y l'anunciu d'una páxina entera, tituláu «What Is Israel Doing? A Call by Jews in Britain», publicáu en "The Times" el 6 de xunetu de 2006; tamién yera patrocinador del Festival de la Lliteratura Palestina.
La carrera d'actor de Pinter tomó más de cincuenta años y –a pesar de que de cutiu representaba villanos– inclúi una amplia gama de papeles nel escenariu, la radio, el cine y la televisión. Amás d'actuar nes adaptaciones de radiu y televisión de les sos propies obres de teatru y "sketches" dramáticos, de primeres de la so carrera como guionista fixo delles apaiciones nes películes basaes nos sos propios guiones; por casu, como home de la sociedá en "El sirviente" (1963) y como Mr. Bell en "Accident" (1967), dambes empobinaes por Joseph Losey; y como veceru de llibrería na so película posterior "Turtle Diary" (1985), protagonizáu por Michael Gambon, Glenda Jackson y Ben Kingsley.
Ente los sos papeles notables en producciones de cine y televisión inclúyense l'abogáu corruptu Saúl Abrahams, frente a Peter O'Toole en "Rogue Male" (1976) de la BBC; "Man Hunt", una nueva versión del cine negru de 1941, llanzáu en DVD en 2002; y un periodista irlandés borrachu na película "Langrishe, Go Down" (protagonizada por Judi Dench y Jeremy Irons) distribuyida en BBC Two en 1978 y estrenada nel cine en 2002. Ente les actuaciones en películes posteriores inclúyese'l criminal Sam Ross en "Mueyo" (1997), una película escrito y empobinao por Jez Butterworth, basada na obra de teatru del mesmu nome de Butterworth; Sir Thomas Bertram (el so papel de cine más importante) en "Mansfield Park" (1998), un personaxe que Pinter describió como «un home bien civilizáu... un home de gran sensibilidá, pero en realidá ta sosteniendo y calteniendo un sistema totalmente brutal [el comerciu d'esclavos] de la que deriva'l so dineru»; y tíu Benny, xuntu a Pierce Brosnan y Geoffrey Rush, en "El xastre de Panamá" (2001). en telefilme, actuó como Mr. Bearing, el padre de la paciente de cáncer d'ovariu Vivian Bearing, interpretada por Emma Thompson na película HBO de Mike Nichols basáu en "Wit" (2001), la obra ganadora del premiu Pulitzer; y el papel del direutor, xuntu a John Gielgud (últimu papel de Gielgud) y Rebecca Pidgeon en "Catastrophe", de Samuel Beckett, dirixida por David Mamet como parte de "Beckett On Filme" (2001).
Pinter empezó a dirixir con mayor frecuencia mientres la década de 1970, convirtiéndose en direutor acomuñáu de la Royal National Theatre en 1973. Dirixió cerca de cincuenta producciones de teatru, cine y televisión, tantu mesmes como les d'otros, incluyendo diez producciones de les obres de Simon Gray, resultando nos estrenos de teatru o cine de "Butley" (teatru 1971, cine 1974), "Otherwise Engaged" (1975), "The Rear Column" (teatru, 1978; televisión, 1980), "Close of Play" (1979), "Quartermaine's Terms" (1981), "Life Support" (1997), "The Llate Middle Classes" (1999), y "The Old Masters" (2004). Delles d'estes producciones fueron protagonizaes por Alan Bates (1934-2003), quien realizó los papeles de teatru y cine, non yá de Butley sinón tamién de Mick nel primer ésitu comercial importante de Pinter, "El cuidador" (teatru, 1960; cine, 1964); tamién tenía'l papel de Nicolas en "One for the Road" y el taxista en "Estación Victoria". Ente les más de trenta y cinco obres dirixíes por Pinter, inclúyese "Next of Kin" (1974) de John Hopkins; "Blithe Spirit" (1976) por Noël Coward; "The Innocents" (1976) por William Archibald; "Circe and Bravo" (1986) por Donald Freed; "Taking Sides" (1995), por Ronald Harwood; y "Twelve Angry Men" (1996), por Reginald Rose.
Pinter foi l'autor de ventinueve obres de teatru y quince sketches dramáticos y el co-autor de dos obres de teatru y radio. Ye consideráu unu de los más influyentes dramaturgos modernos británicos, Xuntu col de 1967 pa "Regresu al llar" y dellos otros premios y nominaciones estaunidenses, él y les sos obres recibieron munchos premios nel Reinu Xuníu y n'otros países. El so estilu entró nel idioma inglés como un axetivu, "«Pinteresque»" («pinteresco»), anque a Pinter nun-y gustaba'l términu que lu paeció ensin sentíu.
La primer obra de teatru de Pinter, "L'habitación", escrita ya interpretada per primer vegada en 1957, foi una producción estudiantil de la Universidá de Bristol, dirixida pol so bon amigu, l'actor Henry Woolf, que tamién interpretó'l papel del señor Kidd (lo que repitió en 2001 y 2007). Cuando Pinter mentó que tenía una idea pa una obra de teatru, Woolf pidiólu qu'escribir por que pudiera dirixila pa cumplir unu de los requisitos pal so trabayu de posgrado. Pinter escribir en tres díes. Billington describió la producción como «un debú ablucantemente confiáu qu'atraxo l'atención d'un productor nuevu, Michael Codron, quien decidió presentar la siguiente obra de teatru de Pinter, "La fiesta de cumpleaños", nel teatru Lyric Hammersmith en 1958».
La segunda obra de Pinter, "La fiesta de cumpleaños", escrita en 1957 y producida en 1958, foi primeramente un desastre comercial y mal recibíu pola crítica, a pesar de la recepción favorable de Harold Hobson, l'influyente críticu de teatru del "The Sunday Times", la cual apaeció namái dempués del zarru de la producción que nun podía ser vuelta a entamar. Los relatos críticos de cutiu citen a Hobson:
Polo xeneral los críticos posteriores, inclusive'l mesmu Pinter, acrediten Hobson de sofitar, ya inclusive rescatáu, la carrera de Pinter.
Nuna crítica publicada en 1958, tomando emprestáu'l subtítulu de "The Lunatic View: A Comedy of Menace", una obra de teatru de David Campton, el críticu Irving Wardle caracterizó la primeres obres de teatru de Pinter como «comedia d'amenaza» —una etiqueta que s'aplicó repetidamente a la so obra. Nestes obres pártese usualmente d'una situación aparentemente inocente, que se convierte en «absurda» y amenazante por cuenta de la conducta peculiar de dalgún personaxe que resulta incomprensible pal públicu, y n'ocasiones pal restu de los personaxes. Pinter reconoz la influencia de Samuel Beckett, sobremanera nes sos primeres obres; fixéronse amigos, ya intercambiaron el borradores de les sos obres en desenvolvimientu pa recibir comentarios.
Pinter escribió "L'invernaderu" ("The Hothouse") en 1958, dexándolo de llau por más de 20 años. De siguío escribió "El montaplatos" ("The Dumb Waiter", 1959), que s'estrenó n'Alemaña, y que foi realizáu en 1960 al pie de "L'habitación" nel Hampstead Theatre Club en Londres. La obra nun foi realizada frecuentemente hasta la década de 1980, y con mayor frecuencia a partir de 2000, incluyendo la producción de 2007 nos Trafalgar Studios del West End Theatre. La primer producción de "El cuidador", que tuvo llugar en 1960 nel Arts Theatre Club de Londres, estableció la reputación de Pinter como dramaturgu. La obra foi tresferida al Duchess Theatre en mayu de 1960 y tuvo 444 representaciones, y recibió el premiu Evening Standard pa la meyor obra de teatru de 1960. La so obra "Una nueche de xordia" ("A Night Out") llogró grandes audiencies na radio y televisión y contribuyó, xuntu colos sos "sketches" de revista bien populares, a aumentar l'atención pública. En 1964, "La fiesta de cumpleaños" foi nuevamente producida, tantu na televisión (con el mesmu Pinter nel papel de Goldberg) como nel escenariu (empobináu por Pinter nel Aldwych Theatre), y foi bien recibida.
Cuando en 1967 la producción de "Torna al llar" ("The Homecoming", 1964), dirixida por Peter Hall, llegó en Broadway, Pinter yá se convirtiera nun dramaturgu celebre, y l'obra llogró, ente otros, cuatro Premios Tony. Nesta dómina, Pinter tamién escribió "Un llixeru malestar" ("A Slight Ache"), una obra de teatru radiofónicu emitida per primer vegada por BBC Third Programme en 1959, y depués afecha pal escenariu y representada nel Arts Theatre Club en 1961. Tamién en 1960 tresmitióse "Una nueche de xordia" a una gran audiencia nel programa de televisión "Armchair Theatre" d'ABC, dempués de ser tresmitida pola BBC Radio 3. La obra "Escuela nocherniega" ("Night School") apaeció per primer vegada en televisión en Associated Rediffusion en 1960. "La colección" "The Collection" estrenar nel Aldwych Theatre en 1962, y "Los nanos" ("The Dwarfs"), una adaptación de la entós inédita novela de Pinter col mesmu títulu, foi tresmitida per primer vegada na radio en 1960, depués afecha pal escenariu (tamién nel Arts Theatre Club) nun programa doble con "L'amante", que depués foi televisáu por Rediffusion Associated en 1963; y "Tea Party", una obra de teatru que Pinter desenvolvió a partir del so cuentu de 1963, que foi tresmitida per primer vegada pola BBC en 1965.
Escribió un guion, tituláu "The Basement" (1966), pa una triloxía de películes con contribuciones de Samuel Beckett, Eugène Ionesco, y Pinter, de los cualos namái realizar la película de Beckett, titulada "Filme". Depués convirtió'l so guion nuna obra de teatru, tamién titulada "The Basement", que foi producida en 1968 en BBC 2, y nel escenariu.
Dende finales de 1960 hasta principios de 1980, Pinter escribió una serie d'obres de teatru y "sketches" qu'esquicen ambigüedaes complexes, misterios elegíacos, caprichos risibles, y otres característiques resbalices» de la memoria, obres a les cualos los críticos dacuando referíense como «Teatru de memoria». Inclúin "Paisaxe" ("Landscape", 1968), "Silenciu" ("Silence", 1969), "Night" (1969), "Vieyos tiempos" ("Old Times", 1971), "Tierra de naide" ("Non Man's Land", 1975), "The Proust Screenplay" (1977), "Traición" ("Betrayal", 1978), "Voces de la familia" ("Family Voices", 1981), "Estación Victoria" ("Victoria Station", 1982), y "Una especie d'Alaska" ("A Kind of Alaska", 1982). Dalgunes de les obres posteriores de Pinter, tales como "Tiempu de fiesta" ("Party Time", 1991), "Lluz de lluna" ("Moonlight", 1993), "Cenices a les cenices" ("Ashes to Ashes", 1996), y "Celebración" ("Celebration", 2000), incorporen dalgunes de les característiques de la so dramaturxa de la memoria» pol so enfoque sobre'l pasáu dientro del presente, pero tienen resonancies personales y polítiques, y otres diferencies tonales, comparáu a les obres anteriores.
Tres un periodu de tres años de seca creativa mientres la década de 1980, dempués del so matrimoniu con Antonia Fraser y la muerte de Vivien Merchant, les obres de teatru de Pinter amosaron un enclín a ser más curties y más abiertamente politizaes, sirviendo como crítiques a la opresión, la tortura, y otros abusos de los derechos humanos, venceyaos pola aparente «invulnerabilidad del poder». En 1979, xustu enantes d'esti híatus, Pinter re-afayó'l manuscritu de "L'invernaderu", escritu en 1958 pero dexáu de llau; Revisar y depués dirixió la so primer producción nel Hampstead Theatre en Londres en 1980. Al igual que les sos obres de la década de 1980, "L'invernaderu" esmolecer col autoritarismu y los abusos del poder políticu, pero tamién ye una comedia, al igual que los sos anteriores comedies d'amenaza. Nuna producción de 1995 nel Teatru Minerva de Chichester, Pinter desempeñó'l papel de Roote, unu de los papeles más importantes de la obra.
El curtiu "sketch" dramáticu "Precisamente" ("Precisely", 1983) ye un duólogu ente dos burócrates qu'esquicen l'absurda política de poder de la aniquilación nuclear mutua y disuasión. La so primer obra de teatru manifiestamente politizada ye "La última copa" ("One for the Road", 1984). En 1985 Pinter dixo qu'ente que les sos obres anteriores presentaron metáfores de poder ya impotencia, les posteriores presentaron realidaes lliterales de poder y el so abusu. «El teatru políticu de Pinter dramatiza la interacción y el conflictu de los polos opuestos del compromisu y desprendimientu». "El llinguaxe del monte" ("Mountain Language", 1988) trata de la supresión de la llingua curda en Turquía. El "sketch" dramáticu "El Nuevu Orde Mundial" ("The New World Order", 1991) remembra lo que Robert Cushman, escribiendo en "The Independent" describe como «10 minutos atormentadores» de dos homes amenaciando con torturar a un tercer home que s'atopa colos güeyos vendados, amordazáu y atáu nuna siella; Pinter dirixió la producción en Royal Court Theatre Upstairs, onde s'estrenó'l 9 de xunetu de 1991; en 1994 la producción treslladóse a Washington, DC. La sátira política "Tiempu de fiesta" ("Party Time", 1991) estrenar nel Almeida Theatre en Londres, nun doble cartelu con "El llinguaxe del monte". En 1992 Pinter afixo la obra nun guion pa la televisión, dirixiendo la producción de la primer emisión nel Reinu Xuníu en Channel 4 el 17 de payares de 1992.
Enxareyando intereses políticos y personales, les sos siguientes obres mayores, "Lluz de lluna" ("Moonlight", 1993) y "Cenices a les cenices" ("Ashes to Ashes", 1996) asitiar en llares y céntrense na agonía y la muerte; nes sos conversaciones personales en "Cenices a les cenices", Devlin y Rebecca faen alusión a otomíes ensin especificar rellacionaes col holocaustu. Dempués d'esperimentar la muerte de la so madre primero (1992) y depués el so padre (1997), de nuevu fundiendo lo personal y lo político, Pinter escribió los poemes «Death» (1997) y «The Disappeared» (1998).
La última obra de teatru de Pinter, "Celebración" ("Celebration", 2000), ye una sátira social asitiada nun restorán elegante, que satiriza The Ivy, un local de moda nel distritu del West End Theatre de Londres, y los sos veceros que «acaben de llegar de les actuaciones d'ópera o ballet. Nun ye que pueden recordase d'una maldita cosa sobre lo que vieron, nin siquier los títulos. [Estes] almes doraes y bocayones son tan miopes cuando se trata de los sos propios compañeros de mesa (y pal casu, la so comida), con conversaciones que suelen conectase namái na superficie, nel so casu».
Superficialmente puede paecer que la obre tenga un menor númberu de resonancies abiertamente polítiques que dalgunes de les obres de la década de 1980 y 1990; pero los sos personaxes masculinos centrales, dos hermanos de llamaos Lambert y Matt, son miembros de la élite (al igual que los homes a cargu en "Party Time"), que se describen como «asesores n'estratexes de paz [porque] nun llevamos armes». Na siguiente mesa, Russell, un banqueru, descríbese como una personalidá totalmente venada... un sicópata» ente que Lambert «xura ser reencarnado como "[una] persona más civilizada, [una] persona más xentil, [una] persona meyor"». L'esterior engañosamente nidiu d'estos personaxes despinta la so estrema crueldá. "Celebración" remembra los yá familiares contestos políticos «pintorescos»: «Los bocazos luxosos en 'Celebración' ... y los boriadores más seles de la clase trabayadora en 'L'habitación' ... tienen tou de mancomún so la superficie». «El dineru permanez al serviciu del poder atrincheráu, y los hermanos na pieza son 'asesores d'estratexa' que los sos empleos impliquen la coerción y la violencia ... Ye tentador, pero incorrectu, d'oldear les inversiones d'enerxía risible de la conducta social en "Celebración" con un cambéu duraderu nes estructures polítiques mayores», d'alcuerdu a Grimes, pa quien la obra de Pinter remembra pesimismu sobre la posibilidá de camudar el "status quo". Sicasí, como lo amuesen les alcordances increíbles y de cutiu cómicos del camareru alrodiu del so güelu en "Celebración", les últimes obres de teatru de Pinter tamién remembren dellos aspeutos espresionistes de les sos obres de «teatru de memoria anteriores, en cuantes que se remonta a la so «comedies d'amenaza», como s'ilustra nos personaxes y nel discursu final del camareru:
En 2000-2001, llevar a cabu les producciones simultánees de "Remembrance of Things Past", una adaptación teatral del guion inéditu del "Guion de Proust", escritu en collaboración con, y empobináu por Di Trevis, y una nueva producción de "El cuidador" empobinada por Patrick Marber y protagonizada por Michael Gambon, Rupert Graves y Douglas Hodge.
Al igual que "Celebración", el penúltimu "sketch" tituláu "Conferencia de prensa" ("Press Conference", 2002), «invoca tantu la tortura como la fráxil esistencia circunscrita de la disidencia». Nel so estrenu nel Royal National Theatre, a pesar del so tratamientu de quimioterapia, Pinter xugó'l papel del ministru despiadáu, dispuestu a asesinar a los neños pequeños en beneficiu del Estáu».
Pinter compunxo ventisiete guiones pal cine y la televisión, munchos de los cualos fueron realizaos en filme, o afechos como obres de teatru. La so fama como guionista empezó con tres guiones escritos pa películes empobinaes por Joseph Losey, lo que resultó nuna estrecha amistá: "El sirviente" (1963), basada na novela de Robin Maugham; "Accident" (1967), afechu de la novela de Nicholas Mosley; y "El mensaxeru" (1970), basáu na novela de L. P. Hartley. Películes basaes n'adaptaciones de Pinter de les sos propies obres de teatru inclúin: "El cuidador" (1963), dirixida por Clive Donner; "La fiesta de cumpleaños" (1968), dirixida por William Friedkin; "Torna al llar" (1973), dirixida por Peter Hall; y "Traición" (1983), dirixida por David Jones.
Pinter tamién afixo noveles d'otru escritores en guiones, incluyendo "Siempres toi sola" (1964), basáu na novela de Penelope Mortimer y empobináu por Jack Clayton; "The Quiller Memorandum" (1966), de la novela d'espíes 1965 "The Berlin Memorandum" por Elleston Trevor, dirixíu por Michael Anderson; "L'últimu magnate" (1976), de la novela inconclusa de F. Scott Fitzgerald, dirixíu por Elia Kazan; "La muyer del teniente francés" (1981), de la novela de John Fowles, dirixíu por Karel Reisz; "Turtle Diary" (1985), basáu na novela de Russell Hoban; "The Heat of the Day" (1988), un telefilme de la novela de 1949 de Elizabeth Bowen; "The Comfort of Strangers" (1990), de la novela de Ian McEwan, dirixíu por Paul Schrader; y "El xuiciu" (1993), de la novela de Franz Kafka, dirixíu por David Jones.
Ente los sos guiones encargaos de les obres d'otros, los qu'escribió pa les películes "The Handmaid's Balte" (1990), "Lo que queda del día" (1990), y "Lolita" (1997) permanecen ensin publicar, y nel casu de los dos últimes películes, ensin creitos, anque s'utilizaron delles escenes o aspeutos de los sos guiones nes películes acabaes. Los guiones de "Remembrance of Things Past" (1972), "Victory" (1982), y "The Dreaming Child" (1997), y el so guion inéditu "The Tragedy of King Lear" (2000) nun se realizaron en filme. Sicasí, una parte del "Guion de Proust" foi realizada na película "Swann in Love" ("Un amour de Swann") de 1984, dirixida por Volker Schlöndorff, y el guion tamién foi afechu por Michael Bakewell pa una emisión de radiodrama de dos hores na BBC Radio 3 en 1995,; en 2000 Pinter y el direutor Di Trevis collaboraron na adaptacíon del guion pa una producción nel Teatru Nacional.
El postreru guion filmado de Pinter foi una adaptación de la obra de teatru ganadora del Premiu Tony de 1970- "La buelga", dirixida por Anthony Shaffer, quien foi encargáu por Jude Law, unu d'el productores de la película. Foi la base pa la película "La buelga" de 2007, dirixida por Kenneth Branagh. Los guiones de "La muyer del teniente francés" y "traición" fueron nomaos para Óscares en 1981 y 1983, respectivamente.
Del 16 al 31 xunetu de 2001, un Festival dedicáu a la obra de Harold Pinter, dirixíu por Michael Colgan, el direutor artísticu del Gate Theatre en Dublín, llevar a cabu como parte del festival añal del Lincoln Center na ciudá de Nueva York. Pinter participó como actor, nel papel de Nicolas en "La última copa", y como direutor d'una doble programación empareyando la so última obra, "Celebración", cola so primer obra, "L'habitación".
Como parte del Homenaxe a Harold Pinter» de dos selmanes nel marcu del Festival Mundial de Líderes del xeniu creativu, celebráu del 24 setiembre al 30 d'ochobre de 2001 nel Centru Harbourfront en Toronto, Canadá, Pinter presentó una llectura dramática de "Celebración" (2000) y participó nuna entrevista pública nel ámbitu del Festival Internacional d'Autores.
N'avientu de 2001, Pinter foi diagnosticáu con cáncer d'esófagu, y en 2002 someter a ciruxía y quimioterapia. Nel cursu del so tratamientu dirixió una producción de la so obra de teatru "tierra de naide", y escribió y actuó nun nuevu "sketch" tituláu «Press Conference», pa una producción de les sos "sketches" dramáticos nel Teatru Nacional; y a partir de 2002 yera cada vegada más activu en causes polítiques, escribiendo y presentando poesía politizada, ensayos, discursos, amás de ser arreyáu nel desenvolvimientu de les adaptaciones de les sos de los sos dos últimos guiones, "The Tragedy of King Lear" y "La buelga", que los sos borradores atopar nel Archivu Harold Pinter de la Biblioteca Británica (Add MS 88880/2).
Del 9 a 25 xineru de 2003, el Manitoba Theatre Centre, en Manitoba, Canadá, celebró una "PinterFest" na cual una docena de compañíes de teatru realizaron más de 130 actuaciones de dolce de les obres de Pinter. Ente les producciones realizaes incluyéronse "L'invernaderu", "Escuela nocherniega", "L'amante", "El montaplatos", "Torna al llar", "La fiesta de cumpleaños", "Monólogu", "La última copa", "El cuidador", "Cenices a les cenices", "Celebración" y "Tierra de naide".
En 2005, Pinter declaró que dexara d'escribir obres de teatru y que se dedicaría más al so activismu políticu y a la poesía: «Creo qu'escribí ventinueve obres de teatru. Piensu que ye abondu pa mi ... Les mios fuerces van en distintes direcciones—Nos últimos años fixi una serie de discursos políticos en dellos llugares y ceremonies ... Toi utilizando muncha enerxía más específicamente n'asuntos políticos, que, creo, son bien, bien esmolecedores na situación actual». Esta poesía posterior incluyó ente otros «The 'Special Relationship'», «Laughter», y «The Watcher».
Dende 2005, Pinter sufrió de problemes de salú, incluyendo una rara enfermedá de la piel llamada pénfigo y «una forma de septicemia qu'afectó los sos pies y enzancó el caminar». Sicasí, llogró terminar el guion pa la película "La buelga" en 2005. La so última obra dramática pa radiu, "Voices" (2005), en collaboración col compositor James Clarke, foi una adaptación en música d'obres selectes de Pinter que s'estrenó en BBC Radio 3 el 10 d'ochobre 2005, el día de los sos cumpleaños. Trés díes depués, anuncióse que ganara'l Premiu Nobel de la Lliteratura de 2005.
Nuna entrevista con Pinter en 2006, realizada pol críticu lliterariu Michael Billington como parte del programa cultural de los Xuegos Olímpicos de Turín 2006, Pinter confirmó que se llindaría a escribir poesía, y non obres de teatru. En respuesta, el públicu glayó "Non" al unísonu, encamentándolo a siguir escribiendo. Xuntu col simposio internacional sobre Pinter: Passion, Poetry, Politics (Pasión, Poesía, Política), comisariado por Billington, los acontecimientos del Premiu de Teatro Europa 2006 celebrando Pinter incluyeron nueves producciones (en francés) de "Precisamente" (1983), "La última copa" (1984), "El llinguaxe del monte" (1988), "El nuevu orde mundial" (1991), "Tiempu de fiesta" (1991), y "Conferencia de prensa" (2002) (versiones en francés de Jean Pavans); según "Pinter Plays, Poetry & Prose", una nueche de llectures dramatizadas, dirixida por Alan Stanford del Gate Theatre de Dublín. En xunu de 2006, la Academia Británica de les Artes Cinematográfiques y de la Televisión (BAFTA) entamó una celebración de les películes de Pinter comisariada pol so amigu, el dramaturgu David Hare. Hare presentó la selección de fragmentos de películes diciendo: «Saltar de nuevu nel mundu de les películes de Pinter... ye recordase d'un cine de mases lletráu, enfocáu tantu como'l de Bergman na cara humana, nel que la tensión caltener por un amiestu curioso diseñáu de la imaxe y el diálogu».
En septiembre de 2006, dempués de tornar a Londres dende'l Edinburgh International Book Festival, Pinter empezó a exercer pola so interpretación del papel de Krapp nel monólogu "la última cinta de Krapp" de Samuel Beckett, que realizó'l mes siguiente dende una siella de ruedes motorizada, nuna producción llindada nel Royal Court Theatre ante sales llenes y reseñes crítiques «extáticas». La producción namái conoció nueve actuaciones, y realizóse nel marcu de la celebración del aniversariu de los cincuenta años de la Royal Court Theatre; les entraes escosar en cuestión de minutos dende l'apertura de la taquilla, y los boletos xeneraron llargues sumes pa los reventa d'entraes revendedores d'entraes. Una de les actuaciones foi filmada y tresmitida en BBC Four el 21 de xunu de 2007, y tamién proxectáu darréu como parte de la conmemoración PEN n'homenaxe a Pinter, el 2 de mayu de 2009 en Nueva York.
N'ochobre y payares de 2006, los teatros de Sheffield allugaron 7 obres de Pinter, incluyendo "El cuidador"," Voces", "tierra de naide", "Family Voices", "Tea Party", "L'habitación", "La última copa", y "El montaplatos", según películes (la mayoría de los sos guiones, y dalgunos nos que Pinter apaez como actor).
En febreru y marzu de 2007 celebróse l'aniversariu de los cincuenta años de "El montaplatos" cola producción de la obra en Trafalgar Studios. En febreru de 2007, amosóse la versión cinematográfica de John Crowley "Celebración" (2000) en "More 4" (Channel 4, Reinu Xuníu). El 18 de marzu de 2007, BBC Radio 3 tresmitió una nueva producción radiofónica de "The Homecoming", dirixida por Thea Sharrock y producida por Martin J. Smith, con Pinter realizando'l papel de Max (per primer vegada, xugara primeramente Lenny nel escenariu en 1964). En xunetu de 2007, una nueva producción de "L'invernaderu" foi realizada nel Teatru Nacional en Londres, según una nueva producción de "Traición" nel Donmar Warehouse, dirixida por Roger Michell.
Ente les obres producíes en 2008 apaez l'estrenu estaunidense de "The Homecoming" en Broadway, dirixida por Daniel J. Sullivan. De 8 a 24 mayu de 2008, el Lyric Hammersmith celebró l'aniversariu de los cincuenta años de "La fiesta de cumpleaños" con realizaciones de la obra y acontecimientos rellacionaos, incluyendo un espectáculu con una recepción ufiertada por Harold Pinter el 19 de mayu de 2008, esactamente cincuenta años dempués del estrenu de la obra en Londres nel mesmu llugar.
La última obra realizada mientres la vida de Pinter foi una producción de "tierra de naide" empobinada por Rupert Goold, realizada nel Gate Theatre de Dublín n'agostu de 2008, y depués tresferida al Duke of York's Theatre en Londres, onde foi realizada hasta'l 3 de xineru de 2009.
El llunes enantes de la Navidá de 2008, Pinter foi almitíu al Hospital de Hammersmith, onde morrió de cáncer de fégadu nel víspora de Navidá. El 26 d'avientu de 2008, cuando la" tierra de naide" volvió abrir nel Duke of York Theatre, los actores rindieron homenaxe a Pinter dende l'escenariu, ocasión na cual Michael Gambon lleó'l monólogu de Hirst sobre'l so «álbum de semeyes» del segundu actu, que Pinter pidiéralu de lleer nel so funeral, terminando con una ovación de pies per parte del públicu, munchos de los cualos taben llorando:
El funeral de Pinter foi una ceremonia secular quitada de media hora, conducida ante la so tumba en Kensal Green Cemetery el 31 d'avientu de 2008. Los ocho llectures, primeramente escoyíes por Pinter, incluyeron pasaxes de siete de los sos propios escritos y del relatu «Los muertos», de James Joyce, lleíu pola actriz Penelope Wilton. Michael Gambon lleó'l discursu «Photo album» (álbum de semeyes) de "Tierra de naide" y trés otres llectures, incluyendo'l poema «Death» (Muerte, 1997). Otres llectures homenaxaron la vilba de Pinter, o'l so amor pol cricket. La ceremonia cuntó cola presencia de munches persones notables del mundu del teatru, incluyendo Tom Stoppard, pero non cola presencia del fíu de Pinter, Daniel Brand. A la fin, la vilba de Pinter, Antonia Fraser, dio un pasu alantre a la so tumba y citó el discursu de Horacio dempués de la muerte de Hamlet: «Goodnight, sweet prince, / And flights of angels sing thee to thy rest».
La nueche enantes del entierru de Pinter, apagar les lluces de les marquesines de los teatros de Broadway mientres un minutu n'homenaxe a Pinter, y el 3 de xineru de 2009, na nueche final de la "Tierra de naide" nel Duke of York's Theatre, tou los teatros del Teatru Ambassador nel West End atenuaron les sos lluces mientres una hora n'honor al dramaturgu. 
Diane Abbott, el miembru del parlamentu representando al distritu de Hackney Norte y Stoke Newington, propunxo una moción temprana na Cámara de los Comunes pa sofitar una campaña de los residentes pa restaurar el teatru de cine de Clapton, construyíu en Lower Clapton Road en 1910, y convertilo nun monumentu pa Pinter «n'honor a esti rapazu de Hackney que se convirtió en gran lliterariu». El 2 de mayu de 2009, realizóse un homenaxe funeral públicu llibre nel Graduate Center de la Universidá de la Ciudá de Nueva York. Yera parte de la 5.º Festival Internacional PEN World Voices, que se llevó a cabu na Ciudá de Nueva York. Otra celebración conmemorativa, que tuvo llugar nel Olivier Theatre en Londres na nueche del 7 de xunu de 2009, consistió en fragmentos y llectures de los testos de Pinter per cerca de tres docenes d'actores, munchos de los cualos yeren los sos amigos y asociaos, incluyendo: Eileen Atkins, David Bradley, Colin Firth, Henry Goodman, Sheila Hancock, Alan Rickman, Penelope Wilton, Susan Wooldridge, y Henry Woolf; un grupu d'estudiantes de la London Academy of Music and Dramatic Art, dirixíu por Ian Rickson.
El 16 de xunu de 2009, Antonia Fraser abrió oficialmente una sala conmemorativa na Hackney Empire Theatre. El teatru tamién creó una residencia d'escritor en nome de Pinter. La mayor parte de la edición del númberu 28 de la revista d'artes "Areté" de Craig Raine, foi dedicáu a fragmentos recordando Pinter, empezando con un inéditu poema d'amor de 1987, dedicáu «P'Antonia», y el so poema «Paris», escritu en 1975 (l'añu en qu'él y Fraser empezaron a vivir xuntos), siguíu de curties memories de dalgunos de los asociaos y amigos de Pinter, incluyendo Patrick Marber, Nina Raine, Tom Stoppard, Peter Nichols, Susanna Gross, Richard Eyre, y David Hare.
En 2009, la PEN inglesa estableció'l Premiu PEN/Pinter que s'otorga añalmente a un escritor británicu o residente en Gran Bretaña, que, en palabres del discursu Nobel de Pinter, refundia una mirada infrayable, firme» sobre'l mundu, y amuesa una «fiera determinación intelectual... pa definir l'auténtica verdá de les nueses vides y de les nueses sociedaes». El premiu ye compartíu con un escritor internacional de coraxe. Los primeros ganadores del premiu fueron Tony Harrison y el poeta y comediante birmanu Maung Thura (Zarganar).
En xineru de 2011 el Belarus Free Theatre realizó "Being Harold Pinter" ("Ser Harold Pinter"), un colax teatral de fragmentos dramáticos de les obres de Pinter, la so Conferencia del Premiu Nobel, y cartes de presos de Belarús, que recibió muncha atención nos medios de prensa. Por cuenta de una campaña del gobiernu de Bielorrusia contra los artistes disidentes, los miembros del Free Theatre tuvieron que salir clandestinamente de Minsk pa poder realizar la so producción en Nueva York nun actu de dos selmanes en La Mama, como parte del Under the Radar Festival de 2011. Nuna representación benéfica adicional nel Public Theater, co-entamada polos dramaturgos Tony Kushner y Tom Stoppard, les cartes de los prisioneros fueron lleíos por diez artistes convidaos: Mandy Patinkin, Kevin Kline, Olympia Dukakis, Lily Rabe, Linda Emond, Josh Hamilton, Stephen Spinella, Lou Reed, Laurie Anderson, y Philip Seymour Hoffman. En solidaridá col Free Theatre de Bielorrusia, otros actores y compañíes de teatru realizaron llectures adicionales a lo llargo de los Estaos Xuníos nel marcu de "Being Harold Pinter".
En septiembre de 2011, el Ambassador Theatre Group (ATG) –los dueños del British Theatre– anunciaron la so decisión de renombrar el "Comedy Theatre" de Londres en "The Harold Pinter Theatre". Howard Panter, el CEO axuntu y direutor creativu de ATG dixo a la BBC, «La obra de Pinter convirtióse nuna parte integral de la hestoria del Comedy Theatre. El cambéu de nome d'unu de los nuesos teatros más esitosos del West End ye un merecíu homenaxe a un home que dexó una marca tan grande nel teatru británicu, qu'a lo llargo de la so carrera de cincuenta años foi reconocíu como unu de los dramaturgos británicos modernos más influyentes».
Foi miembru honorariu de la National Secular Society, compañeru de la Royal Society of Literature, y miembru honorariu de la Modern Language Association of America (1970), En 1996 foi nomáu CBE y convirtióse en Orde de los Compañeros d'Honor Compañero d'Honor en 2002, dempués de tornar el títulu de caballeru en 1996. En 1995, recibió'l Premiu David Cohen, en reconocencia al conxuntu de la so obra lliteraria. En 1996, recibió'l Premiu Especial Laurence Olivier pola so destacada trayectoria nel teatru. En 1997 fíxose sociu de la Academia Británica de Cine y Televisión (BAFTA). N'ochobre de 2001 recibió'l Premiu Líderes Mundiales na categoría «xeniu creativu», nel marcu d'una selmana de «Homenaxe» en Toronto. En 2004 recibió'l Premiu de Poesía «Wilfred Owen» pola so contribución a la lliteratura», y 'específicamente pola so colección de poesía titulada "War" (Guerra), publicada en 2003'». En marzu de 2006, foi galardonáu col Premiu Europa del Teatru en reconocencia trayectoría nel teatru. Xuntu cola otorgación d'esi premiu, el críticu Michael Billington coordinó una conferencia internacional sobre Pinter, titulada "Passion, Poetry, Politics", celebrada en Turín, Italia, del 10 al 14 marzu 2006, incluyendo académicos y críticos lliterarios d'Europa y de les Américas.
N'ochobre de 2008, la Central School of Speech and Drama anunció que Pinter aportara a ser el so presidente y otorgó-y un beca honoraria na so ceremonia de graduación. Pinter comentó: «Fuí estudiante de la Central en 1950-1951, esfruté enforma de la mio estancia ellí y toi encantáu de ser presidente d'una tan destacada institución». Pero tuvo que recibir esti títulu honoríficu, el docenu, "in absentia" por cuenta de problemes de salú. La so presidencia de la escuela foi curtia, y morrió dos selmanes dempués de la ceremonia de graduación, el 24 d'avientu de 2008.
El 13 d'ochobre de 2005, la Academia Sueca anunció la so decisión d'otorgar el Premiu Nobel de Lliteratura pa esi añu a Pinter, comentando que «n'el so obres afaya'l derribadoriu so la irrelevancia cotidiana y les fuerces qu'entren en confrontación nes habitaciones zarraes». La so elección socatró una ciertu discutiniu públicu y crítiques en relación coles característiques de la obra de Pinter y los sos puntos de vista políticos. Al ser entrevistáu esi día alrodiu de la so reacción al anunciu, Pinter dixo: «Dixéronme güei qu'unu de les canales de Sky declaró esta mañana que "Harold Pinter morrió". Depués camudaron de paecer y dixeron, "Non, que ganó'l premiu Nobel". Asina que resucité de los muertos». La ceremonia de la entrega del Premiu Nobel, y acontecimientos rellacionaos n'Escandinavia, llevar a cabu n'avientu de 2005. Pinter entamara viaxar a Estocolmo pa presentar la so conferencia Nobel en persona. Sicasí, en payares de 2005 foi diagnosticáu con una infección grave y el so médicu prohibió-y viaxar. Nel so llugar l'editor de Pinter, Stephen Page del editorial Faber and Faber, aceptó'l diploma y la medaya del premiu mientres la ceremonia en Suecia.
Anque inda taba recibiendo tratamientu nel hospital, Pinter grabó la so Conferencia Nobel, «Art, Truth and Politics», nun estudiu de Channel 4. Foi proxectada en trés grandes pantalles na Academia Sueca na nueche del 7 d'avientu de 2005, y tresmitíu esa mesma nueche en More 4 nel Reinu Xuníu. La conferencia de 46 minutos foi introducida na televisión por David Hare. Darréu, el testu y el videu (ensin la introducción de Hare) fueron publicaos nes páxines web oficiales del Premiu Nobel y Academia Sueca. Tamién foi publicada nun DVD.
Pinter citó al Padre John Metcalf quien faló con Raymond Seitz, un diplomáticu d'altu rangu de la embaxada estaunidense en Londres: «Los mios parroquianos construyeron una escuela, un centru de salú, un centru cultural. Vivimos en paz. Va unos meses, un grupu de la Contra atacó la parroquia. Destruyeron tou: la escuela, el centru de salú, el centru cultural. Violaron a les enfermeres y les maestres, asesinaron a los médicos, de la manera más brutal. Portáronse como xavazs. Por favor, esixa que'l gobiernu d'EE.XX. retire'l so sofitu a esta horrible actividá terrorista». Seitz respondió: «Déxame dici-y daqué. Na guerra, la xente inocente siempres sufre».
Pinter llamó la invasión d'Iraq polos Estaos Xuníos «una acción militar arbitraria basada nuna serie de mentires sobre mentires y burda manipulación de los medios de comunicación y polo tanto de la opinión pública», y condergó al gobiernu británicu pola so cooperación.
La conferencia de Pinter recibió amplia atención nos medios impresos y en llinia, y provocó alderique y munchos comentarios, y dellos analistes acusaron a Pinter de «anti-americanismu». Sicasí, na so conferencia Nobel, Pinter destaca que la so crítica ta dirixida a les polítiques y práctiques de los gobiernos estaunidenses (y los que votaron por ellos), non a tolos ciudadanos estaunidenses, munchos de los cualos, afirma Pinter, son «manifiestamente asqueados, avergoñaos ya indignaos poles acciones del so gobiernu».
El 18 de xineru de 2007, el primer ministru francés Dominique de Villepin presentó'l más altu honor civil de Francia, la Lexón d'Honor, a Pinter nuna ceremonia na Embaxada de Francia en Londres. De Villepin emponderó'l poema «American Football» («Fútbol Americano», 1991) diciendo: «Cola so violencia y la so crueldá, ye pa mi una de les imaxes más precises de la guerra, una de les metáfores más elocuentes de la tentación del imperialismu y la violencia». En respuesta, Pinter emponderó la oposición de Francia a la guerra n'Iraq. Villepin terminó diciendo: «El poeta detiense y repara lo que nun merez l'atención d'otros homes. La poesía enséñanos cómo vivir y usté, Harold Pinter, enséñanos cómo vivir». Dixo que Pinter recibió'l premiu especialmente «porque al tratar de prindar toles facetes del espíritu humanu, [el so] obra respuende a les aspiraciones de la opinión pública francesa, y el so sabor pa la comprensión del home y de lo que ye verdaderamente universal». Lawrence Pollard señaló que «el premiu al gran dramaturgu destaca cuántu'l Sr. Pinter ye almiráu como modelu del intelectual radical intransixente en países como Francia».
Dellos académicos y críticos cuestionaron la validez de les crítiques de Pinter a lo que denomina «les maneres de pensar d'aquellos nel poder» o tán en desalcuerdu colos puntos de vista retrospectivos sobre la so obra. En 1985, Pinter recordó que la oxeción de conciencia foi la resultancia de ser «terriblemente alteriáu pola Guerra Fría como moza. Y el macartismo ... Una fonda hipocresía. 'Ellos' les bisarmes, 'nós' los bonos. En 1948, la represión rusa d'Europa del Este foi un fechu evidente y brutal, pero tuvi convencíu entós, como lo toi agora, que tenemos la obligación de someter nueses mesmes acciones y actitúes a un escrutiniu críticu y moral equivalente». Esiste consensu ente los académicos que la representación dramática de les relaciones de poder na obra de Pinter resulta d'esti escrutiniu.
L'iñerizu de Pinter a cualquier tipu de censura per parte de «les autoridaes» resumir na llinia de Petey a la fin de "La fiesta de cumpleaños". Cuando Stanley, descompuestu y reconstituyíu, ta lleváu poles figures d'autoridá Goldberg y McCann, Petey glaya, «Stan, non dexes que te digan qué faer!»
Pinter dixo a Gussow en 1988: «Viví esa llinia tola mio maldita vida. Nunca más qu'agora». L'exemplu de la firme oposición de Pinter a lo que llamó «les maneres de pensamientu d'aquellos nel poder» —La paré» de les mentes» perpetuando'l «status quo»— infundió el «gran pesimismu políticu» que dellos críticos académicos percibieron na so obra artística, el so «afogando paisaxe» de dures realidaes contemporanees, con dalguna esperanza de la restauración de la dignidá del ser humanu».
Tal como David Jones, un vieyu amigu de Pinter, recordar a críticos dramáticos y estudiosos d'enclín analíticu, Pinter foi unu de los «grandes escritores humorísticos»: Los sos conflictos dramáticos presenten series implicaciones pa los sos personaxes y les sos audiencies, lo que lleva al cuestionamiento sosteníu sobre «el puntu» de la so obra y delles estratexes crítiques» pal desenvolvimientu d'interpretaciones y analises estilísticos de la mesma.
Los manuscritos y les cartes inédites de Pinter caltener nel Harold Pinter Archive na División de Manuscritos Lliterarios Modernos de la Biblioteca Británica. Colecciones menores de los manuscritos de Pinter atopar nel Harry Ransom Humanities Research Center de la Universidá de Texas en Austin; The Lilly Library, Universidá d'Indiana Bloomington; Mandeville Special Collections Library, Geisel Library, na University of California, San Diego; British Filme Institute, en Londres; y la Margaret Herrick Library, Pickford Center for Motion Picture Study, Academy of Motion Picture Arts and Sciences, Beverly Hills, California.
Erich Maria Remarque
Erich Maria Remarque (Osnabrück, Alemaña, 22 de xunu de 1898 - Locarno, Suiza, 25 de setiembre de 1970) ye'l seudónimu del escritor alemán Erich Paul Remark. Ye un autor alemán de posguerra, que cunta los horrores de la Primer Guerra Mundial.
Participó na Primer Guerra Mundial, fechu nel cual inspiróse pa escribir la so máxima obra lliteraria, "Ensin novedá nel frente" (1929), hestoria na que describe con implacable claridá y templada compasión el sufrimientu provocáu por dicha guerra.
En 1932, Remarque abandonó Alemaña ya instalóse nun principiu nel cantón del Tesinu, Suiza. En 1939 emigró a los Estaos Xuníos, xuntu cola so primer esposa Ilse Jutta Zambona, cola que se casó y divorció dos veces. Dambos naturalizáronse ciudadanos d'Estaos Xuníos en 1947. Al añu siguiente tornó a Europa. En 1958 cásase cola actriz de Hollywood Paulette Goddard y permaneció casáu hasta la so muerte en 1970.
Considerar a Erich Maria Remarque como unu de los más famosos enemigos del nazismu. En 1933, obres sos fueron destruyíes mientres les quemes públiques de llibros que llevaron a cabu los nazis n'Alemaña ente'l 10 de mayu y el 21 de xunu.
Novela publicada en 1929, describe la crudeza de la guerra dende la perspectiva d'un mozu soldáu de 21 años. Con emotivu llinguaxe describe l'entrenamientu del soldáu alemán, la realidá de la guerra de trincheres na Primer Guerra Mundial y la verdá de la postguerra.
En 1933 el réxime nazi atacó y quemó esti llibru, yá que yera contrariu a la propaganda. Tamién se corrió'l rumor de que yera descendiente de xudíos franceses p'atacalo y desacreditarlo.
Foi afecha al cine, so la dirección de Lewis Milestone, ganando en 1930 el Óscar a la meyor película y el Óscar al meyor direutor. Tamién tuvo nomada al Óscar al meyor guión adaptáu y al Óscar a la meyor fotografía.
Ente les sos obres atópense:
Eino Leino
Armes Einar Leopold Lönnbohm, conocíu como Eino Leino (6 de xunetu de 1878, Paltamo – 10 de xineru de 1926, Tuusula) foi un escritor, poeta y periodista finlandés. Leino ye consideráu unu de los escritores más notables de Finlandia. Escribió distintes
noveles, poemes y obres de teatru. El día 6 de xunetu ye'l día de Eino Leino 
en Finlandia y se iza la bandera nel so honor.
Zeami Motokiyo
, tamién llamáu , foi un actor y dramaturgu xaponés. 
Amás d'escribir una gran cantidá d'obres, Zeami escribió manuales de teoría teatral, publicaos en 1910, y estableció el teatru nō como una forma seria de arte. Los sos llibros nun son namái instrucciones, sinón tamién, trataos estéticos basaos na cultura espiritual del Xapón. Los más célebres son ""El llibru de la tresmisión de la flor y l'estilu"", "Füshi kaden" (風姿花伝), escritu en 1423 y el conxuntu de trataos ""Les tradiciones secretes del nō"", les que fueron atopaes en 1909 y publicaos en 1960.
Zeami foi educáu pol so padre, Kan'ami, quien tamién yera actor y gracies a esta unión padre fíu estableció'l teatru nō. Cuando la compañía de Kan'ami amosar a Ashikaga Yoshimitsu, el "shōgun" de Xapón, él pidió a Zeami que la corte tuviera una educación nes artes. El "shōgun" tomó al rapazu como'l so amante, na tradición shudo (衆道), en 1374.
Dempués de que Zeami asocediera al so padre, él siguió realizando y afaciendo el so propiu estilu a lo que ye anguaño'l nō. Un amiestu de pantomima y d'acrobacia vocal, siendo esti estilu'l qu'esteló a xaponeses por cientos d'años.
Los eruditos atribúin cerca de 50 obres a Zeami, ente les que destaquen les obres maestres "Izutsu" y "Takasago", la postrera que contién la frase "senshūraku", los "placeres de mil otoños," familiar a los adeptos al sumu como'l nome del día anterior a un tornéu profesional ("Izutsu" y "Takasago" son tamién los nomes del "heya" nel sumu).
Douglas Adams
Douglas Noël Adams (Cambridge, Inglaterra, 11 de marzu de 1952 - Santa Bárbara, Estaos Xuníos, 11 de mayu de 2001) foi un escritor y guionista radiofónicu inglés, ya historiador galácticu, famosu principalmente pola so serie "La guía del autoestopista galácticu". Nel momentu de la so muerte la serie vendiera más de quince millones d'exemplares. Tamién yera conocíu poles sos iniciales DNA, o —por cuenta de la so firma ilegible— como "Bop Ad" o "Bob".
A la edá de siete años, Adams camudar a Brentwood (Essex) cola so madre tres el divorciu de los sos padres. Ellí creció al pie de la so hermana Sue. En 1964, la so madre volvió casase. D'esi matrimoniu nacieron los mediu hermanos de Adams, Heather, Jane y James.
En 1969 ingresó na Brentwood-School en Essex, onde empezó a interesase poles ciencies naturales. Foi nesta dómina cuando empezó a escribir testos que recibieron el sofitu de los sos profesores y colos que ganó dalgún premiu lliterariu menor. La so primer publicación —una revista xuvenil de ciencia ficción— foi una hestoria curtia en tonu d'humor sobre un home que pierde la so conciencia nel Metro de Londres y atopar na oficina d'oxetos perdíos.
Más tarde estudió filoloxía inglesa na Universidá de Cambridge, onde participó nel grupu de teatru risible "CULES". Mientres los sos estudios trabayó como becariu pa podese costear un llargu viaxe per Europa, incluyida Turquía. Foi n'unu d'estos viaxes onde tuvo la idea de la so obra más famosa, la "Guía del autoestopista galácticu", que-y vieno cuando taba nun prau en Innsbruck lleendo un llibru sobre'l autoestopismo per Europa.
Él mesmu describió l'acontecimientu d'esta manera:
Adams trabayó mientres los sos estudios universitarios n'otru grupu risible, los "Footlights", el que dio orixe a los Monty Python, onde conoció al so amigu Simon Jones. En 1974 terminó los sos estudios col firme propósitu de convertise n'escritor.
De primeres tuvo un ésitu modestu. Trabayó, ente otros, con Graham Chapman, del grupu Monty Python. Nel penúltimu episodiu de "Monty Python's Flying Circus" apaeció como "Pepperpot with nuclear missile", y nel últimu capítulu, "Party Political Broadcast on Behalf of the Lliberal Party", collaboró como guionista.
En 1977 consiguió roblar un contratu decisivu pal so futuru pa la emisión d'un programa de radiu sobre ciencia ficción. La emisión llamóse "The Hitchhiker's Guide to the Galaxy" y foi emitida per primer vegada en 1978 pola cadena británica "BBC Radio 4". Esta obra, bien modificada y ampliada, foi publicada en forma de triloxía ente 1979 y 1982. L'argumentu de la emisión radiofónica orixinal atopar nel primer volume. En 1984 apaeció un cuartu y en 1992 el quintu. Ésti últimu, "Mostly harmless", llevaba'l subtítulu "Quintu volume d'una triloxía en cuatro tomos".
En 1991 cásase con Jane Belson, en 1994 nació la so fía Polly Jane. De primeres vivía cola so familia en Londres, pero en 1999 camudar a California, pal rodaxe de la versión cinematográfica de la "La guía del autoestopista galácticu".
Adams morrió de secute el 11 de mayu de 2001 d'un infartu que-y sobrevieno mientres taba nun ximnasiu.
El Día de la Toalla celebrar n'honor a Douglas Adams el 25 de mayu de cada añu, anque la so primer edición en 2011 llevar a cabu'l 11 de mayu, xustu dos selmanes dempués de la so muerte. Esi día los fans lleven una toalla mientres tol día n'alcordanza de "La guía del autoestopista galácticu". Hai, pos, cierta semeyanza col Bloomsday.
Esti homenaxe a Douglas Adams realizar n'honor a la so obra más famosa y a unu de les traces más identificativos de la so gran obra: la toalla, una y bones tou autoestopista galácticu tien de llevar una.
Radiu City Ecuador produció una serie de sesiones de radiu sobre una toalla en 2010.
Antes d'escribir la serie de "La guía del autoestopista galácticu", Adams trabayó na BBC como guionista y escribió tres capítulos de la serie "Doctor Who":
Dashiell Hammett
Samuel Dashiell Hammett (27 de mayu de 1894 – 10 de xineru de 1961) foi un escritor estauxunidense de novela negra, cuentos curtios y guiones cinematográficos, amás d'activista políticu. Ente los personaxes más recordaos que creó atópense Sam Spade ("El ferre maltés"), la pareya de detectives Nick y Nora Charles ("L'home delgáu") y el axente de la Continental ("Collecha colorada"). Tamién escribió so los seudónimos de Peter Collinson, Daghull Hammett, Samuel Dashiell y Mary Jane Hammett.
Hammett nació nuna granxa del El Condao St. Mary nel sur del estáu de Maryland. Los sos padres yeren Richard Thomas Hammett y Annie Bond Dashiell (l'apellíu Dashiell vien de una americanización del francés "De Chiel"). Creció en Filadelfia y Baltimore y dexó la escuela a la edá de 13 años pa exercer dellos oficios enantes de convertise, ente 1915 y 1922, n'axente operativu de la Axencia Pinkerton en Baltimore. 
En 1918 apuntar pa la Primer Guerra Mundial nel American Field Service, un cuerpu de voluntarios qu'emprestaba servicios en Francia y apurría ambulancies y tresportes a los aliaos. Ellí careció y superó la gripe español, pero la tuberculosis que contraxo dempués provocó un añu dempués, tres el so internamientu nun hospital en Tacoma (EE. UU.), que fuera llicenciáu. Ellí conoció a una enfermera, Josephine Dolan, cola que finalmente se casó. Hammett sufrió dende entós una crónica mala salú por causa de los esporádicos rebrotes de tuberculosis que complicaba la so alcoholismu.
N'efectu, el trauma de la guerra provocó los sos primeros escesos cola botella. Pa caltener a la so familia, compuesta d'una esposa de veinticinco años y de un ñácaru, probó como creativu publicitariu y finalmente cola lliteratura, pa la qu'aprovechó la so esperiencia na axencia de detectives Pinkerton. Esto suministró-y inspiración pa los sos primeros relatos, que se publicar principalmente na revista "Black Mask" ("Mázcara Negra") con Joseph Shaw como'l so editor.
Anque se resienten de primeres del escesu de violencia del modelu "hard boiled" de la lliteratura pulp, la calidá y realismu de los sos cuentos destacaron dende'l principiu y adulces foi refinando'l so estilu hasta dexar los 65 que llegaron hasta nós. El primeru publicáu en "Black Mask" foi "The Road Home" ("El Camín a Casa") sol pseudónimu de Peter Collinson (avientu de 1922). El personaxe del Axente de la Continental apaeció per primer vegada nel númberu d'ochobre de 1923 nel cuentu tituláu "Arson Plus". L'Axente de la Continental llegaría a apaecer en 28 cuentos y dos noveles. 
El detective Sam Spade apaeció daqué dempués, pero en toes estes narraciones surden situaciones y personaxes que depués pasaríen a ser tópicos del xéneru repitíos por tolos escritores que lu frecuentaron. Por casu: la "femme fatale" o muyer fatal ye la Elvira de "La moza de los güeyos de plata"; la pelirroxa de "La Casa de la cai Turk"; la lladrona rusa de "El saquéu de Couffignal" o la roxa de "L'ánxel lladrón"; el personaxe quedaría por fin conformáu na Brigid O'Shaughnessy d'una novela llarga, "El ferre maltés" (1930). En 1932, tamién escribió'l guion d'una historieta ("Axente Secretu X–9", "Secret Agent X-9"), ilustrada por Alex Raymond. 
Hammett consiguió'l prestíu lliterariu gracies a les sos noveles publicaes ente 1929 y 1931, en plena crisis económica; los dos primeres, "Collecha colorada" ("Rede Harvest", 1929) y "La maldición de los Dain" ("The Dain curse", 1929) lleváronlu rápido a la fama, anque foi "El ferre maltés" ("The Maltese Falcon", 1930) la so novela más famosa (anque non unánimemente considerada la meyor). 
Munchos de los sos llibros fueron convertíos en películes, notablemente "El ferre maltés" (película en 1941, dirixida por John Huston). El diálogu na película foi frecuentemente incorporáu del llibru vierbu a vierbu. Tamién se-y contrató como guionista en Hollywood. 
En 1931 Hammett embarcar nuna relación amorosa que duraría treinta y tres años cola dramaturga Lillian Hellman. Escribió la so última novela en 1934 y mientres la mayor parte del restu de la so vida dedicar al activismu de la esquierda política. Foi un activu anti-fascista na década de 1930 y en 1937 afiliar al Partíu Comunista de los Estaos Xuníos d'América.
En 1942 Hammett volvió al exércitu una y bones EE.XX. taba somorguiáu na Segunda Guerra Mundial. Anque yera un veteranu físicamente menguáu y víctima de la tuberculosis, lluchó por ser almitíu nes fuerces armaes. Pasó la mayor parte de la guerra como sarxentu nes Islles Aleutianas, onde editaba un periódicu del exércitu.
Dempués de la guerra Hammett acomuñar col New York Civil Rights Congress (Congresu de Derechos Civiles de Nueva York), una organización izquierdista considerada por dalgunos como comunista. Cuando cuatro comunistes rellacionaos cola organización fueron encarcelaos, Hammett recaldó dineru pa llograr la so llibertá. Cuando los acusaos fuxeron, foi entrugáu alrodiu del so paradoriu y en 1951 foi encarceláu mientres seis meses por refugar a apurrir información al tribunal del Comité d'Actividaes Antiamericanes del famosu senador McCarthy.
Mientres la década de 1950 el Congresu Estaunidense investigar y, anque declaró sobre les sos propies actividaes, foi incluyíu en llistes negres y refugó apurrir información sobre les identidaes d'otros miembros del partíu comunista.
Hammett finó nel Hospital Lennox Hill en Nueva York, debíu al cáncer de pulmón que-y fuera diagnosticáu dos meses enantes. Como veteranu de los dos guerres mundiales, foi soterráu con honores nel Campusantu Nacional de Arlington.
La Asociación Internacional d'Escritores Policiacos otorga añalmente'l Premiu Internacional de Novela "Dashiell Hammett" mientres la Selmana Negra de Xixón a la meyor novela policiaca escrita n'español.
Les obres de Hammett fundaron un nuevu subxéneru lliterariu, la novela negra, sublimando el popular "hard boiled". El so exemplu tescendió ya importantes escritores reconocieron el so influxu, como Ernest Hemingway, Raymond Chandler o'l francófono Georges Simenon. Amás de crear la mayoría de les iconografíes, personaxes y esquemes argumentales del xéneru, utiliza un estilu lacónicu y impresionista qu'escueye pocos pero significativos detalles por que'l llector vaya construyendo la so propia imaxe de personaxes y ambientes. Otra señal distintiva ye la so realismu: conoz fondamente la materia de la qu'escribe, y la corrupción que llate nel interior de la sociedá norteamericana nun ambiente noquiáu pol crack del 29 y la Gran Depresión en que publicó les sos principales obres, lo qu'inspira'l fondu pesimismu qu'invade polo xeneral a les sos figures, y, anque güei puedan paecer tópiques dalgunes de les situaciones qu'espón, nel so tiempu yeren novedá y ye la repetición machacona de los sos discípulos la que fixo posible tal tracamundiu. Per otra parte, al contrariu qu'otros novelistes policiacos, especialmente los d'escuela inglesa, nun-y interesen les argucias del crime, sinón lo ético, lo humano y lo social que se ven comprometíos por esti fenómenu.
Clifford D. Simak
Clifford Donald Simak (Millville, Wisconsin, 1904 - Minneapolis, Minnesota, 1988) foi un periodista y escritor de ciencia ficción d'Estaos Xuníos.
N'estudiando na universidá de Wisconsin, treslladóse a Minneapolis (Minnesota), onde exerció'l periodismu mientres bastante tiempu enantes de convertise n'escritor, trabayando pa diversos periódicos del Mediu Oeste. En plena dómina "pulp" publicó'l so primer relatu "El mundu del sol coloráu" (1935). nun volvería publicar hasta la Edá d'Oru, onde formó parte del llamáu círculu de Campbell.
A él deben dos de les obres más significatives del xéneru: "Ciudá" (1952), cola cual llogró'l International Fantasy Award y "Estación de tránsitu" (1963), cola que llogró un Premiu Hugo a la meyor novela en 1964.
A partir de mediaos de los años 60, influyíu pola "nueva fola", la so obra sufre un notable cambéu.
En 1976 recibió'l prestixosu galardón Gran Maestru de la SFWA, premiu en reconocencia al llabor de toa una vida dedicada a la ciencia ficción.
En 1988 fina en Minneapolis a la edá de 83 años.
Simak escribió ciencia ficción sociolóxica —collaboró por casu mientres el primer ciclu de "Venture Science Fiction"—, pero tamién plantegó nes sos obres los problemes del tiempu, de la técnica y del futuru.
En delles de les sos obres, Simak resucita dragones, pantasmes, silfos, gnomos y fades n'universos onde lluchen terrestres y estraterrestres.
Carl Sandburg
Carl August Sandburg (Illinois, - Flat Rock, ) foi un poeta, historiador y novelista d'Estaos Xuníos. Nació en Illinois, fíu de padres con ascendencia sueca. 
Morrió na so residencia de Carolina del Norte.
A lo llargo de la so carrera ganó dos veces el Premiu Pulitzer, una pola so biografía sobre Abraham Lincoln y l'otra pola so recopilatorio "The Complete Poems of Carl Sandburg".
Esopu
Esopo (en griegu antiguu Αἴσωπος, Aísōpos, latinizado Aesopus) foi un famosu fabulista de la Antigua Grecia.
Na dómina clásica la so figura gociaba de gran popularidá, pero viose arrodiada d'elementos llexendarios que faen difícil establecer de manera precisa cualquier datu seguru sobre la so biografía.
La primer referencia que se conoz sobre Esopo ye un kílix de figures coloraes fecháu en redol al añu 470 e.C. onde apaez representáu falando con una rapiega. En fontes lliteraries de la Grecia clásica apaez citáu por Heródoto,Aristófanes, Aristóteles, y Platón. Esti postreru diz que Sócrates saber de memoria y versificaba los apólogos de Esopo.
Escontra'l sieglu I envalórase que surdió una biografía novelada d'autor anónimu titulada "Vida de Esopo", y muncho más tarde, en dómina medieval, Máximu Planudes ellaboró otra "Vida de Esopo", apinada d'elementos folclóricos y llexendarios.
Con al respective del so allugamientu cronolóxicu, suel haber coincidencia en que vivió en redol a los sieglos VII y VI a. C: Heródoto facer contemporaneu del rei Amasis (570-526 e.C.); Heraclio de Ponto, escoliasta de Aristófanes, allugar escontra'l 540 e.C., ente que, para Fedro, sería contemporaneu de Pisístrato (c.606-527 e.C.) La "Suda" asitia'l puntu central de la so vida na 40ª Olimpiada (añu 620 e.C.) y la so muerte na 54ª (564 e.C.) 
Diversos autores asitien en distintos llugares la so nacencia: Heraclio de Ponto mentar como una persona natural de Tracia; Calímaco diz que yera de Sardes; Fedro nos sos "Fábules", alluga'l so llugar d'orixe na rexón de Frigia, al igual que Aulo Gelio; Planudes, pela so parte, asitia la so nacencia en Amorio, tamién en Frigia. Según la "Suda", había diversos llugares que se consideraben como la patria de Esopo: Sardes, Samos, Mesembria (en Tracia) y Cotiea (en Frigia). 
Diverses fontes señalen que foi esclavu de Janto y darréu llibertu de Yadmon o Idmon. Compartió esclavitú cola cortesana Rodopis. En siendo lliberáu tuvo al serviciu del rei Creso de Trepa.
La tradición señala que llegó a Delfos con una gran cantidá de riqueces de parte del rei Creso pa faer ufriendes a Apolo y pa distribuyir una parte ente los habitantes del llugar pero, tres una disputa colos delfios, decidió faer namá'l sacrificiu a Apolo y reenvió el restu de les riqueces a Sardes, pa reintegrárselas a Creso. Entós Esopo foi acusáu polos delfios de sacrilexu y morrió espeñáu dende les roques Fedríadas o dende la roca Hiampea. Como l'acusación resultó ser falsa, los delfios quixeron compensar económicamente a quien tuviera derechu, p'aselar la roxura de Apolo. Foi un nietu de Yadmon, a quien Esopo sirviría como esclavu, el que se presentó a cobrar la indemnización.
Taciano cita una famosa estatua de Esopo realizada por Aristodemo. Otra estatua so foi realizada por Lisipo, que dellos estudiosos punxeron en relación con un bustu de Villa Albani de dómina romana.
Les fábules de Esopo tienen el so orixe na dómina arcaica. Fueron arrexuntaes nel sieglu IV e.C. por Demetrio de Falero, anque esta escoyeta perdióse. La principal colección de fábules atribuyíes a Esopo d'onde se basen munches ediciones modernes ye la llamada "Augustana", anónima, que dellos autores fechen nel sieglu I o II y otros nel sieglu V, y compleméntase con otros dos colecciones anónimes, la "Vindobonense", del sieglu VI y la "Accursiana", probablemente del sieglu IX. 
La estructura de la fábula esópica foi definida por dellos autores, pero la más completa atribúyese-y a Nojgaard quien estrema na narración tres elementos o momentos imprescindibles:
La siguiente ye una selección de les más conocíes fábules de Esopo:
Rainer Maria Rilke
Rainer Maria Rilke (tamién Rainer Maria von Rilke) (4 d'avientu de 1875, en Praga, Bohemia, República Checa (naquellos tiempos Imperiu austrohúngaru) - 29 d'avientu de 1926, en Val-Mont, Suiza) ye consideráu unu de los poetes más importantes en alemán y de la lliteratura universal. Les sos obres fundamentales son les "Escoyíes de Duino" y los "Sonetos a Orfeo". En prosa destaquen les "Cartes a un mozu poeta" y "Los cuadiernos de Malte Laurids Brigge". Ye autor tamién de delles obres en francés.
René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke nació en Praga, na cai entós llamada n'alemán Heinrichsgasse/Calle Enrique 19 (la casa sumió), el 4 d'avientu de 1875. La so infancia y adolescencia, que trescurrieron en Praga, nun fueron demasiáu felices. El so padre, Josef Rilke (1838-1906), tres una carrera militar pocu esitosa por causa de los sos problemes de salú, trabayaba como oficial ferroviariu. La so madre, Sophie ("Phia") Entz (1851-1931), venía de una familia d'industriales de Praga (d'orixe xudíu, pero convertida al cristianismu pa refugar el antisemitismu). El matrimoniu desfacer en 1884, yá que Sophie abandonó Praga pa instalase na corte de Viena, tratando de faer valir les sos pretensiones nobiliaries. La relación ente la madre y el so únicu fíu foi problemática, yá que Sophie nun pudiera superar la temprana muerte de la so primoxénita y obligó a René (en francés, "renacíu") a vistise de neña hasta que cumplió cinco años. Sophie Entz sobrevivió cinco años al so fíu.
Obligáu pol so padre, René ingresó en 1886 na Escuela Militar secundaria de Sankt Pölten, que va calificar más tarde de "abecedariu d'horrores", pero abandonar por problemes de salú en 1891. Ente 1892 y 1895 recibió llecciones privaes pa preparar con vistes al exame d'ingresu na Universidá, que superó con ésitu en 1895. En 1895 y 1896 estudió lliteratura, hestoria del arte y filosofía en Praga y depués en Múnich. N'abandonando Praga, Rilke camudó'l so primer nome de René a Rainer, seique pa espresar el so disgustu escontra la so familia.
El so primer llibru de poemes, "Vida y cantares" ("Leben und Lieder"), bien influyíu pola poesía de Heinrich Heine, publicar en 1894. Nos años siguientes dio a la imprenta otres obres: "Ufrienda a los llares" ("Larenopfer"), en 1895; y "Coronáu de suaños" ("Traumgekrönt"), en 1896.
En Múnich, en 1897, Rainer Maria Rilke conoció a Lou Andreas-Salomé (1861-1937), antigua conocida de Friedrich Nietzsche, casada y catorce años mayor qu'él, cola que sostuvo un apasionáu idiliu que duraría hasta 1899. Inclusive dempués de la so separación, Lou Andreas-Salomé siguió siendo la principal confidente de Rilke hasta la muerte del poeta en 1926. Al traviés d'ella, que foi alumna de Sigmund Freud en 1912 y 1913, Rilke llegó a conocer el psicoanálisis. 
En 1898 Rilke entamó un viaxe de delles selmanes por Italia. En 1899 viaxó a Rusia, y en Moscú conoció a Llión Tolstói. Ente mayu y agostu de 1900 realizó un segundu viaxe a Rusia, acompañáu por Lou Andreas-Salomé, nel que visitó Moscú y San Petersburgu. Nestos años trabayó en "El llibru d'hores" ("Das Stundenbuch"), que se publicar en 1905.
Na seronda de 1900 Rilke afitó la so residencia na colonia d'artistes de Worpswede, cerca de Bremen, onde conoció a la pintora Paula Modersohn-Becker, autora d'una conocida semeya del poeta, y a la escultora Clara Westhoff (1878-1954), cola que contraxo matrimoniu na primavera siguiente. La so fía Ruth (1901-1972) nació n'avientu de 1901. Sicasí, pocos meses dempués, nel branu de 1902, Rilke treslladóse a París col enfotu de escribir un ensayu sobre l'escultor Auguste Rodin (1840-1917). Anque caltuvo hasta'l restu de la so vida la so relación con Clara Westhoff, Rilke nun supo afaese a vivir nun llar de clase media.
Al empiezu de la so estancia en París, Rilke esperimentó series dificultaes, a les que se refier na so obra semiautobiográfica "Los cuadiernos de Malte Laurids Brigge". Sicasí, l'alcuentru con artistes ya intelectuales parisinos resultó-y bien estimulante. Quedó entusiasmáu cola escultura de Auguste Rodin y la pintura de Paul Cézanne (1839-1906). Nesta dómina conoció tamién al pintor español Ignacio Zuloaga. Nos años siguientes, París terminó convirtiéndose na residencia principal del escritor, que siguiría realizando continuos viaxes per Italia, Dinamarca, Suecia, Holanda, Bélxica y Francia, según per delles ciudaes de Alemaña y el Imperiu austrohúngaru, agospiándose siempres en cases d'amigos. Ente 1905 y 1906 foi secretariu de Auguste Rodin. 
Les obres más importantes del periodu parisín fueron "Neue Gedichte" ("Nuevos poemes") (1907), "Der neuen Gedichte anderer Teil" ("Segunda parte de los Nuevos poemes") (1908), "Réquiem" (1909) y la novela "Los cuadiernos de Malte Laurids Brigge", empezada en 1904 y completada en xineru de 1910. Esta última obra consiste nuna serie de confesiones espirituales supuestamente escrites por un danés exiliado en París, y tien un importante componente autobiográficu.
Tres la publicación de "Los cuadiernos de Malte Laurids Brigge" (1910), Rilke sufrió una enllargada crisis creativa que nun cesó del tou hasta febreru de 1922, añu en que completó les "Escoyíes de Duino", qu'empezara en 1912. Esti llibru de poemes debe'l so nome a la estancia de Rilke nel castiellu de Duino (cerca de Trieste), propiedá de la so amiga y protectora la condesa Marie von Thurn und Taxis, ente ochobre de 1911 y mayu de 1912. Pa encarar esta crisis, entamó la traducción de los sonetos de Louise Labé, y siguió trabayando con lentitú na so obra poética.
En payares de 1912, Rilke realizó un viaxe a España, nel que visitó numberoses ciudaes (Toledo, Córdoba, Sevilla), permaneciendo mientres más de dos meses na ciudá malagueña de Ronda, onde trabayó na Sesta de les "Escoyíes de Duino". 
L'españíu de la Primer Guerra Mundial sosprendió a Rilke n'Alemaña. Nun pudo tornar a París, onde les sos propiedaes fueron confiscadas y puyaes por ser súbditu d'un país enemigu. Pasó la mayor parte de la guerra en Múnich. Ente 1914 y 1916 caltuvo un aturbolináu romance cola pintora Lou Albert-Lasard. 
A empiezos de 1916, Rilke foi llamáu a files, y viose obligáu a incorporase al exércitu austrohúngaru en Viena. Amigos influyentes intercedieron por él y el 9 de xunu d'esi mesmu añu foi espacháu del serviciu militar. Tornó a Múnich, onde permaneció hasta'l final de la guerra, con una curtia estancia en Bieren (Westfalia), en casa de Hertha König. La traumática esperiencia del serviciu militar, que-y recordó'l so años de formación na Escuela Militar de Sankt Pölten, tuvo a puntu d'acabar cola so carrera como poeta.
El 11 de xunu de 1919 Rilke viaxó dende Múnich a Suiza. El motivu aparente del viaxe foi una invitación pa realizar una conferencia en Zúrich, pero la verdadera razón yera'l deséu d'escapar al caos de la posguerra y siguir el so trabayu coles "Escoyíes de Duino". Resultó-y difícil atopar un llugar fayadizu onde instalase, y moró sucesivamente en delles localidaes suices, como Soglio, Locarno y Berg am Irchel. Namá nel branu de 1921 afitó la so residencia permanente nel castiellu de Muzot, cerca de Sierre, en Valais. En mayu de 1922 el protector de Rilke, Werner Reinhart (1884-1951), mercó l'edificiu pa evita-y a Rilke el pagu del arriendu. 
Nun periodu intensamente creativu, Rilke completó les "Escoyíes de Duino" nel plazu d'unes selmanes, en febreru de 1922. Antes y dempués d'esa fecha trabayó en "Los sonetos a Orfeo". 
A partir de 1923 Rilke tuvo qu'encarar un seriu problema de salú que precisó una enllargada estancia nel sanatoriu de Schöneck y depués nel de Val-Mont. El so viaxe a París, onde moró ente xineru y agostu de 1925, foi tamién un intentu d'escapar a la enfermedá, considerando qu'un cambéu de residencia y de vezos podría se-y beneficiosu.
A pesar de la so enfermedá, escribió numberosos poemes ente los años 1923 y 1926, ente los que destaquen "Gong" y "Mausoléu", amás d'una estensa obra llírica en francés. Mientres estos años tuvo una relación cola artista "Baladine" (Elisabeth Dorothea Spiro), que'l so fíu aportó a colos años el conocíu pintor "Balthus" (Balthasar Klossowski).
Namá tres la so muerte súpose que la enfermedá de Rilke yera la leucemia. El poeta morrió'l 29 d'avientu de 1926 nel sanatoriu suizu de Val-Mont, y foi soterráu'l 2 de xineru de 1927 nel campusantu de Raron (localidá del Valais). Él mesmu escoyó'l so epitafiu: 
Astrid Lindgren
Astrid Anna Emilia Ericsson, conocida literariamente como Astrid Lindgren (Näs, cerca de Vimmerby, Småland, 14 de payares de 1907 - Estocolmo, 28 de xineru de 2002) foi una escritora sueca.
Nació na granxa Näs, cerca de Vimmerby (Småland), al sur de Suecia, el 14 de payares de 1907, segunda fía de Samuel August Ericsson y Hanna, d'apellíu de soltera Jonsson. Creció al pie de dos hermanes y un hermanu. La so infancia tuvo llena de protección y amor. L'amor recíproco de los sos padres duró tola vida. El padre de Astrid namorar con trece años, cuando s'atopó en Hult per primer vegada a Hanna, qu'entós namái tenía nueve años. 17 años dempués casaríense. Samuel August yá yera dende entós granxeru y Hanna convirtiérase igualmente en granxera, anque a ella gustára-y ser maestra. El 27 de xunetu de 1906, un añu dempués de la so boda, tuvieron al so primer fíu, Gunnar, y en 1907 nació la so primer fía: Astrid.
El 1 de marzu de 1911, Astrid tuvo una hermanita, el tercer fíu de Samuel August y Hanna, Stina. Esi mesmu añu, Astrid recibió'l so primer llibru, "Blancanieves, Calendariu Navidiegu pa Neños".
El 7 d'agostu de 1914 Astrid empezó la escuela en Vimmerby, y salió de la escuela secundaria en 1923 con bones notes. En suecu yera la meyor. Según cuntaben nel colexu, "A Astrid gustába-y baillar la danza popular y volvía-y lloca'l jazz".
En 1924 emplegar nun diariu local na ciudá de Vimmerby. Dos años dempués camudóse a Estocolmo onde empezó a estudiar taquigrafía y convirtióse en madre soltera a los dieciocho años, al nacer el so primer fíu, Lars, a quien tuvo que dexar mientres tres años con una familia d'acoyida. En 1931 cásase con Sture Lindgren, xefe de la empresa na que trabayaba. 
En 1934 nació la so fía Karin mientres ella trabayaba en diarios locales a los qu'unviaba testos navidiegos y otres hestories curties. A los siete años, Karin sufrió una neumonía y pidió-y a la so madre que-y rellatara les hestories de Pippi Calzaslargas. "El nome yera bien llocu y l'hestoria tomó'l mesmu camín", diría Astrid depués sobre'l nacimento del conocíu personaxe.
Pasaron los años y Astrid escribió eses hestories p'agasaya-y les a Karin el día del so décimu cumpleaños. Esi mesmu añu (1944) unvió'l manuscritu a una editorial sueca, que lo refugó. En septiembre llogró un segundu premiu, lo que traería la publicación del so primer llibru "Cartes de Britta Mari". Entusiasmada pol premiu, revisó'l manuscritu de "Pippi" y presentar al añu siguiente a un concursu de la mesma editorial. Rabén & Sjögren, güei la principal editorial de llibros infantiles en Suecia, asumió la responsabilidá y publicó "Pippi Calzaslargas" en 1945. 
En 1994 recibió'l Premiu Right Livelihood, llamáu tamién Premiu Nobel Alternativu, nel parlamentu de Suecia.
Gran defensora de los animales y de les teoríes feministes, la so serie más conocida ye probablemente la de "Pippi Långstrump" ("Pippi Calzaslargas" o "Pippi Medies Llargues"), sobre la que se rodó una non menos famosa serie de televisión; pero tamién escribió llibros relevantes en redol a personaxes como "Lotta", "Karlsson på taket" ("Karlsson nel teyáu"), "Emil", "Madicken" y "Kalle Blomquist". Los sos trés obres más tardíes, magar son consideraes como lliteratura infantil, contienen reflexones fondes sobre la relación ente neños y adultos, según l'aceptación de los mesmos mieos y la muerte: "Mio, min Mio" ("Mio, el mio fíu Mio"), "Bröderna Lejonhjärta" ("Los Hermanos Corazón de Llión") y "Ronja Rövardotter" ("Ronja, la fía del bandoleru"). Estos trés obres fueron filmadas tamién por cineastes suecos. 
Arthur Miller
Arthur Asher Miller (Nueva York, 17 d'ochobre de 1915 - Roxbury, Connecticut, 10 de febreru de 2005) foi un dramaturgu y guionista estauxunidense.
Foi fíu d'una familia d'inmigrantes xudíos polacos de clase media. El so padre, Isadore, tenía una próspera empresa testil, lo que dexó a la familia vivir en Manhattan, xuntu a Central Park. Sicasí, la Gran Depresión acabó cola empresa familiar, polo que la familia tuvo que camudase a un modestu apartamentu en Brooklyn. Esti apartamentu sirviríalu darréu como modelu de la vivienda del protagonista de "Muerte d'un viaxante".
Acabáu'l bachilleratu, trabayó nun almacén de repuestos p'automóviles pa poder costearse la universidá. Estudió periodismu na Universidá de Míchigan, na cual recibió'l primeru de los premios de la so vida, el Premiu Avery Hopwood, gracies a unu de los sos primeros trabayos, "Honors at Dawn". En 1938, tres la so graduación, treslladóse nuevamente a Nueva York, onde se ganó la vida escribiendo guiones radiofónicos.
Casóse en trés causes. El 5 d'agostu de 1940 cola so novia del colexu, Mary Slattery, la fía católica d'un vendedor de seguros. La pareya tuvo dos fíos, Jane y Robert (un direutor, escritor y productor). El matrimoniu divorciar en 1956.
Tamién tuvo casáu con Marilyn Monroe (1956-1961, divorciaos) y cola fotógrafa de prensa Inge Morath (1962-2002, añu nel que Inge muerri). Con Inge tuvo dos fíos, el segundu de los cualos nació con síndrome de Down y foi internáu en cuestión de díes nuna institución pública. Miller enxamás falaba d'esti fíu y amosaba escasu o nulu interés por él. Solo reconocer nel so testamentu, faciéndo-y herederu a partes iguales colos sos trés hermanos.
La so fía Rebecca ta casada col actor Daniel Day-Lewis.
A los 28 años estrenó la so primer obra en Broadway, la comedia "Un home con muncha suerte", que namái tuvo en cartel en cuatro representaciones. En 1947 estrena "Toos yeren los mios fíos", permaneció en cartelera mientres casi un añu y recibió en 1948 el Premiu de la Crítica otorgáu pol Círculu de Críticos de Teatru de Nueva York. Nesta obra denuncia'l cinismu de les empreses armamentísticas. 
Yá dende los sos primeros títulos dexa entever lo que sería l'elementu fundamental de tola so obra: la crítica social, que denuncia los valores conservadores qu'empezaben a asitiase na sociedá d'Estaos Xuníos. La so consagración definitiva producir en 1949, con "Muerte d'un viaxante", na que denuncia'l calter ilusoriu del suañu americanu. En 1988, Miller declararía: «Enxamás imaxiné qu'adquiriría les proporciones que tuvo. Yera una obra lliteral sobre un vendedor, pero depués convirtióse nun mitu, non yá equí, sinón en munches otres partes del mundu». Afirmó tamién: «Trabaya unu tola vida pa mercar una casa, y cuando, a lo último la casa yá ye d'unu... nun hai quien viva n'ella», cola mesma postura alrodiu de les consecuencies del capitalismu. La obra foi galardonada col Premiu Pulitzer, con trés Premios Tony y de nuevu col de la Crítica de Nueva York.
Na década de 1950 foi víctima de la caza de bruxes. Acusáu de simpatíes comunistes por Elia Kazan, refugó revelar los nomes de los componentes d'un círculu lliterariu sospechosu de tener venceyos col Partíu Comunista ante la Comisión d'Actividaes Antiamericanes en 1956, acoyéndose a la protección constitucional. A pesar de les presiones que sufrió (foi-y retiráu'l pasaporte, nun pudiendo viaxar a Bruxeles p'asistir al estrenu d'una de les sos obres), Miller nun dio nengún nome, declarando que, anque asistiera a xuntes en 1947 y robláu dellos manifiestos, nun yera comunista. En mayu de 1957 declaróse-y culpable de desacatamientu al Congresu por habese negáu a revelar nomes de supuestos comunistes. Sicasí, n'agostu de 1958, el Tribunal d'Apelación de los Estaos Xuníos anuló la sentencia, de forma que nun tuvo qu'ingresar na cárcel.
L'atmósfera d'aquel tiempu afigurar en "Les bruxes de Salem" ("The crucible", 1953). Nesta obra sirvir d'un acontecimientu real del sieglu XVII p'atacar la caza de bruxes empobinada pol senador McCarthy de la qu'él mesmu foi víctima. Tamién na década de 1950 publicó "Alcordanza de dos llunes" (1955) y "Panorama dende la ponte" (1955), llevada con ésitu al cine y al teatru y cola que llogró'l so segundu premiu Pulitzer. El 29 de xunu de 1956 cásase con Marilyn Monroe, matrimoniu que duraría cuatro años y mediu. 
En 1961 escribe'l guion de "The Misfits" ("Vides rebalbes"; "Los inadautaos", en Arxentina), escritu pa la so muyer, Marilyn Monroe y llevada al cine por John Huston, cuntando amás con Montgomery Clift y Clark Gable como protagonistes. Esta sería la última película de Marilyn y de Gable, finaos dambos pocu dempués del rodaxe. 
En 1964, Miller reflexó los cinco acoradaos años de relación con Marilyn na revesosa "Dempués de la cayida", col calter autodestructivo de la protagonista, Maggie. Otres obres sos son "Incidente en Vichy" (1964), "El preciu" (1968), el so últimu ésitu de crítica y públicu, y "La creación del mundu" (1972). La década de 1970 foi l'empiezu d'una etapa d'escuridá, na que foi etiquetáu d'anticuáu, moralista o sermoniador. Nun va salir del so relativu ostracismu hasta 1994, col ésitu de "Cristales rotos". Mientres esta etapa d'escuridá, Miller viaxa por tol mundu, siendo aclamáu como un clásicu vivu, pero atopando nel so país cada vegada más dificultaes pa estrenar. En 1976 escribe y publica "Focus" ("Nel puntu de mira") novela qu'en palabres del mesmu Miller, foi escrita con cierta urxencia, dada l'atmósfera antisemita, resurdida nesos momentos. El protagonista d'esta novela ye'l Sr. Newman, a quien la vida camúdalu a partir del día que merca un par de gafes p'ameyorar la so visibilidá, gafes que-y dan l'aspeutu d'un xudíu cincuentón. Newman, quien despidió a cierta secretaria d'apellíu xudíu, por ordes puramente cimeros, va vivir en carne propio'l frutu podre del odiu racial, practicáu por una sociedá aparentemente civilizada, políticamente correcta, pero con una fonderada cruel ya hipócrita.
Miller ye conocíu pol so intensu activismu políticu y social. Acometió contra la deshumanización de la vida estaunidense; averar al marxismu, criticándolo más tarde; opúnxose viviegamente a la caza de bruxes de McCarthy y denunció la intervención d'Estaos Xuníos en Corea y Vietnam. Foi delegáu na convención demócrata de 1968, pero terminó nuna posición escéptica respectu de la política. Como escritor, llogró'l so mayor ésitu cola publicación en 1987 de la so autobiografía "A vueltes al tiempu". 
En 1998 escribió "Les conexones del señor Peter" y en 2000 vuelve estrenar en Broadway "El descensu del monte Morgan", escrita en 1991 y pa la que tardó diez años n'atopar una producción fayadiza. Bona parte de la so obra ta accesible n'español.
Recibió'l Premiu Príncipe d'Asturies de les Lletres en 2002. Nesi mesmu añu estrena'l so nueva obra "Resurrection Blues" y realícense en Nueva York nuevos montaxes de "The Man Who Had All the Luck" y "The Crucible". En 2004 estrena la so última obra "Finishing the Picture" y reponse "After the Fall".
Piero della Francesca
Piero della Francesca ("Piero di Benedetto dei Franceschi"; llamáu tamién "Pietro Borghese", Borgo del Santu Sepolcro, nel valle altu del Tíber, cerca de Arezzo, h. 1415 – Borgo del Santu Sepolcro, 12 d'ochobre de 1492) foi un pintor italianu del "Quattrocento" (sieglu XV). Anguaño apréciase-y sobremanera como pintor especialista en Pintura al frescu frescos, pero na so dómina foi conocíu tamién como un xeómetra y matemáticu, maestru de la perspectiva y de la xeometría euclidiana, temes nos que se concentró a partir del añu 1470. La so pintura caracterizar por el so estilu sele y l'usu de les formes xeométriques, particularmente en relación cola perspectiva y la lluz. Ye unu de los principales y fundamentales personaxes del Renacimientu, anque enxamás trabayó pa los Médicis y pasó poco tiempu en Florencia. 
La reconstrucción biográfica de la vida de Piero ye una empresa trabayosa a la que se dedicaron xeneraciones d'estudiosos, en ficies de los más débiles nicios, na escasez xeneral de documentos oficiales fiables que nos llegaron. La so propia obra llegó namái de forma fragmentaria, con numberoses perdes d'estrema importancia, ente les que destaquen los frescos executaos pal Palaciu Apostólicu, sustituyíos nel sieglu XVI polos frescos de Rafael.
Piero nació nun añu ensin precisar ente'l 1406 y el 1420, en Sansepolcro, que Vasari llapada «Borgo San Sepolcro», rexón de la Toscana. Esti territoriu fronterizu, a mediaos del sieglu XV, camudó en diverses ocasiones de soberanía: nun principiu taba en manos de Rímini, dempués foi de la República de Florencia y más tarde pasó a la posesión del Papáu. La fecha de nacencia desconozse, porque una quema nos archivos comunales de Sansepolcro destruyó les actes de nacencia del rexistru civil. Un primer documentu que menta a Piero como testigu ye un testamentu datáu'l 8 d'ochobre de 1436, del cual deduzse que l'artista tenía de tener yá siquier la edá prescrita de veinte años pa un documentu oficial. Según Giorgio Vasari en "Les vides de los más escelentes arquiteutos, pintores y escultores italianos dende Cimabue a los nuesos tiempos", Piero, que morrió nel añu 1492, tenía 86 años nel momentu de la so muerte, lo que remontaría la so fecha de nacencia al añu 1406 pero esta noticia considérase errónea, cuidao que los sos padres cásase nel añu 1413.
Piero della Francesca venía de una familia de mercaderes, d'ende que supiera matemátiques, cálculu, álxebra, xeometría y cuntar col ábaco. El so padre yera'l perricu comerciante de texíos Benedetto de' Franceschi, y la so madre Romana di Perino da Monterchi, noble de familia umbra. A esta aristocrática familia pertenecieron otros personaxes famosos de la hestoria italiana; asina, Francesco Franceschi (h. 1530-h.1599), importante editor lliterariu y musical del Renacimientu; Angiolo Franceschi (1734 – 1806), arzobispu de Pisa y primáu de Córcega y Cerdeña; y l'escritora Caterina Franceschi Ferrucci (1803 – 1887), fía d'Antonio Franceschi, médicu y políticu, y de la condesa Maria Spada di Cesi.
Ignórase porqué, poco primero de la so muerte, yá se-y llamaba «della Francesca», en llugar de «di Benedetto» o «de' Franceschi», pero la conxetura de Vasari de que tomara l'apellíu de la so madre porque'l so home morrió cuando taba ella embaraza y foi ella quien lo crio, nun puede atendese. Piero yera'l fíu primoxénitu de la pareya, que dempués tuvo otros cuatro hermanos (dos muertos a temprana edá) y una hermana.
Foi un artista itinerante, que trabayó en diverses localidaes del centru y norte d'Italia, nuna actitú comparable a otros contemporaneos como la de Leon Battista Alberti.
Tuvo De tener una primer educación dientro del negociu familiar, pa dempués formase como pintor, magar nun se sabe con seguridá cómo, anque probablemente foi nel mesmu Sansepulcro, ciudá de frontera cultural, ente les influencies florentines, sienesas y apurras umbros. Pudo aprender el so arte d'unu de los varios artistes sieneses que trabayaben en Sansepulcro mientres la so mocedá. Tamién s'apuntó la posibilidá d'una formación en Avesida, d'onde-y provendría'l gustu pola pintura de paisaxes y l'usu de colores delicaos. El primera artista col que collaboró foi Antonio de Anghiari, sociu del so padre na fabricación d'estandartes, activu y residente en Sansepulcro, como atestigua'l 27 de mayu de 1430 un documentu de pagu a Piero pola pintura d'estandartes y banderes coles insinies de la Comuña y del gobiernu papal, puestos percima d'una puerta de les muralles. Con Antonio de Anghiari collaboraría ente l'añu 1432 y 1436. En 1438 ta de nuevu documentado en Sansepolcro, onde se-y menta ente los otros ayudantes d'Antonio de Anghiari, a quien se confió, nun primer momentu, l'encargu pal retablu de la ilesia de San Francisco (depués realizada por Sassetta). Saber si Piero formar con Antonio como maestru ye malo de dicir, cuidao que d'esti postreru nun se caltién nenguna obra cierta.
En 1439 ta documentado per primer vegada en Florencia, onde quiciabes recibió la so verdadera formación, pue ser que tuviera ellí yá en redol al añu 1435. Aquel día, Masaccio yá llevaba muertu una década. Tuvo de aprendiz con Domenico Veneziano, y cítase-y el 7 de setiembre de 1439 ente los sos ayudantes nun ciclu de Pintura al frescu frescos dedicaos la "Vida de la Virxe" nel coru de San Gil (anguaño Santa María la Nuova), güei perdíos. Conoció a Fra Anxélicu, gracies al cual tuvo accesu a la obra del difuntu Masaccio y tamién a otros maestros de la dómina como Brunelleschi. La maestría del arte de la perspectiva, la pintura lluminosa y la paleta perclaro y suntuoso de Domenico Veneziano influyeron en Piero, pero tamién la moderna y brengosa de Masaccio, lo que dio forma a delles de les característiques fundamentales de la so obra posterior. Piero conoció les diverses soluciones qu'el Prerrenacimientu florentín daba a los problemes de la representación del cuerpu humanu y de cómo reflexar l'espaciu tridimensional sobre una superficie bidimensional. Per un sitiu siguía vixente'l linearismo y el llirismu de Fra Anxélicu, Benozzo Gozzoli o Filippo Lippi, y por otru, taba'l realismu xeométricu de Paolo Uccello. Piero aprendió cómo llograr representar una lluz atmosférico, añediendo una gran proporción d'aceite nos amiestos de color. 
Probablemente yá collaborara con Domenico en Perugia en 1437-1438 y, según Vasari, los dos trabayaron tamién en Loreto, na ilesia de Santa María, esta obra dexar inacabada y terminar Luca Signorelli. 
La primer obra que se caltién ye la "Virxe con Neñu", anguaño na florentina Colección Contini Bonacossi, atribuyida per vegada primera a Piero nel añu 1942 por Roberto Longhi, que data nos años 1435-1440, cuando Piero entá trabayaba como collaborador de Domenico Veneziano. Na parte posterior de la tabla ta pintáu un vasu, como exerciciu de perspectiva.
Pal añu 1442 Piero taba de vuelta en Sansepolcro onde foi nomáu unu de los «consiglieri popolari» del conseyu comunal. El 11 de xineru de 1445 recibió de la Confrería de la Misericordia local l'encargu d'un retablu pal altar de la so ilesia: el contratu prevía la realización de la obra en tres años y la so completa autografía, magar se dilató a lo llargo de los quince años siguientes y parte del mesmu debe a collaboradores del so taller. Inda nel añu 1462 la confrería de Sansepolcro realizaba un pagu a Marcu di Benedetto de' Franceschi, hermanu de Piero y el so representante na so ausencia, a cuenta d'esti retablu. La parte más conocida d'esti retablu ye la tabla central, posiblemente la postrera en pintase, que representa a la "Virxe de la Misericordia". La confrería esixólu que'l fondu del retablu fuera doráu, traza arcaizante y inusual en Piero.
D'esta primer dómina ye bien posible que seya una de les sos más famoses obres, el "Bautismu de Cristu", originariamente el panel central d'un gran trípticu. El so datación ye revesosa, hasta'l puntu de que dalgunos la consideren la primer obra de Piero. Dellos elementos iconográficos, como la presencia de dignatarios bizantinos no fondero, faen que s'asitie la obra en redol a 1439, añu del Conciliu de Basilea-Ferrara-Florencia nel que se reunificaron efímeramente les ilesies d'Occidente y Oriente. Otros daten la obra más tarde, en redol al 1460.
Llueu foi solicitáu por diversu príncipes. Nos año cuarenta tuvo en delles cortes italianes: Urbino, Ferrara y probablemente Bolonia, realizando frescos que se perdieron por completu. En Ferrara trabayó ente'l 1447 y el 1448 para Lionello d'Esti, marqués de Ferrara. En 1449 executó dellos frescos nel Castillo de los Este y la ilesia de San Andrés de Ferrara, tamién perdíos. Quiciabes tuviera equí un primer contactu cola pintura flamenca, atopando a Rogier van der Weyden directamente o al traviés de les obres que dexara na corte. Esta influencia flamenca ye particularmente evidente si pensar nel so precoz usu de la pintura al oliu. Piero influyó nel posterior pintor ferrarés Cosme Tura. 
El 18 de marzu de 1450 ta documentado en Ancona, como atestigua'l testamentu (recuperáu apocayá por Matteo Mazzalupi) de la vilba del conde Giovanni di messer Francesco Ferretti. Nel documentu'l notariu especifica que los testigos son toos ciudadanos y habitantes de Ancona», polo que Piero foi probablemente güéspede por cierto tiempu de la importante familia anconetana y quiciabes pa ellos pintara la tablilla de "San Jerónimo penitente", datada precisamente en 1450. De los mesmos años procede'l bien paecíu "San Jerónimo y el donante Girolamo Amadi". En dambos rexistra un interés pol paisaxe y pola fayadiza representación de los detalles, poles variaciones de los materiales y del "«llustru»" (esto ye de reflexos de lluces), que pueden ser esplicaes namái al traviés d'una conocencia directa de la pintura flamenca. Vasari recuerda tamién unos "Casamientos de la Virxe" sobre l'altar de San José na catedral, yá sumíu nel 1821.
En 1451 foi a Rímini, llamáu por Segismundo Pandolfo Malatesta. Entós executó, pal famosu Templu Malatestiano, el so conocíu frescu votivo monumental de "Pandolfo Malatesta a los pies del so santu patrón", del añu 1451, nel que la escena enmarcar nun trampantojo. Tamién fixo un retrato del condotiero. Equí probablemente pudo conocer a otru famosu matemáticu y arquiteutu del Renacimientu, Leon Battista Alberti. 
Nel añu 1452, Piero della Francesca foi llamáu a realizar, en sustitución de Bicci di Lorenzo la qu'acabaría conociéndose como la so obra maestra y una de les más significatives del Renacimientu: los Pintura al frescu frescos de la basílica de San Francisco en Arezzo, dedicaos a la "Lleenda de la Santa Cruz". Foi la familia Bacci, la más rica de Arezzo, la que decidió decorar el coru o capiya mayor de la ilesia dedicada a San Francisco. Nel añu 1447 contrataron pa ello a Bicci di Lorenzo, de tradición tardogótica, pero namái consiguió acabar el frescu de la bóveda, enantes de finar. Contrataron entós a Piero della Francesca p'acabalo, datándose la so realización ente l'añu 1452 y 1466, anque tamién se consideró como posible qu'acabara enantes del añu 1459. Ye bien posible que trabayara en dos fases, una primera ente 1452 y 1458, y una segunda al so regresu de Roma. A finales del 1466 la confrería aretina de l'Anunciada encargó-y un estandarte cola "Anunciación", citando nel contratu l'ésitu de los frescos de San Francisco como motivu del encargu poro, p'aquella fecha, el ciclu tenía que tar acabáu. Nesta obra pueden apreciase característiques que faen de Piero un precursor del Alto Renacimientu, como la composición clara qu'emplega magistralmente la perspectiva xeométrica, el tratamientu rico y novedoso de la lluz (tomáu de Domenico Veneziano) y el so cromatismu almirable, delicáu y claro. 
La realización de la obra de Arezzo foi simultanea cola d'otres obres y cola so estancia n'otres localidaes. Asina, en 1453, tornó a Sansepolcro onde, al añu siguiente, robló un contratu pa un retablu con destín al altar mayor de la ilesia agustiniana, conocíu como Retablu o Polípticu de San Agustín. Trabayó nesti proyectu dende 1454 y nun s'acabó hasta 1469, como evidencia'l pagu realizáu, quiciabes el postreru, el 14 de payares d'esi añu. Nestos paneles poner n'evidencia, nuevamente, el so fondu interés nel estudiu teóricu de la perspectiva y el so enfoque contemplativu. La obra ye bien innovadora, escareciendo de fondu d'oru, sustituyíu per un cielu abiertu ente balustres clasicistes, y coles figures de los santos d'una linealidad y monumentalidad acentuaes. Anguaño namái queden cuatro paneles.
Tamién tuvo en Roma, en siquier dos causes. Una primer vegada, llamáu pol papa Nicolás V (m. 1455), na qu'executó frescos na Basílica de Santa María la Mayor, de los que namái queden restos, en concretu un "San Lucas" pintáu probablemente pol so taller, ente que nada se caltuvo de les obres dafechu autógrafas. La segunda vegada, foi cuando lo llamó'l papa Pío II, qu'acababa de ser escoyíu. Antes de colase de Sansepolcro, designó al so hermanu Marco como representante, en previsión d'una llarga ausencia. Pío II encargó-y pintar la so habitación nel Palaciu Apostólicu; esta obra foi destruyida nel sieglu XVI pa dexar sitiu a la primera de les "Estancies Vaticanes" de Rafael. La tesorería papal emitió un documentu, datáu'l 12 d'abril de 1459 pal pagu de 140 florinos por ciertes pintures» na cámara de La so Santidá El nuesu Señor»
Otres obres de maduror son la "Virxe del partu" (1455-1465) y "La resurrección de Cristu" (1450-1463). La "Virxe del Partu" realizar en tan solo siete xornaes, pa la capiya de l'antigua ilesia de Santa María de Nomentana del campusantu de Monterchi, aldega vecina de Sansepolcro y de la que yera orixinaria la so madre. El modelu iconográfico, la Virxe del Partu, nun yera bien frecuente. Emplegó materiales d'alta calidá, como una cantidá considerable d'azul marino que se llograba a partir de lapislázuli importáu. Nesta obra puede apreciase la obsesión de Piero pola simetría, que lu lleva a asitiar a dos ánxeles idénticos, unu a cada llau de la Virxe, utilizando'l mesmu cartón. "La resurrección de Cristu", pela so parte, ye obra notable al utilizar diverses perspectives. Foi pintada en Arezzo, cerca de la so ciudá natal, de la que trabayaba nos frescos de la "Lleenda de la Santa Cruz". 
El 6 de payares de 1459 morrió la madre de Piero y el 20 de febreru de 1464 el so padre. Nel añu 1460 alcuéntrase en Sansepolcro, onde robló y dató el frescu de "San Luis de Tolosa". Hai que recordar qu'en 1462 fixéron-y un pagu pol "Polípticu de la Misericordia". En 1466 Piero pintó'l frescu d'una "Madalena" na Catedral de Arezzo, y encargar, como yá se señaló, l'estandarte pa la confrería de l'Anunciada, qu'apurrió en Arezzo nel añu 1468.
Nel añu 1467 en Perugia executó por cuenta de les hermanes terciaries del conventu de San Antonio un retablu, conocíu como Polípticu de San Antonio. Encargar una obra d'inspiración tardogótica, pero na parte cimera tien lo más destacao: la "Anunciación" del gablete ye de clara estampa renacentista, amosando la so maestría cola perspectiva.
En 1468 ta documentado en Bastia Umbra, onde s'abelugara pa fuxir de la peste. Ellí realizó siquier otru gonfalón pintáu perdíu.
Pal añu 1469, acabaos yá los frescos de Arezzo y el retablu de San Agustín, Piero alcuéntrase en Urbino, al serviciu de Federico de Montefeltro. Nun tán claros los periodos d'estancia en Urbino, paez que con seguridá tuvo ellí ente'l 1469 y 1472, pero dalgunos autores retrasen la so marcha hasta 1480. Foi una dómina na que produció cuadros de notable calidá. Piero ta consideráu como unu de los protagonistes y promotores del renacencia en Urbino, y el so propiu estilu algama nesta ciudá un equilibriu ensin superar ente l'usu de les rigoroses riegles xeométriques y l'aire serenamente monumental. Na corte de Urbino afondó na conocencia de la pintura flamenca, tantu al traviés de la colección del duque como pola presencia de Xusto de Gante, quien ente l'añu 1471 y el 1472 asitiar n'Italia, primero en Roma pero depués, convidáu por Federico de Montefeltro, na corte de Urbino, onde tuvo hasta ochobre del añu 1475. Nun sería l'únicu artista destacáu a quien conoció en Urbino, pos ellí entró en contactu tamién con Melozzo da Forlì y Luca Pacioli. 
Equí pintó'l famosu retrato doble de Federico de Montefeltro y la so esposa Battista Sforza (h. 1465-1472), güei na Galería de los Uffizi de Florencia, tituláu "Trunfu de la Castidá". Nél aprecia la influencia de la pintura flamenca nel tratamientu del paisaxe y na minuciosidad y amor pol detalle.
En 1469 Piero ta documentado en Urbino, onde la Confrería del Corpus encargólu que pintara un estandarte procesional. Naquella ocasión al maestru propúnxose-y tamién la pintura del "Retablu del Corpus Domini", yá encargada a Fra Carnevale, depués a Paolo Uccello (1467), que pintó namái la predela, y a la fin terminada por Xustu de Gante en 1473-1474. Nel añu 1470 se documenta a Federico da Montefeltro en Sansepolcro, quiciabes en compañía de Piero.
A esta dómina de Urbino pertenez "La flagelación" (h. 1470, anque otros datar en 1452), una de les sos pintures más conocíes. Al paecer, foi una creación personal que nun dependió d'encargu dalgunu y que pon de manifiestu que Piero yera consciente de les innovaciones arquitectóniques de la dómina; ye revesosu tocantes a el so significáu esactu (veanse les Interpretaciones icónicas d'esti cuadru). 
Créese que foi en Urbino onde pintó la "Natividá" (1470-1485), que s'atopa anguaño en Londres. Ye una de les últimes obres de Piero, cuando yá se taba quedando ciegu, creyéndose que por esti motivu quedó inacabada, anque'l so estáu puede debese tamién a les restauraciones de sieglos pasaos. Foi un encargu del so sobrín, por cuenta del so matrimoniu. Dellos críticos ellaboren la hipótesis que la cara de la Virxe fuera realizáu por otra mano «flamenca». A esti periodu atribúyese tamién la "Virxe con Neñu y cuatro ángel" del Institutu d'Arte Clark en Williamstown, Massachusetts.
Nel añu 1473 rexístrase un pagu, quiciabes entá del "Polípticu de San Agustín". En 1474 correspuénde-y l'últimu pagu d'una pintura perdida, destinada a la capiya de la Virxe de la abadía de Sansepolcro. Dende'l 1 de xunetu de 1477 y hasta 1480 vivió, con delles interrupciones, en Sansepolcro, onde formó parte regularmente del conseyu comunal. Nel añu 1478 pintó un frescu perdíu pa la Capiya de la Misericordia, siempres en Sansepolcro. Ente 1480 y 1482 tuvo al mandu de la Confrería de San Bartolomé na so ciudá natal.
Piero della Francesca ta documentado en Rímini el 22 d'abril de 1482, onde arrendó «una casona con un pozu». Equí dedicóse a la escritura del "Libellus de quinque corporibus regularibus", termináu nel añu 1485 y dedicáu a Guidobaldo da Montefeltro. Otorgó testamentu el 5 de xunetu de 1487, declarándose «sanu d'espíritu, de mente y de cuerpu». Nos sos últimos años, pintores como Perugino y Luca Signorelli visitaron frecuentemente'l so taller. 
Anque anguaño la so obra matemática ye pocu menos qu'ignorada por completu, Piero foi, en vida, un matemáticu reputáu. Según Giorgio Vasari, «…los artistes otorgar el títulu del meyor xeómetra de los sos tiempos, porque de xuru les sos perspectives tienen una modernidá, un meyor diseñu y una mayor gracia que nenguna otra». Ye Vasari tamién quien diz que nestos últimos años viose afectáu por una grave enfermedá de los güeyos que-y torgó trabayar. Por ello abandonó la pintura y dedicóse puramente a la so obra teórica, qu'escribió dictándola. 
Morrió en Sansepolcro, el mesmu día nel que Cristóbal Colón trió per vegada primera América. Foi soterráu na abadía de Sansepolcro, güei el "Duomo".
Conócense tres textos bien importantes escritos por Piero, de los más científicos del sieglu XV: el "De prospectiva pingendi" («Sobre la perspectiva pa la pintura»), "Libellus de quinque corporibus regularibus" («Llibrín de los cinco sólidos regulares») y un manual de cálculu tituláu "Trattato dell’abaco" («Tratáu del ábaco»). 
Les temes trataes nestos escritos inclúin aritmética, álxebra, xeometría y obres innovadores tantu en xeometría de los sólidos como perspectiva. Nellos ponse de manifiestu'l so contactu con Alberti. Nestos trés obres matemátiques ta presente una síntesis ente la xeometría euclidiana, perteneciente a la escuela de los eruditos, y matemática col ábaco, acutada a los técnicos.
La primer obra foi'l "Libellus de quinque corporibus regularibus", un tratáu dedicáu a la xeometría, que retomó temes antigües de tradición platónico-pitagórica, estudiaos siempres col enfotu de que puedan utilizase como elementos de diseñu. Inspirar nes llecciones euclidianes pal orde lóxicu de les espresiones, pa les referencies y l'usu coordináu y complexu de los teoremes, ente que s'avera a les esixencies de los técnicos pola predictibilidad de les figures trataes, sólides y poliédriques, y pola ausencia de demostraciones clásiques y pol usu de riegles aritmétices y alxebraiques aplicaes a los cálculos. Nel testusobremanera, per vegada primera dibúxense los poliedros regulares y semiregulares, estudiando les relaciones qu'esisten ente los cinco regulares. 
Nel segundu tratáu, "De prospectiva pingendi" siguió na mesma llinia d'estudiu, pero con notables novedaes, hasta'l puntu de que puede definise a Piero como unu de los padres del modernu dibuxu técnicu; ello ye que prefería la axonometría a la perspectiva, por considerala más congruente con un modelu xeométricu. Ente los problemes resueltos destaca'l cálculu del volume de la bóveda y l'ellaboración arquitectónica de les construcciones de les cúpules.
El "Trattato d'abaco", sobre matemática aplicada (cálculu) foi escritu quiciabes yá nel añu 1450, treinta años primero que el "Libellus". El títulu ye de dómina moderna, porque l'orixinal escarez d'él. La parte xeométrica y l'alxebraica resulta bien amplia en relación coles costumes del so tiempu, según la parte esperimental sobre la que l'autor esquizó elementos non convencionales.
Gran parte de la obra de Piero foi darréu incluyíu n'obres d'otros, especialmente Luca Pacioli, un monxu que yera discípulu de Piero y a quien Vasari acusa directamente de copiar y plaxar al so maestru. La obra de Piero sobre xeometría sólida apaez na obra de Pacioli " De divina proportione (Divina Proporción)", un trabayu ilustráu por Leonardo da Vinci.
La crítica alcuéntrase estremada sobre la collaboración de dellos artistes nel so taller (ente otros Lorentino d'Arezzo, Luca Signorelli y el Perugino); per otru llau l'únicu alumnu que s'hai documentado ye Galeotto da Perugia. Ente los sos collaboradores tien de mentase a Giovanni da Piamonte, col que trabayó na execución de los frescos en San Francisco; ye de dichu autor la tabla caltenida cerca de la ilesia de Santa María de les Gracies de Città di Castello, na que tán de xuru presentes influencies de Piero della Francesca.
En vida foi bien famosu y el so impactu notar nes xeneraciones posteriores, anque non fora de pintores que trabayaren directamente con él. Dexó dellos discípulos y siguidores: amás de Luca Pacioli, Melozzo da Forli y Luca Signorelli.
Piero della Francesca ye un pintor cuatrocentista, perteneciente a la segunda xeneración de pintores renacentistes, Entemedia ente Fra Anxélicu y Botticelli. Asumió los afayos de la primer escuela renacentista florentina d'autores como Paolo Uccello, Masaccio y Domenico Veneziano. Nun viaxó a Flandes, pero sí vio pintura flamenca, de manera que fixo una especie de simbiosis ente la Renacencia italiana y la pintura flamenca. 
Primó, como los otros grandes maestros del so tiempu, la creatividá. Trabayó técniques nueves, como l'usu del llenzu como soporte pictóricu y el oliu. Y tamién trató temes novedosos non yá la omnipresente pintura relixosa, como'l semeya y la representación de la Naturaleza. Tien un estilu pictóricu bien particular y polo tanto ye bono d'identificar. Na so obra conflúin la perspectiva xeométrica brunelleschiana, la plasticidad de Masaccio, la lluz peralto qu'esclaria les solombres y papa el colores de Fra Anxélicu y Domenico Veneziano, según la descripción preciso y sollerte a la realidá de los flamencos. Otres característiques fundamentales de la so espresión poética son la simplificación xeométrica, tantu de la composición como de los volúmenes, la inmovilidá ceremonial de los xestos, l'atención a la verdá humana.
Les sos obres tán almirablemente permediaes ente l'arte, la xeometría y un complexu sistema de llectura a munchos niveles, onde se xunen complexes cuestiones teolóxiques, filosófiques y d'actualidá. Consiguió harmonizar, tantu na so vida como nes sos obres, los valores intelectual y espiritual del so tiempu, entestando múltiples influencies y mediando ente la tradición y la modernidá, ente la relixosidá y les nueves afirmaciones del Humanismu, ente la racionalidá y l'estética.
La so actividá puede caracterizase como un procesu que va de la práctica pictórica, a la matemática y a la especulación astracta. La so producción artística, caracterizada pol estremu rigor de la busca perspectivística, de la plástica monumentalidad de les figures, del usu en función espresiva de la lluz, influyó nel fondu la pintura renacentista de la Italia septentrional ysobremanera, la escuela ferraresa y véneta.
La so obra caracterizar por una dignidá clásica, similar a Masaccio. El términu que meyor define'l so arte ye'l de «tranquilidá», lo que nun torgar que tenga un tratamientu técnicu rigorosu. Percíbese tamién la voluntá de construcción d'un espaciu racional y coherente. Piero interesóse enforma polos problemes del clarescuru y perspectiva, como'l so contemporaneu Melozzo da Forli. Piero della Francesca y Melozzo da Forlì son los más célebres maestros de la perspectiva del sieglu XV, reconocíos como tales por Giorgio Vasari y Luca Pacioli. Destaca poles sos conocencies de perspectiva y composición, no qu'influyeron les sos conocencies matemátiques, fundiendo l'arte cola ciencia de la matemática, la xeometría y la perspectiva. La perspectiva llineal yera la so característica principal a la de pintar, lo que puede apreciase en tolos sos cuadros, que s'estremen básicamente polos sos coloríos lluminosos y un nidiu pero firme trazu nes figures. Les sos composiciones son clares, equilibraes, reflexando con precisión matemática les arquitectures. Ensin dexar los efectos de trampantojo, Piero utilizó la perspectiva con cuenta de planiar les composiciones naturalistes grandioses.
Nestos paisaxes seles introducía les figures de los personaxes con un tratamientu bien volumétrico: percíbese un estudiu anatómicu, y una cierta monumentalidad. Agora bien, son personaxes bien estáticos, que permanecen como conxelaos y suspensos nos sos propios movimientos, resultando un pocu fríos, inespresivos, monolíticos. Esta ausencia de nerviosismu ye lo opuesto al restu d'el pintores renacentistes de Florencia, que conforme avanzó'l tiempu fueron faciendo figures cada vegada más dinámiques. Roberto Longhi, cuando fala de Piero della Francesca, diz que les sos figures son «columnes». El tratamientu de les figures en volúmenes simples espresa un sentimientu de intemporalidad, lo mesmo que l'harmonía de los tonos claros; tou ello espresa'l sentíu poéticu del arte de Piero della Francesca. 
La lluz atmosférica ye otru de les sos traces destacaes, qu'adquirió del so maestru Domenico Veneziano, y que lu sirvía pa simbolizar la perfección de la Creación divina. Ye bien diáfana, bien diurna, con un tratamientu uniforme, ensin intensidaes nin gradación llumínica (llixeramente arcaica, similar a la de Fra Anxélicu). Los sos ensayos nesti sentíu lleguen a dar la sensación de que les sos figures tán modelaes en material dotáu de lluz propio, íntima, radiante. Los frescos como la "Lleenda de la Santa Cruz", nel ábside de la Ilesia de San Francisco, en Arezzo, son una obra d'arte en lluminosidá.
Bohuslav Martinů escribió una obra en tres movimientos pa gran orquesta tituláu "-yos Fresques de Piero della Francesca", H. 352 (1955). Dedicáu a Rafael Kubelik, ésti estrenar, xuntu cola Filarmónica de Viena nel Festival de Salzburgu del añu 1956.
Arthur Conan Doyle
Arthur Ignatius Conan Doyle (Edimburgu, -Crowborough, ) foi un escritor y médicu británicu, ceador del célebre detective de ficción Sherlock Holmes. Foi un autor prolíficu que la so obra inclúi relatos de ciencia ficción, novela histórica, teatru y poesía.
Arthur Ignatius Conan Doyle nació'l 22 de mayu de 1859 nel númberu 11 de Picardy Presta, na ciudá de Edimburgu, Escocia. Pertenecía a una familia católica irlandesa qu'apurriera dellos ilustradores y caricaturistes, ente los que destacaben el so güelu John Doyle y el so tíu'l ilustrador Richard Doyle. El so padre Charles Altamont Doyle naciera n'Inglaterra y yera un funcionariu d'obres públiques con gran afición escontra'l dibuxu que fuera destináu a Edimburgu en 1849 y que a lo llargo de la so vida careció un grave alcoholismu y fondes depresiones, que lu llevaron a ser internáu nuna institución sanitaria en diverses ocasiones. Charles contraxo matrimoniu en 1855 con Mary Foley, perteneciente a una familia irlandesa residente na ciudá escocesa. Los detalles de la nacencia de Arthur y los sos hermanos son pocu escamplaes. Delles fontes manifiesten que yeren nueve fíos, delles otres que diez anque paez que trés morrieron pequeños. En 1864 la familia esvalixóse debíu al creciente alcoholismu de Charles y los neños fueron agospiaos temporalmente en diverses instituciones de Edimburgu. En 1867, la familia axuntó otra vegada, pa vivir nuna sórdida vivienda en Sciennes Presta. Arthur foi bautizáu na Catedral Metropolitana de Santa María de l'Asunción de Edimburgu. La so madre, viendo cómo'l so home gastaba tol so sueldu na bébora, arrendó les habitaciones de la casa a güéspedes; unu d'ellos, el doctor Bryan Waller, al que dellos historiadores axudiquen un romance cola madre del escritor.
En 1868, Conan Doyle, col sofitu económicu de los sos tíos, ingresó na Escuela Stonyhurst Saint Mary's Hall de la orde de la Compañía de Xesús, asitiada na contorna de Lancashire, que yera un centru preparatorio del Colexu Stonyhurst College, al qu'aportaría dos años dempués, en 1870, y onde permaneció hasta 1875. Ente 1875 y 1876, siguió la so educación en Austria, n'otra escuela de la Compañía de Xesús, Stella Matutina, na ciudá de Feldkirch.
En 1876, empezó la carrera de medicina na Universidá de Edimburgu, onde conoció al médicu forense Joseph Bell, esti profesor inspiraría-y la figura del so famosu personaxe, Sherlock Holmes. Ellí destacó nos deportes, especialmente rugby, golf y boxéu. Nesti periodu tamién trabayó en Aston (actual distritu de Birmingham) y Sheffield. A principios de 1880 embarcóse, pa exercer como ciruxanu en sustitución d'un amigu so, nun balleneru denomináu "The Hope" que mientres seis meses salearía escontra'l Árticu. A los 22 años (1881) graduóse como médicu y completó el so doctoráu sobre'l "Tabes dorsal" en 1885. Sicasí, recibió'l doctoráu cuatro años dempués. Foi nestos años cuando fixo una gran amistá col tamién escritor escocés J. M. Barrie.
Mientres estudiaba medicina empezó a escribir hestories curties. La primera qu'apaeció publicada foi "The Mystery of the Sasassa Valley", en 1879 nel "Chambers's Edinburgh Journal" primero que cumpliera los 20 años. Esi mesmu añu tamién publicó'l so primer artículu médicu "Gelsemium como venenu" na "British Medical Journal".
En 1881, dempués de terminar la so etapa universitaria, volvió embarcase como médicu del buque "SS Mayumba" nel so viaxe a les mariñes de África Occidental.
En 1882, un antiguu compañeru de clase, George Turnavine Budd, ufiertó-y trabayar con él en Plymouth, pero la so relación con Budd foi difícil y terminó per establecer se pola so cuenta en xunu de 1882, yá con 23 años, en Portsmouth. Debíu al poco ésitu inicial, mientres nun tenía pacientes, empezó de nuevu a escribir hestories como "The Mystery of Cloomber", non publicar hasta 1888, la inacabada "Narrative of John Smith". y "The Captain of the Pole-Star" y "J. Habakuk Jephson's Statement", dambes inspiraes nes espediciones marines realizaes por Doyle.
Mientres vivió ellí tamién xugó al rugby profesionalmente nel Portsmouth Association Football Club. Ente los siete años qu'entienden ente 1900 y 1907, Doyle xugó 10 partíos en total y la so máxima anotación foi de 43, contra London County. Foi, tamién, el primer porteru na hestoria del equipu de fútbol de la ciudá, equipu conocíu col diminutivu de "Pompey". Coles mesmes, xugaba al golf y practicaba boxéu.
En 1885 contraxo matrimoniu con Louise Hawkins, más conocida como "Touie", cola que tuvo dos fíos: Mary Louise (1889-1906) y Alleyne Kingsley (1892-1918). Louise morrió de tuberculosis el 4 de xunetu de 1906, tres la estancia de la familia en Suiza por que la madre repunxérase. Un añu más tarde, dempués de 20 años d'amor platónico con una muyer llamada Jean Leckie, Arthur y ella casáronse y tuvieron tres fíos más: Jean L.lena Annette, Denis Percy Stewart (1909-1955) y Adrian Malcolm. La so segunda muyer morrería años dempués qu'él, el 27 de xunu de 1940.
En 1891 camudar a Londres pa exercer d'oftalmólogu. Na so biografía esclarió que nengún paciente entró na so clínica. Poro, esto diolu más tiempu pa escribir, bien n'especial aventures del personaxe que lu fadría inmortal, Sherlock Holmes, pero que Conan Doyle enxamás apreció. Tanto ye asina que en payares d'esi añu escribió-y a'l so madre que quería "matar a Sherlock Holmes, yá que taba gastando la so mente", a lo que la so madre respondió: "la xente nun lo va a tomar de bona manera". Finalmente, cumpliría'l so deséu na hestoria titulada "El problema final". Asocedió, sicasí, que'l públicu británicu tomóse bien mal la muerte del detective, tantu qu'anubrió a Doyle con cartes que diben de les súpliques a les amenaces pasando polos insultos y nes que se pidía que resucitara a Holmes. Tres diez años d'aguantase, Doyle venció y na hestoria titulada "La casa vacida" faía remanecer a Holmes (antes yá publicara con enorme ésitu la so famosa novela "El sabuesu de los Baskerville", tamién protagonizada por Holmes, pero curiárase enforma de fechala enantes de la supuesta "muerte" del detective).
En 1900 escribió'l so llibru más llargu, "La guerra de los Bóers". Esi mesmu añu presentóse como candidatu pa la Unión Lliberal; a pesar de que yera un candidatu bien respetáu, nun foi escoyíu. Tres la Guerra de los Bóers escribió un artículu, "La guerra nel sur d'África: causes y desenvolvimientu", xustificando la participación del Reinu Xuníu, que foi llargamente traducíu. Na so opinión, foi esto lo que provocó que lu nomaren caballeru de la Orde del Imperiu Británicu en 1902, otorgándo-y el tratamientu de Sir.
Nel intre de los años fíxose famosa la so afirmación alrodiu de un cuentu de Robert Louis Stevenson ("El Pabellón de los Links"), declarando que yera'l visu mesma de la técnica narrativa. Nun recibió nengún premiu a lo llargo de tola so carrera.
Al españar la Primer Guerra Mundial en 1914, intenta apuntase, a les sos 55 años, como simple soldáu rasu. Na so carta defende que ye fuerte y tien una voz oyible. Refugar, pero ayuda cola propaganda y col sofitu de voluntarios civiles dende'l Reinu Xuníu. La muerte d'unu de los sos fíos, Kingsley, por una neumonía que contraxo na guerra, fai-y estrechar el so venceyu colos círculos del Espiritismu fundáu por Allan Kardec, doctrina a la que dedicó enforma tiempu y enerxíes, publicando amás en 1926 "History of spiritualism" y defendiéndolo nos sos numberosos discutinios, por casu, contra'l so propiu amigu Harry Houdini.
Morrió'l 7 de xunetu de 1930, con 71 años, d'un ataque al corazón, en Crowborough, East Sussex (Inglaterra). Una estatua so alcuéntrase nesa localidá onde moró mientres 23 años. Foi soterráu nel campusantu de la ilesia de Minstead en New Forest, Hampshire.
George Edward Challenger, el profesor Challenger, foi'l personaxe central nuna serie d'hestories de ciencia ficción escrites por Sir Arthur Conan Doyle. Apaeció per primer vegada na novela "The lost world", que describe una espedición a un aislláu pandu en Suramérica onde siguen viviendo criatures prehistóriques como dinosaurios.
Arthur C. Clarke
Arthur Charles Clarke (Minehead, Inglaterra, 16 d'avientu de 1917 - Colombo, Sri Lanka, 19 de marzu de 2008) más conocíu como Arthur C. Clarke, foi un escritor y científicu británicu. Autor d'obres de divulgación científica y de ciencia ficción, como la novela "", "La centinela" o "Cita con Caña" y coguionista de la película "".
Nació en Minehead, Somerset. Yá de pequeñu amosó'l so fascinación pola astronomía, con un telescopiu caseru dibuxó un mapa de la Lluna. Terminaos los sos estudios secundarios en 1936, treslladóse a Londres. Mientres la Segunda Guerra Mundial, sirvió na Royal Air Force (Real Fuerza Aéreo) como especialista en radares, arreyándose nel desenvolvimientu d'un sistema de defensa per radar, y exerciendo como instructor de la naciente especialidá. Concluyida la guerra, publica'l so artículu técnicu "Extra-terrestrial Relays", nel cual sienta les bases de los satélites artificiales en órbita geoestacionaria (llamada, nel so honor, órbita Clarke), una de les sos grandes contribuciones a la ciencia del sieglu XX. Esti trabayu valdrá-y numberosos premios, beques y reconocencies.
Nesi periodu estudia matemátiques y física nel prestixosu King's College de Londres, estudios que remató con honores. Tamién exerció dellos años como presidente de la Sociedá Interplanetaria Británica (BIS), fechu que demuestra la so gran afición pola astronáutica. En 1957 como parte del comité británicu allega a Barcelona pal VIII Congresu Internacional d'Astronáutica, momentu que coincide col llanzamientu del Sputnik I per parte de la Unión de Repúbliques Socialistes Soviétiques.
La so fama mundial consolidar coles sos intervenciones na televisión: na década de los '60, como comentarista de la CBS de les misiones Apolo; y na década de los '80, por cuenta de un par de series de televisión que realizó.
Tamién son conocíes les sos famoses lleis de Clarke, publicaes nel so llibru de divulgación científica "Perfiles del futuru" (1962). La más popular (y citada) d'elles ye la llamada Tercer Llei de Clarke»: "Toa tecnoloxía lo suficientemente avanzada ye indistinguible de la maxa".
En 1953 Clarke conoció y casóse con Marilyn Mayfield, una divorciada de 22 años con un neñu pequeñu. Dixebrar a los seis meses, anque'l divorciu nun se formalizó hasta 1964. Clarke nunca volvió casase pero foi un amigu bien íntimu de Leslie Ekanayake, quien finó en 1977. ).
Dende 1956 y hasta el so fallecimientu vivió na isla de Sri Lanka, (antigua Ceilán), en parte pol so interés pola fotografía y l'esploración submarina, en parte por cuenta de la so fascinación pola cultura india. 
Otorgóse-y el títulu de Orde de caballería caballeru de la Orde del Imperiu Británicu en 1998. Tamién n'el so honor punxo'l so nome a un asteroide, 4923 y a una especie de dinosauriu ceratopsiano, "Serendipaceratops arthurcclarkei" descubiertu en Inverloch (Australia).
Clarke finó la madrugada del miércoles 19 de marzu de 2008 a les 01:30 hora local (21.00 GMT del martes) en Colombo (capital de Sri Lanka), por cuenta de un paru cardiorespiratorio.
Arthur C. Clarke, qu'empezó a escribir ciencia ficción al rematar la guerra, ye consideráu unu de los grandes maestros del xéneru. El so primer cuentu publicáu foi "Partida de Rescate", qu'apaeció nel númberu de mayu de 1946 de "Astounding" y que lu sirvió como puntu de partida d'una granible carrera. Ente los sos primeros relatos destaca "La centinela" "(The Sentinel)", que sirvió de base pa la so novela "" (1968) y pa la película del mesmu nome del direutor Stanley Kubrick.
Pueden estremase claramente tres etapes na so producción:
Munchos de los sos relatos iniciales xiren alredor d'una trama científica, a la que gustaba d'afatar con un final sorprendente. Resuelve la mayoría de les sos obres con un tonu xeneralmente aséptico, ensin florituras nin artificios, dexando que seyan les idees zarraes les que caltengan l'atención del llector. Esti estilu namái se ruempe pa dexar ciertu grau de finu humor ellaboráu.
Tocantes a les sos temes, xiren en redol a dos escurres fundamentales: optimismu polos beneficios del progresu científicu (polo que destacó nuna dómina de ciertu desaliendu tres el llanzamientu de les bombes atómiques), y l'alcuentru con especies y cultures cimeres (siempres nun tonu bien paternalista). Nel cuartetu de les "Odisees" llapada a la cultura cimera «los primoxénitos», llabradores nel campu de les estrelles, que dexaron la so "grana" nel nuesu sistema solar en forma de monolitos, como'l que se repara na cinta de Stanley Kubrick. Como divulgador científicu, foi siempres comparáu pola so claridá y amenidad con otru coetaneu: Isaac Asimov.
Del autor:
Sobre l'autor:
Paul Klee
Paul Klee (Münchenbuchsee, Suiza, 18 d'avientu de 1879 - Muralto, Suiza, 29 de xunu de 1940) foi un pintor alemán nacíu en Suiza, que desenvolvió la so vida en Alemaña, que'l so estilu varia ente'l surrealismu, el espresionismu y la astracción.
Klee nació en Münchenbuchsee, cerca de Berna, Suiza, nuna familia de músicos, de padre alemán y madre suiza. Del so padre llogró la ciudadanía alemana, qu'usaría tola so vida, cuidao que Suiza negar a da-y ciudadanía mientres el so esiliu nesi país mientres la persecución nazi. Estudió arte en Múnich con Heinrich Knirr y Franz von Stuck. A los sos diecisiete años pintó la tinta "La mio Habitación" (1896), amosada de siguío: 
Klee trabayaba en oliu, acuarela, tinta y otros materiales, xeneralmente combinándolos nun solu trabayu. Los sos cuadro frecuentemente aluden a la poesía, la música y los sueño, y dacuando inclúin palabres o notes musicales.
Al tornar d'un viaxe a Italia, asitiar en Múnich, onde conoció a Vasili Kandinski, Franz Marc y otres figures de vanguardia, y acomuñóse al Blaue Reiter.
En 1911 Wassily Kandinski y Franz Marc fundaron en Múnich un grupu d'artistes venceyáu al espresionismu. Paul Klee nun yera oficialmente miembru d'esta asociación, pero con tou sentíase bien xuníu al círculu d'artistes que lu integraben y participó nes sos esposiciones. Ente los miembros del Blaue Reiter cuntábense August Macke, Gabriele Münter y Marianne von Werefkin. Toos compartíen un interés pol arte góticu y primitivu y polos movimientos modernos del "fovismo" y el "cubismu". 
El nome del grupu derivar d'una obra pictórica de Kandinsky de 1903 qu'a partir de 1912 sirvió d'ilustración pa los títulos d'un anuariu con esi mesmu nome.
La primera de los dos esposiciones del Blaue Reiter inauguróse'l 18 d'avientu de 1911 y permaneció na Galería Moderna de Heinrich Thannhauser, en Múnich, hasta'l 1 de xineru de 1912. Nella incluyéronse 49 obres de Henri Rousseau, Albert Bloch, Heinrich Campendonk, Robert Delaunay, Kandinsky, Klee y Macke. Tres esti periodu, la esposición empecipió la so itinerancia per otres ciudaes alemanes, ente elles Colonia y Berlín.
En 1914, visitó Túnez y quedó impresionáu cola calidá de la lluz del llugar, polo qu'escribió nel so diario: 
Tamién visitó Italia en 1901 y Exiptu en 1928, siendo dambos llugares una fuerte influencia pal so arte. Klee yera unu de los Die Blaue Vier (Los Cuatro Azules) xuntu a Kandinski, Feininger y Jawlensky. Esta agrupación, formada en 1923 espunxo conjuntamente nos Estaos Xuníos en 1924.
Dempués de la Primer Guerra Mundial, onde participó como soldáu por ser ciudadanu alemán, Klee enseñó na Bauhaus, y a partir de 1931, na Academia de Belles Artes de Düsseldorf, enantes de ser denunciáu polos nazis por producir «arte dexeneráu».
En 1933 dexó la enseñanza y tornó a Berna, onde realizó una gran esposición na Kunsthalle (1935). En 1936 diagnosticóse-y esclerodermia, una grave enfermedá dexenerativa que-y acompañaría'l restu de la so vida, anque siguió trabayando a bon ritmu. En 1940 foi internáu nuna clínica de Muralto-Locarno, onde finó'l 29 de xunu.
Pamela Kort escribió: "Los dibuxos de 1933 de Klee enfrenten al espectador cola inigualable oportunidá de reparar l'aspeutu central del so estética, tocantes a combinación de parodia ya inxeniu. Y ye equí onde anicia'l so verdaderu significáu, especialmente p'aquelles persones que nun lleguen a percibir les dimensiones polítiques del arte de Klee.
A lo llargo de la so vida, Paul Klee usó'l color de maneres variaes y úniques, y caltuvo con él una relación que progresó col tiempu. Pa un artista qu'amaba tanto la naturaleza paez daqué estrañu que nos sos empiezos Klee despreciara'l color, creyendo que nun yera sinón una decoración.
Col tiempu Klee camudó d'idea y llegó a manipoliar el color con una enorme precisión y pasión, hasta tal puntu que terminó enseñando teoría d'el color y del so amiestu na Escuela de la Bauhaus. Esta progresión, por sigo mesma, ye de gran importancia porque-y dexó escribir sobre'l color con una mirada única ente los sos contemporaneos.
Escritos de Paul Klee
Aldous Huxley
Aldous Leonard Huxley /ˈɒldəs ˈlɛnəd ˈhʌksli/ (26 de xunetu de 1894, Godalming, Surrey, Inglaterra – 22 de payares de 1963, Los Angeles, California, Estaos Xuníos) foi un escritor británicu qu'emigró a los Estaos Xuníos. Miembru d'una reconocida familia d'intelectuales (vease familia Huxley), ye conocíu poles sos noveles y ensayos, pero publicó tamién relatos curtios, poesíes, llibros de viaxes y guiones. Al traviés de les sos noveles y ensayos, exerció como críticu de los roles, convenciones, normes ya ideales sociales. Interesóse, coles mesmes, poles temes espirituales, como la parasicoloxía y el misticismu, alrodiu de les cualos escribió dellos llibros. Considérase-y unu de los más importantes representantes del pensamientu modernu.
Per parte paterna, el so güelu foi'l célebre biólogu evolutivu británicu Thomas Henry Huxley. El so padre, Leonard Huxley, biólogu tamién, dirixó la revista "Cornhill Magacín". La madre de Aldous, Julia Arnold, una de les primeres muyeres qu'estudiaron en Oxford, yera nieta del poeta Matthew Arnold y hermana de la novelista Humphrey Ward, la protectora de Aldous cuando, al cumplir ésti catorce años, finó la so madre por cuenta de un tumor.
Leonard Huxley y Julia Arnold tuvieron cuatro fíos: Julian (1887), Trevenan (1889), Aldous (1894) y Margaret (1899). El so hermanu, Julian Huxley, eminente biólogu, convertir nun destacáu divulgador científicu.
Aldous Huxley educar na más prestixosa de les escueles britániques, el Colexu Eton, cerca de Windsor (1908-1913). A los 16 años sufre un ataque violentu de queratitis punctata, una grave enfermedá nos güeyos que produz opacidá nes córnees y que lo caltién prácticamente ciegu mientres 18 meses. Con almirable fuerza de voluntá, apriende a lleer y a tocar el pianu col sistema Braille. Recupera la vista, pero nun güeyu apenes ye capaz de percibir la lluz y nel otru namái tien una visión llindada. Años más tarde va conocer les teoríes sobre la reeducación visual del doctor W. H. Bates y va poner en práctica, lo que lo llevará en poco tiempu a una meyora notable de la so capacidá visual. Frutu d'esta esperiencia, escribe en 1942 "L'arte de ver" ("The Art of Seeing"), onde rellata la hestoria de cómo se recuperó de la so casi completa ceguera.
En 1912, el so padre cásase con Rosalind Bruce, de quien va tener dos fíos, unu d'ellos futuru Premiu Nobel de Medicina, Andrew Huxley.
Por cuenta de la so deficiente visión, Aldous abandona la idea d'estudiar medicina y se gradúa en lliteratura inglesa nel Balliol College de Oxford (1913-1915). En 1914, el so hermanu Trevenan sufre una grave depresión nerviosa, fuxe de la clínica onde ta internáu y se suicida.
Al cumplir los ventidós años, Aldous publica'l so primer llibru, "The Burning Wheel" (1916), una colección de poemes, al cual siguiríen tres volumen más de poesía: "Jonah" (1917),"The Defeat of Youth" (1918) y "Leda" (1920), nengunu de los cualos editóse entá n'español. El so primer trabayu foi como profesor nel colexu onde s'había educáu, Eton. Esti trabayu nun acababa de satisfaelo y nun tardó n'abandonalo.
En 1919 contrai matrimoniu con Marie Nys, una muyer belga abelugada en Inglaterra mientres la Primer Guerra Mundial. Tres la boda, el matrimoniu establecer nel barriu de Hampstead, en Londres. Un añu más tarde nacería'l so únicu fíu, Matthew.
En 1919 pasa a formar parte del equipu de redactores de la prestixosa revista "Athenaeum" (1919-1921), onde escribe col seudónimu 'Antolycus', y a partir de 1920 collabora como críticu de teatru na "Westminster Gazzette". Nestes revistes realiza gran variedá de trabayos: crítiques dramátiques, d'arte y de música, reseñes de llibros y ensayos diversos. Dalgunos d'estos artículos tán recoyíos nel so llibru "Al marxe" ("", 1923).
La revista "Athenaeum" dirixir J. Middleton Murry, maríu de Katherine Mansfield y gran amigu del escritor D. H. Lawrence. Nesta dómina naz una fonda amistá ente Huxley y Lawrence, quien quedaría retratáu como'l personaxe Rampion de "Contrapuntu" ("Point Counter Point"). A la muerte de Lawrence, en 1930, Aldous realiza una escoyeta de les sos cartes, que publica xuntu con un ensayu introductoriu.
En 1920 publica la so primer obra en prosa, "Llimbu" ("Llimbu"), un llibru de cuentos. Nos siete años siguientes va publicar otros cuatro colecciones de cuentos: "La envoltura humana" ("", 1922), "El mio tíu Spencer" ("Little Mexican", 1924), "Dos o tres gracies" ("", 1926) y "Fogonazos" ("Brief Candles", 1927).
El matrimoniu treslladóse a Italia en 1921; nun principiu establez la so residencia en Florencia y con posterioridá en Forte dei Marmi, al norte de Pisa, onde Huxley escribe la so primer novela, "Los escándalos de Crome" ("Chrome Yellow", 1921), que-y valió una sólida reputación como escritor. Nesta obra describe a un grupu d'intelectuales esnobs, sensuales y cínicos que pasen una fin de selmana en Crome, la casa de campu de Henry y Priscilla Wimbush, una pareya típica de la sociedá inglesa d'entós. Hai bien poca acción na novela y sí munches disquisiciones lliteraries y filosófiques. Nella apaecen los intelectuales contra los que Huxley dirixó les sátires más afilaes de la so primer dómina.
A partir d'esta fecha, y mientres el periodu de entreguerras, participa viviegamente na vida lliteraria inglesa, y conviértese nun gran hostigador de la burguesía británica y les sos costumes, lo que-y valió l'apellativu de "enfant tarrecible" de les lletres ingleses.
Huxley foi un viaxero empederníu. Tres l'ésitu de "Los escándalos de Crome" y del so segundu volume de cuentos, "La envoltura humana", el matrimoniu adquier un Citroën que, conducíu por Marie, va llevar a lo llargo de munches carreteres europees. Dalgunes d'estes vivencies van quedar retrataes en "A lo llargo del camín" ("", 1925).
En 1923 publica la so segunda novela, "Danza de sátiros" ("Antic Hai", 1923), una obra risondera, col humor y la jocosidad propios d'el escritores ingleses de la dómina y una de les más iróniques del autor. A esta novela va siguir la publicación de "Arte, amor y tou lo demás" ("Those Barren Leaves", 1925).
En 1925 faen una curtia escapada a Túnez, pa entamar depués un viaxe alredor del mundu. Embarquen escontra la India, onde'l matrimoniu permanez cuatro meses visitando'l país; siguen escontra Singapur, Birmania, Malaisia, Filipines, China, Xapón y finalmente Estaos Xuníos. Les impresiones d'esti viaxe quedaríen recoyíes nel llibru "", publicáu un añu más tarde.
Al so regresu, nel branu de 1926, el matrimoniu establecer en Cortina (Italia), onde Aldous empecipia una nueva novela, "Contrapuntu" ("Point Counter Point", 1928), un rumbu de virtuosismu técnicu, complexidá y riqueza de personaxes. Esta novela sería unu de los sos mayores ésitos.
N'ochobre de 1928 treslladen la so residencia a Francia, primeramente en Suresnes, a pocos kilómetros de París, onde van permanecer mientres un añu y mediu, atayáu por dellos viaxes a Inglaterra, Italia y España.
El primer viaxe a España, n'abril de 1929, realizar en coche dende Suresnes, con oxetu de visitar el Muséu del Prau en Madrid. Unos meses dempués tornen a España con motivu del Congresu de Cooperación Intelectual de Barcelona, al que Huxley foi convidáu. Tres una selmana en Barcelona, realicen un percorríu per España nel que visiten Tarragona, Valencia, Almería, Granada, Ronda, Xerez, Cádiz, Sevilla, Madrid, Burgos y finalmente tornen a Francia por San Sebastián. El so últimu viaxe a España, en 1933, llevar a Madrid, Toledo, Ávila y Segovia.
En 1930 adquier una senciella casa al pie de la sablera nel sur de Francia, próxima a la ciudá de Tolon, onde s'aficiona a la pintura y pasa munches hores ellaborando semeyes de la so muyer, del so fíu o de dalguna de les sos visites. Ente éstes, la escritora arxentina Victoria Ocampo, cola que caltendría una gran amistá.
En 1931 empecipia una collaboración nel "Chicago Herald", a razón d'un artículu selmanal. Esi añu publica un llibru de poemes, "The Cicadas", y una colección d'ensayos sobre temes bien diverses, "Música na nueche" ("Music at the Night", 1931).
En 1932 escribe en cuatro meses la obra que la fadría más famosu: "Un mundu feliz" ("Brave New World", 1932), novela distópica qu'ufierta una visión pesimista del futuru del mundu, amosando una sociedá rexida pol condicionamientu psicolóxicu como parte d'un sistema inmutable de castes.
Mientres el branu de 1932 prepara "Texts and Pretexts", una antoloxía de poemes, la mayoría d'autores ingleses, clasificaos por temes y acompañaos por curtios comentarios.
Al añu siguiente, el matrimoniu embarcar nel "Britannic" camín de América Central. Visiten el Caribe, Guatemala, Hondures y Méxicu. Les impresiones d'esti viaxe van quedar afiguraes nel llibru "Más allá del golfu de Méxicu" ("Beyond the Mexique Bay", 1934). Nel llibru, el pensador veríes comenta sobre Oaxaca: 
"A pesar de tres terremotos importantes, a pesar de soportar siete asedios, incluyendo unu pol exércitu francés al mandu de Bazaine, a pesar, sobremanera, de cuatro sieglos d'esistencia mexicana, Oaxaca ye entá una ciudá maxestosa, enllena d'edificios pimpanos." 
Al so regresu a Francia, vuelve a entamar la escritura d'un llibru nel que llevaba tres años trabayando, "Ciegu en Gaza" ("Eyeless in Gaza", 1936). Esta novela, personal y íntima, trata'l conflictu ente lo intelectual y lo sexual, y el so resolvimientu al traviés del misticismu. Con esta obra conclúi una etapa na que predomina'l escepticismu, y surde un interés creciente pol misticismu, que lo acompañaría hasta la so muerte.
"L'interés negativu tornóse positivu, non a resultes d'un solu socesu, sinón más bien porque tou lo demás -l'arte, la ciencia, la lliteratura, los placeres del pensamientu y de les sensaciones- terminaron per paecer me insuficientes. Unu llega a un puntu nel que se diz, inclusive al pensar en Beethoven, al pensar en Shakespeare: ¿Eso ye tou?"
Esi mesmu añu publica un nuevu volume d'ensayos, "The Olive Tree" (1936), y a partir d'entós va aumentar considerablemente la producción d'ensayos, mediu d'espresión nel que se sentía más cómodu. Nellos enceta un cientu de temes: arte, música, lliteratura, hestoria, psicoloxía, pedagoxía, política, ciencia, etcétera.
N'abril de 1937, los Huxley abandonen la so residencia en Francia y, en compañía del so amigu Gerald Heard, parten escontra los Estaos Xuníos en busca d'una universidá na que pueda estudiar el so fíu. Preven permanecer nueve meses nel país, pero va terminar siendo una estancia pa tola vida. A la so llegada realicen un viaxe en coche por dellos estaos norteamericanos, p'acabar na finca que'l difuntu Lawrence tenía en Nuevu Méxicu, onde pasen el branu y Huxley conclúi "El fin y los medios" ("Ends and Means", 1937), axilosos ensayos nos que describe'l so credo pacifista, que yá defendiera na última parte de "Ciegu en Gaza".
En septiembre vuelven a entamar la so marcha camín de California (Estaos Xuníos), y establécense en Los Angeles. En Hollywood traben amistá con actores como Charlie Chaplin y Greta Garbo y direutores de cine como George Cukor y Alexander Korda. Nos sos primeros años n'Estaos Xuníos, escribe guiones pa la industria cinematográfico. El mundu de Hollywood va quedar retratáu na so siguiente novela, "Viejo muerre'l cisne" ("After Many a Summer Dies the Swan", 1939).
Dos años más tarde publica una biografía, "Eminencia gris" ("", 1941) que familiariza al llector cola vida del padre José, principal conseyeru y emisariu del cardenal Richelieu na Francia del sieglu XVII. Con almirable capacidá de síntesis y de forma bien dinámica, l'autor va esponiendo la complexa hestoria europea que sirve de fondu a les actividaes d'esti monxu capuchín.
Esi añu, 1941, introducir de llenu na lliteratura mística de la India por entemediu del escritor Christopher Isherwood, el so amigu; conoz a Swami Prabhavananda y a la Sociedá Vedanta de Los Angeles, y empieza a collaborar na so revista bimensual "Vedanta and the West", collaboración que s'enllargaría hasta 1960.
En 1942, los Huxley abandonen Los Angeles y retírense a vivir a Llanu (California), pequeña localidá californiana asitiada en cantu del desiertu de Mojave. Huxley amaba'l desiertu pol so poder simbólicu y gustába-y pasiar por él. Les sos llectures y meditaciones nel desiertu llevar a escribir la so siguiente novela, "El tiempu tien de detenese" ("Time Must Have a Stop", 1944), inspirada nuna de les sos llectures preferíes, el "Llibru tibetanu de los muertos" o "Bardol Thödol", y una antoloxía comentada de testos místicos de tolos tiempos, "La filosofía perenne" ("The Perennial Philosophy", 1945). Coles mesmes, en 1944, Huxley y Isherwood deciden collaborar nuna novela que pudiera ser afecha pa Hollywood y escriben "Jacob's Hands", que nun llega a publicar. Doce años dempués afacer pa la radio, pero namái hasta 1998 publicaríase como llibru.
Al concluyir la guerra, el matrimoniu abandona la soledá del desiertu pa instalase en Wrightwood, un caserío asitiáu en plenu monte, a lo cimero de la sierra que dixebra Los Angeles y Mojave y onde moren hasta 1949. Equí escribe un pequeñu volume d'ensayos, "Ciencia, llibertá y paz" ("Science, Liberty and Peace", 1946) y una narración curtia en forma de guion cinematográficu, "Monu y esencia" ("Ape and Essence", 1948).
En 1948 tornen a Europa y visiten París, Roma y la so antigua residencia nel sur de Francia. A la so vuelta a Estaos Xuníos treslládense, una vegada más, a una nueva casa con ampliu xardín en King's Road, nes contornes de Los Angeles.
L'añu 1950 señala un altu nel llabor lliterariu de Aldous. Na primavera allega con Marie a Nueva York, onde s'estrena l'adaptación teatral del so cuentu "La sorrisa de la Gioconda" ("The Gioconda Smile", 1948), y asisten a la boda del so fíu Matthew, enantes d'entamar un nuevu viaxe a Europa. Esi branu visiten la pequeña ciudá francesa de Loudun, escenariu d'un singular casu socedíu nel sieglu XVII, nel qu'un grupu de monxes fueron víctimes d'una posesión demoníaca. Esti fechu históricu llevar a realizar un interesante estudiu psicolóxicu d'esti fechu nuna de les sos obres más notables, "Los demonios de Loudun" ("The Devils of Loudun") publicada en 1952, en plena caza de bruxes del senador Joseph McCarthy.
En xineru de 1952 operen a Marie d'un quiste malinu de mama, primer manifestación del cáncer que la taramiaría nel intre de los trés años siguientes.
A partir d'entós reparar un notable cambéu d'actitú en Huxley, y empecípiase un periodu d'apaiciones públiques constantes, que nos sos últimos años producir a un ritmu vertixinosu. Asina, son munchos y variaos los visitantes recibíos na so casa, apaez en programes de radiu o televisión y sobremanera empieza a dar conferencies n'universidaes d'Estaos Xuníos cada vegada con mayor frecuencia.
En 1953, llee un artículu sobre l'empléu de la mescalina nel tratamientu de la esquizofrenia y, lleváu pol so interés, conoz a unu de los sos autores, el doctor Humphry Osmond, con quien establecería una importante amistá. Na primavera de 1953, so la supervisión del doctor Osmond y de la so muyer, decide esperimentar por sigo mesmu con esta sustanza ya inxer cuatro decigramos. Describe esta primer esperiencia con una sustanza sicodélico nun curtiu volume, "Les puertes de la percepción" ("The Doors of Perception", 1954), onde esplica pasu a pasu les impresiones d'aquel día.
Ente los años 1953 y 1963 esperimentó una docena de vegaes con sustances sicodéliques (mescalina, LSD y psilocibina), lleváu por un interés de índole intelectual. En 1956 publica un segundu llibro sobre esta tema, "Cielu ya infiernu" ("Heaven and Hell"), onde ufierta una amplia panorámica de la ciencia, l'arte y la relixón a base de pequeños esbozos.
En 1954 el matrimoniu realiza un nuevu viaxe a Europa. Pa Marie, el viaxe va ser la so despidida de los sos familiares, pos tan solo résta-y un añu de vida. Primero viaxen a Francia y depués visiten Exiptu, El Líbanu, Palestina, Xipre, Grecia y acaben tornando a la Italia de los sos primeros años de matrimoniu. De vuelta en California, Huxley da fin a una nueva novela, "El xeniu y la diosa" ("The Genius and the Goddess", 1955).
A lo llargo del iviernu empiora la salú de Marie, aquexada d'un cáncer de fégadu; el 12 de febreru de 1955, tres 35 años de matrimoniu, muerre na so casa acompañada hasta l'últimu intre pol so home.
Tres dos meses d'afarada soledá, l'escritor entama un llargu viaxe per carretera escontra Arizona, Texas, Florida, Carolina y finalmente Nueva York, onde vuelve a entamar les sos actividaes de manera inusitada. Tres el branu, torna a Los Angeles, onde retorna a la so vida habitual.
El 19 de mayu de 1956, en Yuma, Arizona, contrai matrimoniu cola violinista y sicoterapeuta italiana Laura Archera, que la so vitalidá y dinamismu van ser un poderosu estímulu pa les actividaes entamaes mientres los últimos años de la so vida. Poco dempués de casase, treslladóse a una casa nuna de les llombes de Hollywood.
Esos años publica dos nueves colecciones d'ensayos, "Adonis y l'alfabetu" ("Adonis and the Alphabet", 1956) y "Nueva visita a un mundu feliz" ("Brave New World Revisited", 1958) y empecipia un periplu estensu: Perú, Brasil (convidáu pol gobiernu d'esi país), Italia (onde presenta un ciclu de conferencies per distintes ciudaes), Inglaterra (onde visita a la so familia), Suiza (onde garrasti a les conferencies de Krishnamurti) y Dinamarca (convidáu a un congresu de psicoloxía aplicada) y finalmente, en 1961, torna a la India pal centenariu de Rabindranath Tagore en Nueva Delhi.
Pero los viaxes más significativos pa Aldous nestos últimos años realizar por Estaos Xuníos, d'universidá n'universidá, impartiendo conferencies y cursos: San Francisco, Stanford, Berkeley, Santa Bárbara, Massachusetts, Nueva York y otres.
El 12 de mayu de 1961, una quema destrúi dafechu la so casa en Hollywood, y pierde toles sos pertenencies y alcordances, sacante unos pocos oxetos que llogra rescatar, ente los que s'atopa'l violín de Laura (un Guarnieri ellaboráu en Cremona en 1707) y el manuscritu de la so última novela, "La isla" ("Island", 1962), na que llevaba trabayando cinco años. "La isla" constitúi una especie de testamentu lliterariu, onde l'autor recrea un orde social que bien podría considerase la contraparte de "Un mundu feliz".
En 1960 diagnosticáren-y un tumor na llingua, que llogra contener mientres dos años a base de radioterapia. A pesar de la so estrema debilidá polos duros tratamientos, sigue colos compromisos adquiríos impartiendo conferencies y asistiendo a congresos. Termina'l so últimu llibru, "Lliteratura y ciencia" ("Literature and Science", 1963), publicáu dos meses enantes de la so muerte y nel que trata d'averar el mundu del arte y el de la ciencia. En 1963 garrasti en Roma a un congresu mundial sobre agricultura y ye recibíu pol papa Juan XXIII, torna a Estaos Xuníos a siguir col tratamientu y con anovaes fuerces viaxa a Suecia, onde visita la Academia Mundial de les Artes y les Ciencies. Esi branu pasar n'Inglaterra colos sos familiares y amigos.
El 22 de payares de 1963, el mesmu día del asesinatu del presidente John F. Kennedy, muerre a los sesenta y nueve años. A la so muerte foi-y lleíu al escuchu, según el so propiu deséu, el "Llibru tibetanu de los muertos". Foi encenráu y les sos cenices fueron treslladaes ocho años más tarde a Inglaterra, onde fuelguen al pie de les de la so familia.
Aldous Huxley tenía un saber enciclopédico, frutu d'un gran interés intelectual. Yera un home d'inxeniu caltriante y pensamientu abiertu que, amás d'interesase fondamente pol misticismu, facer tamién pel mundu cotidianu y les sos esixencies: la paz, la ciencia, el caltenimientu de los recursos naturales, etcétera. La so mentalidá nun aceptó nunca'l xuegu gratuitu de les idees, y nel so pensamientu puede atopase la necesidá d'apurrir al mundu una estructura útil.
Alejo Carpentier
Alloño Carpentier y Valmont (Lausana, 26 d'avientu de 1904 – París, 24 d'abril de 1980), o a cencielles conocíu como Alloño Carpentier, foi un novelista y narrador cubanu qu'influyó notablemente na lliteratura llatinoamericana mientres el so periodu de puxanza, el llamáu «realismu máxicu». La crítica considerar unu d'el escritores fundamentales del sieglu XX en llingua castellana, y unu de los artífices de la renovación lliteraria llatinoamericanasobremanera al traviés d'un estilu qu'incorpora delles dimensiones y aspeutos de la imaxinación pa recrear la realidá, elementos que contribuyeron a la so formación y usu de lo «Real Maraviyosu».
Anque mientres enforma tiempu creyóse que naciera en L'Habana, Cuba, l'afayu póstumu de la so partida de nacencia en Suiza probó que la so nacencia tuvo llugar en Lausana. El so padre foi l'arquiteutu francés Georges Álvarez Carpentier y la so madre Lina Valmont, profesora d'idiomes d'orixe rusu. La so infancia tuvo marcada por un fondu «mestizaje cultural».
La familia camudar a L'Habana, porque'l padre tenía interés pola cultura hispánica y enganíes d'habitar nun país nuevu que-y dexara escapar de la decadencia europea. Asina, Carpentier creció en tratu cercanu con llabradores cubanos blancos y negros, «homes mal nutríos, cargaos de miseria, muyeres avieyaes prematuramente; neños mal alimentaos, cubiertos d'enfermedaes». Una realidá que darréu afiguraría nes sos obres. 
La so infancia coincidió colos primeros años de la República Independiente, un periodu nel cual les escueles centrar nel pasáu colonial español, por cuenta de la falta de materiales actualizaos: «Acordies con los llibros que taben vixentes y usábense na España de finales del sieglu XIX».
A la edá d'once años treslladar colos sos padres a una finca en Llomba de Tierra, de la repartida El Cotorru, cerca de L'Habana. De los once a los diecisiete años los sos padres encargar de la so educación. Él enseñába-y lliteratura y ella música, lo que foi de gran influyencia nel mozu y pola que sintió enclín dende esa dómina. Per esos años, el so padre abandonar y él abandonó los sos estudios y empezó a trabayar p'ayudar a la so madre.
A la fin de la so educación primaria en Cuba, foi a París pa completar parte de los sos estudios secundarios nel licéu Janson de Sailly onde, tomando cursos de teoría de la música, aportó a nes sos propies palabres «un pianista aceptable». En 1917 ingresó nel Institutu de Segunda Enseñanza de L'Habana pa siguir los sos estudios en teoría musical. En 1920 consiguió entrar na escuela de Arquiteutura d'esa mesma ciudá, anque darréu abandonar.
A principios de los años venti empezó a implicase en política, especialmente na «albortada revolución de Veteranos y Patriotes» en 1923. Anque los grupos a los que s'afiliaba nun fueren específicamente partidistes, sinón más bien xuníos pol arte, estos nun escarecíen d'oxetivos políticos y desenvolvieron un llabor de llucha contra la dictadura de Gerardo Machado (xubíu en 1925) y contra el capitalismu norteamericanu.
En 1921 empezó la so carrera de periodista, oficiu a la que se dedicaría prácticamente'l restu de la so vida. Na sección «Obres famoses» del diariu habaneru "El Discutiniu" publicó los sos primeros trabayos lliterarios, básicamente resumes d'obres conocíes. Esi mesmu añu abandonó definitivamente la carrera universitaria y viaxó de nuevu a Francia. Al tornar dos años dempués, redactó artículos de crítica musical y teatral en "El Discutiniu" y "L'Heraldu de Cuba". La so situación económica estabilizar nestos años, aportando a xefe de redacción de la revista comercial "Hispania". Escribió una historia sobre los zapatos pa la Unión de Fabricantes de Calzaos y collaboró na sección de moda de la revista "Social" sol seudónimu «Jacqueline».
En 1923 formó parte de la Protesta de los Trelce xuntu al Grupu Minorista, del que foi fundador y, anque descritu polos sos miembros como intelectual y apolíticu, participó viviegamente na oposición al presidente Alfredo Zayas. Esta asociación integróse darréu na Falanxe d'Acción Cubana», qu'entamó'l fracasáu movimientu insurreccional de l'Asociación de Veteranos y Patriotes». 
Ente 1924 y 1928, Carpentier ocupó'l puestu redactor na revista "Cartelos". En 1926 asistió a un congresu de periodistes en Méxicu convidáu pol gobiernu d'esi país y mientres el cual conoció a Diego Rivera, con quien caltendría una llarga amistá. Esti periodu foi bien importante na formación de la so personalidá artística; llegó a conocer tolos barrios de L'Habana y afayar l'arquiteutura colonial y l'ambiente de L'Habana Vieya, elementos en que se ambientarán dempués munchos de los sos ensayos y noveles. Les sos obres y afirmaciones d'ente los años 1920 y 1928 amuesen que s'implicó decididamente nel vanguardismo cubanu, trabando amistá coles sos figures principales. Carpentier tamién amplió les sos conocencies musicales escuchando al compositor Amadeo Roldán. 
En 1927, xuntar al Manifesto Minorista, firma pola cual sería encarceláu mientres siete meses so acusaciones de profesar idees comunistes. Mientres esi tiempu en prisión redactó la primer versión de la so novela "Ecué-Yamba-Ó!". Yá en llibertá condicional, en marzu de 1928 allegó a un congresu de periodistes en L'Habana onde conoció al poeta francés Robert Desnos quien lu ayudar a fuxir del réxime machadista, apurriéndo-y el so pasaporte y los sos acreditaciones y ayudar a embarcase nun buque con dirección a Francia.
Carpentier moró en Francia dende 1927 hasta 1939. El tiempu que pasó nesi país arriqueció'l so mundu y introducir a nueves técniques lliteraries y funciones espresives. La so llegada producir mientres el boom del movimientu surrealista, que los sos miembros recibir colos brazos abiertos. 
Establecer en París y collaboró en diverses revistes locales y cubanes con poemes y artículos sobre música. Xunir a los círculos musicales de la ciudá, collaborando col compositor francés Darius Milhaud, el brasileñu Heitor Villa-Llobos y el cubanu Alejandro García Caturla. Esti grupu produció una variedá de poemes, llibretos y testos, como "Poèmes des Antilles, nuevos cantares sobre testos d'Alloño Carpentier con música de M.F. Gaillard". Carpentier tamién escribió la serie d'artículos "Ensayos converxentes" en 1928.
Col sofitu de Desnos, Carpentier empezó a formar parte del movimientu surrealista que diba influyir nes sos obres considerablemente. Los sos dos primeros cuentos curtios, «L'estudiante» y «El milagru del ascensor» siguen l'estilu surrealista. Anque les sos obres más famoses fueron escrites n'español, Carpentier tamién yera capaz d'escribir en francés. Por casu, escribió'l cuentu «Histoire de Llunes» en francés y, dependiendo del so públicu, daba entevistes en francés o n'español. Carpentier collaboró na "Révolution surréaliste" y conoció a los poetes Louis Aragon, Tristan Tzara, Paul Eluard, y a'l pintores Giorgio de Chirico, Yves Tanguy y Pablo Picasso. 
En 1933 terminó la so primer novela "¡Ecué-Yamba-Ó!" y salió de Francia por poco tiempu pa Madrid. En 1936, dempués de la cayida del réxime de Machado, fixo un viaxe a Cuba. Tornó a París y nun volvió a España hasta dempués d'españar la Guerra Civil Española. Carpentier pasó enforma del so tiempu en Francia, ente los años 1932-1939, trabayando na radiodifusión francesa con efectos de soníos y sincronización musical. Aportó a direutor de los Estudios Foniric onde dirixó la producción de programes de radiu coles técniques más modernes. Dirixó les grabaciones de poemes de Walt Whitman, Edgar Allan Poe, Langston Hughes, Louis Aragon, y otros. 
El tiempu trescurríu nesi país contribuyó a formar la so identidá como escritor; según les sos propies palabres: enseñólu a ver testures, aspeutos de la vida americana que nun alvirtiera [...] Comprend[ió] que detrás d'esi nativismo había daqué más; lo que llam[ó] los contestos: contestu telúricu y contestu épicu políticu: el que hallela relación ente dambos va escribir la novela americana». A la fin del so tiempu en Francia, Carpentier confesó sentir «ardientemente el deséu d'espresar el mundu americanu». «América se [-y] presentaba como una enorme nebulosa, que [él] trataba d'entender, porque tenía la escura intuición de que [la so] obra diba desenvolvese equí, que diba ser fondamente americana».
En 1943 viaxó a Haití cola so esposa Lilia Esteban y col direutor teatral Louis Jouvet; foi un viaxe de descubrimientu del mundu americanu, de lo que llamó "lo real maraviyosu". Productu d'esta esperiencia ye la obra "El reinu d'esti mundu" publicada en Méxicu en 1949.
Dempués del so viaxe a Méxicu en 1944 realizó importantes investigaciones musicales. Publicó "La música en Cuba" en Méxicu (1945).
Vivió autoexiliado en Caracas, Venezuela ente 1945-1959. Dellos críticos consideren esta etapa como la «más fecunda de la so vida» onde afigura lo aprendío mientres les sos peripecies previes como estudiosu, periodista, críticu musical y editor de cuentos. En marzu de 1948 terminó d'escribir "El reinu d'esti mundu" la cual sería publicada en Méxicu na primavera de 1949. Esta obra representa la primer vegada en más de 15 años que concluyó una novela. Müller-Bergh comparó "El reinu d'esti mundu" col so opera prima, "¡Ecué-Yamba-Ó!", y n'el so opinión aprecia una notable maduror na selección de los materiales narrativos y una meyora estilística. 
Tamién en Caracas compunxo íntegramente otres trés de les sos grandes noveles: "Los pasos perdíos", 1952, inspirada na xeografía venezolana; "L'acoso", 1956; y "El Sieglu de les lluces", terminada en 1958 pero publicada cuatro años dempués.Amás aprovechó la estancia nesi país pa conocer meyor la naturaleza del continente americanu. En 1947 viaxó al interior del país, travesando zones deshabitadas hasta Ciudad Bolívar. A lo llargo del trayectu llega a San Carlos de Ríu Negru, onde conoció delles tribus orixinaries americanes. Como Carpentier cuntaría más tarde, esti viaxe foi'l momentu en cual «surdió en [él] la primer idea de "Los pasos perdíos". América ye l'únicu continente onde distintes edaes coesisten». Con esti llibru ganó'l premiu de la crítica parisina al meyor llibru estranxeru.
La novela curtia "L'acoso", publicada en 1956, presenta un episodiu sangrientu ente bandes de terroristes enemigues, inspiráu polos acontecimientos de la dómina de desordes que siguió la cayida del dictador Machado. El "Sieglu de les lluces" ye inspiráu en parte por un viaxe que Carpentier fixo al Golfu de Santa Fe na mariña venezolana. Carpentier esplicó qu'anque la novela foi terminada en 1958, nun se publicar hasta 1962 porque «precisaba retoques y el cambéu que se reparaba na vida y na sociedá cubanes resultóme demasiáu apasionante por que pudiera pensar n'otra cosa». Carpentier cunta que «el trunfu de la Revolución cubana fíxome pensar qu'había estáu ausente del mio país demasiáu tiempu». Fixo planes pa tornar definitivamente a Cuba y vendió los derechos cinematográficos de "Los pasos perdíos" a un consorciu internacional. 
Mientres la so estancia en Venezuela, Carpentier tamién escribió la mayoría de los sos cuentos, y dellos críticos acoten que ye bien posible que los sos cuentos escritos n'otros llugares, como «Los alvertíos» y «El derechu d'asilu», tienen como fontes tarrezas, anécdotes y personaxes venezolanos. 
Carpentier tamién realizó una gran producción periodística en Venezuela, publicando cerca de dos mil artículos y cróniques sobre temes lliteraries y musicales na so columna «Lletra y solfa» nel diariu «El Nacional» ente 1950 y 1959. Amás, Carpentier tamién publicó munchos otros artículos, ensayos y reportaxes pal mesmu diariu, y p'otres publicaciones venezolanes, cubanes, y d'otros países. Carpentier tamién enseñó lliteratura na Universidá Central de Venezuela y trabayó pa l'axencia de publicidá ARS de Caracas al pie de intelectuales de la talla de Arturo Uslar Pietri.
Carpentier tornó a Cuba en 1959 onde volvió morar na capital. En 1962, aportó a el direutor executivu de la Editorial Nacional de Cuba, órganu del gobiernu revolucionariu qu'entamó les esixencies editoriales del Ministeriu d'Educación, Conseyu Nacional d'Universidaes (L'Habana, Les Villes y Oriente), les ediciones de la Academia de Ciencies de Cuba, Editorial Xuvenil, y el Conseyu Nacional de Cultura, grupu qu'inclúi la Unión d'Escritores y Artistes de Cuba (UNEAC), l'Archivu Nacional, la Biblioteca Nacional, la Organización de les Naciones Xuníes pa la Educación, la Ciencia y la Cultura (Unesco), l'Institutu d'Artes Cinematográfiques Cubanes (ICAIC) y la Casa de les Américas. Carpentier tamién foi'l vicepresidente del UNEA, fixo crítica lliteraria na "Gaceta de Cuba" y collaboró en publicaciones estranxeres como "Sur, Insula" y "Les Langues Modernes". 
"El sieglu de les lluces" foi publicáu en Méxicu en 1962. Carpentier foi designáu ministru conseyeru de la Embaxada de Cuba en París. Publicó en París "Lliteratura y conciencia política n'América Llatina" qu'inclúi los ensayos de Tientos y diferencies con esceición de La ciudá de les columnes.
Carpentier tamién dirixó un programa cultural de Radio Habana en 1964, «La cultura en Cuba y el mundu», nel cual les temes principales yeren la novela y la música n'América Llatina. A la fin de 1964, publicó la colección d'ensayos "Tientos y diferencies" en Méxicu. En 1965, Carpentier terminó'l llibru "L'añu 59", l'acción del llibru desenvolver en L'Habana y ye inspirada na Revolución cubana. Tamién escribió una obra teatral titulada "L'aprendiz bruxu".
En 1972 editar en Barcelona "El derechu d'asilu", "Conciertu barrocu" y "El recursu del métodu". Amás, recibió un estensu homenaxe en Cuba pol so septuaxésimu aniversariu. Tres años dempués la Universidá de L'Habana concedió-y el títulu de Doctor Honoris Causa en Llingua y Lliteratura Hispániques. y recibió el premiu internacional Alfonso Reis. Confirióse-y el Premiu Mundial "Cino del Duca", que la so dotación donó al Partíu Comunista de Cuba.
En 1976, foi-y conferida la más alta distinción del Conseyu Directivu de la Sociedá d'Estudios Españoles ya Hispanoamericanos de la Universidá de Kansas, el títulu de "Honorary Fellow". Ye electu diputáu a l'Asamblea Nacional del Poder Popular de Cuba. En 1978 la más alta distinción lliteraria d'España, el Premiu Miguel de Cervantes, foi recibida por Carpentier de les manos del rei Xuan Carlos. Donó al Partíu Comunista la retribución material del premiu.
La Editorial Sieglu XXI publicó "La consagración de la primavera" en 1979. "L'arpa y la solombra" foi editada en Méxicu, España y Arxentina. Recibió'l Premiu Medicis Estranxeru por "L'arpa y la solombra" –el más alta reconocencia francesa pa escritores estranxeros.
Carpentier yera conocíu como unu de los primeres qu'introdució'l términu de "lo real maraviyosu" y el neo-barrocu n'América Llatina. 
Carpentier, llargamente conocíu pol estilu barrocu de los sos escritos y la so teoría de "lo real maraviyosu", tuvo ente les sos obres más famoses "¡Écue-Yamba-O!", "Allabáu sía'l Señor" (1933) sobre'l folclore y mitoloxía afrocubanos, "El reinu d'esti mundu" (1949) y "Los pasos perdíos" (1953). 
En "¡Écue-Yamba-O!", tuvo una perspectiva más escontra la etnoloxía. Nesa obra, preséntase la tema de la cultura afro-cubana. Critícase la política de la dependencia de Cuba so los Estaos Xuníos, y les semeyes nel llibru faen que la obra vease como antropolóxica y non pura ficción. Hai delles teoríes qu'afirmen que la colección d'imaxes (non d'humanos) reflexen la influyencia surrealista en Carpentier según una vista de la cultura. Nel prólogu de "El reinu d'esti mundu", una novela sobre la Revolución haitiana, describió la so visión de "lo real maraviyosu" o lo maraviyoso real, que dellos críticos interpreten como sinónimu del Realismu máxicu, anque otros disienten a esti respectu, oldeándolo a considerancies d'escritores como Miguel Ángel Asturies o Gabriel García Márquez. 
Como la música yera bien importante pa Carpentier, tien sentíu que la utilizara nos sos llibros. Por casu, pa dar ritmu y musicalidá al testu de "El reinu d'esti mundu", enfocáu no afro-cubanu, Carpentier utiliza l'idioma creole. Atopamos esti recursu cerca de dos escenes bien importantes nel llibru.
Anque los escritos de Carpentier nun seyan biográficos, puede reparase claramente nes sos obres les influencies de los eventos de la so vida. Amás pueden albidrase los sos puntos de vista y opiniones al traviés de los sos personaxes y argumentos.
En "Los pasos perdíos", el protagonista llévanos nun viaxe pola selva, un adentramiento iniciático que la so meta ye atopar l'orixe de la música en vieyos preseos y formes de fala. Na selva escuchamos tolos soníos de la naturaleza a midida que el personaxe intégrase pasu ente pasu a esti mundu, y rellaciónase colos habitantes, anque finalmente esta integración resulta abondo superficial. 
Munchos de les temes nes obres de Carpentier allúguense alredor del mestizaje cultural, lo que ye un aspeutu esencial na so representación del ser llatinoamericanu. Nes sos obres tempranes, Carpentier escribió enforma sobre los negros y l'esperiencia del home en relación al cosmos. Tuvo un gran interés na cultura y la música afro-cubanes, lo que s'alvierte con claridá nes sos obres. Inclusive nel so cuentu "Histoire de Llunes", que foi escritu en francés, apaez la tema de la cultura afro-cubana. L'home blancu, anque apaez nes obres de Carpentier con poca frecuencia, representa cuatro instituciones opresivas n'América llatina: la cárcel, la ilesia, la esclavitú y l'imperialismu estranxeru. Al traviés d'esti estilu espliquen los ritmos africanos na poesía de Carpentier.
El viaxe tamién ye bien importante nes obres de Carpentier. En toles sos obres esisten personaxes que realicen un viaxe o tán en movimientu, lo que quiciabes ye resultáu de la vida viaxera de Carpentier.
La idea de lo real maraviyosu foi introducida nun artículu publicáu nel periódicu "El Nacional" en 1948. Al añu siguiente apaeció na introducción de "El Reinu d'Esti Mundu". Inda hai desalcuerdos ente quien estudien lliteratura sobre cuál ye esactamente la diferencia ente lo real maraviyosu y el realismu máxicu, si ye qu'hai dalguna diferencia. 
Carpentier describió lo real maraviyosu na so introducción:
""Triaba yo una tierra onde millares d'homes ansiosos de llibertá creyeron nos poderes licantrópicos de Mackandal, a piques de que esa de colectiva produxera un milagru'l día de la so execución... A cada pasu topaba lo real maraviyosu"".
A la fin de la introducción Carpentier plantegó una entruga a los futuros llectores: ""¿Pero qué ye la hestoria d'América toa sinón una crónica de lo real-maraviyosu?""
Asina aislló'l so conceutu a daqué puramente llatinoamericanu y non nacional. En "El reinu d'esti mundu," lo real maraviyosu forma una perspectiva más de la hestoria- nun ye necesariamente una ficción.
Añedió más descripción nel so llibru "Alloño Carpentier: América, la imaxe d'una conxunción": 
""Lo real maraviyosu ye eso, , una revelación privilexada, un llume inhabitual, una fe creadora de cuanto precisamos pa vivir en llibertá; una busca, una xera d'otres dimensiones de la realidá, suañu y execución, escurrimientu y presencia"".
El "realismu máxicu" ye un términu acuñáu pol críticu d'arte alemano Franz Roh nel so ensayu de 1925 "Postexpresionismo: los problemes de la nueva pintura europea", publicáu na "Revista d'Occidente" de Ortega y Gasset y tres un ciertu alderique aplicáu a les producciones de lliteraries hispanoamericanes. ("El reinu d'esti mundu" foi publicáu per primer vegada en 1949). Juan Barrosu VIII definió asina al realismu máxicu:
""...la combinación de temes que reflexen la realidá dientro d'una exactitú y fondura detallística con técniques qu'anque ruempen coles lleis dientro de la unidá total de la obra"".
Lo real maraviyosu tien que trate como'l productu de la so relación col surrealismu, según del contactu cola realidá llatinoamericana. Con esta espresión Carpentier quixo estremar la realidá surrealista llatinoamericana de la creada nel Vieyu Continente; ye dicir que lo que pal surrealismu tenía que ser productu d'una creación lliteraria, pal llatinoamericanu convertir en "el pan el nuesu d'acaldía", que podía ser tocáu diariamente en cualquier llugar. L'elementu importante no real maraviyosu de Carpentier ye'l milagru de la cotidianidá americana vistu ensin la necesidá de creer en daqué más, como nun seya la mesma maravía de la creación qu'a diariu se vive en Llatinoamérica.
Les obres de Carpentier tuvieron un impactu nel mundu lliterario y cultural. Anque munches de les sos obres añedieron a la so estatura, la recepción crítica de la so obra diznos que'l xéneru de la lliteratura Llatinu Americana foi ampliáu. Carpentier intenta camudar l'enfoque de la esperiencia Llatinu Americana con nueves perspectives, ya inclúi la so propia esperiencia del so fondu cultural complexu.
Dizse que Carpentier ufierta una nueva perspectiva nel pasáu colonial d'América Llatina.
El mundu novelísticu de Carpentier creó un universu en cual “los mesmos problemes repitir con insistencia, siempres dientro de distintes situaciones, siempres en tiempos distintos, siempres n'escenarios camudables”. Les sos obres crearon el conceutu del home que ye siempres lo mesmo pal novelista y el tiempu ye una mera ilusión nun universu nel cual los homes viven nun tiempu ensin tiempu. Los personaxes que Carpentier crea son “personaxes de güei pero tamién d'ayeri y de xuru de mañana” que participen en revoluciones d'ayeri que tamién podríen ser les revoluciones de mañana, y nes sos obres podemos ver la presentación de temes históriques y personales más variaos al traviés de la superposición de planos no individual y no social. Esta visión del tiempu y l'hestoria ye una de les influencies más claves que Carpentier tuvo sobre la lliteratura llatinoamericana. La descripción de la cultura d'Occidente ye tamién una de les característiques predominantes na obra del autor qu'influyó na escritura dempués de les sos publicaciones. La so influyencia rescampla n'autores de toa América como'l chilenu José Donoso y el so "L'obscenu páxaru de la nueche", el mexicanu Fernando Del Pasu y la so novela Noticies del Imperiu, el colombianu Germán Espinosa y "La texedora de corones", según nos novelistes cubanos contemporaneos Leonardo Padura y el so "La novela de la mio vida" y Fernando Velázquez Medina na so obra "Última rumba en L'Habana".
Anque Carpentier foi primordialmente conocíu como autor, ye tamién musicólogu La música yera un elementu bien presente na so familia; la so güela yera pianista, la so madre tocaba'l pianu y el so padre foi violonchelista. Carpentier estudió teoría musical nel Licéu Jason de Sailly de París y nel Institutu de Segunda Enseñanza de L'Habana; yera pianista. Mientres el so tiempu en Francia, Carpentier entró nos círculos musicales parisienses y collaboró con bastantes compositores, resultando na producción de los poemes, llibretos y testos de delles obres musicales: 
Alexandre Dumas
Alexandre Dumas (Villers-Cotterêts, 24 de xunetu de 1802-Puys, cerca de Dieppe, 5 d'avientu de 1870), conocíu nos países hispanofalantes como Alejandro Dumas, foi un novelista y dramaturgu francés. El so fíu, Alexandre Dumas, foi tamién un escritor conocíu.
Nació'l 24 de xunetu de 1802 en Villers-Cotterêts. Fíu del xeneral francés Thomas Alexandre Davy de la Pailleterie, meyor conocíu como Thomas-Alexandre Dumas, y de Marie-Louise Elisabeth Labouret.
El so padre, el xeneral Thomas-Alexandre Dumas, el Conde Negru, héroe escaecíu de la Revolución francesa, nació en Haití en 1762, fíu de Alexandre Antoine Davy de la Pailleterie, un aristócrata del Hexágonu que se foi en busca de fortuna al Caribe y terminó arruináu. Mientres esos escuros trenta años vivió n'unión llibre cola esclava negra Marie-Césette Dumas. Como Alexandre Antoine yera dáu por muertu por cuenta de la so enllargada ausencia, tuvo que tornar pa recuperar la so fortuna dempués de vender a Thomas-Alexandre como esclavu pa poder llograr el dineru pa dir a Francia, pero una vegada recupera'l so heriedu, llibera al so fíu y llevar a la metrópoli con catorce años. Ellí Thomas-Alexandre recibe entrenamientu na academia d'esgrima de Versalles, convirtiéndose rápido nuna de les meyores espaes del país. Entra al exércitu como soldáu rasu y mientres la revolución aprovecha les vacantes d'oficiales dexaes polos nobles executaos o exiliados, consiguiendo nun añu convertise nel primer xeneral negru d'un exércitu occidental. El so desempeñu como estratega foi tan notable, que s'alzó una estatua nel so honor en París, destruyida en 1940 polos nazis mientres el so ocupación de Francia; pero'l nome del xeneral ta grabáu ente los d'otros héroes nacionales franceses na columna 23 del Arcu de Trunfu. El xeneral muerre de cáncer a los 43 años, cuando Alexandre Dumas tenía cuatro años d'edá.
Una investigación recién del escritor y periodista neoyorquín Tom Reiss sobre la vida d'Alejandro Dumas, compilada nel so llibru "El Conde Negru", revela que les esperiencies vivíes pol padre de Dumas, el xeneral Thomas Alexandre Dumas, fueron les qu'inspiraron bona parte de "El Conde de Montecristo" y de "Los Trés Mosqueteros" 
Dada la exigua pensión de que disponía la so madre, Dumas recibió una escasa educación escolar. Con unos estudios deficientes empezó a trabayar como mensaxeru, vendedor de tabacu y como pasante d'un notariu. Dumas tenía un calter cerbunu y soñador, dedicaba'l so tiempu a la caza y al cortexu de les rapaces de la so edá (1).
En 1822 realizó'l so primer viaxe a París, financiáu col productu de la caza. Quedó esteláu pela ciudá y el teatru. Por ello, unos meses dempués decidió volver con delles cartes d'encamientu pa los antiguos amigos del so padre, ciños casi toos ellos a los Borbones (2).
En 1823 instalar en París y entra al serviciu del Duque de Orléans como escribiente, gracies a la so perfecta caligrafía y al encamientu del Xeneral Foy. Sigue escribiendo y completando la so formación de manera autodidacta. En 1825 estrénase'l so primera vaudeville, "La caza y l'amor" y en 1826 publica la so primer novela en prosa, Blanca de Beaulieu.
Cola representación, pola Comédie française en 1830, de "Enrique III y la so corte", consigue gran notoriedá y, en 1831, con "Antony" algama'l so primer ésitu. Ésitu que va siguir a lo llargo de la so carrera lliteraria col xéneru de la so predilección: el drama y la novela histórica. Dizse que foi'l introductor del Romanticismu nel teatru francés, amosando personaxes arguyosos de les sos propies pasiones (1). 
Partía'l tiempu ente'l trabayu, l'estudiu y l'amor, qu'en 1824 sosprender con un fíu, Alejandro Dumas fíu, frutu del so romance cola cordurera Marie-Catherine Lebay. El 5 de marzu de 1831 vinu al mundu Marie-Alexandrine, frutu de la so relación cola actriz Belle Krebsamer, quien lo obligó a reconocer a la recién nacida, según al so primoxénitu.
En 1832 Dumas realizó'l so primer viaxe al estranxeru (Suiza). Siguieron Italia (1835), Bélxica y Alemaña (1838). Asina empecipió la so producción de diarios de viaxes. Tamién en 1838 sufrió la perda de la so madre, a quien siempres dedicó los sos mayores cuidaos. En 1840 cásase cola actriz Día Ferrer. Anque nun duró enforma'l matrimoniu, siguió amestáu a ella por cuenta d'asuntos llegales y económicos (2).
Ye un autor prolíficu (traxedies, drames, melodrames, aventures...) anque, p'atender a la creciente demanda del públicu, tuvo que recurrir a l'ayuda, vultable, de "collaboradores" ente los que destacó Auguste Maquet (1839-1851) qu'intervieno en delles de les sos noveles, ente elles "Los trés mosqueteros" y "El Conde de Montecristo" (1844). El discutiniu en redol a esta tema concluyó gracies l'apaición de les papeletes nes que de manera autógrafa consta que foi él quien atopó les "Memories de D´Artagnan", obra de Gatien Courtilz de Sandras (editada por Emecé en 1961), base de la so famosa novela. Foi Auguste Maquet quien investigó la fonderada histórica y Alejandro Dumas quien-y dio forma a la novela. Maquet publicaría pocu dempués la so propia versión, pero tantu ésta como la de Gatien son verdaderos esperpentos lliterarios, mientres la d'Alejandro Dumas ye bien axilosa y risondera. Les sos noveles históriques, llenes de vivacidad, gociaron del beneplácito del públicu, favorecíes pola so publicación, por entregues, nos periódicos.
En 1846, cuando s'atopaba nel cumal de la so carrera y la so fama enchía les fronteres del so país natal, el ministru d'Instrucción Pública de Francia, M. de Salvandy, convidó a Dumas a viaxar a Arxelia, a onde foi xunto al so fíu y a un grupu d'amigos. Percorrieron España y depués tomaron el barcu La Veloce nel puertu de Cádiz, que los condució a Arxelia y Túnez. Les vivencies mientres esos dos viaxes recoyer nos sos llibros "De París a Cádiz" y "La Veloce".
Amasó una considerable fortuna que dilapidó con prodigalidad en fiestes y cenes. Fíxose construyir un castiellu en -y Port-Marly denomináu "Monte-Cristu". Pa ello llevó decoradores d'Arxelia y mercó los muebles clásicos más caros. Caltenía a los sos fíos, a les madres d'ellos y a delles amigues, munches d'elles actrices. Vivía con gran luxu y esbardie; y anque llegó a ganar sumes enormes de dineru, siempres taba empeñáu. 
Tomó parte activa na Revolución de 1848, colo que se vio arreyáu en problemes políticos. Nesi mesmu añu rompió la so relación con Maquet, que denunciólu por habese aprovecháu d'él. El xuiciu dictó que tenía que paga-y 145,000 francos en 10 años. Asediado polos acreedores, fuxó a Bruxeles en 1850, onde terminó d'escribir los sos "Memories".
Tornó a París en 1853 y embarcóse en diverses empreses, cada cual más ruinosa. En 1847 fundara'l Théâtre Historique que, cuatro años más tarde, foi a la bancarrota. Foi tamién fundador del selmanariu "Mónte-y Cristu" (1857-1860) que tamién quebró.
En 1858 foi convidáu por una faneguera familia rusa a un viaxe de prestar, que lo llevó a San Petersburgu, Moscú, Astrakhan, Bakú, Xeorxa y les mariña del Mar Negru. Esi viaxe de nueve meses foi de gran provechu pal so trabayu lliterariu. Al so regresu publicó dellos llibros sobre esa tema, según traducciones d'importantes autores rusos d'esa dómina.
En 1859 viaxó a Italia. Ende conoció al xeneral Giuseppe Garibaldi, a quien se xune en Sicilia y ayuda cola compra d'armes en Marsella, qu'él mesmu tresportaría nel so buque Emma. Depués dirixióse a Tierra Santa. Camín escontra allá recibe la noticia de que Garibaldi desembarcó en Nápoles, polo que se tresllada a Palermo, dende onde empieza a tresmitir a "La Presse" los sos escritos sobre la situación de la guerra. ("Los Garibaldinos").
Dempués de la victoria, Garibaldi noma a Dumas Xefe d'Escavaciones y Museos de Nápoles, onde vivió hasta 1864. D'esi periodu ye'l so llibru "La San Felice" y tamién per esos díes nació la so otra fía Micaela, de la so relación sentimental con Emilia Cordier.
A pesar de la vieyera y l'enfermedá, los relatos de Dumas siguíen enllenando los diarios de París. Asina que hasta los sos últimos díes los sos siguidores pudieron esfrutar de El caballeru Hector de Sainte-Hermine, la so última novela publicada por entregues en "-y Moniteur Universal".
Tamién dende 1869 trabayó na escoyeta de recetes de cocina de dellos países que visitara, pa publicar nun gran volume. Esi llibru terminóse póstumamente (1873), sol títulu de "Gran Diccionariu de Cocina".
En 1870 Dumas abelugar na casa de campu del so fíu en Puys, imposibilitáu de tornar a la capital pola guerra con Prusia y el so estáu de salú. Muerre d'un ataque al corazón el 5 d'avientu, el mesmu día en que los prusianos entraben nel pueblu.
Publicó aprosimao 300 obres y numberosos artículos, convirtiéndose n'unu de los autores más prolíficos y populares de Francia. Les sos noveles van dende l'aventura a la fantasía, pasando pola hestoria.
En munches ocasiones, con fines de vienta, atribuyéronse a Dumas delles obres que nunca fueron escrites por él. El casu más vultable ye "La mano del muertu", continuación de "El conde de Montecristo". Esta obra nun foi escrita por Dumas, sinón pol escritor portugués Alfredo Hogan.
Anque la llista d'obres atribuyíes a Dumas ye llarga, tamién pueden mentase "La novela de Violeta", "El fíu de Portos", "Confesiones de la Marquesa", "Los caballeros templarios", ente otres. Delles publicaes sol so nome, son namái traducciones, como "Ivanhoe" de Walter Scott. Otra, de fama imperecedera, ye "L'home de la mázcara de fierro", escrita por Emile Ladoucette, que la so versión Dumas alcuéntrase, a manera d'ensayu, nel so llibru "Crímenes célebres".
Soterráu nel campusantu del so pueblu natal Villers-Cotterêts hasta'l 30 de payares de 2002, cuando'l Presidente francés Jacques Chirac ordenó fuera soterráu nel Panteón de París.
El so cuerpu foi desaterráu y nuna ceremonia televisada foi depositáu nel mausoléu, al pie de otros pernomaos escritores de Francia. El presidente francés reconoció qu'esti fechu nun se llevara a cabo enantes pol racismu que prevalecía na sociedá y reconocía que la Francia tuvo munchos escritores pernomaos, pero nengunu tan lleíu como Dumas, yá que los sos llibros traduciéronse a más de 100 idiomes.
Na so alocución, el Presidente Chirac dixo:
""...Con Ud, nós fuimos D'Artagnan, Monte Cristu o Bálsamu; percorrimos les cais de Francia, participamos en batalles, visitamos palacios y castiellos; con Ud, nós suañamos...""
Esta estatua foi diseñada por Gustave Doré, y al pie de la imaxe en bronce del escritor, apaez el so personaxe más destacáu, el famosu mosqueteru D'Artagnan.
Llamó "Los mil y una pantasmes" a un grupu d'hestories qu'inclúi:
Aparte, otres obres d'horror:
Paul Cézanne
Paul Cézanne (19 de xineru de 1839-22 d'ochobre de 1906) foi un pintor francés postimpresionista, consideráu'l padre de la pintura moderna, que les sos obres establecieron les bases de la transición ente la concepción artística decimonónica escontra'l mundu artísticu del sieglu XX, nuevu y radicalmente distintu. Sicasí, mientres vivió, Cézanne foi un pintor ignoráu que trabayó metanes un gran aislamientu. Resabiaba de los críticos, tenía pocos amigos y, hasta 1895, espunxo namái de forma ocasional. Foi un pintor de pintores»,que la crítica y el públicu ignoraben, siendo apreciáu namái por dalgunos impresionistes y, a la fin de la so vida, pola nuevu xeneración.
Inscribir na Academia Suiza (Académie Suisse), una academia privada na que trabayaba con modelos del natural, y na que nun había exames nin llecciones, tou ello pa preparar l'exame d'ingresu na École des Beaux-Arts. Nel Muséu del Louvre afayó la obra de Caravaggio y de Velázquez, lo que marcó fondamente la so evolución artística. Cuando refugaron la so candidatura a la École des Beaux-Arts (Escuela de les belles artes), tornó a Aix y aceptó un empléu nel bancu del so padre. Sicasí, en 1862 decidió volver a París pa consagrase definitivamente a la pintura, pasándo-y el so padre una pensión de 125 francos. Volvió a entamar la so amistá con Zola y siguió los sos estudios na Academia Suiza, onde conoció a Guillaumin y a Camille Pissarro, pintor mayor qu'él anque pocu reconocíu, que vivía cola so numberosa familia nuna zona rural pela rodiada de París. Cézanne sintióse de momentu atraíu polos elementos más radicales del mundu artísticu parisín. Almiraba sobremanera al pintor románticu Eugène Delacroix y, ente los artistes más nuevos, a Gustave Courbet y a Édouard Manet, qu'esponíen obres d'estilu y temes chocantes pa los sos contemporaneos. El discutiniu ente l'arte oficial y los nuevos pintores llevó a la creación, en 1863, del "Salon des Refusés" onde s'amosaben obres ensin aceptar pol xuráu oficial del Salón de París. El Salón oficial, pela so parte, refugó toles obres que presentó dende 1864 hasta 1869. En 1864 pasó'l branu en Aix-en-Provence; ye'l mesmu añu en que se celebra una amuesa de la obra de Delacroix, lo que dexa a Cézanne conocer la so pintura en fondura. 1869 ye l'añu nel que conoz a la modelu Marie-Hortense Fiquet. En 1870 el Salón refugó'l so "Semeya de Achille Emperaire", por entender que yera inaceptable al nun respetar la perspectiva nin la corrección anatómica, xulgándolo «na llende de lo grotesco».
Cuando españó la Guerra Franco-prusiana en xunetu de 1870, Cézanne y Hortense dexaron París pa dir a L'Abargane, cerca de Marsella, evitando asina l'allistamientu. Foi declaráu prófugo en xineru de 1871, pero la guerra acabó en febreru y la pareya volvió a París pel branu. En xineru del añu siguiente, 1872, tuvieron al so fíu Paul en París. Treslladáronse entós a Auvers-sur-Oise, onde vivió en casa del Dr. Gachet. La madre de Cézanne supo de los acontecimientos familiares, pero non el so padre, a quien nun se-y mentó la esistencia de Hortense por mieu d'incurrir na so roxura. En Auvers afonda la so amistá con Pissarro, que vivía en Pontoise. Primeramente, yera la relación d'un maestru col so alumnu, con Pissarro exerciendo una influencia formativa sobre l'artista más nuevu. Mientres enforma tiempu dempués, Cézanne describir a sigo mesmu como l'alumnu de Pissarro, refiriéndose a él como Divos Padre» y diciendo «Toos nós provenimos de Pissarro». Baxu tutelar de Pissarro, nel curtiu periodu entendíu ente 1872 y 1873, Cézanne pasó de los tonos escuros a'l colores brillosos y empezó a concentrase n'escenes de la vida rural. A lo llargo de la siguiente década, les sos escursiones pa pintar paisaxes xuntos, del natural, en Louveciennes y Pontoise, llevaron a una relación de trabayu en collaboración ente iguales.
Dexando a Hortense na rexón de Marsella, Cézanne mover ente París y Provenza. Gracies a Pissarro, conoció al "tíu" Tanguy en París nel añu 1873. Trátase d'un comerciante de colores qu'aceptaba cuadros como pagu de los materiales que vendía a'l pintores. Anque paecía tener menos dominiu de la técnica que los otros impresionistes, Cézanne foi aceptáu dientro del grupu. Espunxo na primer amuesa impresionista celebrada nel estudiu del fotógrafu Nadar en 1874: espunxéronse "Una moderna Olimpia", "Paisaxe de Auvers-sur-Oise" y "La casa del aforcáu". Estes obres fueron oxetu de burlles, pero la tercera llegó a vendese (agora nel Muséu de Orsay de París).
En 1875, llamó l'atención del coleccionista Victor Chocquet, que los sos encargos apurriéron-y daqué d'aliviu financieru. Pasó'l branu de 1876 en L'Abargane, lo que-y dio la oportunidá de pintar dos marines. Nun intervieno na segunda amuesa impresionista, pero sí na tercera (1877) celebrada na cai Pelletier, con dieciséis obres, ente acuareles, bodegones, paisaxes, un cuadru de bañistas y un semeya del coleccionista Chocquet. L'ésitu comercial de los impresionistes yera yá llindáu de por sí y, dientro d'esti grupu, les obres de Cézanne tuvieron l'acoyida más desfavorable. Les sos pintures provocaben hilaridad, indignación y sarcasmu. El críticu Louis Leroy dixo de la semeya de Chocquet: «"Esta cabeza que paez tan peculiar, col color d'una bota vieya, impresionaría a [una muyer embarazada] y provocaría la fiebre mariello nel frutu del so banduyu enantes de la so entrada nel mundu"». Cézanne nun volvió esponer col grupu.
Cézanne pasó l'añu 1878 nel Mediudía francés, con Hortense y el so fíu. En marzu, el so padre afayó l'asuntu de Hortense y amenació con romper con él financieramente pero, en septiembre, decidió xubi-y la asignación a 400 francos. En 1879-80 pasó parte del iviernu en Melun, aprovechando pa pintar el paisaxe cubierto de nieve. Ente les obres maestres d'esti periodu ta la vista del "Ponte de Maincy". N'agostu de 1880 coló a casa de Zola en Médan, a veres del Sena onde conoció a Huysmans; aprovechó pa pintar al campu. El so padre, por cuenta de la vida que lleva, dexó d'unvia-y ayuda. En mayu de 1881, conoció a Gauguin na casa de Pissarro en Pontoise; n'ochobre tornó a Aix, onde'l so padre Louis-Auguste fíxo-y un estudiu en Jas de Bouffan. Taba na planta cimera y apurrióse-y una gran ventana, que dexaba la entrada de la lluz del norte pero atayando la llinia de los bistechos, lo cual entá s'aprecia. La familia Cézanne afitó definitivamente la so residencia en L'Abargane, y a partir d'entós namái en rares ocasiones abandonó Provenza. El treslláu reflexa una nueva independencia al respective de los impresionistes, centraos en París, y la preferencia del pintor pel sur, la so tierra natal. 
En L'Abargane recibió la visita de Renoir (1882), quien quedó impresionáu cola guapura del paisaxe. Esi añu foi la única vegada que pudo esponer nel Salón de París, gracies a la intervención del so amigu y artista Antoine Guillemet, "Semeya de Louis-Auguste Cézanne, padre del artista, lleendo 'l'Evénement", 1866 (National Gallery, Washington). Escasu ye la reconocencia que llogra pola crítica oficial. Daquella, dexó de trabayar n'estrecha relación con Pissarro. Conociera al pintor Monticelli en Marsella nos años 1860, y ente 1878 y 1884 los dos artistes de cutiu pintaron paisaxes xuntos, percorriendo nuna ocasión mientres un mes el campu de Aix. En 1883 morrió Manet, noticia qu'afectó a Cézanne. N'avientu axuntar con él en L'Abargane Monet y Renoir. 
L'añu 1886 foi crucial: cásase con Hortense y, n'ochobre, morrió'l so padre. Dexó-y n'heriedu la finca qu'adquiriera en 1859. Cézanne tenía 47 años d'edá y por fin consiguió la independencia económica, gracies a el gran heriedu que recibió, anque siguió calteniendo l'aislamientu social. Ye l'añu de la so rotura con Émile Zola, dempués de qu'esti-y usara, en gran midida, como modelu pal artista fracasáu y tráxicu Claude Lantier, en "La obra". Cézanne sintió que la novela yera indecorosa y una traición per parte del so amigu de la infancia, polo que rompieron la so amistá y nun volvieron a trate.
Pal añu 1888 la familia taba na anterior casona, Jas de Bouffan, un sólidu edificiu y terrenes con edificaciones anejas. Anguaño ye propiedá de la ciudá, anque con menos terrenal, y ta abierta al públicu de manera llindada. En 1889 amuesa "La casa del aforcáu" na Esposición Universal. Al añu siguiente, espón en Bruxeles con los XX, un grupu de pintores bien activos. Sicasí, el so periodu idílicu en Jas de Bouffan foi namái temporal. Dende 1890 hasta la so muerte, asocediéronse acontecimientos perturbadores que-y fixeron aisllar se más, dedicándose n'esclusiva a la pintura. Ente 1887 y 1893, namái recibe la visita d'unos pocos empecipiaos, como los marchantes d'arte J. Tanguy y Ambroise Vollard. 
Los problemes empezaron col empiezu de la diabetes en 1890, desestabilizando la so personalidá hasta'l puntu de que les relaciones con otros quedaron de nuevu afectaes. Viaxó a Suiza, con Hortense y el so fíu, quiciabes esperando restaurar la so relación. Cézanne, sicasí, tornó a vivir a Provenza; Hortense y Paul el mozu, a París. Les necesidaes financieres obligaron a Hortense a volver a Provenza pero en viviendes separaes. Cézanne treslladóse cola so madre y la so hermana. 
En 1891 volvió al catolicismu, anque les imaxes relixoses fueron escases na so obra tardida. Cézanne sostenía que «Cuando xulgo l'arte, cueyo'l mio cuadru y poner al pie de un oxetu obra de Dios como un árbol o una flor. Si desentona, nun ye arte».
En 1895 celebróse la so primer esposición individual, entamada por Vollard, con 100 llenzos. Esti marchante promocionó la obra de Cézanne con gran ésitu mientres los años siguientes, llogrando que xubiera la so cotización, como se comprueba al ver los precios de les vientes Duret y Tanguy (1894) y la vienta Chocquet de 1899. 
En 1897 morrió la so madre, lo que-y dexó reconciliar se cola so muyer. Vendió Jas de Bouffan y arrendó un llugar en Rue Boulegon, onde construyó un estudiu. Tamién arrendó una habitación nel Château Noir, cerca de Aix, onde se preparar un pequeñu estudiu. Pasó una temporada en -y Tholonet, na fastera de la monte Sainte-Victoire, faciendo d'ella oxetu de la so pintura, lo mesmo que la cantera de Bibémus.
Les sos pintures fixéronse bien conocíes y buscaes y llogró el respetu d'una nueva xeneración de pintores. A pesar de la creciente reconocencia pública y ésitu financieru, Cézanne prefirió trabayar nel aislamientu artísticu, de normal pintando en Provenza. En 1900 trés de los sos llenzos incluyir na Esposición Universal y trelce nuna esposición entamada por Paul Cassirer en Berlín, ocasión na qu'el poeta Rainer Maria Rilke vio la so obra per vegada primera. En 1901 espón nel Salón de los Independientes. Esi mesmu añu, Maurice Denis presenta'l so "Homenaxe a Cézanne", cuadru nel que puede trate a un grupu d'artistes (Redon, Vuillard, Bonnard y Denis) alredor d'un bodegón pintáu por Cézanne y que fuera propiedá de Gauguin.
La relación ente Cézanne y la so muyer siguió siendo tormentosa. Precisaba un llugar nel que tar él solo. En 1901 mercó daqué de tierra a lo llargo del "Chemin des Lauves" («Camín de Lauves»), una carretera aisllada na llomba de Lauves, y encargó que-y fixeren ellí un estudiu (el "atelier", anguaño abiertu al públicu), onde entá puede trate'l atrezzo de les sos obres, tal como les dexó. Dende ellí vese'l monte Sainte-Victoire. Ellí pintó hasta la so muerte. Mentanto, en 1902, fixo un borrador de testamentu escluyendo a la so esposa del so heriedu y dexándo-y lo tou al so fíu. Aparentemente la relación taba de nuevu rota; dizse qu'ella quemó les alcordances de la so madre.
En 1903 remata la reconocencia de la so obra, apaeciendo en diverses esposiciones. Asina, el Salón de Seronda espón 33 llenzos sos. Tamién s'inclúin obres de Cézanne na Secesión vienesa y en la de Berlín.
Émile Bernard, que yá en 1892 dedicara un artículu a Cézanne, tuvo trabayando con él mientres tou un mes en 1904. Esi mesmu añu, el Salón de Seronda dedicó-y toa una sala, con 30 cuadros y dos dibuxos. En 1905 Vollard presentó les acuareles de Cézanne. Yera yá un pintor de prestíu. Asocedíense esposiciones retrospectives. Munchos pintores nuevos viaxaron hasta Aix-en-Provence pa ve-y trabayar y pidi-y conseyu mientres los últimos años de la so vida. Sicasí, tantu'l so estilu como les sos teoríes siguen siendo misterioses y críptiques; pa unos yera un pintor primitivu inocente y p'otros un complicáu maestru nos procedimientos técnicos.
Un día, Cézanne viose atrapáu por una nube mientres trabayaba nel campu. Namá dempués de trabayar mientres dos hores sol bastiu decidió tornar a casa; pero nel camín esmorecióse. Llevar a casa un conductor que pasaba pellí. La so ama de llaves estregó-y los brazos y les piernes pa restaurar la circulación; como resultancia, recuperó la consciencia. A otru día, pretendía siguir trabayando, pero más tarde esmorecióse; el modelu pidió ayuda; metiéron-y na cama, en Lauves, d'onde nun volvió salir. Morrió unos pocos díes dempués, el 22 d'ochobre de 1906. Morrió de neumonía y foi soterráu nel antiguu campusantu na so amada ciudá natal de Aix-en-Provence.
Dempués de la so muerte, el so estudiu en Aix convertir nun monumentu, "Atelier Paul Cézanne", o "Les Lauves".
Cézanne intentó consiguir una síntesis ideal de la representación naturalista, la espresión personal y l'orde pictóricu. Al igual que Zola col realismu lliterariu, Cézanne manifestó un interés progresivu na representación de la vida contemporanea, pintando'l mundu tal como se presentaba ante los sos güeyos, ensin esmolecese d'idealizaciones temátiques o afectación nel estilu. Lluchó por desenvolver una observación auténtica del mundu visible al traviés del métodu más esactu de representalo en pintura que podía atopar. Con esti fin, ordenaba estructuralmente tou lo que vía en formes simples y planos de color. La so afirmación «Quiero faer del impresionismu daqué sólidu y perdurable como l'arte de los museos», sorraya'l so deséu de xunir la observación de la naturaleza cola permanencia de la composición clásica. Ello queda n'evidencia igualmente cola so pretensión de «"alicar a Poussin del natural"» "(Vivifier Poussin sur nature)". 
Son bien característiques y fácilmente reconocibles les sos pincelaes, de cutiu repetitives, sensibles y exploratorias. Estes pequeñes pincelaes y planos de color conxugar pa formar campos complexos, espresando coles mesmes les sensaciones del güeyu que repara y una astracción de la naturaleza reparada. 
Cézanne esforciar por entender y reflexar la complexidá de la percepción visual humana. Quería ufiertar una visión auténtica de la realidá, y pallo repara los oxetos dende distintos puntos de vista, lo que lu lleva a representalos dende perspectives distintes simultáneamente. La obra de maduror de Cézanne amuesa'l desenvolvimientu d'un estilu de pintura solificado, casi arquitectónicu. La intensidá de los sos colores, xunida al aparente rigor de la estructura compositiva, indiquen que, a pesar de la frecuente desesperación del propiu artista, sintetizara los elementos básicos de representación y espresividá de la pintura d'una manera bien personal.
Taba interesáu na simplificación de les formes qu'asocedíen naturalmente a les sos esencia xeométrica:
Por casu, un tueru d'árbol puede concebise como un cilindru, una cabeza humana como una esfera. Amás, l'atención concentrada cola que rexistrara les sos observaciones de la naturaleza dieron como resultáu una fonda esploración de la visión binocular, que resulta de dos percepciones visuales simultánees y llixeramente distintes, y apúrrenos una percepción de la fondura y una conocencia complexa de les relaciones espaciales. Vemos dos puntos de vista simultáneamente; Cézanne emplegó esti aspeutu de la percepción visual na so pintura en graos distintos. La observación d'esti fechu, xuntu col deséu de Cézanne de prindar la verdá de la so propia percepción, de cutiu llevólu a presentar los perfiles de formes pa coles mesmes intentar amosar los puntos de vista distintivamente distintes de tantu'l güeyu esquierdu como'l derechu.
Describiéronse dellos periodos na vida y obra de Cézanne. 
Trátase d'un periodu caracterizáu por colores escuros y un intensu usu del negru, con pigmentos trupos, bien empastado. La so obra difier grandemente de les sos anteriores acuareles y esbozos de la "École Spéciale de dessin" de Aix-en-Provence en 1859, o de les sos obres posteriores. De cutiu úsense pa estes obres los términos antisocial o violentu, o tamién erótiques o macabres. La so temática ye la figura nel paisaxe y entiende munches pintures de grupos de figures grandes y pesaes nel paisaxe, pintaes imaginativamente. A esti periodu pertenecen: 
Cuando Cézanne coló a L'Abargane en 1870, camudó les sos temes pa dedicase principalmente al paisaje. Al instalase en 1872, en Auvers (Val-d'Oise), empezó la so estrecha relación de trabayu con Pissarro, quien vivía na cercana Pontoise. Xuntu con Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir y unos pocos pintores más, Pissarro desenvolviera un estilu pa trabayar al campu ("en plein air") de forma rápida y a escala amenorgada, que consistía n'utilizar pequeños toques de colores puros, ensin recurrir a bocetos preliminares nin a dibuxos. Pretendíen atrapar d'esa manera los efectos llumínicos fugaces según la so interpretación visual, tamién efímera, de la naturaleza. So la influencia de Pissarro, Cézanne empezó a abandonar les normes académiques y la paleta aveseda y fuertemente empastada que-y caracterizaba. Los sos llenzos fixéronse muncho más brillosos, con colores claros, escoyendo los colores primarios y los sos complementarios, amás de forza-y a reparar atentamente la realidá. La so tema favorita son paisaxes. Trabayó a partir de la observación directa y gradualmente desenvolvió un estilu de pintura aéreu y llixeru. 
Cuando Cézanne afitó la so residencia definitivamente en Provenza, a principios de los años 1880, independizar de los impresionistes, centraos en París, y demostró la so preferencia pel sur, el so país natal y el so paisaxe. L'aislamientu y la concentración, según la singularidá de la so busca, podríen señalase como los responsables de la increíble evolución que sufrió'l so estilu mientres les décades de 1880 y 1890. L'hermanu de Hortense tenía una casa dende la que se vía la monte Sainte-Victoire n'Abargane. Una serie de pintures d'esti monte de 1880-1883 y otres de Gardanne de 1885-1888, dacuando son conocíes como'l Periodu constructivu». De 1888 a 1890 interesar pola figura humana, pintando una serie de cuadros con personaxes de la Comedia del arte, pasando, a partir de 1890, a otra serie sobre "Xugadores de cartes", posiblemente inspiráu pola obra sobre la mesma tema de Louis Le Nain.
En 1895 fixo una visita xerminal a les canteres de Bibémus y xubió el monte Sainte-Victoire. El paisaxe llaberíntico de les canteres tuvieron d'impresiona-y particularmente, pos arrendó una cabana ellí en 1897. Créese qu'estes formes inspiraron l'estilu cubista n'embrión. Cézanne concentrar nunos pocos xéneros, nos que yera arteru por igual: bodegones, semeyes (y autorretratos), paisaxes y estudios de bañistas (desnudos nel paisaxe). Respectu al postreru, Cézanne viose obligáu a dibuxar a partir de la so imaxinación, por cuenta de la falta de modelos desnudos disponibles. Como los sos paisaxes, les sos semeyes pintar a partir de lo que yera familiar, de manera que non yá la so esposa y fíu, sinón tamién llabradores locales, neños, y el so marchante, sirvieron de modelos. 
Cézanne siguió pintando directamente del natural con brillosu coloríu de tipu impresionista, pero foi simplificando de manera gradual l'aplicación de la pintura hasta'l puntu de que paecía llograr espresar el volume con namái unes cuantes pincelaes de color yustapuestes. Más palantre los espertos llegaríen a afirmar que Cézanne afayara una manera de representar tantu la lluz como les formes de la naturaleza a cencielles por aciu el color. Paecía reintroducir una estructura formal que los impresionistes abandonaren, ensin sacrificar por ello la sensación y vivacidad llumínica llograda por ellos. El mesmu Cézanne falaba de modular el color en llugar de modelar el clarescuru de la pintura tradicional. Con ello referíase a que suplantaba les convenciones artificiales de representación (modelar) por un sistema más espresivu (modular) que se topaba entá más próximu a la naturaleza o, como dicía'l mesmu artista, "paralelu a la naturaleza". Pa Cézanne la solución a tolos problemes técnicos del impresionismu aniciaba n'utilizar el color d'una manera más ordenada y espresivu qu'el de los sos compañeros impresionistes.
Cézanne consideraba que nunca llegaba a algamar dafechu'l so oxetivu, polo que dexó la mayor parte de les sos obres ensin acabar y destruyó munches otres. Llamentar del so fracasu a la de representar la figura humana y, efectivamente, les grandes obres con figures humanes de los sos últimos años revelen unes aburuyes interesaes que paecen dictaes pol rigor del sistema de modulación cromática qu'él mesmu impunxo sobre les sos propies representaciones. Exemplu d'ello son tola serie de pintures dedicaes a la tema de los y les bañistas.
Puede dicise que Cézanne crea la ponte ente'l impresionismu del sieglu XIX y el nuevu estilu de principios del sieglu XX, el cubismu. 
Mientres munchos años la obra de Cézanne namái foi conocida polos sos antiguos colegues impresionistes y por unos cuantos artistes nuevos radicales de la llinia del postimpresionismo, ente los que s'incluyíen Vincent van Gogh y Paul Gauguin. Esta xeneración posterior aceptó prácticamente toles rareces de Cézanne. 
La retrospectiva de Cézanne de 1907 nel Salón de Seronda impactó grandemente la dirección que tomó la vanguardia parisina, dando creitu a la so posición como unu de los artistes más influyentes del sieglu XIX y al advenimiento del Cubismu. Fueron les esploraciones de Cézanne de simplificación xeométrica y fenómenos ópticos les qu'inspiraron a Picasso, Braque, Gris, y otros pa esperimentar con múltiples visiones entá más complexes del mesma tema, y, col tiempu, a quebrar de la forma. Hai una frase, atribuyida tantu Matisse como a Picasso, según la cual «"Cézanne ye'l padre de toos nós"». Matisse almiraba'l so usu del color y Picasso desenvolvió la estructura de la composición plana de Cézanne pa crear l'estilu cubista.
Unu de los cuadros de la so serie "El xugadores de cartes" convertir en 2012 na obra d'arte vendida públicamente por más dineru, al mercala la familia real quatarí por más de 250 millones de dólares.
Adam Mickiewicz
Adam Mickiewicz de Poraj (Nowogródek, Polonia, 24 d'avientu de 1798- Constantinopla, 26 de payares de 1855) foi un poeta y patriota polacu, que la so obra marca l'empiezu del Romanticismu nel so país. Conózse-y sobremanera como l'autor del poema dramáticu Dziady y l'epopeya nacional Pan Tadeusz, que ye considerada'l postreru gran epopeya de la nobleza polacu-lituana.
Hai un gran alderique sobre la nacionalidá del poeta. Dellos polacos reclamen a Adam Mickiewicz como autor polacu yá que escribió nesi idioma, amás de tar soterráu en Cracovia. Otros denominar lituanu yá que nel empiezu de la epopeya "Pan Tadeusz", empieza cola frase "Oh, Lituania". El términu “Lituania” usáu por Mickiewicz referir a una rexón xeográfica qu'a un país. Mickiewicz fuera criáu na cultura de la unión polacu-lituana, un estáu multicultural qu'ocupara la mayoría de lo que güei son los países independientes de Polonia, Lituania, Bielorrusia y Ucrania; ente que los bielorrusos reclamar basándose nel llugar físicu onde nació, anguaño en Bielorrusia.
Adam Mickiewicz nació 24 d'avientu de 1798, na finca del so tíu paternu en "Zavosse", cerca de Nowogródek, no qu'entós yera parte del Imperiu rusu y agora ye Bielorrusia. La rexón taba na periferia de Lituania y formara parte del Gran Ducáu de Lituania hasta la tercer partición (1795). El padre del poeta, Mikołaj Mickiewicz, un abogáu, yera polacu y miembru de la nobleza polaca (szlachta) La madre de Adam yera Barbara Mickiewicz, y túvo-y impartiendo clases mientres la so infancia en Nowogródek. 
En setiembre de 1815, Mickiewicz matricular na Universidá Imperial de Vilna (en polacu, "Wilno"), estudiando pa ser maestru. Dempués de graduase, foi profesor nuna escuela secundaria en Kaunas hasta 1823. En 1818 publicó'l so primer poema: "Zima miejska" ("Ciudá d'Iviernu"). La so primer obra de relevancia foi ""Grażyna"", traducida a más de quince idiomes.
A lo llargo de la so vida lluchó pola independencia de Polonia con al respective de Rusia, d'onde tuvo exiliado dende 1824 poles sos actividaes revolucionaries mientres la so dómina d'estudiante. Tuvo viaxando por Europa, hasta asitiase en Francia como profesor de lliteratura nel Colexu de Francia. Primeramente conociera a Zygmunt Krasiński (consideráu unu de los Tres Bardos) en Xénova, mientres un viaxe que fixo col so amigu Antoni Edward Odyniec por toa Italia. Tamién tuvo en Berlín, Dresden y Leipzig (llegó inclusive a entablar conversación con Goethe). 
Los sos poemes enceten temes nacionalistes polacos y presenten una imaxe heroica, magar melodramática, del alma humana, y una visión byroniana de la llibertá y l'heroísmu. Les sos obres fueron traducíes a la mayoría de les llingües europees. Ente les traducíes al español atopen los poemes épicos "Grażyna" (1823) y "Pan Tadeusz" (1834), el poema dramáticu "Dziady" ("Los antepasaos", 1823), y el poema históricu "Konrad Wallenrod" (1828), que ye'l relatu d'una vengación patriótica, a resultes del cual tuvo qu'abandonar Rusia y establecese en París.
Na la década de 1830 trabayó nuna obra de ciencia-ficción, "L'histoire d'avenir" ("Una Hestoria del Futuru"), onde predixo invenciones similares a la radio y la televisión. Escritu en francés, nunca se completó y foi parcialmente destruyida pol autor. Mientres la Guerra de Crimea, camudar a Costantinopla (anguaño Istambul), nel Imperiu Otomanu, como representante del Gobiernu francés. Preparó xuntu a Michał Czajkowski la intervención del exércitu polacu na guerra, sofitando al bandu Otomanu contra Rusia. Mickiewicz tornó enfermu, y finó el 26 de payares. Desconozse la causa de la muerte, anque tou apunta a que foi envelenáu por enemigos políticos.
Los restos de Adam Mickiewicz fueron llevaos de vuelta a Polonia el 4 de xunetu de 1861, en siendo primeramente soterráu en Montmorency (Francia) y foi soterráu na Catedral de Wawel, en Cracovia, llugar de reposu de la gran mayoría de los políticos y artistes polacos de gran prestíu.
Agatha Christie
Agatha Mary Clarissa Miller, DBE (Torquay, 15 de setiembre de 1890-Wallingford, 12 de xineru de 1976), más conocida como Agatha Christie, foi una escritora británica especializada nel xéneru policial, por que'l so trabayu tuvo reconocencia a nivel internacional. Amás de 66 noveles policiales, tamién publicó seis noveles roses sol seudónimu de Mary Westmacott y 14 hestories curties y incursionó exitosamente como autora teatral, con obres como "La ratonera" o "Testigu de cargu".
Nacida nuna familia de clase media alta, recibió una educación privada hasta la so adolescencia y estudió en diversos institutos de París. Mientres se desempeñaba como enfermera mientres la Primer Guerra Mundial, publicó la so primer novela, "El misteriosu casu de Styles" (1920), onde introdució per primer vegada'l personaxe del detective Hércules Poirot. La so apaición foi siguida pola de Miss Marple, y Tommy y Tuppence Beresford.
En 1914, contraxera matrimoniu con Archibald Christie, de quien se divorció en 1928. Sumida nuna llarga depresión, en 1926 sumió misteriosamente depués de qu'el so coche apaeciera abandonáu cerca de la carretera. Once díes más tarde foi topada con un posible cuadru de amnesia nun hotel sol nome d'una amante del so home. En 1930 cásase col arqueólogu Max Mallowan, a quien acompañó en tolos sos viaxes a Iraq y Siria, onde pasó llargues temporaes. Les sos estadíes ende inspiraron delles de les sos noveles posteriores como "Asesinatu en Mesopotamia" (1930), "Muerte nel Nilu" (1936) y "Cita cola muerte" (1938). Munches de les sos obres fueron afeches al teatru y al cine con relevante aceptación. Foi designada Comendadora de la Orde del Imperiu Británicu pola reina Isabel II en 1971.
El "Llibru Guinness de los Récords" calificó a Christie como la novelista más vendida de tolos tiempos, polo que ye reconocida mundialmente y resulta solo comparable con William Shakespeare y la Biblia. Según el Index Translationum, Christie ye l'autora individual más traducida con ediciones en siquier 103 idiomes. En 2013, la so obra "L'asesinatu de Roger Ackroyd" foi votada como la meyor novela de crime de tolos tiempos por 600 pares de l'Asociación d'Escritores de Crime.
Agatha Mary Clarissa Miller nació'l 15 de setiembre 1890 nel senu d'una familia de clase media alta en Torquay, Devon, al sudoeste d'Inglaterra. La so madre, Clara Boehmer, orixinaria de Belfast, nació en 1854 como la única fía muyer del capitán Frederick Boehmer y Mary Ann West, matrimoniu que tuvo otros cuatro varones, unu de los cualos morrió nuevu. El capitán Boehmer pereció nun accidente d'equitación mientres una estadía en Xerséi n'abril de 1863, polo que Mary Ann tuvo que criar a los sos fíos sola so un magro ingresu económicu. Por causa de la so situación financiera, unvió a la so fía Clara a vivir en Sussex Occidental cola so tía Margaret Miller, casada dende 1863 con un norteamericanu millonariu, Nathaniel Frary Miller. Ende conoció al so futuru home, Frederick Alvah Miller, un axente de bolsa d'Estaos Xuníos y fíu del so padrastru. Miembru de la clase alta norteamericana, había estáu aniciáu n'Europa pa estudiar en Suiza. Consideráu prestosu y atentu polos que lu conocíen, llueu desenvolvió una relación amorosa con Clara y casáronse n'abril de 1878. El matrimoniu tuvo dos fíos amás de Agatha: Margaret «Madge» Frary Miller (1879-1950), nacida en Torquay, y Louis «Monty» Montant (1880-1929), nacíu en Nueva York. Poco dempués, Clara adquirió una villa en Torquay llamada «Ashfield», onde vivió cola so familia y tuvo a la so última fía, Agatha.
Christie señaló que la so infancia fuera «bien feliz» y había crecíu arrodiada de muyeres fuertes ya independientes. La so vida alternaba ente la so casa de Devonshire y les residencies de la so güela y tíes en Ealing, West End y delles partes del sur d'Europa, onde la so familia trescurría les vacaciones d'iviernu. Nominalmente cristiana, foi criada nun llar de creencies esotériques y, al igual que los sos hermanos, creía que la so madre Clara yera una psíquica con percepciones extrasensoriales. Los sos padres aportunaron en que la so fía recibiera una educación llariega y encargar d'enseña-y a lleer y escribir, y a realizar operaciones aritmétices básiques. Magar la so madre creía que los neños nun teníen d'aprender a lleer hasta la edá d'ocho años, Agatha aprendió a los cuatro. Tamién la instruyeron alrodiu de la música y aprendió a tocar el pianu y la mandolina. Foi una llectora voraz dende una edá temprana y ente los sos llibros preferíos topábense los infantiles escritos pola señora Molesworth, incluyendo "The Adventures of Herr Baby" (1881), "Christmas Tree Land" (1897) y "The Magic Nuts" (1898). Tamién lleó la obra de Edith Nesbit, especialmente títulos como "The Story of the Treasure Seekers" (1899), "The Phoenix and the Carpet" (1903) y "The Railway Children" (1906). Al crecer, pasó a lleer versos surrealistes de Edward Lear y Lewis Carroll. Magar pasó enforma tiempu coles sos mascotes, gran parte de la so infancia trescurrió en soledá y aisllada d'otros neños. Al rellacionase con un grupu de moces en Torquay, señaló que «unu de los meyores momentos de la mio esistencia» foi la so apaición con elles nuna producción operística xuvenil de Gilbert y Sullivan, "The Yeomen of the Guard", na qu'interpretó al héroe, Fairfax.
El so padre carecía de cutiu y sufrió una serie d'ataques al corazón hasta que morrió en payares de 1901 a la edá de 55 años. La so muerte dexó a la familia afarada y con un futuru económicu inciertu. Agatha y la so madre siguieron viviendo xuntes na so casa de Torquay, ente que Madge treslladóse a Cheadle Hall col so nuevu home y Monty xunir al exércitu pa depués ser unviáu a Sudáfrica onde lluchó na Guerra de los Boers. Agatha declararía más tarde que la muerte del so padre, que se produció cuando ella tenía 11 años, marcó'l fin de la so infancia. En 1902, Agatha empezó a recibir una educación formal na Escuela de Neñes de la Señorita Guyer en Torquay pero atopó dificultaes p'afaese al réxime disciplinariu. En 1905 foi treslladada a la ciudá de París, onde estudió en tres entidaes, Mademoiselle Cabernet, les Marroniers y la de la señorita Dryden.
Al tornar a Inglaterra en 1910, afayó que la so madre taba enferma y dambes decidieron pasar tiempu xuntes na zona más templada de El Cairu, agospiándose mientres tres meses nel Gezirah Palace Hotel. Visitó monumentos exipcios antiguos como la Gran Pirámide de Giza pero nun amosó interés pola arqueoloxía y exiptoloxía que nos sos últimos años aportaron a un aspeutu relevante na so obra. De regresu a Gran Bretaña, siguió coles sos actividaes sociales, la escritura y la realización de teatru p'aficionaos, inclusive ayudó mientres la producción de la obra "The Blue Beard of Unhappiness" con un grupu d'amigues. Dalgunes de les sos primeres obres fueron publicaes pero Christie decidió nun enfocase nesta xera como futuru profesional.
Mientres se recuperaba na cama d'una enfermedá, escribió'l so primer cuentu, "The House of Beauty", que consistió n'alredor de 6000 palabres sobre'l mundu de «la llocura y los suaños». El biógrafu Janet Morgan comentó más tarde qu'a pesar de «desaciertos d'estilu», la hestoria foi «convincente». La mayoría de los sos siguientes relatos, cuantimás "The Call of Wings" y "The Little Lonely God", ilustraron el so interés pol espiritismu y lo paranormal. Delles revistes refugaron toles sos primeres presentaciones anque dalgunes fueron reversionadas y publicaes más tarde de cutiu con nuevos títulos.
De siguío, Christie editó la so primer novela, "Snow Upon the Desert", n'El Cairu, basada nes sos recién esperiencies nesa ciudá. Sicasí, atopóse alteriada depués de que delles editoriales negar a publicar. Clara suxuriólu que pidiera conseyu a un amigu de la familia, l'escritor Eden Philpotts, quien afaló a que siguiera cola so obra y unvió-y una introducción al so axente lliterariu, Hughes Massie. Sicasí, él tamién refugó "Snow Upon the Desert" y suxurió la preparación d'una segunda novela.
En busca d'un home en diversos eventos sociales, tuvo relaciones infructuoses de curtia duración con cuatro homes separaos. Depués conoció a Archibald «Archie» Christie (1889-1962) —aviador de la Royal Flying Corps— nun baille ufiertáu por lord y lady Clifford en Chudleigh, a 19 km de Torquay. Archie naciera na India como'l fíu d'un xuez del serviciu civil. Dambos namoráronse rápido y, al enterase de que sería destináu a Farnborough, Archie propúnxo-y matrimoniu y Agatha aceptó la propuesta. En 1914, col españíu de la Primer Guerra Mundial, el so home foi unviáu a Francia pa combatir a les fuerces alemanes. Pela so parte, Agatha tamién collaboró mientres la guerra y xunióse a la Voluntary Aid Detachment (VAD), onde atendió soldaos mancaos nel Hospital de Torquay. Nel so desempeñu como enfermera, oficiu a la que definió como «unu de los trabayos más gratificantes que cualesquier pueda tener», dedicó 3400 hores de trabayu non remunerado ente ochobre 1914 y avientu de 1916. Como dispensadora hospitalaria pa la Cruz Roja, llogró £16 añales hasta'l final del so serviciu en septiembre de 1918. El so trabayu ende tuvo cierta influyencia na so obra yá que munchos de los asesinatos que rellató llevar a cabu con venenos. Finalmente Archie foi unviáu de regresu a Gran Bretaña en septiembre de 1918 como coronel nel Ministeriu del Aire y dambos instaláronse nun departamentu nel númberu 5 de Northwick Terrace en St. John Wood, al noroeste de Londres.
Dempués de lleer "La dama de blancu" y "La piedra llunar" de Wilkie Collins según les primeres hestories de Sherlock Holmes de Arthur Conan Doyle, Christie convertir en siguidora de los relatos detectivescos. Foi según en 1920 escribió la so primer novela policiaca, "El misteriosu casu de Styles", onde presentó al detective Hércules Poirot retratáu como un exoficial de la policía belga que s'abelugara en Gran Bretaña dempués de la invasión alemana en Bélxica, conocíu polos sos magníficos bigotes» y la so cabeza en forma de güevu. Christie foi influyida pa la creación del personaxe polos refuxaos belgues asitiaos en Torquay.
La novela nun foi aceptada por seis empreses d'editoriales, ente elles Hodder and Stoughton y Methuen. Sicasí, John Lane en The Bodley Head analizó'l pidimientu mientres dellos meses y depués, ufiertar a publicar si Christie modificaba'l final. Depués d'aceptar el pidíu, robló un contratu que más tarde percibió como abusivu y 2000 copies fueron vendíes. Según "The Times Literary Supplement", «l'únicu defectu qu'esta hestoria tien ye que ye casi demasiáu atélite... Dizse que ye'l primer llibru de l'autora y... una hestoria de detectives na que'l llector nun sería capaz d'alcontrar al criminal». Pela so parte, dio a lluz a la so fía Rosalind en Ashfield n'agostu de 1919, onde la pareya pasaba gran parte del so tiempu. Archie salió de la Fuerza Aéreo escontra'l final de la guerra y empezó a trabayar nel sistema financieru de Londres con un salariu relativamente baxu.
La segunda novela de Christie, "El misteriosu señor Brown" (1922), publicada por The Bodley Head, cuntó con una nueva pareya de detectives, Tommy y Tuppence Beresford. Una tercer novela, "Asesinatu nel campu de golf" (1923), tuvo nuevamente a Poirot como protagonista al igual que los cuentos encargaos por Bruce Ingram, direutor de la revista "Sketch". "The Times Literary Supplement" comparó los métodos de detección de Poirot colos de Sherlock Holmes y concluyó favorablemente que'l llibru «ufierta al llector un misteriu apasionante de tipu pocu común». Pela so parte, "The New York Times Book Review" señaló que «equí hai una bien bona hestoria de detectives que puede ser cálidamente encamentada a los que-yos gusta esi tipu de ficción». Col fin de percorrer el mundu pa promocionar la Exhibición del Imperiu Británicu, la pareya dexó a la so fía Rosalind cola madre y l'hermana de Agatha pa depués viaxar por Sudáfrica, Australia, Nueva Zelanda y Hawaii. En Waikiki convertir en dalgunos de los primeros británicos en practicar el surfeo.
A finales de 1926, Archie reveló que taba namoráu d'otra muyer, Nancy Neele, y solicitó el divorciu. El 3 d'avientu de 1926, Christie y Archibald caltuvieron un discutiniu y él abandonó la so residencia «Styles» de Berkshire pa pasar la fin de selmana col so amante en Surrey. Esa mesma nueche, alredor de les 21.45 GMT, Christie sumió depués de dexa-y una carta a la so secretaria onde informaba que taría en Yorkshire. 
El so coche, un Morris Cowley, foi atopáu más tarde en Newlands Corner al llau d'un llagu cerca de Guildford xuntu con un permisu de conducir caducáu y ropa. El fechu provocó gran conmoción ente los sos siguidores y atraxo l'atención de la prensa pública. El ministru del Interior, William Joynson-Hicks, primió a la policía y un periódicu ufiertó 100 llibres como compensa. Más de mil axentes de policía, 15 000 voluntarios y dellos aviones restellaron ya investigaron la zona rural. Inclusive, "sir" Arthur Conan Doyle otorgó-y unu de los guantes de Christie a un médium por que llograra percibila y Dorothy L. Sayers visitó la casa de Surrey, que darréu se convirtió nel escenariu del so llibru "Unnatural Death".
La desapaición de Christie apaeció na primera plana de "The New York Times" y a pesar de la intensa busca, nun foi topada hasta once díes dempués. El 14 d'avientu de 1926 foi identificada como una güéspede del Swan Hydropathic Hotel en Harrogate, onde apaeció rexistrada como Teresa Neele (l'apellíu de l'amante del so home), de Ciudá del Cabu. La escritora nun sabía por qué taba ende y tampoco foi capaz de reconocer al so home cuando esti llegó al so alcuentru, polo que tuvo de recibir un tratamientu psiquiátricu en Harley Street.
Christie nunca dio esplicaciones con al respective de la so desapaición. Anque dos médicos diagnosticáron-y entós fuga psicogénica, la opinión tocantes a les razones de la so desapaición sigue estremada. Una de les versiones indica que sufriría una crisis nerviosa causada pola so propensión a la depresión agravada pola muerte de la so madre a primeros d'añu y l'infidelidá del so home. La reacción pública foi principalmente negativa una y bones munchos creyeron qu'asonsañara la so desapaición como trucu publicitariu o pa fae-y creer a la policía qu'el so maríu haber matáu.
L'autor Jared Cage entrevistó a múltiples testigos y familiares de la escritora pal so llibru biográficu, "Agatha Christie y los 11 díes perdida", y una gran cantidá suxurió que la escritora llevó a cabu la so desapaición intencionalmente p'avergoñar a Archibald ensin imaxinar la notoriedá pública que tomaría'l fechu. La película de Michael Apted de 1979, "Agatha", protagonizada por Vanessa Redgrave, Dustin Hoffman y Timothy Dalton, recreó a una Christie planiando'l so suicidiu pa culpar a l'amante del so home por asesinatu». Depués, un periodista estaunidense, interpretáu por Hoffman, siguir de cerca y detien el so plan.
Los Christie divorciar en 1928, Archie casóse al poco tiempu con Nancy Neele y Agatha recibió la custodia de la so fía Rosalind. Mientres el so matrimoniu, publicó seis noveles, una colección d'hestories curties y una serie de cuentos en revistes. Madre y fía treslladóse a les Islles Canaries, onde terminó de redactar "El misteriu del tren azul". A finales de 1928 Agatha escribió la so primer novela sol seudónimu de Mary Westmacott, "El pan del xigante", que nun pertenez al xéneru de detectives sinón que ye una obra ficcional sobre un compositor obligáu a trabayar por razones financieres.
El so primera gran ésitu llegó cola publicación de "L'asesinatu de Roger Ackroyd" en 1926. La novela, de la cual comercializáronse 5000 copies mientres la primer emisión, recibió munches opiniones y xeneró un discutiniu pola forma en que camuda les riegles tradicionales de la novela policiaca. L'autora sirvir del relatu en primer persona pa despintar y coles mesmes revelar la identidá del asesín. Na novela, el médicu rural Sheppard non yá representa'l papel d'ayudante del detective belga Hércules Poirot sinón que ye'l responsable del asesinatu. La necesidá de formular determinaos pasaxes del informe d'una manera tan ambigua atraía a Christie.
En 1928, la publicación de "El misteriu de Sittaford" produció una notable cantidá de crítiques. El "Times Literaty Supplement" tuvo una postura positiva y señaló, na so edición del 3 de mayu de 1928, que «el llector nun se va sentir decepcionáu cuando'l distinguíu belga, por motivos psicolóxicos, negar a abarruntar del home deteníu y actúe por suxerencia d'una rapaza fea que costantemente se burlla de la so madre absurda, constrúi deducciones casi dende l'aire, sofitar con una amplia variedá d'evidencia negativa [...]». Robert Barnard dixo que ye «la hestoria que menos-y gusta a Christie, pola cual ella lluchó col enantes y dempués de la desapaición. El contestu internacional fai una llectura variada bona pero hai [...] delles influencies nocives de los "thrillers"». La trama de "El misteriu de Sittaford" indica que Emily Trefusis lleva a cabu una serie d'investigaciones depués del sorpresivu asesinatu del arrendante Joseph Trevelyan mientres dalgunes de les sos inquilines comunicar colos espíritos.
Persuadida mientres una cena, Christie partió escontra Bagdad y de ende viaxó a la zona arqueolóxica de Ur, onde forxó una amistá colos dirixentes d'una escavación, Leonard y Katharine Wooley. Convidada de nuevu al añu siguiente, conoció al arqueólogu Max Mallowan (1904-1978), a quien definió como un home delgáu, morenu, nuevu y bien sele». Tres un curtiu novialgu, contraxeron matrimoniu en septiembre de 1930 na isla de Skye realizaron la so lluna de miel alredor de Italia, Yugoslavia y Grecia. El so matrimoniu, a diferencia del anterior, foi granible y perduró hasta la muerte de la escritora en 1976. Dambos solíen pasar los branos en Ashfield con Rosalind, la Navidá cola familia del hermanu de Mallowan en Abney Hall, los finales de seronda trabayando n'escavaciones arqueolóxiques —principalmente en Siria y Iraq— y el restu del añu en Londres y na so casa de campu en Wallingford, Oxfordshire.
Christie utilizó con frecuencia escenes nes sos hestories que taben familiarizaes con ella. Los sos viaxes con Mallowan tuvieron una importante inflúi sobre delles de les sos noveles ambientadas nel Mediu Oriente. Depués d'una estadía en Turquía y Bagdad, el so personaxe Miss Marple adquirió protagonismu na so novela "Muerte na vicaría", representada nel Teatru de la Embaxada en West End, Londres. Otres obres (como "Diez negrinos") trescurren alredor Torquay, onde se crió. La so novela de 1934, "Asesinatu nel Orient Express", foi escrita na Pera Palace Hotel de Istambul, edificiu que caltién intacta l'habitación na que permaneció Christie como una reconocencia a l'autora. La so propiedá en Greenway, Devon, adquirida pola pareya como residencia de veranéu en 1938, topar na actualidá so cuidu del National Trust. Christie visitaba de cutiu la residencia del so cuñáu James Watts en Abney Hall, que significó una gran influyencia pa la escritora a tal puntu que se basó nesi llugar pa iguar siquier dos producciones lliteraries, "Pudding de Navidá" pa la colección de cuentos del mesmu nome y la novela "Dempués del funeral".
Mientres la Segunda Guerra Mundial, mientres el so maríu consiguió un trabayu n'El Cairu, Christie desempeñar na farmacia del University College de Londres, onde adquirió más conocencies sobre los venenos sumaos a los qu'arrexuntara mientres el so trabayu nel dispensariu. Los sos estudios sobre químicos de cutiu viéronse reflexaos nes sos hestories publicaes nos años de posguerra. Por casu, el xefe farmacéuticu Harold Davis, darréu treslladáu al Ministeriu de Salú del Reinu Xuníu, informó-y sobre l'usu del taliu como venenu y en "El misteriu de Pale Horse", publicáu en 1961, Christie sirvir d'eso pal métodu d'execución de les víctimes al qu'amestó nicios como la cayida del pelo. La so descripción de la intoxicación con taliu foi tan precisa que curiosamente ayudó a resolver un casu médicu que resultó esconcertante pa los especialistes.
Alredor de 1941-1942, l'axencia d'intelixencia británica LA MIO5 investigó a Agatha Christie depués d'afayar que "El misteriu de Sans Souci" rellataba una hestoria basada na cacería de dos de los principales axentes d'espionaxe secretos de Adolf Hitler en Gran Bretaña. Unu de los sos personaxes, Major Bletchley, ye presentáu como un exoficial del Exércitu Indiu qu'afirma conocer los secretos de los esfuerzos de guerra de Gran Bretaña. Les medranes de l'axencia LA MIO5 de que Christie supiera de los planes de Hitler fueron tan grandes que decidieron investigar los sos contactos, especialmente al criptógrafo Dilly Knox por cuenta del barruntu de que les conocencies de la escritora sobre l'asuntu proveníen d'él. Los rumores estenáronse cuando Christie confesólu a Knox que Major Bletchley yera a cencielles el nome de «unu de los mios personaxes menos adorables». Poco dempués, quedó sosprendida al notar que la publicación del llibru en Estaos Xuníos retrasar hasta qu'esti país xunir a los aliaos nel conflictu bélicu.
El periodu de guerra foi'l momentu de mayor prestíu de la carrera de Christie. Dalgunes de les sos obres más destacaes mientres esa dómina fueron "Cinco cerditos", "Diez negrinos", "El casu de los anónimos", "Un cadabre na biblioteca" y "Maldá sol sol". "Diez negrinos" ye la novela de misteriu más vendida de la hestoria y ye consideráu unu de de tolos tiempos.
En 1945, depués del regresu de Mallowan de la guerra, Christie diose cuenta de les consecuencies fiscales d'escribir tantu. Pa empiezos de la década de 1950, menguó'l so ritmu de vida y escribió con menor avezamientu. A finales de 1946, l'usu del so seudónimu Mary Westmacott foi seriamente cuestionáu por un revisor de "Llueñe de ti esta primavera", lo que xeneró la decepción de l'autora, qu'esfrutara de la llibertá d'escribir ensin la presión de ser Agatha Christie.
A lo llargo de los años de 1940 y 1950, dedicó gran parte del so tiempu a producciones teatrales, lo qu'amenorgó la cantidá de llibros publicaos a partir d'esi momentu. El so mayor ésitu teatral, "La ratonera" (1952), en 1982 cumplió treinta años de representaciones nel Teatru St. Martin de West End y algamó 12483 escenificaciones. Pa esi entós, la obra fuera vista solamente en Londres por más de cinco millones de persones, lo que supunxo la vienta de 252 tonelaes de programes. Sicasí, tamién foi presentada nuna notable cantidá de ciudaes britániques y 41 países.
En 1955 fundóse Agatha Christie Limited col fin de caltener los derechos de la mayoría de les sos publicaciones. La organización recibió variaes crítiques yá que surdieron duldes con al respective del so propósitu y la conveniencia de qu'una autora precisara una empresa pa curiar los sos intereses comerciales. En 1968, Booker Books, una subsidiaria del conglomeráu agroindustrial Booker-McConnell, adquirió'l 51 % de les acciones anque más tarde la empresa aumentó'l porcentaxe al 64 %. En 1998, Brooker vendió les sos acciones a Chorion, una empresa que la so cartera inclúi les propiedaes lliteraries de Enid Blyton y Dennis Wheatley.
Pa honrar les sos variaes obres lliteraries, recibió'l primera Grand Master Award concedíu pola Asociación d'Escritores de Misteriu y foi nomada Comendadora de la Orde del Imperiu Británicu en 1956, un añu enantes de convertise en presidenta del Detection Club. En 1961 recibió'l doctoráu honorariu de la Universidá de Exeter y en 1971, la reina Isabel II promover a Dama Comendadora, tres años dempués de qu'el so home fuera nomáu Comendador de la Orde del Imperiu Británicu pol so trabayu arqueolóxicu. Dende 1968, depués de qu'el so home recibiera'l títulu, la escritora podía ser llamada lady Agatha Mallowan o a cencielles lady Mallowan.
Dende 1971 a 1974, la salú de Christie deterioróse considerablemente anque siguió trabayando. La so última apaición pública asocedió en 1974 cuando asistió al estrenu de la versión cinematográfica de "Asesinatu nel Orient Express" protagonizada por Albert Finney. La última hestoria con Poirot, "Telón", escrita nos años de 1940, foi publicada n'avientu de 1975, ente que l'últimu llibru con Miss Marple, "Un crime dormíu", foi llanzáu n'ochobre de 1976 anque tamién foi redactáu mientres la Segunda Guerra Mundial. En xineru de 1976 sufrió un severu estáu gripal y, ante'l debilitamientu del so estáu físicu, otorgó los derechos d'autor de "La ratonera" al so nietu. Dellos investigadores canadienses manifestaron depués d'estudios la so opinión de que Christie pudo carecer mal d'Alzheimer o llocura senil nos sos últimos años.
Finó de causes naturales el 12 de xineru de 1976 a los 85 años na so residencia Winterbrook House de Wallingford, Oxfordshire. Los sos restos fueron soterraos nel campusantu de Santa María en Cholsey.
El so maríu Max Mallowan, depués de enviudar, contraxo matrimoniu col so colega Barbara Hastings Parker y finó apenes dos años dempués, en 1978. La única fía de Christie, Rosalind Margaret Hicks, morrió'l 28 d'ochobre de 2004 a la mesma edá y de les mesmes causes que la so madre. El so nietu, Mathew Prichard, nacíu en 1943, heredó los derechos de delles obres de la so güela y na actualidá ye presidente de Agatha Christie Limited.
Christie publicó 66 noveles policiaques amás d'obres de teatru, seis noveles romántiques, hestories curties, dos autobiografíes, dos llibros de poesía y un llibru infantil.
La so obra de teatru "La ratonera" ye l'espectáculu de más llarga duración nel mundu. Estrenar en 1952 y foi representada frecuentemente nel Teatru St. Martin de West End. Otra de les sos obres, "Testigu de cargu", tuvo ésitu anque nun foi tan popular como "La ratonera". Per otru llau, Christie escribió dos autobiografíes —publicaes depués de la so muerte—, una que resume la so vida profesional y privao hasta 1965, y otra que rellata les sos esperiencies en Mediu Oriente xunto al so maríu.
Una de les sos facetes menos conocíes foi la poesía, xéneru al que se dedicó nos sos años d'adolescencia y mientres la Primer Guerra Mundial. La so primer colección de poemes y balaes, "El camín de los suaños", publicada en 1924, ye significativa pa los sos siguidores yá que contién el personaxe de Arlequín y otros de la Comedia del arte italiano. Una segunda colección de poesía foi publicada en 1973 so dos secciones, una con versos de 1924 y otra con 27 composiciones centraes en llugares que Christie visitara, la señardá pola infancia, l'arte y la guapura.
Tamién publicó seis noveles romántiques sol seudónimu de Mary Westmacott, la primera en 1930 y la postrera en 1956. Utilizó esi apellativu por cuenta del so calter introvertíu y la so dificultá pa espresar emociones y sentimientos. Los dos primeres obres d'esti xéneru tuvieron tonu autobiográficu.
Dende pequeña, Christie convertir en llectora de Walter Scott, John Milton, Alexandre Dumas, Jane Austen y Arthur Conan Doyle, alegando paralelamente que sería eficaz pa escaecer los horrores de la guerra». Magar Christie prefería a Dickens, taba convencida de que sería capaz d'escribir hestories como les de Doyle. Agatha y la so hermana Madge lleíen los relatos detectivescos dende la edá d'ocho años. Sicasí, yera consciente de que tenía de crear un personaxe como Sherlock Holmes, lo cual traxo a la confección del so propiu personaxe, el detective Hércules Poirot. Les influencies de Doyle en Christie presentar na primer novela de la escritora, "El misteriosu casu de Styles", onde pueden apreciase delles semeyances ente Holmes y Poirot. A pesar de que Conan Doyle foi l'autor más influyente na so obra, tamién lo fueron en menor midida Edgar Allan Poe, Anna Katherine Green y G. K. Chesterton.
Nuna oportunidá, Agatha comentó-y a'l so hermana Madge que se consideraba capaz d'escribir una hestoria de detectives, a lo que Madge respondió que nun podría faelo. Depués de lleer "El misteriu del cuartu mariellu" de Gastizu Leroux, según confesó na so autobiografía, viose «disparada pola determinación» a escribir una hestoria detectivesca y foi según realizó la so primer producción lliteraria d'esi xéneru. Christie reconoció'l fechu de qu'el escritores novatos nun pueden abstenese de copiar l'estilu d'escritura d'otru escritor al cual almiren nesi momentu y señaló que l'adopción del estilu d'otru autor trai siempres a una resultancia final negativu a cencielles pola falta d'orixinalidá. Según Christie, la influyencia por almiración mengua col tiempu y almitió la importancia de qu'el escritores tengan un estilu d'escritura propio.
Los primeros pasos de Christie na escritura fueron realmente difíciles y de cutiu pensaba que les sos idees nun yeren bones. Nuna oportunidá, llegó a comentar que «nun hai dolor como este. Tu estes nuna habitación, mordiendo lápices, mirando una máquina d'escribir, caminando alredor o llanzándote sobre un sofá, sintiendo que vas llorar».
Christie utilizaba un cuadiernu nel qu'anotaba les idees iniciales del argumentu xuntu con conceutos de venenos y artículos periodísticos rellacionaos cola so trama. N'otres ocasiones, les idees surdíenlu bonalmente. Munchos de los sos personaxes fueron creaos depués de reparar a persones nun restorán y escepcionalmente, a conocíos de la so familia. Major Ernest Belcher, por casu, yera na realidá un maestru d'escuela retiráu y empleador de Archie Christie, el so primer maríu. Nancy Astor, la primer muyer en sirvir como miembru del Parlamentu, apaeció como lady Westholme en "Cita cola muerte", ente que Katharine, la esposa de Leonard Woolley, un arqueólogu que trabayó con Max Mallowan, figuró como la señora Leidner en "Asesinatu en Mesopotamia". Tamién decidió afigurase a sigo mesma n'unu de los sos relatos al traviés del personaxe de la escritora de misteriu Ariadne Olivier.
Na so autobiografía, Christie dixo que lo bono d'escribir hestories de detectives ye qu'hai munchos tipos (pasional, policial entrevesgáu y thriller gayoleru). Con al respective de los relatos policiales con pasión, manifestó que tienen como fin «ayudar a salvar la inocencia. Porque ye la inocencia lo qu'importa, non la culpa».
Sobre "Diez negrinos", almitió que la idea haber esteláu. Escribí'l llibru dempués d'una gran cantidá de planificaciones y quedé satisfecha cola resultancia final. Taba claru, senciellu, esconcertante y sicasí, tenía una esplicación perfectamente razonable». Anque-y prestaba variar la forma establecida del relatu de detectives unu de los sos primeros llibros, "La muerte de Roger Ackroyd", ye reconocíu pol so particular desenllaz—, ponía énfasis en «xugar llimpiu col llector» al asegurase d'ufiertar n'el so relatu tou la información pa resolver l'enigma. La estructura de la trama, basada na tradición del enigma por afayar, ye siempres similar y el so desenvolvimientu ta en función de la observación psicolóxica. Una de les característiques principales de la prosa detectivesca de Christie ye que los sos relatos desenvolver no que se denomina'l "whodunit", lo que dexa al llector ensayar hipótesis y d'últimes, intentar descifrar la identidá del culpable enantes d'acabar cola llectura del relatu. En dalgunos de los sos relatos, la trama de misteriu queda movida pola voluntá de falar de los problemes del so tiempu, como asocede en "Pasaxeru a Frankfurt" (1970). La concentración de los sos personaxes nun espaciu únicu ye una convención de la tema de detectives, que Christie llevó a un estremu d'aislamientu en "Diez negrinos" (1939).
Agatha Christie describió'l procesu d'escritura de les sos primeres noveles de la siguiente manera:
Depués d'estes esperiencies, Christie afayó que se sentía más cómoda por aciu la escritura común a mano o'l tipeo y alegó que nes hestories de detectives tien d'haber una economía de redacción». L'autora nun tuvo un llugar que llamara propiu pa escribir hasta qu'adquirió la so residencia de Sheffield Terrace en Londres, yá que hasta esi momentu solía redactar a mano les sos hestories en distintes habitaciones pa depués trescribir el borradores a máquina d'escribir.
Nuna oportunidá, Christie redactó dos llibros al empar, "Un cadabre na biblioteca" y "El misteriu de Sans Souci", alegando qu'esa xera caltener «más fresca». Magar los dos histories fueron redactaes mientres la Segunda Guerra Mundial, Christie manifestó nun tener inconvenientes pa escribir mientres el conflictu bélicu yá que solía «desconectase» del mundu esterior y enfocase nes sos noveles.
El primer llibru de la escritora, "El misteriosu casu de Styles", publicar en 1920 y presentó a Hércules Poirot, que figuró en 33 de les sos noveles y 54 relatos curtios. Otru de los sos personaxes más reconocíos, Miss Marple, introducir en "El club de los martes", un cuentu de 1927, y Christie basar pa diseñala na so güela, les amigues d'esta y les sos tíes.
Al igual que Arthur Conan Doyle con Sherlock Holmes, Christie cansóse cada vegada más del so personaxe Poirot. Ello ye que a finales de la década de 1930, confió nel so diariu personal qu'atopaba «fadiu» a la so creación y pola década de 1960, sintió que yera una influyencia egocéntrica». Sicasí, a diferencia de Conan Doyle, aguantar a dexar al so personaxe cuando inda yera bien popular, alegando que siempres se definió como «una artista que'l so trabayu consistía en producir lo que al públicu prestábalu».
Nunca axuntó a los sos dos personaxes principales, Poirot y Marple, nuna mesma novela. Nuna grabación redescubierta y llanzada en 2008, l'autora espresó los sos motivos: «Toi segura de que nun-yos prestaría atopase. A Hércules Poirot..., nun-y gustaría qu'esplíquenlu cómo faer les coses, o qu'una vieya solterona fáiga-y suxerencies». Poirot ye l'únicu personaxe de ficción que tuvo un obituariu nel periódicu "The New York Times" tres la so última apaición en "Telón" de 1975. Depués del ésitu d'esi llibru, la escritora dio permisu pa publicar "Un asesinatu dormíu" a empiezos de 1976 pero morrió enantes de la so publicación.
Analizando la so obra, el diariu "La Nación" comentó: «Les aventures de Jane Marple trescurren polo xeneral en cases de campu, ente ciudadanos irreprochables, de vida aburrida; les pequeñes intrigues de pueblu, les enemistaes en sordina, los chismes, los pequeños pecaos del pasáu cargar de significáu cuando'l crime llega al pueblu y espertar. Les aventures de Poirot, sicasí, munches vegaes tienen un aire de exotismo. La señorita Marple ocupar d'atrapar a los criminales nel interior d'Inglaterra; Poirot, nes llendes del Imperiu».
Christie creó amás otros personaxes, inclusive enantes de l'apaición de Poirot y Marple. El coronel Race, un axente del serviciu secretu, foi introducíu al pie de la pareya Beresford na década de 1920 y apaeció en cuatro noveles ente 1924 y 1945. El superintendente Battle figuró n'otros cinco, ente 1925 y 1944. Tommy y Tuppence fueron incluyíos en cuatro noveles y una serie de relatos curtios llanzaos ente 1922 y 1973. Nos años de 1930, Christie escurrió a Harley Quin y el so sociu, el señor Satterthwaite, Parker Pyne y Ariadne Oliver. Quin y el so colega, al igual que Pyne, apaecieron solamente en cuento pero Olivier intervieno en seis noveles al pie de Poirot a lo llargo de cuatro décades.
Christie tuvo siempres un interés pola arqueoloxía:
Nun viaxe a escavaciones de Ur en 1930, conoció al so futuru home, Max Mallowan, un arqueólogu distinguíu que la so fama como autor prevaleció por sobre l'anterior. Antes de comprometese con Mallowan, Christie nun tuviera un contactu importante cola arqueoloxía, pero depués de casase dambos aseguráronse de dir a sitios onde pudieren trabayar xuntos.
Mientres acompañaba al so maríu n'innumberables viaxes arqueolóxicos (trescurriendo hasta 3-4 meses en Siria ya Iraq nos sitios d'escavación de Ur, Nínive, Tell Arpachiyah, Chagar Bazar, Tell Brak y Nimrud), Christie non yá escribió noveles y hestories curties sinón que tamién collaboró nel trabayu de los sitios arqueolóxicos, más específicamente n'asuntos rellacionaos cola restauración y la clasificación de les amueses antigües, qu'incluyíen xeres de llimpieza y caltenimientu de delicaes pieces de marfil, la reconstrucción de cerámica, tomar de semeyes de les escavaciones tempranes, el sitiu y les sos resultancies, amás de tomar notes del campu.
Con cuenta de nun influyir nel financiamientu de les escavaciones arqueolóxiques, Christie siempres pagó la so propia mantención, agospiamientu y gastos de viaxe, y sofitó escavaciones como una patrocinadora anónima. Dempués de la Segunda Guerra Mundial, realizó una crónica de la so estadía en Siria titulada "Come Tell Me How You Live", onde rellató anécdotes, alcordances y episodios risonderos.
Dende payares de 2001 a marzu de 2002, el Muséu Británicu montó una esposición llamada "Agatha Christie y l'arqueoloxía: misteriu en Mesopotamia", que presentó la vida secreta de Agatha Christie y les influencies de l'arqueoloxía na so vida y obra.
Como una de les esponentes más representatives del xéneru policial, atribuyóse-y l'apellativu de la Reina del Crime». El "Llibru Guinness de los Récords" calificó a Christie como la novelista más vendida de tolos tiempos. Les sos noveles fueron vendíes en cerca de 4 millones d'exemplares y les sos obres lliteraries figuren nel puestu terceru del ránking de los llibros más publicaos nel mundu por detrás de Shakespeare y la Biblia. Según el Index Translationum, Christie ye l'autora individual más traducida con ediciones treslladaes a aprosimao 103 idiomes. "Diez negrinos" ye la novela más esitosa de Christie con 100 millones de vientes hasta la fecha, lo que la convierte na hestoria de misteriu más comerciada nel mundu y n'unu de los llibros más vendíos de tolos tiempos. En 2013, "L'asesinatu de Roger Ackroyd" foi escoyida como la meyor novela negra de tolos tiempos por 600 escritores de l'Asociación d'Escritores de Crime. "La ratonera", una de les sos obres de teatru más esitoses, ye l'espectáculu más duraderu de la hestoria. Foi presentada nel teatru Ambassador en Londres el 25 de payares 1952 y dende 2012 sigui funcionando dempués de más de 25000 representaciones.
N'España, les sos colecciones fueron desaxeradamente populares dende los años 1940, especialmente les ediciones realizaes por editorial Molín na so colección Biblioteca Oro. En 2011, la escritora madrilana Ana Campoy publicó la colección infantil "Les aventures de Alfred & Agatha", na que recreó la infancia de Christie por aciu casos detectivescos xuntu a Alfred Hitchcock tamién nel so niñez.
L'autora Margery Allingham escribió en 1950 que Christie entretuviera a «más persones mientres más hores al empar que casi cualesquier otru escritor de la so xeneración», ente que "El País" publicó que, magar toles crítiques posibles, la obra de la «prototípica dama del crime [...] tien virtúes clamorosas: l'harmonía xeneral del relatu y el gustu pol xuegu cerebral».
La mayoría de les sos noveles y relatos fueron afechos al cine, televisión y teatru, dalgunos en más d'una ocasión, como "Asesinatu nel Orient Express" y "Muerte nel Nilu". Una de les esceiciones foi un filme de 1979 tituláu "Agatha" de Michael Apted, nel que se tomó la figura directa de la escritora ya intentóse resolver la so misteriosa desapaición mientres dellos díes na década de 1920. Poirot y otros detectives como Miss Marple apaecieron tamién en numberosos filmes, programes de radiu y representaciones teatrales.
"Suxestión mortal", un drama de misteriu de 1937 empobináu por Rowland V. Llee, y "Diez negrinos", una obra de suspensu de 1945 dirixida por René Clair, fueron les primeres adaptaciones importantes de Christie. En 1957 Billy Wilder dirixó la película "Testigu de cargu", con Tyrone Power, Charles Laughton y Marlene Dietrich, basada na so obra teatral homónima, que foi siguida por "El tren de les 4.50" (1962, de George Pollock), que'l so ésitu empecipió una serie de filmes centraos nos casos de Marple protagonizaos pola actriz Margaret Rutherford. Otres adaptaciones tituláronse "Nueche ensin fin" (1971), un ciclu rodáu con figures de Hollywood y basáu en "Asesinatu nel Orient Express" (1974, Sidney Lumet), "Muerte nel Nilu" (1979, John Guillermin), "L'espeyu rotu" (1980, dirixida por Guy Hamilton y protagonizada por Elizabeth Taylor),"Culpable d'inocencia" (1983, Desmond Davies) y "Cita cola muerte" (1988, de Michael Winner).
A partir de 1982 rodáronse tres ciclos pa TV, unu de tres cintes sobre Miss Marple con Helen Hayes, otru sobre Hércules Poirot con Peter Ustinov interpretando al personaxe y el postreru con Joan Hickson nel rol de Marple. Ente otres adaptaciones topa una serie televisiva inglesa titulada "Matrimoniu de sabuesos" de 1982. Esiste amás una serie de anime titulada "Agatha Christie's Great Detectives Poirot and Marple", que consta de 39 episodios de 25 minutos cada unu nos cualos recréense les trames de dalgunos de los sos llibros.
Alice Walker
Alice Malsenior Walker (9 de febreru de 1944) ye una escritora afroamericana y feminista que recibió'l Premiu Pulitzer a la obra de ficción en 1983 pola novela "El color púrpura", na que se basó la película del mesmu nome, dirixida por Steven Spielberg.
Walker nació en Eatonton (Xeorxa, Estaos Xuníos), y la so familia tien sangre cherokee, escocesa ya irlandesa. Foi la octava y última fía de Willie Lee Walker y Minnie Talulah Grant, que yeren nietos d'esclavos y comuñeros na pequeña comunidá agrícola sureña y vivíen nuna minúscula cabana. Según indica Carmen Alborch nun capítulu del so llibru "Llibres, ciudadanes del mundu" dedicáu a esta autora, les relaciones de Walker col so padre fueron conflictives, especialmente cuando la moza amosó interés polos trabayos intelectuales.
La so madre dedicar al serviciu domésticu y tamién yera cordudera. Nun soportaba los malos tratos y colóse de casa del so propiu padre, qu'intentaba tratala mal. Esto paez indicar que la so madre pudo ser la figura na que s'inspiró pa diseñar a Nettie, la hermana de la protagonista de la so principal novela.
Amás, la so madre –nun se sabe si de manera consciente o nun paeció señala-y el destín cuando, n'aforrando mientres enforma tiempu, regaló-y trés oxetos: una máquina de coser que-y dexaría ser independiente, una maleta por que viaxara y tornara y una máquina d'escribir.
Cuando a los 8 años xugaba colos sos hermanos a indios y vaqueros, unu d'ellos disparó-y con una escopeta de perdigones y dexó a Walker tuerta pa tola vida. Pa la escritora ésti foi un acontecimientu que marcó la so vida porque la so familia trató'l socesu como un accidente ente que ella considerar un actu totalmente apostáu.
Per otru llau, el repulgu dexó nella un fondu sentimientu de feúra, aislamientu y soledá y viose discriminada por otros neños y neñes, sintiéndose incapaz, por cuenta de ella, de mirar a los güeyos a otres persones. Probablemente esto influyó de delles formes na so lliteratura, yá que, na so opinión, el so desenvolvimientu como escritora empecipióse porque pudo quedase fuera y reparar. Esto ye, la ferida apurrió-y consciencia y lucidez.
Carmen Alborch señala amás que los personaxes de les sos noveles atienden a ensame d'asuntos (sociales, políticos, económicos o culturales, ente otros), pero estes circunstancies mover con un impulsu internu: la conciencia. Por ello, la cuestión que se repite na obra de Walker ye cómo camuden les persones y qué-yos fai camudar.
Ente 1967 y 1976 tuvo casada con Mel Leventhal, activista y abogáu defensor de los derechos humanos d'orixe xudíu, y la pareya tuvo una fía, Rebecca Walker, quien tamién ye activista y escritora reconocida (nel 2000 publicó les sos memories, "Black White and Jewish" ("Negra, blanca y xudía", entá non publicar n'español), onde describe la influencia negativa de la relación de los sos padres sobre la so infancia. Anguaño, Walker y la so fía tán dixebraes. Rebecca declaró que la so madre escribió que la so "relación fuera incongruente mientres munchos años, y que ella yá nun taba interesada en ser la mio madre." Walker ye vexetariana.
Walker faló abiertamente de la so relación amorosa cola cantautora Tracy Chapman nuna entrevista n'avientu de 2006 con "The Guardian", onde esplicó por qué nun fixeron pública la so relación, diciendo que "la relación yera encantadora y amorosa y maraviyosa, y yo esfrutar por completu, y taba absolutamente namorada d'ella, pero nun se trataba d'un asuntu de naide más, yera un asuntu nuesu."
Walker escribió noveles, relatos, ensayos y llibros de poemes. Los sos escritos suelen centrase nes lluches de los afroamericanos, especialmente les muyeres, y el so testimoniu contra les sociedaes racistes, sexistes y violentes. Tamién escribe sobre'l papel de la muyer negra na cultura y l'hestoria.
En 1982, Walker publicaría'l que fuera'l so trabayu más conocíu, la novela epistolar "El color púrpura". Trátase de la hestoria d'una nueva muyer negra en llucha non yá contra'l racismu de la cultura blanca, sinón tamién contra les actitúes fomentaes dende'l patriarcáu negru. Esti llibru llogró un absolutu ésitu comercial. Acabó convirtiéndose nun best seller qu'en 1985 vería una adaptación cinematográfica empobinada por Steven Spielberg, na qu'ella mesma s'encargó d'afaer el guion, y la so remortina como musical de Broadway en 2005.
Per otra parte, el llibru recibió numberoses crítiques centraes na imaxe que'l llibru da de los homes afroamericanos. Cuando foi publicáu, había crítiques sobre los perfiles de los personaxes masculinos, yá que se-yos describía como abusadores (nel casu de Alber/Mr) o bufones (como'l so fiyascu Harpo). Les crítiques intensificáronse cuando la película vio la lluz, una y bones la trama d'ésta corta una significativa parte del llibru na que se cunta una reconciliación ente Albert y Celie, la protagonista.
Walker ye una figura bien respetada na comunidá política lliberal pol so sofitu a les visiones impopulares y inconvencionales como principiu personal. Reconozse abiertamente como bisexual y sofita los derechos de les persones tocantes a la diversidá sexual, étnica o racial.